“શીંગડાં માંડતાં શીખવશું !”

મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’

સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી

લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ

“શીંગડાં માંડતાં શીખવશું !”

આવૃત્તિ 1 : 1990

આવૃત્તિ 2 : 1996

રૂ. 6

10 નકલના રૂ. 50. 100 નકલના રૂ. 400 [10 કે વધુ નકલના રવાનગી-ખરચ સાથે]

પ્રકાશક : ગોપાલ મેઘાણી

લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ, પો.બો. નં 23 (સરદારનગર), ભાવનગર 364001

ફોન : (0278) 2566402

મુદ્રક : અપૂર્વ આશર

ઈમેજ સિસ્ટમ્સ, અમદાવાદ 380009.

ફોન : 400 688

Acknowledgement

Ekatra Foundation is grateful to Lokmilap Trust for allowing distribution of ‘શીંગડાં માંડતાં શીખવશું!’ as ebook at no charge. Readers are permitted to share the ebook as long as they credit Lokmilap. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from Lokmilap Trust. Readers can purchase original work in paper form from Lokmilap Trust.

Ekatra Foundation (www.ekatrafoundation.org) is a USA registered not for profit organization with objective to preserve and spread Gujarati literature.

Ekatra ebooks are formatted for (i) ibook and Bluefire readers for Apple devices, (ii) Kindle devices, (iii) Aldiko and Bluefire readers on Android tablets and smart phones and (iv) Calibre on Windows and Mac. They can also be read on Ekatra website. All ebooks have been tested on above platforms to work in satisfactory manner. They are not tested on other devices or readers and may not operate correctly. In particular, Kindle book reader application on Apple and Android is not recommended.

All ebooks are in Gujarati Unicode. If you are not able to see Gujarati characters, you need to configure your e-book reader. Detailed instructions are provided on Ekatra website, www.ekatrafoundation.org/books/ in the form of ebook installation guide. Please contact Ekatra Foundation through the website for technical questions.

અનુક્રમણિકા

સંપાદકની નોંધ

રાળ 1

રાળ 2

સંપાદકની નોંધ

શ્રી નાનાભાઈ ભટ્ટની 80મી જન્મજયંતી પ્રસંગે, એમના જીવનપ્રસંગો મારફત દક્ષિણામૂર્તિ સંસ્થાની કથા કહેતું ‘નાનાભાઈ’ નામનું નાનું પુસ્તક શ્રી ‘દર્શકે’ 1961માં આપેલું. તેનો સંક્ષેપ આ ખીસાપોથીના પહેલા ખંડમાં આપ્યો છે. તે પછી એમના પોતાના જીવનપ્રસંગોની સાથે એ જ સંસ્થા-કથા આગળ ચલાવતું પુસ્તક ‘સદ્ભિહ્ સંગહ’ પણ શ્રી ‘દર્શક’ પાસેથી મળ્યું. તેમાંથી થોડો અંશ અહીં બીજા ખંડમાં રજૂ થયો છે. બંનેની મળીને એક સળંગ કથા બને છે. તેનું મથાળું, લેખકના જ શબ્દોમાંથી ઉપાડીને, મેં મૂકેલ છે : “શીંગડાં માંડતાં શીખવશું!” આ સમાજમાં, આ વિશાળ જગતમાં, જયાં ક્યાંય અનાચાર ને દુરાચાર દેખાય તેની સામે શીંગડાં માંડવાની એક ખુમારી સાથે આપણાં કિશોર-કિશોરીઓ શિક્ષણસંસ્થાઓમાંથી બહાર નીકળતાં હોય, એવા દિવસની વાટ આતૂરતાથી કોણ નહિ જોતું હોય?

મહેન્દ્ર મેઘાણી

રાળ 1

ગાંધીજીએ આ દેશને ઢંઢોળવા મુંબઈને કિનારે પગ મૂક્યો એ જ સાલ [1915]નો બનાવ છે. ભાવનગરના તખ્તેશ્વર મંદિર પાસેના એક બોર્ડિંગ હાઉસના દરવાજા પર એક બપોરે ધમાલ મચી છે. તીર-કામઠાં ને બંદૂકોવાળા પંદર-વીસ શિકારીઓ બંધ દરવાજાની બહાર ઊભા છે. કેટલાકની પાસે સાંકળે બાંધેલ કૂતરા છે, કોઈને કાંડે બાજ પક્ષી છે.

“માસ્તર ક્યાં છે?”

“નાનાભાઈ ઘેર નથી, બંદરે ગયા છે.” અંદર ઊભેલ છોકરાઓ કહે છે.

“તમારી કૂતરી ક્યાં છે? લાવો, મહારાજા સાહેબે મંગાવી છે.”

“કૂતરી તો ક્યાંય રખડતી હશે. સા’બ આવે પછી આવજો.” છોકરાઓ બનાવટી જવાબ આપે છે.

“અમે હમણાં એને ઝાંપામાં આવતી જોઈ છે. અંદર જ છે. બારણાં ઉઘાડો; અમારે તપાસ કરવી છે.”

છોકરાઓ બારણાં આડા ઊભા છે ને શિકારીઓ બારણાં ધકેલે છે, ધમકીઓ આપે છે, ગાળો દે છે; પણ છોકરાઓ ચસકતા નથી. કાળુડી ને એનાં ગલુડિયાં એમને જીવ જેવાં વહાલાં છે. એમની બૂમાબૂમ સાંભળી પડખેના ઓરડાની બારીમાંથી ડોકું કાઢી એક આધેડ બાઈ શિકારીઓને ધમકાવે છે : “મારા રોયાઓ, એમ પરાણે ઘરમાં પેસતાં લાજશરમ નથી આવતી?”

બરાબર એ જ વખતે માસ્તર આવે છે. મોં ઉપર ધૂળનો થર જામ્યો છે, કપાળ પર પરસેવાનાં ટીપાં બાઝર્યાં છે; કોટ કાઢી હાથ પર નાખ્યો છે. માસ્તર જુવાન છે. મોં પર ખડકની દૃઢતા અને પ્રતિમાની નિશ્ચલતા છે - પણ પ્રતિમાની નિર્જીવતા નથી. શરીર સંન્યાસીના દંડ જેવું સીધું ને માથું પર્વતના શિખર પેઠે ઊંચું રહ્યું છે.

