તિબેટના ભીતરમાં

હેનરિક હેરર

અનુવાદક

મહેન્દ્ર મેઘાણી

લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ

SEVEN YEARS IN TIBET

Translated from German into English

by Richard Graves.

Abridged Gujarati translation published

with the permission of Liechtenstein Verlag

આવૃત્તિ 1 : 1956 પુનર્મુદ્રણ : 1965, 1981 આવૃત્તિ 2 : 1996

રૂ. 30

10 નકલના રૂ. 250

પ્રકાશક : ગોપાલ મેઘાણી

લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ, પો.બો. 23 (સરદારનગર), ભાવનગર 364001

ફોન : (0278) 426402

મુદ્રક : અપૂર્વ આશર ઈમેજ સિસ્ટમ્સ, અમદાવાદ 380009.

This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost. This work is licensed under a

Creative Commons Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 3.0 Unported License

unless specifically indicated on the copyright page. In those cases, the copyright owner has given Ekatra Foundation permission to distribute their book(s) in eBook format.

અર્પણ

દેશદેશાવરની અનેક સાહસકથાઓ વડે

ગુજરાતના કિશોરોને જીવન-ક્યારે શૂરાતનનાં જલ સીંચનાર

શ્રી મૂળશંકર મો. ભટ્ટને

Table of Contents

1. કાંટાળા તાર

2. સરહદ ઉપર સાતતાળી

3. બાકી રહ્યા બે

4. સુખનું ગામડું

5. હિમ-વગડાની વાટે

6. ઘનઘોર પંથ

7. રહસ્યનગરીમાં

8. પ્રથમ પરિચયો

9. લ્હાસાનો જીવન-લય (1)

10. લ્હાસાનો જીવન-લય (2)

11. પોતાલા મહેલાતમાં

12. સરકારી કામગીરી

13. સાત વરસનું સોણલું

અનુવાદકનું નિવેદન

હજારો માઈલ દૂર દેશના એક જુવાને આવીને આપણી હિમાલયી સરહદને ઓતરાદે પડખે જે સાહસો ખેડર્યાં, અને આપણી પુરાતન પાડોશી તિબેટી પ્રજાના જીવનનું જે દર્શન કર્યું, તેનું બયાન ‘સેવન યિઅર્સ ઇન તિબેટ’ નામના પુસ્તકમાં તેણે આપ્યું. મૂળ જર્મન ભાષાની એ ચોપડીના અંગ્રેજી ભાષાંતર ઉપરથી ટૂંકાવેલો આ અનુવાદ છે.

એ યુરોપીઅન જુવાનનું નામ હેનરિક હેરર. વતન એનું ઓસ્ટ્રીઆ. સત્યાવીસમે વરસે હિમાલયના નંગા પરબત શિખર પરની ચઢાઈમાં શામેલ બનતાં પહેલાં તો યુરોપના અનેક પહાડો એણે ખૂંદી નાખેલા. નિશાળની રજાઓ પૂરી થાય, ને ડુંગરાઓની વિશાળ ગોદ છોડીને શાળાના સાંકડા ખંડમાં પાછા ફરવું પડે, એ તો એને માથાના ઘા જેવું થઈ પડતું.

ઓછું ભણેલા, ને ભણતરમાં એથી યે ઓછો રસ ધરાવનારા, એ જુવાનની તિબેટી આપવીતી આ દાયકાની સહુથી વધુ ફેલાવો પામેલી ને જગતભરમાં લોકપ્રિય બનેલી ચોપડીઓમાં સ્થાન પામી. એનું એક કારણ, અલબત્ત, તિબેટનાં હિમ-વેરાનો વીંધતાં જોખમોની જે વર્ષાઝડી એણે (ને એના સાથી પીટર ઓફશ્નાઇતરે) ઝીલી તે. ઉપરાંત, બહારની દુનિયાથી હજી આજે પણ ઠીક ઠીક અજાણ એવી એક પ્રાચીન પ્રજાના અંગત જીવનનો અનુભવ વરસો સુધી એ મેળવી શક્યા. તિબેટના લોક-જીવનનું^આવું સમતોલ ને સમભાવી આલેખન જગતને અગાઉ ભાગ્યે જ સાંપડયું હશે.

17,000 ફૂટની ઊંચાઈએ તોપો ઢસડતા બ્રિટિશ સેનાપતિ યંગહસબંડ 1904ની સાલમાં તિબેટના પાટનગર લ્હાસા સુધી હિંમતભરી ને કપરી ચઢાઈ લઈ ગયા, ત્યારે તેમની સાથે છાપાંના ગણ્યાગાંઠયા ખબરપત્રીઓ ગયેલા, ને તિબેટની રહસ્યભૂમિ ઉપરથી ગાઢા ધુમ્મસ-શો પડદો જરા હઠેલો — ને વળી પાછો પૂર્વવત્ પડી ગયેલો. બાકીના જગતથી સદંતર અલિપ્ત રહેવાના તિબેટી દૃઢ આગ્રહના આવરણને છેલ્લાં પચાસ વરસમાં બહુ ઓછા માનવીઓ ભેદી શક્યા છે; ને તેમાંયે, લ્હાસામાં પાંચ વરસનો વાસ કરીને છેક એ દેશના ‟દૈવી” બાળરાજા દલાઈ લામાના વિશ્વાસુ મિત્રપદે પહોંચી શકનાર, આ પુસ્તકના લેખકની સિદ્ધિ અજોડ ગણાય^છે.

વાંસના તરાપા ઉપર વિશાળ પેસિફિક મહાસાગર પાર કરનારા છ યુરોપી જવાંમર્દાેએ દરિયાઈ સાહસકથાઓમાં જે શોભીતું સ્થાન ‘કોન-ટિકિ’ને અપાવ્યું, તે પહાડી સાહસકથાઓના સમૂહમાં આ પુસ્તકને મળ્યું છે. તે ઉપરાંત, તિબેટી પ્રજા-જીવનના સહાનુભૂતિ- ને સમજણ-ભરેલા આલેખનને કારણે આ પુસ્તક ભારતીય વાચકો માટે સવિશેષ મહત્ત્વનું બને છે.

તિબેટ અને ભારત વચ્ચેના સંબંધો ઘણા પ્રાચીન છે. ઈસુની છઠ્ઠી સદીના અંતમાં સ્રોંગ-ત્સેન નામના તિબેટી રાજા મોટી ફોજ લઈને હાલના બિહાર અને આસામ સુધી ધસી આવેલા એમ કહેવાય છે. તેના પુત્ર સ્રોંગ-ત્સેન ગામ્પો તે સમ્રાટ હર્ષવર્ધનના સમકાલીન હતા, ને તિબેટના એ સહુથી મહાન રાજા ગણાયા છે. એ રાજાએ ચીનની રાજકુંવરી સાથે લગ્ન કર્યાં તેને પરિણામે બૌદ્ધ ધર્મનો તિબેટમાં પ્રવેશ થયો, એવી આ આ પુસ્તકમાં આપેલી હકીકતને ભારતીય વિદ્વાનોનું સમર્થન પણ મળેલું છે. તિબેટી ભાષા માટે કોઈ લિપિની ખોજમાં એ રાજાએ એક મંડળીને કાશ્મીર સુધી મોકલેલી. સાતમી સદીથી તો અવારનવાર ભારતના, ખાસ કરીને બંગાળના, પંડિતોને તિબેટનાં નિમંત્રણો મળતાં. એ બધાંની અસર તિબેટી કલા ઉપર પડેલી તે આજે પણ જોઈ શકાય છે.

પણ ભૂતકાળના એ સંબંધોના કરતાં પણ યાદગાર ને ગૌરવશાળી સંબંધ ભારતના પ્રજાસત્તાક અને નૂતન તિબેટ વચ્ચેનો છે. હિંદુસ્તાનની બ્રિટિશ સરકારે શસ્ત્રબળના જોરે તિબેટની ભૂમિ ઉપર જે વિશિષ્ટ અધિકારો મેળવેલા તેનો સ્વતંત્ર ભારતે સામે ચાલીને ત્યાગ કર્યાે, અને જગતભરમાં સન્માન પામેલા પંચશીલ સિધ્ધાંતોની પ્રથમ ઘોશણા પણ તે અવસરે થઈ.

1951ના માર્ચમાં આ પુસ્તકના લેખકે તિબેટ છોડેલું. તે પછીનાં વરસો દરમિયાન, ચીનના પ્રજાસત્તાકના એક ભાગરૂપે, તિબેટની ઘણી કાયાપલટ થઈ છે. એ રીતે, આ ચોપડીમાં વર્ણવાયેલી અમુક હકીકતો હવે ભૂતકાળની બની ચૂકી હશે. તે છતાં, મોજીલી ને ભક્તિભાવભરી, શાણી ને વહેમીલી તિબેટી પ્રજાની હજી તો ગઈ કાલની જ તસવીર તરીકે આમાંની ઘણી વિગતો રસિક નીવડશે.

પોતાના પુસ્તકના સંક્ષિપ્ત અનુવાદની પરવાનગી આપવા બદલ શ્રી હેનરિક હેરરનો આભારી છું.

મહેન્દ્ર મેઘાણી

ભાવનગર : પ્રજાસત્તાક દિન, 1956

પૂર્વકથા

માનવીનાં સર્વ સ્વપ્નોનાં મૂળ શૈશવમાં પડેલાં હોય છે. નાનપણથી જ મને પુસ્તકિયા ભણતરમાં ઓછો રસ. આપણા જમાનાના જવામર્દાેનાં પરાક્રમોમાંથી મારું કિશોર-અંતર પ્રેરણા પીધા કરતું. ધરતીના અણદીઠ પ્રદેશોની ખોજમાં નીકળનારાઓ અને સમર્થ ગિરિશિખરોને સર કરનારાઓ — એવા એવા વીર પુરુશોને પગલે ચાલવાની ઝંખના મારા હૈયામાં વસેલી હતી.

પણ અનુભવીઓની સલાહ કે દોરવણી હું પામ્યો નહિ, તેથી કેટલાંય વરસો બગાડર્યાં પછી મને સમજાયું કે માણસે એકસામટા ઝાઝે ઘોડે ન ચડવું જોઈએ. જુદી જુદી રમતગમતો ઉપર મેં હાથ અજમાવી જોયો હતો, પણ મારા મનને સંતોશે એટલું પ્રાવીણ્ય તેમાં હું પ્રાપ્ત કરી શક્યો નહોતો. એટલે પછી, કુદરત સાથેના તેના નિકટના સંબંધને કારણે જે બે પ્રવૃત્તિઓ મને અતિ પ્રિય થઈ પડેલી હતી તેમાં જ, ‘શીઇંગ’ (લાકડાંનાં લાંબાં લપસણિયાં પગમાં પહેરીને બરફ ઉપર દોટ મૂકવાની રમત) અને પર્વતારોહણમાં જ, મારી જાતને પૂરેપૂરી પલોટવાનું આખરે મેં નક્કી કર્યું.

મારું ઘણુંખરું બાળપણ વતન ઓસ્ટ્રીઆની આલ્પ્સ- પર્વતમાળાની ગોદમાં જ વીતેલું. ભણતો ત્યારે ઉનાળાની રજાઓમાં ડુંગરા ચડવા ને શિયાળામાં બરફ ઉપર ‘શીઇંગ’ કરવા હું નીકળી પડતો. એમાં નાની નાની સિદ્ધિઓ મળવાથી મારી મહત્ત્વાકાંક્ષા નવું જોમ અનુભવતી; અને 1936ની ઓલિંપિક રમતગમતોની હરીફાઈમાં જનારી ઓસ્ટ્રીઆની ટુકડીમાં, આકરી તાલીમ પછી, મારી જાતને હું સ્થાન અપાવી શક્યો. તે પછીને વરસે જગતભરના વિદ્યાર્થીઓ માટેની ડુંગર-ઉતરાણની હોડમાં હું પહેલો આવ્યો.

આ હરીફાઈઓમાં મેં પૂરપાટ વેગની મોજ માણી, પોતાનું સર્વસ્વ જેમાં સીંચી દીધું હોય તેવી સફળતાનો દિવ્ય સંતોશ અનુભવ્યો. પણ માનવ-હરીફો સામેના વિજયથી અને જાહેર આદરમાનથી મને તૃપ્તિ ન થઈ. મને લાગવા માંડયું કે શક્તિનો મુકાબલો તો પહાડોની સાથે કરવામાં જ મજા છે. એટલે પછી મહિનાઓના મહિના સુધી ખડકો ઉપર અને બરફ ઉપર હું તાલીમ લેતો રહ્યો, ને એમાંથી છેવટે એવો પાવરધો બન્યો કે પછી કોઈ પણ શિખરનું ચઢાણ મને ‘અશક્ય’ લાગતું નહિ. અલબત્ત, મુસીબતો તો મેંય અનુભવેલી, અને અનુભવની કિંમત પણ મારે ચૂકવવી પડેલી. 170 ફૂટની ઊંચાઈએથી એકવાર હું પછડાયેલો. નાના નાના અકસ્માતો તો વારંવાર ભેટતા.

રજાઓ પૂરી થાય ને શાળા-કોલેજમાં પાછા ફરવાનું આવે, ત્યારે મારે માથે જાણે કારી ઘા પડતો. તેમ છતાં, પર્વતારોહણનાં ને પ્રવાસનાં જાતજાતનાં પુસ્તકો વાંચવાની તક પણ મને ત્યાં જ મળેલી. એ ચોપડીઓ વાંચતાં વાંચતાં, સંસારભરના પર્વતખેડુઓનું સોણલું — હિમાલય પરની ચઢાઈમાં સામેલ બનવાનું — મારા હૈયામાં પણ સળવળી ઊઠયું.

પણ મારા જેવા એક સામાન્ય છોકરડાને એવી મહત્ત્વાકાંક્ષાના કોડ ક્યાંથી પોસાય? હિમાલય ઉપર ચઢવું હોય તો માણસ કાં તો ખૂબ પૈસાદાર હોવો જોઈએ, અને કાં તો એ દેશનો નિવાસી હોવો જોઈએ કે જેના ફરજંદોને, તે વખતે હજી, હિંદુસ્તાનમાં નોકરીએ જવાની તક હતી. જે માણસ ન તો અંગ્રેજ હતો કે ન તો શ્રીમંત હતો, તેને માટે તો એક જ રસ્તો હતો : એવું કોઈ વિરલ પરાક્રમ કરી બતાવવું કે જેને પરિણામે, પોતે પરદેશી હોવા છતાં, હિમાલય-આરોહણની ટુકડીમાં તેને લીધા વિના ચાલે જ નહિ. પણ માણસનું મૂલ્ય એટલું બધું વધારી મૂકે એવું તે કયું પરાક્રમ બાકી રહ્યું હતું? આલ્પ્સનું એકેએક શિખર ક્યારનુંય સર થઈ ચૂક્યું હતું, વિકરાળમાં વિકરાળ કરાડો અને પાશાણ-દીવાલોએ પણ પર્વતખેડુઓની અદ્ભુત કુશળતા ને સાહસિકતા પાસે શિર ઝુકાવી દીધું હતું. — પણ હા! એક આલ્પ્સ-શિખર હજી અવિજેય ઊભું હતું : સહુથી ઊંચંુ ને સહુથી વધુ ખતરનાક ઓતરાદું આઇગર શિખર.

એકલા કાળમીંઢની બનેલી એ 6,709 ફૂટની શિખર-ટોચે હજી સુધી કોઈએ પગ મૂક્યો નહોતો. એને માટેના તમામ પ્રયાસો નિશ્ફળ નીવડયા હતા અને કેટલાય જાનની એમાં ખુવારી થઈ હતી. દૈત્ય જેવી એ પહાડી દીવાલની આસપાસ દંતકથાઓનું એક ઝૂમખું બંધાયું હતું, અને આખર જતાં સ્વિટ્ઝરલેંડની સરકારે જ એના ચઢાણ ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો.

હું જેને શોધતો હતો તે સાહસ એ જ હતું. એ ઓતરાદી દીવાલના અભેદ્ય મોરચાને જો હું પાર કરી શકું તો, જાણે કે, હિમાલયની ચઢાઈમાં સામેલ બનવાનો હક મને મળવાનો હતો. લગભગ આશાહીન જેવું એ સાહસ કરવા વિશે ઘણા વખત સુધી મેં વિચાર કર્યાે. એ ભયાનક દીવાલ પર ચઢવામાં મને અને મારા મિત્રો કાસ્પારેક, હેકમાઇયર તથા વોગને 1938માં કેવી રીતે સફળતા વરી તેનો ચિતાર જુદાં જુદાં પુસ્તકોમાં આપેલો છે.

એ સાહસમાંથી પાર ઊતર્યા પછી થોડા મહિનાઓ સુધી મેં મારી તાલીમ ચાલુ રાખી. 1939ના ઉનાળામાં નંગા પરબતની ચઢાઈએ જનારી ટુકડીમાં જોડાવાનું નિમંત્રણ મને મળશે એવી આશા એ બધો વખત મારા મનમાં લપાયેલી હતી. પણ પછી એ આશા આકાર નહિ પકડે એવું લાગ્યું, કારણ કે 1939નો શિયાળો બેસી ગયો તે છતાં નિમંત્રણ તો હજી આવ્યું નહિ. કાશ્મીરના એ મશહૂર શિખરના આરોહણ માટે બીજાઓની પસંદગી થઈ પણ ગઈ. એટલે પછી, ‘શીઇંગ’ની એક ફિલ્મમાં કામ કરવાના કરાર પર ભારે હૈયે સહી કરી આપવા સિવાય કોઈ રસ્તો મારી સમક્ષ રહ્યો નહિ.

એ ફિલ્મ માટેનાં ‘રિહર્સલો’ ઘણાં આગળ વધી ગયાં હતાં, ત્યાં એક દિવસ એકાએક મને ટેલિફોન પર બોલાવવામાં આવ્યો. વર્ષોથી જેને માટે હું તલસતો હતો તે ઇજન અંતે આવી પહોંચ્યું હતું. ચાર દિવસમાં જ હિમાલય-આરોહણની ટુકડી પ્રયાણ કરવાની હતી. મારે કાંઈ વિચાર તો કરવાનો જ નહોતો. પલભર પણ અચકાયા વિના ફિલ્મવાળાઓ સાથેના કરાર મેં રદ કર્યા. ગ્રાત્ઝ ગામે મારે ઘેર ગયો, એક દિવસમાં મારો સરસામાન બાંધી લીધો, અને વળતે દિવસે તો બેલ્જીઅમના એંટવર્પ શહેરની વાટે પડયો. નંગા પરબત-આરોહણની જર્મન ટુકડીના આગેવાન પીટર ઓફશ્નાઇતરનો અને લુત્ઝ ચિકન તથા હાન્સ લોબેનહોફર નામના બીજા બે સાથીઓનો મને સથવારો મળી ગયો.

25,000 ફૂટ ઊંચા એ શિખર ઉપર ચઢવાના, ત્યાં સુધીમાં, ચાર પ્રયાસો થયા હતા; બધા નિશ્ફળ નીવડયા હતા. કેટલીયે જિંદગીઓનો એમાં ભોગ અપાયો હતો. તેથી શિખર ઉપર ચઢવાની કોઈ નવી વાટ હવે શોધવાની હતી. એ વરસે અમે નવો કેડો શોધીએ, ને પછીને વરસે રીતસરની ચઢાઈ થાય એવી યોજના હતી

નંગા પર્વત ઉપરની એ ચઢાઈ દરમિયાન મને હિમાલયની મોહિની લાગી ગઈ. એ વિરાટ પર્વતોની મનોહરતા, એમના પગ આગળ પથરાયેલા ભૂમિખંડોની વિશાળતા, હિંદુસ્તાનના લોકોનું વિસ્મયકારી સ્વરૂપ — એ બધાંએ મારા મન ઉપર જાણે કોઈ જાદુ કરી દીધું.

તે પછી ઘણાં વરસો વીતી ગયાં, પણ એશિયા સાથે બંધાયેલી અંતરની એ ગાંઠ હું કદી છેદી શક્યો નથી. એ બધું કેવી રીતે બન્યું, અને એ મને ક્યાં ક્યાં ઘસડી ગયું, તે આ ચોપડીમાં કહેવાનો હું પ્રયત્ન કરીશ. લેખક તરીકે મને કાંઈ અનુભવ નથી, એટલે અલંકાર- મુક્ત નરી હકીકતોના આલેખનથી જ હું સંતોશ માનીશ.

લેખક

નકશો

તિબેટી શ્રીમંતોનાં ઘરની ચાકાડીઓના ભભકદાર પોશાક

તિબેટી નવા વરસની ઉજવણીમાં દલાઇ લામાના મહેલ સમક્ષ નાચ કરતા સાધુઓ

લેખકના સાથી ઑફશ્નાઇતર અને દલાઇ લામાનાં બહેન;

લ્હાસાના રસ્તા પર સરઘસાકારે ફેરવવામાં આવતાં માખણમાંથી બનાવેલાં પૂતળાં

ભારતમાંથી આવેલા એક પ્રતિનિધિમંડળ પાસેથી કોઇ પુનિત અવશેષનો સ્વીકાર કરતા દલાઇ લામા

પાટનગર લ્હાસામાંથી નાસી છૂટીને ગ્યાંગત્સે નજીક પહોંચતી તિબેટી રાજ્યકર્તાઓની હિજરતી વણઝાર

તિબેટમાં સાત વરસ ગાળનાર આ પુસ્તકના લેખક હેનરિક હેરર

1. કાંટાળા તાર

નંગા પરબત ઉપર જતો નવો કેડો શોધવાનું અમારું કામ 1939ના ઓગસ્ટના અંત ભાગમાં, પૂરું થયું હતું. જે માલવાહક સ્ટીમરમાં અમારે યુરોપ પાછા ફરવાનું હતું, તેની વાટ જોતાં અમે કરાંચીમાં બેઠા હતા. સ્ટીમર બહુ મોડી પડી હતી, અને લડાઈનાં વાદળ દિવસે દિવસે ઘેરાતાં જતાં હતાં. અમારી આસપાસ છૂપી પોલીસની જાળ બિછાવા માંડી હતી. મારા સાથીઓ ચિકન અને લોબેનહોફરે તથા મેં નિર્ણય કર્યાે કે એકવાર આ જાળમાંથી તો છટકવું જ — પછી ભલે ગમે ત્યાં જઈએ. ફક્ત અમારા આગેવાન પીટર ઓફશ્નાઇતરનો મત કરાંચીમાં જ રહેવાનો હતો. પહેલા વિશ્વયુદ્ધમાં એ લડી ચૂક્યા હતા, એટલે હવે નવી લડાઈ થાય તે તો એ માની જ શકે તેમ નહોતા.

અમે બાકીનાઓએ ત્યાંથી ભાગી છૂટીને ઇરાનને રસ્તે ઘરભેગા થઈ જવાનો વિચાર કર્યાે. અમારી પાછળ પાછળ ફરતા કરાંચીના સી.આઈ.ડી.ને થાપ આપતાં અમને મુશ્કેલી પડી નહિ. અમારી ખખડધજ મોટરગાડીમાં બેસી રેતીના રણના 200-500 માઈલ ઓળંગીને કરાંચીની ઉત્તર-પશ્ચિમે આવેલી લા બેલા નામની નાની રિયાસત સુધી અમે પહોંચી ગયા. પણ ત્યાં અમારું કિસ્મત રૂઠયું અને એકાએક આઠ લશ્કરી સૈનિકોએ આવીને રક્ષણ આપવાને બહાને અમને કબજે કર્યા. જર્મની અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય વચ્ચે હજી જો કે યુદ્ધની જાહેરાત થઈ નહોતી, પણ અમે તો કેદી બની ચૂક્યા હતા.

અમારા વિશ્વાસુ રક્ષકોની સાથે થોડા વખતમાં જ અમે કરાંચીમાં પાછા ફર્યા. અમારા આગેવાન પીટરનો પણ ત્યાં ભેટો થયો. બે દિવસ પછી તો ઇગ્લંડે જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર પણ કરી દીધું. તે પછી બનાવો ઘડિયાળના કાંટાને વેગે બનવા માંડયા. યુદ્ધની જાહેરાત પછી થોડી જ મિનિટોમાં નખશિખ શસ્ત્રસજ્જ પચીસ હિંદુસ્તાની સિપાહીઓ આવીને અમને લઈ ગયા. કાંટાળા તારની વાડવાળી એક કેદ-છાવણી તૈયાર જ હતી. પછી પંદરેક દિવસે અમને ત્યાંથી અહમદનગરની મોટી અટકાયત-છાવણીમાં લઈ જવામાં આવ્યા. ખીચોખીચ ભરેલા તંબુઓ અને ઝૂંપડાંમાં અમને ત્યાં રાખ્યા હતા. ચારે તરફ મતમતાંતરોનો કલબલાટ અને ઉગ્ર વિવાદનો કોલાહલ હતો. ક્યાં હિમાલયનાં સૂર્યતેજે લીંપેલાં સૂનાં શિખરો, અને ક્યાં આ કેદ-છાવણી! મુક્તિનાં તરસ્યાં માનવી આમાં કેમ કરીને રહી શકે! એટલે પછી મેં તો ત્યાંથી ભાગી છૂટવાના કીમિયા શોધવા માંડયા.

મુક્તિ માટેના એવા મનસૂબા ઘડનારો અહમદનગરની કેદ-છાવણીમાં હું એકલો જ નહોતો. એકસરખા વિચારવાળા સાથીઓની મદદથી મેં હોકાયંત્રો, નકશા અને પૈસા ભેગા કરવા માંડયા. એ બધું ચોરીછૂપીથી છાવણીમાં આવતું હતું. લશ્કરી ગોદામમાંથી ચામડાનાં હાથમોજાં અને કાંટાળા તાર કાપવાની કાતર પણ અમે પ્રાપ્ત કર્યાં.

અમે બધા માનતા હતા કે લડાઈ જલદી પૂરી થઈ જશે, એટલે ભાગી છૂટવાની અમારી યોજનાઓનો અમલ મુલતવી રાખ્યે જતા હતા. પણ એક દિવસ ઓચિંતાના અમને બીજી કેદ-છાવણીમાં લઈ જવામાં આવ્યા. મોટર-ખટારાઓનો અમારો કાફલો દેવલાલીને રસ્તે પડયો. નવી છાવણીમાં વળી નવી મુશ્કેલીઓ નડશે ને ભાગવાનું કામ કપરું બનશે, એમ માનીને લોબેનહોફરે અને મેં વાટમાંથી જ છટકવાનો નિશ્ચય કરેલો. ખટારામાં 18-18 કેદી વચ્ચે એક જ સંત્રી હતો, રસ્તા વાંકાચૂંકા હતા અને ધૂળના ગોટેગોટા ઊડતા હતા; એટલે ચાલતે ખટારે કૂદી પડીને સડકની પડખેના જંગલમાં ગાયબ બનવાની તક અમારી સામે હતી. યુદ્ધમાં તટસ્થ પોર્ટુગલનું સંસ્થાન ગોવા ત્યાંથી નજીક હતું, એટલે ત્યાં પહોંચી જવાની અમારી ધારણા હતી.

લાગ જોઈને લોબેનહોફર અને હું કૂદી પડયા. સડક પરથી ઊતરીને વીસેક વાર દૂરની એક બખોલમાં હું લપાઈ પણ ગયો. પણ ત્યાં તો ખટારાઓનો આખો કાફલો થંભી ગયો, સિસોટીઓની કિકિયારી ને બંદૂકોના બાર સંભળાયા, અને અમારા ખટારાના સંત્રીને ઠેકીને સડકને સામે છેડે ધસતો મેં જોયો. મને સમજાઈ ગયું : લોબેનહોફરને એ લોકોએ નાસતાં જોયો હશે. અમારા બધા સરંજામવાળો થેલો એની પાસે હતો, એટલે મેં પણ નાસી છૂટવાની આશા મૂકી દીધી; અને એ કોલાહલમાં ડાહ્યાડમરા બનીને ખટારામાંની મારી બેઠક ફરી સંભાળી લીધી. આ પરાક્રમમાંથી એક કડવો પણ ઉપયોગી પાઠ અમે એ શીખ્યા કે નાસી છૂટવાની સંયુક્ત યોજનામાં પણ દરેક જણે પોતાની જરૂરિયાતની તમામ વસ્તુઓ પોતપોતાની સાથે જ રાખવી જોઈએ.

એ જ વરસે દેવલાલીથી અમને રેલગાડીમાં દેહરાદૂનવાળી હિંદુસ્તાનની સૌથી મોટી કેદ-છાવણીમાં લઈ જવામાં આવ્યા. સાત મોટા મોટા વિભાગોવાળી એ છાવણીની ચોફરતી કાંટાળા તારની બે-થરી વાડ હતી, અને એ બંને વાડની વચ્ચે સંત્રીઓની સતત આવજા રહેતી હતી.

નવી છાવણીએ અમારી પલાયન-યોજનાઓમાં પણ પરિવર્તન આણ્યું. પહેલાં અમે તટસ્થ પોર્ટુગલના એક યા બીજા સંસ્થાનમાં છટકી જવાનું ધ્યેય રાખતા. પણ અહીં દેહરાદૂનમાં તો અમારી સન્મુખે જ નગાધિરાજ હિમાલય ઊભો હતો. એના ઘાટ ઉપર થઈને તિબેટમાં પહોંચી જવાના વિચારે જ મારા જેવા ડુંગરખેડુને કેટલો થનગનાવી મૂક્યો હશે!

જે સંજોગોમાં અમે હતા ને જે દિશામાં અમારે જવું હતું તે જોતાં, બહુ કાળજીભરી તૈયારી જરૂરી હતી. હિંદુસ્તાનના વસ્તીવાળા પ્રદેશોમાં થઈને છટકવાની તો શક્યતા જ નહોતી. એ રસ્તે સારી પેઠે પૈસા ને અંગ્રેજીની જાણકારી જોઈએ, ને મારી પાસે બેમાંથી કાંઈ નહોતું. એટલે પછી તિબેટનાં ખુલ્લાં વેરાનો મેં શા માટે પસંદ કર્યાં હશે તે કલ્પવું મુશ્કેલ નહિ લાગે. એ રસ્તે હિમાલય ઉપર પહોંચાશે એ જ મારે મન તો મોટું આકર્શણ હતું. છટકવાની યોજનામાં નાસીપાસ થવાય તો પણ એ ઊંચા પર્વતોની મુક્ત હવાના થોડા શ્વાસ લઈ શકાશે એટલો સંતોશ મને હતો.

તે પછી મહિનાઓ વીતી ગયા તે દરમિયાન થોડી થોડી હિંદુસ્તાની, તિબેટી ને જાપાની ભાષાઓ શીખી લેવાના પ્રયત્ન હું કરતો રહ્યો. છાવણીની લાયબ્રેરીમાંથી એશિયાઈ પ્રવાસને લગતાં હાથ લાગ્યાં તેટલાં પુસ્તકો — ખાસ તો મારી નિરધારેલી વાટમાં આવતા પ્રદેશો અંગેનાં — પણ હું અકરાંતિયો બનીને ઉથલાવી ગયો. એ પુસ્તકોમાંથી મેં કેટલાય ઉતારા કરી લીધા અને સહુથી અગત્યના નકશાઓની નકલો પણ ઉતારી લીધી.

જે રસ્તે થઈને મારે ભાગી છૂટવાનું હતું તેનો ખ્યાલ રાખીને શરીરને બને તેટલું કસાયેલું બનાવવાના પ્રયાસ પણ હું કરતો હતો. ટાઢ-તડકાની દરકાર કર્યા વિના રોજ હું ખુલ્લામાં કલાકો સુધી કસરત કરતો, અને રાતે ચોગાનમાં પડયો પડયો સંત્રીઓની આદતોનો અભ્યાસ કરતો.

મને મોટી ચિંતા પૈસાની હતી. મારી પાસે જે કાંઈ હતું તે વેચી નાખ્યા છતાં તિબેટમાં જીવનજરૂરિયાતની ચીજવસ્તુઓ ખરીદવા જેટલી બચત પણ હું ભેગી કરી શક્યો નહોતો—એશિયાભરમાં સામાન્ય થઈ પડેલી ભેટસોગાદો અને રુશ્વતોની વાત તો વળી બાકી રહી! તેમ છતાં મારી તૈયારીઓ મેં ચાલુ રાખી, અને બીજા જે મિત્રો જાતે નાસી છૂટવા માગતા નહોતા તેમની મદદ પણ મને મળતી ગઈ.

ભાગતી વખતે કોઈ જોડીદારનો બોજો ન વહોરવો, એમ સમજીને પ્રથમ તો મેં એકલા જ પલાયન થવાનો વિચાર રાખેલો. પણ એક દિવસ મને ખબર પડી કે છાવણીમાંના બીજા એક ઇટાલિયન અટકાયતી પણ મારા જેવા જ ઇરાદાઓ સેવતા હતા. મારા એ ભાવિ સાથીનું નામ મારચેઝ હતું. ચાલીસેક વર્ષની ઉંમરના એ ઇટાલિયન સેનાપતિએ એબિસીનિયાની લડાઈના પોતાના અનુભવોની અને બીજી યુદ્ધકેદી-છાવણીમાંથી છટકવાના પોતે કરેલા પ્રયાસની વાત મને કહી સંભળાવી.

સદ્ભાગ્યે, અટકાયત દરમિયાન પણ એમને બ્રિટિશ લશ્કરના જનરલના જેટલો જ પગાર મળ્યા કરતો, એટલે પૈસાનો એમને કોઈ પ્રશ્ન નહોતો. હું કદી ન મેળવી શકત એવી એવી ચીજવસ્તુઓ અમારી પલાયન-યાત્રા માટે તે પ્રાપ્ત કરી શક્યા. એમને જરૂર હતી હિમાલયથી પરિચિત કોઈ સાથીની. એટલે અમે એકમેકનો સથવારો ગોઠવ્યો. છેવટે, 1943ના મે મહિનામાં અમારી તૈયારીઓ સંપૂર્ણ બની. પૈસા, ખાધાખોરાકી, દિશા શોધવાનાં હોકાયંત્રો, ઘડિયાળો, જોડા અને પહાડખેડુઓ વાપરે છે તેવી એક નાનકડી રાવટી — એ બધું તૈયાર હતું.

આખરે પ્રયાણની રાત આવી પહોંચી. છાવણીમાં એકવાર નાનકડી આગ લાગેલી ત્યારે ધાંધલમાં અમે હાથ કરીને છુપાવી રાખેલી એક નિસરણી તૈયાર હતી. છાવણી ફરતા તારની વાડના જે બે થર હતા તેની વચ્ચે સંત્રીઓને ફરવાનો કેડો હતો. ઉનાળાના તાપમાં સંત્રીઓને છાંયડો મળી શકે તે માટે એ કેડામાં અમુક અંતરે ઘાસની છાજલીઓ ઊભી કરેલી હતી. એવી એક છાજલીની ઓથે નિસરણી ટેકવીને અમે આખરી ઘડીની વાટ જોતા ઊભા. મધરાત થવા આવી હતી. દસેક મિનિટમાં પહેરો બદલાવાનો હતો. પોતાની પાળી પૂરી થવાની વાટ જોતા સંત્રીઓ ઢીલા પડી ગયેલા દેખાતા હતા. થોડી મિનિટોમાં તો અમને સગવડ પડે એટલે દૂર એ પહોંચી ગયા. તે જ વખતે ચાના બગીચાઓની પાછળથી ચંદ્રમાએ ડોકિયું કર્યંુ.

નિસરણીની ટોચે ચડીને પેલી છાપરી પર પડેલાં કાંટાળા તારનાં ગૂંચળાં મેં કાપી નાખ્યાં. મારા સાથીએ એક લાકડી વતી એને આઘાં હડસેલ્યાં, એટલે સરકીને હું છાજલી ઉપર ચડી ગયો. પછી મેં હાથ વડે તાર પકડી રાખ્યા, ત્યાં મારચેઝ આવી પહોંચ્યા. દરમિયાન આ તરફ ફેરો મારવા આવી રહેલા સંત્રીઓનાં પગલાં સંભળાયાં…. કૂદીને અમે બહારની મુક્ત દુનિયામાં પડયા. પણ આ બધું પતાવતાં, સોય પડે તોય સંભળાય એવી શાંતિ તો અમે જાળવી શક્યા નહોતા જ. એટલે પલવારમાં ભયની ભૂંગળ વાગી અને બંદૂકોના બાર શરૂ થયા. પણ તે દરમિયાન તો જંગલ અમને ગળી ગયું હતું.

જીવ લઈને અમે નાઠા. છાવણીમાંથી અમને બહાર ફરવા લઈ જવાતા, ત્યારે મેં ખૂબ પરિચિત કરી લીધેલી ટૂંકી કેડીઓ ઉપરથી અમે ઝપાટાબંધ નાસતા જતા હતા. ધોરી સડકનો તો અમે ભાગ્યે જ ઉપયોગ કરતા, ને વાટમાં જે થોડાં ગામડાં આવતાં તેને ફેરામાં લઈને આગળ નીકળી જતા. પહેલાં પહેલાં તો અમારા બગલથેલા અમને સાંભરતા પણ નહિ, પણ પાછળથી એનો ભાર સારી પેઠે લાગવા માંડયો.

રાતવેળાએ જ મજલ કાપવાનો અમે નિર્ણય કર્યાે, કારણ કે ત્યારે બીજા કોઈ વટેમાર્ગુ મળવાનો ભય નહિ. જો કે માણસખાઉ વાઘ-દીપડાની વાતો છાવણીમાં આવતાં છાપાંમાં ઘણીવાર વાંચેલી, તેથી રાત્રી-પ્રવાસનો બહુ ઉત્સાહ તો અમે અનુભવી શકતા નહોતા.

દિવસ ઊગતો ત્યારે, થાકીને લોથપોથ બનીને, કોઈ સૂકા નદી-પટની શિલાઓ વચ્ચે અમે સંતાઈ જતા. આખો દિવસ બળબળતા તાપમાં ઊંઘવા ને આરોગવા સિવાય બીજી કાંઈ પ્રવૃત્તિ અમારે રહેતી નહિ. મોટી મુસીબત એ થઈ કે અમારી પાસે પાણીની એક-એક જ મશક હતી, અને આખો દિવસ એટલા પાણીથી અમારે ચલાવવાનું રહેતું. દિવસભર શાંત પડયા રહ્યા પછી, સાંજ નમતી કે અમારા હાથપગ સળવળવા માંડતા. બને તેટલી ઝડપથી અમારે આઘા નીકળી જવું હતું. એટલે રાત અમને ટૂંકી પડવા માંડી. હિમાલયમાંથી ટૂંકામાં ટૂંકી વાટે તિબેટ પહોંચવા માટે પણ કેટલાંય અઠવાડિયાંનો થકવનારો પંથ અમારે કાપવાનો હતો. ત્યાર પછી જ અમે સલામત ગણાઈએ.

ભાગ્યા પછીની પહેલી સાંજે જ્યાં પહોંચ્યા હતા, ત્યાંથી 3,000 ફૂટ નીચે યુદ્ધકેદી-છાવણીના અગણિત દીવા અમે ટમટમતા જોયા. સવા દસ વાગ્યે બધી બત્તીઓ એકસામટી બુઝાઈ ગઈ, અને ચોપાસ દૂર દૂર સુધી રોશની ફેંકતી સર્ચલાઈટો જ છાવણીના પ્રચંડ વિસ્તારનો ખ્યાલ આપતી રહી. એ પળે જિંદગીમાં પહેલી જ વાર મેં મુક્તિનો સાચો અનુભવ કર્યાે. કાંટાળા તારની વાડ પાછળ પુરાયેલા બે હજાર યુદ્ધકેદીઓ માટે અમારું અંતર દ્રવી ઊઠયું.

પણ એવા ચિંતન માટે ત્યારે સમય નહોતો. નીચે વહેતી અમારાથી સદંતર અજાણી યમુના નદીની ખીણ સુધીનો રસ્તો અમારે શોધવાનો હતો. અંધારામાં ક્યારેક અમે એવી સાંકડી નેળ્યમાં ઊતરી પડતા કે આગળ ડગલું પણ ભરવા જેટલી વાટ દેખાય નહિ. પછી અજવાળું થતાં સુધી ત્યાં જ થંભી જવું પડતું. એવા એક સ્થળના સૂનકારનો લાભ લઈને મારાં સોનેરી દાઢી-વાળને મેં કાળો કલપ લગાડી દીધો, મોઢે અને હાથે પણ રંગ ચોપડીને ગોરાને બદલે ઘઉંવર્ણા હિંદુસ્તાની જેવા દેખાવાની કોશિશ કરી. કોઈ પૂછતાછ કરે તો ગંગાજીની જાત્રાએ નીકળ્યા છીએ એવું કહેવાનું અમે નક્કી કર્યુ હતું. મારા ઇટાલિયન સાથીનો વાન તો પહેલેથી જ ઓછો ગોરો હતો, એટલે આઘેથી એ ઓળખાય તેમ નહોતા. અમારા લશ્કરી થેલા કોઈની શંકાનો ભોગ ન બને તે માટે એની ઉપર અમે કંતાન વીંટી લીધું. અલબત્ત, પાસે આવીને કોઈ ઝીણવટથી પરીક્ષા કરે તેને માટે તો અમારી તૈયારી નહોતી જ.

ડુંગરાઓમાં કલાકોની ચડઉતર પછી અમે છેવટે યમુના નદીને તીરે પહોંચ્યા ત્યારે રાત પડી ગઈ હતી. ત્યાંથી ગંગા સુધીનો પંથ અમારે કાપવાનો હતો. નદીકાંઠે જંગલોમાં, કોતરોમાં, ખડકો ને ઝાડીઝાંખરાં વચ્ચેથી ને ક્યારેક કેડસમાણાં પાણીમાંથી આગળ વધવામાં પારાવાર પરિશ્રમ પડતો હતો. મારા સાથીની કાયા એ બધાં કષ્ટો સહન કરી શકતી નહોતી, ને ક્યારેક અડધી જ રાતની મજલ કાપ્યા પછી અમારે અટકી જવું પડતું. મારા શરીરને મેં કસીને તૈયાર કર્યંુ હતું તે એક મોટું સદ્ભાગ્ય નીવડયું.

એકવાર નદીના સૂકા પટમાં પડયા પડયા અમે થાક ખાતા હતા ત્યારે બે માછીમારો ત્યાંથી પસાર થયા, પણ એમનું ધ્યાન અમારા તરફ દોરાયું નહિ. બીજે પ્રસંગે કેટલાક માછીમારોને અમે ટાળી શકીએ તેમ જ નહોતા, ત્યારે પછી ભાંગીતૂટી હિંદુસ્તાનીમાં એમની પાસેથી થોડીક માછલી માગવી પડી. અમારો વેશપલટો કામિયાબ નીવડયો કારણ કે એમણે અમને માછલી આપી એટલું જ નહિ, વાતો કરતાં કરતાં ને બીડી પીતાં પીતાં એ રાંધી પણ દીધી. અમે નાસી છૂટયા તે પહેલાં મારચેઝ ધૂમ્રપાનના બડા શોખીન હતા, એટલે માછીમારોના હાથમાં બીડી જોઈને એમનું હૈયું હાથ રહ્યું નહિ. એક બીડી માગીને એમણે હજી તો બે ફૂંક માંડ લીધી હશે, ત્યાં તો માથે કુહાડો પડયો હોય તેમ બેભાન બનીને એ ઢળી પડયા! સારે નસીબે થોડી વારમાં જ એ ભાનમાં આવ્યા અને ઊંધું ઘાલીને અમે ફરી ભાગી નીકળ્યા.

સફરને બારમે દિવસે અમારા જીવનની એક ધન્ય ઘડી આવી. ગંગાને કાંઠે અમે આવી પહોંચ્યા. એ પવિત્ર નદીનાં દર્શનથી અમારાં હૈયાંએ જે શાતા અનુભવી તેથી વધુ તો, ચાહે તેવા ધર્મનિશ્ઠ હિંદુએ પણ કદાચ કદી નહિ અનુભવી હોય. હવે ગંગા-તીરે જાત્રાળુઓના માર્ગે ચાલતાં ચાલતાં અમે એ નદીના મૂળ સુધી પહોંચી જવાના—એવું અમે માની લીધું.

સારી એવી લાંબી મજલ કાપીને એક મધરાતે અમે ઉત્તરકાશી પહોંચ્યા. એની ગલીકૂંચીઓમાં અમે વાટ ભૂલ્યા. એટલે મારચેઝ એક અંધારા ખૂણામાં સરસામાન સાથે બેઠા અને હું એકલો અમારો રસ્તો શોધવા નીકળી પડયો. એકાદ કલાકની મથામણ પછી, શહેરને સામે છેડેથી આગળ વધતો જાત્રાળુ માર્ગ મને હાથ લાગ્યો. મેં વાંચેલાં પ્રવાસ-પુસ્તકો ઉપરથી હું જાણતો હતો કે હવે અમારે ‟અંદરની સરહદ” ઓળંગવાની હતી. હિંદુસ્તાનની સાચી સીમાની સમાંતરે અંદરની બાજુએ 60થી 120 માઈલને છેટે ચાલી આવતી એ એક કાલ્પનિક રેખા છે. એ બે સરહદો વચ્ચેના પ્રદેશના કાયમી રહેવાસીઓ સિવાય જે કોઈ ત્યાંથી પસાર થાય તેને પરવાનાની જરૂર પડે છે. અમારી પાસે તો કોઈ પાસ-પરવાના હતા નહિ, એટલે પોલીસ-થાણાં અને ચોકિયાત-ટુકડીઓથી અળગા તરીને ચાલવાની સવિશેષ કાળજી હવે અમે રાખવા માંડી.

જે નદી-ખીણમાં અમે ઉપરવાસ જઈ રહ્યા હતા તેની વસ્તી હવે ઓછી ને ઓછી થતી જતી હતી. લગભગ 7,000 ફૂટની ઊંચાઈએ તો અમે પહોંચી પણ ચૂક્યા હતા. રાતે કૂચ કરતાં કરતાં અમે ઘણીવાર ભુટિયા લોકોના પડાવ પાસેથી પસાર થતા. તિબેટના એ વેપારીઓ ઉનાળામાં દક્ષિણ તિબેટમાં વેપારધંધો ચલાવતા, અને શિયાળામાં સીમાડો ઓળંગીને હિન્દુસ્તાનમાં આવતા રહેતા. ભુટિયાઓના ડેરા પાસેથી નીકળવામાં જે એક બહુ મોટો ત્રાસ અમે અનુભવતા તે હતો એમનાં વિકરાળ પહાડી કૂતરાંનો.

આવા એક ભુટિયા-ગામડામાં એક રાતે અમે પહોંચ્યા. લાકડાંના ને શિલાઓના બનેલા છાપરાંવાળાં એનાં મકાનોમાં રહેવાનું મન થાય તેવું હતું. પણ ગામની પાછળ ખળખળતી નાની નદી વહેતી હતી તેણે અમને નિરાશ કરી મૂક્યા. નદી બેય કાંઠે છલકાઈ ગઈ હતી અને આસપાસનો વિસ્તાર એણે કાદવિયો કરી મૂક્યો હતો. એને પાર કરવી તે શક્ય લાગતું નહોતું. રાતવેળાએ જ એને પાર કરવાનો રસ્તો ન જડયો, એટલે દિવસ ઊગે તેની વાટ જોતા અમે લપાઈને બેઠા. સવાર પડી ત્યારે અમે તો જોઈને દિંગ થઈ ગયા કે રાતે જે સ્થળેથી નદી પાર કરવાના વ્યર્થ પ્રયાસોમાં અમે કલાકો વિતાવ્યા હતા, ત્યાંથી જ બરાબર જાત્રાળુઓનો એક કાફલો આગળ વધી રહ્યો હતો. એનો ભેદ કાંઈ સમજાયો નહિ, કારણ કે અમે જ્યાં સંતાયા હતા ત્યાંથી નદી જોવામાં ઝાડવાં આડાં આવતાં હતાં. જો કે એક બાબત તરફ મારું ધ્યાન ગયું : બપોર ચડવા માંડયા ત્યારે નદી-પાર જતો જાત્રાળુઓનો પેલો પ્રવાહ થંભી ગયો. વળતી સાંજે એ જ સ્થળેથી નદી ઓળંગવાનો પ્રયાસ અમે ફરી કર્યાે, અને વળી પાછા તેમાં નાસીપાસ થયા. આખરે મારા મનમાં ઊગ્યું કે અમારી વાટમાં આડી પડેલી એ નદીમાં ઉપરવાસ ક્યાંક બરફ ઓગળતો હશે, અને એ ઓગળેલાં બરફ-નીરનાં વધુમાં વધુ પૂર મધ્યાહ્નથી રાત સુધીમાં આવતાં હશે. તે પછી ઠંડક થાય એટલે બરફ ઓછો ઓગળે, તેથી વહેલી પરોઢે વહેણ ઓછામાં ઓછું હોય.

મેં ધારેલું તેવું જ નીકળ્યું. પ્રભાતના પહેલા કિરણની સાથે અમે નદી-કાંઠે જઈને ઊભા ત્યારે, ઊતરી ગયેલાં પાણીની અંદર અધડૂબ્યાં વૃક્ષ-થડનો કાચો પૂલ સામે પાર જતો દેખાયો. તેની ઉપર જાળવી જાળવીને ડગલાં ભરતાં અમે આગળ વધ્યા. એવી જ થકવનારી રીતે બીજી નદીઓ ઓળંગવાનું પણ અમારા નસીબમાં મંડાયેલું હતું. એવી એક નદી પાર કરતાં કરતાં મારચેઝ લપસી પડયા. સદ્ભાગ્યે એ પેલા થડિયા ઉપર જ પડયા, નહિતર નદીના વેગીલા પ્રવાહમાં ક્યાંય તણાઈ ગયા હોત. થાકીને એ લોથપોથ થયેલા ને તેમાં વળી આવા શીતલ જળમાં તરબોળ બન્યા, એટલે હવે તો એમને એક ડગલું પણ આગળ ચલાવી શકાય તેવું રહ્યું નહિ. મેં ઘણોય આગ્રહ કર્યાે કે ભલા માણસ, બે ડગલાં ચાલ તો આપણે ક્યાંક છુપાઈને તો બેસીએ! પણ એણે તો પોતાનો પલળેલો સામાન થેલામાંથી કાઢીને કાંઠા પર જ સૂકવવા પાથર્યાે અને તાપણું કરવા માંડયું.

આમ અમે રકઝક કરતા હતા, ત્યાં એક હિંદુસ્તાની માણસ આવીને અમારી સન્મુખ ઊભો. દેખીતી રીતે જ યુરોપીઅન બનાવટની ચીજવસ્તુઓનો પથારો ભોંય પર જોઈને એ તો મંડયો એક પછી એક સવાલ પૂછવા. ત્યારે પછી અમારી ઉપર ઊતરેલી આફતનો મારચેઝને કાંઈક ખ્યાલ આવ્યો અને ઝટ ઝટ એણે સંકેલો કરી લીધો. પણ અમે માંડ બે-ચાર ડગલાં ચાલ્યા હશું ત્યાં તો બીજા એક રુઆબદાર હિન્દીએ આવીને અમને અટકાવ્યા. એની પાછળ દસ સિપાહીઓની ટુકડી ખડી હતી. શુદ્ધ અંગ્રેજીમાં એણે અમારા પરવાના જોવા માગ્યા. અમે કાંઈ ન સમજવાનો ડોળ કર્યાે અને કહ્યું કે અમે તો કાશ્મીરી જાત્રાળુ છીએ. ઘડીભર એણે એ બાબત વિચારી જોઈ ને પછી એક તોડ કાઢયો — નાસી છૂટવાની અમારી આશાઓ પર ત્યારે પાણી ફરી વળ્યું. એ અફસરે કહ્યું કે બાજુના મકાનમાં જ બે કાશ્મીરીઓએ ઉતારો કરેલો હતો; એમને જો અમે અમારી વાત સમજાવી શકીએ તો અમને આગળ જવા દેવામાં એને હરકત નહોતી. બરાબર એ જ ઘડીએ બે કાશ્મીરીઓને લાવીને ઠેઠ ત્યાં અમારી સન્મુખ ગોઠવી દીધા, એ પણ સેતાનની કેવી કરામત!

અફસરે જેનો નિર્દેશ કર્યાે હતો તે બે જણ નદીમાં આવતાં પૂરના નિષ્ણાતો હતા અને ખાસ કાશ્મીરથી એમને ત્યાં તેડાવેલા હતા. એમની સમક્ષ ખડા થયા કે તરત અમને સમજાઈ ગયું કે હવે અમારો પરપોટો ફૂટી જવાનો. એવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે ફ્રેંચમાં વાતચીત કરવાનું અમે ઠરાવેલું તે મુજબ મારચેઝ સાથે મેં ફ્રેંચમાં વાત કરવા માંડી. પણ ત્યાં તો અફસરે જ અમને ફ્રેંચમાં ફરમાન કર્યું કે, તમારો સામાન ખોલીને બતાવો. મારી પાસેનું અંગ્રેજી-તિબેટી વ્યાકરણ જોઈને એ કહે કે, ત્યારે હવે સાચું જ બોલી જાવને કે તમે કોણ છો? ત્યારે પછી અમે કબૂલ કર્યું કે અમે નાસી છૂટેલા યુદ્ધકેદીઓ છીએ.

થોડી જ વાર પછી અમે એક સગવડભરેલા મકાનમાં બેઠા બેઠા ચા પીતા હતા, પણ મારી નિરાશાનો પાર નહોતો. અમે ભાગી છૂટયા તેનો એ અઢારમો દિવસ હતો, અને અમે વેઠેલી તમામ મુસીબતો ને ઉઠાવેલી જહેમતો વ્યર્થ નીવડી હતી. અમને ભેટેલા અફસર તેહરી-ગઢવાલ રિયાસતના જંગલખાતાના વડા હતા અને ઇંગ્લીશ, ફ્રેંચ તથા જર્મન કોલેજોમાં એમણે જંગલવિદ્યાનો અભ્યાસ કરેલો હતો તેથી ત્રણેય ભાષાઓ પણ સારી રીતે જાણતા હતા. આગલાં એકસો વરસમાં કદી ન જોયેલાં એવાં પૂર તે સાલ એ વિસ્તારમાં ઊમટર્યાં હતાં, એટલે હોનારતની તપાસ અર્થે એ ત્યાં આવ્યા હતા. હસતાં હસતાં એ કહે કે, ‟મારી હાજરી તમને નડતરરૂપ બની તે માટે દિલગીર છું, પણ તમારે વિશેની બાતમી મને પહોંચી ગઈ છે એટલે હવે મારે મારી ફરજ બજાવ્યા સિવાય છૂટકો નથી.”

આટલી મુસીબતો વેઠયા પછી આખરે આવા એકસામટા વિપરીત સંજોગોની વચ્ચે પકડાઈ જવું, એ અમારું જેવુંતેવું દુર્ભાગ્ય નહોતું. તે છતાં, ફરી પાછો હું નાસી છૂટવાનો જ છું તે વિશે મારા મનમાં ક્ષણભર પણ શંકા ઊઠી નહોતી. પણ મારચેઝનું શરીર ભાંગી ગયું હતું, અને ફરી છટકવાની આશા એણે મૂકી દીધી હતી. અત્યંત મિત્રભાવે પોતાની પાસેની મૂડીનો મોટો ભાગ એણે મારે હવાલે કરી દીધો. ફરજિયાત આવી પડેલી એ નિરાંતનો ઉપયોગ મેં પેટ ભરી ભરીને જમવામાં કર્યાે, કારણ કે છેલ્લા થોડાક દિવસથી તો અમે ભાગ્યે જ કાંઈ આહાર પામ્યા હતા. જંગલખાતાના અધિકારીનો એક ખાસ રસોઇયો હતો તે દિવસ આખો અમને ખાવાનું આપ્યા કરતો, ને તેમાંથી અરધોઅરધ હું મારા થેલામાં સંઘરતો જતો. એકવાર વહેલી સાંજે જ અમે કહ્યું કે, બહુ થાક્યાપાક્યા છીએ એટલે ઝટ સૂઈ જવું છે. અમારા સૂવાના ઓરડાને બહારથી તાળું વાસીને જંગલખાતાના ઉપરીએ ઓસરીમાં અમારી બારી પાસે જ પોતાનો ખાટલો પથરાવ્યો, જેથી ત્યાંથી પણ અમે છટકી ન શકીએ. પણ ઘડીક એ ક્યાંક આઘાપાછા થયા કે તરત એ તક ઝડપીને મારચેઝે ને મેં ખોટેખોટી વઢવાડ આદરી દીધી. મારચેઝ એકલા જ અમારા બેયના પાઠ ભજવતા — એટલે કે ઘડીક ઘોઘરો અવાજ કરીને ગાળો દેતા જાય, ને ઘડીક પાછા ઝીણા સાદે ભાંડવા માંડે! દરમિયાન, મારા સામાન સહિત બારીમાંથી કૂદતોકને હું ઓસરીના સામા છેડા સુધી દોડતો પહોંચી ગયો. અંધારું થઈ ગયું હતું. થોડી સેકંડોમાં સંત્રીઓ મકાનના ખૂણા પાછળ અદૃશ્ય બન્યા, ત્યારે બારેક ફૂટ ઊંચેથી ઠેકીને હું બહાર નીકળી ગયો, અને પલવારમાં તો કાળાઘોર જંગલમાં ગાયબ બન્યો.

મને મુક્તિ મળી!

બધું સૂમસામ હતું. હું તંગ મનોદશામાં હતો તે છતાં, અમારી યોજના મુજબ મારચેઝ હજીયે મારી સાથે ગાળાગાળી કરતા હશે ને પેલા અધિકારીશ્રી બારી પાસેના પલંગમાં પડયા પડયા અમારી ઉપર જાપ્તો રાખતા હશે તે વિચારે હું હસવું ખાળી શક્યો નહિ.

પણ ત્યાં ઊભા રહીને હસવાની વેળા નહોતી. મેં દોટ મૂકી, ને ઉતાવળમાં ને ઉતાવળમાં હું ઘેટાંના એક ટોળા વચ્ચે જઈ પડયો. એમાંથી બહાર નીકળી શકું તે પહેલાં તો એની રખેવાળી કરતો એક કૂતરો આવીને મારી પૂંઠે ચોટી પડયો, ને પાટલૂનનો એક લીરો લીધા પછી જ ત્યાંથી ઊખડયો. ભયભીત બનીને હું ભાગ્યો; પણ મેં લીધેલો કેડો બહુ સીધા ચઢાણવાળો લાગ્યો તેથી પાછો ફરી, ઘેટાં ફરતો ચકરાવો લઈને બીજે રસ્તે ચડયો. મધરાત પછી મને સમજાયું કે ફરી હું ભૂલો પડયો હતો. એટલે ઊલટી દિશામાં વળી એક શ્વાસભરી દોટ મેં મૂકી. દિશાની સૂઝ વગરની આ હડિયાપાટીમાં મેં ચાર કલાક ગુમાવ્યા, અને હવે તો પરોઢ થવા આવ્યું હતું. અધૂરામાં પૂરું, વાટમાં એક વળાંક લેતી વેળા મેં વીસેક ફૂટને છેટે એક રીંછ ઊભેલું જોયું. પણ મારા જેવા નાચીઝની કશી દરકાર કર્યા વિના જ એ નસકોરાં ફુલાવતું જતું રહ્યું.

દિવસ બરાબર ઊગી ગયો ત્યારે પછી હું લપાઈ ગયો. જો કે આસપાસ ક્યાંય વસ્તીની એંધાણી દેખાતી નહોતી. તિબેટની સરહદે પહોંચતાં પહેલાં હજી મારે એક ગામ પસાર કરવાનું હતું તે હું જાણતો હતો : એ ગામડાને પેલે પાર મુક્તિ ખડી હતી. વળતી આખી રાત મેં કૂચ ચાલુ રાખી, પણ હજી યે મારા ભાગ્યનિર્માણનું પેલું ગામડું કેમ નહિ આવ્યું હોય તેની ફિકર મને ધીરે ધીરે થવા લાગી. મારી નોંધપોથી મુજબ એ ગામ નદીને સામે કાંઠે હતું અને ત્યાં પહોંચવા માટે એક પૂલ પણ હતો. ભૂલભૂલમાં હું ક્યાંક એ ગામડા પાસે થઈને પસાર તો નહિ થઈ ગયો હોઉંને — એવી વિમાસણ પણ ઘડીભર થઈ. પણ એમ કાંઈ આખું ને આખંુ ગામડું અંધારામાં જતું રહે નહિ, એમ કહી મેં મન મનાવ્યું. એટલે પછી, દિવસ ઊગ્યો હતો તો પણ બેપરવાહ બનીને મેં કૂચકદમ ચાલુ રાખી.

એને લીધે જ મારા ભોગ લાગ્યા. એક ભેખડની પ્રદક્ષિણા કરીને હું આગળ આવું છું, ત્યાં તો ગામનાં મકાનો મારી સન્મુખે જ ઊભેલાં દેખાયાં. વધારામાં, મકાનની મોખરે જ એક હસતા ટોળાનું દર્શન થયું. મારા નકશા ઉપર એ સ્થળ બરાબર દેખાડેલું નહોતું તેથી, અને રાતની રાતમાં હું બે વાર ઊંધે રસ્તે ચડી ગયેલો તેને લીધે, મારો પીછો પકડનારાઓ મને આંબી ગયા હતા. તરત મને શરણે થવાનું કહેવામાં આવ્યું, ને તે પછી એક મકાનમાં લઈ જઈને મને નાસ્તો આપવામાં આવ્યો. સાચા તિબેટી ભરવાડોનો ત્યાં મને ભેટો થયો. પોતાનાં ઘેટાં ને મીઠાના થેલા લઈ લઈને એ હિંદુસ્તાનમાં આવતા, ને ત્યાંથી જવ ભરીને પોતાના વતનમાં પાછા ફરતા. તિબેટી પ્રજાના જે ખોરાક ઉપર પાછળથી મારે વરસો સુધી જીવવાનું હતું, તેનો સ્વાદ પહેલવહેલો મને ત્યાં ચાખવા મળ્યો. જોકે મારા જઠર સાથેનો તેનો પ્રથમ પરિચય સુખદાયી ન નીવડયો.

નેલાંગ નામના એ ગામમાં મેં થોડા દિવસ ગાળ્યા. ફરી નાસી છૂટવાનો ઇરાદો આછોઆછો મારા મગજમાં ઘોળાયા કરતો હતો. પણ શરીરથી થાકેલો ને મનથી ભાંગેલો હું એ ઇરાદાને અમલમાં મૂકી શકું એવી હાલતમાં ત્યારે નહોતો.