“નાનાભાઈ, નાનાભાઈ, આપણા ફળિયામાં શિકારીઓ પેઠા છે. એક વિદ્યાર્થી દોડતો આવીને કહે છે.

માસ્તરને જોતાં જ પેલી આધેડ બાઈ ઘરમાંથી બહાર નીકળીને રડી દે છે, “મારે આંહીં નથી રહેવું, અમને અમારે ગામ મોકલી દે; આ ત્રણ દોકડાનાં સપાઈસપરાં મને ને મારી વહુને ગાળો કાઢે ત્યાં નથી રહેવું.” માસ્તર મૂંગા મૂંગા જ એને આશ્વાસન આપે છે. છોકરાઓને હાથ વતી દૂર ખસવાનો ઇશારો કરી શિકારીઓને પૂછે છે.

એક ઘરડો શિકારી આગળ આવીને કહે છે, “માસ્તર, એ તો વાત એમ બની કે, કાલે સાંજે મહારાજા સા’બની ગાડી અહીંથી નીકળેલી, ત્યાં અહીં બે ગલુડિયાં રમતાં ભાળ્યાં. ગલુડિયાં રૂપાળાં હતાં, એટલે બાપુસાહેબે પૂછ્યું કે, કોની કૂતરીનાં છે? તપાસ કરતાં ખબર પડી કે, આ બોર્ડિંગની કૂતરીનાં છે. એમને એમ થયું કે, આપણે એ કૂતરી રાખી લઈએ તો ઓલાદ સરસ થાય. એટલે અમને આજ લેવા મોકલ્યા.”

“પણ એને લઈ જાઓ તો ગલુડિયાં મરી જાય; ધાવે કોને?” છોકરાઓ કહે છે.

“એ તો દૂધ પવાય,” પેલો શિકારી કહે છે. “લ્યો માસ્તર, હવે કૂતરી લાવો.” માસ્તર તો વિચારમાં ઊતરી ગયા છે — જાણે એ એમની ટેવ જ હોય ને! એટલે સહેજ ઝબકીને કહે છે, “કૂતરી? કૂતરી તો નહીં મળે.”

છોકરાઓ તાળીઓ પાડવા માંડે છે. માસ્તર આંખ વતી જ ના ભણે છે, ને બધા શિકારીઓ સાંભળે તેમ સ્પષ્ટપણે દરેક શબ્દ પર ભાર મૂકીને કહે છે : “તમે મહારાજા સાહેબને કહો કે, માસ્તર કૂતરી આપતા નથી.”

“તમે શું બોલો છો, માસ્તર? કાંઈ ભાન-બાન છે?” માસ્તર હાસ્યથી જ પોતે બેભાન નથી એમ કહે છે.

“મહારાજાએ તો અમને હુકમ આપ્યો છે કે કૂતરી લઈને આવજો.”

“હું આપવાનો નથી.”

“માસ્તર, અમે તમારી હારે માથાઝીક કરવા નથી આવ્યા. કાં તો કૂતરી આપો, નહીંતર અમે ઝાંપો તોડી અંદર આવીએ છીએ.” આખરે પેલા ઘરડા શિકારીએ સંભળાવ્યું ને તિરસ્કારથી ઉમેર્યું : “બામણ અમથા માને જ નહીં.”

“ગોપાળ, પોલીસ-ઉપરી સાહેબને મારું નામ દઈ સલામ સાથે કહેજે કે, અમારી બોર્ડિંગની હદમાં થોડાક હથિયારબંધી લોકો ઘૂસવા માગે છે. આપ પોલીસ લઈને આવો.” એમના અવાજમાં ત્રાંબાનો રણકાર ને પોલાદની દૃઢતા છે. હોઠ સખત રીતે બીડી એ બારણા પાસે ઊભેલ શિકારીઓને હાથ વતી હડસેલી આડા ઊભા રહે છે. “જોઉં છું કે તમે કેમ દાખલ થાઓ છો!”

શિકારીઓના ગુસ્સાનો પાર નથી. એ મહારાજાના માનીતા શિકારીઓ. આવાં તો કાંઈક તોફાન એમણે પચાવ્યાં છે ને કોઈ દી ઊની આંચ નથી આવી. આજ એક પંતુજી એમને બધાને ડરાવી જાય? એમનાં કૂતરાં ઘૂરકે છે. બાજ ચિચિયારીઓ પાડવા માંડે છે.

થોડી વારે પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ એમના માણસો સાથે આવી પહોંચે છે, એટલે માસ્તર એક બાજુએ ખસી જઈને કહે છે, “હવે તમે સંભાળો.”

પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ માસ્તરને ઓળખે છે; ગામમાં જેટલાં ભણેલાં માણસો છે એ સૌએ માસ્તરનું નામ સાંભળ્યું છે. ત્રણેક વર્ષ પહેલાં જ એ રાજ્યની કોલેજમાં પ્રોફેસર હતા. મહિને બસો રૂપિયાનો પગાર હતો, માન-પાન હતાં; પણ કોલેજનું ભણતર નિરર્થક લાગતાં એ છોડી દીધું છે ને અત્યારે પંદર-વીસ ટાબરિયાંને લઈને અહીં બેસી ગયા છે. ‘શાકુંતલ’ ને ‘શિશુપાલવધ’, રોમ કે ગ્રીસનો ઇતિહાસ ભણાવવાને બદલે ચકા-ચકીની વાર્તા કહેવા માંડયા છે. કેટલાક લોકો એમને ભેજાંગેપ માને છે, પણ એને માટે સૌને માન છે. પોલીસ-ઉપરીએ પણ અહીં આવીને મહારાજાના શિકારીઓને જોયા ત્યારે એ સહેજ ખંચકાઈ ગયા. એણે તો ધારેલું કે કોઈ ડફેરબફેર હશે.

“માસ્તર, આ તો મહારાજાના શિકારીઓ છે.”

“એ તો છે જ, પણ એ પરહદ-પ્રવેશના ગુનેગાર છે.”

પોલીસ-ઉપરી બિચારો મૂંઝવણમાં પડે છે. શિકારીઓને સમજાવવા જાય છે ત્યારે એને ખબર પડે છે કે, આ તો એક મામલત વગરની કૂતરી માટે ઝગડો થાય છે.

“ત્યારે તો માસ્તર, તમે કૂતરી આપી દો ને!”

“જુઓ સાહેબ, આપને મહારાજા સાહેબના શિકારીઓની બીક લાગતી હોય તો આપ મને કહી દો કે, હું તમને રક્ષણ નથી આપી શકતો; એટલે હું મારું રક્ષણ કરી લઈશ. બાકી કૂતરી તો શું, પણ આ ફળિયાની કાંકરી પણ આપવી કે ન આપવી એ મારી મુનસફીની વાત છે. આપની સ્થિતિ હું સમજી શકું છું, ને આપ ખુશીથી ના પાડી દો; હું મારો રસ્તો ગોતી લઈશ.”

“પણ તમારે કાયમ અહીં રહેવું છે, સંસ્થા ચલાવવી છે. રાજ્યનાં હજાર કામ પડશે. બે દોકડાની એક કૂતરી માટે મહારાજા સાહેબ સાથે...”

“આમાં કૂતરીનો સવાલ નથી, જબરદસ્તીનો સવાલ છે. હું જબરદસ્તીને નમતું નહીં આપું.” એમના અવાજમાં પ્રતિજ્ઞા લેનારનું ગાંભીર્ય છે. પોલીસ-ઉપરી એ રંગ પારખે છે. પોતાના સિપાહીઓને દરવાજા આડા ઊભા રહેવાનો હુકમ કરી કહે છે, “માસ્તર, ચાલો તો, આપણે ટેલિફોન કરતા આવીએ.”

પડખેના પોલીસ-થાણામાં ટેલિફોનની ઘંટડી ગાજે છે. “હાં, હાં, કોણ માસ્તર ના પાડે છે?”

“જી હા, એ કહે છે કે, મારે કૂતરી નથી આપવી, ને શિકારીઓ કહે છે કે કૂતરી લઈને જ આવવાનો આપનો હુકમ છે.”

“તે માસ્તરને સમજાવો કે કૂતરી આપી દે.”

સજ્જન પોલીસ અમલદાર મૂંઝાઈને માસ્તર સામું જુએ છે.

“મારું નામ લઈને મહારાજા સાહેબને કહો કે, કૂતરી એમ નહીં મળે. કૂતરી લેવાનાં આ લખ્ખણ નથી. મારી બોર્ડિંગમાં પૂછયા વિના પેસી જાય, મારા છોકરાઓને ગાળો કાઢે, મારી માને ધમકાવે - એમ કૂતરી ન મળે.”

“હેં, ગાળો કાઢે છે? મારીને કાઢી મૂકો એ બધાને - સમજે છે શું?”

પોલીસ-ઉપરી ખડખડાટ હસી પડે છે. એક ઘડી પછી શિકારીઓ બબડતા ફફડતા પાછા જાય છે.

એ બોર્ડિંગ તે દક્ષિણામૂર્તિ, મહારાજા તે ભાવસિંહજી, ને માસ્તર તે નાનાભાઈ.

બાળપણ છેક ગરીબાઈમાં વિતાવેલું. મા નાનપણમાં જ મૂકીને મરી ગયેલાં. પિતાનો અગ્નિહોત્રી ને કથાકારનો ધંધો હતો. કથા વાંચતી વખતે જો પાટલા પર કાંઈ પૈસા આવ્યા હોય તો ઘરમાં શાક આવે, નહીંતર સૌ લૂખુંપાખું ખાઈ લે એવી સ્થિતિ. પણ આ ગરીબાઈ પિતાને ભાગ્યે જ સાલતી, ને દીકરાને તો કદીયે નથી સાલી. મુંબઈની એલફિન્સ્ટન કોલેજ તો બાદશાહી કોલેજ ગણાય. ત્યાં તો બધા અમીરના દીકરા પેઠે રહેનારા. એ બધા વચ્ચે પણ નરસિંહપ્રસાદ એક જ પહેરણે ચલાવે. રોજ રાત્રે પહેરણ ધોઈને સૂકવી નાખે, ને સવારે ઊજળા બાસ્તા જેવું પહેરણ પહેરી કોલેજમાં જાય. એક જ કોટે ચાર વર્ષ કાઢેલાં.

હા, મુંબઈમાં એક મોજ માણેલી. એ અરસામાં એક અમેરિકન નાટક કંપની આવેલી, તે શેક્સપિયરનાં નાટકો અસાધારણ સુંદર રીતે ભજવે. નરસિંહપ્રસાદે એલિઝાબેથના સમયનાં નાટકોને ઐચ્છિક વિશય તરીકે લીધેલાં. એમણે નક્કી કર્યું કે, આ નાટકો તો જોવાં જ. તપાસ કરી, તો છેલ્લામાં છેલ્લા વર્ગની ફી પણ દસ રૂપિયા. ને દસ રૂપિયા તો નરસિંહપ્રસાદનું આખા મહિનાનું ખર્ચ આવતું. છતાં ત્રણ નાટકો જોયાં; ત્રીશ રૂપિયા ખરચ્યા ને છ મહિના એકટાણું જમ્યા. એવું ગાંડપણ!

આ અરસામાં જ, એમને શ્રીમન્નથુરામ શર્માનો પરિચય થયો. એ કાળે એમની જાહોજલાલી હતી. મોટામોટા રાજાઓ એમને પોતાના મહેલમાં હાથીએ બેસાડીને પધરાવતા. સેંકડો સ્ત્રી-પુરુશો એમના ભક્તવૃંદમાં હતાં. એમનું વ્યક્તિત્વ પણ કશાય વાવંટોળ વિનાના એ જમાનામાં સૌને આકર્શતું. કેવળ આપબળે જ એક ગામડાના માસ્તરથી યોગસિદ્ધ પુરુશની કોટિએ પહોંચેલા મહાત્માશ્રી પ્રત્યે નરસિંહપ્રસાદનું ધ્યાન સહેજે ખેંચાયું. આમેય નાનપણથી સાધુસમાગમ શોધવાની ટેવ પડેલી હતી. વિધવિધ પંથના સાધુઓનો પરિચય પામ્યા પછી નરસિંહપ્રસાદની નજર શ્રીમન્નથુરામ શર્મા પર ઠરી, ને એ જ ઘડીએ એમને પોતાના મનમાં ગુરુપદે સ્થાપ્યા.