આવતી વખતે અમે ઉઠાવેલી જહેમતોની સરખામણીમાં વળતી સફર કોઈ આનંદ-પ્રવાસ સમી લાગી. મારો સામાન મારે ઉપાડવો પડતો નહોતો, અને મારી ખૂબ સારી સંભાળ રાખવામાં આવતી હતી. રસ્તામાં મને મારચેઝ મળ્યા. જંગલખાતાના પેલા અફસરના ખાનગી બંગલામાં મહેમાન તરીકે એ રહેતા હતા ત્યાં જવાનું મને પણ નિમંત્રણ મળ્યું. થોડા દિવસ પછી તાજુબ બનીને હું જોઉં છું તો, યુદ્ધકેદી- છાવણીમાંથી છટકેલા અમારા બીજા બે સાથીઓને પણ પકડીને ત્યાં લાવવામાં આવ્યા. એમાંના એક નંગા પરબત પરની અમારી ચઢાઈના નેતા પીટર હતા, અને બીજા કાલેનબર્ગ નામના એક પાદરી.

દરમિયાન, ફરી એકવાર નાસી છૂટવાના મનસૂબા મેં ઘડવા પણ માંડયા. અમારી રસોઈ કરતા એક હિંદી ચોકીદાર સાથે મેં દોસ્તી કરી. મારી પાસેના નકશા, હોકાયંત્ર અને પૈસા મેં એને સોંપી દીધા, કારણ કે કેદ-છાવણીમાં પાછા દાખલ થતી વેળા અમારી જડતી લેવાશે એ હું જાણતો હતો. ચોકીદારને મેં કહ્યું કે આવતે ઉનાળે હું ફરી આવીશ ને એની પાસેથી મારી ચીજવસ્તુઓ લઈ જઈશ. મે મહિનામાં નોકરી પરથી રજા લઈને પોતાને ઘેર જઈ એણે મારી વાટ જોવી, એવું અમે ઠરાવ્યું. તે પછી અમારે છાવણીમાં પાછા ફરવાની ઘડી આવી, અને ફરી નાસી છૂટવાના મારા અવિચલ નિરધારને કારણે જ તે વેળાની નિરાશા હું સહન કરી શક્યો.

કાંટાળા તારની વાડ વચ્ચે હું પાછો ફર્યાે ત્યારે મારા સાથીઓ પણ મને મુશ્કેલીથી ઓળખી શક્યા, એવા મારા દિદાર થઈ ગયા હતા.

2. સરહદ ઉપર સાતતાળી

‟તમે ભારે હિંમત કરી, હો! પણ દિલગીર છું કે મારે તમને 28 દિવસની એકાંત-કેદ આપવી પડશે,” છાવણીમાં અમે પાછા ફર્યા ત્યારે તેના અંગ્રેજ અફસરે કહ્યું. આડત્રીસ દિવસની મુક્તિ અનુભવ્યા પછી હવે મારે અઠયાવીસ દિવસની એકાંત-કેદ ભોગવવાની આવી. છાવણીમાંથી ભાગી છૂટનારા માટે એ ધોરણસરની સજા હતી. પણ અંગ્રેજો અમારી હિંમતની તારીફ કરતા હતા તેથી મારી પ્રત્યે એમણે બહુ સખતાઈ બતાવી નહિ.

મારી સજા ભોગવી લીધા પછી મેં સાંભળ્યું કે છાવણીના બીજા એક ખૂણામાં મારચેઝને પણ એવા જ અનુભવમાંથી પસાર થવું પડયું હતું. આગળ જતાં અમારા અનુભવો વિશે વાતો કરવાના પ્રસંગો અમને મળ્યા. નાસી છૂટવાના નવા પ્રયાસમાં મને મદદ કરવાનું મારચેઝે વચન આપ્યું, પણ મારી સાથે આવવાનો વિચાર હવે એ કરવાના નહોતા. જરાય સમય ગુમાવ્યા વિના મેં નવા નકશા બનાવવા માંડયા અને આગલા અનુભવમાંથી તારણો કાઢવા માંડર્યાં. હવે પછીના પ્રયાસમાં હું સફળ થઈશ તેની મને ખાતરી હતી, અને આ વખતે તો એકલા જ નીકળી જવાનો મારો નિશ્ચય હતો.

મારી તૈયારીઓમાં જ હું રચ્યોપચ્યો રહેતો, તેથી શિયાળો તો જોતજોતાંમાં વીતી ગયો; અને નાસી છૂટવાની બીજી મોસમ આવી ત્યારે હું સજ્જ થઈ ગયો હતો. આ વખતે મારે વહેલા નીકળી જવું હતું, જેથી નેલાંગ ગામ હજી નિર્જન હોય ત્યાં જ તેમાંથી પસાર થઈ જવાય. પેલા હિંદી ચોકીદારને સોંપેલો સરસામાન પાછો મળવા વિશે ખાતરી રાખવાને બદલે જે જે ચીજોની મારે વધુમાં વધુ જરૂર હતી તે મેં નવેસરથી જ વસાવી લીધી. છાવણીમાંના સાથીઓ પોતે જ પૈસાની તંગી અનુભવતા હતા તે છતાં મારો સરસામાન પ્રાપ્ત કરવામાં તેમણે ઉદાર દિલે ફાળો આપ્યો.

નાસી છૂટવાની તૈયારી કરનારો કેદી હું એકલો જ નહોતો. મારા બે નિકટના મિત્રો માઝનેર અને હાવે પણ એવી જ તૈયારીમાં પડેલા હતા. બંને સારું અંગ્રેજી બોલી શકતા હતા અને હિંદુસ્તાન સોંસરવા થઈને બરમાને મોરચે પહોંચી જવાની તેમની ગણતરી હતી. હાવે તો બે વરસ અગાઉ નાસી પણ છૂટેલા અને એક જોડીદાર સાથે લગભગ બરમા સુધી પહોંચી ગયેલા, પણ છેક સરહદ પાસે પકડાઈ ગયા હતા. તે પછી બીજા એક પ્રયાસ દરમિયાન એમના સાથીને જીવલેણ અકસ્માત નડેલો. મેં વાત સાંભળી કે બીજા ત્રણ-ચાર કેદીઓ પણ પલાયન થવાનો ઇરાદો સેવતા હતા. આખરે અમે સાતેય ભેગા મળ્યા અને નાસી છૂટવાનો સામૂહિક પ્રયાસ કરવાનું ઠરાવ્યું. એક પછી એક જણ નાસવા માંડે તેમાં પાછળથી સંત્રીઓનો પહેરો વધુ કડક બની જાય, ને નાસવાનું કામ વધુ ને વધુ મુશ્કેલ બનતું જાય. અમારો સહકારી પ્રયાસ સફળ થાય તો છાવણીની બહાર નીકળ્યા પછી અમારામાંનો પ્રત્યેક જણ પોતપોતાની નિરાળી વાટે જવાને સ્વતંત્ર હતો. પીટર અને તેના ત્રણ સાથીદારોની ટુકડી મારી જેમ તિબેટ ભણી નાસી છૂટવા માગતી હતી.

1944ની 29મી એપ્રિલના બપોરના બે વાગ્યાનું મુહૂર્ત અમે ઠરાવ્યું. કાંટાળા તારની મરામત કરનારા મજૂરોના સ્વાંગ અમારે સજવાના હતા. એવા મજૂરો છાવણીમાં ઠેરઠેર નજરે પડતા, કારણ કે વાડની થાંભલીઓને ઊધઈ વારંવાર ખાઈ જતી અને તેને ઠેકાણે નવી થાંભલીઓ ખોડવાનું કામ સતત ચાલ્યા કરતું. આ મજૂરોની પ્રત્યેક ટુકડી સાથે એક અંગ્રેજ ઓવરસીઅર પણ રહેતો.

મુકરર સમયે, વાડના ઓછામાં ઓછા જાપ્તાવાળા ભાગ પાસેની એક ઝૂંપડીમાં અમે એકઠા થયા. છાવણીમાંના વેશપરિવર્તન- નિષ્ણાતોએ અમને ઝટપટ ‟હિંદુસ્તાની” બનાવી દીધા. હાવે અને માઝનેરને અંગ્રેજ અફસરોનો લેબાસ મળ્યો. અમે ‟હિંદુસ્તાનીઓ”એ માથાં મુંડાવી નાખીને સાફા બાંધી લીધા. એવી ગંભીર પરિસ્થિતિમાં પણ અમે એકબીજાના દિદાર જોઈને હસવું ખાળી શકતા નહોતા. કોઈ તમાશાના ડાગલા જેવા અમે લાગતા હતા. અમારામાંના બે જણે એક નિસરણી ઉઠાવી. કાંટાળા તારનું એક લાંબું ગૂંચળું પણ તફડાવી લીધેલું તેમાં વાંસડો પરોવીને અમે ચાલ્યા. અમારી ચીજવસ્તુઓનાં નિર્દાેશ પોટલાં વાળેલાં હતાં. અમારા બે ‟અંગ્રેજ” અફસરો ઇમારતી નકશાનાં ગૂંચળાં બગલમાં રાખીને હાથમાં નેતરની સોટી રમાડતા હતા. કોઈનું ધ્યાન અમારી તરફ દોરાયું નહિ, અને મુખ્ય દરવાજા સુધીની 300 વારની વાટમાં એક જ પ્રસંગે અમારે થોભવું પડયું હતું — એક વડા અફસર સાઇકલ ઉપર પસાર થયા ત્યારે. અમારા ‟અંગ્રેજ” સાહેબોએ તે ઘડીએ તારની વાડનું અતિ બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરવા માંડેલું ! તે પછી તો, સંત્રીઓને આંખનું પોપચું ઊંચું કરવા જેટલો પણ સંદેહ પેદા કરાવ્યા વિના અમે દરવાજામાંથી પસાર થઈ ગયા. સંત્રીઓએ અમારા ‟સાહેબો”ને સલામ પણ કરી.

ચોકીદારોની નજર બહાર નીકળી ગયા પછી જંગલની ઝાડીમાં જઈ ને અમે અમારા છદ્મવેશ ઉતારી નાખ્યા. હિંદી પોશાકની નીચે અમે અમારાં કાયમી ખાખી લૂગડાં પહેરેલાં હતાં. થોડા શબ્દોમાં જ અમે એકબીજાની વિદાય લઈ લીધી. હવે માઝનેર અને હું થોડા માઈલ સુધી સાથે દોડયા, ને પછી અમારા માર્ગ જુદા ફંટાયા. મેં આગલા વખતવાળી જ વાટ પકડી, અને વળતી સવાર સુધીમાં મારી ને છાવણીની વચ્ચેનું અંતર બને તેટલું વધારી મૂકવા પૂરઝડપે મારી મૂક્યા. આ વખતે તો રાતે મજલ કાપવાના ને દિવસે છુપાઈને પડયા રહેવાના નિશ્ચયમાંથી હું ચલિત થવાનો જ નહોતો. તિબેટ જવા નીકળેલા મારા ચાર સાથીઓએ હિંમતભેર મુખ્ય સડક ઉપર જ પ્રવાસ આદરી દીધો. મસૂરીને રસ્તે થઈને એ ગંગાની ખીણમાં પહોંચવાના હતા. પણ મને એ બહુ જોખમભરેલું લાગ્યું, એટલે યમુના અને અગલરની ખીણવાળા મારા પરિચિત પંથને જ હું વળગી રહ્યો. પહેલી રાતે ચાલીસેક વાર તો મેં અગલર નદીનાં પાણી ડોળ્યાં હશે. સવાર પડી ત્યારે જે સ્થળે હું પહોંચ્યો ત્યાં પહોંચતાં આગલે વરસે મને ચાર દિવસ લાગેલા. મુક્તિની મોજ માણતો હું મારી આ ઝડપથી સંતોશ પામ્યો. જો કે મારા આખા શરીરે ઉઝરડા પડી ગયા હતા, અને પીઠ પરના બોજાને કારણે નવા ટેનિસ-જોડાનાં તળિયા એક જ રાતમાં મેં ઘસી નાખ્યાં હતાં!

એક દિવસ, વાટની વચ્ચોવચ ચાર આદમીઓને નસકોરાં ઘરડતાં પડેલા મેં જોયા. એ હતા મારા મિત્ર પીટર અને તેના ત્રણ સાથીઓ. એમને હલબલાવીને મેં જગાડયા અને એક સુરક્ષિત સ્થળે બેસીને અમે એકબીજાનાં વીતક સાંભળ્યાં. અમારી બધાની તબિયત સરસ હતી, અને હવે તિબેટ પહોંચવા વિશે સહુનાં મનમાં પાકી ખાતરી હતી. દિવસ આખો મિત્રો સાથે આરામ કર્યા પછી સાંજે છૂટા પડવું આકરું લાગ્યું, પણ આ વખતે તો એકલા જ પ્રવાસ કરવાના નિરધારને હું વળગી રહ્યો. પાંચ દિવસમાં જ હું ગંગા-કિનારે પહોંચી ગયો. ઉત્તરકાશી વટાવ્યા પછી, મારા પરિચિત પંથે આગળ વધવાનો આનંદ હું અનુભવતો હતો, અને આવી ઝડપી પ્રગતિના સુખાનુભવમાં મારી પીઠ પરનો બોજો વીસરી જતો હતો. મારા પગમાં ભારે કળતર થતું હતું ખરું, પણ દિવસના આરામ દરમિયાન એ ઘણું ઓછુ થઈ જતંુ હોય તેવું લાગતંુ. ઘણીવાર હું દસ-દસ કલાકની સામટી ઊંઘ ખેંચતો.

છેવટે, આગલે વરસે મારો સરસામાન મેં જેને સોંપ્યો હતો તે હિંદી ભાઈબંધના ખેતર-નિવાસ પર હું પહોંચ્યો. મે મહિનો મંડાઈ ચૂક્યો હતો, ને ગમે તે મધરાતે એણે મારી વાટ જોવાની હતી. સીધેસીધા ઘરમાં પેસી જવાને બદલે પ્રથમ તો મેં મારી પાસેની ચીજવસ્તુઓ સંતાડી દીધી, કારણ કે દગાની પણ શક્યતા તો હતી. પછી, ખેતરો ઉપર ચંદ્રનો પ્રકાશ પથરાયો ત્યારે ઢોરના વાડામાં જઈને હું લપાયો. ધીરે સાદે મેં મિત્રના નામની બે બૂમ પાડી. બારણાં ઉઘાડતોકને ભાઈબંધ દોડયો આવ્યો. એની આંખમાં હર્ષનાં આંસુ આવી ગયાં. મકાનના છેવાડાની એક ઓરડી સુધી એ મને લઈ ગયો, એને દરવાજે મારેલું મોટું તાળું ઉઘાડયું, મશાલ પેટાવી અને લાકડાની એક પેટી મારી સામે ખુલ્લી મૂકી. મારી તમામ ચીજો તેની અંદર સાચવીને મૂકેલી હતી. મેં એને બક્ષિસ આપી, ને પછી એણે ધરેલું ભોજન ભારે મીઠાશથી આરોગ્યું. વળતી રાત સુધીમાં મને ખાધાખોરાકી ને ઊનનો એક ધાબળો લાવી આપવાની વિનંતી મેં એને કરી. બીજો આખો દિવસ હું નજીકના જંગલમાં સૂઈ રહ્યો ને સાંજે મારો સરસામાન લેવા ફરી મિત્ર પાસે ગયો. પેટપૂરું ખવડાવીને એણે મને વિદાય આપી.

દસેક દિવસની દડમજલ પછી હું નેલાંગ ગામે પહોંચ્યો. આગલે વરસે વિધાતાએ મારી આશાઓના ત્યાં ટુકડા કરી નાખ્યા હતા. આ વખતે હું મહિનોએક વહેલો આવ્યો હતો. શિયાળાને કારણે નિર્જન બનેલા ગામમાં હજી વસ્તી પાછી ફરી નહોતી. પણ છાવણીમાંથી સાથે નીકળેલા પેલા ચાર મિત્રો ફરી પાછા ત્યાં ભેટી ગયા, ત્યારે મારું હૈયું આનંદી ઊઠયું. પેલા હિંદી મિત્રના ખેતર પર હું રહ્યો તે દરમિયાન આ લોકો મારી આગળ નીકળી ગયા હતા. એક ખાલી ઘરમાં અમે પડાવ નાખ્યો અને આખી રાત નિરાંતની ઊંઘ કરી. કમનસીબે સેટલર નામના એક સાથીને પહાડોની પાતળી હવામાંથી બીમારી લાગુ પડી હતી અને વધુ મુસીબતો વેઠવાની હામ એનામાં રહી નહોતી. એણે ત્યાંથી પાછા ફરવાનો નિર્ણય કર્યાે. આગલે વરસે આ રસ્તે તિબેટની અંદર પેઠેલા કોપ્પ નામના ભાઈ મારી સાથે જોડાયા.

હિંદુસ્તાન અને તિબેટ વચ્ચેની સરહદે આવેલા ઘાટ સુધી પહોંચવા માટે તો તે પછી પણ અમારે સાત દિવસની થકવનારી વાટ કાપવી પડી. દરમિયાન એક દિશાચૂકને કારણે આડે રસ્તે ચડીને અમે ત્રણ દિવસ બગાડયા. પરિણામે ખાધાખોરાકી ઉપર અમારે કાપ મૂકી દેવો પડયો, અને નજીકના કોઈ વસ્તીવાળા ગામ સુધી પહોંચવાની અમારી શક્તિ વિશે પણ અમને ચિંતા થવા લાગી.

બાળ-ગંગાનું એક ઝરણું જેની વચ્ચેથી વહેતું હતું તેવા હરિયાળા ચરિયાણમાં થઈને અમારી વાટ ધીમે ધીમે ઊંચે ચઢતી જતી હતી. ઘાસનાં મેદાનો વચ્ચેથી મૃદુ પગલીઓ માંડતું એ જ ઝરણું હજી અઠવાડિયા પહેલાં તો કાન ફાડી નાખે તેવા ઘુઘવાટ કરતું ગંગાની ખીણમાં ધસમસતું અમે જોયેલું હતું. થોડાંક અઠવાડિયાંમાં જ આ આખો પ્રદેશ લીલોછમ થઈ જશે, એ કલ્પના અમારાં ચિત્તને અત્યંત પ્રસન્ન કરી ગઈ. જયાં ત્યાં પડેલા ચૂલાના કાળા પથરાની એંધાણીએ ઓળખાતાં જાત્રાળુઓનાં અનેક વિરામસ્થાનો જોઈને, ઉનાળા દરમિયાન ઘાટ ઓળંગીને હિંદુસ્તાનમાંથી તિબેટમાં પ્રવેશતી વણઝારોનું દૃશ્ય અમારી નજર સામે ખડું થયું. દરમિયાન, પહાડી ઘેટાંનું એક ટોળું અમારી પાસેથી પસાર થયું. હરણિયાં જેવાં ચંચળ એ ઘેટાં જોતજોતાંમાં અદૃશ્ય બની ગયાં, ને અમારાં પેટમાંથી ઊંડા નિસાસા નીકળી પડયા!

એ ઘાટની તળેટીમાં અમે હિંદુસ્તાનની ધરતી પરનો છેલ્લો પડાવ નાખ્યો. ઘેટાંને નિહાળીને જે મિશ્ટ માંસભોજનના તલસાટ અમારામાં જાગ્યા હતા તેને વિશાદભેર વારીને, અમારી પાસે રહેલા છેવટના ચપટી લોટને પાણીમાં ડોઈને ઊની શિલાઓ ઉપર એના પુડલા અમે ચોડવ્યા. ઠંડી આકરી હતી અને પહાડોના હિમ-વાયરા સામે માત્ર એક ખડકની ઓથ અમને સાંપડી હતી.

અંતે 1944ની 17મી મેને દિવસે અમે ત્સાંગચોકલા ઘાટની ટોચે પહોંચ્યા. અમારી પાસેના નકશા ઉપરથી જાણી શકાયું કે તે વખતે 17,200 ફૂટની ઊંચાઈએ અમે ઊભા હતા.

સ્વપ્નાંમાં પણ જેને માટે તલસતા હતા તે હિંદુસ્તાન અને તિબેટ વચ્ચેની સરહદ ઉપર આખરે અમે પહોંચ્યા હતા. ત્યાં પહેલી જ વાર એક પ્રકારની નિશ્ચિંતતા અમે અનુભવી, કારણ કે હવે કોઈ અંગ્રેજ અમને કેદ પકડી શકે તેમ નહોતો. તિબેટવાસીઓ અમારી સાથે કેવો વર્તાવ રાખશે તે અમે જાણતા નહોતા, પણ અમારા દેશે તિબેટ સામે તો લડાઈ જાહેર કરેલી નહોતી તેથી અમને એ ભૂમિમાં આવકાર મળશે એવી આશા હતી.

ઘાટની ટોચે, શ્રદ્ધાળુ બૌદ્ધધર્મીઓએ પોતાના દેવોને અર્પણ કરેલી પથરાની ઢગલીઓ અને પ્રાર્થના-પતાકાઓ પડી હતી. ઠંડીના ચમકારા વચ્ચે પણ અમે સારી પેઠે આરામ કર્યાે ને અમારા સંજોગો વિશે વિચાર કર્યાે. આ પ્રદેશની ભાષા અમે લગભગ સમૂળગી જાણતા નહોતા અને પૈસા પણ અમારી પાસે નજીવા હતા. સહુથી મોટી વાત તો એ હતી કે અમે ભૂખમરાની અણી ઉપર હતા ને વહેલામાં વહેલી તકે કોઈ માનવ-વસવાટ શોધી કાઢવાની અમારે જરૂર હતી. પણ નજર પહોંચે ત્યાં સુધી વેરાન પર્વત-ટોચો અને નિર્જન નદી-ખીણો સિવાય કાંઈ દેખાતું નહોતું. અમારું આખરી ધ્યેય તો, હજારો માઈલ દૂર ઊભેલી જાપાની લશ્કરની હરોળો હતી. અમે નિરધારેલો માર્ગ પ્રથમ કૈલાસના પવિત્ર શિખર સુધી જતો હતો ને ત્યાંથી બ્રહ્મપુત્રા નદીને કાંઠે કાંઠે થઈને પૂર્વ તિબેટમાં પહોંચાડતો હતો. મારા જે સાથી કોપ્પ આગલે વરસે તિબેટમાં પ્રવેશેલા ને પછી હદપાર થયેલા હતા, તેમણે કહ્યું કે અમારા નકશા ઉપર દર્શાવેલી વિગતો ઠીક ઠીક ચોકસાઈભરી હતી.

એકદમ સીધા ઢાળ પરથી ઊતરતાં ઊતરતાં અમે ઓપચુ નદીના પ્રવાહ સુધી પહોંચ્યા ને બપોરવેળાએ ત્યાં આરામ કર્યાે. ઊંચી ઊંચી કરાડો એ ખીણની બંને બાજુ ઊભી હતી. સર્વત્ર નિર્જનતા હતી, પણ મનુષ્યો ક્યારેક ત્યાં આવતા હશે તેની એંધાણીરૂપ એક વાંસડો ત્યાં પડયો હતો. ખીણની સામી બાજુએ સ્લેટ-પથ્થરના જેવા ખડકો હતા તેની ઉપર ચઢતાં ચઢતાં એક સમથળ જગ્યાએ અમે પહોંચ્યા તે પહેલાં તો સાંજ પડી ગઈ હતી. બરફ જેવી ટાઢમાં અમે એ રાતે પડાવ નાખ્યો. ડુંગરામાં ઊગતાં કાંટાળાં ઝાંખરાંની ડાળીઓનો ઉપયોગ થોડા દિવસથી અમે બળતણ તરીકે કરતા હતા. પણ અહીં તો કોઈ જ પ્રકારની વનસ્પતિ ઊગતી નહોતી, એટલે મહામહેનતે વીણેલાં છાણાં અમારે બાળવા પડર્યાં.

વળતા દિવસની બપોર સુધીમાં પહેલવહેલા તિબેટી ગામડે અમે પહોંચ્યા. છ ઘરના એ ગામનું નામ હતું કાસાપુલિંગ. ગામમાં કોઈ માણસ દેખાતું નહોતું, ને અમે ટકોરા મારતા તોયે કોઈ બારણું ઊઘડતું નહોતું. ત્યારે પછી અમને ખ્યાલ આવ્યો કે ગામની આખી વસ્તી આસપાસનાં ખેતરોમાં જવ વાવતી હતી. યંત્રની જેમ વ્યવસ્થિત રીતે ને ઝડપભેર એક એક દાણો લઈને એ લોકો ચોપતા જતા હતા. અમેરિકન આદિવાસીઓને પહેલવહેલા ભેટેલા કોલંબસના જેવી જ કાંઈક લાગણી અનુભવતાં અમે એમની સામે જોયું. એ લોકો અમને દોસ્ત ગણશે કે દુશ્મન? તે ઘડીએ તો એમણે અમારી કાંઈ દરકાર જ કરી નહિ. અમને ત્યારે સાંભળવા મળેલો એકમાત્ર અવાજ રીડિયારમણ કરતી એક ડોશીનો હતો. જો કે તેનું નિશાન અમે નહિ પણ તાજા રોપેલા દાણા ચણવા ઊતરી આવતાં રાની કબૂતરોના ઘેરા હતા. સાંજ પડી ત્યાં સુધી તો ગામલોકોએ અમારી સામે નજર નાખવા જેટલી પણ પરવા બતાવી નહિ; એટલે એક ઘરની પડખે જ અમે ચારેયે ધામા નાખ્યા. રાત પડી ને લોકો ખેતરમાંથી પાછા ફર્યા ત્યારે તેમની સાથે વેપાર કરવાનો પ્રયાસ અમે કર્યાે. એમના એકાદ ઘેટા-બકરા માટે પૈસા આપવાની તૈયારી અમે બતાવી, પણ કાંઈ જ લે-વેચ કરવાની અનિચ્છા એમણે દર્શાવી. તિબેટની સરહદે સરકારી ચોકિયાતોનાં થાણાં હોતાં નથી, તેથી વિદેશીઓ સામે દુશ્મનાવટભરેલંુ વલણ રાખવાનો સંસ્કાર જ તેની આખી પ્રજામાં રેડવામાં આવે છે અને પરદેશીને ચીજવસ્તુ વેચનાર હરકોઈ તિબેટવાસી આકરી સજાને પાત્ર થાય છે. પણ અમે તો ભૂખથી મરવા પડેલા હતા, તેથી તેમની સામે ધાકધમકી સુધ્ધાંનો ઉપયોગ કર્યા સિવાય અમારો છૂટકો નહોતો. એક જાનવર જો તેઓ અમને વેચાતું ન આપે તો પછી બળજબરીથી તે લઈ લેવાની ધમકી અમે આપી. અમારા ચારમાંથી એકેય દેખાવમાં કાચોપોચો નહોતો, તેથી સમજાવટની આ પદ્ધતિ આખરે કામિયાબ નીવડી. એમની પાસે હતો તે ઘરડામાં ઘરડો બકરો, નફ્ફટાઈથી ખૂબ આકરાં દામ લઈને, એમણે અમને વેચ્યો ત્યાં તો રાત અંધારી થઈ ગઈ હતી. એક ગમાણમાં બેસીને અમે બકરો હલાલ કર્યાે ને પછી મધરાતે કાચાપાકા રંધાયેલા એના માંસ ઉપર તૂટી પડયા.

વળતો આખો દિવસ આરામમાં અને મકાનોનું જરા ઝીણવટથી નિરીક્ષણ કરવામાં અમે વિતાવ્યો. પથરાથી બાંધેલાં એ મકાનોને સપાટ છાપરાં હતાં, ને તેની ઉપર છાણાં-લાકડાં સૂકવેલાં હતાં. આગળ જતાં અમે જેમને મળવાના હતા તે અંદરના પ્રદેશના તિબેટવાસીઓ સાથે આ સરહદી વિસ્તારનાં રહેવાસીઓની સરખામણી થઈ શકે નહિ. ઉનાળા દરમિયાન હિંદુસ્તાન સાથે ચાલતા વેગીલા વેપારે આ લોકોને બગાડી મૂક્યાં હતાં. અમને એ ગંદાં, શામળાં ને લુચ્ચાં લાગ્યાં; અને તિબેટી પ્રજા જેને માટે વિખ્યાત છે તે મનમોજીલાપણાનો તો અંશ પણ એમનામાં દેખાયો નહિ. મૂંજીની જેમ એ પોતાનાં રોજિંદાં કામકાજ આટોપતાં. આ વેરાન ભૂમિમાં વસવાટ કરવાનો એમનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ ત્યાંથી અવરજવર કરતા કાફલાઓને તિબેટી માલ વેચીને સારી પેઠે પૈસા કમાવાનો લાગ્યો. પાછળથી હું જાણી શક્યો તેમ, સરહદ પરનાં છ ઘરનું એ ઝૂમખું બાદ કરતાં સાધુઓના મઠવિહોણું બીજું એક પણ ગામ તિબેટભરમાં ક્યાંય હતું નહિ.

વળતી સવારે કોઈની રુકાવટ વિના અમે ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યા. ખેતરો ઓળંગીને વળી પાછા ચઢાણ ઉપર આવ્યા ત્યારે પીઠ પરના થેલાઓનો કદી નહિ લાગેલો તેટલો બોજો અમે અનુભવ્યો. અમારી સ્વપ્નભૂમિમાંથી અત્યાર સુધી સાંપડેલી નિરાશાના પરિણામરૂપ જ એ શારીરિક થાક હતો. ખુલ્લા આકાશ નીચે એક ખાડામાં અમે વળતી રાત ગાળી.

સફરની શરૂઆતમાં જ અમે કામની વહેંચણી કરી લીધી હતી. પાણી ભરી આવવું, બળતણ વીણી લાવવું ને ચા બનાવવી — એ બધાં મુશ્કેલ કાર્યો હતાં. રોજ રાતે સામાન ઠાલવીને ખાલી કરેલા થેલામાં પગ સેરવીને અમે સૂઈ જતા, જેથી ઠંડી સામે એને કાંઈક રક્ષણ મળે. એક સાંજે મેં મારો થેલો ઠાલવ્યો, ત્યાં નાનો સરખો ધડાકો થયો. મારી દીવાસળીઓ કશાકની સાથે ઘસાવાથી સામટી સળગી ઊઠી હતી. તિબેટના ઊંચા પહાડી પ્રદેશની અતિશય સૂકી હવાની એ સાબિતી હતી.

ડુંગરાળ પ્રદેશ ખૂંદતા ખૂંદતા અમે આગળ વધ્યા ને બપોરવેળાએ દુશાંગ નામના ગામે પહોંચ્યા. ત્યાંયે સાવ થોડાં ઘર હતાં અને અમારું સ્વાગત પણ કાસાપુલિંગના જેટલું જ ઉમળકાવિહોણું થયું. વરસોના અભ્યાસ પછી પોતે પ્રાપ્ત કરેલા તિબેટી ભાષાના જ્ઞાનનું પીટરે ઘણુંય વ્યર્થ પ્રદર્શન કર્યું, અને અમારા મૂંગા ચેનચાળા પણ એટલા જ નિશ્ફળ નીવડયા. તિબેટનો પહેલવહેલો સાધુ-મઠ અમને ત્યાં જોવા મળ્યો. ગારાની ભીંતમાં એના બાકોરાં દેખાતાં હતાં અને એક ભેખડ ઉપર પ્રચંડ ઇમારતોનાં ખંડેર પડેલાં હતાં. એક વખત સેંકડો સાધુઓ ત્યાં વસતા હશે. હવે બીજા એક નવી ઢબના મકાનમાં થોડાક સાધુઓ રહેતા હતા, પણ પોતાની જાતને એમણે અમારી નજરે ચડવા દીધી નહિ. મઠના આગળના ભાગમાં એક ચોતરો હતો તેની ઉપર કબરના લાલ-રંગ્યા પથરાની હાર હતી.

દુશાંગમાં પણ, અમે પહોંચ્યાં ત્યારે, કોઈ એવા અમલદાર હાજર હતા નહિ કે જેમની પાસે અમે ત્યાં રહેવાની કે પ્રવાસ કરવાની પરવાનગી માગી શકીએ. પણ એ ભૂલ તરત જ સુધરવાની હતી, કારણ કે અમલદારો અમારી શોધમાં નીકળી ચૂક્યા હતા. વળતે દિવસે અમે કૂચ જારી રાખી. એકાએક ઘૂઘરાનો અવાજ સંભળાયો અને નાનાં નાનાં ઘોડાં પર બેઠેલા બે માણસોએ અમારી સમક્ષ પહોંચીને સ્થાનિક બોલીમાં કહ્યું કે, જે રસ્તે આવ્યા છો તે જ રસ્તે હિંદુસ્તાન પાછા ચાલ્યા જાવ! વાતો કરવાથી કાંઈ વળવાનું નથી તે અમે જાણતા હતા તેથી, એમની અજાયબી વચ્ચે, એ બે જણને બાજુએ હડસેલીને અમે તો આગળ ચાલવા માંડયું. સારે નસીબે પોતાનાં હથિયારનો એમણે કાંઈ ઉપયોગ કર્યાે નહિ, કારણ કે અમે પણ શસ્ત્રસજ્જ હશું એવું તેમણે ખાતરીથી માની લીધેલું. અમને રોકવાના થોડાક મામૂલી પ્રયત્નો પછી બેઉ જણે ઘોડાં હાંકી મૂક્યાં ને કાંઈ રોકટોક વિના અમે તે પછીને ગામે પહોંચી ગયા. ત્યાં એ જિલ્લાના સૂબાનું મથક હતું તે અમે જાણતા હતા.

એ દિવસની દડમજલ દરમિયાન અમે જે પ્રદેશમાંથી પસાર થયા તે નપાણિયો, નિર્જન અને જીવસ્રુશ્ટિનાં કોઈ જ પ્રકારનાં ચિહ્નવિહોણો હતો. એના મધ્યબિંદુ સમું ત્સાપારાંગનું નાનું ગામ શિયાળામાં જ વસ્તીવાળું રહેતું. ત્યાં અમે સૂબાને મળવા ગયા ત્યારે ખબર પડી કે શાંગત્સે નામના ગ્રીશ્મ-મથકે જવાની તૈયારી એ કરી રહ્યા હતા. રસ્તામાં અમને ભેટીને પાછા ફરવાનો આદેશ આપી ગયેલા પેલા બે હથિયારધારી સજ્જનોમાંના જ એક એ સૂબાસાહેબ હતા, તે જાણીને અમે ચોંકી ઊઠયા. એ રીતે, એમણે અમને ખાસ આવકાર દીધો નહિ તે સ્વાભાવિક હતું. અમારી પાસેની દવાઓ એમને આપીને બદલામાં થોડો લોટ અમે માંડ મેળવી શક્યા. મારા થેલામાં લીધેલી દવાની નાનકડી પેટીએ એ વખતે અમારી વહાર કરી, અને આગળ જતાં પણ ઘણી વાર તે અમને ઉપયોગી નીવડવાની હતી.

આખરે સૂબાએ અમારા રાતવાસા માટે એક ગુફા બતાવી અને ફરી પાછું જણાવ્યું કે આવ્યા તે જ રસ્તે અમારે તિબેટ છોડીને ચાલ્યા જવાનું છે. એ આદેશ માથે ચડાવવાની અમે ના પાડી અને એવું સમજાવવાની કોશિશ કરી કે તિબેટ એક તટસ્થ દેશ છે એટલે અહીં અમને આશરો મળવો જોઈએ. પણ એના મગજમાં એ વાત ઊતરી શકી જ નહિ. વળી, એ વિચાર એને સમજાયો હોત તો પણ આવી બાબતમાં નિર્ણય લેવાની એની સત્તા નહોતી. એટલે અમે એવું સૂચવ્યું કે ત્યાંથી પાંચેક માઈલને અંતરે આવેલા થુલિંગમાં વસતા એક ઉચ્ચ સાધુ-અધિકારીના હાથમાં એનો ફેંસલો સોંપવો.

કેદ-છાવણીમાં વાંચેલાં પુસ્તકોમાંથી મેં જાણેલું કે તિબેટભરનું પહેલવહેલું કેથલિક ખ્રિસ્તી મથક અહીં ત્સાપારાંગમાં 1624માં સ્થપાયેલું. એન્ટોનીઓ નામના પોર્ટુગલવાસી પાદરીએ અહીં એક દેવળ પણ બાંધ્યું હોવાનું કહેવાય છે. એનાં ખંડેરોની ખોજ અમે કરી જોઈ, પણ કોઈ ખ્રિસ્તી ઇમારતના અવશેશ સુધ્ધાં અમને હાથ લાગ્યા નહિ. એ કાળે અહીં પોતાનું મથક સ્થાપવામાં પાદરી એન્ટોનીઓને કેવી મુસીબત પડી હશે, તે અમારા પોતાના અનુભવ ઉપરથી અમે કલ્પી શક્યા.

વળતે દિવસે, પેલા સાધુ પાસે અમારી કેફિયત રજૂ કરવા અમે થુલિંગ પહોંચ્યા. પણ પૂર્વ દિશામાં આગળ વધવા દેવાની અમારી આજીજીઓ એના બહેરા કાન ઉપર જ અથડાઈ. હિંદુસ્તાનની દિશામાં આવેલા શાંગત્સે ગામે પાછા ફરવા અમે બંધાઈએ, તો જ અમને ખાધા-ખોરાકીનો સામાન વેચાતો આપવાની તૈયારી એણે બતાવી. અમારી પાસે કાંઈ જ ખાવાનું નહોતું, તેથી એવી કબૂલાત આપ્યા સિવાય છૂટકો નહોતો.

ધર્મસત્તાના પ્રતિનિધિ એ સાધુના જેવા રાજ્યસત્તાના પણ એક અમલદાર થુલિંગમાં વસતા હતા. પણ એ તો વળી પેલાના કરતાં ય આકરા નીકળ્યા. એમની મુલાકાતે જવાના અમારા તમામ પ્રયાસોનો એમણે રોશપૂર્વક સામનો કર્યાે અને ગામલોકોને અમારી વિરુદ્ધ ઉશ્કેરવાની હદ સુધી એ ગયા. જે કાંઈ થોડું ગંધાતું માખણ અને સડેલું માંસ અમને મળ્યું તેનાં આકરાં દામ અમારે ચૂકવવાં પડર્યાં. બળતણ માટેનાં થોડાંક સાંઠીકડાંનો અમારે એક રૂપિયો આપવો પડયો. થુલિંગનું એકમાત્ર સુખદ સ્મરણ અમે લેતા ગયા તે સૂર્યતેજમાં ઝળાંહળાં થતાં સોનેરી શિખરોવાળા તેના મઠનું અને નીચે વહેતી સતલજના શીતળ દૃશ્યનું. પશ્ચિમ તિબેટનો એ મોટામાં મોટો મઠ દેખાવમાં ભેંકાર લાગે છે. અમે સાંભળ્યું કે કુલ બસો ને સાઠ સાધુઓમાંથી ત્યારે માંડ વીસેક ત્યાં રહેતા હતા.

આખરે, શાંગત્સે પાછા ફરવાનું વચન અમે આપ્યું ત્યારે અમારો સામાન ઉપાડવા માટે ચાર ગધેડાં પણ એમણે દીધાં. ગધેડાં હાંકનાર એક માણસ સિવાય બીજા કોઈ ચોકિયાત એમણે અમારી સાથે મોકલ્યા નહિ, તેથી પહેલાં તો અમને નવાઈ લાગી; પરંતુ થોડા વખતમાં જ અમને સમજાઈ ગયું કે તિબેટમાં કોઈની પણ ઉપર તકેદારી રાખવાની સહેલામાં સહેલી રીત પરવાના વગરના અજાણ્યા માણસોને ખાધાખોરાકી વેચવા ઉપર પ્રતિબંધ મૂકવાની જ છે.

અમારા કાફલામાં શામેલ બનેલ ગર્દભ-સભ્યો પ્રવાસના આનંદમાં ખાસ વૃદ્ધિ કરી શક્યા નહિ. એ પશુ બાપડાં એવાં તો થાકી જતાં કે સતલજ નદીનાં પાણી ડખોળતાં ડખોળતાં સામે પાર પહોંચતા જ અમને કલાક લાગ્યો. અંધારું ઘેરાય તે પહેલાં હવે પછીના ગામે પહોંચી જઈ શકાય તે માટે ઝટ પગ ઉપાડવાનો એમને અમારે વારંવાર આગ્રહ કરવો પડતો. એ ગામનું નામ ફયાવાંગ હતું, ને એની વસ્તી બહુ થોડી હતી; પણ એના ડુંગરાની ધાર ઉપર અમે દૃષ્ટિ નાખી તો ત્સાપારાંગની માફક ત્યાં પણ સેંકડો સાધુ-ગુફાઓ નજરે પડી.

રાત અમે ત્યાં ગાળી. શાંગત્સે હજી ત્યાંથી એક દિવસની વાટે હતું. વળતે દિવસે રસ્તામાં અમને દૂર દૂરના હિમાલયનું અતિ રમ્ય દર્શન થયું. જે પ્રદેશ વચ્ચેથી ગધેડાં હાંકીને અમે ચાલ્યા જતા હતા, તેના વેરાન લેબાસનું કાંઈક સાટું એ દૃશ્યે વાળી આપ્યું. એ ગાળામાં કયાંગ નામનું જંગલી ઓલાદનું ગધેડું અમે પહેલી જ વાર જોયું. દેખાવમાં ખચ્ચર જેવડું લાગતું મધ્ય એશિયાનું નિવાસી એ પ્રાણી પોતાની મલપતી ચાલથી મુસાફરોનાં મન હરી લે છે. એનું કૌતુક જાગ્રત થાય ત્યારે ઘણીવાર એ વટેમાર્ગુઓની નજીક આવી પહોંચે છે — ને પછી પીઠ ફેરવીને એની સોહામણી ચાલે ચાલ્યું જાય છે. કયાંગ ઘાસ ચરી ખાય છે ને અહીંના લોકો એને હેરાન કરતા નથી. એનું એક માત્ર દુશ્મન વરુ છે. એ મનમોહક વગડાઉ પ્રાણીને મેં પહેલવહેલું જોયું ત્યારથી મને એ મુક્તિના પ્રતીક સમું લાગ્યું છે.

ગારાની ઇંટથી બાંધેલાં છએક ઘર શાંગત્સેમાં હતાં. બીજાં ગામોના કરતાં સહેજ પણ વધુ આવકાર અમને ત્યાં મળ્યો નહિ. ત્સાપારાંગથી અહીં ગ્રીશ્મ-વાસ કરવા આવેલા પેલા અમારા વિરોધી અમલદાર અહીં ફરી ભેટી ગયા. તિબેટની અંદર અમને વિશેષ આગળ વધવા દેવા એ કોઈ રીતેય તૈયાર થાય તેમ નહોતા. અમારે પસંદગી આટલી જ કરવાની હતી : કાં તો ત્સાપારાંગને રસ્તે પાછા ફરવું, ને કાં તો આથમણી વાટ પકડીને શિપ્કીના ઘાટ ઉપર થઈને હિંદુસ્તાનમાં ઊતરી પડવું. બેમાંથી એક વાત કબૂલ રાખીએ તો જ અમને ખાધાખોરાકી વેચવાની રજા એ આપે.

અમે શિપ્કીનો રસ્તો પસંદ કર્યાે, કારણ એક તો એ રસ્તે અમને નવો પ્રદેશ જોવા મળવાનો હતો; અને બીજું, કાંઈક નવો માર્ગ નીકળી આવવાની આશા પણ અમારા હૈયામાં હતી. તે વખતે તો જોઈએ તેટલું માખણ, માંસ અને આટો ખરીદવાની અનુકૂળતા અમને સાંપડી ગઈ. તે છતાં, ફરી પાછા કાંટાળા તારની વાડ પાછળ પુરાવાના અળખામણા ખ્યાલ માત્રથી અમે નિરાશા અનુભવવા લાગ્યા. અમારા એક સાથી ટ્રાઈપલને તો તિબેટમાં કાંઈ ગમ્યું જ નહિ, ને આ વેરાન મુલકમાં વધુ વખત રોકાવાના પ્રયાસો પડતા મૂકી દેવા એ તત્પર બન્યા.

વળતો દિવસ અમારી ક્ષુધા શાંત કરવામાં વીત્યો. મેં મારી રોજનીશી તાજી કરી લીધી અને કેટલીય રાતોની મજલે પગમાં ઉપસાવેલા ગોટલાની કાંઈક માવજત કરી. અટકાયત-પિંજરામાં પાછા ફરવાને બદલે ચાહે તેવાં જોખમો ખેડવા હું તૈયાર હતો, અને પીટર પણ મારા વિચારોને મળતા આવતા હતા.

ત્રાંબાના વાસણમાં અમે માંસ રાંધેલું તેનું ઝેર ચડયું હશે, તેથી નીકળવાની સવારે પીટરની તબિયત સારી લાગતી નહોતી. એટલે થોડો વધુ વખત ત્યાં રહેવાની રજા મેં સૂબા પાસે માગી, ત્યારે વળી એમનો પિત્તો ઓર ઊછળ્યો. પછી તો હું પણ એની સાથે ખૂબ ઝઘડયો, ને પરિણામે પીટર માટે એક ઘોડો અને અમારા સામાન માટે બે યાક તેણે અમને આપ્યાં.

યાક પ્રાણી સાથેનો એ મારો પહેલવહેલો પરિચય હતો. તિબેટમાં સર્વત્ર બોજા ઉઠાવવા માટે એનો ઉપયોગ થાય છે, ને ઊંચા પહાડી પ્રદેશમાં જ એ જીવી શકે છે. લાંબા લાંબા વાળવાળા બળદના એ જાતભાઈનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં એને સારી રીતે તાલીમ આપવી પડે છે. યાક-બળદના પ્રમાણમાં યાક-ગાય ઘણી નાની દેખાય છે; પણ તે અત્યંત મધુર દૂધ પૂરું પાડે છે.

શાંગત્સેથી અમારી સાથે આવેલા સિપાહી પાસે અમને રોકટોક વિના પસાર થવા દેવાની એક આજ્ઞાપત્રિકા હતી. અમારે જોઈતી ચીજવસ્તુઓ ખરીદવાનો અને દરેક વિસામે વગર પૈસે યાક બદલવાનો પરવાનો પણ તેમાં આવી જતો હતો.

દિવસે વાતાવરણ ખુશનુમા રહેતું ને રાતના પ્રમાણમાં હૂંફાળું લાગતું. પણ રાતે બહુ સખત ઠંડી પડતી. કેટલાંક ગામડાંમાંથી તેમ જ મનુષ્યના વસવાટવાળી ગુફાઓ પાસેથી અમે પસાર થયા, પણ અમારા અસ્તિત્વની નોંધ સુધ્ધાં લોકો જવલ્લે જ લેતા. મૂળ પાટનગર લ્હાસાથી આવેલો ગધેડાં-રખેવાળ અમારી સાથે ભલો અને દોસ્તીભરેલો વર્તાવ રાખતો હતો. ગામેગામ જઈને ડંફાસો મારવામાં એને મોજ આવતી. પણ હવે લોકો અમારી પ્રત્યે ઓછા શંકાશીલ બનતા હતા — પેલા પરવાનાને પરિણામે સ્તો! એકધારા પહાડી પ્રદેશમાંથી અમારી કૂચ ચાલી જતી હતી. ડુંગરા ઊતરીને અમે ખીણમાં આવતા ને વળી પાછા સામી ધાર ઉપર થાક્યાપાક્યા પગલાં માંડતા. ઘણીવાર તો બે ડુંગર વચ્ચેના ગાળા એટલા બધા સાંકડા રહેતા કે માણસ સાદ પાડે તોય સામે પાર સંભળાય, પણ પગપાળા ત્યાં પહોંચતાં કલાકો લાગી જતા. આ સતત ચડઊતરને પરિણામે અમારી મજલ બમણી લાંબી ભાસતી અને મગજના તંતુ તંગ બની જતા; એટલે મૂંગા મૂંગા જ અમે કદમ ઉઠાવ્યે રાખતા. તેમ છતાં અમે પ્રગતિ તો કરતા જ હતા, ને વળી ખાવાપીવાની કાંઈ ફિકર હવે રહી નહોતી. એકવાર તો, ભોજનમાં થોડી વિવિધતા લાવવાના આશયથી અમે માછલાં પકડવામાં પણ નસીબ અજમાવી જોયું. એમાં ગલની કારી કાંઈ ફાવી નહિ, એટલે પછી અમે તો લૂગડાં ઉતારીને સ્વચ્છ પહાડી જળપ્રવાહોમાં ઊતરી પડયા અને માછલીને મૂઠીમાં પકડવાની કોશિશ કરી. પણ અમારી હથેળીઓના કરતાં વધુ આકર્શક સ્થળો એ માછલાંએ પાણીની અંદરની સ્રુશ્ટિમાં ભાળેલાં હશે!

હિમાલયની પર્વતમાળા પાસે આવતી જતી હતી તેની ખુશી દિલમાં ભરેલી હતી, પણ હિંદુસ્તાનની સરહદ સમીપે પહોંચવાની ગમગીનીયે એટલી જ હતી. હવે અમે પહેલાંના જેટલી ઊંચાઈએ નહોતા, તેથી વાતાવરણમાં ગરમી આવતી જતી હતી. હિમાલયને વીંધીને અહીંથી સતલજ આગળ વધતી હતી. આ પ્રદેશનાં ગામડાં રળિયામણાં લાગતાં અને તેનાં ઘરોની આસપાસ ફળનાં વૃક્ષો ને શાકપાનની વાડીઓ દેખાતાં.

શાંગત્સે છોડયા પછી અગિયારમે દિવસે શિપ્કીના સરહદી ગામે અમે આવી પહોંચ્યા. તારીખ 9મી જૂનનો એ દિવસ હતો. તિબેટમાં ત્રણેક અઠવાડિયાંનો રઝળપાટ અમે કરી ચૂક્યા હતા. દરમિયાન અમે ઘણું જોયું-જાણ્યું હતું અને કડવા અનુભવો પછી એટલું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું કે સરકારી પરવાના વગર તિબેટમાં જીવવું, એ કોઈ પણ પરદેશી માટે અશક્ય હતું.

એક વધુ રાત અમે તિબેટમાં ગાળી અને કવિતામાં આલેખ્યાં હોય તેવાં જડદાલુનાં વૃક્ષોની નીચે સૂતાં. દુર્ભાગ્યે એનાં ફળ હજી પાક્યાં નહોતાં. હિંદુસ્તાનમાં મારો સામાન ઉઠાવવા માટે મારે કોઈ જાનવરની જરૂર પડશે, એવા બહાના હેઠળ મેં ત્યાંથી 80 રૂપિયામાં એક ગધેડું લીધું. તિબેટના અંદરના ભાગમાં એવી ખરીદી હું કદી કરી શકત નહિ, પણ સરહદ પાસેના પ્રદેશની વાત જુદી હતી. મેં ઘડેલી ભાવિ યોજનાને સફળ બનાવવા માટે સામાન ઉઠાવનારા એક પ્રાણીની અનિવાર્ય જરૂર હતી તેમ મને લાગ્યું.

અમારો ગધેડાં-રખેવાળ પોતાનાં પશુને લઈને ત્યાંથી પાછો ફરી ગયો. ‟વળી પાછા કદાચ લ્હાસામાં મળશું!” કહીને એ હસ્યો. પાટનગરની રૂપાળી રમણીઓ અને લિજ્જતદાર શરાબની વાતો એણે અમને ઉત્સાહભેર કરેલી. ઘાટની ટોચે અમારા રસ્તાનો છેડો આવ્યો, ત્યાં અમે સરહદ ઉપર પહોંચી ગયા હતા. પણ તિબેટી કે હિંદી બેમાંથી એકેય ચોકિયાત-થાણાં ત્યાં નહોતાં. તિબેટની પ્રચલિત પથ્થરની ઢગલીઓ અને પ્રાર્થના-ધજાઓ સિવાય બહારની દુનિયાની પહેલી જ એંધાણી સમી એક સીમા-શિલા ત્યાં ખડી હતી અને કહેતી હતી —

સિમલા : 200 માઈલ.

વળી પાછા અમે હિંદુસ્તાનમાં આવી પહોંચ્યા હતા. પણ કાંટાળા તારની વાડવાળી કેદ-છાવણી જ્યાં અમારી વાટ જોતી ખડી હતી તે ભૂમિમાં લાંબો કાળ ગાળવાની અમારી કોઈની ખ્વાહિશ હતી નહિ.

3. બાકી રહ્યા બે

સરહદ ઉપરથી સરકી જઈને પહેલી તકે ફરી પાછા તિબેટમાં પેસી જવાની મારી ગણતરી હતી. અમને બધાને ખાતરી હતી કે અત્યાર સુધી અમને ભેટેલા નીચલા દરજ્જાના અમલદારોને અમારી બાબતમાં નિર્ણય કરવાની સત્તા જ નહોતી. એટલે આ વખતે અમારે પશ્ચિમ તિબેટના પાટનગર ગારતોક પહોંચવું જોઈએ. એ પ્રદેશના વાઇસરોયની ત્યાં બેઠક હતી.

વેપારીઓની પુશ્કળ અવરજવરવાળી ધોરી સડકે ચાલતાં ચાલતાં અમે નામત્યા નામે હિંદુસ્તાનને પહેલે ગામડે પહોંચ્યા. નીચેનાં મેદાનોમાંથી નહિ પણ તિબેટ બાજુથી અમે આવેલા હતા, તેથી અમારી પ્રત્યે કોઈએ સંદેહભરી નજર નાખી નહિ. અમેરિકન સૈનિકો હોવાનો દેખાવ કરીને અમે તાજી સીધાસામગ્રી ખરીદી તેમ જ સરકારી ડાક-બંગલામાં રૂવાબભેર રાતવાસો કર્યાે. તે પછી અમે જુદા પડયા. સતલજને કાંઠે કાંઠે ચાલ્યા જતા ધોરી રસ્તે પીટર અને ટ્રાઈપલ હિંદુસ્તાનની દિશામાં ચાલી નીકળ્યા, અને તિબેટમાં પ્રવેશવાના એક ઘાટ ભણી દોરી જતી ઓતરાદી ખીણમાં કોપ્પભાઈએ અને મેં અમારું ગધેડું હાંકી મૂક્યું.

સ્પીતી નદીને કિનારે ઉપરવાસ બે દિવસ સુધી ચાલ્યા પછી હિમાલયને પેલે પાર પહોંચતી પાડોશની બીજી એક ખીણમાં અમે પગલાં માંડર્યાં. આ પ્રદેશ અમારા નકશા ઉપર સ્પષ્ટ રીતે બતાવેલો નહોતો, અને આગળ જતાં સ્થાનિક લોકો પાસેથી અમને જાણવા મળ્યું કે સંગસમ નામનો એક પુલ ઓળંગ્યો ત્યારે જ અમે હિંદુસ્તાનનો સીમાડો વળોટી ચૂક્યા હતા. તિબેટની સરહદ જ્યાં હિમાલયની પર્વતમાળાની અંદર પ્રવેશે છે તેવાં બહુ થોડાં સ્થળોમાંના એક વાટે અમે તિબેટમાં દાખલ થયા હતા. આ વખતે અમે આગળ કેટલે સુધી જઈ શકશું તેની ચિંતા, અલબત્ત, હવે અમને થવા લાગી. સારે નસીબે અહીં અમને કોઈ ઓળખતું નહોતું, ને કોઈ ઝેરીલા અમલદારે લોકોને અમારાથી ભડકાવેલા પણ નહોતા. કોઈ પૂછપરછ કરતું, તો અમે કહેતા કે કૈલાસની જાત્રાએ નીકળ્યા છીએ.

તિબેટની સરહદની અંદર પહેલવહેલું જે ગામ આવ્યું તેનું નામ ક્યુરિક હતું. આખા ગામમાં બે ઘર હતાં. તે પછી આવ્યું દોત્સો, તે પ્રમાણમાં ઘણું મોટું હતું. અહીં સોએક સાધુઓ સાથે અમારો ભેટો થઈ ગયો. ઘાટની પેલી બાજુ આવેલા ત્રાશીગાંગ ગામના મઠની મરામત માટે ઝાડનાં મોટાં મોટાં થડની ખોજમાં એ લોકો નીકળેલા હતા. તે પ્રાંતનો એ મોટામાં મોટો મઠ હતો અને તેના ગુરુ એ પ્રદેશના સર્વાેચ્ચ ધાર્મિક અધિકારી હતા. એ ગુરુજીનાં દર્શન કરતાં જ અમારી સફર ફરી અધૂરી રહી જશે એવી બીક લાગવા માંડી. તે છતાં, એમના પુછાણના જવાબમાં અમે કહ્યું કે લ્હાસામાંની મધ્યસ્થ સરકારની સત્તાવાર પરવાનગીથી તિબેટમાં પ્રવેશી રહેલી એક મોટી યુરોપીઅન ટુકડીના અમે અગ્રભાગ હતા, ને મુખ્ય કાફલો પાછળ ચાલ્યો આવતો હતો. અમારી વાત એના માન્યામાં આવી હોય એમ લાગ્યું, એટલે માથેથી એક મોટો બોજો ઉતારીને અમે આગળ ચાલ્યા. તિબેટમાં બુદ-બુદ-લાને નામે ઓળખાતા એક ઘાટ સુધીના આકરા ચઢાણને અમે પાર પાડયું. 18,000 ફૂટથી વધુ ઊંચે આવેલા એ ઘાટ પરની હવા અતિશય પાતળી હતી, તેથી શ્વાસ લેવામાં ઘણી તકલીફ પડતી હતી. વળી નજીકમાં જ એક હિમ-પ્રવાહ હતો તેના થિજાવનારા ફૂંફાડાથી અમારી વાટ ઘેરાયેલી હતી.

એ પ્રદેશ બિલકુલ વસ્તીવિહોણો હતો, અને થોડા ભુટિયા લોકો તથા એક વેપારી કાફલા સિવાય ભાગ્યે જ કોઈ અમને સામે મળ્યું હશે. એ રસ્તે ભેટી ગયેલા એક માણસનું સ્મરણ આજે પણ મારા મનમાં તાજું છે. એ એક જુવાન ભરવાડ હતો, ઘેટાના ચામડાનો લાંબો ડગલો એણે પહેરેલો હતો, અને સાધુવર્ગ સિવાયના તમામ તિબેટવાસીઓ ધરાવે છે તેવી લાંબી ચોટલી એના મસ્તક ઉપર શોભતી હતી. યાક પ્રાણીના વાળમાંથી બનાવેલી પોતાની કાળી રાવટીમાં એ અમને લઈ ગયો, ત્યાં તેની સ્ત્રી એની વાટ જોતી બેઠી હતી. એ બાઈ બહુ હસમુખી હતી. રાવટીની અંદર એક અમૂલ્ય ખજાનો જોઈને અમારાં મોંમાંથી પાણી વછૂટર્યાં — એ હતું હરણનું માંસ. એમાંથી એક ટુકડો અમારા યજમાને તદ્દન નજીવી કિંમતે અમને વેચ્યો. પોતે કરેલા એ શિકાર વિશે ક્યાંય એક હરફ પણ ન ઉચ્ચારવાની આજીજી એણે અમને કરી — નહિતર પોતાને માથે આફત આવી પડશે એમ કહ્યું. પ્રાણીમાત્રની હિંસાનો બૌદ્ધ ધર્મમાં નિશેધ છે, તેથી તિબેટભરમાં શિકાર ઉપર પ્રતિબંધ છે.

એ બે મોજીલાં મિત્રો સાથે ભાંગીતૂટી તિબેટી બોલીમાં વાતો કરવા છતાં મારું કહેવાનું હું સમજાવી શકતો, અને એ ભાષાનું મારું જ્ઞાન વધતું જતું હતું તે જોઈને રાજીરાજી થતો. અમને મળેલાં પહેલવહેલાં આનંદી ને દોસ્તીભરેલાં તિબેટવાસીઓ તરીકે એ બે જણ મારાથી કદી નહિ ભુલાય. અમારી પરોણાગતની પરિસીમારૂપે યજમાનશ્રીએ લાકડાની બરણીમાં ભરેલો જવનો આસવ પીરસ્યો. દૂધિયા રંગના એ પ્રવાહીનો દેખાવ યુરોપના દારૂને જરાય મળતો આવતો નહોતો, પણ તેની અસર તો અલબત્ત એટલી જ ગુલાબી નીપજી.

વળતે દિવસે એ ભલી ભરવાડણ અમારે માટે માંસનું મિષ્ટ ભોજન રાંધવા બેઠી. ઉમંગભેર એ કામ કરતી હતી અને અમે તેની પ્રત્યેક ક્રિયા રસપૂર્વક નિહાળતા હતા. જાડા રુવાંટીદાર ચામડાનું જે વસ્ત્ર એણે પહેર્યું હતું તે રાંધવામાં આડું આવ્યા કરતું હતું, તેથી સહેજ પણ સંકોચ વિના કમર ઉપરના ભાગમાંથી એણે પોતાનું લૂગડું ઉતારી નાખ્યું ને પછી સુખેથી કામ કરવા માંડી. આ જાતની નિર્દાેશ સ્વાભાવિકતાના બીજા અનુભવો પણ આગળ જતાં અમને વારંવાર થવાના હતા. સરસ, તાજા માંસથી ભરેલે પેટે સારી પેઠે આરામ લીધા પછી એ મિત્રદંપતીથી વિખૂટા પડતાં અમને ખરેખર લાગી આવ્યું.

અમે ચાલ્યા જતા હતા તે દરમિયાન દૂર દૂર પહાડોની ધાર ઉપર ચરતાં વગડાઉ યાક પ્રાણીઓના કાળા આકાર અમારી નજરે ચડતા હતા. એકવાર એટલે આઘેથી પણ યાકનું દર્શન કરતાં જ અમારું ગધેડું ભડક્યું અને એક ઝરાના પાણીમાં ખાબકતુંક, અમારો સામાન પછાડતું ભાગ્યું. ગધેડાને દઈ શકાય તેવી બધી ગાળો દેતા દેતા અમે એની પૂંઠે દોડયા, ને છેવટે એને પકડી પાડયું. પછી, પલળેલી ચીજવસ્તુઓને ઝરાને સામે કાંઠે અમે સૂકવતા હતા, ત્યાં તો બે માનવ-આકૃતિઓ એકાએક કળાઈ. મોખરાના માણસને એની ધીમી, એકધારી, ડુંગરખેડુની ચાલ ઉપરથી અમે તરત જ ઓળખી કાઢયો — એ હતો પીટર, અને સાથે હતો એક ભાડુતી મજૂર. એવા સ્થળે આ જાતનું પુનર્મિલન કોઈને કદાચ ઉપજાવી કાઢેલું લાગે; પણ હકીકત એ છે કે અમુક ઘાટ-ખીણો વાટે જ એ પર્વતમાળા ઓળંગી શકાય છે, અને પીટરે તથા અમે સૌથી વધુ ધોરી ગણાતી વાટ જ પકડી હતી.

હેતથી અમે એકબીજાને ભેટયા પછી પીટરે વચગાળાની પોતાની કેફિયત જણાવી. 17મી જૂને એ અને ટ્રાઈપલ છૂટા પડયા. પોતાની પાસે રહ્યાસહ્યા તમામ પૈસામાંથી એક ઘોડો ખરીદીને ટ્રાઈપલે હિંદુસ્તાન ભણી મારી મૂક્યાં. પીટર પોતે જરા માંદો પડી ગયેલો, પણ તબિયત ઠીક થતાં જ એ અમારી પાછળ ચાલી નીકળેલો. રસ્તામાં એને લડાઈના કેટલાક તાજા સમાચાર સાંપડેલા તે, એક જુદી જ દુનિયામાં વસતા હોવા છતાં, અમે અકરાંતિયા બનીને સાંભળ્યા.