નરસિંહપ્રસાદે ઠેઠ બાર વર્ષની ઉમ્મરથી મનમાં શિક્ષકનો ધંધો નક્કી કરી લીધો હતો. એટલે ભણી રહ્યા પછી એમણે ભાવનગર રાજ્યમાં નોકરી માગી - પણ તે અંગ્રેજી હાઈસ્કૂલ કે કોલેજમાં નહીં, પણ ગુજરાતી પ્રાથમિક શાળામાં. એમણે સામે ચાલીને નિશાળના માસ્તર થવાનું પસંદ કર્યું. રાજ્ય પણ સહેજ વિચારમાં પડ્યું. બી. એ.માં જે પ્રથમ શ્રેણીમાં ઊંચા ગુણ લઈને પાસ થયેલ છે, એ ગુજરાતી નિશાળમાં એકડિયા ભણાવવાનું શા માટે પસંદ કરે છે? નરસિંહપ્રસાદ રાજ્યને કહે છે કે, મારે ખરેખર શિક્ષણનું કામ કરવું હોય તો આ બાળપોથી ને એકડિયાનાં ધોરણો જ લેવાં જોઈએ. જેનો પાયો જ પોલો ખોદાયો છે, એના પર હું કઈ રીતે મોટી ઇમારત ચણવાનો હતો? મારે પાયામાં જ પૂરણી કરવી છે.

રાજ્યને વાત સમજાઈ, પણ ગુજરાતી કેળવણી ખાતામાં ઊહાપોહ થઈ પડ્યો. કેટલાક સિનિયર શિક્ષકોએ વાંધો ઊઠાવ્યો કે, આ પ્રમાણે વધુ અંગ્રેજી ભણેલાને ગુજરાતી નિશાળમાં દાખલ કરશો તો બીજા સિનિયર કદાચ ઊંચા નહીં આવી શકે. એમાંના એક દયાશંકર મહેતાજી તો પહોંચ્યા નાનાભાઈના પિતાની પાસે ને તેમને સમજાવ્યું કે, નરસિંહપ્રસાદ તો અમારા પેટ પર પગ મૂકે છે. એને જગ્યાઓનો ક્યાં તોટો છે તે ગુજરાતી શાળામાં દાખલ થાય છે? એને તો અંગ્રેજી નિશાળમાં ગમે ત્યાં દાખલ કરશે. પણ જો તે અહીં દાખલ થશે તો અમે આગળ નહીં વધી શકીએ. પિતાના અતિશય આગ્રહથી છેવટે એમણે એ વિચાર પડતો મૂક્યો ને 50 રૂપિયાના પગારથી મહુવાના હેડમાસ્તર તરીકે નોકરીમાં જોડાયા.

હાઈસ્કૂલમાંથી પછી કોલેજમાં પ્રોફેસર તરીકે નિમાયા. પગાર પણ સારો એવો વધ્યો. બધું સુખશાંતિથી ચાલતું હતું. પણ મનને સુખશાંતિ નહોતી. તેઓ જોતા કે કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ એમની પાસે આવતા, પણ એ તો કેમ પાસ થવું એની ચાવીઓ જ શીખવા; કેમ જીવન જીવવું તે શીખવા નહીં. જાણે એમની ને વિદ્યાર્થીઓની વચ્ચે એક વ્યાપારી સંબંધ હતો, એકબીજાના જીવનમાં પ્રવેશવાનાં બારણાં બંધ હતાં. તેઓ જોતા કે વિદ્યાર્થીઓ કોલેજમાં ચાર વર્ષ રહ્યા પછી પણ એટલા જ દિશાશૂન્ય ને ઉપલકિયા રહેતા.

આ સ્થિતિ કરુણ હતી. પૃથ્વીનાં દ્રવ્યોમાંનું સૌથી મૂલ્યવાન દ્રવ્ય, યૌવન, નિરર્થક વેફડાયે જતું હતું.

એમને થાય છે કે આવી અર્થશૂન્ય કેળવણીનો હું કેમ ભાગીદાર થાઉં? અહીં તો અધ્યાપકો મહાલયો બાંધે છે, પણ અસ્તર-ચૂના વિના જ. અહીં જે બધા વિદ્યાર્થીઓ આવે છે એ ધોવાઈ ગયેલાં ખેતરો જેવા, ઘઇડાવાળી પાટી જેવા; એમાં કશું ઝિલાય તેમ નથી, કશું સર્જાય તેમ પણ નથી.

1910ના એક શુભ દિવસે એ કોલેજમાંથી રાજીનામું આપી દે છે. ગુજરાતના કેળવણીના ઇતિહાસમાં એ દિવસ યાદ રહેશે. કારણ કે તે દિવસે ગુજરાતમાં શિક્ષણવિદ્યાનો પુનર્જન્મ થયો. શારદાની વીણાનો બંધ પડેલ ઝંકાર કરી શરૂ થયો.

તે દિવસે એમને આ માર્ગે ન જવાની સલાહ આપનાર સંખ્યાબંધ નીકળેલા. ઘણાએ કહેલું કે, “રોટલા વિના રઝળશો, ને પછી વારે વારે આ કોલેજની જગ્યા નથી મળવાની.”

પણ એમણે એક જ જવાબ આપેલો કે, “એવું થશે તો મારું દુર્ભાગ્ય સમજીશ.”

સંસ્થા શરૂ થઈ તે દિવસોની વાત છે. એક દિવસે નાનાભાઈના બે ઓળખીતાઓ આવીને કહે, “નરસિંહપ્રસાદ, તમારે માટે એક ખુશખબર લાવ્યા છીએ.”

“શું?”

“અરે, તમે ધારો નહિ એવી વાત છે.”

“કહો જોઈએ.”

“તમારો બેડો પાર, તમારી મૂંઝવણ રહે નહીં. તમારી હાડમારી જ ટળી જાય!”

“કઈ રીતે!”

“રૂપિયા ત્રણ લાખનું દાન મળે તેમ છે.”

“ત્રણ લાખ!” નાનાભાઈથી મનાતું નથી.

“હા, સાચે જ ત્રણ લાખ. વડતાલની ગાદીવાળા મહારાજ ને ગઢડાના સાધુઓ વચ્ચે ઝગડો ચાલે છે. મહારાજ તમને ત્રણ લાખ આપવા તૈયાર છે. અને તેઓ ત્રણ લાખ આપે એટલે રાજ્ય સામા ત્રણ લાખ આપે એમ નક્કી કરાવી દેવું અમારે માથે.”

“પણ...”

“પછી તમે તમારે એક મોટી કોલેજ ચલાવોને! માત્ર એક જ કામ તમારે કરવાનું—”

“શું?”

“પટણી સાહેબને તમારે વાતવાતમાં એટલું કહેવાનું કે મહારાજની વાત સાવ મારી ન જાય એટલું જુએ. ગમે ત્યારે પ્રસંગ નીકળતાં કહી દ્યો એટલે બસ.”

“ત્યારે કહોને કે આ તો લાંચ આપવા આવ્યા છો?” નાનાભાઈએ મરક મરક હસતાં કહ્યું.

“ના, ના, એમ હોય? મહારાજનો પક્ષ ન્યાયનો છે. તમે જો આટલી જીભ વાપરીને મદદ કરી શકો તો તમારું ને એમનું, બેઉનું કામ થાય.”

“ના ભાઈ, મારાથી તો એ નહીં બને.”

“અરે, નરસિંહપ્રસાદ, ત્રણ ને ત્રણ છ લાખ રૂપિયા!”

“ન બને એ, ન જ બને.” કહીને તેઓ ઊઠ્યા.

ઘણા નજીકના લોકોએ એમને અવ્યવહારુ કહ્યા, કેટલાકે વેદિયા પણ. છતાં એમણે તો મન સાથે જ એક જ વાત કહેલી કે, “ભાઈ, હું ગંદવાડમાં પડીને છોકરાંને મોઢું શું બતાવું? એ શું મારું કામ છે?”

એક વાર મને કહેતા હતા : “પ્રામાણિકતા, ન્યાય ને સત્યના આટલા બધા ઉપદેશો થવા છતાં એ સાંભળનારાનાં હૃદયમાં નથી ઊતરતાં તેનું એક કારણ એ હોય છે કે, આપણી જીભ જ્યારે એક ઉપદેશ આપી રહી હોય છે તે જ વેળાએ આપણું જીવન અનેક મોઢાં વડે બીજો જ ઉપદેશ કરી રહ્યું હોય છે; ને આખરે તો જીવન જે ઉપદેશ કરે એ ચિરંજીવ હોય છે.”

એમના પોતાના માટે તો જાણે એમણે એક નિયમ જ કર્યાે લાગે છે : જે જીવનમાં ન હોય તેના ઉપર જાહેરમાં કદી બોલવું નહીં.

પાટણમાં છાત્રાલય સંમેલન ભરાયેલું ત્યારનો કિસ્સો મને યાદ આવે છે. છાત્રાલયના વિદ્યાર્થીઓને બ્રહ્મચર્યનો મહિમા સમજાવીને ઉપદેશ આપવો કે નહીં એની ચર્ચા થતી હતી. બન્ને પક્ષે જુદા જુદા વક્તાઓ બોલી રહ્યા હતા. પછી સભાપતિ તરીકે પોતાના વિચારો આપવાનું એમને માથે આવ્યું. એ શું બોલ્યા તે મને સ્પષ્ટ યાદ છે. “આપણે તે શું જોઈને બ્રહ્મચર્યની વાત કરતા હશું? મારે ને મારા સહકાર્યકરોને ઘેર સવાસુરિયાં છોકરાં આવે છે, એ શું વિદ્યાર્થીઓ નથી જાણતા? આપણે મિથ્યાચારી થયા સિવાય એટલું જ કહીએ કે બ્રહ્મચર્ય વિશે અમારો કશો અનુભવ નથી. પણ તમારા સ્વાસ્થ્યને ખાતર તમે ઇંદ્રિયસંયમ કેળવતાં શીખો એ જરૂરી છે.”

આ મિથ્યાચાર માટેની જાગરૂક બુદ્ધિએ જ એમની અને એમના ગુરુ વચ્ચે વિચ્છેદ ઊભો કર્યાે.

આગ્રહી હિંદુ તરીકે એમણે ગુરુને ગોવિંદનું સ્થાન આપેલું. ગુરુસેવા જેવું બીજું એકેય આનંદદાયી કામ ન હોય તેમ, નવરાશ મળતાં જ તેઓ બીલખા આનંદાશ્રમમાં પહોંચી જતા. ગુરુને પાલખીમાં બેસારી વશિશ્ઠાશ્રમનાં 700 પગથિયાં તેઓ ચઢેલ-ઊતરેલ છે. દક્ષિણામૂર્તિ સંસ્થા પણ એ જ ગુરુની શીળી છાયા નીચે ચલાવતા. હિંદુ ધર્મનું કેટલુંય રહસ્ય એમણે એમની પાસેથી જ મેળવેલું. પણ હરિજનોને વિનય મંદિરમાં દાખલ કરવાને અંગે મહારાજશ્રી સાથે મતભેદ પડયો. નાનાભાઈ, હરભાઈ, ગિજુભાઈનો અભિપ્રાય એવો કે, કેળવણી એ તો ગંગા છે; એને કાંઠે તો સૌ આવીને નહાય. એમાંથી કોઈને વંચિત રાખી શકાય નહીં. જો મહારાજશ્રી એ બાબતમાં નમતું આપવા તૈયાર ન હોય તો આ ત્રણેએ રાજીનામું આપવું. ઘણી વાટાઘાટોને અંતે એમ ઠર્યું કે નાનાભાઈ વગેરે તાત્કાલિક રાજીનામાં પાછાં ખેંચી લે ને એક વર્ષ સુધી મહારાજશ્રી વગેરેને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરે.

સભા પૂરી થયા પછી ઘેર જઈને નાનાભાઈએ તિજોરી ઉઘાડી, ત્રણેયનાં રાજીનામાં અંદર મૂકી તાળું મારી કહ્યું, “હવે આવતા વર્ષે વાત. આ જ રાજીનામાં રજૂ કરવાના છીએ, ફરી લખવાની પણ જરૂર ન રહે.”

વર્ષને અંતે મહારાજશ્રીએ નમતું આપ્યું ને સંસ્થા નાનાભાઈને ભળાવી.

“ધરમશી ક્યાં છે?” છાત્રાલયના કમ્પાઉન્ડમાંથી એક ગૃહપતિ બૂમ મારે છે.

“એની જગ્યાએ.”

“કહો કે મહાદેવ બોલાવે છે.”