પછી અમે સહુ સાથે ચાલી નીકળ્યા. પીટર અને હું તો હવે વરસો સુધી વિખૂટા પડવાના નહોતા. બધું હેમખેમ પાર પડે તો ગારતોક પહોંચતાં અમને પાંચેક દિવસ લાગે તેમ હતું. બોંગૃ-લા નામનો બીજો એક ઊંચો ઘાટ અમારે હજી ઓળંગવાનો હતો. એ દિવસોમાં વાટમાં રાતવાસો કરવો એ મજાક નહોતી. 17,000 ફૂટની ઊંચાઈએ રાત પડયે કાતિલ ઠંડીનું સામ્રાજય જામતું.

બેઉ ઘાટ ઓળંગીને અમે ફરી પાછો હિમાલયને અમારી પૂંઠે રાખી દીધો. હવે જરા ઓછી ઠંડીવાળા પ્રદેશમાં અમે પહોંચી રહ્યા હતા તેથી હું આનંદ પામ્યો. સિંધુની ખીણમાં નીચે ઊતરતાં અમને કેટલાય વેપારી કાફલા સામે મળ્યા. યાકની પીઠ પર લાદેલા ઊનના ભારા હિંદુસ્તાનમાં વેચવા એ જતા હતા. એ પ્રાણીઓની કદાવર કાયા ને એમની તાકાત જોઈને અમે તાજૂબ બન્યા. યાકને હાંકનારા જુવાનો પણ મજબૂત બાંધાના હતા, ને એવી ટાઢમાં પણ અર્ધ-ઉઘાડા ડિલે ચાલ્યા જતા હતા. અમારા જેવા પરદેશીઓમાં એમને કોઈ પ્રકારનો રસ જણાયો નહિ, અને કાંઈ રુકાવટ વગર અમારી કૂચ આગળ ચાલી.

સિંધુ નદીને કાંઠે ઉપરવાસ કાપેલી પાંચ દિવસની મજલે અમને ગારતોક પહોંચાડયા. ત્યાંની નિસર્ગ-શોભા અવિસ્મરણીય હતી. ભાતભાતના રંગો આંખને ભરી દેતા હતા. ચિત્રકારની પીંછીના તમામ રંગોની આટલી બધી સમરસ મિલાવટ મેં બીજે ક્યાંય ભાગ્યે જ જોઈ હશે. સિંધુનાં સ્વચ્છ નીરને કિનારે વસંતની વનસ્પતિ લીલાં લીલાં ડોકિયાં કરી રહી હતી. (એ પ્રદેશમાં વસંત જૂન મહિનામાં આવે છે.) એની પછીતે દૂર દૂર હિમ-શિખરો ચમકતાં હતાં.

અમે જે વાંચેલું તે ઉપરથી જાણતા હતા કે ગારતોક પશ્ચિમ તિબેટની રાજધાની હતું અને વાઇસરોયની ત્યાં બેઠક હતી. અમારી ભૂગોળની ચોપડીઓએ જગતભરના ઊંચામાં ઊંચા નગર તરીકે એને બિરદાવેલું, પણ છેવટે એ વિખ્યાત ‟નગર” ઉપર જયારે આંખ માંડી ત્યારે અમે હસવું ખાળી શક્યા નહિ. પહેલી જ નજરે પડી મેદાનમાં વેરવિખેર ઊભેલી ભરવાડોની થોડીક રાવટીઓ. તે પછી ગારાનાં કેટલાંક ભીંતડાં દેખાયાં. એ હતું ગારતોક. બે-પાંચ રઝળતાં કૂતરાં સિવાય ગામમાં ચેતનસ્રુશ્ટિનાં કોઈ ચિહ્ન નહોતાં.

ગારતાંગ-ચું નામની સિંધુ નદીની શાખાને કાંઠે નાનકડી રાવટી તાણીને અમે નિરાંતે બેઠા. આખરે કૌતુક પામીને જે બે-પાંચ માણસો અમારી દિશામાં આવ્યા તેમની પાસેથી જાણ્યું કે બેમાંથી એકેય ઉચ્ચ અધિકારી ‘નગર’માં બિરાજમાન નહોતા, અને વાઇસરોય નં.2ના પ્રતિનિધિ જ અમને મુલાકાત આપી શકે તેમ હતા. એ સજ્જન સમક્ષ અમારું આવેદનપત્ર તુરત જ રજૂ કરી દેવાનું અમે ઠરાવ્યું. વાંકા વળીને અમારે એમની કચેરીમાં પેસવું પડયું કારણ કે એને દરવાજો નહોતો; એક બાકોરું હતું ને તેની આડો ગંધાતો પડદો ટિંગાતો હતો. એને વટાવીને જે અંધારિયા ઓરડામાં અમે પ્રવેશ્યા તેની બારીઓ ઉપર કાગળ ચોડેલા હતા. તેજ અને તિમિર વચ્ચેના એ વાતાવરણથી અમારી આંખો કાંઈક ટેવાઈ, ત્યારે જ બુદ્ધની જેમ આસન વાળીને બેઠેલી એક પ્રતિભાષાળી વ્યક્તિ અમારી નજરે પડી. પોતાના ઉમરાવપદને અનુરૂપ છએક ઇંચ લાંબી કડી એમણે ડાબા કાનમાં લટકાવેલી હતી.

અત્યંત વિનયભેર અમને નીચે બેસવાનું કહેવામાં આવ્યું અને થોડીવારમાં જ સૂકું માંસ, પનીર, માખણ ને ચા હાજર થયાં. વાતાવરણ દોસ્તીભરેલું હતું અને અમારા હૈયામાં તેણે ઉશ્મા ભરી. એક અંગ્રેજી-તિબેટી શબ્દકોશની મદદથી અને ચેશ્ટાઓની પૂરક સહાય વડે વાર્તાલાપનો પ્રવાહ પણ ઠીક ઠીક છૂટથી વહેવા લાગ્યો. અમારી આશાઓ ઝડપભેર વધવા માંડી. અમે નાસી છૂટેલા જર્મનો છીએ, તેમ કહીને તટસ્થ તિબેટમાં આશરાની અમે યાચના કરી.

બીજે દિવસે એ પ્રતિનિધિને મેં થોડી દવાઓની ભેટ ધરી. એ જોઈને તેઓ ખુશ થયા અને તેનો ઉપયોગ કઈ રીતે કરવો તે જાણવા માગ્યું. દવા લેવાની રીત મેં લખી આપી, અને પછી હિંમત કરીને પૂછી નાખ્યું કે, ‟તિબેટમાં પ્રવાસ કરવાનો પરવાનો આપ અમને ન આપો?” એમણે સીધી ના તો ન પાડી, પણ કૈલાસની યાત્રાએથી થોડા દિવસમાં પાછા ફરનારા પોતાના ઉપરીની રાહ જોવાનું કહ્યું.

તે પછીના દિવસોમાં એ પ્રતિનિધિ સાથે અમારે સારી દોસ્તી બંધાઈ ગઈ. ભેટ-સોગાદોની આપલે અને મુલાકાત તથા વળતી મુલાકાતનો ક્રમ ચાલુ થઈ ગયો. પણ એમના વડાના આગમનની ઘડી નજીક આવવા માંડી તેમ તેમ એ પ્રતિનિધિની મૈત્રી ઓસરવા માંડી, અને આખરે તો અમારા સહવાસમાંથી એમણે પોતાની જાતને સાવ અળગી કરી લીધી. પોતાની જવાબદારીના ખ્યાલથી એ મૂંઝાવા લાગ્યા, અને અમને ખાધાખોરાકી વેચવાની ના પાડવાની હદે પણ પહોંચી ગયા! સદ્ભાગ્યે ગામમાં કેટલાક હિન્દી વેપારીઓ હતા તે — સારા ભાવ લઈને — અમને સહાય કરવા તત્પર રહ્યા.

એક સવારે દૂર દૂરથી અમને ઘંટનાદ સંભળાયો અને ખચ્ચર-સવારોનો એક મોટો કાફલો ગામની નજીક આવી રહેલો દેખાયો. મોખરે સૈનિકો હતા, તેમની પૂંઠે નોકર ને નોકરાણીઓનું એક ઝુંડ હતું, ને છેલ્લે તિબેટના ઉમરાવ કુળના સભ્યો હતા. ‘ગારપોન’ને નામે ઓળખાતા વાઇસરોય નં.1નું આગમન અમે નિહાળી રહ્યા હતા. એમણે અને એમનાં પત્નીએ મોંઘા રેશમનાં વસ્ત્રો પહેરેલાં હતાં અને કમરબંધમાં પિસ્તોલ ખોસેલી હતી. આખું ગામ એ દૃશ્ય જોવા ભેગું મળ્યું હતું. ‘નગર’માં પ્રવેશીને પહેલું કામ ગારપોન મહાશયે મઠમાં જઈને પોતાની યાત્રા હેમખેમ પૂરી થઈ તે માટે દેવોનો પાડ માનવાનું કર્યું.

એક દિવસ નમતી બપોરે અમે ગારપોનને મળવા ગયા. એમના પ્રતિનિધિના ઘર કરતાં એમનો આવાસ ખાસ જુદો નહોતો, પણ અંદરથી એ વધુ સ્વચ્છ હતો. અમારા કિસ્સાની બધી વિગતો તેમની સમક્ષ અમે રજૂ કરી, જે તેમણે સહાનુભૂતિ ને ધીરજથી સાંભળી. અમારી ભાંગીતૂટી તિબેટી બોલીના કેટલાક પ્રયોગો સાંભળીને એ હસી પડતા. એ રીતે વાતાવરણ હળવું બન્યું. અમારી બાબત કાળજીથી વિચાર કરવાનું અને પોતાના સાથી વાઇસરોય નં.2ના પ્રતિનિધિ સાથે તે અંગે મસલત કરવાનું વચન ગારપોને આપ્યું. યુરોપીઅન ઢબે બનાવેલી ચા પાઈને એમણે અમને વિદાય કર્યા ને પાછળથી અમારા મુકામે ભેટ-સોગાદો પણ મોકલી.

બીજી વાર અમે ગારપોનને મળવા ગયા તે સત્તાવાર મુલાકાત હતી. ઊંચા આસને તેઓ બેઠા હતા, ને તેથી સહેજ નીચલી બેઠક ઉપર એમના સાથીના પ્રતિનિધિ હતા. તિબેટી બનાવટના કાગળ ઉપર લખાયેલા પત્રોની એક ફાઈલ બેઠા ઘાટના મેજ ઉપર પડી હતી. પૂર્વ દિશામાં આગળ વધવાના એક બહાના તરીકે ફક્ત નેપાલની સરહદ સુધીની જ સફરની મંજૂરી અમે માગી. પણ ગારપોને તો કહ્યું કે તેઓ અમને ફક્ત એમના પ્રાંતમાંથી જ પસાર થવાનો પરવાનો આપી શકે. તિબેટના અંદરના ભાગના પ્રાંતોમાં તો કોઈ પણ સંજોગોમાં અમને પ્રવેશ કરવા નહિ દેવાય, તે એમણે સ્પષ્ટ કર્યું. એમના પ્રાંતની સીમાની અંદર રહીનેય અમે ધારેલી દિશામાં આગળ વધી શકીએ તેમ હતા, તેથી એટલી સગવડ પણ અમે વધાવી લીધી.

ગારપોનની વિનંતીથી થોડા દિવસ એમના મહેમાન તરીકે અમે રોકાયા. તે દરમિયાન અમારો સામાન ઉપાડનારાં જાનવરની ને ભોમિયાની સગવડ એમણે કરી આપી. ત્રણ દિવસ પછી અમારો મુસાફરી-પરવાનો પણ મળ્યો. કયાં કયાં સ્થળોમાંથી અમારે પસાર થવાનું હતું એ તેમાં જણાવેલું હતું. વાટમાંના પ્રદેશની વસ્તીએ ચાલુ બજારભાવે અમને ખાધાખોરાકી વેચવી અને નોકરચાકરો મફત પૂરાં પાડવાં, એવો આદેશ આ પરવાનામાં અપાયેલો હતો. બે યાકને વેઠે લઈ જવાનો અધિકાર પણ એ પરવાનો અમને આપતો હતો. પોતાની હકૂમત નીચેના પ્રાંતમાંથી પાટનગર લ્હાસા ન જવાનું સજજન તરીકેનું વચન એમણે અમારી પાસેથી માગી લીધું.

13મી જુલાઈએ ગારતોક ગામની અમે વિદાય લીધી. ઠીક ઠીક વિસ્તાર પામેલા અમારા કાફલામાં હવે બે યાક અને એક તેના હાંકનારનો ઉમેરો થયો હતો. મારું નાનું ગધેડું ખાઈપીને તાજંુમાજું થયું હતું અને પેલા યાકબંધુઓને પ્રતાપે ચાની એક કીટલીથી વિશેષ બોજો હવે એની પીઠ પર રહ્યો નહોતો. નોરબુ નામનો અમારો જુવાન તિબેટી ભોમિયો ઘોડે ચડીને મોખરે ચાલતો હતો ને પાછળ અમે ત્રણ યુરોપીઅનો એક-દો એક-દો કરતા જતા હતા.

તે પછી કેટલાંય અઠવાડિયાં સુધી અમારી કૂચ ચાલુ રહી. આખા એક મહિના સુધી ભરવાડોની રડીખડી રાવટીઓ અને ‘તાસમ’ નામે ઓળખાતી ધર્મશાળાઓ સિવાય કોઈ ગામડું અમારી વાટમાં આવ્યું નહિ. ‘તાસમ’માં મુસાફરો રાતવાસો કરે અને પોતાનાં યાક બદલાવી લે. એ રીતે મારા ગધેડાનું સાટું કરીને મેં એક યાક મેળવ્યું. આ સોદાને લીધે મારી સંપત્તિ ઘણી વધી ગઈ તેથી હું મગરૂર બન્યો. પણ એ સંતોશ લાંબો કાળ ટક્યો નહિ — અમારું આ યાક તો ભારે તોફાની નીકળ્યું. આગળ જતાં એ પ્રાણી બીજા કોઈને વળગાડી દઈને બદલામાં એક નાનું યાક મેં મેળવ્યું. એ મહેરબાને પણ પોત પ્રકાશવા માંડયું, એટલે એને લાકડાની નાથ નખાવવી પડી. નાથમાં પરોવેલી રાશ વડે પછી હું એને સીધે રસ્તે રાખી શકતો. એ યાકનું નામ અમે ‘આરમીન’ પાડયું.

અમારી આસપાસનો પ્રદેશ એની રીતે રમણીય હતો. મોટાં મોટાં મેદાનો, ડુંગરાઓ અને બરફ જેવાં ઠંડાં ઝરણાં ખૂંદતાં ખૂંદતાં અમે ચાલ્યા જતા હતા. ગારતોકમાં ક્યારેક ક્યારેક ઝાપટાં પડી જતાં, પણ હવે વાતાવરણ સ્વચ્છ અને હૂંફાળું બન્યું હતું. ત્યાં સુધીમાં ચહેરા ઉપર જામી ગયેલા દાઢીના થર હવે તાપ સામે અમારું રક્ષણ કરતા હતા. છેલ્લો હિમ-પ્રવાહ જોયાને અમને લાંબો કાળ વીતી ગયો હતો, પણ બારકા ગામની નજીક પહોંચ્યા ત્યારે હિમ-સરિતાઓની હારમાળા ફરી અમારી નજરે પડી. એ આખા પ્રદેશ ઉપર પોતાનો પ્રભાવ પાડતું, ગુરલા મંધાતા નામનું 25,000 ફૂટ ઊંચું શિખર ગૌરવભેર ખડું હતું. એનાથી ઓછું પ્રતિભાષાળી, પણ અતિ વધારે વિખ્યાત કૈલાસનું પવિત્ર શિખર 33,000 ફૂટ પર, હિમાલયની આખી પર્વતમાળાથી વિખૂટું પડીને, કોઈ એકલવીરની અદાથી ઊભું હતું. કૈલાસનું દર્શન થતાંની સાથે જ અમારા તિબેટી સાથીઓએ તેને દંડવત્ પ્રણામ કર્યા. બૌદ્ધો અને હિંદુઓને મન કૈલાસ એ દેવોનું ધામ છે અને જીવનમાં એકવાર તેની જાત્રા કરવાની કરોડો ભાવિકોની અભિલાશા હોય છે. હજારો માઈલની અને વર્ષોનાં વર્ષોની ખેપ કરનારા પ્રભુભક્તોને દસેય દિશામાંથી દોરી લાવતા માર્ગો ત્યાં એકઠા થાય છે. દૂર દૂરના કૈલાસનું માર્ગમાં જ્યાંથી પ્રથમ દર્શન થાય છે તે સ્થળે પથરાના ગંજ ખડકાયેલા છે. પુરાતન રિવાજ મુજબ દરેક જાત્રાળુ આસ્થાપૂર્વક તેમાં નવા પથરા ઉમેરતો જાય છે. બીજા યાત્રીઓની માફક અમને પણ કૈલાસની પ્રદક્ષિણા કરવાનું મન થયું; પણ અમે સીધે રસ્તે ન ચાલ્યા જઈએ તો વાહનોની અમારી સગવડ છીનવી લેવાની ધમકી બારકા ગામની ધર્મશાળાના રખેવાળે આપી, એટલે અમે લાચાર બન્યા.

અમારા જેવા ડુંગરખેડુઓને તો કૈલાસ-શિખરની પવિત્રતાના કરતાં માનસરોવરમાં પ્રતિબિંબિત થતી ગુરલા માંધાતાની ભવ્યતાનું આકર્શણ ઘણું વધારે હતું. માનસરોવરને કાંઠે અમે રાવટી ખોડી, અને જાણે કે એ સરોવરનાં નીરમાંથી જ ફૂટી નીકળેલા હોય તેવા એ વિરાટ પહાડનું અવર્ણનીય સૌંદર્ય પેટ ભરી ભરીને માણ્યું. પૃથ્વી ઉપરનાં સહુથી વધુ રમણીય સ્થળોમાનું એ એક છે. સરોવરને કાંઠે નાની નાની અનેક ધર્મશાળાઓ ઊભેલી છે. કેટલાંય જાત્રાળુઓ ચોપગાં પ્રાણીની જેમ ચાલીને એ તીર્થજલની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેના કુંભ ભરી ભરીને ઘેર લઈ જાય છે અને એ હિમશીતલ પાણીમાં સ્નાન તો એકે એક યાત્રી કરે જ છે. અમે પણ, કાંઈ જ ભક્તિભાવ અનુભવ્યા વિના, એ સ્નાનનું પુણ્ય મેળવી લીધું.

અમે ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે જાત્રાળુઓનો ધસારો હજી શરૂ થયો નહોતો, એટલે એ સ્થળે ભરાતી બજારોના વેપારીઓ સિવાય બીજા કોઈનો ભેટો અમને થયો નહિ.

લૂંટારાઓના મોટા અડ્ડા તરીકે પંકાયેલા એ તીર્થધામની આસપાસ કેટલાય શકમંદ શખ્સો અમારી નજરે ચડયા. એ પ્રદેશની સૌથી મોટી બજાર ગ્યાનયીમા ગામે ભરાય છે, ત્યાં માલની લે-વેચથી ધમધમતી સેંકડો તંબૂઓની છાવણી ખડી હતી. હિંદીઓની રાવટી સસ્તા સૂતરાઉ કાપડની બનેલી હતી, પણ તિબેટવાસીઓના ભારેખમ તંબૂ યાકના વાળમાંથી વણેલા હતા.

માનસરોવર પાછળ રહી ગયું ત્યારે જ પછી એને કાંઠે ઊડતી ઝીણી ઝીણી જીવાતના ત્રાસમાંથી અમે છૂટયા. અમારા દીદાર ઉપર યુરોપીઅનોની ચઢિયાતી સંસ્કૃતિનાં કોઈ એંધાણ હવે રહ્યાં નહોતાં. ડુંગરામાં ભટકતા ભરવાડોની જેમ જ અમે દિવસો ગુજારતા હતા. છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી અમે ઘણુંખરું ખુલ્લામાં સૂતા આવ્યા હતા અને તિબેટી ભરવાડોના કરતાં પણ ઓછાં સુખસગવડ ભોગવી શક્યા હતા. એ પશુપાલકોને તો એમની ભારેખમ રાવટીઓનીયે ઓથ ને હૂંફ હતી, પરંતુ અમારે તો ગમે તેવા ટાઢ-તડકા કે વા-વરસાદની વચ્ચે પણ ઉઘાડા આકાશ નીચે જ પડાવ નાખી રસોઈ કરવી પડતી. માનવીને મૂઢ બનાવી દેનારી આવી હાલત વચ્ચે પણ અમારા મગજમાં કાંઈક ને કાંઈક વિચાર સળવળ્યા જ કરતા. અગાઉ બહુ થોડા યુરોપવાસીઓ અહીં સુધી પહોંચી શક્યા હતા, તેથી આ પ્રદેશની જે કાંઈ વિગતો અમે ટપકાવી લઈએ તે આગળ જતાં ઉપયોગી નીવડવાનો સંભવ હતો. બહારની દુનિયામાં થોડા વખતમાં જ પાછા ફરી શકીશું એવું અમે હજી માનતા હતા.

એક પછી એક ઘાટ ઓળંગતા ઓળંગતા બ્રહ્મપુત્રાના મૂળ પાસે અમે પહોંચ્યા. તિબેટી લોકો એ નદીને ત્સાંગપો નામે ઓળખે છે. સમસ્ત એશિયાના જાત્રાળુઓ માટે એ પ્રદેશનું ધાર્મિક મહત્ત્વ છે એટલું જ નહિ, ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ પણ એ અત્યંત રસમય છે કારણકે સિંધુ, સતલજ, કમલી અને બ્રહ્મપુત્રાનું એ સંયુક્ત ઉગમસ્થાન છે. તિબેટવાસીઓએ આ નદીઓની સાથે સિંહ, હાથી, ઘોડા અને મોર સમાં પવિત્ર પશુપંખીનાં નામ સાંકળી લીધાં છે.

તે પછીનું પખવાડિયું અમે ત્સાંગપોને પગલે પગલે ચાલ્યા. હિમાલયને શિખર-શિખરેથી દોડર્યાં આવતાં અનેક ઝરણાં પોતાની મસ્તી એના વહેણમાં ઠાલવતાં રહે છે. પણ ત્સાંગપો જેમ જેમ વિશાળ બને છે તેમ તેમ તેનો પ્રવાહ ધીરગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરતો જાય છે. હવામાન હવે પલેપલ બદલાતું હતું. ઘડીક અમે ટાઢમાં થીજતાં હોઈએ, અને થોડી મિનિટોમાં તો વળી તાપમાં શેકાતાં હોઈએ! વર્ષાઝડી અને સૂર્યતેજનાં પુંજ એક પછી એક ચાલ્યાં આવતાં. એક સવારે ઊઠીને જોઈએ તો અમારો તંબુ બરફવર્ષામાં દટાઈ ગયેલો હતો, અને થોડા કલાક પછી એ બરફ પ્રખર તાપમાં ઓગળી પણ ગયો! હવામાનના આ ચંચળ પલટાઓમાં અમારો યુરોપીઅન પોશાક માફક આવે તેવો નહોતો, એટલે ઘેટાનાં ચામડાંના વાઘામાં સુખચેન અનુભવતા તિબેટીઓની અમને અદેખાઈ આવતી હતી.

આવી બધી અગવડો છતાં અમે સારી પ્રગતિ કરતા જતા હતા. જેના કુદરતી સૌંદર્યનો જોટો મેં જિંદગીભરમાં જોયો નથી તે હિમાલયનાં દર્શન વખતોવખત અમને થયા કરતાં હતાં. ભટકતા ભરવાડોનો ભેટો હવે ક્યારેક ક્યારેક જ થતો હતો, અને બ્રહ્મપુત્રાને સામે કિનારે તો રૂડી આંખવાળા હરણિયાં કે જંગલી ગધેડાં સિવાય કોઈ જીવતો જીવ અમને દેખાતો નહોતો. અમારા પ્રવાસ-પરવાના ઉપર આખરી સ્થળ તરીકે જેની નોંધ થયેલી હતી તે ગ્યાબનાક ગામે છેવટે અમે પહોંચ્યા. ગારતોકમાંના અમારા મિત્ર-વાઇસરોયની હકૂમત ત્યાંથી આગળ વધતી નહોતી. હવે શું કરવું તેની વિમાસણમાં અમે હતા. ત્યાં તો ત્રીજે દિવસે જ, એક ખેપિયાએ શ્વાસભેર આવીને ત્રાદુન ગામે તાબડતોબ હાજર થવાનો આદેશ અમને સંભળાવ્યો. ત્યાંના બે ઉચ્ચ અધિકારીઓ અમને મળવા માગતા હતા. એ રીતે ગ્યાબનાક ગામ છોડતાં અમને લેશમાત્ર રંજ થયો નહિ —‘ગામ’ શબ્દ પણ એનાથી લાજી મરે એટલું નાનું એ હતું. આખા ગ્યાબનાકમાં એક ધાર્મિક અધિકારી સિવાય બીજા કોઈનું ઘર નહોતું. નજીકમાં નજીકની ભરવાડ-રાવટી પણ ત્યાંથી એક કલાકની વાટે પડી હતી.

તે પછીના દિવસે મારા જીવનના સૌથી વધુ સૌંદર્યભરપૂર અનુભવમાંનો એક મેં માણ્યો. પ્રભાતના સૂર્યતેજમાં ચકચકતાં દૂર દૂરના એક મઠનાં સુવર્ણ-શિખરો એ સવારે અમે માર્ગમાંથી નિહાળ્યાં. બરફની ઝળહળતી દીવાલોનું પ્રચંડ છત્ર એની ઉપર ઝળૂંબી રહ્યું હતું, અને ધીમે ધીમે અમને ખ્યાલ આવ્યો કે અમારાં ચક્ષુ સામે ધવલગિરિ, અન્નપૂર્ણા ને મનસ્લુની વિરાટ ત્રિમૂર્તિ ખડી હતી. એ પર્વતોના દર્શનનો દિવ્ય આનંદ માણતાં માણતાં ઘણા કલાકોની મજલ અમે કાપી. તે દરમિયાન ત્સાચુ નદીનો કપરો હિમ-પ્રવાહ ઓળંગવાનો આવ્યો તો પણ અમારો હર્ષ ઓસર્યાે નહિ.

ત્રાદુનમાં અમે પ્રવેશ કર્યાે ત્યારે સાંજ પડી ગઈ હતી. સોનેરી શિખરોવાળી મઠની લાલઘૂમ ઇમારતને આથમતા રવિદેવ પોતાની કિરણાંગુલિઓના જાદુઈ સ્પર્શ વડે કોઈ પરીલોકની મહેલાતનું સ્વરૂપ આપી રહ્યા હતા. પવનની દિશામાંથી રક્ષણ મેળવવા માટે ત્રાદુનના લોકોએ પોતાનાં માટીનાં ઘર ડુંગરાની પછીતે બાંધ્યાં હતાં. આખું ગામ ભેગું થઈને મૂંગું મૂંગું અમારી રાહ જોતું ઊભંુ હતું. અમારે માટે તૈયાર રાખેલા એક મકાનમાં તરત જ અમને લઈ જવામાં આવ્યા. હજી તો અમે બિસ્તરા-પોટલાં છોડીએ છીએ, ત્યાં ચાકરોના એક સમૂહે આવીને પોતાના માલિકો સમક્ષ હાજર થવાનું નિમંત્રણ અત્યંત નમ્રતાપૂર્વક ઉચ્ચાર્યું. ઉત્સુકતાભેર અમે એમની સાથે અધિકારીઓને ઘેર ગયા.

નોકરચાકરોના ગુસપુસ કરતા ટોળાની વચ્ચે થઈને અમે જે ખંડમાં પ્રવેશ કર્યાે તેમાં સહુથી ઊંચા આસને એક અલમસ્ત સાધુ સસ્મિત બેઠા હતા. એ ધાર્મિક અધિકારીની બાજુમાં જ એમના અમલદાર-સાથીની બેઠક હતી. તેમનાથી જરાક ઊતરતી કક્ષાએ બીજા અમલદારોની સાથે એક નેપાલી વેપારી પણ બેઠો હતો. અંગ્રેજીના થોડા થોડા શબ્દો એ બોલી જાણતો હતો એટલે દુભાશિયાની કામગીરી એણે બજાવી. શરૂઆતમાં તો બધી પૂછપરછ વિનયપૂર્વક મુલતવી રાખવામાં આવી, ને આગ્રહ કરી કરીને અમને ચા તથા મીઠાઈ પીરસવામાં આવી; પણ છેવટે એમણે અમારો પ્રવાસ-પરવાનો જોવા માગ્યો. ખંડમાં હાજર હતા તે બધાએ વારાફરતી પરવાનાનાં નિરીક્ષણ ને અભ્યાસ કર્યાં. અમને અકળાવનારું મૌન ક્યાંય સુધી સેવવામાં આવ્યું. પછી બેઉ અધિકારીઓએ પોતાની આશંકાઓ ધીમે ધીમે રજૂ કરી. અમે ખરેખર જર્મનો જ હતા? અમે નાસી છૂટેલા યુદ્ધકેદીઓ નહિ પણ અંગ્રેજો કે રશિયનો જ હશું, તેવો ભય એમને રહ્યા કરતો હતો. અમારો સામાન મગાવીને એમણે ખોલાવ્યો, ને બારીકાઈભરી તપાસણી માટે બધી ચીજવસ્તુઓનો ભોંય પર પથારો કરાવ્યો. અમારી પાસે શસ્ત્રો કે ગુપ્ત રેડિયો–યંત્ર હશે એ એમની મુખ્ય ભીતિ હતી, અને બેમાંથી કાંઈ જ અમે લાવ્યા નહોતા તે એમને ગળે ઉતરાવવું મુશ્કેલ હતું. એમની આશંકા પ્રદીપ્ત કરે તેવી જે એકમાત્ર ચીજ અમારા તમામ અસબાબમાંથી નીકળી તે હતી તિબેટી ભાષાનું વ્યાકરણ અને ઇતિહાસની એક ચોપડી.

અમે નેપાલ જવા માગીએ છીએ એવું અમારા પ્રવાસ-પરવાનામાં લખેલું હતું. બેઉ અધિકારીઓને એ વાત ગમી ગઈ, ને તેમાં અમને દરેક પ્રકારની મદદ કરવાનું વચન એમણે આપ્યું. વળતી સવારે જ અમે રવાના થઈ શકીએ અને કોરેલાનો ઘાટ ઓળંગીને બે દિવસમાં તો નેપાલ પહોંચી પણ જઈએ, એવું એમણે ખાતરીપૂર્વક જણાવ્યું. પણ એ યોજના અમને બહુ માફક આવે તેવી નહોતી. હવે તો ચાહે તે ભોગે તિબેટમાં જ રહી પડવાની અમારી ઇચ્છા હતી અને તેને અમે સહેલાઈથી ત્યજી દેવાના નહોતા. તિબેટની તટસ્થતાની વાત અમે ઠોકી ઠોકીને એમને કહી અને આશરો મેળવવાનો અમારો અધિકાર માન્ય રાખવાની આજીજી કરી. પરંતુ અધિકારીઓએ તો, વિનયભેર છતાં મક્કમતાપૂર્વક, પ્રવાસ-પરવાનામાં લખેલી શરતોના પાલનનો આગ્રહ રાખ્યો. તે પછીની અમારી ચર્ચા શાંતિથી ચાલી. ચાની અનંત પ્યાલીઓ એમની સાથે અમે પણ પીધે રાખી. આ પ્રદેશમાં કરવેરા ઉઘરાવવા પોતે છેક પાટનગર લ્હાસાથી આવેલા હતા એવું અમારા યજમાનોએ અમને સમજાવ્યું.

વિદાય લેતી વેળા અમે એટલું સ્પષ્ટ કર્યું કે ત્રાદુનમાં હજી થોડા વધુ દિવસ રોકાવાની અમારી ભાવના હતી. વળતે દિવસે એ અધિકારીઓને ત્યાં જમવા જવાનું નિમંત્રણ આવીને ઊભું. અમારી રકાબીઓમાં એમણે ખડકેલા અન્નગંજ ઉપરથી ખ્યાલ આવ્યો કે અમારા દીદાર ભૂખમરાને આરે ઊભેલા માણસ જેવા લાગતા હશે! ચીના-જાપાનીઓની માફક બે સળી વડે કુશળતાપૂર્વક ભોજન આરોગતા તિબેટીઓને જોઈને અમે આનંદ પામ્યા; ભાતનો એક-એક દાણો પણ એમને એ સળીઓથી ઉઠાવતા જોઈને તો અમે તાજુબ જ બન્યા. ભોજન દરમિયાન વાતાવરણ ભારે એખાલસભર્યું રહ્યું. છેવટે શરાબ પીરસાયો તેણે વળી તેમાં ગુલાબી છાંટ નાખી. સાધુઓએ શરાબ પીધો નહિ તે બીના તરફ મારું ધ્યાન ગયું.

હળવે હળવે વાર્તાલાપ અમારા પ્રશ્ન ઉપર આવી ગયો. અમને જાણવા મળ્યું કે તિબેટમાં રહેવાની અમારી વિનંતીને લ્હાસામાંની મધ્યસ્થ સરકાર પાસે પહોંચતી કરવાનો નિર્ણય એ અધિકારીઓએ લીધો હતો. અંગ્રેજીમાં એક અરજી લખવાનું અમને કહેવામાં આવ્યું ને તે અમે ત્યાં ને ત્યાં જ લખી આપી. અધિકારીઓનો સત્તાવાર પત્ર તૈયાર જ હતો તેની સાથે એ અરજી સામેલ કરી, વિધિસરનાં સીલસિક્કા મારીને અમારી હાજરીમાં જ એક ખેપિયા સાથે તાબડતોબ તે લ્હાસા રવાના કરવામાં આવી.

આટલી બધી દોસ્તી અને વળી લ્હાસાથી જવાબ આવે ત્યાં સુધી ત્રાદુનમાં રહેવાની પરવાનગી અમે પામ્યા હતા, એ હજી અમારા માન્યામાં જ આવતું નહોતું. નાના અમલદારોનો અમારો અનુભવ બહુ સુખદ નહોતો તેથી ત્રાદુનમાં રહેવાની મૌખિક પરવાનગી અમે લેખિત સ્વરૂપે માગી લીધી, અને હરખભર્યા અમારે ઉતારે પહોંચ્યા. હજી તો આવીને ઊભા રહીએ છીએ ત્યાં બારણું ઊઘડયું અને સારી પેઠે બોજો ઉપાડીને આવેલી નોકરોની એક સેનાએ અંદર કૂચ કરી. લોટ, ચોખા વગેરેની ગૂણો ભરી ભરીને એ લાવ્યા હતા. સાથે ચાર ઘેટાંનું માંસ હતું. નોકરોની સાથે આવેલા ગામના નગરપતિએ સમજાવ્યું કે પેલા બે અધિકારીઓએ આ બધી ભેટ મોકલી હતી.

ઘરમાં એકલાં બેઠાં બેઠાં અમે એ ભેટ-સોગાદો ઉપર નજર નાખતા હતા, ત્યારે અમારી ખુશનસીબી ખુદ અમારા જ માન્યામાં આવતી નહોતી. તિબેટમાં વસવા માટેની અમારી અરજી લ્હાસા જઈ રહી હતી. અને અહીં મહિનાઓ સુધી ચાલે તેટલી ખોરાકી અમને મળી ગઈ હતી. ફાટીતૂટી રાવટીને બદલે પાકા છાપરાનો અમને આશરો મળ્યો હતો. અગ્નિ પેટાવવા અને પાણી ભરી આવવા માટે એક કામવાળી મળી હતી — ન રૂપાળી કે ન જુવાન. આ બધાંના બદલામાં અમારી આભારવશતા વ્યક્ત કરવા પેલા અધિકારીઓને આપી શકીએ તેવું ત્યારે અમારી પાસે કાંઈ જ નહોતું તેનો અમને ભારે રંજ થયો. પણ વખત જતાં એવી તક મળી રહેશે એવી આશા અમે રાખી.

ત્રાદુનમાં મહિનાઓ સુધી રહેવાનું હતું, તેથી સમય પસાર કરવાની યોજનાઓ અમે ઘડવા માંડી. અન્નપૂર્ણા અને ધવલગિરિના પ્રદેશમાં આંટા મારી આવવાનું તો અમે નક્કી જ રાખ્યું. પરંતુ પાછળથી ગામના મઠપતિ અમને મળવા આવ્યા ત્યારે કહી ગયા કે અમે ભલે ગમે ત્યાં હરીએ ફરીએ, પણ રાત પડે તે પહેલાં ગામમાં હાજર થઈ જઈએ એ શરતે જ ત્રાદુનમાં રોકાવાની રજા અમને આપવામાં આવી હતી. જો એ સૂચનાનું પાલન અમે ન કરીએ, તો તે બાબતની જાણ લ્હાસા કરવી પડશે એમ પણ એણે જણાવ્યું.

ગામમાં બધાં મળીને વીસ ઘર હતાં ને એક ટેકરી ઉપર મઠ હતો તેમાં સાત સાધુઓ રહેતા હતા. મકાનો સાંકડાં ને એકબીજાની અડોઅડ ઊભેલાં હતાં. ગામના તમામ રહેવાસીઓ વેપાર કરનારા કે માલની લાવજા કરનારા હતા. એમના કેટલાય ધાર્મિક તહેવારો અમે જોયા, તેમાં અમારી ઉપર સહુથી વધુ છાપ પડી નવી ફસલ માટે પ્રભુનો પાડ માનવાના ઉત્સવની. તમામ ગામલોકો સાથે હવે અમારે દોસ્તી બંધાઈ ગઈ હતી અને માંદેસાજે એમને અમે દવાદારુ આપતા હતા. જખમોની અને પેટપીડાની માવજતમાં અમને વિશેષ સફળતા મળી હતી.

ત્રાદુનના એકધારા જીવનમાં ક્યારેક ક્યારેક બહારના અધિકારીઓના આગમનથી વિવિધતા આવતી. એવા એક મહેમાન નેપાલથી આવેલા હતા. એ હતા તો અમને મળવા આવેલા એક સરકારી અમલદાર, પણ પોતે જાત્રાળુ હોવાનો ડોળ કરતા હતા. અમારી ઇચ્છા વિરુદ્ધ એ અમને નેપાલ લઈ જવા માગતા હોય તેવું લાગ્યું. નેપાલની રાજધાની કાઠમાંડુમાં અમને આવકાર સાંપડશે ને કામધંધો મળી રહેશે એવું એમણે કહ્યું. અમારા પ્રવાસની વ્યવસ્થા સરકાર કરી આપશે, અને અમારા ખર્ચ પેટે 300 રૂપિયા તો મંજૂરેય થઈ ચૂક્યા છે તે પણ તેણે ઉમેર્યું. આ બધું બહુ આકર્શક — વધુ પડતું આકર્શક — જણાતું હતું, કારણ કે એ દેશમાં અંગ્રેજોની લાગવગ કેટલી મોટી હતી તે અમે સારી રીતે જાણતા હતા. નેપાલી મહેમાનની સલાહ અમે સ્વીકારી નહિ.

એમ કરતાં કરતાં ત્રણ મહિના વીતી ગયા. ત્યારે પછી અમારી ધીરજ ખૂટવા માંડી ને અમે ત્રણ સાથીઓ પણ એકબીજાથી અકળાવા માંડયા. કોપ્પ કીધા જ કરતો કે નેપાલનું નિમંત્રણ સ્વીકારવા એ રાજી હતો. પીટર, પોતાની રસમ મુજબ, અલગ રસ્તો પકડવા માગતો હતો. ત્યાંથી રવાના થવાની તૈયારીરૂપે સામાન લાદવા માટેનાં ચાર ઘેટાં પણ એ લઈ આવ્યો. લ્હાસાથી કાંઈ અનુકૂળ જવાબ આવે એવી આશા અમને હવે રહી નહોતી. કોપ્પે પોતાનો સામાન બાંધવા માંડયો, અને એ નેપાલ જવા માગતો હતો તે જાણી બહુ ખુશ થયેલા ગામના અમલદારોએ એને વાહનનો બંદોબસ્ત કરી દેવાનું વચન આપ્યું. કોપ્પને વિદાય આપવા ગામના બધા લોકો ભેગા થયા. એ રીતે, કેદ-છાવણીમાંથી નાસી છૂટેલા સાતમાંના અમે જે પાંચ જણ તિબેટની દિશામાં આવેલા તેમાંથી ફકત પીટર અને હું જ હવે બાકી રહ્યા. આખા જૂથમાં અમે બે જ ડુંગરખેડુઓ હતા, એટલે આ ભેંકાર ભૂમિનું આકરું એકલવાયું જીવન બરદાસ્ત કરવાનું શરીરબળ ને મનોબળ અમારામાં સવિશેષ હતું.

નવેંબર મહિનો ઊતરવા માંડયો હતો. વેપારી માર્ગો ઉપર હવે ઝાઝી અવરજવર રહેતી નહોતી. ત્રાદુનના મઠપતિએ અમારે માટે થોડાં ઘેટાં તથા યાકનાં છાણાંની બાર ભારીઓ મોકલી — અને અમારે એની જરૂર પણ હતી, કારણ કે ઠંડીનો પારો શૂન્ય(સેંટિગ્રેડ)ની નીચે 12 ડિગ્રી સુધી ઊતરી ગયો હતો.

4. સુખનું ગામડું

શિયાળો બેસી ગયો હતો તે છતાં, રજા મળે કે ન મળે તોયે, ત્રાદુનમાંથી ચાલી નીકળવાનો અમારો મનસૂબો વધુ ને વધુ દૃઢ બનતો જતો હતો. ખાધાખોરાકીનો અમે સંઘરો કરવા માંડયો અને બીજું એક યાક પણ ખરીદ્યું. પણ અમારી તૈયારીઓ હજી ચાલતી હતી ત્યાં જ ત્રાદુનના મઠપતિએ આવીને સમાચાર આપ્યા કે આખરે લ્હાસાથી જવાબ આવી પહોંચ્યો છે. અમારી ભીતિ સાચી પડી — તિબેટના અંદરના ભાગમાં સફર કરવાની અમને મનાઈ ફરમાવવામાં આવી હતી. હવે ટૂંકામાં ટૂંકે રસ્તે નેપાલ પહોંચી જવાની સૂચના અધિકારીઓએ અમને આપી. તિબેટની હદની અંદર કીરોંગ ગામ સુધી જ પ્રવાસ કરવાની અમને છૂટ મળી. ત્યાંથી ફકત 8 માઈલ ઉપર નેપાલી સરહદ આવેલી હતી અને રાજધાની કાઠમાંડુ સાત દિવસની મજલ પર હતી. એ સફર માટે અમને વાહન અને નોકરો મળવાનાં હતાં. કીરોંગ સુધી જવાની એ દરખાસ્ત અમે તરત જ સ્વીકારી લીધી. એ રસ્તે જતાં પણ તિબેટમાં હજી વધુ ઊંડા ઊતરી શકાય તેમ હતું.

ચાર મહિના સુધી અમને સંઘરનાર ત્રાદુનને છોડીને 17મી ડિસેંબરે અમે આગળ ચાલ્યા. અમને લ્હાસા સુધી ન જવા દેનારા તિબેટીઓ પ્રત્યે અમારા મનમાં દ્વેશ નહોતો. પાસપોર્ટ વગર જગતના કોઈ પણ દેશમાં પગ સુધ્ધાં મૂકવો કેટલું કઠિન છે તે સહુ જાણે છે. અમને પરદેશીઓને ભેટ-સોગાદો આપીને તથા વાહન પૂરાં પાડીને તો તિબેટીઓએ બીજા દેશોના પ્રમાણમાં અતિ વધારે પરોણાગત કરી હતી. જો કે અમારા એ સદ્ભાગ્યની જેટલી કદર મારું મન આજે કરે છે તેટલી તે ઘડીએ નહોતું કરતું. તે છતાં કાંટાળા તારની વાડની બહાર અમે વિતાવેલા એ આઠ મહિના માટે તો પીટરના ને મારા હૈયામાં અહોભાવ જ ભરેલો હતો.

હવે અમારી કૂચ ફરી ચાલુ થઈ. અમારા કાફલામાં પીટર, હું અને બે નોકરો હતા. કીરોંગના જિલ્લા અધિકારી ઉપરના સરકારી પત્રનો બીડો કોઈ પુરાણ-પવિત્ર અવશેશની માફક હાથમાં ધરીને એક નોકર મોખરે ચાલતો હતો. અમે બે પરદેશીઓ ઘોડા ઉપર હતા, ને બીજો નોકર અમારાં યાકને હંકારતો ચાલ્યો આવતો હતો. થોડા મહિના પહેલાં હિમાલય ઓળંગનારા મુફલિસોની સરખામણીમાં અમારી હાલત તે વખતે ઘણી સમૃદ્ધ હતી.

દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં અમારી વાટ ચાલી જતી હતી. ત્સાંગપો નદી અમે પાર કરી ત્યારે એનાં નીર થીજી ગયેલાં હતાં; રાત પડતી ત્યારે તંબુની ઓથે ટૂંટિયાં વાળીને પડેલાં અમારાં શરીર પણ એવાં જ થીજી જતાં. અઠવાડિયા પછી અમે ઝોગકા પહોંચ્યા. એનાં મકાનો ઉપર તોળાયેલા ધુમાડાના ઘેરા વાદળને કારણે દૂર દૂરથી એ ગામ કળાતું હતું. ઝોંગકા તો ખરેખર ‘ગામ’ નામને પાત્ર હતું. એક મઠની આસપાસ ગારાનાં સોએક ઘરનું ઝૂમખું પડયું હતું. ગામની ચોફરતાં ખેતરો હતાં. આગળ જતાં કોસી નદીનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને હિમાલયની આરપાર નેપાલમાં વહી જનારા બે વોંકળાના સંગમ ઉપર ગામ ઊભું હતું. ગામની ફરતો 30 ફૂટ ઊંચો ગઢ હતો, ને નજીકમાં જ 20,000 ફૂટ ઊંચું ચોગુલહારી નામનું શિખર હતું. ઝોંગકાથી બે જ દિવસની વાટે વનપ્રદેશ શરૂ થતો હતો, એટલે લાકડું હવે કોઈ અતિ મૂલ્યવાન મોજશોખની ચીજ રહ્યું નહોતું. મકાનોના બાંધકામમાં ને બીજાં કામોમાં પણ એનો ઉપયોગ છૂટથી થઈ શકતો હતો. સારી એવી સગવડવાળો એક ઉતારો અમને ત્યાં મળ્યો. એ દિવસ નાતાલનો હતો, એટલે સાંજ પડી ત્યારે અમે તિબેટી માખણ-દીપ પ્રગટાવ્યા અને અમારા ખ્રિસ્તી તહેવારની ઊજવણીમાં માંસનું મિશ્ટાન્ન રાંધ્યું.

ત્યાં ઝાઝું રોકાવાની અમારી ગણતરી નહોતી, પણ ભારે બરફવર્ષાને કારણે એક આખા મહિના સુધી અમારે ઝોંગકામાં પુરાઈ રહેવું પડયું. એટલા આરામથી જો કે અમને આનંદ જ થયો. હવે અમે તિબેટી ભાષા સારી રીતે બોલી શકતા હતા, એટલે ગામના ઉમરાવ-અમલદારો સાથે ગપાટા મારીને એ દેશના રીતરિવાજ વિશે ઘણું જાણી શક્યા.

19મી જાન્યુઆરીએ રસ્તા ઉપર અવરજવર કાંઈક શક્ય બની, અને યાકના મોટા એક ધણનો સંગાથ કરીને અમે ચાલી નીકળ્યા. કોઈ જાતના બોજા વગરનાં એ યાક અમારી મોખરે બરફના ગંજ ખૂંદતાં ખૂંદતાં મોજથી ચાલતાં અને સડક સાફ થતી જતી. એ પ્રદેશમાં નદીનાળાં પાર વગરનાં હતાં, અને પહેલા બે દિવસમાં જ કોસી નદી પરના બાર પુલ અમારે ઓળંગવા પડયા. પુલ ઉપર પગ મૂકવા વિશે મારું યાક એક પ્રકારની સૂગ અનુભવતું હોય તેમ લાગ્યું, કેમ કે પુલ દેખતાંની સાથે જ એ ભડકી ઊઠતું. મોઢેથી ખેંચીને તથા પૂંછડેથી ધકેલીને જ અમે એને સામે પાર લઈ જઈ શકતા — ને તિબેટી રખેવાળો એમાં ઉત્સાહભેર અમને મદદ કરતા. એ પહાડી પ્રાણી કીરોંગના ઉનાળાનો તાપ વેઠી નહિ શકે, એમ કહીને યાકને સાથે ન લઈ જવાની ચેતવણી ત્રાદુનના મિત્રોએ મને આપી હતી. પણ નાસી છૂટવાની અમારી યોજનાને કારણે મેં એને ભેગું ને ભેગું જ રાખ્યું હતું. એ બધા દિવસો દરમિયાન મારા થર્માેમીટરનો પારો સતત શૂન્યની નીચે 30 ડિગ્રી (સેંટિગ્રેડ)ના આંકા ઉપર જ રહેતો — એથી વધુ નીચેના આંકા એની ઉપર નહોતા!

દિવસે દિવસે બરફ ઓછો થતો જતો હતો, અને ઝાડપાન જેમાં ઊગી શકે તે પ્રદેશમાં પહોંચ્યા પછી તો તિબેટી સરકારે આપેલો શિયાળુ પોશાક પણ અમને બહુ ગરમ લાગવા માંડયો. કીરોંગ પૂર્વેનો અમારો છેલ્લો મુકામ દ્રોથાંગમાં હતો. ત્યાંથી કીરોંગ પહોંચતાં અમને એક અઠવાડિયું લાગ્યું; પણ રસ્તો સાફ હોય તો ત્રણ દિવસમાં એટલો પંથ ખેડી શકાય, અને વેગીલો ખેપિયો તો એક દિવસમાં જ એ વાટ કાપી નાખે.

તિબેટી ભાષામાં ‘કીરોંગ’ એટલે ‘સુખનંુ ગામડું’, અને ખરેખર ગામ એ ભૂશણને શોભાવે એવું છે. આજે પણ જ્યારે જ્યારે હું કીરોંગને સંભારું છું ત્યારે ફરી પાછા ત્યાં પહોંચવાના ઊંડા તલસાટ મારા ઉરમાં જાગી જાય છે. મારા જીવનની સંધ્યા ક્યાં વિતાવવી એ જો મારા હાથની વાત રહેશે, તો એ કીરોંગમાં જ હશે. ત્યાં, 9,000 ફૂટની ઊંચાઈએ, રળિયામણા રાતા લાકડાનું ઘર બાંધીને હું રહીશ અને એકાદ ખળખળતા પહાડી ઝરણાને મારા બગીચામાંથી વહેવડાવીશ. યુરોપની આલ્પ્સ પર્વતમાળા ઉપરની મારી પરિચિત મોસમો જ કીરોંગમાં એક પછી એક આવે છે ને જાય છે, પણ ત્યાં વનસ્પતિ ઊગે છે તે વધારામાં. બારેય મહિના ત્યાં બરફ ઉપર લસરીને ‘શીઇંગ’ કરી શકાય છે, ને ઉનાળામાં જેને પહાડો ખૂંદવા નીકળી પડવું હોય તેને માટે વીસ-વીસ હજાર ફૂટ ઊંચી કરાડોની હારમાળા ખડી છે.

ગામમાં 80 જેટલાં ઘર છે અને બે જિલ્લાના સૂબાનું ત્યાં મથક છે. અમારી પહેલાં કોઈ યુરોપીઅને ત્યાં પગ મૂક્યો નહોતો, એટલે અમે પ્રવેશ કર્યાે ત્યારે આખું ગામ અમને વિસ્મયભેર જોઈ રહ્યું. આ વખતે અમને એક ખેડૂતના ઘરમાં ઉતારો મળ્યો તે જોઈને મને આલ્પ્સની પહાડી મઢૂલીઓ સાંભરી આવી. આખું ગામ જાણે આલ્પ્સની છાતીએથી ઉપાડીને ત્યાં હિમાલયની ગોદમાં મૂકી દીધું હોય તેવું લાગતું હતું. ફરક માત્ર એટલો હતો કે યુરોપી મકાનોનાં કાળાં ધુમાડિયાંને બદલે કીરોંગનાં છાપરાં ઉપરથી પચરંગી પ્રાર્થના-ધજાઓ ડોકિયાં કરતી હતી. તિબેટના જીવનનાં જુદાં જુદાં અંગોનાં પ્રતીક રૂપ એ પાંચ રંગો દેશભરમાં જોવા મળે છે.

ખેડૂતના ઘરમાં ભોંયતળિયે ગાય-ઘોડાના તબેલા હતા. તેની ઉપર માણસને રહેવાના ઓરડા. નિસરણી માંડીને ઉપર ચડવાનું. લાકડાંના કોતરકામવાળા સર્વવ્યાપી પૂજાસ્થાન પાસે માખણના દીપક તો અંખડ બળતા જ હોય. શિયાળામાં ઘરની અંદર કરેલા મોટા ખુલ્લા તાપણાની ફરતું બેસીને આખું કુટુંબ ચાના ઘૂંટડા લીધા કરે.

પીટરના ઓરડામાં ઉંદરડા ને માંકડ સામેનો એનો સંગ્રામ સતત ચાલુ રહેતો, જ્યારે મારે ભાગે ઉંદર ઉપરાંત ચાંચડ પણ આવ્યા હતા. એમને તો હું મહાત કરી શક્યો નહિ, પણ એ ઓરડામાંથી દેખાતા હિમ-પ્રવાહો અને રળિયામણાં જંગલોના દૃશ્યે મારી અકળામણનું સાટું વાળી દીધું. અમને એક નોકર મળેલો, પણ રસોઈ હાથે જ કરી લેવાનું અમને પસંદ હતું. અમારે ખાસ કાંઈ ખરચ હતો નહિ — ખાધાખોરાકી પાછળ માથાદીઠ મહિને રૂ. 33 જેટલો ખરચ અમને આવતો. મેં એક પાટલૂન સીવડાવ્યું તેની દરજીએ બે રૂપિયા જેટલી સિલાઈ લીધી.

આ પ્રદેશનો મુખ્ય ખોરાક ‘ત્સાંપા’ કહેવાય છે. એને બનાવવાની રીત આવી છે : લોઢાના વાસણમાં રેતીને ખૂબ તપાવવી, ને પછી એની ઉપર જવના દાણા નાખવા. ધાણીની જેમ એ ફૂટવા માંડે એટલે રેતી ચાળી લઈને એ જવ-દાણાને ઝીણા વાટી નાખવા. એમાં માખણની ચા, દૂધ કે દારૂ નાખીને ખાવાનું. તિબેટીઓનું એ પ્રિય ખાણું છે અને તેને લોકો અવનવી રીતે બનાવી જાણે છે. ત્સાંપાથી તો અમે ટેવાઈ ગયા, પણ માખણની ચા અમને કદી ભાવી નહિ. તમામ તિબેટીઓ એનું પ્રેમથી પાન કરે છે ને કેટલાય લોકો તો દિવસના સાઠ-સાઠ કપ પી નાખે છે. માખણની ચા અને ત્સાંપા ઉપરાંત કીરોંગના લોકો ચોખા, મકાઈ, બટેટાં, શકરિયાં, ડુંગળી અને મૂળા પણ ખાતા. માંસ ત્યાં ભાગ્યે જ મળે છે, કારણ કે કીરોંગ એ સવિશેષ પવિત્ર સ્થાન મનાય છે અને ત્યાં પશુહત્યા કદી થતી નથી. ભોજનમાં માંસ પીરસાય ત્યારે કાં તો એ બીજા જિલ્લામાંથી આવેલું હોય ને કાં તો, ઘણુંખરું બનતું તેમ, રીંછ કે દીપડાએ અરધા ખાઈને ત્યજેલા ભક્ષ્યમાંથી સાંપડેલું હોય. દર વરસે કીરોંગમાં થઈને 15,000 જેટલાં ઘેટાં નેપાલનાં કતલખાનાંની વાટ પકડે છે અને તિબેટ તેની ઉપર નિકાસ-જકાત નાખે છે, એ હકીકતનો ઉપરકહી અહિંસાની ભાવના સાથે કઈ રીતે મેળ બેસે તે હું કદી સમજી શક્યો નહિ.

કીરોંગ પહોંચ્યા પછી પહેલી તકે અમે જિલ્લાના અમલદારોની મુલાકાતે જઈ આવ્યા. અમારો પ્રવાસ-પરવાનો નોકરે એમને પહેલેથી પહોંચાડી દીધેલો હતો, એટલે અમલદારે માન્યું કે ત્યાંથી અમે સીધા નેપાલ જવાના. પણ એવો તો અમારો ઇરાદો હતો જ નહિ, એટલે અમે એમને કહ્યું કે અમારે થોડા દિવસ કીરોંગમાં રોકાવું છે. એ વાત એમણે ઘણી સ્વસ્થતાથી સાંભળી અને અમારી વિનંતી મુજબ લ્હાસાને તેની જાણ કરવાનું વચન આપ્યું. નેપાલના ત્યાં બિરાજતા પ્રતિનિધિને પણ અમે મળી આવ્યા, અને એમને મોઢેથી એમના દેશના અત્યંત આકર્શક અહેવાલો સાંભળ્યા. પણ દરમિયાન અમને જાણવા મળ્યું હતું કે અમારા સાથી કોપ્પને કાઠમાંડુમાં થોડા દિવસ ગાળવા દીધા પછી એ લોકોએ એને હિંદુસ્તાનની એક કેદ-છાવણી ભેગો કરી દીધો હતો. કાઠમાંડુમાં મોટરગાડીઓ, સાઇકલો અને સિનેમા હોવાની જે માયાજાળ અમારી સમક્ષ પાથરવામાં આવી, તે અમને અસર કરી શકી નહિ. એટલે પછી નાસી છૂટવાની નવી યોજના પાકી કરી શકીએ ત્યાં સુધી પરીલોકના એ ગામડામાં જ રહીને અમારી શક્તિનો સંચય કરવાનું અમે ઠરાવ્યું. પણ કીરોંગમાં અમારો નિવાસ ખાસ્સો નવ માસ જેટલો લંબાશે એવું તો અમે પણ ત્યારે કલ્પેલું નહોતું.

એ લાંબા મહિનાઓના વિશ્રામથી અમે જરાય કંટાળ્યા નહિ. તિબેટી લોકોના રીતરિવાજ વિશેની નોંધોથી અમે કેટલીય નોટબૂકો ભરી કાઢી. ઘણાખરા દિવસોએ તો અમે આસપાસના પ્રદેશમાં સંશોધન કરવા નીકળી પડતા. મ્યુનિકમાંની હિમાલય-સંસ્થાના મંત્રી તરીકે કામ કરી ચૂકેલા પીટરે એ તકનો લાભ લઈને નકશાઓમાં ખૂટતી વિગતો પૂરવા માંડી. એ પ્રદેશનો જે નકશો અમે સાથે લાવેલા તેની ઉપર ફક્ત ત્રણ સ્થળોનાં નામ આપેલાં હતાં, પણ અમે તેમાં બસોથીય વધારે ઉમેર્યાં. અમારી સ્વતંત્રતાને માણવા ઉપરાંત આમ તેનો સદુપયોગ પણ અમે કર્યાે.

શરૂશરૂમાં તો અમે નજીકના વિસ્તારમાં જ ઘૂમતા, પણ ધીમે ધીમે દૂરના દૂર નીકળી પડવા માંડયા. વખત જતાં ગામલોકો પણ અમારા આ રઝળપાટથી ટેવાઈ ગયા, અને પછી કોઈ અમને રોકટોક કરતું નહિ. અલબત્ત, અમને સૌથી મોટું આકર્શણ તો પર્વતોનું જ હતું, ને તે પછી કીરોંગની આસપાસનાં ગરમ પાણીનાં ઝરણાંનું. એ બધાંમાં સૌથી વધુ ગરમ પાણીવાળું ઝરણું વાંસના એક જંગલમાં હિમ-શીતળ કોસી નદીને કાંઠે જ આવેલું હતું. એ ઝરણાનું ઊકળતું પાણી જમીનમાંથી નીકળતું ત્યારે એની ગરમી 100 ડિગ્રી (સેંટિગ્રેડ) જેટલી રહેતી. ત્યાંથી વાળીને એને એક કુંડમાં લઈ જવામાં આવેલું ત્યાં પણ 40 ડિગ્રી જેટલી ગરમી એણે જાળવી રાખી હતી. એ ગરમ કુંડમાં ને કોસીના હિમ-પ્રવાહમાં વારાફરતી હું ધુબાકા મારતો.

વસંતરુતુના આગમન સાથે જ એ સ્થળે સ્નાનનો જાણે કે મહોત્સવ મંડાતો. સ્નાનઘેલાં તિબેટીઓનાં ટોળેટોળાં ત્યાં ઊતરી પડતાં, અને કીરોંગથી બે કલાકને અંતરે આવેલા એ સ્થળે વાંસની ઝૂંપડીઓ રાતોરાત ખડી થઈ જતી. નરનારીઓનાં નવસ્ત્રાં વૃંદ ધબોધબ કુંડમાં ખાબકતાં, અને લજજાની જરા સરખીય લાગણી કોઈ બતાવે તો મશ્કરીના ખિખિયાટા ચોપાસ ગાજી ઊઠતા. કેટલાંય અમીર કુટુંબો તો ગાંસડાં-પોટલાં બાંધીને આવતાં; ખાધાખોરાકીની ગૂણો, દારૂનાં પીપ તથા નોકરોની પલટન સાથે લેતાં આવતાં અને ત્યાં વાંસગ્મઢૂલીઓમાં પંદર-પંદર દિવસના ધામા નાખતાં. પણ એ આખો સ્નાનોત્સવ થોડા વખતમાં જ ખતમ થતો, કારણ કે પીગળેલા બરફનાં ઉનાળુ પૂર આવીને નદીના બેય કાંઠા છલકાવી દેતાં અને ગરમ પાણીનાં ઝરણાં જોતજોતાંમાં કોસી માતાના શીત પાલવ નીચે લપાઈ જતાં.