ગૃહપતિ છાત્રાલયમાં હમણાં જ જોડાયેલ છે. એ ધરમશીને ધમકાવતા હોય છે. “ક્યાં હતા અત્યાર સુધી? તમારો વાળવાનો વારો હતો. હજુ કેમ વાળ્યું નથી? હું બિલકુલ નહીં ચલાવું.” વિદ્યાર્થી બબડતો ફફડતો ચાલ્યો જાય છે. ઉપરની મેડી પરથી એક સ્થિર ને શાંત અવાજ આવે છે : “મહાદેવ...” ગૃહપતિ ઉપર જુએ તો ઓફિસની બારીમાં નાનાભાઈ ઊભા છે. “આવ્યો, નાનાભાઈ.”

ઉપર જતાં જ સંભળાય છે : “તમે ગૃહપતિ છો, હવાલદાર નથી. હાકોટા તો હવાલદાર નાખે, તમે હવાલદાર નથી.”

“પણ નાનાભાઈ, એણે છાત્રાલય વાળ્યું નથી.”

“એ બરાબર છે. મેં તમને છાત્રાલય વળાવવા નથી રાખ્યા. એ તો પંદર રૂપિયાનો હવાલદાર પણ કરી શકે. તો હવાલદાર ને ગૃહપતિ વચ્ચે ફેર શો? તમે વ્યવસ્થા, સ્વચ્છતા બધું રખાવો, પણ હવાલદાર થઈને નહીં.”

ગૃહપતિને તે દિવસે એક પાઠ મળી ગયો. માણસના વ્યક્તિગત જીવન પ્રત્યે અસાધારણ ઔદાર્ય હોવા છતાં એની સંસ્થાગત ફરજો બજાવવામાં એ ઢીલ કરે, તો નાનાભાઈ એ સહન નહીં કરે. રસોયાએ દાળ બગાડી. એક વાર સૂચના આપી, બીજી વાર સૂચના આપી, ને ત્રીજી વાર એનો ખર્ચ રસોયાને ખાતે જ ચઢાવવાનો.

કોઈ કહે કે, “ગરીબ માણસ છે બિચારો.”

“એ ગરીબ માણસ હોય તો ટંક આવીને મારે ત્યાં ભલે જમી જાય, બાકી દક્ષિણામૂર્તિ એવો બગાડ નહીં વેઠી શકે. આપણે ઘેર શું આપણે આટલો બગાડ વેઠીએ છીએ? એક, બે ને ત્રીજે દિવસે તો એને રજા આપી હોય. સંસ્થાને ખાતે ખર્ચ ચડાવી દયા કરતાં મને નથી આવડતું.”

એમના પરિચયમાં આવ્યા પછી મને સૌથી મોટું આશ્ચર્ય થતું તે એમના ગૃહસ્થાશ્રમનું. પહેલી જ વાર હું એમને ઘેર ગયો ત્યારે એ મંજુને હીંચોળતા હીંચોળતા જેઠાલાલના હિસાબના ચોપડામાં સહી કરતા હતા ને તેમને હિસાબની ગૂંચો બતાવતા હતા.

પછી જ્યારે જાઉં ત્યારે હીંચોળતા હોય, કાં તો ખાટલો પાથરતા હોય, કોઈ વાર બાથરૂમમાં બેસી બધાંનાં લૂગડાંને સાબુ દેતા હોય, કોઈ વાર રસોડામાં બેસી અજવાળીબેનને કાંઈક વાંચી સંભળાવતા હોય. વચમાં વાંચવાનું અટકી પડે ને ઘરની વાતો ચાલે. આ પહેલાં મેં આમ કોઈ નેતાને તૂટેલી માંચી પર બેસી છોકરાંને હીંચોળતા જોયેલ નહીં. અહીં હું એક વિદ્વાનને, એક મોટી સંસ્થાના નિયામકને પથારી પાથરતો ને થાળી-વાટકા મૂકતો જોઉં છું. મારા આશ્ચર્યની કોઈ સીમા રહેતી નથી.

એવું જ મને બીજું આશ્ચર્ય થાય છે કે અજવાળીબેન સાથે એમને કેમ ફાવ્યું હશે? અજવાળીબેન બિચારાં લગભગ અભણ, બ્રાહ્મણની દીકરી તરીકે છૂતાછૂતનો પાર નહીં; ઘરમાં પેસતાં જ એમ થયા કરે કે રખે ક્યાંય અડી તો નહીં જવાય ને! એમનું પાણિયારું-રસોડું, પૂજાઘર અને ચારે બાજુ મરજાદની વાડ ઊભી કરેલી. મને તો આશ્ચર્ય કે, આ તે કેમ નભે! વારંવાર એક સવાલ થયા કરે : “કેવું જબરદસ્ત છે આ બન્ને વચ્ચેનું અંતર! ક્યાં નાનાભાઈની વિદ્વત્તા, યશ, સ્થાન, ત્યાગ - ને ક્યાં અજવાળીબેન! એ કેટલુંક ભણ્યાં હશે? બે-પાંચ ચોપડી. કેમ ચાલ્યો હશે એમનો સંસાર? આજ સુધી તો અનેકને મોંએ સાંભળ્યું છે કે જે બન્નેમાં સમાન આદર્શ, સમાન શીલવ્યસન ન હોય, એક અભણ ને બીજું ભણેલું હોય, ત્યાં સંસારના રથનાં ચક્રો ચૂંચૂં ચૂંચૂં કરવાનાં જ ને કદાચ અધવચ્ચે જ ખૂંચી જવાનાં. અહીં તો એ ઊણપ, એ ક્લેશ, ક્ષુદ્રતા, એ કર્ણપટુ વાદવિવાદની છાયા પણ દેખાતી નથી. કઈ અદૃશ્ય વસ્તુએ આવડા મોટા અંતરને ભેદીને એમને નિકટ આણ્યાં હશે?”