ફેબ્રુઆરીની અધવચ્ચે તિબેટી બેસતા વરસનો અનુભવ અમને થયો. તિબેટમાં ચંદ્રમાસનું વરસ ગણાય છે. બુદ્ધના જન્મ-નિર્વાણ-દિનોને બાદ કરતાં નવું વરસ એ આ પ્રજાનો સૌથી મોટો તહેવાર મનાય છે. બેસતા વરસની આગલી રાતે શેરીઓમાં ગાતાં ગાતાં ફરી રહેલા ભિખારીઓના ને ઘેર ઘેર ભિક્ષા માગવા ઘૂમતા સાધુઓના અવાજો અમારે કાને અથડાતા રહ્યા. પ્હો ફાટતાંમાં તો ચીનાર-વૃક્ષોની તાજી ટોચે ધજાઓ ફરકવા લાગી. ધર્મગ્રંથોનું વાચન થયું અને દેવોને ત્સાંપાનો નૈવેદ્ય ધરવામાં આવ્યો. મંદિરમાં જઈને લોકોએ માખણનો નૈવેદ્ય ધરવા માંડયો, ને જોતજોતામાં તો દેવતાઓનાં નવનીત-પાત્રો છલકાઈ ઊઠર્યાં.

ગરીબ કે તવંગર, સહુ કોઈ ઊંડા ભક્તિભાવે પોતપોતાનાં નૈવેદ્ય દેવોને ધરવા ને નવા વરસનાં વરદાનોની યાચના કરવા ત્યાં આવતાં. પોતાના ધર્મ પ્રત્યે આટલી એકધારી નિશ્ઠા ધરાવનારી અને તેના આદેશોનું રોજિંદા જીવનમાં આટલું ચુસ્ત પાલન કરનારી બીજી કોઈ પ્રજા પૃથ્વીના પટ ઉપર હશે ખરી?

નવા વરસના આરંભે લોકોએ માત્ર પ્રભુ-પ્રાર્થના જ કરી એવું નહોતું. સાત-સાત દિવસ સુધી સાધુઓની નિગાહ નીચે રહીને લોકોએ નાચગાન કર્યા, શરાબ પીધો, ઘરેઘરે મિજલસો યોજાઈ. આ આનંદ-મંગલની વચ્ચે, અમે જે ઘરમાં રહેતા હતા તેની ઉપર ઊતરી આવેલી શોકની છાયા સંભારતાં ગમગીની થાય છે. અમારાં યજમાન-પત્નીની નાની બહેન, રૂપાળી ને તંદુરસ્ત, બે જ દિવસની બીમારીમાં શીતળામાં ખલાસ થઈ ગઈ. એટલે તહેવારની ઉજવણી પછી માનવીના અંતિમ સંસ્કારની તિબેટી પ્રણાલિકાનો પરિચય પણ અમારે કરવો પડયો. છાપરા પર શોભતી ચીનાર-વૃક્ષની ડાળ ઉતારી લેવામાં આવી, ને વળતા પ્રભાતે શ્વેત શોક-વસ્ત્રમાં વીંટેલો મૃતદેહ એક ભાડૂતી શબવાહકની કાંધે ચડીને ચાલી નીકળ્યો. સાથે ત્રણ પુરુશ-ડાઘુઓ હતા અને તેમની પાછળ અમે બે. ગામની નજીક જ એક ઊંચી ભેખડ હતી તેની ઉપર ચકરાવા લેતાં ગીધડાં-કાગડાનાં ટોળાંને દેખીને દૂરથી જ એ સ્થળે ‘મસાણ’ હશે તે કળાઈ આવતું હતું. ત્યાં જઈને એક ડાઘુએ કુહાડા વડે શબના ટુકડે ટુકડા કરવા માંડયા. બીજો બાજુમાં બેસીને પ્રાર્થના ગણગણતો નાનકડું ઢોલક બજાવતો હતો. ત્રીજો ડાઘુ પક્ષીને ઉડાડતો જતો, ને પેલા બે ઢીલા ન પડી જાય તે માટે થોડી થોડી વારે તેમને દારૂ કે ચા પીરસ્યે જતો. શબનાં હાડકાંના પણ ઝીણા કટકા કરવામાં આવ્યા, જેથી ગીધડાં એને પણ આરોગી શકે અને એ આત્માવિહોણા દેહનો અંશમાત્ર પણ મર્ત્યલોકમાં બાકી રહેવા ન પામે.

જંગલી જેવા જણાતા આ રિવાજનું મૂળ ઊંડી ધાર્મિક માન્યતામાં રહેલું છે. તિબેટીઓ માને છે કે આત્મા ઊડી ગયા પછી આ કાયાની કિંમત કોડીનીય રહેતી નથી, એટલે મરણ પછી પોતાના શરીરનો અંશમાત્ર પણ પાછળ ન રહે એવું તે ઇચ્છે છે. ઉમરાવોનાં ને મોટા મોટા લામાઓનાં શબને દહન કરવામાં આવે છે ખરાં, પણ સામાન્ય લોકોના અંતિમ સંસ્કાર તો ઉપરકહી રીતે જ થાય છે. આ રીતે પક્ષીઓનું ભોજન બનવા જેટલો વૈભવ પણ ન માણી શકનારાં કંગાલોનાં નિશ્પ્રાણ કલેવર સીધાં નદીજલમાં પધરાવી દેવાય છે. ત્યાં ગીધડાંની કામગીરી માછલાં બજાવે છે. ચેપી રોગથી મરનારાં ગરીબોની અંતિમક્રિયા સરકારના પગારદાર માણસો આટોપે છે.

સદ્ભાગ્યે, પેલી કન્યાના રોગનો ચેપ ગામના બહુ થોડા લોકોને લાગ્યો, ને તે પછી ઝાઝાં મરણ થયાં નહિ. અમારા ઘરમાં ઓગણપચાસ દિવસ સુધી શોક પાળવામાં આવ્યો, ને ત્યારબાદ ધજાવાળી નવી વૃક્ષડાળ છાપરા પર ચડાવવામાં આવી. એ વિધિ વખતે કેટલાય સાધુઓએ આવીને પોતાના વિશિષ્ટ સંગીતની સાથે મંત્રોચ્ચાર કર્યા. આ બધાં પાછળ, સ્વાભાવિક રીતે જ, પૈસા ખરચવા પડે છે. એટલે કુટુંબમાં કોઈનું અવસાન થાય ત્યારે તિબેટવાસીઓ સામાન્ય રીતે પોતાનાં ઘરેણાં કે મરનારની મિલકત વેચીને જ મરણ-ખર્ચને પહોંચી વળે છે.

વસંતરુતુનાં પગરણ મંડાયાં, ખેતરોમાં કામકાજનો આરંભ થયો અને શિયાળુ ધાન્યના લીલાછમ કોંટા ફૂટવા માંડયા. કેથલિક ખ્રિસ્તીઓના દેશોની માફક તિબેટમાં પણ ધર્મગુરુઓને હાથે ખેતરોને આશીર્વાદ અપાવવાનો રિવાજ છે. સાધુઓ અને ગામલોકોનું એક લાંબું સરઘસ 108 તિબેટી ધર્મગ્રંથોનું વહન કરતું, પ્રાર્થના ઉચ્ચારતું ને સંગીત બજાવતું ગામની સીમમાં ફરી વળ્યું.

ગરમી પડવા માંડી તેમ તેમ મારા યાકની બીમારી વધવા લાગી. ગામના ચિકિત્સકે કહ્યું કે રીંછનું કાળજું ખવરાવશો તો એનો તાવ ઊતરી જશે. મોંઘા ભાવની એ દવા લાવીને, વૈદના સંતોશ ખાતર, મેં યાકને ખવરાવી તો ખરી, પણ એનાથી કાંઈ વળ્યું નહિ — અને તેની મને નવાઈ પણ ન લાગી. તે પછી વળી બકરાનું કાળજું તેમ જ કસ્તુરી વગેરે ઔશધિઓ અજમાવવાનું મને કહેવામાં આવ્યું. બીમાર યાકની માવજતનો તિબેટવાસીઓનો લાંબા કાળનો અનુભવ મારા મોંઘેરા પશુને બચાવી શકશે એવી આશા હજીયે મારા અંતરમાં હતી. પણ પછી એના ઉગારની કોઈ શક્યતા જ રહી નહિ ત્યારે બિચારા આરમીનની મેં કતલ કરાવી નાખી, જેથી એનું માંસ તો ખપ લાગે.

આવા કામ માટે તિબેટમાં ભાડૂતી જલ્લાદનો ઉપયોગ થાય છે. આમ તો એ દેશમાં હલકામાં હલકો ધંધો લુહારનો ગણાય છે. પરંતુ જલ્લાદોને ય ગામને છેડે અસ્પૃશ્યોની માફક એ લુહારોની સાથે જ રહેવું પડે છે. આ રીતે હલાલ થયેલાં પશુનાં પગગ્માથું ને આંતરડાં જલ્લાદને આપી દેવાનાં હોય છે. એટલો લાગો ચૂકવ્યા પછી બાકીનું માંસ અમે સાચવી રાખ્યું કે જેથી ફરી નાસી છૂટીએ ત્યારે તે અમને કામ આવે.

ઉનાળો બરાબરનો બેસી ગયો, એટલે અધિકારીઓએ અમને ફરી તેડાવ્યા અને કીરોંગ છોડીને જતા રહેવાનું ફરમાન કર્યું. હવે હિંદુસ્તાનમાં પાછા ફરીને કેદ પુરાવાની તો અમારી મુદ્દલ ઇચ્છા નહોતી. તિબેટના અંદરના ભાગમાં પેસવાનો વધુ એક દાવ ખેલી જોવાનો મનસૂબો અમે કર્યાે. એ દેશ ઉપરનો અમારો મોહ વધતો જતો હતો, અને એનો વધુ નિકટનો પરિચય પામવા ખાતર અમારું સર્વસ્વ હોડમાં મૂકવા અમે તૈયાર હતા. તિબેટી ભાષામાં તો અમે હવે ઠીક ઠીક પાવરધા બની ચૂક્યા હતા. વળી, અમે બન્ને અનુભવી ડુંગરખેડુઓ હતા. તો પછી અમારી આગેકૂચમાં રુકાવટ કરનારું કોણ હતું?

એટલે, અધિકારીઓને અમે વચન આપ્યું કે, જો થોડો વખત આસપાસના પ્રદેશમાં અમને છૂટથી હરવાફરવા દેશો તો ઉનાળો ઊતર્યે અમે કીરોંગ છોડીને જતા રહેશું. એ શરત મંજૂર રાખવામાં આવી. વળતા દિવસથી લોકોએ અમને ડુંગરાઓમાં નિશ્પ્રયોજન રઝળપાટ કરતા જોયા. પણ અમારી એ ખેપોનો આશય તો ઝોંગકાથી અળગા રહીને તિબેટના ઊંડાણ પ્રદેશમાં પેસવાની વાટ શોધવાનો હતો.

મારું શરીર સારું રાખવા હું સતત પ્રયત્નશીલ રહેતો, ને મહેનતમજૂરીનાં જે કામ મળે તે હોંશે હોંશે કરતો. ખેતીનાં કામમાં હું લોકોને હાથ દેવરાવતો; ઝાડ કાપવામાં પણ મદદ કરતો. તિબેટવાસીઓનાં શરીર આટલાં બધાં મજબૂત હોય છે તેનું એક કારણ એ દેશની આકરી આબોહવા, અને બીજું એ લોકોની કરડી જાતમહેનત. રમતગમતની હરીફાઈઓની પણ એ પ્રજા ભારે શોખીન છે. દર વરસે કીરોંગમાં એવી એક હરીફાઈ યોજાય છે, ને કેટલાય દિવસ સુધી તે ચાલે છે. એમાં મુખ્ય સ્થાન ઘોડેસવારી, તીરંદાજી, દોડ અને ઊંચા-લાંબા કૂદકા મારવાની રમતોનું રહેતું. તોતીંગ શિલાઓ ઊંચકીને લઈ જવાની પહેલવાનો માટેની એક સ્પર્ધા પણ એમાં રાખવામાં આવતી. એવી કેટલીક હરીફાઈઓમાં ભાગ લઈને લોકોના મનોરંજનમાં મેં પણ યથાશક્તિ ફાળો આપ્યો.

કીરોંગના જીવનમાં વિવિધતાની ખોટ નહોતી. ઉનાળામાં તો રોજેરોજ વણજારાની પોઠો લાંગરતી. નેપાલમાં ડાંગરનો પાક લેવાઈ જાય પછી ગુરખા નર-નારીઓ ચોખાના ટોપલા ભરી ભરીને અહીં લાવતાં ને બદલામાં તિબેટી મીઠું લઈ જતાં. ચાંગથાંગનાં સરોવરોમાં પાકતું એ મીઠું તિબેટની મુખ્ય નિકાસોમાંની એક છે. નેપાલીઓની આ મુલાકાત વેળા અમે એક કૌતુક નિહાળ્યું. કોઈ પણ પ્રાણીનું અન્ન ઝૂંટવી લેવાની હિંસા બૌદ્ધ ધર્મમાં વર્જ્ય ગણાય છે. એટલે, આમ તો તિબેટના લોકો ઉપર મધ એકઠું કરવાનો સરકારી પ્રતિબંધ છે. પરંતુ દુનિયાના ઘણાખરા દેશોની માફક અહીં પણ, કાયદામાંથી છટકબારી શોધવામાં લોકોને લિજ્જત આવે છે. તેથી, ઉમરાવો સુધ્ધાં સહુ તિબેટવાસીઓ, પ્રથમ નેપાલીઓને મધ ભેગું કરવા દઈને પછી તેમની પાસેથી એ જ મધ ખરીદી લે છે!

તિબેટમાં તો મધ ઉતારવું એ પણ એક અતિ જોખમી સાહસ છે, કારણ કે ઊંડા ધરાની ઉપર તોળાતી, ઊંચી ઊંચી ભેખડોની પાછળના પોલાણમાં તિબેટી મધમાખીઓ પોતાના પૂડા છુપાવે છે. ભેખડને છેડેથી લાંબી લાંબી વાંસ-નિસરણીઓ હવામાં લટકતી મૂકીને નેપાલીઓ ક્યારેક તો બસો-ત્રણસો ફૂટ નીચે ઊતરે છે, એમની તળે ઊંડે ઊંડે કોસી નદી ફૂંફાડા મારતી વહેતી હોય છે; નિસરણી સાથે બાંધેલું દોરડું જો તૂટે તો મધ લેવા જનારને સીધાં મોતનાં જડબામાં જ ધકેલાવાનું રહે છે. નેપાલીઓ મધપૂડા હાથ કરવા માંડે ત્યારે ક્રોધથી ગાંડી બનેલી માખીઓને દૂર રાખવા માટે ધુમાડો કરવામાં આવે છે, ને પછી બીજા એક દોરડા વડે એ પૂડાવાળાં વાસણ ઉપર ખેંચી લેવામાં આવે છે. આ આખી કામગીરીમાં આદિથી અંત સુધીની પ્રત્યેક ક્રિયાનું ઝીણવટથી ને અત્યંત કાળજીભેર પૂર્વ-આયોજન કરી રાખવું પડે છે. કારણ કે, એકવાર માણસ ભેખડ પરથી ઊતરે પછી તો નીચે ઘૂઘવતી કોસીના પ્રલયશોરમાં એનાં કોઈ જ સાદ-સિસોટી ઉપરવાળાઓને સંભળાતાં નથી. આ પરાક્રમના જે પ્રસંગે અમે હાજર રહ્યા હતા ત્યારે અગિયાર નેપાલીઓએ અઠવાડિયા સુધી એ કાળ-ભેખડોની નીચે લટકીને કામ કરેલું. તે પછી મધનાં જે દામ એમને મળતાં તેની અને જાનફેસાનીની એમની ભાવના વચ્ચે કોઈ સંબંધ દેખાતો નહિ. એ અદ્ભુત દૃશ્યની હાલતી ચાલતી ફિલ્મ ઉતારવાનો કોઈ સિને-કેમેરા મારી પાસે નહોતો તેનો મને અત્યંત અફસોસ થયો.

ઉનાળાની વર્ષાગ્ઝડીઓ વરસી ચૂકી પછી આસપાસની લાંબી લાંબી ખીણો અમે પદ્ધતિપૂર્વક ખૂંદવા માંડી. ઘણીવાર અમે દિવસો સુધી બહાર રહેતા અને ખાધાખોરાકી, હોકાયંત્ર તથા નકશા દોરવાનાં સાધનો અમારી સાથે લઈ જતા. તે વખતે, ઊંચા પહાડોની રળિયામણી ધાર ઉપર ઢોર ચારતા ભરવાડોની પડખે અમે પડાવ નાખતા. ચોમેરની હિમ-સરિતાઓની વચ્ચે લીલુંછમ ઉનાળુ ઘાસ ચરતી સેંકડો ગાયો અને યાક-માદાઓનું દૃશ્ય આંખોને ભરી દેતું. મહી વલોવવામાં ભરવાડોને હું ઘણીવાર મદદ કરતો, ને મારી મહેનતના બદલામાં તાજા સોનેરી માખણનો પિંડો મેળવીને સુખ પામતો.

આવા ઉપ-પ્રવાસો દરમિયાન નકશા તો અમે પાર વગરના ચીતરી કાઢયા, પણ અમને નાઠાબારી પૂરી પાડે તેવો ઘાટ એકેય હાથ લાગ્યો નહિ. દોરડાં અને બીજા સરંજામની મદદ વિના, પીઠ પર સારો એવો બોજો ઉપાડીને, એ ઊંચી પર્વતમાળા અમે ઓળંગી શકીએ તેમ નહોતા. ઝોંગકાને રસ્તે તો જવાય તેમ જ નહોતું. બીજે કયે રસ્તે જશું તે જાણતા નહોતા છતાં અમે સફરની તૈયારીઓ તો ચાલુ જ રાખી. મારી મૂડીની વૃદ્ધિ કરવા માટે 33 ટકાના પ્રચલિત દરે એક વેપારીને ત્યાં એને વ્યાજે મૂકી. પાછળથી એને માટે હું પસ્તાવાનો હતો.

ગામડાના શાંત મહેનતુ લોકો સાથેનો અમારો સંબંધ વધુ ને વધુ ગાઢ બનતો જતો હતો. કામના કલાકો એ ગણતા નહિ, અને દિવસનું અજવાળું રહે ત્યાં સુધીની મિનિટે મિનિટ કાર્યરત રહેતા. ખેતીવાળા પ્રદેશમાં મજૂરોની તંગી હતી તેથી ભૂખ ને ગરીબી તો ત્યાં અજાણ્યાં જ હતાં. કોઈ જાતનું મહેનતનું કામ કર્યા વગર માત્ર ક્રિયાકાંડમાં રચ્યાપચ્યા રહેનાર કેટલાય સાધુઓ બાકીના સમાજ ઉપર નભતા હતા. ખેડૂતો સુખી હતા, ને વારતહેવારને દિવસે આખા ઘરને પહેરવાનાં ધોયેલાં લૂગડાં એમના કબાટમાં ભરેલાં રહેતાં. ઘરેઘરની સ્ત્રીઓ પોતાનું કાપડ જાતે વણી લેતી અને સિલાઈ તો તમામ લૂગડાંની ઘરઆંગણે જ થતી.

તિબેટમાં ધર્મસત્તા જે આધિપત્ય ભોગવે છે તે દુનિયાભરમાં અજોડ છે. કરડી સરમુખત્યારશાહી સાથે એને બરાબર સરખાવી શકાય. પોતાની જે ધાક ત્યાં પ્રવર્તે છે તેને ઓછી કરે એવી બહારની દુનિયાની કોઈ પણ અસર પ્રત્યે તિબેટના સાધુઓ શંકાભરી નજરે જુએ છે. પોતાની સત્તા અનંત છે એવું ન માની લેવા જેટલી હુશિયારી જો કે એમનામાં છે; પણ તે અનંત નથી એવું સૂચન સરખુંય જો બીજું કોઈ કરે તો તેને તેઓ દંડે છે. એ કારણે જ કીરોંગના કેટલાક સાધુની આંખોમાં ગામલોકો સાથેનો અમારો નિકટનો સંબંધ ખૂંચતો હતો. એમના વહેમોની અસરથી સદંતર પર રહેતી અમારી વર્તણૂક વિશે તિબેટવાસીઓના મગજમાં વિચારો તો ઊઠતા જ હશે. રાતવેળાએ અમે જંગલમાં ભટકતા તે છતાં કોઈ ભૂતપ્રેત અમને પજવતાં નહિ; પ્રથમ અગ્નિને ભોગ ધર્યા વિના જ દૈવી પહાડો ઉપર ચડી જવાની બેઅદબી અમે કરતા, ને છતાં અમારી ઉપર કોઈ આફત ઊતરી આવતી નહિ.

5. હિમ-વગડાની વાટે

ઉનાળો હવે વીતી ચૂક્યો હતો. કીરોંગમાંના અમારા વસવાટની મુદત પૂરી થવા આવી હતી. એ સ્વર્ગસમું રમણીય સ્થળ છોડીને જતાં જીવ ચાલતો નહોતો, પણ હવે બીજો ઇલાજ નહોતો. ખાધાખોરાકીનો પૂરતો જથ્થો સાથે રાખવાનું અનુભવે અમને શીખવેલું હતું, એટલે કીરોંગથી ઝોંગકા જતી સડક ઉપર બારેક માઈલ દૂર એક ગુપ્ત કોઠાર બનાવીને તેમાં ત્સાંપા, માખણ, સૂકવેલું માંસ, ખાંડ, લસણ વગેરેનો સંઘરો અમે કરવા માંડયો હતો.

શિયાળો વહેલો બેસવાની એંધાણીરૂપે ધોધમાર બરફ વરસવા માંડયો હતો અને અમારી ગણતરીઓ તે ઊંધી વાળી રહ્યો હતો. અમારાથી ઊંચકાય તેટલો વધારેમાં વધારે બોજો અમે તૈયાર કરી લીધેલો હતો, પણ શિયાળાના અણધારેલા આગમનને કારણે હવે તેમાં એક-એક વધારાનો ધાબળો ઉમેરવો પડયો. મધ્ય એશિયાના પહાડી પ્રદેશને પાર કરવા માટે શિયાળો એ અલબત્ત, ખરાબમાં ખરાબ મોસમ ગણાય; પણ કીરોંગમાં તો હવે કોઈ હિસાબે રહેવાય તેમ જ નહોતું.

અમારો ગુપ્ત ભંડાર પૂરો ભરાઈ ગયો તે પછી અમારાં આયુધોમાં એક તિબેટી ફાનસનો ઉમેરો કરવાનું અમે ઠરાવ્યું. દરમિયાન, અમે કાંઈક પરાક્રમ કરવાના છીએ એવો અંદેશો ગામલોકોને આવી ગયો હોવાથી, અમારી પાછળ સતત જાસૂસો ફરવા માંડયા હતા. એટલે, એક દિવસ ડુંગરામાં રખડવા નીકળી પડીને તિબેટી કાગળ તથા એક ચોપડીના પૂઠામાંથી અમે જેવુંતેવું ફાનસ બનાવી કાઢયું, અને એની વાટને સળગતી રાખવા માટે માખણ-ભરેલું સિગારેટનું એક ડબલું તેની અંદર ગોઠવ્યું. વસ્તીવાળા પ્રદેશમાં હોઈએ ત્યાં સુધી રાતવેળાએ જ સફર ખેડવાનો નિશ્ચય અમે કરેલો હતો, તેથી ગમે તેવા ઝાંખા પણ એકાદ દીવાની જરૂર તો અમારે રહેવાની જ હતી. હવે એક ફકત પેલી વ્યાજે ધીરેલી મૂડી પાછી મળવાની વાટ જ હું જોતો હતો. વળતે દિવસે વેપારીને ત્યાં જઈને મારે એ લઈ આવવાની હતી. બાકી બધી તૈયારી સંપૂર્ણ થઈ ચૂકી હતી.

નાસી છૂટવાના વ્યૂહના એક ભાગરૂપે અમે એવું ગોઠવેલું કે પીટરે ફરવાને બહાને પહેલાં નીકળી જવું. 1945ની 6ઠ્ઠી નવેંબરે પોતાનો સરસામાન ખભે નાખીને એ ભાઈસાહેબ તો ધોળે દિવસે હિંમતભેર નીકળી પડયા. લ્હાસાના એક સજ્જને ભેટ આપેલો લાંબા કેશવાળો મારો તિબેટી કૂતરો પણ એની સાથે સરકી ગયો. દરમિયાન હું મારા પૈસા પાછા લેવા ગયો, પણ ખાલી હાથે પાછો ફર્યાે. મારા દેણદારને અમારા કાવતરાની હવે બરાબરની ગંધ આવી ગઈ હતી, અને પીટર પાછો ફરે નહિ ત્યાં સુધી કરજ ચૂકવવા એ તૈયાર નહોતો. નેપાલની ઊભી વાટ પકડવાને બદલે ચોરીછૂપીથી જો અમે તિબેટના આંતરપ્રદેશમાં પેસી જઈએ, તો વડી સરકારનો જે ખોફ એમની ઉપર ઊતરે તેની સ્થાનિક અમલદારોને મોટી ફિકર હતી. એટલે ગામલોકોને એમણે અમારી વિરુદ્ધ ઉશ્કેરી મૂક્યા હતા. લોકો બિચારા એ અમલદારોની સતત ધાક નીચે જીવતા હતા, એટલે એ જેમ કહે તેમ કરવા સિવાય એમને પણ છૂટકો નહોતો.

પીટર માટે ચારેકોર શોધખોળ મચી રહી, ને મને પણ પકડીને પૂછપરછ માટે લઈ જવામાં આવ્યો. અમારી રસમ મુજબ જ પીટર આસપાસ ક્યાંક ફરવા ગયો છે તેવું મનાવવાના મારા નબળાપોચા પ્રયાસો અમલદારો ઉપર કાંઈ અસર પાડી શક્યા નહિ. પેલા પૈસા માટે ધક્કા ખાવામાં વળી એક દિવસનો વિલંબ મારે વેઠવો પડયો — અને પછીયે તે અરધા જ હાથ આવ્યા.

8મી નવેંબરની રાતે, જરૂર પડે તો બળ વાપરીને પણ, નાસી છૂટવાનો નિશ્ચય મેં કર્યાે. સરકારી બાતમીદારો પડછાયાની જેમ મારી પાછળ પાછળ ઘૂમતા હતા. ઘરની અંદર ને બહાર બધે જ જાસૂસો ફરી વળેલા જણાતા હતા. એ લોકો ઝોલે ચડે એની વાટ જોતાં જોતાં મેં દસ વગાડી દીધા, પણ નિદ્રાની એકાદી રેખાયે એમના ચહેરા ઉપર કળાઈ નહિ. પછી તો મેં તમાશો કરવા માંડયો. જાણે કે હું ખૂબ અકળાઈ ગયો છું, લોકોના એ જાતના વર્તાવને કારણે મારાથી હવે એ ઘરમાં રહેવાય તેવું જ નથી અને ત્રાસીને મારે જંગલમાં જઈને જ સૂવું પડશે — એવું વાતાવરણ મેં ઊભું કર્યું. બધાં જોતાં રહ્યાં અને મેં તો માંડર્યાં બિસ્તરા-પોટલાં બાંધવા. મામલાનું આ નવું સ્વરૂપ નિહાળીને મારાં યજમાનપત્ની અને તેની માતા દોડી આવ્યાં અને પગે પડીને આંસુભરી આંખે મને ન જવાનું કહી કરગરવા લાગ્યાં. હું જો જતો રહીશ તો અમલદારો એમને ચાબખે ચાબખે ફટકારીને ગામ બહાર હાંકી કાઢશે, ઘર-ખોરડાં જપ્ત કરશે અને લોકો એમની સાથે કોઈ જાતનો વહેવાર નહિ રાખે, એવી એવી ભયાનક આગાહીઓ એમણે એકશ્વાસે કરી નાખી. અરેરે, મારી મહેમાનગતીનો આવો બદલો એમને મળવાનો હતો! ડોશીમાએ તો એક સન્માનસૂચક સફેદ ખેસ પણ મને ભેટ ધર્યાે; પરંતુ એનાથી મારું હૃદય પીગળ્યું નહિ ત્યારે પછી, હું નાસી જાઉં નહિ તો મને પૈસા આપવાની તૈયારી પણ એમણે બતાવી. એ બે બાઈઓ માટે મને ઘણું લાગી આવ્યું. મારા જવાથી એમને ઊની આંચ પણ નહિ આવે, એવું સમજાવવાનો પ્રયાસ મેં કરી જોયો. પણ એમની રોકકળને કારણે તો આખું ગામ ભેગું થઈ ગયું હતું, એટલે હવે એક પળ પણ ગુમાવ્યા વિના મારે ડગલાં ભરવાનાં હતાં.

દૃઢતાપૂર્વક બિસ્તરો કાંધે નાખીને મેં ઘરની બહાર ચાલવા માંડયું. બારણા પાસે ભેગું થયેલું ટોળું મારી આડે આવ્યું નહિ, એ જોઈને મને અચરજ થયું. ‟એલા, આ તો ચાલ્યો!” ‟આ તો ઊપડયો!”ના પોકરો એ કરતા રહ્યા, પણ કોઈએ મને હાથ અડાડયો નહિ. જરા વારમાં જ અંધકારમાં હું ગાયબ બન્યો. કોઈ પાછળ આવે તો તેને છેતરવાના ઇરાદાથી થોડી વાર સુધી તો હું નેપાલને રસ્તે જ ચાલતો રહ્યો. તે પછી ગામની ફરતો લાંબો ચકરાવો લઈને સવાર સુધીમાં અમારા પેલા ગુપ્ત ભંડારવાળા સ્થળે હું પહોંચી ગયો. ત્યાં, રસ્તાની એક બાજુ પીટર વાટ જોતો બેઠો હતો. મને જોઈને મારો કૂતરો ગેલમાં આવી ગયો. એ દિવસ આખો અમે જંગલમાં છુપાઈ રહ્યા.

વળતી રાતે અમે પહાડ ચડવા માંડયા. વૃક્ષોવાળો પ્રદેશ હવે દૂર દૂર નીચાણમાં રહી ગયો હતો. આટલા મહિનાઓના રઝળપાટને કારણે પહાડી પગદંડીઓથી અમે ઠીક ઠીક પરિચિત થઈ ગયા હતા, ને હાથબનાવટનું અમારું ફાનસ પણ પોતાનું કામ કર્યે જતું હતું. તે છતાં ક્યારેક ક્યારેક અમે આડે રસ્તે ચડી જતા. નદીઓ ઉપરના લાકડાના પુલ ઓળંગવામાં અમારે ખૂબ કાળજી રાખવી પડતી હતી. એની ઉપર બરફ જામી જવાથી પુલ બહુ લપસણા બની ગયા હતા અને સરકસનાં દોરડાં ઉપર ચાલવાનો અનુભવ અમને કરાવતા હતા. અમારી પીઠ પર 80-80 રતલના બોજા લદાયેલા હતા તે છતાં અમે ઠીક ઠીક પ્રગતિ કરતા હતા. દિવસે એકલવાયાં સ્થળો ગોતીને અમે મુકામ કરતા. શૂન્યની નીચે 15 અંશની કડકડતી ટાઢમાં રાતવેળાએ નદીનાળાં ઓળંગવા જતાં અમારે જોડા ઉતારવા પડતા, ત્યારે માટી- કાંકરા થીજીને અમારા પગને તળિયે ચોટી જતાં. સામે પાર જઈને ફરી બૂટ પહેરતાં પહેલાં એ કાંકરા ઉખેડતાં ભારે વેદના અનુભવવી પડતી. અને એવાં તો કેટલાંય નદીનાળાં વાટમાં આવ્યા કરતાં હતાં.

વધુ બે રાતની વાટ કાપ્યા પછી, ઝોંગકા ગામને એક બાજુ રાખીને, અમે અજાણ્યા વેરાન પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા. અમારું હવે પછીનું લક્ષ્ય બ્રહ્મપુત્રા નદી હતી. પણ એ ઓળંગવી કઈ રીતે? એનાં પાણી થીજી ગયાં હોય એવી આશા અમે રાખી અને નદીની દિશામાં શક્ય તેટલી ઝડપે આગળ વધવા લાગ્યા. જ્યાં સરકારી અમલદારોનો ભેટો થઈ જવાનો સંભવ હોય એવાં તમામ સ્થળોથી અળગા તરીને અમારે આગળ વધવાનું હતું. ઝોંગકા પાછળ રહી ગયું, તે પછીની એક રાતે અમે ઊંચો પહાડ ચઢવા માંડયા હતા. એક જ રાતમાં એનો ઘાટ પાર કરી નાખવાની અમારી ઉમેદ હતી. પણ અમારી શક્તિનો એ અંદાજ વધુ પડતો નીવડયો. 16,000 ફૂટથીયે ઊંચા એ પ્રદેશની પાતળી હવામાં કૂચ કરતાં કરતાં વારંવાર અમારા શ્વાસ ભરાઈ આવતા, એટલે એ કારમી ઠંડીમાં અમારે અધરસ્તે જ રાતવાસો કરવો પડયો. તિબેટનો એ ઘાટ ઓળંગનારા અમે કદાચ પહેલવહેલા જ યુરોપીઅનો હશું એવું ધારવાનો સંતોશ અમે મેળવ્યો, પણ એવી ટાઢમાં થીજેલાં અમારાં હૈયાં એનો કોઈ આનંદ કે ગર્વ અનુભવી શક્યાં નહિ.

બરફના એ નિર્જન વેરાનમાં પેઠા પછી તો દિવસે પણ વાટ કાપવાની હિંમત અમે કરવા માંડી. અમારી ફરતાં ઊંચાં ઊંચાં હિમ-શિખરો કૂંડાળું વળીને ઊભાં હતાં. એમાંથી ગોસાઈનથાન (26,000 ફૂટ) અને લાપચી કાંગનાં બે નામ અમે જાણતા હતા. હિમાલયનાં ઘણાંખરાં શિખરોની માફક એ પણ હજી માનવી સામે અવિજેય ઊભાં હતાં. ટાઢમાં અમારાં આંગળાં ઠરડાઈ ગયાં હતાં તે છતાં અમારી ચિત્રપોથી કાઢીને એ પર્વતોની ઝાંખીપાતળી રેખાઓ અમે દોરી લીધી. મહત્ત્વનાં શિખરોનાં દિશામાપ પણ ધ્રૂજતે હાથે હોકાયંત્ર પકડીને પીટરે કાઢર્યાં અને ભવિશ્યમાં કોઈક દિવસ કદાચ એ કામ લાગે તેમ માનીને ટપકાવી લીધાં.

પહાડોમાં એટલી બધી ઊંચાઈએ અમારી શક્તિ ટકી રહી, અને પીઠ પરના ભારે બોજા છતાં અમે ઝડપભેર મજલ કાપી શક્યા, તે જોઈને ખુદ અમને પોતાને પણ આશ્ચર્ય થયું. પણ અમારો કૂતરો બિચારો દુ:ખીદુ:ખી થઈ ગયો હતો. અડધોપડધો ભૂખમરો એ વેઠતો હતો. રાતે અમારા પગ ઉપર પડયો રહીને તે અમને હૂંફ આપતો—અને એ હૂંફની અમારે જરૂર પણ ખૂબ હતી, કારણ કે ટાઢ શૂન્યની નીચે 22 અંશ જેટલી ઊતરી પડી હતી. વળતે દિવસે એ બરફ-વેરાનની વચ્ચે કેટલાંક જીવતાં પશુ ને માનવી નજરે પડર્યાં ત્યારે અમારા સુખનો પાર ન રહ્યો. પ્રથમ ઘેટાંનું એક ટોળું અમારી દિશામાં આવ્યું અને તેની પાછળ જાડાં જાડાં ગોદડામાં વિંટળાયેલા ભરવાડો દેખાયા. નજીકમાં વસ્તી ક્યાં હતી તે તેમણે અમને ચીંધ્યું, ને એ જ સાંજે અમે ત્રાકચેન ગામે આવી પહોંચ્યા. અમારી ખાધાખોરાકીનો ખજાનો ખૂટી પડયો હતો, એટલે હવે માનવ-સંપર્કની અમારે અનિવાર્ય- પણે જરૂર હતી. પકડાઈ જવાના હોઈએ તો પણ ગામની દિશામાં ગયા વગર છૂટકો નહોતો.

ત્રાકચેન નાનું એવું સ્થળ હતું, પણ ‘ગામ’ કહેવડાવવાને લાયક તો હતું જ. એમાં ચાલીસેક ઘર હતાં ને ઊંચાણના ભાગમાં ઊભો ઊભો એક મઠ એમનું સંત્રીપદ સંભાળતો હતો. ગારતોકના કરતાં એ સ્થળના દીદાર સારા હતા ને ઊંચાઈ પણ વધારે હતી. એશિયાભરમાં, ને કદાચ જગત આખામાં, વધુમાં વધુ ઊંચાઈએ આવેલું ગામડું અમને ત્યાં મળી આવ્યું. ગામલોકોએ અમને હિંદુસ્તાનીઓ સમજીને જોઈતી ચીજવસ્તુઓ છૂટથી વેચી. એક ઘરમાં અમને ઉતારો મળ્યો, અને આટઆટલા દિવસ સુધી ઊભે વગડે બરફ ખૂંદ્યા પછી ચાર દીવાલો વચ્ચેની એ હૂંફ અમને ભારે મીઠી લાગી. એક દિવસ ને રાત અમે ત્યાં આરામ કર્યાે, સારી પેઠે ખાધુંપીધું ને અમારા કૂતરાના પેટમાં પણ ખૂબ ઠાસ્યું. અમારી પાસેનાં લૂગડાં તિબેટી શિયાળાને જીરવી શકે તેવાં નહોતાં, એટલે મનેકમને પણ અમારે ઘેટાનું ચામડું ખરીદવું પડયું. ભાવતાલમાં લાંબી રકઝકની મોજ માણ્યા પછી અમે એક યાક પણ લીધું. આરમીનોની જે કતાર અમને સેવા આપતી આવી હતી તેમાંનું એ ચોથું હતું, ને બીજાઓ કરતાં કદાચ વધારે તોફાની હોવા ઉપરાંત એની અન્ય કોઈ વિશિષ્ટતા નહોતી.

યાગુલા ઘાટ ઓળંગીને એક નમતા બપોરે અમે 18,000 ફૂટ ઊંચા કોરા ઘાટની ટોચે પહોંચ્યા. દિવસોના દિવસો સુધી ઊંચે ચઢી ચઢીને થાક્યા પછી આખરે હવે નીચે ઊતરવાનું આવતું હતું તેથી અમે સંતોશ ને આનંદ અનુભવ્યો. પણ અમારા યાકના મનોભાવો જુદા જ હતા. નાસીને એ તો પાછું ઘાટ ચઢવા માંડયું. પારાવાર મુસીબત પછી અમે એને પકડી તો પાડયું, પણ એક ડગલું ય નીચે ન ઊતરવાની યાક-હઠમાંથી એને ચળાવી શક્યા નહિ. એટલે, જ્યાં તાપણું પણ ન પેટાવી શકાય તેવી એક કથોરી જગ્યામાં જ અમારે રાતવાસો કરવો પડયો, અને સૂકા ત્સાંપાનું ને કાચા માંસનું વાળુ કરવું પડયું. દૂર દૂર દક્ષિણ-પૂર્વમાં ઝળહળી રહેલા શિખરસમ્રાટ એવરેસ્ટના ભવ્ય દર્શનનું એકમાત્ર આશ્વાસન ત્યાં હતું.

વળતે દિવસે ય મિજાજી આરમીનભાઈએ મચક ન આપી. એનાં શિંગડાં સાથે દોરડું બાંધીને ખેંચી જવાનો પ્રયાસ પણ કરી જોયો. આખરે અમે એનાથી થાક્યા અને પહેલી જ તકે બીજા કોઈ પ્રાણી સાથે એના સાટાપાટા કરી લેવાનું ઠરાવ્યું. ભાગ્યવશાત્ એ તક અમને તરત મળી ગઈ. તે પછીના ગામે ફક્કડ સોદો કરીને એ યાકના બદલામાં અમે એક ઘોડું મેળવ્યું, અને હરખાતા હરખાતા અમારા મારગે પડયા.

તે જ દિવસે એક વિશાળ ખીણમાં અમે આવી પહોંચ્યા. ખીણમાં થઈને એક નદી ખળખળતી જતી હતી. એનાં લીલાં પાણીમાં બરફનાં છપતરાં વહેતાં હતાં. એ હતી ત્સાંગપો (બ્રહ્મપુત્રા). નદી થીજી ગઈ હશે અને પગપાળા અમે તેને પાર કરી શકશું એવું અમારું સોણલું એ દૃશ્ય જોઈને ઊડી ગયું. પણ અમે નાહિંમત થયા નહિ. સામે કાંઠે મઠ દેખાતા હતા અને કેટલાંક મકાનો પણ ઊભેલાં હતાં, એટલે નદીપાર જવાનો કોઈક રસ્તો તો હોવો જ જોઈએ એવું અનુમાન અમે કર્યું. ક્યાંક આરો હશે એમ માનીને અમે શોધખોળ કરતા હતા ત્યાં જ દોરડાનો એક ઝૂલતો પુલ મારી નજરે ચડયો. પુલ અમારે માટે તો ઠીક જણાયો, પણ ઘોડા માટે સાવ નકામો નીવડયો. માલની હેરફેર કરનારા મજૂરો ક્યારેક પોતાનાં ગધેડાંને કાંધે ઉઠાવીને આવા ઝૂલતા પુલ પાર કરતા હોય છે, બાકી મુખ્યત્વે તો જાનવરોએ તરતાં તરતાં જ નદીપાર જવાનું રહે છે. ઘોડાને પાણીમાં ઉતારવાની ઠીક ઠીક મથામણ અમે કરી જોઈ, પણ જમીનનો જ્યાં છેડો આવે ત્યાંથી એક ડગલુંય એ તો ચસકે જ નહિ! પ્રાણીહઠના તિબેટી પ્રકારનો ત્યાં સુધીમાં ઠીક ઠીક અનુભવ અમે મેળવી ચૂક્યા હતા, તેથી પેલે ગામ પાછા ફરીને યાક-ઘોડાના સાટાપાટાનો તાજો જ સોદો રદ કરવાનો નિર્ણય મારે ખેદપૂર્વક લેવો પડયો. આરમીન પાછું હાથ કરવા જતાં ઘોડાના અસલ માલિકનાં કડવાં વેણ મારે સાંભળવાં પડર્યાં, ને પૈસા પણ ગુમાવવા પડયા, તે છતાં હું એ યાકને લઈ આવ્યો. અમારા પુનર્મિલનની પળે હરખ કે શોકની કોઈ જ લાગણી વ્યક્ત ન કરનારા એ ચોપગા પ્રાણીએ મને અનાસક્તિયોગનો પદાર્થપાઠ આપ્યો.

વળતી સવારે આરમીનના તમામ અપરાધોની મેં એને ક્ષમા આપી દીધી. ખૂબ સમજાવી-પટાવીને અમે એને પાણીમાં ઉતાર્યું, ત્યારે પોતાનામાં રહેલી કુશળ તરવૈયાની કુનેહ એણે બરાબર બતાવી આપી. ધોધમાર વહેણમાં એ ક્યારેક ક્યારેક ડૂબી જતું ને નીચેવાસ ઘસડાઈ જતું, પણ અકળાતું નહિ. મોજથી તરતું તરતું સામે પાર પહોંચીને એક છલાંગે જે રીતે એ ભેખડ ઉપર ચઢી ગયું ને પોતાની કેશવાળીમાંથી પાણી ખંખેરવા માંડયું તે જોઈને અમે આફરીન પોકારી ઊઠયા.

બાકીનો દિવસ અમે ચુંગ રિવોશ નામના ગામમાં વિતાવ્યો. ત્યાંના વિખ્યાત મઠની અંદરનાં મંદિરોનાં બારણાં ઉપર ચીની ભાષામાં લખાણો લખાયેલાં હતાં. ત્યાં અમને એક તિબેટી ભાઈ ભેટી ગયા. હિંદુસ્તાનમાં એક ખ્રિસ્તી પાદરી-મથકમાં બાવીસ વરસ કામ કર્યા પછી તે વતનભૂખ સંતોશવા તિબેટમાં પાછા ફરી રહ્યા હતા. અમારી જેમ જ પહાડોના ઘાટ પાર કરતા કરતા ને બરફનાં વેરાનો ખૂંદતા ખૂંદતા એ એકલવાયા ચાલ્યા આવ્યા હતા. એમણે અમને અંગ્રેજી છાપાં બતાવ્યાં તેમાં બોંબમારાએ ખંડેર બનાવેલાં નગરોની છબીઓ અમે પહેલી જ વાર જોઈ અને લડાઈનો અંત આવી ગયાના સમાચાર વાંચ્યા. એની પાસેથી સાંભળેલી વાતોએ મધ્ય એશિયામાંની કૂચ ચાલુ રાખવાનો અમારો નિશ્ચય વધુ મજબૂત બનાવ્યો. વાટમાં રોજનીશી લખવાનું ખોરવાઈ ન જાય તે માટે અમે એની પાસેથી થોડાં કાગળ-પેનસિલ ખરીદ્યાં અને પછી એની વિદાય લીધી.

અમારી વાટ હવે અમને બ્રહ્મપુત્રાથી દૂર દૂર લઈ જઈ રહી હતી. બે દિવસમાં જ અમે સાંગસાંગ પહોંચ્યા. ગારતોકથી લ્હાસા જતો જે ધોરી માર્ગ છોડીને અમે એક વરસ પૂર્વે કીરોંગની દિશામાં વળી ગયા હતા, તે જ રસ્તા ઉપર આખરે અમે પાછા ફર્યા. હવે અમારી પાસે સિલકમાં ફકત 80 રૂપિયા અને એક સોનામહોર રહ્યાં હતાં. એટલી થોડી મૂડી સાથે ચીનની સરહદ સુધીનો હજારો માઈલનો પંથ કાપવો એ સ્પષ્ટપણે અશક્ય હતું. પણ લ્હાસા પહોંચવા માટે તો એટલા પૈસા પૂરતા હતા. એ રહસ્ય-નગરીની મોહિની તે ઘડીએ ફરી એકવાર અમારા મનોરથોને સ્પર્શી ગઈ. લ્હાસા જવાના તલસાટ અમે રોકી શક્યા નહિ અને તેને માટે ગમે તેવાં જોખમો ખેડવા તત્પર બન્યા.

યુદ્ધકેદીઓની છાવણીમાં હતા ત્યારે લ્હાસા વિશે હાથ લાગી તેટલી બધી ચોપડીઓ અમે ભુખાળવા બનીને વાંચી કાઢેલી. એ વિશય પર જે થોડુંઘણું સાહિત્ય હતું તે બધું અંગ્રેજોએ લખેલું હતું. એમાંથી અમે જાણેલું કે 1904માં અંગ્રેજ ફોજની એક ટુકડી તિબેટીઓને સજા કરવાના હેતુથી પાટનગર લ્હાસા સુધી કૂચ કરી ગયેલી, અને તે પછી, છેલ્લાં વીસેક વરસમાં, કેટલાક યુરોપીઅનો પણ એ નગરીની મુલાકાતે જઈ આવ્યા હતા. એ રીતે બહારની દુનિયાને લ્હાસા વિશે માત્ર ઉપરછલી માહિતી મળી હતી. તો પછી લ્હાસાની નજીક આટલે સુધી આવ્યા પછી અમારે પણ ત્યાં પહોંચવાનો પ્રયત્ન શા માટે ન કરવો? ચાલાકી અને હુશિયારીથી અમે આટઆટલી મુશ્કેલીઓ પાર કરી, શરીરથી વેઠાય તેટલી યાતનાઓ વેઠી અને આ દેશની ભાષા પણ જીભે કરી લીધી — તે બધાંનો બીજો કયો હેતુ હતો? જેમ જેમ વધુ વિચાર કરતા ગયા તેમ તેમ ‘ચલો લ્હાસા’નો નાદ અમારાં હૈયાંમાં ગુંજવા લાગ્યો. નીચલા અમલદારોના કરતાં ઉચ્ચ અધિકારીઓ સાથે કામ પાડવું એ પ્રમાણમાં સહેલું હોય છે એવો અનુભવ અમને થઈ ચૂક્યો હતો. એટલે એકવાર પાટનગર લ્હાસા પહોંચી જઈએ તો પછી ખાસ કાંઈ વાંધો નહિ આવે એવું અમને લાગ્યું. ત્રણસો વરસ પહેલાં ગૃબર નામનો એક પાદરી વણજારાની પોઠમાં છુપાઈને લ્હાસામાં પેસી ગયો હતો અને તેને ત્યાં આવકાર મળ્યો હતો, એ હકીકત વારંવાર મને સાંભરતી હતી.

એ રીતે, અમારી સફરના આખરી નિશાન વિશે હવે કોઈ મતભેદ રહ્યો નહોતો; પણ ત્યાં પહોંચવું કઈ રીતે તે અંગે અમારા મનમાં હજી ગડમથલ ચાલતી હતી. ધર્મશાળાઓવાળા ધોરી માર્ગનું આકર્શણ તો અલબત્ત ઊભું જ હતું. એ રસ્તે થોડાં અઠવાડિયામાં જ અમે લ્હાસા પહોંચી જઈ શકીએ, પણ એમાં પકડાઈ જવાનું જોખમ રહેલું હતું. તિબેટનું બીજા નંબરનું મોટું શહેર શિગાત્સે એ રસ્તે આવતું હતું તેનાથી તરીને અમે ચાલ્યા જઈએ તો પણ વાટમાં કેટલાંય અમલદારી મથકો આવે તેમ હતાં, ને એમાંનું કોઈ પણ એક અમારી ગણતરીઓ પર પાણી ફેરવી દઈ શકે તેમ હતું. એટલે પછી ચાંગથાંગ નામે ઓળખાતા ઓતરાદા વેરાન પ્રદેશની વાટ પકડવાનું અમે ઠરાવ્યું. ભરવાડો સિવાય બીજી કોઈ જ વસ્તી વગરના એ પ્રદેશના લોકો સાથે હળવામળવામાં અમને હરકત નહોતી. એ દિશામાં જઈએ તો ઉત્તર-પશ્ચિમેથી લ્હાસામાં પ્રવેશ કરી શકાય. એ બાજુથી પરદેશીઓ આવે એવી ધારણા તો ભાગ્યે જ કોઈ રાખે, એટલે પાટનગરમાં અમે સહેલાઈથી પેસી જઈ શકશું એમ અમને લાગ્યું.

અમે જે માર્ગે જવાના હતા તેના કોઈ નકશા કે અહેવાલો અમારી પાસે હતા નહિ. નાકની દાંડી ઉત્તર-પૂર્વમાં રાખીને સદંતર અજાણી વાટે બસ ચાલી જ નીકળવાનું હતું. રસ્તામાં અહીંતહીં ભરવાડો અમને ભટકાય તેવો સંભવ હતો, અને દિશા-અંતરોનું કાંઈક ભાન એ અમને કરાવી શકે. અમારી આવી યોજના વિશે સાંગસાંગમાં તો અમે મૌન જ સેવ્યું અને ઉત્તરના મીઠાના અગર ભણી અમે જવાના છીએ એવું જ જાહેર કર્યું. એ વિચારમાત્રથી ભયભીત બનેલા ગામલોકોએ અમને પાછા વાળવાનો ખૂબ પ્રયાસ કર્યાે. એ પ્રદેશમાં જીવતાં રહેવું એટલું બધું મુશ્કેલ હતું કે દીવાનાઓ જ ત્યાં જાય, એવું અમને કહેવામાં આવ્યું. એ રીતે, અમે લ્હાસાની દિશામાં જતા હશું એવી શંકા તો કોઈના મનમાં રહી નહિ. હકીકતમાં તો અમે વિચારેલી વાટમાં સારી પેઠે જોખમ સમાયેલું હતું; અને સાંગસાંગમાં અનુભવેલા બરફના વાવાઝોડાએ અમને હવે પછીની આફતોનો કાંઈક પરચો પણ આપ્યો.

તેમ છતાં 1945ની બીજી ડિસેંબરને અમે પ્રયાણદિન ઠરાવ્યો. સાંગસાંગમાં કેટલાક શેરપાઓ સાથે અમારે દોસ્તી થઈ. અસલ તિબેટના વતની એ લોકો ઘણોખરો વખત નેપાલમાં રહે છે અને હિમાલય ખૂંદવા આવતા બહારના લોકોના ભોમિયા ને મજૂર તરીકે ઉપયોગી સેવા બજાવે છે. અમારી તૈયારી અંગે એમણે કીમતી સલાહ આપી અને એક નવું યાક ખરીદવામાં અમને મદદ કરી. અમારો નવો યાક ભારે બળૂકો ને છતાં ડાહ્યોડમરો હતો. પોતાના કાળા વાનને ધોળી ધોળી ટપકીઓ વડે શોભાવતો એ યાક ચાલતો ત્યારે એની લાંબી કેશવાળી વડે ધરતી વળાતી આવતી. નાનપણમાં એની શીંગડીઓ ઉતારી લેવામાં આવેલી, અને એટલી શસ્ત્રક્રિયા એ યાકના કૌવતમાં ઘટાડો કર્યા વિના એના મિજાજમાં નરમાશ લાવી શકી હતી. એનાં નસકોરાં નાથેલાં હતાં. થોડુંક પ્રોત્સાહન મળે તો કલાકના બે માઈલનો પોતાનો સરેરાશ વેગ એ વધારી શકતો હતો. પણ બિચારાની પીઠે બોજોયે નાનોસૂનો ન હતો, કારણ કે ઓછામાં ઓછા આઠ દિવસની ખાધાખોરાકી હમેશાં સાથે રાખવાનો નિયમ અમે કરી નાખ્યો હતો.

સાંગસાંગ છોડયા પછીનો અમારો પહેલો દિવસ મુશ્કેલી વગર પસાર થઈ ગયો. ધીમે ધીમે ઊંચી ચઢતી ખીણમાં અમે આગળ વધતા હતા. સૂરજ આથમ્યો અને આકરી ટાઢના સૂસવાટા અમારાં લૂગડાંની આડશ વીંઘવા માંડયા, તે જ વખતે બરાબર જાણે કે અમારા ફરમાનથી હાજર થઈ ગઈ હોય તેવી ભરવાડની એક કાળી રાવટી નજરે પડી. રાવટીની આસપાસ ‘લ્હેગા’ નામની પથરાની વંડી હતી. ભટકતા ભરવાડોએ પોતાના કૂબાઓ ફરતી ઊભી કરેલી એવી વંડીઓ તિબેટમાં ઠેરઠેર જોવા મળે છે. ‘લ્હેગા’થી એમનાં જાનવરોને જેમ વાયરા સામે તેમ વરુ સામે પણ રક્ષણ મળે છે. અમે રાવટી પાસે પહોંચ્યા એટલે કેટલાંક કૂતરાં ભસતાં ભસતાં અમારી તરફ ધસ્યાં. એ શોર સાંભળીને એક ભરવાડ બહાર દોડી આવ્યો. રાવટીમાં રાતવાસો કરવા દેવાની તો એણે અમને સાફ ના પાડી, પણ પછી તાપણું પેટાવવા માટે યાકનાં થોડાં છાણાં લાવી દીધાં. ખુલ્લામાં જ અમારે પડાવ નાખવો પડયો, પણ ધીમે ધીમે તાપણાની હૂંફમાં અમે ગોઠવાઈ ગયા. તે છતાં એ રાતે હું ઊંઘી શક્યો નહિ. આલ્પ્સના આઈગર શિખરની ઓતરાતી દીવાલ પરના ચઢાણની આગલી રાતે અનુભવેલો તેવો ફફડાટ મારા કાળજામાં થતો હતો. અમારી વાટ કેવી હશે તે અમે જાણતા નહોતા એ ખરેખર બહુ સારું થયું, કારણ કે એનો આછો આછો ખ્યાલ પણ જો અગાઉથી અમને આવ્યો હોત તો અમે ત્યાંથી જ પાછા વળી ગયા હોત. પૃથ્વીના નકશામાં જે અજાણ્યા પ્રદેશોના વિસ્તારને કોરાધબ રહેવા દેવાય છે, તેમાંના એકમાં અમે પ્રવેશી રહ્યા હતા. મહત્ત્વાકાંક્ષાનું લોહચુંબક એ અદીઠ ભૂમિ ભણી અમને ખેંચી રહ્યું હતું.

વળતી સવારે અમે ઘાટની ટોચે પહોંચ્યા, પણ ઉતરાણને બદલે ત્યાં તો અનંત પર્વતમાળા પથરાયેલી હતી તે જોઈને અજાયબ બન્યા! નજર સામે પડેલાં એ અફાટ વેરાનો વીંધતાં તો મહિનાના મહિના વીતી જશે એ ખ્યાલથી નાહિંમત બની જવાય તેવું હતું. જીવતા માનવીની એંધાણી ક્યાંય કળાતી નહોતી, અને હિમ-વાયરાના એકાકી હુડૂડાટ એ નિર્જનતાને વધુ ભેંકાર બનાવતા હતા. ખાલી પડેલા એક ‘લ્હેગા’ની વચ્ચે અમે એ રાત ગાળી. તાપણું કરવા પૂરતાં છાણાં અમને મળી રહ્યાં એ ઉપરથી લાગ્યું કે ઉનાળામાં ભરવાડો ત્યાં વસવાટ કરતા હશે અને બરફનાં આ મેદાનો ત્યારે લીલાંછમ બની જતા હશે. આ પ્રદેશમાંથી સફર કરવાની વધુ યોગ્ય રુતુ અમે પસંદ કરી શક્યા હોત એ પણ અમને ત્યારે સાંભર્યું.

આગળ જતાં એક દિવસ અમે હિમસરિતામાં ઊતરી પડર્યાં. પૂરતાં પગરખાં વગર તેનો પ્રવાહ ખૂંદવો એ એક ભયાનક ત્રાસ હતો. નદી ઉપર બરફનું પડ કેટલીક વાર દગાખોર નીવડતું અને ભીતરનાં ટાઢાંબોળ પાણીમાં અમારા પગ અણધાર્યા સરી પડતા. અમારાં બૂટ-મોજાં થીજીને ઘડીક વારમાં લાકડાં જેવાં થઈ ગયાં. એ આખો દિવસ બહુ થકવનારો નીવડયો, ને થોડાક માઈલનો પંથ જ અમે કાપી શક્યા. સાંજ પડી ને એક ભરવાડના કૂબાની પડોશમાં અમે મુકામ કર્યાે ત્યારે મારા પગનાં આંગળાં ઠરડાઈ ગયેલાં લાગતાં હતાં. ક્યાંય સુધી મેં એને ઘસ્યા કર્યાં ત્યારે માંડ તેમાં લોહી પાછું ફર્યું. એ દિવસની કૂચની મુસીબતો અને આંગળાં ઠરડાવાની ચેતવણી ફિકર કરાવતી હતી. પીટરે ને મેં ખુલ્લા દિલે લાંબી ચર્ચા ચલાવી. હજીયે અમે પાછા વળી શકીએ તેમ હતા, ને એમ કરવાનું અમે ગંભીરપણે વિચાર્યુયે ખરું. સૌથી વધારે ચિંતા તો અમારા યાકની હતી, કારણ કે કેટલાય દિવસથી એ બિચારું પેટપૂરતું ખાવાયે પામ્યું નહોતું, ને હવે એ ઝાઝા દિવસ કાઢે તેમ લાગતું નહોતું. અને યાક વિના તો આગળ વધવાનો વિચાર સરખો પણ થઈ શકે તેમ નહોતો. ક્યાંય સુધી અમે જુદી જુદી દિશામાં વિચારો દોડાવ્યા, ને છેવટે એવા સમાધાન પર આવ્યા કે એક વધુ દિવસ કૂચ જારી રાખવી ને પછી નિર્ણય લેવો. બરફ કેટલોક રહે છે તેની ઉપર અમારી આગેકૂચનો કે પીછેહઠનો આધાર રહેવાનો હતો.

વળતે દિવસે અમે ચડઉતરવાળા પ્રદેશમાંથી પસાર થયા ને એક ઘાટ સુધી આવી પહોંચ્યા. જ્યાં ઘાટ ઓળંગીએ — ત્યાં તો આ શું? બરફનું ક્યાંય નામનિશાન ન મળે! ઈશ્વરે જ અમારો નિર્ણય કરી આપ્યો હતો.

થોડા વખત પછી અમે એક ભરવાડને ઝૂંપડે આવી પહોંચ્યા. ત્યાં અમને આવકાર મળ્યો અને અમારા યાકને ધરાઈ ધરાઈને ચરવાનું મળ્યું. આ વખતે અમારી યજમાન એક જુવાન સ્ત્રી હતી. ઝટઝટ એણે તો માખણની ચાના કપ અમારી પાસે ધરી દીધા, અને પહેલી જ વાર એ પીણું અમે સ્વાદથી પીધું. થીજેલાં શરીર સોંસરવી એની ગરમી ફરી વળી ને અમારામાં હોશકોશ પાછા આવ્યા, ત્યારે જ અમારું ધ્યાન ગયું કે અમારી યજમાન બાઈ ખરેખર બહુ દેખાવડી હતી. પગની પેની સુધી પહોંચતું ઘેટાનું એક ચામડું એના ડિલ ઉપર વીંટેલું હતું. એના લાંબા કાળા ચોટલામાં પારાના મણકા, ચાંદીના સિક્કા અને જાતજાતના સસ્તા પરદેશી શણગાર ગૂંથેલા હતા. બાઈએ કહ્યું કે એના બેઉ ધણી ઢોર વાળવા ગયેલા હતા. એમની પાસે 1500 ઘેટાં અને કેટલાંય યાક હતાં. તિબેટમાં એકી સાથે બહુપતિ અને બહુપત્ની, બેય પ્રથાઓ ચાલે છે તેનાં અનેક ગૂંચવણભરેલાં કારણોની જાણ તો પાછળથી લ્હાસા પહોંચ્યા પછી જ અમને થઈ.

એ સ્ત્રીએ અમને આપ્યો હતો તેવો જ ભાવભરેલો આવકાર તેના બે ધણીએ પણ બહારથી આવીને દીધો. સહુએ સાથે બેસી પેટ ભરીને વાળુ કર્યું, અને અમને છાશ પણ પીવા મળી. કીરોંગ ગામે મહી વલોવનારાઓને મદદ કરતા, તે પછી અમે છાશનો સ્વાદ કદી માણ્યો નહોતો. તાપણા પાસે ક્યાંય સુધી અમે બેઠા રહ્યા અને અમારી મુસીબતોનું જાણે સાટું વળી ગયું હોય તેવી નિરાંત અનુભવી. એકલી રૂપાળી જુવાન સ્ત્રી અને બે-ચાર પુરુશોની મંડળી મળે ત્યારે સહજ બની જતાં ઠઠ્ઠામશ્કરી પણ ચાલ્યાં.