એક રાત્રે કંઈક કામે ગયો હતો. પોતે મંજુને હીંચોળતા હીંચોળતા હાલરડું ગાતા હતા. મને કહે : “હમણાં તો નવરાશ મળે છે, પણ શરૂઆતમાં તો દિવસમાં પા કલાક પણ બચુની બા સાથે બેસવાનો વખત ન મળે મને. પણ ઘણીવાર થાય કે હું તે બચુની બાને પરણ્યો છું કે છાત્રાલયને? પછી તો મન સાથે નક્કી કર્યું કે, દિવસનો અમુક સમય તો આપવો જ - પછી ભલે ગમે તેવું કામ હોય. આજ સુધી એ નિયમ અતૂટ ચાલ્યો આવે છે, ને એમાં હું ઘણું કમાયો છું. મંજુ કે બેબીને હીંચોળતાં, એમની પથારી કરતાં, એમને પંપાળતાં, રાતમાં એ થાકી ગઈ હોય ત્યારે ઊઠીને ગોદડું સમું કરતાં મનને આનંદ ને કૃતાર્થતા મળે છે. મારા સંસારનો સમસ્ત ભાર એના પર નાખી દીધો છે, એનું થોડુંક પ્રાયશ્ચિત્ત કરતો હોઉં એમ લાગે છે.”

“એ જ આપની મોટાઈ.”

“ઘણા લોકો આમ કહે છે ત્યારે મને લાગે છે કે આપણી દૃષ્ટિમાં કોઈક દોશ પેસી ગયો છે. જીવનમાં જે મોટાં કારભારાં ડોળે એ જ મોટાં? બીજા ગુણોની કિંમત નહીં? સાદામાં સાદા માનવીમાં પણ એક એની પોતાની મહત્તા પડી હોય છે, જે વિશ્વના બીજા કોઈ ખૂણેથી મળવાની નથી, એ આપણે ભૂલી ગયા છીએ? કહે છે કે, મારી બા ખડ વાઢવા જતી ત્યારે ઝોળીમાં મને સાથે લઈ જતી. વાંસા પરની ઝોળીમાં મને સુવાડયો હોય ને ખડ વાઢતી જાય. આ ત્યાગ, આ સંભાળની તોલે શું મારો આ થોડોક બુદ્ધિવૈભવ મૂકી શકાય તેમ છે?”

એક વાર મેં પૂછયું, “મારી બા ખાદી કેમ નથી પહેરતાં?” એ હસીને કહે, “ભાઈ, મારી એક મૂંઝવણ છે. મેં ખાદી ને સ્ત્રી-સ્વાતંત્ર્ય, બંનેની હિમાયત સાથે ઉપાડી છે. કહેતા હો તો ખાદી પરાણે પહેરાવું, ને સ્ત્રી-સ્વાતંત્ર્યનો ઝંડો હેઠો મેલી દઉં. પણ જ્યાં સુધી એ ધજાગરો પણ ઝાલ્યો છે, ત્યાં સુધી તો ખાદી પહેરાવવાનું નહીં બને. મારે મનથી ખાદી એ કેવળ રાજકીય પોશાક નથી. એ બાપુની અહિંસાનું પ્રતીક છે. પ્રેમમૂર્તિ ઈશુ ને કારુણ્યમૂર્તિ બુદ્ધની મૂર્તિ માટે લોકો તલવાર ઉપાડે છે, એ ક્ષણે જ બુદ્ધ ને ઈશુ મરી જાય છે. હું રાહ જોઈ શકીશ, પણ તલવાર નહિ, ઉઠાવી શકું. ખાદી પહેરવાની વસ્તુ છે, પહેરાવવાની નહીં.”

દક્ષિણામૂર્તિ સ્થપાયાં પચ્ચીશ વર્ષ થયાં. જ્યાં પચ્ચીશ વર્ષ પહેલાં ધોળે દહાડે પણ જતાં ધાક લાગે, ત્યાં નાનું સુઘડ ગામ વસી ગયું છે. એક છાત્રાલયની જ કલ્પના હતી એમાંથી અધ્યાપન મંદિર, વિનય મંદિર, બાલમંદિર, પ્રકાશન મંદિર વગેરે જન્મ્યાં છે ને ધમધોકાર ચાલે છે. ગિજુભાઈએ આખા ગુજરાતમાં બાલસાહિત્યનાં પૂર રેલાવ્યાં છે. ‘રામાયણ-મહાભારતનાં પાત્રો’ સુશિક્ષિત ઘરોનાં આભૂશણ થઈ પડર્યાં છે. બાલસન્માન ને બાલકેળવણીનો નવો યુગ જ બેઠો છે. દર વર્ષે દોઢસો દોઢસો વિદ્યાર્થીઓ અધ્યાપન મંદિરમાંથી નીકળી દક્ષિણામૂર્તિના વડલાની ડાળો વિસ્તારે છે. કેળવણીના ક્ષેત્રમાં દક્ષિણામૂર્તિનું સ્થાન અજોડ મનાય છે. આ બધાં પાછળ ગિજુભાઈ, હરભાઈનો પુરુશાર્થ છે. પણ નાનાભાઈને જે પ્રશ્ન કોરી ખાય છે એ તો બીજો છે. તેઓ જુએ છે કે, સંસ્થામાં કીર્તિ ને સિદ્ધિની જોડાજોડ ઇર્શ્યા ને હરીફાઈનું વાતાવરણ પણ પ્રવેશ્યું છે. આમ થવામાં એમને એમનો પોતાનો પણ વાંક લાગે છે. સંસ્થા ફેલાય, કાર્યકર્તાઓને એમના પુરુશાર્થ માટે બહોળું ક્ષેત્ર મળે, સંસ્થા પણ એમનો પૂરો લાભ ઉઠાવે, એ ગણતરીએ એમણે સંસ્થાનો દેહ ઝપાટાબંધ વિસ્તારી દીધો છે — ને સંસ્થાનો આત્મા તો ટૂંકો જ રહી ગયો છે. એમને થાય છે કે આત્માને ભોગે ગમે તેટલો યશ અને વિસ્તાર મળતો હોય તો પણ એનો શો ઉપયોગ? થાય છે કે આ વિદ્યાર્થીઓ બીજું સારું શીખી જાય કે ન શીખી જાય, પણ આ બધું જો શીખી જશે તો?

એક વાર એમણે કહ્યું “મને ગામડામાં જવાનું મન થાય છે. અહીં વિદ્યાર્થીઓને જીવનનાં ખોટાં મૂલ્યો અનાયાસે મળી જાય છે. ને છોકરાઓનો દોશ પણ હું કેમ કાઢી શકું? સંસ્થા આજે છે જ એવી જગ્યાએ કે તેની આજુબાજુ વિલાસ, ભભકો, બેહદ ખર્ચ ને મોજશોખનાં મોજાં ફેલાયાં જ કરે છે. એ બધાં મોજાં એળે થોડાં જ જાય?”