તાજામાજા થઈને બીજે દિવસે અમે ચાલી નીકળ્યા. સાંજ પડી ત્યાં તો વળી પાછા બીજા ભરવાડોના વાસ પાસે આવી પહોંચ્યા. એમના લીલા ચરિયાણ ઉપર યાકને મિજબાની માણવા દઈને અમે આરામ લેવા માંડયા. આ ભરવાડોને શિયાળામાં ખાસ કાંઈ પ્રવૃત્તિ હોતી નથી, એટલે ઘરનું ઝીણું ઝીણું કામ પતાવ્યા પછી એ પોતાની જમાનાજૂની બંદૂકો લઈને મોજથી શિકારે ઉપડી જાય છે. સ્ત્રીઓ પણ છાણાં વીણવા બહાર નીકળી પડે છે. સાંજવેળાએ ઢોર પાછાં ફરે તેને એ લોકો દોહી લે છે — પણ શિયાળામાં દૂધનો ઉતાર બહુ ઓછો થઈ જાય છે. રાત પડયે ભોંય પર ચામડાં પાથરીને એ સૂઈ જાય છે. સવારમાં ઊઠતાવેંત એક નાની ધમણથી ભાઠામાંનો દેવતા સંકોરીને પહેલું જ કામ તેઓ ચા બનાવવાનું કરે છે. અગ્નિ એ આ ભરવાડ-કૂબાઓનો પ્રાણ છે અને તેને એ કદી સમૂળગો ઠરી જવા દેતા નથી. દરેક તિબેટી ખેડૂતના ઘરની માફક ભરવાડોના કૂબામાં પણ બુદ્ધ ભગવાનની નાનકડી મૂર્તિવાળું એકાદ પૂજાસ્થાન હોય છે. દલાઈ લામાની છબી પણ ત્યાં હોવાની જ. માખણનો દીવો ત્યાં અખંડ બળ્યા કરે છે, પણ શિયાળામાં ઠંડી સખત હોય ને પ્રાણવાયુનો અભાવ હોય તેથી એની જ્યોત લગભગ અદૃશ્ય બની જાય છે. આ પશુપાલકોના જીવનમાં બાર મહિનાનો સૌથી મોટો બનાવ તે ગ્યાનજિમામાં ભરાતા વાર્ષિક બજારનો. પોતાનાં ઢોર હાંકીને ભરવાડો ત્યાં જાય અને થોડાં ઘેટાંના સાટામાં ખપ પૂરતું અનાજ લઈ આવે. ઉપરાંત સોયદોરા, એલ્યુમિનિયમનાં ઠામવાસણ, સ્ત્રી-વર્ગ માટે રંગબેરંગી ઘરેણાં અને ઘર-ઉપયોગની બીજી ચીજવસ્તુઓ પણ ત્યાંથી તેઓ ખરીદતા આવે છે.

ભરવાડોના ગૃહજીવનમાં ડોકિયું કરીને વળી પાછા ચાલી નીકળતાં અમને ગમગીની થઈ. એમની પરોણાગતનો બદલો વાળવા કાંઈક કરી છૂટવા અમે ઉત્સુક હતા. પણ રંગીન દોરા અને થોડા મસાલાની મામૂલી ભેટો સિવાય એમને આપી શકાય તેવું કાંઈ અમારી પાસે નહોતું.

તે પછી થોડા દિવસ સુધી અમે રોજના દસ-વીસ માઈલની વાટ કાપતા રહ્યા. કોઈ ભરવાડનાં ઝૂંપડાં ન મળે તે દિવસે ખુલ્લામાં જ રાતવાસો કરવો પડતો. તેવે વખતે છાણાં વીણવામાં ને પાણી શોધવામાં અમારી તમામ શક્તિ ખરચાઈ જતી, ને બોલવાની પણ સોં રહેતી નહિ. ટાઢને લીધે અમારા હાથનાં આંગળાં તો લગભગ કાયમ ઠીંગરાયેલાં જ રહેતાં. દિવસમાં એક ટંક, રોજ સાંજે, અમે માંસ રાંધી લેતા, ને એમાંથી વધ્યુંઘટયું સવારે ઊનું કરીને પછી ચાલી નીકળતા.

13મી ડિસેંબરે લાબ્રાંગ ત્રોવા નામના એક જ ઘરની વસ્તીવાળા ‘ગામે’ અમે પહોંચ્યા. અંદર પેસી ગયા પછી જ અમને ખબર પડી કે એ એક અમલદારનું ઘર હતું. અમલદાર પોતે બહારગામ ગયેલા, પણ બદલીમાં એમના ભાઈને ફરજ પર મૂકતા ગયા હતા. એ ભાઈએ તો અમને સવાલ ઉપર સવાલ પૂછવા માંડયા. પણ અમે જાત્રાળુ હોવાની વાતથી થોડી વારમાં જ એને નિરાંત વળી ગઈ લાગી. અમારે લ્હાસા જવું હતું તે વાત જાહેરમાં અમે પહેલી જ વાર કબૂલ કરી. એ સાંભળીને પેલા ભાઈ તો ડઘાઈ જ ગયા ને અમને સમજાવવા માંડયા કે શિગાત્સેને રસ્તે લ્હાસા જવું એ જ ઉત્તમ માર્ગ છે. તેનો જવાબ મેં તૈયાર જ રાખેલો : જાત્રાનું પુણ્ય ઝાઝું મળે તે હેતુથી વિશેષ કષ્ટવાળો માર્ગ અમે જાણી જોઈને પસંદ કર્યાે હતો. એ ખુલાસાની એની ઉપર સારી છાપ પડી અને રાજીખુશીથી એણે અમને બીજી સલાહસૂચના આપવા માંડી.

આ બાજુથી લ્હાસા જવાના બે રસ્તા હતા એમ એણે કહ્યું. એક માર્ગ બહુ વિકટ હતો. એમાં કેટલાય ઘાટ ઓળંગવાના આવતા હતા ને નિર્જન પ્રદેશમાંથી પસાર થવાનું હતું. બીજો રસ્તો પ્રમાણમાં સહેલો હતો, પણ એમાં ‘ખામ્પા’ લોકોના પ્રદેશ સોંસરવું જવું પડે તેમ હતું. ‟ખામ્પા!”નો રહસ્યમય શબ્દોચ્ચાર કેટલાક ભરવાડોને મોઢેથી અમે સાંભળ્યો હતો. તિબેટના ઉગમણા પ્રાંતને ‘ખામ’ કહેવાય છે તેની ઉપરથી, ‘ખામ્પા’નો અર્થ તો તે પ્રદેશના વતની એટલો જ થવો જોઈએ. પણ ભયભીત હાવભાવ વિના એ શબ્દનો ઉચ્ચાર કોઈ કરતું નહિ. આખરે અમને સમજાયું. કે ‘ખામ્પા’ અને ‘ડાકુ’ શબ્દનો અર્થ એક જ થતો હતો.

દુર્ભાગ્યે અમે એ ચેતવણીઓની ગંભીરતા સમજ્યા નહિ, અને પ્રમાણમાં સહેલી વાટે જ ચાલી નીકળ્યા.

6. ઘનઘોર પંથ

અમે થોડુંક ચાલ્યા હશું, ત્યાં વિચિત્ર પોશાક પહેરેલો એક આદમી સામેથી આવ્યો. એ પ્રદેશના ભરવાડોના કરતાં જુદી જ બોલી તે બોલતો હતો. ‟ક્યાંથી આવ્યા?” ‟ક્યાં જાવ છો?” એવા એવા સવાલ એણે કૌતૂકભેર પૂછયા. અને અમે તેને અમારી જાત્રાની વાર્તા કહી સંભળાવી. અમને કાંઈ કર્યા વિના એ એને રસ્તે પડી ગયો. અમારા જીવનમાં ખામ્પા સાથેનો એ પહેલવહેલો મેળાપ.

થોડા કલાક બાદ, પેલાના જેવા જ પોશાકવાળા પણ ટટ્ટુ ઉપર બેઠેલા બે જણ અમારી પૂંઠે દૂર દૂર કળાયા. ધીમે ધીમે અમારાં હૈયાંમાં ફફડાટ થવા માંડયો અને એમની વાટ જોયા વિના જ અમે આગળ વધતા રહ્યા. અંધારા પછી ઘણીવારે અમે એક તંબુ પાસે આવી પહોંચ્યા. અમારાં કિસ્મત ઊજળાં હશે તેથી એ તંબુમાં એક ભલા ભરવાડ-કુટુંબનો વાસ નીકળ્યો, ને ત્યાં અમને આવકાર મળ્યો.

બીજે દિવસે ડાકુઓની વાત નીકળી. કોઈ મહારોગની જેમ એ લોકો આ પ્રદેશને પીડી રહ્યા હોય તેમ જણાયું. અમારા યજમાને એ પ્રદેશમાં એટલાં બધાં વરસો વિતાવ્યાં હતાં કે ડાકુઓની વાતોનો મોટો ભંડાર એની પાસે ભેગો થયો હતો. પાંચસો ઘેટાંની જંગી કિંમત ચૂકવીને એક ખામ્પા પાસેથી ખરીદેલી પોતાની બંદૂક એણે અમને ગર્વભેર બતાવી. આસપાસના વિસ્તારની ડાકુ-ટોળીઓએ એ 500 ઘેટાંને એક પ્રકારની ખંડણી સમજીને એ સોદા પછી આ ભરવાડને કદી સતાવ્યો નહોતો.

ડાકુઓની જિંદગી વિશે એણે અમને કેટલીક વાતો કહી. ત્રણ-ચાર રાવટીઓના જૂથમાં એ લોકો વસે છે, અને પોતાનું મુખ્ય મથક ત્યાં રાખીને આસપાસના વિસ્તારમાં ધાડ પાડતા રહે છે. ધાડના જુદા જુદા તબક્કા કાંઈક આવા હોય છે : રાઇફલો અને તલવારોથી સજ્જ બનીને એ કોઈ ભરવાડના ઝૂંપડામાં પ્રથમ ઘૂસે છે, અમીરી ખાતરબરદાસ્તની માગણી કરે છે : થરથર ધ્રૂજતો ભરવાડ બિચારો જે કાંઈ હાજર હોય તે એમની સમક્ષ ધરી દે છે : અને પેટ તથા ખીસાં તર કરીને પછી લટકામાં થોડાં ઢોર ઉઠાવતાંક એ ખામ્પાઓ ઉજ્જડ પ્રદેશમાં અદૃશ્ય બની જાય છે. રોજરોજ નવાંનવાં ઝૂંપડાં શોધીને એ જ કામગીરીનું તેઓ પુનરાવર્તન કરે છે. એ રીતે આખો એક વિસ્તાર સફાચટ કરી નાખીને પછી પોતાનું મથક તેઓ બીજા પ્રદેશમાં ખસેડે છે, અને ત્યાં નવી સાફસૂફી આદરે છે. ભરવાડો પાસે હથિયાર તો કાંઈ હોય નહિ, એટલે ‟જેવા આપણાં ભાગ્ય” એમ કહીને એ બેસી રહે છે.

સરકાર પણ એ છેવાડાના પ્રદેશમાં એમનું રક્ષણ કરવાને અશક્તિમાન હોય છે. પણ જો ક્યારેક વળી કોઈ અમલદાર આ હરામખોરોને ઝપાઝપીમાં પરાસ્ત કરે, તો એમની પાસેથી મળતા લૂંટના બધા માલનો ધણી એ પોતે જ બની બેસે છે. લૂંટારાઓ પકડાય ત્યારે એમના હાથ કુહાડા વડે કાપી નાખવામાં આવે છે, પણ તેથી લૂંટ-પરંપરા અટકતી નથી. પોતાનો શિકાર બનનારા લોકોની એ ડાકુઓ પણ નિર્દયતાપૂર્વક કતલ કરે છે અને સાધુ-સાધ્વીઓ કે જાત્રાળુઓ સુધ્ધાંને છોડતા નથી, એ સાંભળીને અમારી પરેશાની વધી ગઈ. ચાહે તે કિંમત આપીને પણ અમારા યજમાનની બંદૂક ખરીદી લેવાનું મન અમને થઈ આવ્યું. પણ અમારી પાસે તો એક દમડીયે નહોતી. હથિયારમાં એક અમારા તંબુના વાંસ હતા — અને તેની તો ભરવાડોનાં કૂતરાં ઉપર પણ ધાક પડતી નહોતી.

વળતી સવારે એ ભલા ભરવાડ-કુટુંબને છોડીને અમે વ્યાકુળ ચિત્તે આગળ ચાલ્યા. નજીકના ટેકરા ઉપરથી અમારો પીછો પકડી રહેલા જણાતા એક બંદૂકધારીને જોઈને એ વ્યાકુળતા વધવા માંડી. તેમ છતાં અમે તો નાકની દાંડીએ ચાલતા જ રહ્યા, અને આખર જતાં એ માણસ અદૃશ્ય બની ગયો. સાંજ પડી ત્યાં ત્રણ-ચાર રાવટીવાળા બીજા એક પડાવ પાસે અમે આવી પહોંચ્યા.

પહેલી રાવટીના લોકોને અમે સાદ પાડયો. એક ભરવાડ-કુટુંબ બહાર નીકળ્યું. એમણે ભયભીત બનીને અમને અંદર આવવા દેવાની ના પાડી અને બાજુની રાવટીઓ ભણી ચિંતાતુર આંગળીઓ ચીંધી. બીજો કાંઈ ઇલાજ નહોતો એટલે તે પછીની રાવટીએ અમે ગયા — અને ત્યાં અમને આવકાર મળ્યો તેથી ભારે નવાઈ પામ્યા. રાવટીનાં બધાં રહેવાસીઓ બહાર આવ્યાં. અમારા સરસામાન ઉપર હાથ પસારીને એ ઉતરાવવામાં એમણે મદદ કરવા માંડી. આજ સુધી કોઈ ભરવાડોએ આતિથ્યનો આવો ઉત્સાહ કદી દાખવ્યો નહોતો, એ યાદ આવ્યું એટલે એકાએક અમને ભાન થયું કે એ ખામ્પાઓ જ હશે. ઉંદરિયામાં ચૂવા પેસી જાય તેવા સડસડાટ અમે ખામ્પાની બોડમાં દાખલ થઈ ગયા હતા. એ રાવટીમાં બે આદમી, એક બાઈ ને એક છોકરો હતાં. એવી પરિસ્થિતિમાં પણ અમારે તમાચો મારીને ગાલ રાતા રાખવા પડયા. બીજું તો શું, પણ અમે હવે ચેતી ગયા હતા એટલે નરમાશ, દીર્ઘદૃષ્ટિ અને કુનેહ વડે એ આફતમાંથી કાંઈક માર્ગ કાઢી શકવાની આશા અમે રાખી.

તંબુની અંદર તાપણા પાસે અમે હજી બેઠા ન બેઠા ત્યાં તો આડોશીપાડોશીઓથી રાવટી ભરાઈ ગઈ. એમની ફેંદાફેંદીમાંથી ઉગારીને અમારો સરસામાન એક ઠેકાણે સલામત રાખતાં નાકમાં દમ આવી ગયો. બીજા તંબુવાળાઓ ધીમેધીમે વિદાય થયા, એટલે અમે સૂવાની તૈયારી કરવા માંડી. અમારા બે યજમાનોમાંના એકે તો મારા થેલાનું ઓશીકું કરવાની હઠ લીધી ને મહામહેનતે થેલાને હું એના પંજામાં પડતો બચાવી શક્યો. તે પછી બાકીની આખી રાત અમે જાગતા ને ચેતતા રહ્યા. જો કે જાગરણ કરવામાં અમને ઝાઝી મુશ્કેલી પડી નહિ, કારણ કે અમારી યજમાન-પત્ની રાતભર કાંઈક પ્રાર્થના ગણગણ્યા કરતી હતી. વળતી સવારે એનો ધણી અમારો ખાતમો કરવાનો હશે તે માટે અગાઉથી જ પ્રભુ પાસે એ ક્ષમાયાચના કરી લેતી હોય એવું મને લાગ્યું!

દિવસ ઊગ્યો ને અમે નિરાંતનો દમ ખેંચ્યો. એક ચાટલું આપીને અમારા યજમાન પાસેથી મેં થોડું યાક-માંસ ખરીદ્યું. તેનું શિરામણ કરીને અમે ઊપડવાની તૈયારી કરવા માંડી. દરમિયાન યજમાનોની મીટ અમારી પ્રત્યેક હિલચાલ ઉપર મંડાયેલી હતી. તંબુની બહાર ઊભેલા પીટરના હાથમાં મેં અમારા સામાનના મુદ્દા એક પછી એક આપવા માંડયા, ત્યારે તો તંબુવાસીઓ અમારી ઉપર આ ઘડીએ જ તૂટી પડશે એવું લાગતું હતું. તેમ છતાં અમે વિનાવિઘ્ને યાક ઉપર સામાન લાદી શક્યા.

પરિયાણ કરીને બસો-ત્રણસો વાર છેટે અમે પહોંચ્યા હશું, ત્યાં મને સાંભર્યંુ કે મારો કૂતરો તો અમારી સાથે નહોતો. સામાન્ય રીતે, અમારી પાછળ પાછળ એ વણબોલાવ્યો જ દોડયો આવતો. અમે ચોપાસ નજર કરવા માંડયા. ત્યાં ત્રણ આદમી અમારો પીછો પકડતા આવતા દેખાયા. જોતજોતાંમાં એ અમારી ભેગા થઈ ગયા અને કહેવા લાગ્યા કે એમને પણ અમારી દિશામાં જ જવાનું હતું. કૂતરા વિશે અમે પૂછપરછ કરી, તો એ કહે કે તે તો પાછળ તંબુમાં રહી ગયો છે; જોઈએ તો અમારા બેમાંથી એક જણ જઈને એને લઈ આવે. હવે તેમની વ્યૂહરચના અમને સમજાઈ. અમારા જાન બરાબર જોખમમાં હતા. પીટર ને હું સાથે હોઈએ ત્યારે અમારા બન્ને ઉપર સામટો હલ્લો કરવાની હિંમત તો તેમનામાં નહોતી, એટલે અમને જુદા પાડવા માટે જ કૂતરાને તંબુમાં રાખી મૂકવાનો પેંતરો એમણે રચેલો હતો. બે દિવસ પર પેલા ભલા ભરવાડે આપેલી ચેતવણી ન ગણકારવા માટે હવે અમને પારાવાર અફસોસ થયો.

પણ અમને જાણે કાંઈ આશંકા થઈ ન હોય તે રીતે અમે તો ચાલતા જ રહ્યા. અમારી બેઉ બાજુ એક એક તગડો આદમી હતો ને એક છોકરો અમારી પાછળ ચાલ્યો આવતો હતો. ખરાખરીનો મોકો આવી જાય તો અમારું જોર કેટલુંક ચાલે તેનો અંદાજ કાઢવા અમે બેય ડાબેજમણે ત્રાંસી નજર કર્યા કરતા હતા. છરાના ઘાથી બચવા માટે સહુ ડાકુઓ પહેરે છે તેવા ઘેટાના ચામડાના બેવડા વાઘા અમારા સાથીઓએ સજેલા હતા; એમના કમરપટામાંથી લાંબી તલવારો લટકતી હતી. પણ એમનાં વદન પર તો ગરીબડી બકરી જેવા જ ભાવ આલેખાયેલા હતા.

આંખના પલકારામાં અમે જાન મુઠ્ઠીમાં લઈ લીધો અને દિશા બદલી. ખામ્પાઓ ઘડીભર અચંબો પામીને થંભી ગયા; પણ વળતી પળે અમારી ભેગા થઈ ગયા અને રસ્તામાં આડા ફરીને ઊભા રહ્યા : ‟ક્યાં જાવ છો?”

‟કૂતરો ગોતવા,” અમે તોછડાઈથી જવાબ દીધો. અમારા બદલાયેલા અવાજથી એ ભય પામ્યા હશે એવું લાગ્યું. અમે જીવ ઉપર આવી ગયા હતા તે તો એમણે જોઈ જ લીધું હતું, એટલે અમને તંબુની દિશામાં પાછા ફરવા દઈને એ પોતાને રસ્તે પડી ગયા.

તંબુમાંથી કૂતરાને લઈને તરત અમે પગ ઉપાડયા — પણ ડાકુઓના ડેરામાં આગલી સાંજે જે દિશામાંથી આવેલા તે જ દિશામાં પાછા ફરવા. હવે આગળ વધવાનો કોઈ સવાલ જ નહોતો. અમે સાવ નિશ્શસ્ત્ર હતા, એટલે આગળ જવાનો અંજામ મોત સિવાય બીજો કોઈ આવે નહિ તે સ્પષ્ટ હતું. ટાંટિયા ઘસડતાં સાંજ પડી ત્યારે અમે પેલા ભલા ભરવાડને ઘેર પાછા ફર્યા. અમારા અનુભવની વાત સાંભળીને એને કાંઈ અચરજ થયું નહિ.

વળતી સવારે અમે પ્રવાસની નવી યોજના ઘડી. નિર્જન પ્રદેશ વાટેથી જતો પેલો મુશ્કેલ માર્ગ લીધા સિવાય હવે કોઈ છૂટકો નહોતો. ભરવાડ-મિત્રો પાસેથી અમે સારી પેઠે માંસ ખરીદ્યું. કારણ કે હવે અઠવાડિયા સુધી વાટમાં અમને ચકલુંય ભેટવાનો સંભવ નહોતો.

એક પહાડના સીધા ચઢાણ ઉપર અમે શ્વાસભર્યા ચઢતા હતા. અડધે રસ્તે પહોંચ્યા પછી નીચેનું દૃશ્ય નિહાળવા ને જરા થાક ખાવા અમે થોભ્યા ને પાછળ નજર નાખી — ત્યાં તો દૂર દૂર બે આદમી અમારો પીછો પકડતા દેખાયા, ને અમારા પેટમાં ફાળ પડી. એ ખામ્પા જ હશે, એમાં શંકા નહોતી.

હવે કરવું શું? મૂંગા મૂંગા અમે બન્નેએ અમારો વેગ વધારવા માંડયો, પણ ગોકળગાયની ગતિએ ચાલતા જણાતા અમારા યાકથી આગળ તો અમારાથી જવાય તેમ જ નહોતું. હાંફતી છાતીએ એક કલાક સુધી અમે ઊંચે ચઢવાનું ચાલુ રાખ્યું. વારેવારે અમે પાછળ ફરીને જોયા કરતા; એમાં એકવાર જોયું તો પેલા બે જણ વાટમાં બેસી ગયા હતા. એ છતાં અમે તો પહાડની ટોચ ભણી કૂચ ચાલુ રાખી. તે પછી પેલા બે ખામ્પા અંદરોઅંદર કાંઈક મસલત કરીને પાછા વળી ગયા.

પહાડની ટોચે પહોંચ્યા ત્યારે પેલા ડાકુઓની પીછેહઠનું કારણ અમને સમજાયું. મારી જિંદગીમાં કદી નહિ જોયેલી તેવી વેરાન નિર્જનતાનો અનંત પટ પહાડની પેલી મેર પડેલો હતો. શ્વેત હિમ-શિખરોનો આખો એક સાગર ત્યાં ક્ષિતિજો સુધી પથરાયેલો હતો. એ કિલ્લેબંધીમાં એક ગાબડું હોય તેવો ઘાટ દૂર દૂર દેખાતો હતો. ખામ્પાઓએ ખરેખર અમારો પીછો છોડી દીધો હશે કે નહિ તેની હજી અમને ખાતરી નહોતી, તેથી અમે તો રાત પડી તોયે કૂચ જારી રાખી. સદ્ભાગ્યે ચંદ્રનું તેજ ઘણું વરસતું હતું, ને ધોળી બરફચાદર પરથી પ્રતિબિંબિત થઈને તેનો ઉજાસ દૂર દૂર સુધી પથરાતો હતો.

એ રાતની દડમજલ હું કદી નહિ ભૂલી શકું. શરીર અને મનોબળ બંને ઉપર આટલી હદે ત્રાસ ગુજારનારો અનુભવ મને ક્યારેય થયો નહોતો. ડાકુઓના પંજામાંથી અમે છૂટયા તેનું કારણ તો એ કે ખુદ ખામ્પાઓને પણ થરથરાવે તેવી આ પ્રદેશની ભયાનકતા હતી. મારી પાસેનું થર્માેમીટર ઘણા વખત પર મેં ફગાવી દીધું ન હોત તો ત્યારે એ શૂન્યની નીચે 40 અંશ જેટલી ઠંડી બતાવત.

એ કુંવારી બરફ-ધરતી પર કલાકો સુધી અમે લથડિયાં ખાધાં. દરમિયાન અમારાં મન તો જુદી જ દિશામાં સફર કરતાં હતાં. કોઈ મજાના હૂંફાળા ઘરની, ગરમાગરમ મિશ્ટ ભોજનોની ને ફળફળતાં પીણાંની ભૂતાવળ મને સતાવતી હતી. વિદ્યાર્થી-અવસ્થામાં ઓસ્ટ્રીઆના ગ્રાત્ઝ ગામની જે એક સામાન્ય હોટલનો પરિચય મેં કેળવ્યો હતો તેનાં સ્મરણ આજે મને રોમાંચ કરાવતાં હતાં. પીટર વળી જુદા જ ઘાટ ઘડતો હતો : ખામ્પાઓ ઉપર વેર વાળવાનાં ઘોર કાવતરાં એ યોજી રહ્યો હતો અને આખું એક શસ્ત્રાગાર ઉઠાવીને તિબેટની ધરતી ઉપર ઊતરી પડવાના તરંગો સેવતો હતો.

આખરે અમે કૂચ થંભાવીને યાકની પીઠ પરથી સામાનબોજો ઉતાર્યાે અને એક આડશ નીચે લપાયા. નરપશુઓના જેવી ક્ષુધા અમારાં જઠરમાં લસલસતી હતી, એટલે કાચા માંસનું અમારું ભાતું ઝટ ઝટ કાઢયું. પણ હજી તો એક ચમચો મોઢામાં મૂકીએ ત્યાં એ ટાઢમાં થીજી ગયેલો ચમચો અમારા હોઠ સાથે ચોંટી ગયો! ઠંડી ઉપર શાપ વરસાવતાં વરસાવતાં હોઠ ઉપરથી ઊતરડીને એ ચમચો અમે જ્યારે અળગો કરી શક્યા, ત્યારે અમારી ભૂખ પણ ઠૂંઠવાઈને મરી ગઈ હતી. ટૂંટિયાં વાળીને સૂતા તેની સાથે જ, ભૂખ્યે પેટે ને એવી ભયાનક ટાઢમાં પણ, થાકોડાએ અમને ઊંઘની ચાદરમાં લપેટી લીધા.

બીજે દિવસે, પગલે પગલે પીડા અનુભવતા અમે અમારા બહાદુર યાકની આગેવાની નીચે આગળ વધ્યા. માથું ઊંચું કરીને જોવાની શક્તિ પણ અમારામાં હવે રહી નહોતી. બપોર પછી દૂર દૂરની ક્ષિતિજ ઉપર અમને ઝાંઝવાં જેવું કાંઈક દેખાયું. બરફના વેરાન વચ્ચેથી ત્રણ યાક-કાફલાઓ ચાલ્યા જતા હોય તેવી આકૃતિઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. એ બહુ જ ધીમે ધીમે ચાલતા હતા, ને પછી એ થંભી ગયા પણ અદૃશ્ય ન બન્યા. એટલે એ મૃગજળ તો નહોતું જ. એ દૃશ્ય જોઈને અમારામાં કૌવત આવ્યું. હતું તેટલું તમામ મનોબળ એકત્ર કરીને અમે પગ ઉપાડયા ને ત્રણેક કલાક સુધી બરફમાં અમારી જાતને ઢસડયા પછી એ કાફલાના પડાવ પાસે આવી પહોંચ્યા. કાફલામાંનાં પંદરેક સ્ત્રી-પુરુશો તંબુ તાણીને પડર્યાં હતાં. અમને જોઈને એ દિંગ થઈ ગયાં. એમનો આવકાર પામીને થોડી પળોમાં જ તંબુની અંદરના તાપણા પાસે બેસીને અમે તાપતા થયા. કૈલાસ શિખરની પુણ્યયાત્રા તેમ જ વેપારી ખેપ કરીને એ લોકો પાછાં ફરતાં હતાં. ડાકુઓના ભય સામે એમને પણ ચેતવવામાં આવેલાં હતાં, એટલે ખામ્પા-પ્રદેશ સોંસરવી જતી સીધી વાટ મૂકીને એમણેય આ કપરો પંથ લીધો હતો. પચાસેક યાક ને બસો-ત્રણસો ઘેટાંનો પશુ–કાફલો એમની સાથે હતો. એક કરતાં બે ભલા, એમ વિચારીને પોતાનો સંગાથ કરવાનું નિમંત્રણ તેમણે અમને આપ્યું.

ઈશ્વરે જ અમારું આ મિલન ગોઠવી આપ્યું હશે, એવું વિચારતાં વિચારતાં ગરમાગરમ પીણું અમે ગળે ઉતારવા માંડયા. અમારા બહાદુર આરમીનને પણ અમે ન ભૂલ્યા, કારણ કે અમારી ઉપર એનો કેટલો અહેસાન હતો તે અમે બરાબર સમજતા હતા. કાફલાના આગેવાનને વિનંતી કરીને એના એક ખાલી યાકને ભાડે રાખી તેની પીઠ ઉપર અમારો સામાન અમે ખડક્યો. બિચારા આરમીનને જે થોડો આરામ મળ્યો તે.

એ કાફલાને સથવારે ચાલતાં ચાલતાં અમારા દિવસો એક પછી એક વીતવા લાગ્યા. એમાં એક જ વાત અમને ખટકતી તે એ કે અમારી ગતિ બહુ ધીમી રહેતી. અમે એકલા હતા ત્યારે જે વેગે વાટ કાપતા, તેની સરખામણીમાં તો હવે કોઈ ઉપવનમાં નિરાંતે લટાર મારવા નીકળ્યા હોઈએ તેવો ભાસ થતો હતો. રોજ સવારે વહેલા રવાના થઈ, ત્રણ-ચાર માઈલની મજલ કાપીને પછી કાફલો પડાવ નાખતો. એમની સંગાથે ગાળેલા આરામના દિવસોમાં અમારી નોંધપોથીઓ ભરી લેવા ઉપરાંત લ્હાસા સુધીના બાકીના પંથ વિશે બને તેટલી માહિતી અમે એ લોકો સાથેની વાતચીતમાંથી મેળવી લીધી. પછી, ડિસેંબરના છેલ્લા અઠવાડિયામાં એમનાથી જુદા પડીને અમે એકલા આગળ ચાલ્યા. આરામથી તાજામાજા બનેલા હતા એટલે અમે પહેલે જ દિવસે 14 માઈલની વાટ કાપી નાખી.

પવન અને ટાઢ અમારાં પલપલનાં સાથી હતાં. હકીકતમાં તો સમગ્ર વિશ્વ અમને બરફના વાવાઝોડાને સ્વરૂપે જ દેખાતું હતું. પૂરતાં વસ્ત્રોને અભાવે અમારે ઘણી યાતના વેઠવી પડી. અમારાં પગરખાં બિલકુલ ઘસાઈ ગયેલાં હતાં, ને હાથમાં પહેરવાનાં મોજાં તો હતાં જ નહિ. પીટરના હાથનાં આંગળા ઠરડાઈ ગયાં હતાં, ને મારા પગની પણ કાંઈક એવી જ દશા હતી. ભાગ્યમાં જે લખાયું હોય તે વેઠી લેવાની દૈવવાદી ભાવના અમારામાં ધીમે ધીમે કેળવાતી જતી હતી. રોજેરોજની ઠરાવેલી માઈલમર્યાદા પૂરી કરતાં અમે લોથપોથ થઈ જતા. એકાદ હૂંફાળી રાવટીમાં થોડા દિવસ આરામ કરવાની તીવ્ર તલપ અમને સતાવ્યા કરતી. પણ અમારી પાસેની ખાધાખોરાકી ખૂટે તે પહેલાં લ્હાસા પહોંચી જવું હોય, તો વાટમાં એક દિવસેય બગાડવો અમને પોસાય તેમ નહોતો.

પાંચ દિવસની દડમજલ પછી અમે ધોરી રસ્તા ઉપર આવી પહોંચ્યા. અત્યાર સુધી આડે વગડે દોટ મૂક્યા પછી મુખ્ય સડક ઉપર પહોંચતાની સાથે જ અમારી બધી મુસીબતોનો અંત આવી જશે એવું અમે ધારતા હતા. પણ અઠવાડિયાંઓ સુધી અમે ખૂંદેલા વેરાન પ્રદેશના ને આ કહેવાતા ધોરી માર્ગના દીદાર એકસરખા જ જણાયા. તફાવત એટલો હતો કે આ રસ્તે પ્રવાસી-કાફલાઓના રાતવાસા માટે થોડા થોડા તંબુઓ અવારનવાર આવ્યા કરતા હતા.

એવા એક તંબુમાં મુકામ કરીને અમે અમારા પ્રવાસનું સરવૈયું કાઢવા બેઠા ત્યારે કાંઈક સંતોશ થયો. અમારા પ્રવાસનો સહુથી મુશ્કેલ ગાળો હવે પાછળ રહી ગયો હતો, અને પંદર દિવસમાં લ્હાસા પહોંચાડે તેવા એક ધોરી માર્ગ ઉપર અમે ચઢી ચૂક્યા હતા. અમારું લક્ષ્ય આટલું નજીક હતું તે ખયાલથી અમને ખુશી થવી જોઈતી હતી. પણ આનંદ અનુભવવાની અમારી તમામ લાગણીઓને સફરની હાડમારીઓએ સદંતર ઠિંગરાવી દીધી હતી.

તે છતાં આગળ તો વધવાનું જ હતું. એ ધોરી માર્ગ ઉપર પણ પહેલે દિવસે અમને એક ચકલુંય ભેટયું નહિ. વાવાઝોડું, બરફ-વંટોળ અને ધુમ્મસના થર ઉપર થરે મળીને અમારી આસપાસ દોજખ ખડું કરી દીધું હતું. સારે નસીબે પીઠ પાછળથી ફૂંકાતો પવન અમને આગળ ધકેલતો રહેતો હતો. સામો પવન હોત તો તો અમે એક ડગલુંય આગળ ભરી શકત નહિ. નવી સડક ઉપર પહેલી સાંજે અમે એક તંબુમાં મુકામ કર્યાે. વળતે દિવસે ખ્રિસ્તી બેસતું વરસ હતું. તેની ખુશાલીમાં ખૂબ મોડે સુધી ઊંઘ્યા પછી બપોરના બારેક વાગ્યે ઊઠીને અમે ચાપાણી પીતા બેઠા હતા, ત્યાં તંબુની બહાર કશીક ધમાલ થતી લાગી. બહાર જઈને જોઈએ તો એક સરકારી અમલદારનાં રસોઈ-પાણીની પૂર્વતૈયારી માટે આવી પહોંચેલો તેમનો રસોઇયો પોતાના માલિકના આગમનની જાહેરાત કરી રહ્યો હતો.

થોડા વખત પછી અમલદાર પોતે ઘોડે ચડીને નોકર–ચાકરોના દળ સાથે આવી પહોંચ્યા. ખાંડ અને રૂના સેંકડો બોજા સરકાર વતી લ્હાસા લઈ જવા એ નીકળેલા હતા. અમારી હાજરીની જાણ થતાં જ, સ્વાભાવિક રીતે એમણે પ્રશ્નો પૂછવા માંડયા. અગાઉ એક અધિકારીએ નેપાલની સરહદે પહોંચતાં સુધી તિબેટમાં રહેવાનો જે પરવાનો અમને આપેલો તે, મુખ ઉપર નિર્દાેશભાવ ધારણ કરીને, મેં એમના હાથમાં ધર્યાે. સારે નસીબે એ પરવાનગીના ઉત્તરાર્ધ ઉપર જ અમલદારનું ધ્યાન કેંદ્રિત થયું, એટલે વદન પરની કઠોરતા દૂર કરીને એણે અમને પોતાના કાફલા સાથે સફર કરવાનું આમંત્રણ દીધું. અમારા આરમીનનું તો હવે એક હાડપિંજર જ બાકી રહ્યું હતું, એટલે થોડું ભાડું ઠરાવી કાફલાના એક યાક ઉપર અમારો સામાન ફેરવીને અમલદારનાં પશુ ને તેના રખેવાળ સાથે અમે ચાલી નીકળ્યા. અમલદાર પોતે અને તેમના નોકરો ઘોડે ચડીને પાછળથી અમારી સાથે થઈ ગયા. અમારો કૂતરો હવે વધુ મજલ કાપી શકે તેવો સંભવ બિલકુલ લાગતો નહોતો, એટલે પછી વાટમાં અંતરિયાળ મરવા દેવાને બદલે એને મુકામ પરના તંબુએ જ છોડતા જવાનું અમે ઠરાવ્યું.

કાફલાની સાથે રહીને દરરોજ અમે સારો એવો પંથ કાપવા માંડયા. અમલદારના કાફલાનો અમને સથવારો હતો, એટલે જ્યાં રાતવાસો કરીએ ત્યાં ઠીક ઠીક સગવડ મળી રહેતી હતી. અણઘટતો બનાવ એક જ બન્યો. એક રાતે અમે સૂતા હતા ત્યારે તંબુ બહાર ચરતું અમારું આરમીન ગુમ થઈ ગયું. આગલી સાંજે તંબુની બહાર આંટા મારતા કેટલાક ગઠિયા જેવા માણસો ખામ્પા-કુળના જ નબીરાઓ હશે, એવો ખ્યાલ ત્યારે પછી અમને આવ્યો.

ન્યેનચેનથાંગલકા નામની એક પર્વતમાળાની દિશામાં અમે થોડા દિવસ સુધી ચાલતા રહ્યા. એ પહાડો ઓળંગવાનો એક જ ઘાટ હતો, અને તે સીધો લ્હાસા પહોંચાડતો હતો. પર્વતમાળાની તળેટી સુધીનો ટેકરાળ પ્રદેશ સાવ નિર્જન હતો. રાની ગધેડાં પણ ક્યાંય નજરે ચડતાં નહોતાં.

દિવસો અનંત લાગતા હતા, ને રાત્રીઓ તો વળી એથીયે લાંબી જણાતી હતી. એ નિર્જનતાની વચ્ચે પણ અદ્ભુત સ્રુશ્ટિસૌંદર્ય પથરાયેલું હતું. જગતનાં સહુથી મોટાં સરોવરોમાંના એક, નામચો, સમીપે થઈ- ને અમે નીકળ્યા. નાના સરખા સમુદ્ર-શું એ સરોવર નિહાળવા અમે લાંબા કાળથી ઝંખી રહ્યા હતા, પણ કાંઠે પહોંચ્યા ત્યારે એનાં નીર સામે નજર સુધ્ધાં નાખવાના હોશ અમારામાં રહ્યા નહોતા. પાતળી પડી રહેલી પહાડી હવામાં અમે શ્વાસ પણ માંડમાંડ લઈ શકતા હતા. અને ઘાટ ઓળંગવા માટે 20,000 ફૂટની ઊંચાઈએ હજી અમારે ચઢવાનું હતું તેના તો ખ્યાલ માત્રથી જ તમ્મર આવી જતાં હતાં.

છેવટે અમે ગુરિગ-લા નામના એ ઘાટની ટોચે પહોંચ્યા. હિમાલયની પર્વતમાળાના સહુથી ઊંચા ગણાતા એ ઘાટ ઉપર તિબેટની પ્રાર્થના-ધજાઓનાં અમને ફરી દર્શન થયાં. બાજુમાં શિલાલેખોની એક હાર પડી હતી તેની ઉપર પણ ઈશ્વરનાં સ્તવનો જ કોતરાયેલાં હતાં. દૂર દૂરની થકવનારી વાટેથી આવેલાં હજારો જાત્રાળુઓ એ સ્થળે પહોંચીને પુનિત લ્હાસા નગરીની વાટ પોતાની સન્મુખ પડેલી નિહાળતાં જે સુખાનુભવ કરતાં હશે, તેના શાશ્વત પડઘા એ શિલાલેખોમાંથી ઊઠતા હતા. ઘાટના ચઢાણ ઉપર અવારનવાર અમને હાડપિંજરો જોવા મળતાં. તેના ખુલાસામાં અમારી સાથેના યાક-રખેવાળે કહ્યું કે દર શિયાળે થતાં બરફ-વાવાઝોડાં દરમિયાન ઘાટ ઓળંગનારા કેટલાય યાત્રાળુઓ જાન ગુમાવતા. અમે ઘાટ ઉપરથી પસાર થયા ત્યારે હવામાન શાંત હતું તે બદલ પ્રભુનો પાડ માનીને અમે બીજી બાજુ ઊતરવા માંડયું.

ત્રણ દિવસ સુધી અમે સતત કૂચ કરી, પણ રાતવાસા માટેનો એકેય તંબુ વાટમાં આવ્યો નહિ. એમાં એક દિવસ આઘેથી ધુમાડાનો ગોટો આકાશમાં ચઢતો કળાયો. પહેલાં તો અમને થયું કે એ કોઈ ધુમાડિયું હશે કે પછી કોઈ ઘરને આગ લાગી હશે. પણ નજીક પહોંચ્યા ત્યારે ખબર પડી કે એ તો ગરમ પાણીના ઝરામાંથી નીકળતી વરાળના ગોટા હતા. એક ઝરામાંથી ખદખદતા પાણીનો ફુવારો પંદર ફૂટ ઊંચે ઊડતો હતો. ઝરામાંથી નીકળતું પાણી તો ઊકળતું હતું, પણ ઠંડીને કારણે બે ડગલાં વહેતાં જ એ સહી શકાય તેટલું શીતળ બની જતું હતું. પેટ ભરી ભરીને અમે તેમાં નાહ્યા. કીરોંગનાં પેલાં ઉશ્ણ ઝરણાં છોડયા પછી અમને નાહવાની કે હાથમોં ધોવાની સુધ્ધાં તક મળી નહોતી. થીજીને લાકડાં જેવાં થઈ ગયેલાં અમારાં વાળદાઢી એ સ્નાનમાંથી નવો જન્મ ધારણ કરીને નીકળ્યાં.

ઘાટ ઓળંગ્યા પછીના ચોથા દિવસની સાંજે સામસર નામના સ્થળે અમે પહોંચ્યા. ઘરબાર, દેવળો વગેરેથી ભર્યા ભર્યા માનવ- વસવાટમાં આખરે અમે પાછા ફર્યા. તિબેટના ધોરી માર્ગો પરનું સામસર એક મોટું મથક ગણાય છે. પાંચ દિશામાંથી આવતા રસ્તા ત્યાં ભેગા મળે છે, તેથી મુસાફરો માટેના તંબુઓ ચિક્કાર રહેતા હોય છે. અમારી સાથેના અમલદાર સરકારી કામે નીકળ્યા હતા, છતાંયે માલ ઉપાડનારા યાક બદલતાં એમને ત્યાં પાંચ દિવસ લાગી ગયા.

સામસરમાં રોકાણ થયું તે દરમિયાન નજીકના ગરમ પાણીના ઝરામાં રોજ નાહવા જવાનો કાર્યક્રમ અમે રાખેલો. ત્યાંથી પાછા ફરતાં એક દિવસ પહેલી જ વાર અમે તિબેટી ફોજની એક ટુકડી જોઈ. પાંચસો સૈનિકોની એ પલટન ફૌજી હિલચાલની તાલીમ લેવા નીકળેલી હતી. આવી હિલચાલ વિશે અહીંની પ્રજા ખાસ ઉત્સાહ અનુભવતી નથી, કારણ કે સિપાહીઓને જોઈતી ચીજવસ્તુઓ પ્રજા પાસેથી જપ્ત કરવામાં આવતી હોય છે. એટલું સારું હતું કે એ સૈનિકો રહેતા તો પોતાને માટે તાણેલા તંબુઓમાં જ. પણ એમનો સરસામાન ઉપાડવા માટે લોકોને વેઠે જવું પડતું, ને પોતાનાં ઘોડાં પણ મોકલવા પડતાં.

નાહીને મુકામે પાછા ફર્યા ત્યારે એક અચરજ અમારી વાટ જોતું ઊભું હતું. અમારા ઓરડામાં એક નવીન પ્રકારના મુસાફરને મુકામ મળ્યો હતો. તેના પગ હેડયમાં નાખેલા હતા એટલે એ પા પા પગલી કરતો ચાલતો હતો. જાણે કોઈ અત્યંત સ્વાભાવિક વાત કરતો હોય તે રીતે હસતાં હસતાં એણે અમને જણાવ્યું કે, પોતે ચોર ને ખૂની હતો એટલે પ્રથમ બસો ફટકા ખાવાની ને પછી જિંદગીભર હેડયમાં રહેવાની સજા એને થઈ હતી. મારાં તો રંૂવાં ખડાં થઈ ગયાં : ત્યારે તો અમને પણ ખૂની-ડાકુઓની જોડમાં જ મૂકવામાં આવ્યા હતા, એમ ને? પણ થોડા વખત પછી સમજાયું કે તિબેટમાં સજા પામેલા બધા ગુનેગારો સમાજમાં હડધૂત બનતા નથી. અમારા જોડીદારનો ચોમેરથી તિરસ્કાર થતો હોય એવું કાંઈ જણાયું નહિ. સહુની સાથે એ લહેરથી વાતો કરતો હતો અને ભીખ માગીને પેટગુજારો કરતો હતો. એમાં પણ એનું સારું ચાલતું હોય તેમ લાગ્યું.

ગામમાં બે યુરોપિયનો આવ્યા છે એવી વાત સામસરમાં ફેલાઈ ગઈ, એટલે જાતજાતના લોકો કૌતુકભેર અમને જોવા આવવા લાગ્યા. એમાં એક મજાનો સાધુ પણ હતો. દ્રેબુંગના મઠ માટે અમુક માલ લઈને જઈ રહેલો એ જુવાન વળતી સવારે ઊપડવાનો હતો. અમારી પાસે ઝાઝો સામાન નહોતો અને અમે જલદી આગળ જવા માગતા હતા એવું જાણીને, અમને પોતાની સાથે લઈ જવાની તૈયારી એણે બતાવી. એટલે પછી પેલા અમલદારનો અનેક વાર આભાર માનીને અમે હવે સાધુ-સંગ કર્યાે.

લ્હાસા હવે દૂર નહોતું. લ્હાસા! એ નામમાત્ર અમારામાં અજબનો ઉમંગ પૂરતું હતું. અમારી દડમજલ ચાહે તેટલી વેદનાભરી હોય, રાત ગમે તેટલી કાતિલ ઠંડીવાળી હોય, પણ એક નામને અમે છેવટ સુધી વળગી રહ્યા હતા; એમાંથી નિરંતર નવી શક્તિ પ્રાપ્ત કરી હતી. તિબેટના દૂર દૂરના પ્રદેશના કોઈ આસ્થાળુ યાત્રીએ પણ એ નગરીને નહિ ઝંખી હોય તેટલી ઉત્કટતાથી લ્હાસા માટે અમે તલસતા રહ્યા હતા. અહા ! એ લ્હાસા હવે ત્રણ જ દિવસની વાટે પડયું હતું.

લીલોતરીવાળા પ્રદેશમાં અમે પેસી રહ્યા હતા. પંખીડાં કલ્લોલતાં હતાં. હજી જાન્યુઆરી મહિનો ચાલતો હતો તે છતાં વાતાવરણમાં વસંત પ્રવેશી ચૂકી હતી. આ પ્રદેશમાં ગધેડાં, ઘોડાં, ગાય, બળદ વગેરે જાતજાતનાં પ્રાણી વપરાતાં હતાં. ગામડાના લોકો ઠેરઠેર ખાલી પડેલાં ખેતરોને પાણી પાતા દેખાતા હતા. વસંતના વાયરા ફૂંકાય તે વખતે ખેતર સૂકાં હોય તો તેની માટી બધી ઊડી જાય; તેની સામે અગમચેતીરૂપે એ સીંચાઈ થતી હતી. પેઢી દર પેઢી પાણી પાઈને ધરતીનો કસ આ રીતે જાળવી રાખ્યા પછી પણ એ પહાડી જમીન માત્ર જવની ખેતી માટે જ લાયક બનતી.

લ્હાસા પહોંચતાં પૂર્વેની છેલ્લી રાત અમે એક ખેડૂતના ઘરમાં ગાળી. કીરોંગના રૂડારૂપાળા લાકડાના ખેડુ-ઘર જેવું એ નહોતું. આ પ્રદેશમાં લાકડાની અછત હોય છે. માટીની ઇંટ વડે બાંધેલા એ ઘરમાં બારીઓ નહોતી, એટલે ઉજાસ અંદર આવતો તે ફક્ત બારણા વાટે કે ધુમાડિયામાંથી જ.

વળતા દિવસનો વિચાર કરતાં અમે રાતભર અજંપો અનુભવ્યો. હવે મુખ્ય સવાલ ઊભો થયો : ધારો કે જેમ તેમ કરીને અમે લ્હાસામાં પેસી ગયા, તો પછી ત્યાં રહી શકશું ખરા? અમારી પાસે કાંઈ પૈસા રહ્યા નહોતા : તો ગુજારો શેની ઉપર કરશું? અને અમારા દીદાર જોયા હોય તો, ડાકુઓના જેવાં જ મેલાંઘાણ ગરમ પાટલૂન ને ફાટેલાં ખમીસ ઉપર અમે ઘેટાંના ચામડાના ચીકણા જામા વીંટેલા હતા. હિન્દી લશ્કરના બૂટના છેલ્લા અવશેશો પીટરના પગને વળગી રહ્યા હતા, અને મારા જોડાના કટકેકટકા નોખા પડી ગયા હતા. ખરી રીતે અમારા બન્નેના પગ પગરખાંથી ઢંકાયેલા હતા તેના કરતાં ઉઘાડા વધારે હતા. ઊડીને સૌથી વધુ આંખે વળગે એવું ભૂશણ તે અમારી દાઢી હતી. મોંગોલ કુળની બધી પ્રજાઓની માફક તિબેટીઓને પણ ચહેરા ઉપર કે આખા શરીર પર ક્યાંય વાળ ભાગ્યે જ ઊગે છે. ત્યારે અમારી દાઢીઓ તો અડાબીડ ઝાડીના જેવી ફાલી હતી. દાઢીને લીધે ઘણા અમને કઝાક સમજતા. મધ્ય એશિયાના વતની કઝાક લોકોનાં કેટલાંય ધાડાં ગઈ લડાઈ દરમિયાન સોવિયેત સંઘમાંથી ઢોરઢાંખર ને કુટુંબકબીલા સાથે ભાગીને તિબેટમાં આવેલાં. આડુંઅવળું જોયા વિના લૂંટો ચલાવતા એ કઝાકોનાં કટકને હાંકીને હિંદુસ્તાનમાં કાઢી મૂકતાં તિબેટી લશ્કરને ભારે મુસીબત પડેલી. એમની દાઢીનું સ્મરણ હજી તિબેટમાં રહી ગયું હતું, એટલે કેટલીયે વાર આઘેથી અમને જોઈને જ લોકોનાં ભવાં ચડતાં એમાં કાંઈ નવાઈ નહોતી.

7. રહસ્યનગરીમાં

1946ની 15મી જાન્યુઆરીએ અમારી મજલનું આખરી પ્રયાણ શરૂ થયું. ડુંગરા મૂકીને સપાટ પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા પછી, એક વળાંક લેતાં જ, પોતાલા મહેલનાં સોનેરી છાપરાં અમારી નજરે પડર્યાં. લ્હાસા નગરીની એ મશહૂર મહેલાત શિયાળામાં દલાઈ લામાનું નિવાસસ્થાન બને છે. તેનાં દર્શન થતાં અમારાં તમામ દુ:ખો ઘડીભર ભુલાઈ ગયાં. તિબેટના આસ્થાળુ યાત્રીઓની માફક એ દૃશ્યને દંડવત્ પ્રણામ કરવાની વૃત્તિ અમને પણ થઈ આવી. કીરોંગ છોડયા પછી અમે 600 માઈલનો પંથ ખેડયો તે દરમિયાન આ રહસ્યનગરીનું કલ્પના-ચિત્ર સતત અમારી આંખો સામે રહ્યું હતું. 70 દિવસ સુધી અમે કૂચ કરી હતી. ટાઢ, ભૂખ અને ભય સામે ઝૂઝવાના એ દિવસો, પોતાલાનાં સુવર્ણ-શિખરોને નિહાળતી વેળા વિસરાઈ ગયા. હવે છ જ માઈલને છેટે અમારી મંઝિલ પડી હતી.

વાટના એ છેલ્લા ટુકડા ઉપર જાત્રાળુઓ અને વેપારી કાફલાના પ્રવાહમાં અમે પણ ભળી ગયા. રસ્તામાં મીઠાઈની ને બીજી જાતજાતની ખાવાની ચીજોની દુકાનો આવતી ને અમારાં મોંમાં પાણી છૂટતાં; પણ ખીસામાં એક દમડીય ક્યાં હતી?

લ્હાસા વિશે અમે ઘણું વાંચી કાઢેલું હતું, તેથી એ શહેરનાં જુદાં જુદાં વિખ્યાત સ્થળો થોડી વારમાં જ અમે ઓળખી કાઢવા માંડર્યાં. પેલી રહી તે ચાગપોરીની ટેકરી હશે; એની ઉપર વૈદકનું એક મહાવિદ્યાલય છે. અને આ સામે જ ઊભો તે જગતનો મોટામાં મોટો મઠ દ્રેબુંગ : દસ હજાર સાધુઓના વસવાટવાળું એ એક નાનું શહેર જ જોઈ લ્યો! એનાં અનેકાનેક પથ્થરનાં મકાનો, મંદિરના ઘુમ્મટો ને તેની ટોચે સોનેરી પતરાંવાળાં શિખરો દેખાતાં હતાં. ડગલે ને પગલે કાંઈક ને કાંઈક નવું જોવાનું મળતું જતું હતું. એક કલાક સુધી તો અમારી વાટની એક બાજુએ પથ્થરની લાંબી દીવાલ ચાલી. તિબેટના દેવ-રાજાનો ગ્રીશ્મ-પ્રાસાદ એની પાછળ ખડો હતો. નગરીને સીમાડે જ ઊભેલી બ્રિટિશ એલચીખાતાની કચેરી પાસેથી પણ અમે પસાર થયા. પલવાર માટે ત્યાં જવાની ઇચ્છા અમને થઈ આવી, પણ હિંદુસ્તાનની યુદ્ધકેદી-છાવણીનું સ્મરણ અમારા મનમાં હજી તાજું હતું, એટલે અમને થયું કે તિબેટની અંદર તો ખુદ તિબેટીઓની પરોણાગત માણવી જ સારી.

કોઈએ અમને રોકટોક કરી નહિ. કોઈને અમારી પરવા પણ લાગી નહિ. નગરમાં આ રીતે નિર્વિઘ્ને પેસી શક્યા તેથી અમને ભારે અચરજ થયું. છેવટે અમને સમજાયું કે કોઈ પણ પરદેશી ઉપર — યુરોપીઅન ઉપર પણ — શંકા લાવવાનું ત્યાં કારણ નહોતું, કારણ કે આજપૂર્વે પરવાના વગર કોઈ વિદેશી મનુષ્ય લ્હાસા સુધી પહોંચી શક્યો નહોતો. પરવાના વગરના વિદેશીઓને પોતાની સરહદની બહાર જ રાખનારા સરકારી બંદોબસ્ત માટે તિબેટીઓને ઘણું માન છે.

બે ટેકરીઓની વચ્ચેના પ્રવેશદ્વારમાં થઈને અમે લ્હાસામાં દાખલ થયા. અનેક ચોપડીઓમાં વાંચેલું કે એ પવિત્ર નગરીને દરવાજે સંત્રીઓ ખડા હોય છે. એટલે દરવાજે પહોંચ્યા ત્યારે અમારાં હૈયાં ધબકતાં હતાં. પણ કોઈ પહેરેગીરનું ત્યાં તો નામનિશાન નહોતું. ફક્ત થોડા ભિખારીઓ હાથ લાંબા કરીને ઊભેલા હતા. રાહદારીઓના પ્રવાહમાં ભળી જઈને નગરના મધ્ય ભાગ ભણી અમે ચાલ્યા. એક શબ્દ પણ અમે ઉચ્ચાર્યાે નહિ. મુસીબતો વેઠીને જડવત્ બની ગયેલાં અમારાં મન એકસામટા આટલા બધા નવા નવા અનુભવોના આઘાત વેઠી શકે તેમ નહોતાં.

સૂર્યાસ્ત થયો અને નગરી ઉપર કોઈ ગેબી રંગો છવાયા. ટાઢમાં ધ્રૂજતા અમે હવે કોઈ ઉતારા માટે નજર દોડાવતા હતા. પણ પેલા હિમ-વગડાનાં હરકોઈ તંબુ–રાવટીમાં અમે પેસી જતા તેટલી સહેલાઈથી લ્હાસાવાસીઓના દ્વાર થોડાં જ ઉઘડાવી શકાય? અમારા મુફલિસ દીદાર જોઈને કોઈ અમને પોલીસને હવાલે જ કરી દે. તે છતાં, અમારે નસીબ અજમાવ્યા સિવાય છૂટકો નહોતો. પહેલા મકાનમાં જ એક બહેરા-મૂંગા નોકર સાથે અમે ભટકાયા. બીજામાં એક ચાકરડી હતી તેણે તો અમને ભાળીને ચીસ જ નાખી. તે સાંભળીને એની શેઠાણી દોડી આવી, ને અમને બહાર કાઢયા. એ રીતે ગલીકૂંચીઓમાં અથડાતા-કૂટાતા અમે શહેરને છેક સામે છેડે પહોંચી ગયા. ત્યાં, લ્હાસામાં આવ્યા પછી પહેલી જ વાર, એક ભવ્ય ને રોનકદાર મકાન જોયું. એના ચોગાનમાં ઘોડાના તબેલા દેખાતા હતા. અમે તો ઝટઝટ અંદર પેઠા. પણ નોકરચાકરોએ અમને ગાળો દઈને બહાર કાઢવા માંડયા. તેની કાંઈ પરવા કર્યા વગર અમે તો સામાન હેઠે ઉતાર્યાે. આમ ઠંડે કલેજે અમને અડ્ડો જમાવતા જોઈને પછી નોકરો ગભરાયા, ને આજીજી કરવા લાગ્યા કે શેઠ ઘેર આવશે ને તેને ખબર પડશે તો પોતાનું આવી બનશે. એ રીતે બળજબરીથી કોઈના પરોણા બનવાનો ખ્યાલ જો કે અમને પણ રુચતો નહોતો. પરંતુ બીજો ઇલાજ નહોતો. કોલાહલને કારણે વધુ ને વધુ માણસો ભેગાં થવા લાગ્યાં. એ બધાના બબડાટને ગણકાર્યા વિના, લોથપોથ શરીરે ને ભૂખ્યે પેટે અમે અમારાં પોટલાંની પડખે ભોંય પર બેસી રહ્યા. ડિલ લંબાવવા જેટલી જગ્યા પણ મળે તો અમે તરત ઢળી પડીએ તેમ હતા.

ટોળાનો આવેશીલો શોરબકોર જોતજોતાંમાં શમી ગયો. અમારા સૂજેલા-ઉઝરડાયેલા પગ એમની નજરે ચડયા હશે તેથી એ ભલા લોકોને અમારી દયા આવી. શરૂઆત એક બાઈએ કરી—પેલી પોતાના મકાનમાંથી અમને કાઢી મૂકનારી બાઈએ જ. હવે એ અમારે માટે માખણની ચા લઈ આવી. બીજાં વળી બીજું લાવ્યાં — ત્સામ્પા, ખાવાનું અને બળતણ સુધ્ધાં. શરૂઆતમાં અમને હડધૂત કરવા બદલ જાણે કે એ લોકોને હવે પસ્તાવો થતો હતો. ખાવાની ચીજો ઉપર અમે તૂટી પડયા, અને એટલી વાર બીજું બધું ભૂલી ગયા.

એકાએક, શુદ્ધ અંગ્રેજીમાં સંબોધીને કોઈએ અમને બોલાવ્યા. અમે ઊંચું જોયું તો, અમીરી પોશાક પહેરેલા કોઈ મોભાદાર તિબેટવાસી આવીને ઊભા હતા. ઇંગ્લંડ સુધી ભણવા ગયેલા તિબેટના ચાર જુવાન ઉમરાવો વિશેનો એક પુસ્તકમાંનો ઉલ્લેખ અમને સાંભરી આવ્યો. એ ચારમાંના જ એક તો આ નહિ હોય ને? — એવું અમને થયું, અને અચરજભેર તેમને પૂછયું પણ ખરું. એમણે કહ્યું કે ઇંગ્લંડ તો એ નહોતા ગયા, પણ હિંદુસ્તાનમાં પોતે ઘણાં વરસો ગાળેલાં. અમારી સાચી હકીકત તેમને ટૂંકાણમાં કહીને અમે આશરા માટે આજીજી કરી. ઘડીભર વિચાર કરીને એ કહે કે નગર ન્યાયાધીશની રજા વિના એ અમને ઘરમાં દાખલ કરી શકે નહિ. અને પછી તરત પોતે જ એ પરવાનગી મેળવવા ઊપડી ગયા.

એમના ગયા પછી લોકોએ અમને કહ્યું કે એ ગૃહસ્થ લ્હાસાના વીજળીના કારખાનાના અધિકારી હતા. ન્યાયાધીશ રજા આપશે એવી અમને ઝાઝી આશા તો નહોતી, તે છતાં એ રાત પૂરતો ત્યાં મુકામ કરવામાં અમે પ્રવૃત્ત થયા. થોડી વાર પછી એક નોકર આવીને વીજળી-અધિકારી શ્રી થાંગમે પાસે અમને લઈ ગયો.

થાંગમે ને તેમનાં પત્નીએ અમને આવકાર દીધો. એમનાં પાંચ બાળકો કૌતુકભેર અમારી સામે તાકી રહ્યાં. નગર ન્યાયાધીશે એક રાત પૂરતો અમને આશ્રય દેવાની રજા થાંગમેને આપી હતી. પણ ભવિશ્યનો નિર્ણય તો પ્રધાનમંડળે જ કરવાનો હતો. ભવિશ્યની મગજમારી કર્યા વિના એ રાતે તો અમે નિરાંતે આડા પડયા. સરસ મજાનો સગવડવાળો એક ઓરડો અમને મળ્યો હતો. અંદર એક નાનકડી લોખંડની શગડી હતી તે અમને હૂંફ આપતી હતી. સાત વરસ પછી પહેલી જ વાર અમને શગડીનાં દર્શન થયાં! શગડીમાં બળતણ તરીકે વપરાતું કીમતી લાકડું લ્હાસાની આસપાસ ઊગતું નહોતું, તેથી યાકની પીઠ પર કેટલાંય અઠવાડિયાંની મજલ કરાવીને એને પાટનગરમાં લાવવું પડતું હતું.

લઘરવઘર વેશે, અતિશય સંકોચ સાથે, એ ઓરડાના મખમલછાયા પલંગ ઉપર અમે પડયા, પણ ઊંઘ કેમેય આવે નહિ. કાતિલ ઠંડીમાં એક ફાટેલો ધાબળો ઓઢીને ભોંય પર સૂતાં સૂતાં અમે અનેક રાતો વિતાવી હતી. એટલે હવે અમને મળેલ પોચી-સુંવાળી પથારીઓ અને હૂંફાળા ઓરડાથી એકદમ ટેવાઈ જવા અમારાં શરીર તૈયાર નહોતાં. મગજમાં ઘંટીનાં પડ ફરતાં હોય તેમ વિચારોનાં ચક્કર ઘૂમતાં હતાં. અમારી ઉપર જે જે વીતકો વીત્યાં હતાં તે બધાં સામટાં સાંભરીને મગજમાં ભીડ મચાવતાં હતાં. કેદ-છાવણી, સાહસો, મુસીબતો, અને એકવીસ એકવીસ મહિનાની સતત નાસભાગ.

વળતી સવારે અમારી ઊંઘ હજી બરાબર ઊડે તે પહેલાં ગળી ચા અને મીઠાઈ લઈને એક નોકર હાજર થઈ ગયો. તે પછી ગરમ પાણી આવ્યું, ને અસ્તરા લઈને અમે અમારાં દાઢાં-ઝાંખરાં ઉપર તૂટી પડયા. એક મુસલમાન હજામ આવીને અમારી જટાઓ ઉપર કામે લાગી ગયો. એની કલાની પ્રસંશા કર્યા વિના અમારાથી રહેવાયું નહિ. કેશ-સજાવટની કલાને તિબેટીઓએ બહુ અટપટી બનાવી નથી : કાં તો એ લાંબો શિખા-ગુચ્છા રાખે છે, ને કાં તો સફાચટ મૂંડો.

તિબેટના વિદેશ પ્રધાન સાથેની મુલાકાત પછી બપોરે ઘેર આવીને થાંગમેએ જે સમાચાર આપ્યા તેણે અમને અંતે નિરાંત કરાવી : અંગ્રેજોને અમારી સોંપણી થશે નહિ, અને હાલ તુરત અમે લ્હાસામાં રહી શકશું. પણ દલાઈ લામાની બાલ્યાવસ્થાને કારણે રાજ્યનો વહીવટ કરતા રીજંટ બહારગામથી આવે ત્યાં સુધી ઘરની અંદર જ રહેવાની સૂચના અમને વિનયભેર આપવામાં આવી. અમારાં ખોરાક-કપડાંની જવાબદારી લેવા સરકાર તૈયાર હતી.

અમારા હરખનો પાર ન રહ્યો. થોડાક દિવસનો આરામ! એ જ તો અમારે જોઈતો હતો. જૂનાં છાપાંનાં એક ડુંગરા ઉપર અમે ઉમંગભેર તૂટી પડયા; પણ એમાંથી તારવેલા સમાચાર ઉમંગ કરાવે તેવા નહોતા. જગતભરમાં હજી અશાંતિ હતી, અને અમારો દેશ કપરા કાળમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો.

તે જ દિવસે, નગર ન્યાયાધીશની કચેરીના એક અધિકારી અમારી મુલાકાતે આવ્યા. અત્યંત વિનયપૂર્વક એમણે અમારો સામાન તપાસવાની માગણી કરી. કીરોંગથી આવેલો એક સંદેશો એમની પાસે હતો. તેમાંની હકીકતો સાથે અમારા પ્રવાસની તારીખો એ સરખાવતા હતા. જરા હિંમત કરીને અમે એમને પૂછી જોયું કે, ‟જે જે અમલદારોના જિલ્લામાંથી અમે પસાર થયા હતા તેમને શું હવે સજા થવાની?”

‟એ નિર્ણય પ્રધાનમંડળ કરશે, પણ અમલદારોએ તો સજા માટે તૈયાર જ રહેવાનું,” એટલું એમણે કહ્યું. એ સાંભળીને અમને ગમગીની થઈ. તે છતાં, અમલદારોથી અમે કેવી રીતે નાસતા ફરતા ને કેવી કેવી રીતે તેમને છેતરતા, તેની વાતો કહીને અમે તેમનું મનોરંજન કર્યું. તે પછી અમારું મનોરંજન કરનારી એક વાત એમણે સામેથી કહી. એ કહે કે આગલી સાંજે તો લ્હાસા ઉપર જર્મન ચઢાઈ થવાની વાટ જોવાતી હતી! રસ્તામાં જેની જેની સાથે અમારે વાત થઈ હશે તે દરેક વ્યક્તિએ દોડીને નગર ન્યાયાધીશને ખબર આપી હશે, એટલે જર્મન સેનાએ રાજધાનીમાં પ્રવેશ કર્યાે હોય તેવું વાતાવરણ એમની કચેરીમાં થઈ ગયું હતું.

આખી નગરીને મોઢે અમારી વાત થતી હતી. દરેક જણ અમને નજરે જોવા ને અમારાં પરાક્રમની વાત જાતે સાંભળવા ઉત્સુક હતું. બહાર જવાની તો અમને મનાઈ હતી, એટલે બહારના લોકો અમને મળવા આવ્યા જ કરતા. મહેમાનો માટે સારામાં સારી ચા બનાવીને એક એકથી ચઢિયાતા કપમાં પીરસવામાં જ અમારાં યજમાન-પત્ની તો બિચારાં રોકાઈ ગયાં. મહેમાનનો દરજજો જેમ ઊંચો, તેમ તેને મોંઘેરા ને વધુ રૂપાળા કપ ધરવા પડે.

રોજરોજ થાંગમેને ઘેર મોટાંમોટાં મોભાદાર મહેમાનો આવવા લાગ્યાં. એ પોતે પાંચમા દરજજાના ઉમરાવ હતા, એટલે પ્રણાલિકા પ્રમાણે તો અત્યાર સુધી એમને ઘેર એમના સમાન કે ઊતરતા દરજજાનાં મહેમાનો જ આવતાં. પણ હવે તો ઊંચામાં ઊંચા દરજજાનાં લોકો પણ અમને જોવા-મળવા આવતાં. એમાંનાં બે હતાં ત્સારોંગ નામના પ્રધાનનાં પુત્ર ને પુત્રવધૂ. સામાન્ય કુટુંબમાં ઊછરેલા ત્સારોંગ મહાશય પૂર્વે તેરમા દલાઈ લામાને પ્રિય થઈ પડીને ઘણે ઊંચે દરજજે ચડયા હતા. ચાલીસ વરસ પહેલાં ચીનાઓએ તિબેટ પર ચઢાઈ કરી અને એ લામાને નાસીને હિંદુસ્તાન જતા રહેવું પડયું, ત્યારે ત્સારોંગે પોતાના માલિકની અમૂલ્ય સેવા બજાવી હતી. પાછળથી રાજકીય કાવાદાવાને કારણે એમણે પોતાનું સત્તાસ્થાન ગુમાવ્યું હતું ને હવે તે ટંકશાળ-અધિકારીના હોદ્દા પર હતા. છવ્વીસ વરસનો એમનો જુવાન પુત્ર હિંદુસ્તાનમાં ઊછરેલો હતો, ને અંગ્રેજી છૂટથી બોલી જાણતો હતો. વિજ્ઞાનની બાબતોમાં એને બહુ રસ હતો, ને છેલ્લામાં છેલ્લી શોધો વિશે એણે અમને પૂછપરછ કરી. પોતાનો રેડિયો એણે જાતે બનાવેલો હતો, ને મકાનના છાપરા ઉપર એક નાનું પવનચક્ર મૂકીને તેમાંથી તે વીજળી પણ પેદા કરતો હતો.

કોઈક વૈગ્નાનિક બાબતની ચર્ચા અમે કરતા હતા, ત્યાં એ જુવાનની પત્ની પણ અમને પ્રશ્નો પૂછવા માંડી. લ્હાસાની રૂપસુંદરીઓમાંની એક એ યુવતીનું નામ યાંગચેનલા હતું. એણે ભભકાદાર પોશાક પહેરેલો હતો એટલું જ નહિ, પફપાવડર ને રંગીન હોઠસળીનો ઉપયોગ પણ એ કરી જાણતી હતી. એ જરાય શરમાળ નહોતી, તે તો જે ઉત્સાહથી અમારી સફર વિશે એ પ્રશ્નો પૂછતી તેની ઉપરથી જણાઈ આવતું હતું. તિબેટી ભાષા ઉપરનો અમારો કાબુ જોઈને એ અચરજ પામી. વાતચીત દરમિયાન થોડી થોડી વારે એ બાઈ જ નહિ, બધાં મુલાકાતીઓ અમારી સામે જોઈને હસી પડતાં. પાછળથી અમારા મિત્રોએ કહ્યું કે અમે બિલકુલ તિબેટના ગામડિયાઓની બોલી બોલતા હતા તેથી મહેમાનોને વારે વારે રમૂજ થતી હતી.

બીજા મુલાકાતીઓમાંના એક તિબેટી સેનાના એક ‘જનરલ’ હતા. વિખ્યાત જર્મન સેનાપતિ રોમેલ વિશે બને તેટલું જાણી લેવા એ આતુર હતા. છાપાંમાં એમણે રોમેલ વિશે ઘણું ઘણું વાંચી કાઢયું હતું. વર્તમાનપત્રોની બાબતમાં લ્હાસા બહારની દુનિયાથી વિખૂટું પડી ગયેલું નથી. દુનિયા આખીમાંથી છાપાં ત્યાં હિંદુસ્તાનને રસ્તે આવતાં હતાં. હિંદુસ્તાનનાં દૈનિકો તો પ્રગટ થયા પછી અઠવાડિયે નિયમિત રીતે આવી પહોંચતાં.

કેટલાંય મુલાકાતીઓ અમને જાતજાતની ભેટ-સોગાદો આપી જતાં. એમની લાગણીને કારણે લ્હાસામાં અમને ઘર જેવું લાગવા માંડયું. થાંગમે-દંપતી સાથેના અમારા સંબંધે તો ગાઢ મૈત્રીનું સ્વરૂપ લેવા માંડયું. અમારાં ખાવાપીવાની ને દરેક જાતની પૂરતી સંભાળ એ લેતાં. અમારી ભોજનશક્તિ સારી હતી તે જોઈને પણ એ બહુ સંતોશ પામતાં. તે છતાં, વાટમાં અમે જે વેઠયું હતું તેને પરિણામે અમારી તબિયતમાં નાના નાના ઘોબા પડી જતા. વચમાં પીટરને તાવ આવી ગયો, ને બરફ ખૂંદવાને કારણે મને લાગુ પડેલો સંધિવા મારા પગને હેરાન કરી ગયો. ચીની એલચી ખાતાના ‟જર્મની-રિટર્ન” તબીબને બોલાવીને થાંગમેએ યુરોપી ઢબે અમારી સારવાર કરાવી.

અમારા જેવા બે કંગાલ ભાગેડુઓને તિબેટે જેવો આવકાર આપ્યો તેવો કદાચ જગતના બીજા કોઈ દેશે ન દીધો હોત.

મુલાકાતોના પ્રવાહમાં જરા ઓટ આવતી તેટલી વાર અમે અમારી નોંધપોથીઓ ઉપર કામે લાગી જતા. થોડા વખતમાં થાંગમેનાં બાળકો સાથે પણ અમારે દોસ્તી થઈ. તિબેટી લિપિ લખતાં શીખવાની મથામણ હું કરતો હતો, તેથી એ છોકરાં સાંજે નિશાળેથી આવે ત્યારે એમનું લેસન રસપૂર્વક તપાસતો. એ દેશની લિપિ છૂટથી લખતાં શીખતાં મને વરસો લાગ્યાં. એના એક એક અક્ષરમાં કાંઈ મુશ્કેલી પડતી નથી, પણ તેમને જોડીને શબ્દો બનાવવા સહેલા નથી. કેટલાય અક્ષરો હિંદુસ્તાનની પુરાતન લિપિઓમાંથી લીધેલા છે, એટલે તિબેટી લખાણ ચીનીને નહિ પણ હિન્દીને જ વધુ મળતું આવે છે. સરસ મજબૂત કાગળ ઉપર ચીની શાહી વડે એ લખાય છે. તિબેટમાં ઊંચી જાતનો કાગળ બનાવવાનાં કારખાનાં છે. તે ઉપરાંત નેપાલ-ભુતાનનાં એવાં કારખાનાંમાંથી દર વરસે કાગળના હજારો બોજાની આયાત થતી રહે છે. તિબેટી નિશાળીઆઓ તો લાકડાની સ્લેટ ઉપર જ શાહી-ખીતાથી પાઠ લખે છે, ને પછી ભીના પોતાથી એને સાફ કરી નાખે છે.

જોતજોતાંમાં આઠ દિવસ વીતી ગયા. તે દરમિયાન ઘરમાં જ રહીને અમે સરકારી આદેશનું બરાબર પાલન કર્યું હતું. તેમાં એક દિવસ, તિબેટના બાળરાજા દલાઈ લામાનાં મા-બાપને ઘેર જવાનું નોતરું આવ્યું. અમે તો તાજૂબ થઈ ગયા. ત્યાં અમને શીદ બોલાવ્યા હશે, તેની મૂંઝવણ પણ થઈ. તિબેટી સરકારે અગાઉ મોકલાવેલાં નવાં લૂગડાં ને પગરખાં પહેરીને અમે ઝટ ઝટ તૈયાર થઈ ગયા. થાંગમેએ અમને બન્નેને સફેદ રેશમના બબ્બે દુશાલા આપ્યા, ને દેવ-રાજાનાં માતા-પિતા સન્મુખ હાજર થતી વખતે તે સાદર ભેટ ધરવાની શિખામણ દીધી. આ દુશાલા-ભેટની પ્રથા અમે કીરોંગમાં પણ જોઈ હતી. ઊંચા દરજ્જાના કોઈ માણસની મુલાકાતે જતી વખતે, કોઈ અરજ રજૂ કરતી વખતે અથવા મોટા મોટા તહેવારો વખતે આવા દુશાલા ભેટ દેવાનો રિવાજ તિબેટમાં છે. દુશાલા પણ ભાતભાતની કીમતના મળે છે, ને દેનારે પોતાના દરજ્જાને અનુરૂપ તેની પસંદગી કરવાની હોય છે.

મહેલને પહેલે માળે એક ખંડમાં નાનકડા સિંહાસન પર બિરાજમાન રાજમાતાને નમન કરીને અમે સન્માનભેર દુશાલા ભેટ ધર્યા, ત્યારે તેમણે મુખ પર પ્રસન્નતા બતાવી. તે લઈને નોકરોને સોંપી દીધા પછી, તિબેટી પ્રણાલિકા વિરુદ્ધ જઈને, તેમણે અમારી સાથે યુરોપી ઢબે હાથ મિલાવ્યા. તે ઘડીએ દલાઈ લામાના પિતાએ પ્રવેશ કર્યાે. ફરી અમે લળી લળીને નમન કર્યાં અને વિધિપૂર્વક દુશાલા સાદર કર્યા. તેમણે પણ હાથ મિલાવ્યા. અવારનવાર એમને ઘેર યુરોપીઅનો આવતાં હતાં એટલે એ દંપતી કેટલાક યુરોપી રીતરિવાજથી પરિચિત હતાં — ને તેનું તેમને અભિમાન પણ હતું.

ચા પીતાં પીતાં એમના પૂર્વજીવનની વાત નીકળી. એમનો પુત્ર દલાઈ લામાનો અવતાર છે તેવી શોધ થઈ, તે પહેલાં એ લોકો આમદો નામના ગામડામાં સામાન્ય ખેડૂતની જેમ રહેતાં હતાં. આમદો આમ તો ચીનના ચીંઘાઈ પ્રાંતમાં આવેલું છે, પણ તેની વસ્તી લગભગ બધી તિબેટીઓની જ બનેલી છે. લ્હાસાવાસીઓને અપરિચિત એવી એ પ્રદેશની ગ્રામબોલી જ રાજધાનીમાં રહેણાક કર્યા પછી પણ તેઓ બોલતાં હતાં. તેથી દલાઈ લામાનો 14 વરસનો એક ભાઈ અમારી વચ્ચે દુભાશિયાનું કામ કરતો હતો.

દેવ-રાજાનાં માબાપ જે સામાન્ય સ્થિતિમાંથી ઓચિંતાં ઊંચે ચડર્યાં હતાં તેનું પ્રતિબિંબ આ શાહી મહેલાતમાં પણ જળવાઈ રહેલી તેમની આકર્શક સાદાઈમાં પડતું હતું. જો કે એમની છટા ને રીતભાત ગર્ભશ્રીમંતના જેવી જ હતી. પોતાના જીવનમાં વીજળી પડે તે રીતે આવી પડેલા સ્થાન–પલટાની કોઈ વિપરીત અસર એમની ઉપર થઈ જણાતી નહોતી.

દલાઈ લામાનો ભાઈ, લોબસાંગ, ચકોર હતો. અમારે વિશે ભારોભાર કૌતુકથી એ તરવરતો હતો, ને અમારા અનુભવો વિશે જાતજાતના સવાલો પૂછયા કરતો હતો. પોતાના 11 વર્સના ‘દૈવી’ લઘુબંધુએ અમારા સંબંધી વિગતવાર માહિતી ભેગી કરી લાવવાનું કામ એને સોપ્યું હતું, તેમ એણે કહ્યું. ખુદ દલાઈ લામાને પણ અમારામાં રસ પડયો છે તે જાણીને અમે થનગની ઊઠયા, ને એમને વિશે વધુ જાણવા ઉત્સુક પણ બન્યા. અમને જાણવા મળ્યું કે તિબેટમાં ‘દલાઈ લામા’ નામ બિલકુલ વપરાતું જ નથી. મોંગોલિયન ભાષાના એ શબ્દનો અર્થ થાય છે ‘મહાસાગર’. તિબેટમાં દલાઈ લામાનો ઉલ્લેખ ‘ગ્યાલપો રિંપોશ’ (મોંઘેરા મહારાજા)ને નામે થાય છે.

8. પ્રથમ પરિચયો

લ્હાસા પહોંચ્યા પછી દસ દિવસે શહેરમાં હરવા-ફરવાની છૂટ અમને મળી. સરકારે સિવડાવી આપેલાં ઘેટાંના ચામડાના તિબેટી જામામાં સજ્જ થઈને અમે બજારમાં નીકળી પડયા. લ્હાસા શહેરના મધ્ય ભાગમાં એકલી દુકાનો જ દુકાનો છે. અનંત હારમાં ઊભેલી હાટડીઓને છલકાવીને પછી કેટલોય માલ રસ્તાની બાજુ પર ઊતરી પડે છે. કેટલાક મોટા મોટા વસ્તુ-ભંડારોમાં સોયથી માંડીને રબરના જોડા સુધીની ચીજવસ્તુઓ મળે છે; તો એમની બાજુમાં વળી રેશમની હાટો ભરેલી હોય છે. અનાજની દુકાનોમાં તરેહ તરેહના સ્થાનિક ખાદ્ય પદાર્થાે ઉપરાંત અમેરિકન માંસ અને ઓસ્ટ્રેલિયન માખણના ડબ્બા તથા ઇંગ્લીશ વ્હિસ્કીના શીશા પણ વેચાય છે. દુનિયાની બજારમાં મળતી કોઈ પણ વસ્તુ લ્હાસામાં ખરીદી શકાય છે — અથવા વરદી આપીને મગાવી શકાય છે. સીવવાના સંચા, રેડિયો, ગ્રામોફોન અને અમેરિકન ફિલ્મોની છેલ્લામાં છેલ્લી રેકર્ડોનો સુધ્ધાં તેમાં સમાવેશ થઈ જાય છે. હટાણું કરવા નીકળેલાં નરનારીઓનાં રંગબેરંગી વસ્ત્રો, મુક્ત હાસ્યો અને ભાવતાલની અનંત રકઝકને પરિણામે બજારનું વાતાવરણ ખુશખુશાલ રહેતું હોય છે.

એક દુકાનમાં કોઈ ભરવાડ યાકના વાળ આપીને બદલામાં છીંકણી લેતો હોય, બીજીમાં નોકરચાકરોની પલટન સાથે આવેલાં કોઈ શેઠાણી કલાકો સુધી રેશમ-જરીના ડુંગરા ખૂંદતાં હોય, તો ત્રીજીમાં એટલી જ ચીવટથી ભરવાડણો પોતાની પ્રાર્થના-પતાકાઓ માટે હિંદી સુતરાઉ કાપડ પસંદ કરતી હોય. તિબેટમાં કાપડ વારથી નહિ પણ હાથ વડે જ માપીને લેવાનું હોય છે. મારાં લાંબાં બાવડાંને લીધે, એ રીતે, મને હંમેશાં લાભ થતો.

લ્હાસામાં તડકો ઠીક ઠીક પડતો હશે તેનો ખ્યાલ યુરોપીઅન હેટોની થતી ધૂમ ખરીદી ઉપરથી અમને આવ્યો. છત્રીઓ અને છાંયો કરવાનાં બીજાં છત્રો પણ નાનામોટા કદમાં ને વિવિધ રંગોમાં પુશ્કળ વેચાતાં હતાં. સાધુઓમાં તેની સારી ઘરાકી રહે છે, કારણ કે અમુક વિધિ સિવાયને પ્રસંગે એમને હંમેશા ઉઘાડે માથે જ ફરવાનું હોય છે.

બ્રિટિશ એલચીખાતાના મંત્રી અમારા યજમાન થાંગમેના સારા મિત્ર હતા. એમના આગ્રહને લીધે એક દિવસ અમે એલચીખાતાની કચેરીએ ગયા. વતનમાં અમારાં કુટુંબોએ તો અમારી આશા ક્યારનીય મૂકી દીધી હશે, તે છતાં તેમને અમારા સમાચાર પહોંચાડવા અમે આતુર હતા. બહારની દુનિયા સાથેનો સીધો સંબંધ તો લ્હાસામાં એકમાત્ર બ્રિટિશ એલચીખાતાને જ હતો. તિબેટ વિશ્વ-ટપાલ સંઘમાં જોડાયેલું નહોતું, તેથી તેનો પોતાનો આંતરરાષ્ટ્રીય ટપાલ-વ્યવહાર ઠીક ઠીક અટપટો હતો.

બ્રિટિશ એલચીખાતાનું વાયરલેસ યંત્ર ચલાવનાર રેજિનાલ્ડ ફોક્સ નામના ભાઈએ લ્હાસામાં ઘણાં વરસો ગાળેલાં હતાં ને તિબેટી યુવતી સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં. સોનેરી વાળ અને બદામ જેવડી કાળી કાળી આંખોવાળાં ચાર રૂપાળાં બાળકો એમના ઘરમાં હતાં. રેડીઓ-ટેલિફોનથી હિંદુસ્તાન સાથે સંપર્ક રાખી શકનાર ફોક્સની કુશળતા માટે લ્હાસામાં સહુને માન હતું.

બ્રિટિશ એલચીખાતાના મુખ્ય અધિકારી સાથેની વાતચીતમાંથી અમને જાણવા મળ્યું કે કેદ-છાવણીમાંથી છટકીને અમે ખેડેલી સફરની વિગતવાર માહિતી એમને પહોંચી ચૂકી હતી. મૈત્રીભરેલા વાતાવરણમાં ચા-નાસ્તો અને વાતો કરીને અમે છૂટા પડયા તે પહેલાં આંતરરાષ્ટ્રીય રેડ-ક્રોસ સંસ્થા દ્વારા અમારા ખુશીખબર યુરોપમાંનાં અમારાં કુટુંબોને પહોંચાડવાનું એમણે વચન આપ્યું. તે પછી ક્યારેક ક્યારેક એલચીખાતા દ્વારા અમે સ્વજનોને કાગળ લખી શકતા, પણ ઘણુંખરું તો તિબેટી ટપાલખાતાની અટપટી વ્યવસ્થા ઉપર જ અમારે આધાર રાખવો પડતો. અમારા કાગળને એક કવરમાં બીડી, તેની ઉપર તિબેટી ટિકિટવાળું વળી બીજું પરબીડિયું ચડાવી, તેને અમે હિંદુસ્તાનની સરહદ સુધી પહોંચાડતા. ત્યાં કરેલી ગોઠવણ મુજબ એક ભાઈ બહારનું પરબીડિયું ફોડી, અંદરના કવર પર હિંદુસ્તાની ટિકિટ ચોડીને તેને ફરી ટપાલમાં નાખી દેતા. કાગળનું કિસ્મત જોર કરે તો એ રીતે પખવાડિયામાં તે યુરોપ પહોંચી જતો. તિબેટની અંદર ચાર-ચાર માઈલની ખેપ કરતા હલકારાઓની હારમાળા દ્વારા ટપાલની લાવજા થાય છે. દેશની મુખ્ય સડકો ઉપર નાની નાની ઝૂંપડીઓ હોય છે તેમાં પાછલે ગામથી આવતા કાસદની વાટ જોતા નવા હલકારા સાબદા ખડા હોય છે. એ હલકારાના ભાલાની ટોચે બાંધેલા ઘૂઘરા ઠેઠ હિંદુસ્તાનની સરહદ સુધી ગાજતા જાય છે.

બ્રિટિશ એલચીખાતામાંથી પાછા વળતાં રસ્તામાં કેટલાક માણસો મળ્યા તે કહે કે એમના માલિકે અમને મળવા તેડાવ્યા હતા. માલિક કોણ હતા તે પૂછતાં જાણવા મળ્યું કે તિબેટભરના તમામ સાધુઓના ચાર વરિશ્ટ અધિકારીઓમાંના એક તેઓ હતા. એમના ભવ્ય નિવાસસ્થાનની સ્વચ્છતા જોઈને અમે આભા બની ગયા : એની ભોંયની લાદી ઉપર ભોજન પીરસ્યું હોય તો પણ વિનાસંકોચે જમી શકાય. ચા-પાણી પછી વાતચીત દરમિયાન એ અધિકારીએ અમને નિખાલસપણે કહ્યું કે, તિબેટ પછાત દેશ છે એટલે અમારા જેવા લોકોનો અહીં સારો ઉપયોગ થઈ શકે. પણ કમનસીબે, બીજા બધા અધિકારીઓની માન્યતા એમના જેવી નહોતી. અમારા વતનમાં અમે શો ધંધો કરતા હતા અને કયા કયા વિશયોનો અમે અભ્યાસ કર્યાે હતો તે પણ તેમણે પૂછયું. પીટરભાઈ ખેતીવાડીના ઇજનેર હતા તે હકીકતમાં તો એમને ભારે રસ પડયો. એ બાબતનો એકેય નિષ્ણાત તિબેટમાં હતો નહિ, ને એ કામ માટે તો આટલા મોટા દેશમાં પાર વગરનો અવકાશ હતો.

વળતે દિવસે ચારેય પ્રધાનોની સત્તાવાર મુલાકાતે અમે જઈ આવ્યા. એ પ્રધાનો માત્ર રીજંટને જ જવાબદાર હોય છે, અને રાજ્યની તમામ સત્તા એમના હાથમાં કેંદ્રિત થયેલી હોય છે. સુરખાંગ નામના 32 વરસના ને સહુથી જુવાન પ્રધાનથી અમે શરૂઆત કરી. એમના વિચારો પ્રગતિશીલ મનાતા હતા. બહારની દુનિયાના બનાવો વિશે એ સુમાહિતગાર જણાયા. રજવાડી ખાણું લઈને અમે તેનાથી જુદા પડયા ત્યારે અમારી જાણે વરસોજૂની ઓળખાણ હોય તેવી લાગણી અનુભવી.

તે પછી કાબશોપા નામના બીજા પ્રધાનને ઘેર અમે ગયા. પોતાના મોભા વિશે તેઓ પલેપલ જાગૃતિ રાખતા — ને અમને પણ રખાવતા હતા. એમની અલંકારી વાણીનો પ્રભાવ અમને આંજી રહ્યો હતો તે દરમિયાન, વિરામચિહ્નોરૂપે તેઓ ગળું ખોંખારતા જતા ને પ્રત્યેક વેળાએ થૂકદાની ધરીને નોકરો દોડયા આવતા. તિબેટી શ્રીમંતોના ઘરમાં ઠેકઠેકાણે થૂકદાનીઓ ગોઠવેલી અમે જોઈ હતી, પણ આ રીતે નોકરો તે લઈને ધસી આવે તે અમારે માટે નવતર દૃશ્ય હતું. કાબશોપા મહાશયનો વાણી-પ્રવાહ એવો અસ્ખલિતપણે વહ્યો જતો હતો કે અમે તિબેટી બોલી જાણીએ છીએ તેનો ખ્યાલ એમને આપી શકીએ તે પૂર્વે તો એમણે પોતાના ભત્રીજાને દુભાશિયાની કામગીરી સોંપી પણ દીધી. એ જુવાન ભત્રીજાને તેના અંગ્રેજીના જ્ઞાનને કારણે વિદેશખાતાની કચેરીમાં નોકરી મળેલી હતી. હિંદુસ્તાનમાં તેણે અભ્યાસ કરેલો હતો અને તિબેટમાં અનેક સુધારા કરી નાખવાની તમન્નાથી એ ભરપૂર હતો. જો કે પોતાના નવા વિચારો સહિત રૂઢિચુસ્ત સાધુઓ સમક્ષ ખડા થવાની હિંમત તેણે બતાવવાની હજી બાકી હતી.

લ્હાસાની પ્રદક્ષિણા કરવા આવતા જાત્રાળુઓ માટે શહેર ફરતી પાંચ માઈલ લાંબી એક સડક છે. ચાર પ્રધાનોમાંના એક સાધુ હતા તેમનું મકાન એ સડક પર આવેલું હતું. ઝાઝા દમામ વગર એમણે અમને આવકાર્યા. પોતાની નાની મજાની શ્વેત દાઢીનું વાજબી અભિમાન એ અનુભવતા હતા, કારણ કે તિબેટમાં દાઢી જવલ્લે જ જોવા મળે છે. રામ્પા નામના એ સાધુપ્રધાને રશિયાની રાજનીતિ વિશે ઘણો રસ બતાવ્યો અને અમને જણાવ્યું કે ઉત્તરમાંથી એક મહાસત્તા આવીને તિબેટ ઉપર ફરી વળશે, ધર્મનો નાશ કરશે અને દુનિયા આખી પર આણ વરતાવશે એવી આગમવાણી તિબેટી પુરાણોએ ભાખેલી છે.

છેવટે અમે પુખાંગ નામના સહુથી વયોવૃદ્ધ પ્રધાનને મળવા ગયા. આંખની ઝાંખપને કારણે જાડા કાચનાં ચશ્માં એમને પહેરવાં પડતાં હતાં અને એ માટે દલાઈ લામાની ખાસ પરવાનગી એમણે પ્રાપ્ત કરેલી હતી. એ દેશમાં ચશ્માંને કોઈ ગેર-તિબેટી વસ્તુ ગણીને હડધૂત કરવામાં આવે છે. સરકારી કચેરીઓમાં તો તેના વપરાશ પર સદંતર પ્રતિબંધ જ છે, ને ઘેર પણ તેના ઉપયોગને બહુ ઉત્તેજન અપાતું નથી. શરૂઆતના વિવેક-પ્રદર્શન પછી અમારી સાથેની વાતચીતનો દોર પ્રધાનશ્રીનાં ધર્મપત્નીએ જ સંભાળી લીધો.

આગળ જતાં પુખાંગના પુત્રો સાથે પણ મારે પરિચય થયો. તેમાંના એક ગ્યાગત્સે પ્રાંતના સુબા હતા, ને મૂળ તિબેટી પણ પછી સિકીમની રાજકન્યા બનેલી એક સુંદરી સાથે એનાં લગ્ન થયેલાં હતાં. એના જેવી રૂપવતી નારી જિંદગીભરમાં મેં જોઈ નથી. એશિયાઈ સ્ત્રીનું અવર્ણનીય આકર્શણ તે ધરાવતી હતી, અને યુગોજૂની એક સંસ્કૃતિની મહોર તેના વ્યક્તિત્વ ઉપર લાગેલી હતી. સાથે સાથે એ બુદ્ધિશાળી, સુશિક્ષિત ને નવા વિચારોવાળી પણ હતી. હિંદુસ્તાનની એક સારામાં સારી નિશાળમાં એણે અભ્યાસ કરેલો હતો, ને પોતાના પતિના ભાઈઓ સાથે પરણવાની હિંમતભેર ના પાડનાર એ પહેલવહેલી તિબેટી સ-બળા સ્ત્રી હતી. યુરોપનાં ચા-ઘરોમાં જોવા મળતી હરકોઈ તેજસ્વી ચતુરા સાથે ચર્ચામાં એ બરોબરી કરી શકે તેમ હતી. સ્ત્રીઓના સમાન હકની વાતો તે ઘણી વાર કરતી…… પણ તિબેટમાં હજી એને માટે બહુ વાર હતી.

જેને જેને અમે મળતા તેની ઉપર અમારા નિરુપદ્રવીપણાની છાપ પાડવા મથતા અને તિબેટમાં વસવાટ કરવાની અમારી અરજી માટે તેમની સહાનુભૂતિ માગતા. લ્હાસામાં રહીને કેટલાક લોકો વિદેશી સત્તાઓને બાતમી પૂરી પાડી રહ્યા હતા તેમ અમે સાંભળ્યું હતું. તેથી અમનેય કદાચ ગુપ્તચરો ગણવામાં આવ્યા હશે! પણ રાજકારણમાં તો અમને કોઈ જાતનો રસ હતો જ ક્યાં? અમે તો એટલું જ માગતા હતા કે અમારે વતન પાછા ફરી શકીએ ત્યાં સુધી અમને ત્યાં આશરો અને કાંઈક કામ મળે.

દરમિયાન, ફેબ્રુઆરીની શરૂઆત હતી તો પણ, વાતાવરણમાં મધુરી ગરમી આવી રહી હતી. ઇજિપ્તનું પાટનગર કેરો વિશુવવૃત્તથી જેટલું દૂર છે તેટલું પણ લ્હાસા તો નથી. વળી ઊંચાણને કારણે સૂર્યનાં કિરણો અહીં સવિશેષ ઉગ્ર લાગે છે. શિયાળુ હવામાન આવું હૂંફાળું હોવા છતાં કોઈ પણ જાતની પ્રવૃત્તિ વિનાના અમે કંટાળો અનુભવવા લાગ્યા. બાસ્કેટ-બોલની રમત માટેના એક નાના ચોગાન સિવાય આખા લ્હાસામાં મેદાની રમતો માટે કાંઈ જ સગવડ નહોતી. સાંભળવા પ્રમાણે થોડાં વરસ પર શહેરમાં એક ફૂટબોલ-મેદાન હતું ને તેમાં જુદી જુદી ટુકડીઓ વચ્ચે સામનો થતો હતો. એવા એક સામના દરમિયાન વાવાઝોડું-વરસાદ થયાં ત્યારથી ફૂટબોલ ઉપર સરકારી પ્રતિબંધ મુકાઈ ગયો હતો! કદાચ રીજંટને અંગત રીતે એ રમત નહિ ગમતી હોય, અથવા એવું કોઈ આકર્શણ લોકોનાં મન ઉપર કબજો જમાવે તે ધર્મસત્તાવાળાઓને નહિ રુચ્યું હોય. સાચું કારણ ગમે તે હોય, પણ વાવાઝોડાને એવી નકામી રમત પ્રત્યેની વરુણદેવતાની ખફાદૃષ્ટિ તરીકે ઘટાવીને એ મુલકમાંથી ફૂટબોલનું નામનિશાન કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું.

વાવાઝોડાની વાત નીકળે ત્યારે તિબેટી મિત્રો અમને કહેતા કે વાવાઝોડાને થંભાવી દેવાની — ને જરૂર પડયે તેને સાદ કરવાની પણ — દૈવી શક્તિ કેટલાક લામાઓ ધરાવે છે. તમામ તિબેટી ખેતરોમાં પથરાની નાની નાની થાંભલીઓ હોય છે, ને વાવાઝોડાની એંધાણી થાય કે તરત તેમાં ધૂપ પેટાવવામાં આવે છે. કેટલાંય ગામડાંમાં સાધુઓએ શંખ ફૂંકીને ચમત્કારિક રીતે વાવાઝોડાને હાંકી કાઢવાની ખ્યાતિ મેળવેલી હતી. યુરોપનાં અમારાં અનેક પહાડી ગામડાંમાં વાવાઝોડાની ચેતવણી મળે કે તરત દેવળોમાં ઘંટારવ કરવામાં આવે છે. એ ઘંટનાદને કારણે વાયુમંડળમાં જે ધ્રુજારી ફેલાય છે તેના જેવી કાંઈક ભૌતિક અસર કદાચ આ શંખનાદને પરિણામે થતી હશે. પણ તિબેટીઓને માટે તો, અલબત્ત, એવો કોઈ વૈગ્નાનિક ખુલાસો અનાવશ્યક હતો.

ત્રણેક અઠવાડિયાં સુધી થાંગમેનું આતિથ્ય માણ્યા પછી ટંકશાળ-અધિકારી ત્સારોંગનું ઇજન સ્વીકારીને અમે તેને ઘેર મુકામ ફેરવ્યો. નવા યજમાનના મકાનમાં એક વધારાની સગવડ અમને સાંપડી તે રીતસરના સંડાસની. અત્યાર સુધી આ ખોટ અમને બહુ સાલતી^હતી.

પોતે એક કરતાં વધારે રસોઇયા રાખી શકે એવી સારી સ્થિતિ ત્સારોંગની હતી. કલકત્તાની સારામાં સારી હોટલમાં વરસો સુધી કામ કરી આવેલો તેમનો એક રસોઇયો યુરોપી રાંધણકળાની સમજણ ધરાવતો હતો. બીજા એક રસોઇયાને ચીન મોકલીને ચીની વાનીઓમાં નિષ્ણાત બનાવવામાં આવ્યો હતો. સારાં સારાં ઘરોમાં પુરુશો જ રસોઇયાનું કામ કરતા; સ્ત્રીઓ ચાકરડીનું.

ત્સારોંગ અનેકવિધ સિદ્ધિઓવાળો માનવી હતો. આખા તિબેટમાં લોખંડનો એકમાત્ર પુલ છે તે તેણે જ હિંદુસ્તાનમાં જઈ- ને બનાવેલો, પછી આખો ઉખેળી નાખેલો, ને તેના જુદા જુદા ભાગ યાક ઉપર લાદીને તિબેટ પહોંચાડેલા. એની અને બ્રિટિશ એલચીખાતા પાસેથી મેળવેલાં પુસ્તકો વાંચવામાં અમારી સંધ્યાઓ વીતતી. લ્હાસામાં સિનેમા, નાટક, હોટલ, ક્લબો કે મનોરંજનનાં બીજાં કોઈ સ્થળો નહોતાં. ઘરની ચાર દીવાલો વચ્ચે જ તેનું સમાજ-જીવન સમાઈ જતું. જાતજાતનાં અનેક લોકો અમને મળવા આવી ગયાં હતાં. શિષ્ટાચારરૂપે રોજ તેમાંનાં કોઈક ને કોઈકની વળતી મુલાકાતે જવાનું અમારે રહેતું. એ રીતે તિબેટી અમીરવર્ગની રહેણીકરણીનો ખ્યાલ અમને મળતો જતો હતો. યુરોપનાં લોકોની સરખામણીમાં લ્હાસાવાસીઓ એક વાતે બહુ સુખી હતાં : એમને નવરાશ જોઈએ તેટલી મળી રહેતી. અર્વાચીન યુગના મહારોગરૂપી અનંત દોડધામ ને ધમાલનો ચેપ હજી તિબેટને લાગ્યો નહોતો. કામનો અતિશય બોજો ત્યાં કોઈ વેઠતું નહોતું. અમલદારો એશઆરામથી દિવસો વિતાવતા. સવારે મોડા મોડા એ કચેરીઓમાં આવે, અને વહેલી સાંજે ઘરભેગા થઈ જાય. કોઈને ઘેર મહેમાન હોય કે બીજા કોઈ કારણસર ન અવાય તેવું હોય, તો પટાવાળા સાથે જરા સંદેશો કહેવરાવી દે એટલે બસ.

સમાન અધિકારોનો ખ્યાલ સુધ્ધાં મોટા ભાગની તિબેટી સ્ત્રીઓને આવતો નહિ, અને પોતાની જે હાલત હતી તેમાં જ તે સુખ માનતી. ઊંચા ઘરની સ્ત્રીઓ શણગાર સજવામાં, પોતાની કંઠ-માળાઓ ફરી ફરીને પરોવવામાં ને નવું કાપડ પસંદ કરવામાં કલાકો ગાળતી, અને ઘરકામ નોકરોને સોંપી ચાવીનો મોટો ઝૂડો ઝુલાવતી આંટા માર્યા કરતી. નમાલામાં નમાલી ચીજવસ્તુઓ પણ લ્હાસામાં તાળાંચાવીમાં જ રાખવામાં આવતી.

માહ-જોંગ નામની ઘરઘરાઉ રમતનો ચેપ એક કાળે લ્હાસામાં સહુ કોઈને લાગી ગયો હતો. નોકરીધંધા, ઘરબાર, છોકરાંછૈયાં — સર્વ કાંઈ વિસારીને રાતદિવસ લોકો માહ-જોંગમાં મશગૂલ રહેતાં. સારી એવી રકમનો જુગાર એમાં ખેલાતો, ને નોકરચાકરો સુધ્ધાં તેમાં સામેલ બનીને વરસોની બચત ઘડી-બે-ઘડીમાં ખોઈ બેસતાં. અંતે સરકારને પણ લાગ્યું કે હવે અવધિ થાય છે, અને એણે માહ-જોંગ ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો, તેનાં સાધનો બધાં ખરીદી લીધાં ને ચોરીછૂપીથી રમનારાંને મોટા મોટા દંડ તેમ જ આકરી કેદની સજા ફટકારવા માંડી. જોતજોતમાં માહ-જોંગનું નામનિશાન ભૂંસાઈ ગયું. લ્હાસામાં જે મળે તે માહ-જોંગને સંભારી સંભારીને ગમગીની બતાવતું હોય ને ફરી રમવાની તલપ અનુભવતું હોય. તે છતાં સરકારી પ્રતિબંધ તો સહુ કોઈ પાળતાં જ!

વસંત હવે પુરબહારમાં બેસી ગઈ હતી. માર્ચની શરૂઆતમાં તિબેટી નવું વરસ આવ્યું, ને એ દેશના સહુથી મોટા તહેવારની ઉજવણી શરૂ થઈ. બહાર ચોપાસ ઢોલ-વાજાં વાગતાં હતાં, ને ઘરમાં મહાન ઉત્સવનું વાતાવરણ ઊભું થઈ ગયું હતું. બેસતા વરસને દિવસે નગર ન્યાયાધીશ પોતાની સત્તા, પર્વની ઉજવણીના એક માસ પૂરતી, સાધુઓના હાથમાં સોંપી દે છે. પ્રજા ઉપરનું ધર્મસત્તાનું અસલી જે આધિપત્ય રાજ્યસત્તાએ હાથ કરેલું હતું, તેના પ્રતીકરૂપે સાધુઓના હાથમાં મુદતબંધી સત્તા-સોંપણી કરવાની એ વિધિ હતી. તે દિવસથી લ્હાસામાં ભારે કરડી હકૂમતનું શાસન શરૂ થઈ જાય છે. પ્રથમ પહેલાં તો આખી રાજધાનીને વાળીચોળીને સાફ કરવામાં આવે છે અને એ દિવસો દરમિયાન, પોતાની કાયમી પ્રણાલિકા વિરુદ્ધ જઈને, લ્હાસા નગરી સ્વચ્છતા માટે વિખ્યાત બને છે. સાથોસાથ જ સમાજમાં એક જાતની સુલેહશાંતિ સ્થપાય છે; તમામ ટંટાફિસાદનો અંત આવે છે. સરકારી કચેરીઓને તાળાં વસાઈ જાય છે, પણ રસ્તા પરના ફેરિયાઓ અને ઘરાકોની વચ્ચેની રકઝકમાં અપૂર્વ ચેતન ઊભરાય છે. ધર્મશાસનના આ તબક્કા દરમિયાન જુગાર અને બીજા ગુનાઓ માટે આકરામાં આકરી સજાઓ થાય છે. તિબેટી સાધુઓ નિર્દય ન્યાયતુલના કરી જાણે છે અને ભયાનક ફટકાઓની સજા કરવાની તેમને આદત હોય છે.

રોજ સવારે ઊઠીને હું બગીચામાં સૂર્યસ્નાન કરતો અને વાતાવરણમાં વધી રહેલા ગરમાવાની મોજ માણતો. પણ એક સવારે જોઉં છું તો વસંતની બધી હરિયાળી બરફમાં દટાઈ ગઈ હતી. માર્ચ મહિનામાં લ્હાસામાં ભાગ્યે જ બરફ પડે છે. શિયાળામાં પણ તે ઝાઝો ટકતો નથી. આ પ્રસંગેય બરફ તરત ઓગળી ગયો. બરફના આ ઝાપટાથી લાભ એ થયો કે ચોપાસની ધૂળ-રેતને એણે કાદવમાં પલટાવી નાખી, તેથી તેની વાંસોવાંસ આવી પહોંચેલા રેત-વંટોળનો ત્રાસ જરા ઓછો થયો.

આવી આંધીઓ દર વસંત રુતુમાં અચૂક આવી પહોંચે છે, ને પૂરા બે મહિના સુધી તે શમતી નથી. સામાન્ય રીતે બપોરને વખતે એ લ્હાસામાં પ્રવેશે છે. દૂર દૂરથી એનું વિરાટ ઘેરું વાદળ કાળવેગે ધસમસતું આવતું દેખાય છે. જોતજોતામાં પોતાલા મહેલ એ આંધીના પડદા પાછળ ગાયબ બને છે, ને સહુ નગરજનો કામકાજ પડતાં મેલીને ઘરભણી દોટ મૂકે છે. શેરીઓમાંની અવરજવર બંધ પડી જાય છે, બારીબારણાં ભડાક ભડાક ભટકાયા કરે છે, ને સીમ-ખેતરમાંનાં જાનવર ચરવાનું પડતું મૂકી, પવનની દિશામાં પૂછડાં ઊંચાં કરી આંધીનું શરણ સ્વીકારે છે. શેરીઓમાંનાં અગણિત કૂતરાં ટોળે વળીને ખૂણેખાંચરે લપાય છે.

આ આંધીના દિવસો તે લ્હાસામાં વરસભરનો આકરામાં આકરો કાળ ગણાય. ઘરની અંદર બંધબારણે બેઠાં બેઠાં પણ ત્યારે દાંતની વચ્ચે રેતીની કર્કશ કચડડાટી બોલવા માંડે છે. એ વાવંટોળમાંથી આશ્વાસન એટલું જડે કે હવે શિયાળો સાચે જ પૂરો થઈ ચૂક્યો છે; વાડી-બગીચાવાળાં સહુ લોકો હિમના ભયથી હવે મુક્ત બને છે.

આ મૈત્રીભરેલા મુલકમાં મારી જાતને કોઈક ને કોઈક રીતે ઉપયોગી બનાવવાની મારી આતુરતા હવે વધતી જતી હતી. ત્સારોંગના બગીચામાં સેંકડો ફળઝાડ વાવેલાં હતાં. એ બધાં બીમાંથી જ ઉગાડેલાં હતાં, ને એમાંનાં કોઈને હજી ફળ બેઠાં નહોતાં. મારા યજમાનના દીકરાને સાથે લઈને એ રોપાની મેં હવે રીતસર કલમો બાંધવા માંડી. એમાંથી આખા ઘરને રમૂજનું એક સાધન મળી ગયું. તિબેટમાં કલમ બાંધવાની કળા લગભગ સદંતર અજાણી હતી અને તેને માટે એમની ભાષામાં કોઈ શબ્દ પણ નહોતો. મને કલમ બાંધતો જોઈને એ ક્રિયાને એમણે ‘રોપા પરણાવવા’નું નામ દીધું ને તેનું કૌતુક માણ્યું.

તિબેટી લોકો બાળક જેવાં હસમુખાં છે. હસવાની એક પણ તક તે એળે જવા દેતાં નથી. રસ્તા ઉપર કોઈ લપસી પડે તો પણ કલાકો સુધી તિબેટી પ્રેક્ષકો તેનો હાસ્યરસ માણી શકે છે. હાલતાં ને ચાલતાં, હરકોઈ બાબતની, હરકોઈ વ્યક્તિની મશ્કરી એ કરતાં રહે છે. પણ એમાં કડવાશ નથી હોતી. એ દેશમાં છાપાં તો બહાર પડતાં નથી, એટલે પછી અણગમતી ઘટનાઓ કે અળખામણી વ્યક્તિઓ વિશેની પોતાની આલોચના તિબેટી પ્રજા ગીત-જોડકણાં ને ટુચકાઓ વાટે વ્યક્ત કરે છે. સાંજ પડે ને એવાં તાજાં જોડકણાં લલકારતાં છોકરાંઓ રસ્તા ઉપર નીકળી પડે છે. ભલભલા ચમરબંધીને પણ એ મજાકો સાંખી લેવી પડે છે. ક્યારેક તો સરકારને અમુક જોડકણાં ઉપર પ્રતિબંધ સુધ્ધાં મૂકવો પડે છે! તે પછી એ જોડકણું જાહેરમાં તો સંભળાતું નથી — પણ હા, ખાનગીમાં એનો પ્રચાર ઊલટો વધી પડે છે.

તિબેટી નવા વરસની ઉજવણીના એ આખાય ગાળામાં પૂનમના દિવસનું મહત્વ સવિશેષ છે. તે દિવસે એક ભવ્ય સરઘસ નીકળે છે, ને ખુદ દલાઈ લામા તેમાં સામેલ બને છે. અમારા યજમાન-ઘરની રાજમાર્ગ પર પડતી એક બારીએથી એ સરઘસ જોવાની ગોઠવણ અમે કરેલી. ભોંયતળિયાની બારીએ જ અમારે ખડા રહેવાનું હતું, કારણ કે રસ્તા પરથી વિચરનારા મહાનુભાવોનાં મસ્તકના કરતાં ઊંચેરી સપાટીએ ઊભા રહેવાની બેઅદબી કોઈથી કરી શકાય નહિ. લ્હાસામાં કોઈ જ મકાન બે માળથી ઊંચું હતું નહિ, કારણ કે પોતાલા મહેલ કે દેવ-મંદિરની સાથે ઊંચાઈમાં સરસાઈ કરવી એ પણ ઘણું અધરમ્ય મનાતું.

રંગબેરંગી વસ્ત્રો પહેરેલાં નરનારીઓના પ્રવાહને સડક પરથી વહેતો અમે જોતા હતા, ત્યાં જમીન પરથી 25-30 ફૂટ જેટલા ઊંચે પહોંચતા લાકડાના માંચડાઓ ઊભા થતા દેખાયા. માતૃભાવે અમારી દેખભાળ રાખતાં અમારાં યજમાનપત્નીએ સમજાવ્યું કે માખણનાં પૂતળાં ખડાં કરવા માટે એ માંચડા બંધાતા હતા. સૂર્યાસ્ત પછી તરત, સાધુઓએ બનાવેલી સાચી કલાકૃતિઓ સમી એ નવનીત-પ્રતિમાઓ ત્યાં આવવા માંડી. દરેક મઠની અંદર આ કલાના જાણકાર કસબી સાધુઓ હોય છે, ને જુદા જુદા રંગના માખણમાંથી તેઓ આ પૂતળાંના ઘાટ ઘડે છે. અખૂટ ધીરજ માગી લેતી આ કલાના નમૂનાઓમાં ઘણીવાર અદ્ભુત નકશીકામ કરેલું હોય છે. ફક્ત એક જ રાતની આવરદાવાળી આ પ્રતિમાઓ બનાવવામાં પણ સાધુઓ વચ્ચે બહુ જ ખંતભેર હરીફાઈ ચાલે છે, ને શ્રેષ્ઠ કલાકૃતિને સરકાર ઇનામ આપે છે. જોતજોતામાં તો રાજમાર્ગની બન્ને બાજુએ મહી-પૂતળાંની કતારો ખડી થઈ ગઈ. એમની સન્મુખે થઈને અનંત લોક-પ્રવાહ વહેતો હતો. અંધારું થવા માંડયું ત્યારે લ્હાસાની લશ્કરી ટુકડીઓ પોતાનાં બેંડ-વાજા સહિત કૂચ કરતી નીકળી.

રાત ઝડપભેર પડી ગઈ, પણ થોડી વારમાં જ દીપકોનું જબ્બર ઝુંડ ત્યાં આવી પહોંચ્યું. હજારો માખણ-દીપ અને કેટલીક પેટ્રોમેક્સોના ઉજાસથી વાતાવરણ ઝળહળી ઊઠયું. પૂનમના ચાંદાએ પણ મકાનોનાં છાપરાં પાછળથી ડોકિયું કર્યું. તમામ સજાવટ થઈ ચૂકી હતી. ટોળાંના શ્વાસ હવે થંભી ગયા : આખા ઉત્સવની પરાકાષ્ઠારૂપી પળ આવી રહી હતી.

દેવ-મંદિરનાં દ્વાર ખૂલ્યાં, ને ધીમે પગલે દૈવી બાળરાજા બહાર નીકળ્યા. એમના દર્શનથી અંજાઈ ગયેલી મેદની નમી પડી. સાચી વિધિ તો દેવ-રાજાને જોતાંવેંત સાશ્ટાંગ દંડવત્ પ્રણામ કરવાની છે, પણ આજે એ ભીડમાં એવી મોકળાશ ક્યાંથી મળે? દલાઈ લામા આગળ વધતા ગયા તેમ તેમ, વસંતના વાયરા આગળ ખેતરનાં ડૂંડાં સામટાં લળી પડે તેમ, જનસમૂહનાં મસ્તક ઢળતાં ગયાં. કોઈની મગદૂર નહોતી કે આંખ પણ ઊંચી કરે! માપેલાં ડગ ભરતા દેવ-રાજાની સવારી રાજમાર્ગ ઉપર આગળ વધી રહી હતી. થોડી થોડી વારે માખણનાં પેલાં પૂતળાંઓ સમીપ ઊભા રહીને તે એને નિહાળતા. એમની પૂંઠે રાજ્યના તમામ ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને ઉમરાવોની કતાર હતી. સહુના હાથમાં ધૂપસળીઓ મહેકતી હતી.

મંત્રમુગ્ધ જેવી બનીને મેદની શાંત ખડી રહી. ફક્ત સાધુઓનાં વાદ્યોનું ધીરું સંગીત સંભળાતું હતું. જાણે કોઈ ગેબી સ્રુશ્ટિનું એ દૃશ્ય હતું : અવર્ણનીય, અકલ્પ્ય, અપાર્થિવ. ટમટમતા દીપકોના પીળા પ્રકાશમાં પ્રચંડ નવનીત-પ્રતિમાઓ જાણે કે સજીવન થતી લાગતી હતી.

બુદ્ધના અવતારધારી એ રાજા હવે અમારી સમીપેથી પસાર થયા. મેદની થીજી ગઈ હતી. આ દૈવી રાજાના પ્રભાવની કોઈ ચમત્કારિક અસર અમને પણ થઈ જાય નહિ તે માટે અમે ઘરમાં બીજાં પ્રેક્ષકોની પાછળ લપાયા . ‟આ તો એક બાળક છે... બાળક જ છે,” એવું અમારા મનને અમે મનાવતા રહ્યા. હા, બાળક તો ખરું જ, પણ હજારોની આસ્થાનું કેન્દ્રબિન્દુ; એમની પ્રાર્થનાઓ, આરજૂઓ અને આકાંક્ષાઓનું પ્રતીક. મેં આંખો બંધ કરી. પ્રાર્થનાના અત્યંત ધીમા ગણગણાટની ઉપર દૈવી સંગીત રેલાતું હતું. ધૂપસળીની સુવાસ આકાશમાં ઊંચે ચડતી હતી.

થોડી વાર પછી દલાઈ લામાની સવારી પૂરી થઈ. સૈનિકો પણ પોતાના બેંડ સાથે તાલબદ્ધ કૂચ કરતા ચાલ્યા ગયા.

અને જાણે કોઈ શાપિત નિદ્રામાંથી સફાળી જાગી ઊઠી હોય તેવી એ જન-મેદનીનું પૂર્ણ શિસ્તબદ્ધ અવસ્થામાંથી એકાએક આસુરી અરાજકતામાં પરિવર્તન થયું. હર્ષનાદો અને કિકિયારીઓથી વાતાવરણ ઓચિંતું ગાજી ઊઠયું. હજી પલવાર પહેલાં જ જે હજારો નરનારીઓ ડૂસકાં ભરતાં હતાં, ભક્તિભાવે પ્રાર્થના કરતાં હતાં અને ધ્યાનમગ્ન હતાં, તે જાણે કે પાગલોનાં ટોળાંમાં પલટાઈ ગયાં. સાધુ-સંત્રીઓએ પણ પોતાની કામગીરી સંભાળી લીધી હતી. એ કદાવર દેહધારીઓને વધુ વિકરાળ દેખાડવા માટે તેમનાં મોઢાં મેશથી રોળેલાં હતાં. ચાબુક-સોટા ચોપાસ વીંઝતા એ ભીડમાં આમથી તેમ ઘૂમતા, પણ લોકોની ઠઠ તો માખણ-પૂતળાંની સમીપે વધુ ને વધુ ભીંસ કરતી જ આવતી. હજારો કાયામાં સામટાં પ્રેત પ્રવેશ્યાં હોય એવો એ દેખાવ હતો. હજી ઘડી પૂર્વે એક બાળકની આગળ નમી પડેલાં તે જ શું આ લોકો હતાં?

વળતી સવારે સડકો વેરાન હતી. માખણનાં પૂતળાં ત્યાંથી ખસેડાઈ ગયાં હતાં, ને આગલી રાતના ભક્તિઝનૂનની કે ઉશ્કેરાટની કોઈ એંધાણી ત્યાં રહી નહોતી. દેવોનાં રંગબેરંગી પૂતળાં ઓગળી ગયાં હતાં, અને એ માખણનો ઉપયોગ હવે મંદિરોમાં દીપક પ્રગટાવવામાં કે કદાચ ચમત્કારી ઔશધિઓ બનાવવામાં થવાનો હતો.

પણ આ વખતનો નૂતન વર્ષોત્સવ એક અકસ્માત નોંધાવ્યા વિના પૂરો થયો નહિ.

ઝાડનાં તોતિંગ થડને જોડી જોડીને બનાવેલા ઊંચા ધ્વજસ્થંભો દર વરસે આ ઉત્સવ નિમિત્તે ઊભા થતા. એ ઝાડનાં થડ દૂર દૂરથી લ્હાસા સુધી પહોંચાડવાં, તે જેવુંતેવું કામ નહિ. એક-એક થડને ઘસડી લાવવા વીસ-વીસ વેઠિયાઓની ટોળી જોતરવી પડે. એમની કમ્મરે વીંટેલાં દોરડાંનો બીજો છેડો દરેક થડ સાથે બાંધેલો હોય. એકબીજા સાથે કદમ ઉઠાવતાં ને કોઈ એકધારો સૂર ગણગણતાં એ પોતાની જાતને ઢસડતા આવે, હાંફતા આવે, પરસેવે નીતરતા આવે. પણ એમનો મુકાદમ પલવારનોય થાક ખાવા દે નહિ. આ વેઠ-મજૂરી ગામડાંના લોકો પાસેથી અમુક અંશે કરવેરાના બદલામાં લેવાય છે. લ્હાસાની વાટે આવતાં ગામેગામથી નવા વેઠિયાઓ થડ સાથે જોતરાય, અને આગલે મથકે પહોંચ્યા પછી તેમને છૂટા કરવામાં આવે. ‟જેવી ભગવાનની મરજી” કહીને એ ગામડિયાઓ જે રીતે આ બરડાફાડ મજૂરી કરતા હતા તે જોઈને હું ત્રાસી ઊઠતો. તિબેટનાં લોકો કોઈ પણ પ્રકારની પ્રગતિના આટલા બધા કટ્ટર વિરોધી કેમ હશે તે, હું નવા જમાનાની પેદાશ હોવાથી, મને કેમેય સમજાતું નહોતું. આવડા તોતિંગ બોજાને જીવતા માણસની પીઠ પર લાદવાના કરતાં વધુ સગવડભરેલો કોઈક બીજો રસ્તો તેની હેરફેર માટે જરૂર હોવો જોઈએ. ચીનનાં લોકોએ હજારો વરસ પૂર્વે પૈડાની શોધ કરી ને તેનો ઉપયોગ કર્યાે. તિબેટમાં જો એનો ઉપયોગ થાય તો વાહનવ્યવહાર ને વેપારધંધાને ઘણો ટેકો મળે ને દેશભરમાં લોકોનું આખું જીવનધોરણ ઊંચું આવે. પણ તિબેટીઓને તો એ બિલકુલ ન ખપે.

આગળ જતાં નહેરો ખોદવાનું કામ હું કરતો હતો ત્યારે મને એવી કેટલી યે સાબિતીઓ મળી કે ઘણી સદીઓ અગાઉ ખુદ તિબેટીઓ પણ પૈડાંનો ઉપયોગ કરતા હતા.

પણ મૂળ વાત પેલા અકસ્માતની છે. ઝાડનાં થડ જોડીજોડીને બનાવેલો એક ધ્વજસ્થંભ કોઈ કારણસર તૂટી પડયો, અને તેની નીચે ત્રણ ચોકીદારો કચરાઈ મૂઆ ને બીજા કેટલાક જખમી બન્યા. આ અકસ્માતને સમસ્ત તિબેટમાં એક અશુભ એંધાણી ગણવામાં આવી, ને લોકો દેશના અમંગળ ભાવિની આગાહી કરવા લાગ્યાં : ધરતીકંપો અને જળરેલોના વર્તારા થયા, યુદ્ધની ભયભીત વાતો થવા લાગી. સહુ કોઈ — અંગ્રેજી ભણેલાંગણેલાં સુધ્ધાં — એ વહેમનાં ભોગ બનેલાં હતાં.

તેમ છતાં, અકસ્માતમાં ઘવાયેલા માણસોને માવજત માટે તો જુનવાણી સાધુઓ પાસે નહિ પણ બ્રિટિશ એલચીખાતાની આધુનિક ઇસ્પિતાલે જ લઈ જવા પડયા. ત્યાં તિબેટીઓ માટે થોડા ખાટલા અલાયદા રાખવામાં આવેલા હતા. અંગ્રેજ દાક્તરને બેસુમાર કામ રહેતું. રોજ સવારે એને બારણે દરદીઓની કતાર લાગતી, ને બપોર પછી એ ગામમાં ‘વિઝિટે’ જતા.

દવાદારૂ પ્રત્યેની સરકારી નીતિ એ અર્વાચીન તિબેટના ઇતિહાસનું એક કાળું પ્રકરણ છે. પાંત્રીસ લાખની વસ્તી વચ્ચે તાલીમ પામેલા આખા બે જ તબીબ એ દેશમાં હતા — અને તે પણ પાછા બેઉ પરદેશી : એક બ્રિટિશ ને બીજા ચીની એલચીખાતામાં. તિબેટમાં દાકતરોને માટે ઉમદા કાર્યક્ષેત્ર પડેલું છે. છતાં પણ પરદેશીઓને ત્યાં રહીને ‘પ્રેક્ટિસ’ કરવાની રજા એ સરકાર કદી આપે તેમ નહોતી. એ બધી સત્તા સાધુઓના હાથમાં હતી, અને એ તો અંગ્રેજ દાકતરના ઉપચાર કરાવનાર સરકારી અમલદારોને પણ સાંખી શકતા નહિ.

નવા વરસનો ઉત્સવ હજી પૂરો થયો નહોતો. જો કે સૌથી મહત્ત્વની વિધિઓ પતી ગઈ હતી. પછી આવી રમતગમતની હરીફાઈઓ. તેમાં કુસ્તી, ઘોડદોડ વગેરે જોવા મળી. આ પ્રસંગે રમતગમતના મેદાન ઉપરના પ્રેક્ષક-સમૂહમાં ચીનાઓને મેં મોટી સંખ્યામાં જોયા. લ્હાસામાંના ઘણાખરા ચીનાઓ વેપારી હતા, અને પોતાના વતન સાથે એ ધીકતો વેપાર ચલાવતા. તિબેટની જિંદગી એમને ગમતી, ને ઘણાએ તો એ દેશને પોતાનું કાયમી વતન બનાવેલું. એનું એક કારણ એ કહેવાય છે કે ઘણા ચીના વેપારીઓ અફીણ ફૂંકવાના શોખીન હતા, ને તિબેટમાં ત્યારે અફીણ ઉપર ખુલ્લો પ્રતિબંધ નહોતો. જો કે ચીનાઓને પગલે ચાલીને કોઈ તિબેટી લાલા અફીણને ચાળે ચઢે તો તેને સજા થતી જ. તિબેટમાં તો તમાકુ પીવી એ પણ એક બદી મનાતી, ને એની ઉપર કડક અંકુશ રહેતો. લ્હાસાની બજારમાં હરકોઈ જાતની સિગારેટ મળી શકે; પરંતુ કચેરીઓમાં, રસ્તા ઉપર કે જાહેર સમારંભોમાં ધૂમ્રપાન બિલકુલ થતું નહિ. અને નવા વરસની ઉજવણી વખતે સત્તાની લગામ સાધુઓના હાથમાં આવે ત્યારે તો સિગારેટ વેચવાની પણ બંધી ફરમાવવામાં આવતી.

એ કારણે જ તિબેટીઓને છીંકણી સૂંઘવાની આદત પડી જણાય છે. સામાન્ય જનથી માંડીને સાધુઓ સુધીના સૌ વર્ગો પોતપોતાની મનપસંદ છીંકણી વાપરે છે. પોતાના ખાસ મિશ્રણનું સહુને અભિમાન હોય છે, ને બે તિબેટીઓ ભેગા મળે કે તરત પહેલું કામ એ પોતપોતાની તપખીર-ડબ્બીઓ કાઢવાનું ને એક-એક ચપટીની આપ-લે કરવાનું પતાવે છે. છીંકણીની ડાબલીઓ પણ યાક-શીંગડાથી માંડીને મહામૂલા પથ્થરની બનેલી હોય છે.

ચીનાઓ ઉપરાંત નેપાલીઓની વસ્તી પણ લ્હાસામાં હતી. એમની શ્રીમંતાઈનો ખ્યાલ જોનારને દૂરથી જ આવી જાય. જૂના કાળના એક કરારને લીધે નેપાલીઓ કરવેરામાંથી મુક્ત હતા. લ્હાસાની સૌથી વધુ ધીકતી વેપારી પેઢીઓ એમની માલિકીની હતી. નેપાલીઓ કુશળ સોદાગર ગણાય છે. કહે છે કે પાંચ ઇંદ્રિયો ઉપરાંત નફાકારક સોદા કરવાની એક છઠ્ઠી ઇંદ્રિય પણ કુદરતે એમને આપેલી છે! ઘણા ચીનાઓ તિબેટમાં જ સંસાર માંડે, પણ નેપાલીઓ તો કુટુંબકબીલાને વતનમાં મૂકીને અહીં આવે ને પછી દેશમાં આંટોફેરો મારી આવતા રહે.

આ નેપાલી શાહસોદાગરોના રક્ષક ગુરખાઓ સિવાય બીજું કોઈ માછલાં પકડવા સામેના તિબેટી પ્રતિબંધનો અનાદર કરવાની હિંમત બતાવતું નહિ. તિબેટ આખામાં ફકત એક જ સ્થળ એવું હતું કે જ્યાં માછલાં મારવાની બંધી નથી. ત્યાં ત્સાંગ-પો નદી એક રણપ્રદેશમાં થઈને વહે છે. એ જમીનમાં નથી કોઈ પાક ઊતરતો કે નથી ઢોરને ચરવાલાયક ઘાસ સુધ્ધાં ઊગતું. માછલાં સિવાય બીજો કોઈ ખાદ્ય પદાર્થ જ ત્યાં નીપજતો નથી. એટલે પછી મત્સ્ય-હત્યા ઉપરના પ્રતિબંધને ત્યાં હળવો કરવામાં આવ્યો હતો. જો કે તિબેટના લુહારો અને જલ્લાદોની જેમ એ પ્રદેશના મચ્છીખાઉ વતનીઓને પણ નીચ ગણવામાં આવે છે.

સંખ્યાની દૃષ્ટિએ લ્હાસાની વસ્તીમાં મુસલમાનોનું પ્રમાણ સારું એવું હતું. એમની અલગ મસીદ છે ને પોતાના મઝહબને અનુસરવાની એમને પૂરી સ્વતંત્રતા છે. તિબેટી પ્રજાનો એક બહુ મોટો ગુણ તે અન્ય ધર્મો પ્રત્યેની તેમની સંપૂર્ણ સહિશ્ણુતા છે. તિબેટી ધર્મશાસને વિધર્મીઓનું ધર્માંતર કરવાના પ્રયાસો કદી કરેલા નથી. મોટા ભાગના મુસલમાનો હિંદુસ્તાનમાંથી અહીં આવી વસેલા, ને તિબેટીઓ સાથે તેઓ હળીમળી ગયા છે. પોતાના ધર્મ પ્રત્યેની લાગણીના અતિરેકમાં શરૂઆતમાં એમણે એવી માગણી કરેલી કે એમની તિબેટી ઓરતોએ પણ ઇસ્લામ અંગીકાર કરવો જોઈએ. પણ ત્યાં સરકાર વચ્ચે પડી, ને તિબેટી સ્ત્રીઓ પોતાનો ધર્મ જાળવે તે શરતે જ મુસલમાનો સાથે શાદી કરવાની છૂટ તેમને મળી.

નૂતન વર્ષનો ઉત્સવ ઊકલતાં જીવનનું એકધારું વહેણ ફરી શરૂ થઈ જાય છે. દુકાનો ખૂલી જાય છે, ભાવની રકઝક અસલ મુજબ ચાલુ થઈ જાય છે. શેરીઓને ખૂણેખાંચરે જુગારીઓના અડ્ડા જામે છે.

અમારા દિવસો સુખશાંતિમાં વીતતા હતા. ઉનાળો આવી પહોંચ્યો હતો. ત્સારોંગના બગીચામાં મેં એક ફુવારો ચાલુ કરી દીધો હતો, તે જોઈને બીજા સંભાવિત નગરજનો એક પછી એક આવીને પોતાને ત્યાં પણ એવી કરામત યોજવાનો મને આગ્રહ કરતા હતા.

એવામાં એક વડા ધાર્મિક અધિકારીએ પીટરને તેડાવીને એક નહેર ખોદવાનું કામ તેને સોંપ્યું, ત્યારે અમારા આનંદનો પાર ન રહ્યો. લ્હાસામાં સ્થિર બનીને રહેવાની દિશામાં આ અમારું પ્રથમ પગલું હતું. તરત જ પીટરે નહેરના સ્થળ પર જઈને મોજણી કરવા માંડી, ને પખવાડિયામાં તો ખોદકામ માટેની બધી પૂર્વતૈયારીઓ થઈ ગઈ. દોઢસો મજૂરોનો કાફલો એના હાથ નીચે હતો. વહેલી સવારથી સાંજ સુધી એ નહેરના સ્થળે જ પોતાના કાર્યમાં રચ્યોપચ્યો રહેતો. સાધુઓએ એને કામ સોંપ્યું હતું તે પણ અમારું સદ્ભાગ્ય હતું. તિબેટમાં દેશનું તંત્ર ચલાવવામાં ઉમરાવો મહત્ત્વનો ભાગ ભજવતા તે છતાં, દરેક બાબતમાં આખરી અવાજ તો સાધુઓના એક નાનકડા જૂથનો જ રહેતો. એ કારણે, ત્સેદૃંગના મઠના બાગ-અધિકારીનું મારી ઉપર તેડું આવ્યું તે દિવસે મારા જીવે પણ ઊંડો સંતોશ અનુભવ્યો.

ત્યાં ગયો એટલે ત્સેદૃંગના આખા બગીચાની નવેસર ગોઠવણી કરવાનો આદેશ મઠપતિએ મને આપ્યો. મારે માટે આ અણમોલ તક હતી. દલાઈ લામાના બગીચામાં પણ ફેરફાર કરવાના હતા, ને જો મારા આ કામથી સંતોશ થાય તો તે કામગીરી પણ મને સોંપાવાનો સંભવ હતો. અત્યંત ખંતભેર હું કામે લાગી ગયો.

આમ સાધુઓનું છત્ર મળવાથી તિબેટની ભૂમિ પર અમારું સ્થાન પાકું થઈ રહ્યું હતું, એવામાં એક દિવસ મને ભયાનક આંચકો લાગ્યો. એક સવારે, વિદેશખાતાના એક અધિકારીએ આવીને સરકારના એવા નિર્ણયની જાણ કરી કે હવે મારી તબિયત સારી થઈ ગઈ હોવાથી અમારે તત્કાલ તિબેટ છોડીને ચાલ્યા જવાનું છે. પીટરે ને મેં અમારો પક્ષ વિનમ્રપણે રજૂ કર્યાે : મારી તબિયત ગમે ત્યારે ફરી બગડે તેવો ભય હતો જ. વળી મોટા મોટા સાધુઓએ અમને સોંપેલાં જવાબદારીભરેલાં કામ રઝળાવીને પણ અમારાથી કેમ ચાલી નીકળાય? સરકારને વધુ એક અરજી કરવાની અમારી ઇચ્છા દર્શાવીને એ અમલદારને ત્યારે તો અમે વિદાય કર્યા.

તે પછી, અમને તિબેટ-નિકાલ કરતા આખરી ફરમાનની ભીતિ વચ્ચે અમે થોડા ફફડાટભરેલા દિવસો વિતાવ્યા. પણ પછી તો એ અંગે ફરી એક હરફ પણ કોઈએ ઉચ્ચાર્યાે નહિ.

દરમિયાન, લ્હાસામાં અમને ઘર જેવું ગોઠી ગયું હતું. લોકો પણ અમારાથી ટેવાઈ ગયા હતા. અજાણ્યા કૌતુકપ્રિય લોકોને બદલે ફકત મિત્રો જ હવે અમારી મુલાકાતે આવતા હતા. બ્રિટિશ એલચીખાતાને પણ પ્રતીતિ થઈ હશે કે અમે જરાય જોખમી ઇસમો નથી. અમને સારી એવી આવક થતી હતી તેથી ત્સારોંગના આતિથ્ય ઉપર હવે અમારો બોજો પણ રહ્યો નહોતો. અમારા જીવનમાંથી અમને સંતોશ સાંપડતો હતો. યુરોપી સંસ્કૃતિનાં યાંત્રિક સાધનોની ખોટ અમને સાલતી નહોતી. યુરોપની ધમાલભરી જિંદગીથી અમે દૂર દૂર પડી ગયા હતા. ઘણીવાર બેઠાં બેઠાં અમે રેડિયો ઉપર અમારી જન્મભૂમિના સમાચાર સાંભળતા ને નિરાશ થતા. ઘેર પાછા ફરવાનું કોઈ પ્રલોભન અમને દેખાતું નહોતું.

9. લ્હાસાનો જીવન-લય (1)

દલાઈ લામાનાં માતાપિતાના મહાલયમાં એક દિવસ હું કાંઈક બાગાયતી કામે જઈ ચડયો હતો. ઓચિંતાનું રાજમાતાનું તેડું આવ્યું : તે દિવસ પૂરતું કામકાજ બંધ રાખીને એમને ત્યાં ગોઠવાયેલી એક મિજબાનીમાં સામેલ થવાનું એમનું ફરમાન હતું. ત્રીસ મોટા મોટા ઉમરાવો ભભકાબંધ પોશાકમાં ત્યાં હાજર હતા. ત્રણ દિવસ ઉપર જ રાજમાતાને પુત્રજન્મ થયો હતો તેની ખુશાલીમાં એ મિજબાની ગોઠવવામાં આવી હતી. જયાં-ત્યાંથી એક દુશાલો હાથ કરીને હાર્દિક મુબારકબાદી સાથે તે મેં રાજમાતાને ભેટ ધર્યાે. ત્રણ જ વાસાની એ સુવાવડી સ્ત્રીને નિશ્ચિંતપણે ખંડમાં આમથી તેમ ફરતી, મહેમાનોની આગતાસ્વાગતા કરતી જોઈ ને હું દિંગ થઈ ગયો. તિબેટની સ્ત્રીઓ સુવાવડના ખાટલામાંથી કોઈ ચમત્કારિક ઝડપે બેઠી થઈ જાય છે, ને સુવાવડ અંગે પણ ઝાઝી ધમાલ કરતી નથી. દાકતરોની તો એમાં જરૂર જ પડતી નથી. સ્ત્રીને જેમ ઝાઝાં બાળકો તેમ તેનું અભિમાન વધારે.

બાળકના જન્મ પછી સાધુઓની સલાહ મુજબ ને ગ્રહોના યોગ અનુસાર તેનું નામ પાડવામાં આવે છે. કોઈ બાળક ઉપર ગંભીર બીમારી વીતી જાય તો સામાન્ય રીતે એનું નવું નામ પાડવામાં આવે. મારા એક મોટી ઉમ્મરના મિત્રે પણ મરડાના માઠા હુમલા પછી પોતાનું નામ બદલેલું, તેથી મારે વારંવાર ગોટાળા થતા.

ચાલીસ જાતનાં ભોજનવાળી એ મિજબાની પછી પણ પ્રસંગોપાત્ત મને ને પીટરને એ રાજઘરનું તેડું આવતું રહેતું. તેથી દલાઈ લામાના મોટાભાઈ લોબસાંગ સાથે અમારે થોડા વખતમાં સારી એવી દોસ્તી બંધાઈ ગઈ. સુવર્ણના કારાગાર સમી પોતાલાની મહેલાતમાં એકલવાયું જીવન વિતાવતા પોતાના બંધુ-રાજાની વાતો લોબસાંગ અમને ઘણી વાર કરતા. મહેલના ઉજાસહીન ખંડોમાં પ્રાર્થનાઓ ને ચિંતન કરવામાં એ બાળરાજા રોજના કેટલાય કલાકો ગાળતા. એને નવરાશ ભાગ્યે જ મળતી; મનોરંજન જેવું એના જીવનમાં કશું હતું નહિ. લોબસાંગ એ એમના એકમાત્ર મિત્ર ને વિશ્વાસુ આપ્તજન હતા, ને હરકોઈ સમયે તેમને મળી શકતા હતા. બહારની દુનિયા અને એમની વચ્ચેની એકમાત્ર કડી લોબસાંગ હતા.

રરેત-વંટોળની રુતુ હવે વીતી ગઈ હતી, ને ‘પીચ’ ફળનાં વૃક્ષો લચી પડર્યાં હતાં. નજીકનાં શિખરો ઉપર રહેલા બરફના આખરી અવશેશો સૂરજના તાપમાં શ્વેત ઝગમગાટ કરતાં આંખો આંજી નાખતાં હતાં. અને પછી એક દિવસ ઉનાળાના આરંભની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ, ને ગ્રીશ્મનાં વસ્ત્રો ધારણ કરવાનું ફરમાન પ્રજાને મળ્યું. શિયાળાની ટાઢમાં ચડાવેલાં ગોદડિયાં લૂગડાં મન ફાવે ત્યારે ઉતારી નાખવાની તિબેટીઓને છૂટ નહોતી. દર વરસે, જ્યોતિશની તરેહ તરેહની ગણતરીઓ કરાવ્યા પછી, ઉનાળુ પોશાક ધારણ કરવા માટેનો એક ચોક્કસ દિવસ ઠરાવવામાં આવે. ગરમી એ દિવસ પૂર્વે જ પડવા માંડી ગઈ હોય, અથવા તો તે પછી યે કદાચ બરફવર્ષા થાય. પણ તેની પરવા નહિ—ઉનાળુ કપડાં તો એ ઠરાવેલ દિવસથી જ પહેરી શકાય! શિયાળો બેસે ત્યારે પણ એવું જ થાય. ઉનાળુ વસ્ત્રો ઉતારવાની તારીખ સત્તાવાર રીતે ઠરાવવામાં આવે. આ વસ્ત્રપલટાનો દિવસ બહુ વહેલો કે બહુ મોડો આવ્યાની ફરિયાદ દર વરસે હું સાંભળ્યા કરતો, ને લોકો બિચારાં કાં તો કટાણે બફાઈ મરતાં ને કાં તો ટાઢમાં નાહકનાં અડધાંપડધાં થીજી જતાં. પહેરવેશ-પરિવર્તનની વિધિ પણ ખાસ્સી કલાકો સુધી ચાલે. આખી વસ્તી એકાએક નવાં વસ્ત્રો પહેરીને બહાર નીકળી પડે તેથી નગરીનો દેખાવ બદલાઈ જતો.

ઉનાળો બેસવાના સત્તાવાર દિવસે દલાઈ લામા પોતાલા મહેલાતમાંથી નીકળીને બે માઈલ દૂરના પોતાના ગ્રીશ્મભવનમાં નિવાસ કરવા જાય છે. એ પ્રસંગે પણ વળી એક ભવ્ય વરઘોડો નીકળે છે. પોતાલા મહેલાત બહારથી તો ઘણી ભવ્ય દેખાય છે, પરંતુ એના અંધારિયા ખંડો અંદર રહેનારને અકળાવી મૂકે તેવા છે. એટલે, વરસોવરસ ગ્રીશ્મભવનમાં સ્થાનફેર કરવાની તકને તમામ દલાઈ લામા વધાવી લેતા આવ્યા છે. એ ભવનની યોજના છેક સાતમા દલાઈ લામાએ કરેલી, પણ તેની પૂર્ણાહુતિ તેરમા દેવ-રાજાને હાથે જ થઈ. એ રાજા નવા વિચારોવાળા ને સુધારક માનસવાળા હતા. હિંદુસ્તાનમાંથી ત્રણ મોટરગાડીઓ એણે પોતાના વપરાશ માટે આયાત કરેલી. તિબેટની સરહદે, સડકનો જયાં અંત આવે છે ત્યાં, એ ગાડીઓને ખોલી નાખી, તેના જુદા જુદા પુરજાઓને મજૂરો તથા યાકની પીઠ પર લાદીને પહાડી પગદંડીઓ ઉપર થઈને રાજધાની સુધી પહોંચાડવામાં આવેલા. પછી હિંદુસ્તાનમાં તાલીમ પામેલા એક કારીગરે ફરી પાછા બધા ભાગ બંધબેસતા કરીને મોટરગાડીઓ ચાલુ કરી દીધેલી. પણ તેરમા દલાઈ લામાના અવસાન પછી એ ગાડીઓ માનભેર કાટ ખાતી પડી છે.

બાળ-રાજાએ ગ્રીશ્મ-ભવન ભણી પ્રયાણ કર્યું એ અરસામાં જ પહાડી ભરવાડોએ પણ લ્હાસાની ભાગોળેથી પોતાના પડાવ ઉપાડયા. ઘેટાંના ચામડાના જામામાં એ હવે પરસેવે રેબઝેબ થવા લાગ્યા હતા, તેથી ઊંચેરા પહાડોની દિશામાં તેમણે ઉચાળા ભર્યા. તિબેટનું પાટનગર આમ તો દરિયાની સપાટીથી 12,000 ફૂટની ઊંચાઈએ આવેલું છે, પણ ઘણાખરા ભરવાડો 15-15 હજાર ફૂટ ઊંચે વસવાને ટેવાયેલા હોવાથી લ્હાસાની ગરમી પણ એમનાથી સહન થતી નથી!

દલાઈ લામાની સવારી ગ્રીશ્મ-ભવન ભણી ગઈ તેમાં મોટા મોટા અધિકારીઓ, ઉમરાવો વગેરે અનેક સત્તાધારીઓ સામેલ હતા. પણ તેમાંય મોખરાનું સ્થાન તો સાધુઓએ જ સંભાળ્યું હતું. દેશ ઉપર એમનું જે આધિપત્ય હતું તેનું એમાં પ્રતિબિંબ પડતું હતું.

ધર્મ એ જ તિબેટી રાજ્યતંત્રનું તેમજ રોજિંદા સમાજજીવનનું મધ્યબિંદુ હતું. ધર્મગ્રંથોના શ્લોકો તિબેટવાસીઓને સતત જિહ્વાગ્રે રહેતા. ઘરેઘરનાં છાપરાં પર ને પર્વતોના ઘાટની ટોચે પ્રાર્થના-પતાકાઓ ફરક્યા કરતી. સુખમાં વા દુ:ખમાં પરિણમતી હરકોઈ કુદરતી ઘટના સર્વવ્યાપી સર્વશક્તિમાનની લીલા જ મનાતી. કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ આદરતાં પહેલાં ચોકસાઈભેર શુભ ચોઘડિયાં જોવાતાં. દેવતાઓને આજીજીઓ કરવાની, એમને પ્રસન્ન કરવાની અથવા તો એમનો પાડ માનવાની ક્રિયાઓ અવિરતપણે ચાલ્યા જ કરતી. ઉમરાવોની ભવ્ય મહેલાતમાં કે ભરવાડોની દીન રાવટીમાં, સર્વત્ર પ્રાર્થના-દીપકો એકસરખી શ્રદ્ધાથી જલ્યા કરતા. આ મૃત્યુલોકની જિંદગીની તિબેટમાં કોઈ કીમત નથી; મોતનો ત્યાં કોઈ થથરાટ નથી. સહુ કોઈને પુનર્જન્મમાં જડમૂળથી આસ્થા છે, ને આ ભવમાં કરેલાં પુણ્યને પ્રતાપે આવતે ભવ ચઢિયાતો અવતાર મળશે એવી અવિચલ શ્રદ્ધા છે.

આટલાં વરસો મેં તિબેટમાં ગાળ્યાં તે દરમિયાન બુદ્ધના આદેશો વિશે લેશમાત્ર શંકા વ્યક્ત કરનાર એક પણ માનવી મને ભેટયું નથી. અલબત્ત, બૌદ્ધધર્મના જુદા જુદા પંથો ત્યાં છે. પણ તેમની વચ્ચેનો તફાવત ઉપરછલો જ છે. તમામ તિબેટીઓના હૃદયમાં ધર્મશ્રદ્ધાનું જે તેજ ઝળહળે છે તેની લેશ પણ અવગણના થઈ શકે તેમ નથી. થોડો વખત એ દેશમાં ગાળ્યા પછી તો ભૂલભૂલમાં એકાદી માખી મારવાનું સાહસ પણ કોઈ વિદેશી કરે નહિ. એ બાબતમાં તિબેટી પ્રજાની ભાવના હૃદયસ્પર્શી છે. ક્યાંક ઉજાણી પર ગયા હોઈએ ને એકાદી કીડી પણ કોઈનાં કપડાં પર ચડી જાય, તો હળવેકથી ઉપાડીને એને ભોંય પર મૂકી દેવામાં આવે છે. ચાના કપમાં માખી પડે તે તો આભ તૂટી પડયા જેવો અકસ્માત ગણાય છે. પોતાનાં જ વડદાદીનો એ માખી નવો અવતાર નહિ હોય તેની શી ખાતરી? એટલે હરકોઈ ઉપાયે એને ડૂબતી બચાવવી જોઈએ. શિયાળામાં તળાવડાંનાં પાણી થીજી જાય ત્યારે તેની તળે પુરાઈ ગયેલી માછલીઓને બરફનું પડ ભેદીને ઉગારી લેવામાં આવે છે; ને ઉનાળામાં પાણી સુકાય તે પહેલા જ લોકો માછલાંની વહારે પહોંચી જાય છે : પોતાના જલવાસમાં એ હેમ-ખેમ પાછી ફરી શકે ત્યાં સુધી ડોલ-ડબ્બાનાં પાણીમાં માછલીઓને સાચવીને તેની સરભરા કરવામાં આવે છે.

બાળ દલાઈ લામાએ ઈશ્વરનું ધ્યાન ધરવામાં ત્રણ વરસ વિતાવ્યાં તે દરમિયાન તો દેશભરમાં નવાં મકાનો ચણવા ઉપર પણ પ્રતિબંધ મુકાઈ ગયો હતો — ખોદકામ દરમિયાન અળસિયાં ને બીજી જીવાતનાં મોત નીપજે તો પાતક લાગે તે કારણે. હું પોતે બાગબગીચામાં ખોદકામ કરાવતો ત્યારે તો મેં નજરે જોયેલું કે માટીના પ્રત્યેક પાવડાને કાળજીથી તપાસી, તેમાંથી નીકળતી હર કોઈ સજીવ વસ્તુ વીણી લઈને પછી જ અમારા મજૂરો એ માટી સારતા.

જીવદયાના આ સિદ્ધાંતનો અર્થ એ થાય કે તિબેટમાં મોતની સજા ન જ હોઈ શકે. ખૂન એ ભયંકરમાં ભયંકર ગુનો ગણાતો, પણ ખૂનીને ફાંસીએ ચડાવવાને બદલે ફટકા મારીને લોઢાની હેડયમાં નાખવામાં આવતો. અલબત્ત, યુરોપના દેશોમાં મૃત્યુદંડનો અમલ જે રીતે (વીજળીના આંચકા આપીને) આંખના પલકારામાં થાય છે તેની સરખામણીમાં આ ફટકાની સજા ઓછી માનવતાભરી લાગે. એ સજા ભોગવ્યા પછી ગુનેગાર તો ઘણુંખરું મોત ભેગો જ થાય; પણ જીવહત્યા ન કરવાના ધાર્મિક સિદ્ધાંતને તેથી બાધ ન આવતો.

ચોરી અને બીજા નાના ગુનાઓ માટે જાહેરમાં ફટકાની સજા થતી. ગુનેગારની ડોકમાં એક પાટિયું બાંધી, તેની ઉપર તેના ગુનાનું વર્ણન લખી, ને પછી તેને હેડયમાં નાખી થોડા દિવસ ગામ વચ્ચે ઊભો રાખવામાં આવે. અલબત્ત, ત્યાં પણ દયાળુ લોકો પહોંચી જઈને તેને રોટલા-પાણી આપે! ધાડપાડુ-લૂંટારાઓ પકડાય ત્યારે તેમના હાથ કે પગ કાપી નાખવામાં આવે — જો કે દુરાચારીઓ તો એથી યે અટકતા નથી.

દલાઈ લામાએ ગ્રીશ્મ-ભવનમાં નિવાસ ફેરવ્યો ત્યાર પછી ગરમી થોડી વધવા માંડી. તેમ છતાં મોસમમાં દિવસે 85 અંશ(ફે)- થી વધુ ગરમી કદી પડતી નથી, ને રાત તો ઠંડી જ હોય. હવા સાવ સૂકી થઈ જાય છે, ને થોડા વખતમાં જ સકળ જનો વરસાદ માટે પ્રભુ-પ્રાર્થના કરવા લાગે છે. લ્હાસાની આસપાસ કેટલાક ઝરા છે, પણ લગભગ દર ઉનાળે એ સુકાઈ જાય છે. એટલે પછી, તાપમાં ઓગળેલા હિમપ્રવાહનાં સ્વચ્છ નીર વહાવતી કીચુ નદી સુધી જઈને પાટનગરવાસીઓને પાણી લાવવું પડે છે.

ઉનાળામાં ઝરા બધા શોશાઈ જાય ને જવનાં ખેતરમાં મોલ સુકાવા માંડે, ત્યારે પછી સરકાર ફરમાન કરે કે વસ્તીના દરેક માણસે જાહેર રસ્તા-સડક ઉપર પાણી છાંટતાં રહેવું. તરત જ નગર આખું કામે લાગી જાય અને દરેક જણ ઘડા ને બાલદીઓ લઈ લઈને નદીએથી શહેર ભણી પાણી સારવા માંડે. એ પાણીનો સડકો ઉપર ને એકમેક પર છંટકાવ થાય. ઊંચનીચના ભેદભાવ વિના સહુ કોઈ પાણીના આ ઉત્સવમાં સામેલ બને.

લ્હાસામાં વરસે સરેરાશ 14 ઇંચ જેટલો વરસાદ પડે છે. અગાઉના જમાનામાં વધારે વરસાદ પડતો હશે, કારણ કે તે વેળા શહેરની ચોપાસ મોટાં મોટાં જંગલો હતાં તેને લીધે હવામાન ભેજવાળું ને વિશેષ ઠંડુ રહેતું હોવું જોઈએ. પણ સદીઓ સુધી જંગલો કપાતાં રહ્યાં તેનાં કડવાં ફળ હવે લોકોને ભોગવવાં પડે છે.

હવે અમે પરદેશી જેવા રહ્યા નહોતા. જુદાં જુદાં કુટુંબોની અમારી મુલાકાતો તો અખંડ ચાલુ જ રહેતી. એ રીતે પાટનગરના જીવનના વિવિધ પ્રદેશોથી અમે વાકેફ બનતા જતા હતા. તિબેટી રાજકારભાર, કુટુંબ-જીવન, રીતભાત વગેરે સાથેનો અમારો પરિચય વધતો જતો હતો. રોજરોજ કાંઈક નવું જાણવાનું મળતું હતું, ને કેટલાંય રહસ્યો અમારી સામે ખુલ્લાં થતાં જતાં હતાં.

તિબેટમાં બહુપતિની ને બહુપત્નીની, બેઉ પ્રથાઓ અમને જોવા મળી; પણ મોટાભાગનાં લોકો તો એકપત્નીવ્રત કે એકપતિવ્રત જ પાળતાં હતાં. એકથી વધુ પત્નીવાળા પુરુશો મોટે ભાગે પુત્રવિહોણા અને એક જ કુટુંબની તમામ કન્યાઓને પરણેલા જોવા મળતા. એ રીતે કુટુંબની દોલતનો વારસો વહેંચાઈ જવાને બદલે એક જ જમાઈના હાથમાં સચવાઈ રહેતો. આવાં લગ્નોને પરિણામે અસામાન્ય સંબંધો ઊભા થતા, તે છતાં તિબેટમાં ખંડિત લગ્નોનું પ્રમાણ યુરોપના કરતાં વધારે નહોતું. એનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ત્યાં લોકો પોતાની લાગણીઓને બહુ ઉશ્કેરાવા દેતા નથી. તિબેટે વસ્તી-વધારાની પણ કોઈ મુસીબત જાણી નથી. આજ સદીઓથી એ દેશની જન-સંખ્યા લગભગ સ્થિર રહી છે એનું એક કારણ બહુપતિત્વ. બીજું એ કે અનેક લોકો સાધુ બનીને બ્રહ્મચારી-જીવન ગુજારે છે. ઉપરાંત, બાળમરણના ઊંચા પ્રમાણનો પણ તેમાં મોટો ફાળો રહેલો છે. સરેરાશ તિબેટી બાળક જન્મે ત્યારે માંડ ત્રીસેક વરસની આવરદાની અપેક્ષા એ રાખી શકે. નાની વયમાં જ અનેક બાળકો મરણ પામે છે. અમલદારોના આટલા મોટા સમૂહમાં, જેણે સિત્તેર શિયાળા જોયા હોય તેવા એક જ અધિકારી અમને મળ્યા હતા.

ઘણી ચોપડીઓમાં મેં વાંચેલંુ કે તિબેટમાં યજમાને પોતાની સ્ત્રી કે પુત્રી મહેમાનને ભેટ ધરવાનો રિવાજ છે. મેં જો એની ઉપર મદાર બાંધ્યો હોત તો મને મોટી નિરાશા જ સાંપડી હોત. અલબત્ત, બજારુ છોકરીઓ તો દુનિયાના દરેક દેશમાં મળી રહે છે, અને લ્હાસામાં પણ ધંધાદારી ધોરણે પ્રીત કરનારી અમુક રૂપજીવિનીઓ છે ખરી.

છૂટાછેડા ત્યાં ભાગ્યે જ લેવાય છે અને તેને માટે અગાઉ થી સરકારી મંજૂરી મેળવવી પડે છે. બેવફા પતિ કે પત્ની માટે નાક કાપવા જેવી આકરી સજાઓ ઠરાવવામાં આવેલી છે. પણ હકીકતમાં એવી સજાનો અમલ ક્યારેય થયો મેં જાણ્યો નથી. જનનેન્દ્રિયના રોગો તિબેટમાં બહુ વ્યાપક બનેલા હતા. એને કોઈ ખાસ મહત્ત્વ આપતું જણાતું નહોતું, ને દવાની ઝાઝી કારી ફાવે નહિ તેટલી હદે રોગ વધ્યા પછી જ લોકો દાક્તર પાસે જતાં.

સ્વચ્છતા વધારી શકાય અને દવાદારૂની પૂરતી સગવડ કરી શકાય તો તિબેટના ભાવિ માટે કેટકેટલું થઈ શકે! ફોડલા ફોડવા સિવાયનું માનવદેહની વાઢકાપનું સમસ્ત શાસ્ત્ર એ દેશમાં સદંતર અજાણ્યું હતું. સુવાવડ વખતે પણ કોઈ જાતનાં ઓજારો વપરાતાં નહિ. વૈદકની બે શાળાઓ હતી તે, કમભાગ્યે, કોઈ પણ જાતની પ્રગતિની મક્કમ વિરોધી હતી. એક નાની શાળા ચાગપોરી (લોહ-પર્વત) ઉપર હતી, ને બીજી શહેરની અંદર જ આવેલી હતી. દેશના દરેક મઠમાંથી થોડા થોડા તેજસ્વી કિશોરોને અભ્યાસ માટે ત્યાં મોકલવામાં આવે. દસ-પંદર વરસ સુધી એમનો અભ્યાસ ચાલે. તબીબીશાસ્ત્રના એક ભાગરૂપે એમને ખગોળવિદ્યા પણ શીખવવામાં આવે. ઉનાળો ઊતરે એટલે આખી વૈદક શાળા પહાડોમાં ગુણકારી વનસ્પતિ-વેલાની શોધમાં નીકળી પડે. વિદ્યાર્થીઓને એમાં બહુ મજા પડે. રોજ નવી નવી જગ્યામાં એ પડાવ નાખે, ને પ્રવાસને અંતે ઓસડિયાં-ભારે લદાયેલાં યાકને ત્રા-પેરવા ભણી હાંકી જાય. ત્રા-પેરવા તિબેટનાં સહુથી વધુ પવિત્ર થાનકોમાંનું એક છે. એમાં એક મંદિર જેવું છે ત્યાં તમામ ઓસડિયાંને નોખાં તારવીને સૂકવવામાં આવે. પછી શિયાળામાં નાનામાં નાનો વિદ્યાર્થી પણ એ ઔશધિઓ વાટવા-ખાંડવા બેસી જાય. એનાં ચૂર્ણને ચામડાની હવા-બંધ થેલીઓમાં, ઉપર કાળજીથી ચિઠ્ઠીઓ ચોડીને સાચવી રાખવામાં આવે. એ રીતે વૈદકશાળાઓ ઔશધાલયનું કામ પણ કરે, ને કોઈ પણ માણસને ત્યાંથી મફત દવા મળી શકે. વેલા-વનસ્પતિઓના વૈદકીય ગુણો વિશેનું તિબેટીઓનું જ્ઞાન ખરેખર અગાધ છે.

લ્હાસાની વૈદકશાળાના આચાર્ય પોતે જ દલાઈ લામાના અંગત આરોગ્યરક્ષકનું સ્થાન ભોગવતા. જો કે એ સ્થાન જેટલું સન્માનભરેલું ગણાય છે તેટલું જ જોખમી પણ ખરું. તેરમા દલાઈ લામાનું 54 વરસની ઉંમરે અવસાન થયું ત્યારે તેનાં કારણો વિશે જાતજાતની શંકાઓ ખુલ્લેખુલ્લી વ્યક્ત થયેલી; અને એ વખતના આરોગ્યરક્ષક ઉપર પદભ્રષ્ટ થવા સિવાય બીજી કોઈ મોટી આફત ન ઊતરી તે તેમનું સદ્ભાગ્ય જ ગણાય. એવા સંજોગોમાં તો માણસને ફટકાની સજા પણ થાય.

શહેરોમાં ને મઠોમાં શીતળાની રસી મુકાવવાની સગવડ હતી ખરી, પણ તે સિવાય અન્ય રોગોથી બચવા માટે બીજી કોઈ રસી મુકાવવાની વ્યવસ્થા તિબેટમાં ક્યાંય પણ નહોતી. તેથી, ક્યાંક રોગચાળો ફાટી નીકળે ત્યારે વિના કારણ મોટી સંખ્યામાં ખુવારી થતી. એક ફક્ત તિબેટની શીતલ, પહાડી આબોહવા જ તેની પ્રજાને ઉગારે છે. તે ન હોય તો સર્વવ્યાપી ગંદકીને પરિણામે નક્કી દેશભરમાં મહારોગો ફરી વળે. ટાણેકટાણે પણ સ્વચ્છતાની જરૂરિયાત અંગે અમે ઉપદેશ આપ્યા કરતા. ને લ્હાસા નગરી માટે એક ગટરયોજના પણ અમે વિચારી રાખેલી હતી. પણ વહેમી માનસ જ માણસનું નખ્ખોદ કાઢે છે. લોકોને વૈદકશાળાના દવાદારુ કરતાં વિશેષ આસ્થા આ કે તે પવિત્ર પુરુશના ચરણસ્પર્શ અને મંત્રેલા દોરા-ધાગા ઉપર હતી. સાધુઓ ઘણીવાર પોતાના થૂંકનો દરદીઓ ઉપર લેપ કરતા. ત્સાંપા, માખણ અને કોઈ પુનિત સાધુના પેસાબનો ઉકાળો કરીને બીમારોને પાવામાં આવતો. અને, કોઈ પણ બીમારી ઉપર દલાઈ લામાની અંગત વપરાશની એકાદ ચીજવસ્તુના જેટલો અસરકારક બીજો ઇલાજ તો કલ્પી પણ શકાતો નહિ. તેરમા દલાઈ લામાનાં સાધનોના પોતે ભક્તિભાવપૂર્વક રેશમી કોથળીઓમાં જાળવી રાખેલા એવા અવશેશ અનેક ઉમરાવો ગર્વભેર અમને બતાવતા. ત્સારોંગ અને હિંદુસ્તાનમાં ભણી આવેલો એનો દીકરો સુધ્ધાં આવા વહેમમાં માનતો હતો.

પણ કોઈ પ્રજાની માન્યતાઓનો અનાદર અમારાથી કેમ થાય? તિબેટીઓ પોતાની માન્યતામાં સુખી હતા, ને અમારું મતિપરિવર્તન કરાવવા તેમણે ક્યારેય પ્રયાસ કર્યાે નહોતો. એટલે, અમે તો તેમના રિવાજોનો અભ્યાસ કરીને, એમનાં મંદિરોની મુલાકાતો લઈને પરંપરા અનુસાર શ્વેત રેશમી દુશાલા ભેટ ધરતા રહીને સંતોશ માનતા.

10. લ્હાસાનો જીવન-લય (2)

ઉનાળો ઊતર્યાે તે દરમિયાન લ્હાસામાં વસવાટ કર્યાને અમને થોડા મહિનાઓ થઈ ગયા હતા. હવે અમે બરાબર ગોઠવાઈ ગયા હતા. બાર મહિનામાં સારામાં સારી મોસમના એ દિવસો હતા. જે પુશ્પ-વાટિકાઓમાં મેં કેટલુંય કામ કર્યું હતું તે પુરબહારમાં ખીલી નીકળી હતી. સફરજન અને પીચ જેવાં ફળ ઢગલાબંધ મળતાં હતાં. દક્ષિણના પ્રાંતમાંથી દ્રાક્ષનાં લૂમખાં પણ આવી પહોંચ્યાં હતાં. લ્હાસાના સુખી ગૃહસ્થો માટે એ મિજબાનીઓની મોસમ હતી.

બહાર ખુલ્લામાં ફરવા નીકળી પડવા માટે એ શ્રેષ્ઠ સમય હતો. પણ માત્ર મોજ ખાતર ડુંગરા ચડવાનું કોઈ તિબેટવાસી પસંદ કરતો નહિ. ખાસ દિવસોએ સાધુઓ પવિત્ર શિખરોની જાત્રાએ જતા, અને તેમની સાથે ઉમરાવોએ મોકલેલા પોતાના નોકરો પહાડ-ટોચે જઈને દેવતાઓને નૈવેદ્ય ધરતા, ધૂપદીપ કરતા. એ દિવસોમાં, શિખર ઉપર સુસવાટા મારતો પવન નવી પતાકાઓ ફફડાવતો અને પ્રાર્થનાઓના સૂર દૂર દૂર ફંગોળતો. ત્સાંપાનું નૈવેદ્ય આરોગવા આવેલા કાગડાઓ શિખર ઉપરના આકાશમાં કૂંડાળે ઊડતા.

આસપાસમાં હતાં તેટલાં બધાં શિખરો ઉપર ચક્કર લગાવી આવવાનું પીટરે ને મેં નક્કી કર્યું હતું. આમ તો તેની ઉપર ચડવાની મુશ્કેલીઓનું કોઈ આકર્શણ થાય તેવું હતું નહિ; પણ એની ઉપરથી દેખાતાં દૃશ્યો ભવ્ય હતાં. દક્ષિણે હિમાલય પડયો હતો. અને આઠ માસ પૂર્વે લ્હાસાની વાટે લથડિયાં ખાતાં ખાતાં અમે જેને વીંધી હતી તે ન્યેનચેન-થાંગલકા પર્વતમાળાનું 23,000 ફૂટ ઊંચું એક શિખર તો સાવ સમીપે જ દેખાતું હતું. લ્હાસાની નજીકમાં કોઈ હિમ-સરિતા દેખા દેતી નથી. તિબેટમાં ચોમેર બસ બરફ ને બરફ જ પથરાયેલો હશે, એવી માન્યતા સાચી નથી. જ્યાં બરફ ઉપર લપસવાની મોજ માણી શકાય તેવા પહાડો પણ લ્હાસાની નજીકમાં નથી.

એટલે પછી નર્યા પથ્થરના ડુંગરા ચડીને જ અમારે સંતોશ માનવો પડતો. જે ઝડપથી અમે પહાડોનાં ચઢાણ કરી આવતા, તે જોઈને તિબેટવાસીઓ આભા બની જતા. એક વાર તો, અમે છેક ઉપર પહોંચ્યા છીએ તેની સાબિતી આપવા શિખર-ટોચે મારે તાપણું પેટાવવું પડેલું, જેથી મિત્રો પોતાને ઘેર બેઠાં એ એંધાણી જોઈ શકે ને અમારી વાત માની શકે. અમારા અમીર મિત્રોના નોકરોને જેટલું અંતર કાપતાં ત્રણ દિવસ લાગતા તેટલું અમે એક જ દિવસમાં કાપી નાખતા. પાછળથી કેટલાક તિબેટી મિત્રોને અમે આ પહાડી ખેપોમાં રસ લેતા કરી શકેલા.

ચોમાસું ઊતરી ગયા પછી થોડા વખતે તિબેટવાસીઓનો યુગો-જૂનો પતંગ-તહેવાર આવ્યો. બજારોમાં ચોપાસ રંગરંગીલા પતંગો દેખાતા હતા. બરાબર આઠમા મહિનાની પહેલી તિથિએ જ એ ઉત્સવનો આરંભ થાય. તેમાં ગરીબ-અમીર સહુ કોઈ એકસરખા ઉમંગથી સામેલ બને. પહેલવહેલો પતંગ પોતાલાની મહેલાત ઉપરથી ચગે, ને જોતજોતામાં તો લ્હાસાનું આકાશ પતંગોથી છવાઈ જાય. બાળકો ને મોટેરાં, સહુ કોઈ કલાકો સુધી ઘરનાં છાપરાં પર ઊભાં ઊભાં પતંગો ચગાવે, ને કાચ પાયેલા માંજા વડે પેચ લગાવે. સતત એક મહિના સુધી લોકો ફુરસદનો પ્રત્યેક કલાક આ રમતમાં વિતાવે. અને પછી મોસમ પૂરી થાય, અને આવ્યા હતા તેવા જ એકાએક પતંગો અદૃશ્ય બને.

શિયાળા પહેલાં ઘોડાંની મોટી મોટી બજારો ભરાય. સેંકડો જાતવંત અશ્વોની વણજાર ઉત્તર-પૂર્વ ચીનમાંથી આવે અને સોદાઓ કરવાનો પોતાનો પ્રિય શોખ તિબેટવાસીઓ પૂરો કરી શકે. ઊંચી ઓલાદનાં ઘોડાં ભારે મોટી કીમતો આપીને ખરીદવામાં આવે. તિબેટી અમીરો સારી ઘોડાહાર રાખવાના શોખીન હતા, અને દર વરસે પોતાની અંગત સવારી માટે એક-એક નવો અશ્વ વસાવવાની ત્યાં ફેશન હતી. અલબત્ત, એ બધું શ્રીમંતોને જ પરવડે. સામાન્ય લોકોમાંથી જે કોઈ સવારી કરી શકે તેમ હોય તે તિબેટી ટટ્ટુઓ જ વાપરે. પણ ઉમરાવોને તો પોતપોતાના દરજજા મુજબ આંગણે વધુ-ઓછાં ઘોડાં બાંધવાં પડે.

સ્ત્રીઓને પણ મેં ઘણીવાર ઘોડેસવારી કરતી જોઈ છે; એમનાં વસ્ત્રો સારી પેઠે ખૂલતાં હોય છે એટલે ઘોડાની પીઠ પર બેસવામાં એમને અગવડ પડતી નથી. પુરુશો યાત્રાએ નીકળે કે સરકારી નોકરીમાં એક સ્થળેથી બીજે બદલીમાં જાય ત્યારે ઘણી વાર ઘરની સ્ત્રીઓ તેમની સાથે જ ઘોડેસવાર બનીને પ્રયાણ કરે છે. પ્રવાસ દરમિયાન તાપ ન લાગે એટલા માટે શિર પર એ માથાબંધણું વીંટે છે, મોઢા ઉપર એક વનસ્પતિનો તપખીરિયો રસ ચોપડે છે ને ચહેરાની આસપાસ શાલ લપેટે છે. આવા વેશપરિવર્તનને કારણે તમામ અશ્વારૂઢ નારીઓ દેખાવમાં એકસરખી લાગે છે. એવે પ્રસંગે કેટલીક પરિચિત સ્ત્રીઓને ન પિછાની શકવાને કારણે હું અવિવેકી દેખાયો હઈશ તેવી મને બીક છે. ઘોડેસવારીની આ લાંબી સફરો દરમિયાન નાનાં બાળકો તેમની આયાના ખોળામાં બેસે છે, ને સહેજ મોટાં થયેલાં છોકરાં ઘોડાપીઠ પર મૂકેલા લાકડાના કાઠામાં ગોઠવાઈ જાય છે.

1947નું નવું વરસ બેઠું ત્યારે પીટરે તેને સોંપાયેલું નહેર ખોદવાનું કામ પૂરું કરી નાખ્યું હતું, અને એક નવી કામગીરી તેને માટે તૈયાર થઈ રહી હતી. લ્હાસામાં એક વીજળિક પાવર-હાઉસ વીસેક વરસ પહેલાં ઊભું થયેલું હતું. અત્યારે એ સાવ બિસ્માર હાલતમાં હતું, અને તેમાંથી જવલ્લે જ કાંઈ વીજળી મળતી. આડે દિવસે તો ટંકશાળનાં યંત્રો ચલાવવા પૂરતો જ વીજળી-પ્રવાહ તે પૂરો પાડી શકતું. પણ શનિવારે ટંકશાળ બંધ હોય ત્યારે વળી લોકોના ઘર સુધી વીજળી પહોંચતી.

તિબેટી ચલણની નોટો અને સિક્કાઓ તિબેટમાં જ બનતાં. તિબેટમાં જ પેદા થયેલા મજબૂત કાગળને રંગીને અને તેની ઉપર ‘વોટરમાર્ક’ છાપીને તેમાંથી નોટો તૈયાર કરવામાં આવતી. એની ઉપરના આંકડા અત્યંત કુશળતાથી હાથે આલેખવામાં આવતા. એ આલેખનની નકલ કરવાની મુશ્કેલીને કારણે જ બનાવટી નોટો તૈયાર કરવાના પ્રયાસો એ દેશમાં હંમેશાં નિશ્ફળ નીવડતા. રૂડીરૂપાળી તિબેટી નોટો ઉપરાંત સોના-રૂપાના અને ત્રાંબાના સિક્કાનું પણ ચલણ હતું. એ બધાં ઉપર પહાડો અને સિંહોનું તિબેટી પ્રતીક રહેતું. ટપાલની ટિકિટો ઉપર એ બે ઉપરાંત ઊગતો સૂરજ પણ દેખાતો.

ટંકશાળના કામનો વીજળી ઉપર એટલો બધો આધાર હતો કે એ જૂનાપુરાણા પાવર-હાઉસની મરામત કરી આપવાનું પીટરને કહેવામાં આવ્યું. પણ એણે સત્તાવાળાઓને સમજાવ્યા કે એવી મરામત-ફરામતમાંથી ઝાઝું નીપજે તેમ નથી, અને સાચો રસ્તો તો કયીચુ નદીના પ્રવાહમાંથી નવી વીજળી પેદા કરવાનો છે; જૂનું પાવરહાઉસ મુખ્ય નદીની એક શાખાના વહેણનો જ ઉપયોગ કરતું હતું. પણ જો ખુદ કયીચુના પુનિત પ્રવાહનો ઉપયોગ આવા કામ માટે કરીએ, તો દેવોનો કોપ પાટનગર ઉપર ઊતરે એવી ભીતિ લ્હાસામાં ફેલાયેલી હતી. તેમ છતાં આખરે પીટર અધિકારીઓને સમજાવી શક્યો. તરત મોજણીનું કામ આરંભી દેવાની સૂચના એને મળી, એટલે પછી શહેરમાંથી રોજ નદીકાંઠા સુધીના ફેરા કરવાને બદલે એણે ગામ બહાર જ એક મકાન લઈ લીધું.

મારે તો શહેરમાં જ વધુ વખત રહેવું પડતું કારણ કે જુદાં જુદાં અમીર કુટુંબનાં સંતાનોને ભણાવવાનું કામ હું કરતો. એ બાળકોમાંથી એકેએક બુદ્ધિશાળી અને જાગ્રત હતું ને સમજદારીમાં યુરોપીઅન બાળકોથી લેશમાત્ર ઓછું ઊતરે તેમ નહોતું. હિંદુસ્તાનની જે નિશાળોમાં તિબેટી છોકરાં ભણતાં ત્યાં પણ તે ઘણું ઊંચંુ સ્થાન રાખતાં. પરભાષામાં શિક્ષણ મેળવવાનું હોવા છતાં એ ઘણીવાર વર્ગમાં મોખરે રહેતાં.

ભણાવવા ઉપરાંત બીજાં પણ જાતજાતનાં કામ હું લ્હાસામાં કરતો રહેતો. માણસમાં થોડીક આવડત હોય તો કમાણી કરવાના તો ત્યાં અનેક રસ્તા હતા. પણ અમારો ઉદ્દેશ કાંઈ ત્યાં રહીને માત્ર કમાણી કરવાનો નહોતો. અમારા મનને સંતોશ થાય અને સાથેસાથે અમને આશરો આપનાર સરકારને ઉપયોગી થઈ પડે તેવી પ્રવૃત્તિની અમારે જરૂર હતી. જાતજાતની બાબતો અંગે અમારી સલાહ પુછાતી, ને એ રીતે મદદરૂપ થવામાં અમે આનંદ જ અનુભવતા. પણ અમે ‟સબ બંદરકા વેપારી” બની ગયા હતા, ને ક્યારેક તો જે બાબત વિશે અમારું જ્ઞાન સાવ અલ્પ હોય તેને માટે પણ અમારી સલાહ માગવામાં આવતી ત્યારે અમને પોતાને અકળામણ થતી.

એકવાર, એક મંદિરની મૂર્તિઓને સોનાનો વરખ નવેસર ચડાવવાનું કામ અમને સોંપાયું. સારા નસીબે, મિત્ર ત્સારોંગના અખૂટ ગ્રંથ-ભંડારમાંની એક ચોપડીમાંથી સુવર્ણરજમાંથી સોનાનો લેપ તૈયાર કરવાની તરકીબ અમને હાથ લાગી ગઈ. તેને માટે કેટલાંક રસાયણો અમારે છેક હિંદુસ્તાનથી મગાવવાં પડર્યાં. લ્હાસામાં વસતા નેપાલીઓ સોના-ચાંદીના બહુ કુશળ કારીગરો હોય છે, પણ પોતાની ગુપ્ત કરામતોની ભાળ એ કોઈને લાગવા દેતા નથી.

તિબેટમાં સોનાના ઘણા જથ્થા પડયા છે, પણ તેના ખોદકામની આધુનિક પદ્ધતિઓ ત્યાં અજાણી છે. પુરાતન કાળથી એ લોકો હરણની શીંગડીઓ વડે ચાંગથાંગ જિલ્લાની ધરતી ખોતરતા આવ્યા છે. કેટલાય પ્રાંતોને પોતાના કરવેરા સુવર્ણરજ રૂપે ચૂકવવા પડતા. પણ એ વેરા ભરવા માટે સાવ જરૂરી હોય તેનાથી વધારે સોનામાટી, દેવોના કોપની બીકે, કોઈ ખોતરતું જ નહિ.

એશિયાની જે કેટલીય નદીઓનાં મૂળ તિબેટમાં છે તે પોતાના પ્રવાહની સાથે સાથે તિબેટના પહાડોમાંથી સોનાભરેલો કાંપ ઘસડી જાય છે. પણ પાડોશી દેશમાં એ પહોંચે તે પહેલાં એ સોનાનો લાભ તિબેટમાં કોઈ લેતું નથી. પૂર્વ તિબેટની કેટલીક નદીઓમાં પાણીના પ્રવાહે વીરડા ગાળી નાખ્યા છે તેમાં સોનારજ એની મેળે ભેગી થાય છે. માણસે ત્યાં થોડા થોડા દિવસે જઈને એ સોનું ભેગું જ કરી આવવાનું રહે. સામાન્ય રીતે જિલ્લાના ગવર્નર એ કુદરતી સુવર્ણભંડારનો સરકાર વતી કબજો કરી લેતા.

લ્હાસામાં અમે બીજું તિબેટી બેસતું વરસ ઊજવીએ તે પહેલાં, ત્રણ વરસમાં પહેલી જ વાર, જર્મનીથી આવેલી ટપાલ અમને મળી. એ પત્રોએ વાટમાં સારો એવો સમય વિતાવ્યો હતો. એક પરબીડિયા ઉપર આઇસલેંડના પાટનગર રેઈક્યાવિકની ટપાલ-છાપ પણ હતી, અને લ્હાસા પહોંચતાં સુધીમાં આખી પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા તે કરી ચૂક્યું હતું. દૂર દૂરના અમારા વતન અને ધરતીના આ ટોચ-પ્રદેશ વચ્ચે આટલોયે સંપર્ક હતો તે જાણી અમને આનંદ તો થયો. પણ એ ટપાલવ્યવહારના તાંતણા બહુ કાચા હતા. અમે તિબેટમાં હતા ત્યાં સુધી એમાં કોઈ સુધારો થયો નહિ. યુરોપથી આવેલા સમાચાર ઉત્સાહજનક નહોતા. એનાથી તો ઊલટાની, અમે જ્યાં હતા ત્યાં પડયા રહેવાની અને લ્હાસામાં કાયમી વસવાટ કરવાની અમારી ઇચ્છા વધુ તીવ્ર બની. દુનિયાના એ શાંત ખૂણામાં અમે ગાળેલા સમયે અમારા માનસ ઉપર ઊંડી અસર કરી હતી.

એક નાનકડું રેડિયો-યંત્ર અમને બહારની દુનિયા સાથે સંપર્કમાં રાખતું હતું. લ્હાસામાં બીજા વીજળી વાપરનારાઓની ખલેલ બિલકુલ નહોતી, તેથી અમારા રેડિયો ઉપર સમાચારો બહુ સ્પષ્ટ સંભળાતા. રોજ સવારે ઊઠીને હું સમાચાર સાંભળતો અને ઘણીયે વાર મને થતું કે અરેરે, દુનિયાના લોકો કેવી કેવી ક્ષુલ્લક બાબતો માટે આટલી બધી માથાકૂટ ને હૈયાબળતરા કરી રહ્યા છે! અહીં તો હજારો વર્ષથી જીવન યાકની મંદ ગતિએ ચાલી રહ્યું હતું.

તિબેટમાં જો વેગવંતો પલટો આવે, તો એ સુખી થાય ખરું? એ સવાલ હું ઘણીવાર મારા મનને પૂછતો. હિંદુસ્તાન સુધીની સુંદર મજાની મોટરગાડીઓ માટેની એક સડક બંધાઈ જાય તો તેનાથી તિબેટના લોકોનું જીવનધોરણ જરૂર ઘણું ઊંચું આવે; પણ જીવનનો વેગ વધારીને, એને ધમાલિયું બનાવીને તિબેટી પ્રજાનાં સુખચેન ને શાંતિ એ કદાચ છીનવી લે. માનવ-વિકાસની અમુક અવસ્થામાં કોઈ પ્રજા હોય ત્યારે એનાથી ઘણી આગળની અવસ્થાની શોધખોળો તેની ઉપર ન લાદવી જોઈએ, એવું મને લાગ્યું.

તિબેટની સંસ્કૃતિ અને જીવન જીવવાની એ પ્રજાની રીત વિજ્ઞાનની નવી શોધખોળોના કરતાં તેમને માટે વધુ લાભદાયી હશે કે નહિ, એ એક પ્રશ્ન છે. આ પ્રજાનાં ભારોભાર વિનય-વિવેકની તોલે આવી શકે તેવું યુરોપ-અમેરિકામાં ક્યાં કાંઈ છે? અહીં કોઈ કોઈને બદનામ નથી કરતું, ને સામા માણસ ઉપર પ્રહાર કરવાની વૃત્તિ તો છે જ નહિ. રાજકીય પ્રતિપક્ષીઓ પણ એકબીજાને માનથી ને વિવેકથી બોલાવે છે. ઉપલા વર્ગની સ્ત્રીઓ ઘણી સંસ્કારી અને પ્રતિભાષાળી હતી. અમે બેય કુંવારા હતા, છતાં અમારા ઘરની સંભાળ રાખવા અમે એક યા વધુ સ્ત્રીઓને ઘરમાં રાખી હોત તો લોકોને એમાં કાંઈ અસ્વાભાવિક લાગ્યું ન હોત. અમારે એક-એક સ્ત્રી-સાથી તો શોધી લેવી જ જોઈએ, તેવું સૂચન પણ અમારા મિત્રો કરતા. ક્યારેક ક્યારેક એકલતા બહુ સાલતી ત્યારે એ વિચાર મારા મનમાં સળવળ્યા કરતો. પણ ઘણી છોકરીઓ મને આકર્શક લાગી તે છતાં, કાયમ માટે તેમાંથી કોઈની સાથે બંધાઈ જવા મારું મન તૈયાર ન થયું. તિબેટી સ્ત્રીઓના ને મારા ચિત્તપ્રદેશ વચ્ચેના સંપર્કો બહુ ઓછા હતા, ને તેના વિનાના સહજીવનમાંથી મને સંતોશ સાંપડે તેમ નહોતો. મારા વતનમાંથી જ કોઈ પરણેતરને તેડાવવાનું હું પસંદ કરત; પણ શરૂઆતમાં મારી એટલી ત્રેવડ નહોતી, ને પાછળથી તો રાજકીય સંજોગો એમાં નડતરરૂપ બન્યા.

તિબેટમાંના અમારા જીવનમાંથી ધીમે ધીમે નવીનતા ઓસરવા માંડી. દુનિયાભરમાંથી આવેલા પત્રો સરકારી કચેરીઓ તરફથી અમને અવારનવાર તરજુમા કરવા માટે મળતા. તરેહતરેહના લોકોએ લખેલા એ પત્રોનો વિશય મુખ્યત્વે એક જ રહેતો : તિબેટમાં પ્રવેશવાની અમને પરવાનગી આપો. ઘણા અરજી કરનારા કહેતા કે, અમારે દેશ જોવો છે માટે ત્યાં રહીએ તે દરમિયાન ખાવા-રહેવાની ગોઠવણ અમને કરી આપો તો અમે સરકારનું કામ કરવા પણ તૈયાર છીએ. કેટલાક વળી ક્ષયના રોગીઓ હોય, અને તિબેટની પહાડી સૂકી હવામાં રહીને રોગમુક્ત બનવાની એમની ઉમેદ હોય. એવા આજારોના પત્રોના હમેશાં જવાબ આપવામાં આવતા, અને તેમાં દલાઈ લામાના આશીર્વાદ ઉપરાંત ક્યારેક રોકડની મદદ પણ મોકલાતી. પણ બાકીની અરજીઓનો કાંઈ જ ઉત્તર અપાતો નહિ. તિબેટમાં પ્રવેશવાની રજા કોઈ કરતાં કોઈને મળતી જ નહિ.

લ્હાસામાં હું પાંચ વરસ રહ્યો તે દરમિયાન પરદેશથી આવેલા સાતથી વધારે માણસોને હું મળ્યો નહોતો. 1947માં, બ્રિટિશ એલચીખાતાની ભલામણને લીધે રિયેંકુર નામના ફ્રેંચ પત્રકારને સત્તાવાર નિમંત્રણ મળેલું. એ ત્રણ અઠવાડિયાં સુધી લ્હાસામાં રહ્યા. તે પછી એક વરસે, તિબેટના અઠંગ અભ્યાસી અધ્યાપક તુસી ઇટલીથી આવેલા. તિબેટની એ એમની સાતમી સફર હતી, પણ લ્હાસા શહેરમાં એ પહેલી જ વાર પગ મૂકતા હતા. તિબેટનાં ઇતિહાસ-સંસ્કૃતિ વિશે તેઓ મોટામાં મોટા જ્ઞાની પંડિત મનાય છે, અને કેટલાક તિબેટી ગ્રંથોના અનુવાદ કરવા ઉપરાંત તેમણે સ્વતંત્ર પુસ્તકો પણ લખેલાં છે. તિબેટીઓ, નેપાલીઓ, હિંદુસ્તાનીઓ અને ચીનાઓને પણ, તેમના પ્રત્યેકના દેશના ઇતિહાસ વિશેના પોતાના જ્ઞાનથી તુસી મહાશય ચકિત કરી મૂકે છે. લ્હાસામાં અઠવાડિયું રહીને પછી તે સામ્યેના સહુથી મશહુર મઠની મુલાકાતે ગયા. ત્યારબાદ સંશોધન-નમૂનાઓ અને પોતાલા મહેલના મુદ્રણાલયમાંથી અનેક કીમતી ગ્રંથો સાથે લઈને તેઓ વિદાય થયા.

1947માં હિંદુસ્તાન આઝાદ થયું એટલે લ્હાસામાંના બ્રિટિશ એલચીખાતાનું આયુશ્ય પૂરું થયું. બ્રિટિશ અધિકારીઓનું સ્થાન હિન્દી અમલદારોએ લેવા માંડયું. એક ફકત શ્રી રિચર્ડસન 1950ના સપ્ટેંબર સુધી રોકાયા. કારણ કે એમનું સ્થાન લઈ શકે તેવો કોઈ અનુભવી અમલદાર ત્યારે ભારત સરકાર પાસે તૈયાર નહોતો.

11. પોતાલા મહેલાતમાં

લ્હાસામાંના અમારા બીજા તિબેટી બેસતા વરસને દિવસે દલાઈ લામાના દરબારમાં હાજર રહેવાનું શાહી નિમંત્રણ અમને મળ્યું હતું. એ દિવસે પાટનગરમાં પ્રાપ્ય મોંઘામાં મોંઘા દુશાલા ખરીદીને — સાધુઓ, ભરવાડો અને શણગાર સજેલી સ્ત્રીઓની રંગબેરંગી મેદનીની સાથે મળીને — અમે પોતાલાની મહેલાતનાં અગણિત પગથિયાં ચડયા. મહેલની ટોચે સપાટ છાપરું હતું. ત્યાં દેવ-રાજાનાં દર્શનાર્થીઓની મોટી ભીડ મચી હતી. છાપરા ઉપર નાનાં નાનાં ઘર હતાં તેમાં દલાઈ લામાનો નિવાસ હતો. એક ભભકાદાર સિંહાસન ઉપર કલાકો સુધી એક આસને બેસીને દલાઈ લામાએ પોતાની સન્મુખેથી પસાર થતી ભાવિક-કતારોને દર્શન આપ્યા કર્યાં. એમના તખ્તના પાયા પાસે નાણાંની કોથળીઓ ને રેશમના તાકાનો ડુંગરો ખડકાયો હતો. સેંકડો શ્વેત દુશાલાઓ પણ ત્યાં પડયા હતા. દેવ-રાજાનાં ભાવિક પ્રજાજનો નીચાં મસ્તકે હારબંધ ત્યાંથી પસાર થતાં હતાં, ને કાંઈક ને કાંઈક ભેટ ધરતા જતાં હતાં. દૂરથી આ પ્રસંગ નિમિત્તે આવેલા ખાસ યાત્રીઓ તો અનેક જાતનાં નજરાણાં લાવતા. જે કાંઈ ભેટ ધરાય તેની નોંધ કોશાધ્યક્ષ તરત કરી લેતા, ને જો તેનો ઉપયોગ થઈ શકે તેમ હોય તો તે પોતાલા મહેલના ભંડારમાં મોકલવામાં આવતી. રેશમી દુશાલાઓ વેચી નાખવામાં આવતા, અથવા રમતગમતની હરીફાઈના વિજેતાઓને ભેટ આપવામાં વપરાતા. રોકડ રકમની ભેટો દલાઈ લામાની અંગત માલિકીની બનતી. સદીઓથી સંઘરાતા આવેલા પોતાલા મહેલાતના સુવર્ણ-ભંડારોમાં તેનો પ્રવાહ જઈ સમાતો.

એ ભેટ-સોગાદોના કરતાંયે વધુ મહત્ત્વ તો એ તમામ લોકોના મુખ ઉપર તરવરતા ઊંડા ભક્તિભાવનું હતું. અનેકોને માટે પોતાના જીવનની એ ધન્યમાં ધન્ય ક્ષણ બનતી. સેંકડો માઈલની જાત્રા કરતાં કરતાં કેટલાય લોકો એ પ્રસંગે ત્યાં પહોંચતા. કોઈ કોઈ તો ઘૂંટણભર ચાલીને યાત્રાને વધુ પુણ્યશાળી બનાવવા મથતા. દેવ-રાજાની આશિશો પામવા માટે મહિનાઓ અને વરસો સુધી રઝળી-ભટકીને અને અપાર ભૂખ-ટાઢ વેઠીને પણ કેટલાક ભક્તો ત્યાં આવતા. એટએટલી યાતનાઓ વેઠીને આવેલા યાત્રાળુઓની નમેલી ગરદન ઉપર દલાઈ લામાના કોઈ અનુચર સાધુ પણ એકાદ હળવો દુશાલો મૂકતા, ત્યારે એ ભક્તોનાં વદન પરમ સુખના અનુભવે ઝળહળી ઊઠતાં. જિંદગીના છેડા સુધી એવા પુનિત દુશાલાને સાચવીને લોકો પોતાની પાસે રાખતા.

દર્શન-વિધિ પૂરો થયા બાદ એ યાત્રાળુઓની સાથે મળીને પોતાલા મહેલાતનું નિરીક્ષણ કરવા અમે પણ નીકળી પડયા. જગતની સૌથી વધુ ભવ્ય ઇમારતોમાંની એક એ પોતાલાને તેના આજના સ્વરૂપે ત્રણસોએક વરસ પહેલાં પાંચમા દલાઈ લામાએ ચણાવી હતી. તે પૂર્વે ત્યાં તિબેટી રાજાઓનો કિલ્લો હતો, પણ મંગોલ લોકોએ એક આક્રમણ દરમિયાન તેનો નાશ કરેલો. પછી ગુલામ મજૂરો પાસે ઉપડાવીને દૂર દૂરથી પ્રચંડ શિલાઓ ત્યાં લાવવામાં આવેલી. વૈગ્નાનિક સાધનોની કોઈ પણ જાતની મદદ સિવાય કુશળ કડિયાઓએ તેના ઘાટ ઘડેલા. અને પછી, પર્વતના કાળમીંઢ ખડકમાંથી જાણે એકાએક ફૂટી નીકળી હોય તેવી એ આભ-ઊંચી ઇમારત ખડી થઈ હતી. પાંચમા દલાઈ લામાનું એકાએક મરણ થયું ત્યારે એ ઇમારતનું ચણતરકામ અધૂરું રહી જવાનો ભય હતો. તેમને સ્થાને ગાદીએ આવનાર ‘રીજંટ’ને પ્રજા પોતાના કાબુમાં રહેશે કે નહિ તેનો ભરોસો નહોતો. એટલે એણે તો દેવ-રાજાના અવસાનના સમાચાર દાબી રાખ્યા. પ્રથમ એણે એવી જાહેરાત કરી કે દલાઈ લામા બહુ બીમાર છે, ને પછી કહ્યું કે કોઈ દિવ્ય સાધના માટે એમણે એકાંતવાસ લીધો છે. પૂરાં દસ વરસ સુધી આ છલના ચાલુ રાખીને એ ‘રીંજટે’ મહેલાતનું ચણતરકામ પૂરું કર્યું. તે પછીનાં વરસો દરમિયાન પોતાલામાં વસતા મિત્રોના મહેમાન તરીકે એ મહેલાતમાં રહેવાની તક મને મળી હતી. એ ધાર્મિક ઇમારતમાંનું જીવન મધ્યયુગના કોઈ કિલ્લાની અંદર હોય તેવું હતું. એની અંદરની ભાગ્યે જ કોઈ ચીજ આજના યુગની હશે. રોજ સાંજે એના તમામ દરવાજા ભિડાઈ જાય ને પહેરેગીરો આખી મહેલાતમાં ‘આલબેલ’ કરતા ફરી વળે. પોતાલાની ભયાનક શાંતિમાં એ એક જ અવાજ સંભળાય. પોતાલામાં રાત લાંબી ને શાંતિભરી હોય છે. સહુ કોઈ વહેલાં વહેલાં સૂઈ જાય છે. કોઈ વિરાટ મકબરા જેવું એનું વાતાવરણ લાગતું. પોતાલામાં વસનારો બાળરાજા ગ્રીશ્મ-ભવનમાં જાય ત્યારે કેવું સુખ અનુભવતો હશે તે મને ત્યારે સમજાયું. માબાપ કે ગોઠિયાઓથી અલિપ્ત એ એકલવાયા કિશોરને પોતાલામાં ગૂંગળાવનારું જીવન વિતાવવું પડતું હતું. ક્યારેક એના ભાઈ લોબસાંગ આવતા ત્યારે વળી એને બહારની દુનિયાના કાંઈક ખબર મળતા.

આખા તિબેટમાં એક જ હાથી હતો, અને તે નેપાલના મહારાજા તરફથી દલાઈ લામાને ભેટ મળેલો હતો. નેપાલમાં પણ તિબેટી દેવ-રાજાના ઘણા અનુયાયીઓ છે. સ્વદેશ છોડી, તિબેટી મઠમાં પ્રવેશ કરીને ઘણા નેપાલીઓ પ્રભુભક્તિમાં જીવન વિતાવે છે. એમના મહારાજાએ મૂળ તો દલાઈ લામા પ્રત્યેનો આદર વ્યક્ત કરવા માટે બે હાથી ભેટ મોકલેલા, પણ હિમાલય પારની સફરને અંતે એમાંથી એક જ લ્હાસામાં જીવતો પહોંચ્યો. સાતસો માઈલના એ હસ્તી-પંથમાંથી પથરા કાળજીપૂર્વક વીણી લેવામાં આવ્યા હતા, રસ્તામાં જ્યાં જ્યાં મુકામ કરવાના હોય ત્યાં તેમને માટે ખાસ તબેલાઓ બાંધવામાં આવ્યા હતા. એ માર્ગ ઉપર થઈને એક ગજરાજ લ્હાસા પહોંચ્યા ત્યારે નગરજનોના હરખનો પાર નહિ. એવું જંગી જાનવર તે પૂર્વે કોઈએ જોયેલું નહોતું. પોતાલા મહેલાતની ઉત્તરે તેને ખાસ રહેઠાણ આપવામાં આવ્યું. દલાઈ લામાની સવારી નીકળતી તેમાં એ ભાગ લેતો.

નવા વરસની ઉજવણી દરમિયાન જ દલાઈ લામાના પિતા મરણ પામ્યા. એમને જિવાડવા માટે થઈ શકે તેટલા બધા પ્રયત્નો કરવામાં આવેલા. સાધુઓ અને વૈદોએ એકેએક ઇલાજ અજમાવી જોયો. ભૂવાઓએ એક પૂતળું બનાવી, તેમાં દરદીની બીમારીને મંત્રથી કેદ પૂરીને નદીકાંઠે સંપૂર્ણ વિધિસર તે પ્રતિમાને અગ્નિદાહ દીધેલો. પણ તેનાથી કાંઈ વળ્યું નહિ. મને થયું કે એમણે પેલા અંગ્રેજ દાકતરને બોલાવ્યા હોત તો સારું થાત. પણ દલાઈ લામાના કુટુંબે તો રૂઢિચુસ્તપણાનો બીજાઓ માટે દાખલો બેસાડવો ઘટે; ગમે તેવી કટોકટીને વખતે પણ પરંપરાની વિધિઓમાંથી તેનાથી ચલાયમાન થવાય નહિ.

રિવાજ મુજબ શબને ગામ બહારના એક પવિત્ર સ્થળે લઈ જવામાં આવ્યું. ત્યાં તેનાં અંગેઅંગ છૂટાં પાડીને ગીધડાંને ખવરાવી દીધાં. તિબેટવાસીઓ આપણી જેમ મૃત્યુનો શોક કરતા નથી. વિયોગના દુ:ખનું સાટું પુનર્જન્મની માન્યતામાંથી વળી રહે છે. મરનારના ઘરમાં 49 દિવસ સુધી માખણના દીવા બળતા રહે છે. તેને અંતે એક પ્રાર્થના કરી લીધી, એટલે વાત ત્યાં પૂરી થાય છે. થોડા વખત પછી જ વિધવાઓ ને વિધુરો ફરી લગ્ન કરી શકે છે, અને જિંદગીની દડમજલ વળી પાછી ચાલુ થઈ જાય છે.

1947માં લ્હાસામાં નાનકડો આંતરવિગ્રહ થઈ ગયો. રતિંગ નામનો માણસ અગાઉ રીજંટ હતો તેણે સ્વેચ્છાએ રાજીનામું આપેલું. પણ હવે સત્તા પાછી હાથ કરવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા એને વળગી. પ્રજામાં ને અમલદારોમાં રતિંગના ઘણા અનુયાયીઓ હતા, તેમણે નવા રીજંટ વિરુદ્ધ ઉશ્કેરણી ફેલાવવા માંડી; બંડ કરવાનું નક્કી કર્યું. એક બોંબની મદદથી એ સત્તાપલટો કરવાના હતા. એક વરિશ્ટ ધાર્મિક અધિકારીના ઘરમાંથી કોઈ અજાણ્યા પ્રશંસકની ભેટરૂપે એ બોંબ નવા રીજંટના નિવાસસ્થાનમાં પેસાડી દેવાનો હતો. પણ બોંબ એવો તો ભૂંડો કે વાટમાં જ ફૂટયો! કાવતરું પકડાઈ ગયું. નવા રીજંટે ઝડપી ને મક્કમ પગલાં લીધાં. દલાઈ લામાના એક પ્રધાનની જાત-આગેવાની નીચે એક નાનું લશ્કર રતિંગના મઠ ઉપર કૂચ કરી ગયું અને માજી રીજંટને એમણે કેદ પકડયા. સેરા મઠના સાધુઓએ તે પગલા સામે બંડ કર્યું, અને રાજધાનીમાં ફફડાટ વ્યાપી ગયો. દુકાનદારોએ પોતપોતાની હાટડીઓ આડી આડશો ઊભી કરી અને માલસામાનને સલામત સ્થળે ખસેડવા માંડયો. પોતાનું તમામ જરઝવેરાત લઈને નેપાલીઓ એમના એલચીખાતામાં પેસી ગયા. ઉમરાવોએ પોતાની હવેલીઓની ભોગળો ભીડી ને નોકરોને હથિયાર બંધાવ્યાં. આખી નગરી ‘હોશિયાર’ થઈ ને ઊભી રહી ગઈ.

લોકોને એક યા બીજા પક્ષના રાજકીય દાવાઓમાં ઝાઝો રસ નહોતો. સેરા મઠના હજારો સાધુઓ જો ઊમટયા તો લ્હાસાને લૂંટશે તેની એમની દહેશત હતી. લશ્કર પાસે કેટલાંક આધુનિક શસ્ત્રો હતાં, પણ અમુક લોકોને તેમાં વિશ્વાસ નહોતો. સશસ્ત્ર બળવાઓ લ્હાસાને અજાણ્યા નહોતા.

રરતિંગ કેદ પકડાયો તે પછી પણ સેરા મઠના ઝનૂની સાધુઓએ શરણે થવાની ના પાડી, ને બેફામ ગોળીબારો ચાલુ થયા. આખરે સરકારી ફોજે સેરાના મઠ અને આખા ગામ ઉપર તોપો ચલાવીને થોડાં મકાનો તોડી પાડર્યાં ત્યારે સામનો બંધ પડયો. સાધુઓ બધા કેદ પકડાયા. કેટલાંય અઠવાડિયાં સુધી તેમની ઉપર કામ ચાલ્યું ને ફટકાની આકરી સજાઓ થઈ. દરમિયાન, લ્હાસાની જેલમાં એટલા બધા કેદીઓ સમાય તેટલી જગ્યા રહી નહિ, એટલે વધારાના કેદી-સાધુઓને પોતાના ઘરમાં રાખવાની જવાબદારી ઉમરાવોને લેવી પડી. પરિણામે એ દિવસોમાં લગભગ દરેક ઉમરાવના ઘરમાં જંજીરોમાં ને હેડયમાં જકડાયેલો એકાદ કેદી દેખાતો. જો કે સેરાના મઠના ઘણાખરા સાધુઓ તો નાસીને ચીન ભેગા થઈ ગયા હતા. બળવાખોરોની બધી મિલકત જપ્ત કરીને સરકારે લિલામ કરી નાખી. જૂના રીજંટની હવેલીઓ તોડીફોડી નાખવામાં આવી ને એના સુંદર બગીચાનાં વૃક્ષો મૂળમાંથી ઉખેડીને બીજાઓના બાગમાં રોપવામાં આવ્યાં. રતિંગની મિલકતના લિલામમાંથી સરકારને લાખ્ખો રૂપિયા નીપજ્યા.

12. સરકારી કામગીરી

શિયાળો બેસતાં પહેલાં સરકારે અમને બેઉને બોલાવીને રાજધાનીની નગરરચના માટે એક નકશો બનાવવાનું કામ સોંપ્યું. તે પૂર્વે એ પુનિત નગરીનો કોઈ નકશો બનેલો નહોતો. એ કામમાં અમારે આખો શિયાળો વિતાવવો પડયો. દરમિયાન, લ્હાસામાં નવા જમાનાને અનુરૂપ ગટર-વીજળીની વ્યવસ્થા દાખલ કરવાનો વિચાર સરકારને આવ્યો અને પીટરને ને મને એ કામ સોંપાયું. એ વિશયોનો રીતસરનો અભ્યાસ તો અમારા બેમાંથી એકેયે કરેલો નહોતો, પણ ખેતીવાડીના ઇજનેર બનવા જતાં પીટરે ગણિત ઉપર ભારે પ્રભુત્વ મેળવેલું હતું તે એનું જ્ઞાન અમને ખપ લાગ્યું. પીટરને તો એ અગાઉથી જ હિંદુસ્તાની રૂપિયામાં સરકારી પગાર મળતો હતો, ને હવે 1948માં સરકારે મારી પણ પગારદાર નોકર તરીકે નિમણૂક કરી.

દર ઉનાળે પહાડો ઉપરનો બરફ ઓગળતો તેને પરિણામે નદીમાં પૂર આવતાં ને સરિતાતટ પર ઊભેલો દલાઈ લામાનો ગ્રીશ્મ-મહેલ જોખમમાં મુકાતો. દર વરસે કાંઈક ને કાંઈક કામચલાઉ પગલાંથી એનું રક્ષણ થઈ જતું. પણ હવે તેનો કાયમી ઇલાજ કરવાની કામગીરી સરકારે મને સોંપી.

1948ની વસંતમાં એ નદી આડો બંધ બાંધવાનું કામ મેં શરૂ કર્યું. ચોમાસા પહેલાં તે પૂરું કરવાનું હતું. 500 સૈનિકો ને 1000 મજૂરોની ફોજ મને આપવામાં આવી હતી. તિબેટના ઇતિહાસમાં કોઈ કોન્ટ્રાક્ટરને મજૂરોનો આટલો મોટો બેડો મળેલો નહોતો. બીજા એક સુધારા માટે મેં આગ્રહ રાખ્યો ને સરકારને સમજાવ્યું કે મજૂરોને વેઠે લાવવાને બદલે એમને રોજી આપી હોય તો કામ જલદી પૂરું થાય. એટલે પછી દરેક માણસને રોજ તેની મજૂરી મળી જતી, ને કામ કરનારાઓના મુખ પર પ્રસન્નતા રહેતી. તેમ છતાં તિબેટના મજૂરો યુરોપીઅન મજૂરની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું કામ કરી શકતા. એમની તાકાત જ ઘણી ઓછી હતી. ક્યારેક અધીરો બનીને પાવડો ઉપાડી હું એમને કામ કરવાની રીત બતાવતો, ત્યારે મજૂરો અચંબાભેર જોઈ રહેતા. કામ કરતાં કરતાં પણ એ અનેક વાર અટકી જતા. ખોદતાં ખોદતાં કોઈના પાવડામાં એકાદું અળસિયું પણ નીકળી આવે, તો તો મોટી હોહા મચી જતી. માટી એક બાજુ નાખીને એ જીવને સલામત સ્થળે પહોંચાડવામાં આવતો. ને પછી જ કામ આગળ ચાલતું.

એ લોકોને પૂરું ખાવાનું મળતું નહિ તે જ એમની કામ કરવાની અશક્તિનું કારણ હોવું જોઈએ. ગરીબ માણસ સામાન્ય રીતે ત્સાંપા, માખણની ચા અને થોડાંક શક્કરિયાં ને મરચાં ઉપર ગુજારો કરતો. દિવસ આખો એ માખણની ચા પીધા કરે. સૈનિકો ને મજૂરો ઉપરાંત યાક-ચામડાની ચાલીસ હોડીનો કાફલો પણ મારા હાથ નીચે કામ કરતો હતો. એના ભિસ્તી ખલાસીઓને ચામડાં સાથે કામ પાડવાનું રહેતું, એટલે ચમારની માફક તેમને પણ હલકી જાતિના ગણવામાં આવતા.

જૂન મહિનામાં પહેલાં પૂરનાં પાણી આવી પહોંચ્યાં ત્યાં સુધીમાં મારો બંધ તૈયાર થઈ ગયો હતો. એ વરસે પાણી બહુ ઊંચે સુધી ચડર્યાં હતાં, પણ બંધે પોતાની ફરજ બરાબર બજાવી બતાવી.

ગ્રીશ્મ-મહેલના રક્ષણ માટેની મારી કામગીરીને કારણે એ ભેદી મહેલાતના જુદા જુદા ભાગ સાથે મારે પરિચય થયો. એ ગ્રીશ્મ-મહેલના બગીચામાં શિલામંચ ઉપર દર વરસે નાટકો ભજવાતાં. સાત દિવસ સુધી સૂર્યાેદયથી સૂર્યાસ્ત પર્યંત ચાલુ રહેતાં એ નાટકો જોવાં લોકોનાં ટોળાં ઊમટતાં. એમાં એકલા પુરુશો જ અભિનય કરતા, ને નાટકોનું વસ્તુ પણ લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ધાર્મિક જ રહેતું. તે અભિનેતાઓ પણ ધંધાદારી નટ નહોતા. નાટક-ઉત્સવ પૂરો થાય પછી એ પોતપોતાને કામધંધે વળગી જતા. દર વરસે એકનાં એક જ નાટકો ભજવાતાં. એના સંવાદો છંદોબદ્ધ કવિતાની માફક બોલાતા; ફકત ‘કોમિક’વાળા ભાગમાં વાતચીત થતી. એનાં ન્રુત્યોને ઢોલક અને પાવાનો તાલ મળતો. એના સુંદર ને કીમતી પોશાકો સરકારની માલિકીના હતા. એ નાટકો વાટે તિબેટી પ્રજા પોતાની નબળાઈઓની જ નહિ, પોતાની ધર્મસંસ્થાઓની સુધ્ધાં જે ઠેકડી ઉડાવતી, તે જોઈને અજાયબી થયા વિના રહે નહિ. એમાં એ પ્રજાની નિખાલસ ભાવનાનું ને એના શાણપણનું દર્શન થતું. ગ્રીશ્મ-મહેલના બગીચામાં નાટય-સપ્તાહ પૂરું થાય પછી એ મંડળીને ઉમરાવોના બંગલામાં ને મઠોમાં સુધ્ધાં ખેલ કરવા માટે તેડાવવામાં આવતી. એ રીતે એક મહિના સુધી નાટકોની મોસમ ચાલે તે દરમિયાન પ્રેક્ષકોની મોટી મોટી ઠઠ જામે, ને બંદોબસ્ત જાળવવા પોલીસ ગોઠવવા પડે.

એ વરસે મારા પોતાના સંજોગો ઘણા સારા થઈ ચૂક્યા હતા. હું જાતે કમાતો થઈ ગયો ત્યારથી મારા પરોપકારી યજમાન ત્સારોંગને ભાડું તો આપતો હતો, પણ હવે મને એક સ્વતંત્ર ઘર વસાવવાની ઇચ્છા થઈ. મારા કેટલાક અમલદાર મિત્રોની જુદા જુદા પ્રાંતમાં બદલી થતાં, રાજધાનીમાંના પોતાના બંગલા રાચરચીલા ને નોકરચાકર સાથે મને ભાડે આપવાની ઇચ્છા એમણે બતાવેલી. તેમાંથી તિબેટના પ્રમાણમાં ઘણો આધુનિક ઢબનો ગણાય તેવો એક બંગલો આખરે મેં પસંદ કર્યાે. એના પાર વગરના ઓરડામાંથી મારી જરૂર ઉપરાંતનાને તાળાં મારી દઈને બાકીનામાં મેં વસવાટ માંડયો. પ્રભાતનો સૂરજ જ્યાં પહેલવહેલો પ્રવેશે એવો એક ઉગમણો ઓરડો મેં સૂવા માટે પસંદ કર્યાે, ને મારી પથારીની બાજુમાં જ રેડિયો ગોઠવ્યો. સ્વિટ્ઝરલેંડની ઘડિયાળોના કોઈ પારસલની સાથે કદાચ આવેલા આલ્પ્સ પહાડોનાં રળિયામણાં દૃશ્યોવાળા તારીખિયામાંથી રંગીન ચિત્રો કાપીને તેની દીવાલો પર મેં ચોડર્યાં. બધા ઓરડાની ભોંય પથ્થરની હતી, ને તેને મીણ વડે ઘસી ઘસીને અરીસા જેવી ચકચકિત બનાવવામાં મારા નોકરો ભારે અભિમાન લેતા. દરેક ઓરડામાં રંગીન ગાલીચા હતા. લ્હાસાનાં મકાનોમાં છત થાંભલીઓને ટેકે ઊભેલી હોય છે, તેથી ઓરડામાં એક જ આખા ગાલીચાને બદલે તેના નાના નાના કટકા પાથરવા પડે છે. લ્હાસાના મશહૂર ગાલીચા-વણકર ઉમરાવોને ઘેર આવીને ત્યાં બેસીને જ જોઈતાં માપ-આકારના ગાલીચા ગૂંથી આપે છે. હાથની કાંતેલ રંગબેરંગી ઊનમાંથી લાકડાના ચોકઠાની મદદથી મોરલાની, ફૂલવેલની ને બીજી અનેક ભાતવાળા ટકાઉ ગાલીચા એમનાં કસબી આંગળાં ગૂંથે છે, અને પછી એ ગાલીચા પેઢી દર પેઢી વપરાયા જ કરે છે. લીલાં કોચલાં, વેલાના રસ અને ભુતાનથી આવેલ છાલમાંથી નિપજાવેલા એના રંગો યુગયુગો સુધી તાજા ને તાજા રહે છે.

મારા બેઠકના ઓરડા માટે વાંચવા-લખવાનું એક ટેબલ મેં બનાવરાવ્યું હતું. જૂના રાચરચીલાની મરામતમાં તિબેટી સુથારો ભારે પાવરધા. પણ કાંઈક નવું બનાવવાની વાત આવે ત્યાં એમનો કસબ કામ ન કરે. કશુંક નવું સર્જન કરવાની શક્તિ તો કોઈ પણ હુન્નર-ધંધામાં ઉત્ત્તેજન પામે નહિ; નિશાળોમાં કે બીજે ક્યાંય કોઈ જાતના અખતરા કરવાનું પ્રોત્સાહન મળે જ નહિ.

મારા દીવાનખાનામાં પૂજાનો એક ગોખલો હતો. તેની સંભાળ મારા નોકરો ભક્તિભાવભેર રાખતા હતા. દેવોને કાજે રોજ સવારે તાજા પાણીનાં સાત કચોળાં ભરીને ત્યાં મુકાતાં, ને માખણના દીપ અખંડ બળ્યા કરતા. દેવની મૂર્તિઓ સો ટચના સોનાની બનેલી હતી તેથી મને ચોરીની સતત બીક લાગ્યા કરતી. પણ સદ્ભાગ્યે મારા નોકરો ઘણા વિશ્વાસુ હતા, ને એટલાં વરસો દરમિયાન મારી એક પણ ચીજ ગૂમ થઈ નહોતી.

બીજાં તમામ મકાનોની માફક મારા બંગલાના છાપરા ઉપર પણ દરેક ખૂણે ધજા ટિંગાડવાનું એક એક ઝાડ હતું. દરેક ઘરમાં એક ધૂપદાની અને બીજી એવી શુકનવંતી ચીજો રહેતી. એ બધાંની હું સંભાળ રખાવતો ને એ દેશના કોઈ પણ રીતરિવાજનો ભંગ કે એની બેઅદબી ન થાય તેની જાતે કાળજી રાખતો.

ઘરકામ માટેના (લગભગ રૂ. 65ના માસિક પગારદાર) એક નોકર ઉપરાંત સરકારે મને બે પટાવાળા આપેલા હતા. બંધ બંધાતો હતો તે સ્થળે જવા માટે રાજ્યની ઘોડાહારમાંથી રોજ મને એક અશ્વ મોકલાતો. રોજ મને નવો નવો ઘોડો મળતો, કારણ કે પોતાના કબજા નીચેનાં પ્રાણીઓમાંથી કોઈને વધુ પડતો પરિશ્રમ ન પડે તે જોવાની અશ્વશાળાના નાયકને ખાસ સૂચના હતી. કોઈ ઘોડાની તબિયત બગડે તો નાયકને તો પાણીચું જ મળે!

સવારસાંજ હું મારા બગીચામાં બે માળણોની મદદ સાથે કામ કરતો ને શાકભાજી ઉગાડતો. એ મહેનતનાં ફળ થોડા વખતમાં જ હું ચાખી શક્યો. પહેલે વરસે કોબી, ટમેટાં, ફૂલકોબી ને ‘લેટિસ’નાં કચુંબર-પાંદડાં ઊગ્યાં. એ બધાંના કદ ભારે મોટાં હતાં — ને છતાં એના સ્વાદ-ગુણમાં કાંઈ ફેર પડતો નહિ. સિત્તેર ચોરસ વારના મારા વાડામાં 400 રતલ ટમેટાં ઊગેલાં ને એમાંથી કેટલાંક તો અરધો-અરધો રતલનાં હતાં. બીજાં શાકભાજીની નીપજ પણ એવી જ ઉદારદિલ હતી. લ્હાસામાં ઉનાળો બહુ ટૂંકો હોય છે, છતાં યુરોપમાં ઊગતાં હર કોઈ શાકભાજી ત્યાં પેદા થઈ શકે એવી મને ખાતરી છે.

એ અરસામાં બહારની દુનિયાના રાજકારણના પડઘા લ્હાસાની શાંતિભરી નગરીમાં પણ સંભળાવા લાગ્યા. ચીનની અંદર આંતરવિગ્રહ ફેલાતો જતો હતો. ચીનના આંતરિક રાજકારણ સાથે પોતાને કશી લેવાદેવા નથી તેવું બતાવવા માટે તિબેટની સરકારે લ્હાસામાંના ચીની એલચીને એક દિવસ વિદાય આપી. એ નિર્ણયની અસર સોએક માણસો ઉપર થઈ.

આ પગલું ભરવામાં તિબેટી સત્તાવાળાઓએ ઠીક ઠીક હોશિયારી દેખાડેલી. ચીની એલચીખાતાનો રેડિયો-સંચાલક બહાર ટેનિસ રમતો હતો તે જ વખતે તેને ઘેર પહોંચી જઈ ને બિનતારી સંદેશા-યંત્રનો કબજો તેમણે લઈ લીધો, એટલે પોતાની સરકાર સાથે કોઈ પણ જાતના સંદેશાની આપલે એલચીખાતું કરી શક્યું નહિ. લ્હાસાની તાર-ટપાલની કચેરીઓ પણ પંદર દિવસ સુધી બંધ રાખવામાં આવી. પરિણામે બહારની દુનિયામાં એવી હવા ફેલાઈ કે તિબેટમાં વળી પાછો કોઈ આંતરવિગ્રહ ફાટી નીકળ્યો છે.

એ રીતે ચીન અને તિબેટ વચ્ચેની સદી-જૂની તકરારની જ્વાલા ફરી ભભૂકી ઊઠી. પોતાના એલચીખાતાને લ્હાસામાંથી વિદાય આપવાનું તિબેટી પગલું ચીનને અપમાનભરેલું લાગ્યું.

દરમિયાન મારું જીવન શાંતિથી વીત્યે જતું હતું. હું સરકારી નોકરી કરતો હતો. ક્યારેક ક્યારેક નાનાં બંધ-નહેર બાંધવા ઉપરાંત વિદેશી સમાચારો ને છાપાંનાં લખાણોના તરજુમા મારે કરવાના આવતા. પીટરે પણ ખેતીવાડીની નહેરો ખોદવાનું ચાલુ રાખેલું હતું. ખોદકામ દરમિયાન એને કેટલીક બહુ રસિક ચીજવસ્તુઓ હાથ લાગી હતી. મજૂરોને ખોદતાં ખોદતાં માટીનાં વાસણોના ટુકડા જડેલા, તે કાળજીભેર ગોઠવીને એણે ભેગા કરેલા હતા. પરિણામે આજના જમાનાના કરતાં સાવ જુદા જ ઘાટનાં રૂપાળાં ઠામનો સંગ્રહ એની પાસે એકઠો થયો હતો. જે મજૂરોને આવી કોઈ પુરાતન ચીજવસ્તુ હાથ લાગતી તેને તે ઇનામ આપતો. દર અઠવાડિયે કાંઈક ને કાંઈક નવી શોધ થતી. કોઈ વાર તો ખોદતાં ખોદતાં સારી હાલતમાં જળવાયેલાં હાડપિંજરવાળી કબરો નીકળી આવતી ને તેની પડખે પડેલાં કચોળાં હાથ લાગતાં. હજારો વરસ પૂર્વેના એ અવશેશો સંઘરવામાં પીટરે ભારે જહેમત ઉઠાવી. તિબેટની એક પુરાતન સંસ્કૃતિની એંધાણીઓ પહેલવહેલી તેને હાથ લાગી, તે માટે એ મગરૂર પણ હતો. એ અવશેશો અંગે જે જે લામાને એણે પ્રશ્નો પૂછયા તેમાંથી કોઈ કાંઈ પ્રકાશ પાડી શક્યું નહિ. મૃતદેહોને કબરમાં દાટીને તેની પડખે ભેટ-સોગાદો મૂકવાનો રિવાજ તિબેટમાં કોઈ કાળે હોય, તો તેનો ઉલ્લેખ તેના ઇતિહાસના જૂના ગ્રંથોમાં પણ મળતો નહોતો.

આ બધી સામગ્રી ભારતના કોઈ સંગ્રહસ્થાનમાં મૂકવાની પીટરની ઇચ્છા હતી, અને તિબેટ ઉપર સામ્યવાદી ચીનની આણ સ્થપાઈ ને અમે ભાગી નીકળ્યા ત્યારે એ બધા અવશેશોને કાળજીભેર અમે સાથે લેતા ગયેલા.

13. સાત વરસનું સોણલું

તિબેટના દૈવી બાળ-રાજા પાસે ફિલ્મ ઉતારવાનો એક કેમેરા હતો. પોતાના ભાઈ લોબસાંગ સાથે તે મને મોકલીને તિબેટી જીવનનાં જુદાં જુદાં વિધિ-ઉત્સવોની દસ્તાવેજી ફિલ્મ ઉતારી લેવાની સૂચના એ પ્રગતિશીલ દલાઈ લામાએ આપેલી. તે ઉપરાંત મારો પોતાનો નાનો કેમેરા પણ હું કાયમ સાથે જ રાખતો ને અસામાન્ય દૃશ્યોની છબીઓ પાડતો રહેતો.

ત્સુગ-લાગ-ખાન નામના લ્હાસાના સહુથી મોટા દેવળની કેટલીક સુંદર છબીઓ મેં પાડી. સાતમી સદીમાં બંધાયેલા એ દેવ-મંદિરમાં તિબેટભરની કિંમતીમાં કિંમતી બુદ્ધ-પ્રતિમા બિરાજે છે. આ દેવળની સ્થાપના તિબેટના મશહૂર રાજા સ્ત્રોંગત્સેન ગામ્પોના જમાનામાં થયેલી. એ રાજાની એક રાણી નેપાલની રાજકુંવરી હતી, ને બીજી ચીની રાજકન્યા હતી. બેઉ બૌદ્ધ ધર્મનું પાલન કરનારી હતી. રાજા તે કાળના પુરાતન તિબેટી પંથનો અનુયાયી હતો; પણ બેય રાણીઓએ મળીને એનો ધર્મપલટો કરાવ્યો, ને ત્યારથી તિબેટમાં બૌદ્ધ ધર્મ રાજ-ધર્મ બન્યો. ચીની રાણી પોતાની સાથે કરિયાવરમાં બુદ્ધની સુવર્ણ-પ્રતિમા લેતી આવેલી, તેની સ્થાપના કરવા માટે રાજાએ આ દેવળ બંધાવેલું. બહારથી ભવ્ય અને ભીશણ દેખાતા એ મંદિરની અંદર અંધકાર વ્યાપેલો રહેતો. એના ઝાંખા દીપકોમાં પાર વગરનું માખણ બાળવામાં આવતું, પણ સૂરજનું એક કિરણ સરખું ત્યાં ફરકી શકતું નહિ. રોજ સાંજે એની અંદર ભાવિકોની ભીડ જામતી, ને બહાર ભિખારીઓ ટોળે વળતાં. દુનિયાના બીજા ઘણા દેશોમાં તેમ તિબેટમાં પણ ભિખારીઓનો ત્રાસ બહુ છે. હું પેલો બંધ બાંધતો હતો ત્યારે, જેટલા મળે તેટલા સશક્ત ભિખારીઓને કામે લગાડી દેવાનો સરકારે નિરધાર કરેલો. લ્હાસામાં વસતા હજારેક ભિખારીઓને પકડીને તેમાંથી મજૂરી કરી શકે તેવા સાતસોને તેણે જુદા તારવ્યા ને તેમને બંધ ઉપર કામે વળગાડી દીધા. બેશક, એ મજૂરોને પણ રોજીમાં રોટલો ને પૈસા મળતા હતા. પણ બીજે દિવસે તેમાંથી ફકત અરધા જ કામ પર હાજર થયા ને થોડા દિવસ પછી તો તેમાંનો એકેએક જણ ગાયબ બની ગયો. તિબેટમાં બેકારી કે ગરીબીને લીધે માણસ ભિખારી નથી બનતો, તેમ ઘણુંખરું તો અપંગતા પણ એનું કારણ નથી હોતી. નરદમ એદીપણાનું જ એ પરિણામ હોય છે. બારણે આવેલા ભિખારીને તિબેટમાં કોઈ પાછું કાઢે નહિ, એટલે ભીખ માગવાનો ધીકતો ધંધો એ દેશમાં ચાલી શકે. પ્રત્યેક ‘યજમાન’ પાસેથી બટકું બટકું મળે તોયે બે કલાકની આવી મહેનતને અંતે ભિખારી પોતાનો દિવસભરનો ગુજારો કરી શકે છે. પછી એ કોઈ ભીંતની ઓથે બેસીને નિરાંતે તડકાની મોજ માણતો રહે છે.

તિબેટી જીવનની એક અતિ આકર્શક પ્રણાલિકા મિત્રોને વળાવવા માટે ને તેમના સ્વાગત માટે દૂર દૂર સુધી જવાની છે. કોઈ માણસ પરગામ જાય ત્યારે એની વાટ ઉપર ગામથી થોડા માઈલ દૂર અગાઉથી જઈ એક તંબુ ઊભો કરીને મિત્રો તેમાં ભોજન સહિત એની વાટ જોતા ઊભા રહે. ગામતરું કરનાર મિત્ર ત્યાંથી આગળ વધે તે પહેલાં સફેદ દુશાલા ને શુભેચ્છાઓનો બોજ એની ઉપર વધી ચૂક્યો હોય છે. પરગામથી આવનાર માણસને કાજે પણ એ જ વિધિ કરવામાં આવે છે. રાજધાનીમાં પાછા ફરી રહેલા વટેમાર્ગુને એક સવારે પોતાલાના મહેલનાં દૂરથી દર્શન થાય, ને થોડાક કલાકમાં જ એ લ્હાસામાં પ્રવેશી શકશે એવું લાગે. પણ પાટનગરના દરવાજા સુધીની એ ટૂંકી વાટમાં ઠેકઠેકાણે એના મિત્રો તંબુ તાણીને આદર-સત્કાર કરવા ઊભા હોય છે. એ બધાં સ્થળે થોડો થોડો સમય ગાળતો ગાળતો પ્રવાસી પોતાને ઘેર પહોંચે ત્યારે સાંજ પડી ચૂકી હોય છે, અને એના મામૂલી અસબાબે કીમતી ભેટ-સોગાદોને કારણે કોઈ અમીરી સ્વરૂપ ધારણ કરેલું હોય છે. પોતાને કોઈ ભૂલ્યું નથી, એવી સુખદ ભાવના સાથે મુસાફર પુનહ્ ગૃહપ્રવેશ કરે છે.

લડાઈ દરમિયાન હિંદુસ્તાનથી ચીન સુધીની સફર કરનારાં લશ્કરી વિમાનો હિમાલયની પર્વતમાળાઓ પાર કરતાં ક્યારેક પોતાનો દિશાદોર ચૂકી જતાં ને એના વિમાનીઓને તિબેટની ધરતી ઉપર ફરજિયાત ઉતરાણ કરવું પડતું, ત્યારે એ અજાણ્યા વિદેશીઓને પણ આ દેશમાં પૂરો આદર સાંપડતો. મુસાફરો માટેની આથી વિશેષ કાળજીભરી પરોણાગત દુનિયાના કોઈ દેશમાં જોવા નહિ મળે.

તિબેટનું રાજકીય વાતાવરણ ધીમે ધીમે ધૂંધળું બનતું જતું હતું. તિબેટને ‘મુક્ત’ કરવાની ઘોશણા સામ્યવાદીઓએ પેકિંગમાં કરી હતી, એની ગંભીરતાનો લ્હાસાને પૂરો ખ્યાલ હતો. તિબેટની સરકાર લશ્કર ઊભું કરવા માટેની તૈયારીઓમાં પડી ગઈ હતી. તિબેટી સેનામાં દરેક પ્રાંતે પોતાની વસ્તીના પ્રમાણમાં અમુક સૈનિકો પૂરા પાડવાના હોય છે. સરકારને તો વ્યક્તિઓમાં નહિ પણ સંખ્યામાં જ રસ હોય. એટલે એક માણસને લશ્કરી ફરજ પર બોલાવવામાં આવે, ત્યારે પોતાની બદલીમાં બીજા કોઈ પગારદાર માનવીને એ મોકલી શકે. આવા ‘બદલી’વાળા ભાડૂતી સૈનિકોમાંથી ઘણાખરા જિંદગી આખી લશ્કરમાં જ વિતાવે.

નવું સૈન્ય ઊભું કરવું તે શરૂઆતમાં સહેલું નહોતું. એક તો, વાહનવ્યવહારનાં સાધનો એને માટે સાવ ટાંચાં હતાં. વળી લશ્કર માટેનું અનાજ દેશને જુદે જુદે છેડે પડેલા કોઠારોમાંથી ભેગું કરવાનું હતું. જ્યાં અનાજનો પાક સારો હોય તેવા તમામ પ્રદેશોમાં પથ્થરના તોતિંગ કોઠારો ભરેલા રહેતા. એમાં બારીને બદલે ઉજાસને આવવા પૂરતાં બાકોરાં રહેતાં, ને સૂકી હવાને કારણે દાયકાઓ સુધી — હા, દાયકાઓ સુધી — તેની અંદરનું અનાજ બગડતું નહિ. પોતાની ત્રીસ લાખની વસ્તીને તિબેટની ભૂમિ અન્ન-વસ્ત્ર પૂરાં પાડી શકે તેમ છે. મુશ્કેલી હતી તે તો લશ્કર માટેના અનાજને યુદ્ધ-મોરચા સુધી ખસેડવાની.

કટોકટીના એ દિવસોમાં દેશનાં માત્ર ભૌતિક સાધનોની જ નહિ, પણ પ્રજાના આત્મબળનીયે જમાવટ કરવાની જરૂર સરકાર સમજતી હતી. તે માટે તિબેટી જીવનના સહુથી તાકાતવાન તત્ત્વનો — ધર્મનો આશરો લેવાનો હતો. એ નીતિના અમલ માટે નવા વટહુકમો બહાર પડયા, નવા અમલદારોની નિમણૂક થઈ. જાહેર પ્રાર્થનાસભાઓમાં હાજર રહીને તિબેટી ધર્મગ્રંથ ‘કાંગયુર’નું વાચન કરવાનો આદેશ દેશભરના સાધુઓને અપાયો. ઠેર ઠેર નવી પ્રાર્થના-ધજાઓ ફરકવા લાગી. દેવોને ધરાતા નૈવેદ્યનું પ્રમાણ બમણું થઈ ગયું, ને ડુંગરે ડુંગરે ધૂપદીપ પ્રગટયા. હરકોઈ મુસીબતને પહોંચી વળવાની ધર્મની અસીમ શક્તિ વિશે લોકોમાં પહાડ જેવી અવિચળ શ્રદ્ધા હતી.

તિબેટની આખી યે સંસ્કૃતિનું પ્રેરણાસ્થાન તેનો ધર્મ છે. તેનાં શિલ્પ ને સ્થાપત્યના, કાવ્ય ને કલાના ઉત્તમ નમૂનાઓ ધર્મનાં અહોગાન ગાય છે, ધર્મગુરુઓની સત્તા ને કીર્તિ વધારે છે.

દલાઈ લામાએ મને જે ફિલ્મો ઉતારવાનું કામ સોંપેલું, તે હિંદુસ્તાનમાં ધોવાઈ ને પાછી આવી પછી બાળ-રાજાના નાનકડા પ્રોજેક્ટર-યંત્ર ઉપર તે દેખાડવાની કામગીરી પણ તેમણે મને સોંપી. તે ઉપરાંત જુદા જુદા દેશનાં એલચીખાતાં દ્વારા મેળવેલી ફિલ્મોનો જથ્થો પણ એમની પાસે હતો. પોતાલાની મહેલાતની ટોચેથી એ પોતે પણ ક્યારેક ક્યારેક ફિલ્મ ઉતારતા. આ બધી ફિલ્મો સાથે બેસીને જોવામાં, તેની ચર્ચા કરવામાં અને પ્રોજેક્ટર-યંત્રની રચના સમજાવવામાં દેવતાઈ રાજવીના સાંનિધ્યમાં કલાકો ગાળવાની, વિદેશીઓ માટે વિરલ એવી, તક મને મળી. તેમાંથી આગળ વધીને એક દિવસે પોતાને અંગ્રેજી શીખવવા આવવાનું ફરમાન પણ એમણે મને કર્યું. મને સોંપાયેલી એ નવી જવાબદારીથી મારા સુખનો પાર રહ્યો નહિ. આટલા વિશાળ દેશના સિંહાસન પર બિરાજનારા કિશોરને આધુનિક દુનિયાનાં જ્ઞાન-વિજ્ઞાનથી વાકેફ બનાવવાની કામગીરીનું ગૌરવ મારે મન બહુ મોટું હતું.

લ્હાસાનું મારું જીવન હવે એક નવા તબક્કામાં પ્રવેશ્યું. મારા જીવનનું એક સ્થિર ને સન્માનિત ધ્યેય હવે બંધાયું હતું. હવે મને જિંદગીમાં અસંતોશ કે અધૂરપનો અનુભવ થતો નહોતો. અલબત્ત, તે પૂર્વેની મારી કામગીરી મેં પડતી મૂકી નહિ. સરકાર માટે સમાચારોના તરજુમા હજી હું કરતો, નકશા પણ દોરી આપતો. પણ હવે મને દિવસના ચોવીસ કલાક ઓછા પડવા લાગ્યા; ને ઘણીયે વાર હું મોડી રાત સુધી કામ કર્યા કરતો. મોજશોખ કે એશઆરામ માટે હવે મને ફુરસદ રહી નહિ. પણ એમાં હું કાંઈ ગુમાવતો નહોતો. મારા જીવનમાં એક ધ્યેય હતું તેના સંતોશથી હું સુખી હતો. અને મારા શિશ્ય સાથે જેટલા કલાકો હું ગાળતો તેટલા, જેમ તેને માટે તેમ, મારે માટે પણ બોધપ્રદ નીવડતા. તિબેટના ઇતિહાસ અને બુદ્ધના બોધ વિશે એમણે મને ઘણું જ્ઞાન આપ્યું. એ વિશયો ઉપર કોઈ પીઢ નિષ્ણાતના જેટલું પ્રભુત્વ એટલી કુમળી વયમાં એ બાળ-રાજાએ નિરંતર અભ્યાસ કરીને મેળવેલું હતું. ઘણાખરા તિબેટવાસીઓની માફક દલાઈ લામા પણ ભાષાઓ શીખવામાં બહુ કુશળ હતા. ફક્ત ‘ફ’ અક્ષરનો ઉચ્ચાર કરવામાં એમને બહુ તકલીફ પડતી, કારણ કે તિબેટી ભાષામાં એવો કોઈ વ્યંજન નથી. ધીમે ધીમે અંગ્રેજી ભાષા ઉપરાંત વિજ્ઞાન, ભૂગોળ, ઇતિહાસ વગેરેના પાઠ પણ એ કરવા માંડયા. મહાપુરુશોના જીવનમાં પણ બાળ-રાજાને ઘણો રસ હતો — ને તે પણ માત્ર રાજાઓના જીવનમાં જ નહિ. મહાત્મા ગાંધી વિશેની એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ એમણે ઉપરાઉપરી કેટલીયે વાર જોઈ હશે. મહાત્મા ગાંધીનું તિબેટમાં ઘણું માનવંતું સ્થાન હતું.

વહેમના ધૂંધળા વાતાવરણમાંથી પોતાની પ્રજાને એક દિવસ બહાર દોરી જવાના એ કિશોર-રાજવીને હૈયે કેટલા ઊંડા તલસાટ હતા તે હું જાણું છું. જ્ઞાનપ્રચારનાં ને ભાવિ સુધારાનાં સ્વપ્નાં અમે સેવતા ને એની અનંત ચર્ચાઓ કર્યા કરતા. કંઈ કંઈ યોજનાઓ અમે ઘડી રાખેલી હતી. જેમને એશિયામાં બીજો રસ ન હોય તેવા નાના નાના તટસ્થ દેશોના નિષ્ણાતોને તિબેટમાં લાવવાની અમારી મુરાદ હતી. એમની મદદથી કેળવણીનું ને આરોગ્યનું કામકાજ મોટા પાયા પર ચલાવવાનું હતું. પણ……

1950ની 7મી ઓક્ટોબરે ચીની સેનાએ છ સ્થળે તિબેટની સરહદ ઓળંગી. તિબેટી સૈનિકોએ જે પહેલો સામનો કર્યાે તેના સમાચાર પણ છેક દસ દિવસે રાજધાનીમાં પહોંચ્યા. દરમિયાન ચીની સૈનિકો આથમણી દિશામાં સેંકડો માઈલની કૂચ કરી ચૂક્યા હતા. એમનો સામનો કરવાનો કંઈ અર્થ નહોતો, તે તિબેટી સેનાપતિઓને સમજાઈ ગયું હતું. તિબેટ ઉપરનું ચીનનું સાર્વભૌમત્વ સ્વીકૃત થાય એ હવે ગણતરીના દિવસોની ઘટના હતી, તે તો આંધળાનેય દેખાય તેમ હતું. પીટર અને હું સમજી ગયા કે અમારા બીજા વતનમાંથી અમારી વિદાયની ઘડી હવે આવી પહોંચી હતી. ત્યાંથી જવાનો ખ્યાલ બહુ આકરો લાગતો હતો, પણ તે સિવાય છૂટકો જ નહોતો એ અમે જાણતા હતા. તિબેટે અમને ભાવભરેલા આતિથ્યની ભેટ ધરી હતી, ને જેમાં અમે અમારો પ્રાણ પૂરી શકીએ એવી કામગીરી સોંપેલી હતી. જે દિવસો દરમિયાન દલાઈ લામાને શિક્ષણ આપવાની માનવંતી તક મને મળેલી, તે મારા જીવનનો ઉત્તમ કાળ નીવડયો હતો. એમની સાથે લાંબી વાતચીતને અંતે અમે એમ ઠરાવ્યું કે હવે મારે વિદાય લેવી જોઈએ. દલાઈ લામાના પોતાના પરિયાણની યોજનાઓ પણ ઘડાઈ ચૂકી હતી. એને વિશે ગમે તેટલી ગુપ્તતા સેવવામાં આવે તે છતાં એવી બીના લોકોમાં પ્રસર્યા વિના ન રહે, કારણ કે દેવ-રાજાના ખજાનાઓથી લાદેલાં ટટ્ટુ રોજેરોજ સંત્રીઓના પહેરા તળે રાજધાનીમાંથી રવાના થઈ રહ્યાં હતાં. એ જોઈને અમીરોએ પણ પોતપોતાનાં જરઝવેરાત ને કુટુંબકબીલાને સલામત સ્થળે ખસેડવા માંડર્યાં.

1910માં તિબેટ પર ચઢાઈ કરનારા ચીની લશ્કરે લ્હાસા પહોંચીને લૂંટફાટ ને ભાંગફોડ આદરેલી. એવી અત્યાચાર–લીલા ક્યાંક ફરી ભજવાશે તેવી ભીતિથી રાજધાનીના લોકો મૂઢ બની ગયા હતા. પણ એટલું કહેવું જોઈએ કે આ 1950ની ચઢાઈ દરમિયાન ચીની સૈનિકો શિસ્તબદ્ધ ને સમભાવી રહ્યા હતા. એમની કેદમાંથી છૂટી આવેલા તિબેટીઓ પણ કહેતા હતા કે ચીનાઓએ તેમની પ્રત્યે ઘણું ઉમદા વર્તન રાખેલું.

1950ના નવેમ્બરની અધવચમાં મેં લ્હાસા છોડયું. પીટરનો મૂળ ઇરાદો મારી સાથે આવવાનો હતો; પણ છેલ્લી ઘડીએ એનું મન ઢીલું પડી ગયું, ને પોતાનો સામાન મારી સાથે મોકલી દઈને થોડા વધુ દિવસ માટે એ રોકાઈ ગયો. ભારે હૈયે ચાલી નીકળતાં પહેલાં એક દિવસ ઘોડા પર બેસીને હું રાજધાનીમાં ચોમેર ફરી વળ્યો ને ધરાઈ ધરાઈને વધુ છબીઓ પાડી, કે જેથી આ અજબ મધુર ભૂમિની સુખદ સ્મૃતિઓ ભવિશ્યમાં જાગ્રત થઈ શકે.

યાક-ચામડાની નાનીશી હોડીમાં બેસીને કયીચુ નદીને નીચેવાસ મેં દખણાદું પ્રયાણ કર્યું ત્યારે આકાશ વાદળોથી છવાયેલું હતું. કાંઠે ઊભા ઊભા મિત્રો વિદાયની સલામો કરતા હતા તેની છબી મેં પાડી ન પાડી, ત્યાં તો કયીચુના પ્રવાહે નાવડીને રાંગમાં લીધી, ને જોતજોતામાં મિત્રો અદૃશ્ય બન્યા.

કયીચુ અને બ્રહ્મપુત્રાના સંગમ સુધીની છ કલાકની નદીસફર પૂરી કરીને 14 ખચ્ચર, બે ઘોડાં ને એક નોકરના કાફલા સાથે વળી પાછો ડુંગરાઓ ચડતો ને ખીણોમાં ઊતરતો દક્ષિણ દિશામાં હું આગળ ચાલ્યો.

એક અઠવાડિયા પછી, હિંદુસ્તાન જતી ધોરી વણજાર-સડક પરના ગ્યાંગત્સે ગામે હું પહોંચ્યો. ત્યાં થોડાં અઠવાડિયાં ગાળ્યાં તે દરમિયાન બ્રહ્મપુત્રા નદી પર ઊભેલા તિબેટના બીજા નંબરના શહેર શિગાત્સેની એક સફર હું કરી આવ્યો. દસ હજારની વસ્તીવાળા એ ગામમાં તિબેટના ઉત્તમ કસબી કારીગરોનો વાસ છે. ઊનનું વણાટ એ એમનો મુખ્ય વ્યવસાય છે. શિગાત્સે આમ તો લ્હાસાના કરતાં વધુ ઊંચાઈએ આવેલું છે, ને ત્યાંની આબોહવા વિશેષ ઠંડી છે. તે છતાં આખા દેશનું ઉત્તમ અનાજ ત્યાં પાકે છે, ને દલાઈ લામા તથા લ્હાસાના તમામ ઉમરાવો માટેનો આટો શિગાત્સેથી લ્હાસા જાય છે.

હું ગ્યાંગત્સે પાછો ફર્યાે ત્યારે મારા મિત્ર ગવર્નરે ખબર આપ્યા કે 19મી ડિસેમ્બરે લ્હાસાથી રવાના થઈને દલાઈ લામા એ દિશામાં આવી રહ્યા હતા. ગવર્નર અને હું દલાઈ લામાને આવકારવા લ્હાસાની દિશામાં ત્રણ દિવસની મજલ જેટલા સામા ગયા. ચાલીસ ઉમરાવો અને મશીનગનધારી બસો ચુનંદા અંગરક્ષકોના કાફલા સાથે તિબેટના એ 14મા દલાઈ લામા આવી રહ્યા હતા. એમની પાછળ નોકરચાકરો ને રસોઇયાની મોટી ફોજ હતી, ને 1500 માલવાહક ખચ્ચરોની અનંત કતાર ઘાટમાં ધૂળની ડમરીઓ ઉડાડતી આવતી હતી. બન્ને બાજુની પહાડ-ટોચો ઉપર ધૂપ પેટાવેલા હતા. વાટમાં ઠેર ઠેર ભાવિક લોકોનાં ટોળેટોળાં પોતાના દેવતાઈ રાજાના પાવનકારી આશીર્વાદ લેવા આવતાં હતાં.

રાજધાની છોડયા પછી સોળમે દિવસે દલાઈ લામા ચુમ્બીના ગવર્નરના મથકે પહોંચ્યા. એ મામૂલી ઘરમાં એમણે પગ મૂક્યો તે ઘડીથી એ મકાનને ‘સ્વર્ગ-મહેલ’ અને ‘બ્રહ્માંડનાં તેજ-શાંતિ’નાં બિરદ સાંપડી ચૂક્યાં : મૃત્યુલોકનું કોઈ માનવી હવે પછી એમાં વસવાટ કરી શકશે નહિ, કારણ કે જે કોઈ સ્થળે દલાઈ લામા એકાદ રાત પણ ગાળે તે આપોઆપ દેવસ્થાનક બની જાય છે.

દરમિયાન ચીની સેનાએ પોતાની આગેકૂચ થંભાવી દીધી હતી. તિબેટની સરકારને ચીને વાટાઘાટો માટે નિમંત્રણ આપ્યું હતું, ને એક તિબેટી પ્રતિનિધિમંડળ પેકિંગ ભણી રવાના પણ થઈ ગયું હતું. દલાઈ લામા લ્હાસામાં પાછા ફરે તે માટે ચીની સરકાર ઘણી ઉત્સુક હતી. ઉપરાંત, પ્રજાના જુદા જુદા વર્ગોનાં પ્રતિનિધિમંડળો આવી આવીને પોતાના રાજવીને પાટનગરમાં પાછા ફરવાની વિનવણીઓ કરી રહ્યાં હતાં. લાંબી વાટાઘાટોને અંતે દલાઈ લામા લ્હાસા પાછા ફર્યા. તિબેટનો આંતરિક વહીવટ એમના હાથમાં રહ્યો, અને ધર્મની બાબતમાં દખલ ન કરવાની ચીની સરકારે ખાતરી આપી. વિદેશો સાથેના સંબંધની અને તિબેટના રક્ષણની જવાબદારી ચીને સ્વીકારી.

1951ના માર્ચ સુધી હું ચુમ્બીની ખીણમાં રહ્યો. કાળજીભરી વિચારણાને અંતે મેં ભારત જવાનું નક્કી કર્યું. ગ્યાંગત્સેમાં પીટર મને મળી ગયેલો. તેણે કહ્યું હતું કે બનશે ત્યાં સુધી પોતે તિબેટમાં જ રોકાશે ને નછૂટકે જ ભારત આવશે. છૂટા પડતી વેળા, ફરી વરસો સુધી અમે નહિ મળવાના હોઈએ એવી અમને કલ્પના પણ નહોતી. એનો સામાન ભારત મારી સાથે લઈ જઈને મેં કાલિમ્પોંગમાં રાખેલો. તે પછી એક વરસ સુધી એના કાંઈ સમાચાર મેં સાંભળ્યા નહિ. એને વિશે જાતજાતની અફવાઓ ચાલી, ને ઘણાએ માન્યું કે એ મરી ગયો હશે. છેવટે હું યુરોપ પાછો ફર્યાે ત્યારે મેં સાંભળ્યું કે અમને પરીલોક જેવા પ્રિય થઈ પડેલા પેલા તિબેટી ગામડા કીરોંગમાં એ રહેવા ગયો હતો. આખરે ત્યાંથી પણ એ ભાગી છૂટયો. એ પોતે જીવતો છે એવો, નેપાલની ટપાલ-છાપાવાળો, એનો એક પત્ર મળવાથી મને ઘણો આનંદ થયેલો.

હજી યે પૂર્વના દેશોમાં સ્વેચ્છાએ દેશનિકાલ બનીને એ ક્યાંક ભમે છે, ને નવા નવા પ્રદેશો જોવાની પોતાની અતૃપ્ત પ્યાસ છિપાવી રહ્યો છે.

ભારે હૈયે મેં સરહદ ઓળંગી. બરાબર સાત વરસ પૂર્વેના એ જ દિવસે હિંદુસ્તાનમાંથી ભાગી છૂટીને મેં તિબેટમાં પ્રવેશ કરેલો ને એ રહસ્યભરી દુનિયાને સીમાડે પ્રાર્થના-પતાકાઓના ફડફડાટ નિહાળેલા. તે દિવસે મારા પેટમાં ભૂખની લાય બળતી હતી, મારાં અંગેઅંગ તૂટી પડતાં હતાં; ને છતાં હું જેને માટે ઝંખતો હતો તે ભૂમિ સુધી પહોંચ્યાના આનંદથી મારું હૈયું પુલકિત હતું. અને આજે — આજે મારી પાસે નોકરચાકરો, ઘોડાં ને થોડાંક વરસ સુધી ચાલે તેટલી મૂડી પણ હતી. પરંતુ મારા અંતરમાં ઊંડે ઊંડે સુધી વિશાદ વ્યાપેલો હતો. સાત વરસ એક મીઠા સોણલાની જેમ વીતી ગયાં હતાં. આંસુભરી આખરી નિગાહ તિબેટ ભણી નાખી લઈને મેં પીઠ ફેરવી, ત્યારે ચોમાલ-હારીનો વિરાટ પહાડ દૂર દૂરથી વહાલભરી વિદાય દેતો હતો. ઘોડાની લગામ હાથમાં ઝાલીને પગપાળો જ હું ભારતનાં સપાટ મેદાનોની દિશામાં ચાલી નીકળ્યો.