ચારે બાજુની કૃત્રિમતાએ ને ઝેરે એમને ગામડાનાં ખુલ્લાં ખેતરો ને મહેનતુ લોકો તરફ ધકેલ્યા. ત્રીસ વર્ષ પહેલાં કહ્યું હતું તેમ એક શુભ દિવસે કહે છે, “ચાલો, આ બધાંને છોડીને ગામડામાં ચાલ્યા જઈએ.”

કાર્યવાહકો કહે છે : “આ ચાર લાખ ખરચીને મકાનો કર્યાં તેનું શું?”

“મકાનો કાંઈ આપણને બાંધી નહીં શકે. આપણો સંકલ્પ હશે તો અસ્તર-ચૂનો તો ગમે ત્યાં ભેળાં થવાનાં છે.”

પણ આ ગંજાવર સંસ્થામાંથી એક પણ જણ એમની સાથે જવા તૈયાર નથી થતો.

કોલેજ છોડી ત્યારે જેમ અનેકે ચેતવણી આપી હતી, એમ આજે પણ સૌ ચેતવે છે. ધ્રુવને છોડીને અધ્રુવ પાછળ નહીં દોડવાને વિનવે છે. “આવડી મોટી સંસ્થા, કાર્યકર્તાઓનું આવું જૂથ, આટલી પ્રતિશ્ઠા, એ બધાંને શા માટે છોડી દો છો? આટલાં વર્ષો શહેરમાં ગાળ્યા પછી ગામડામાં ફાવશે? છોકરાં તથા છોકરાંની બાનું શું? તમે હવે કેટલાંક વર્ષ? તમારા ગયા પછી નવી સંસ્થાને કોણ સંભાળશે? આવી રૂડી સંસ્થા વીંખી નાખવાનું કેમ સૂઝે છે?” આવા અનેક પ્રશ્નો ને વિનવણીની ઝડી વરસે છે. કોઈ કોઈ સંસ્થા ભાંગી નાખવાના આક્ષેપો કરે છે. કોઈ વળી એવી શંકા પણ બતાવે છે કે, આ બધું નવી સંસ્થામાં ભેળું કરવું હશે.

તેઓ તો પોતાની નિત્યની ટેવ મુજબ હસે છે. આવું તો કેટલું ય ઝેર એમણે આજ સુધી પચાવ્યું છે. માત્ર મનમાં જ એક સંકલ્પ કરે છે કે, અહીંની એકેએક ચીજ મારે શિવનિર્માલ્ય છે.

જે સંસ્થાનો એક એક પથરો ચણાતાં જોયો છે, એક એક ખૂણા સાથે રાગના તંતુઓ જોડયા છે, જે કલામંદિરની એક એક કૃતિને પ્રશંસા ને અભિમાનથી એકઠી કરી છે, એના પર નજર પણ નાખ્યા વગર પાછળ છોડીને બિલકુલ અજાણ્યા ને અનિશ્ચિત ભાવિ તરફ, એકેય સાથી વિના ચાલતા થવું એ સહજ વસ્તુ નથી. આજે તો જુવાની પણ નથી. મિતાહારે સ્વસ્થ રાખેલું શરીર પણ ખળભળી ગયું છે. કોઈક વાર આંખમાં થાકનો પડછાયો દેખાય છે. પણ સંકલ્પ? સંકલ્પ તો સ્થિર પ્રકાશવંત દીપ પેઠે પડયો છે. સંસ્થાનો રાગ ખરી જાય છે, વૃદ્ધાવસ્થા ભૂલાઈ જાય છે; માત્ર સામે દેખાય છે — ધૂળમાં રગદોળાયેલું, અજ્ઞાન ને દારિદ્રયે છિન્નભિન્ન ગામડું.

ગુજરાતની કેળવણીના ઇતિહાસમાં એ દિવસ પણ લખાશે.

જાણે ફરી જુવાની ફૂટી. સવારના ચાર વાગ્યે ઊઠે છે તે સૂએ ત્યાં સુધી કામ ચાલ્યા કરે છે. એ જ ઉત્સાહ, એ જ ચીવટ, એ જ અવિચલતાથી છોકરાંઓને ભણાવવાનું, પટેલિયાઓને સમજાવવાનું, કાંતવાનું, વાડીઓમાં ફરવાનું, દર્દીઓને જોવાનું ચાલ્યા જ કરે છે. થાક નથી, ઊલટો ઉત્સાહ છે. જાણે બાકી રહી એકેય ક્ષણ નિરર્થક ન જાય.

કોઈ કોઈ વાર મિત્રો આવી ચડે છે, એ પૂછે છે : “આપ અહીં ગ્રામવિદ્યાપીઠ કાઢવાના?”

“વિદ્યાપીઠ શેની કાઢું? હજુ તો મારી પાસે એમને આપવાની વિદ્યા જ નથી, ત્યાં પીઠ શાની ચલાવું? મને ઝરડાંની ઝાંપલી બનાવતાં આવડે છે? આંબામાંથી ઘણ કેમ કાઢવો એ ખબર છે? ગાયને દોહતાં, બળદનું ખાણ પલાળતાં, હળ હાંકતાં, કોશ કાઢતાં — કશું આવડે છે? અરે નીંદતાં-ગોડતાં પણ ક્યાં આવડે છે? આવો હું, એમની વિદ્યાપીઠ શું કાઢું? હું તો બને તો ઘણું ભૂલવા, ને નવું શીખવા આવ્યો છું. આમ નવું નવું શીખતાં જ દેહ પડી જાય તોય જીવતર સફળ થઈ ગયું ગણું.”

એક દિવસ મને કહે, “હું જેમ જેમ આ ગામડાના કામમાં ખૂંચતો જાઉં છું તેમ તેમ આ સમાજની પુનર્ઘટનાનું કામ કેવું ભગીરથ છે એનો ખ્યાલ આવે છે. કાલે, એક બાઈને હરામનો હમેલ હતો એને પૂરે માસે છોકરું આવ્યું. બાઈએ મારી નાખ્યું. એની તપાસ કરતાં જે જે નામો આવ્યાં, એ જોઈને હું જડવત્ બની ગયો છું. થાય છે કે, આ બધા પંડ ઉપર પરાહ કોળેલાને કેમ તરાવાય? કોણ તારી શકે? ત્યારે મને આપણા બ્રાહ્મણ ઋષિઓ ને સંતો જે કામ કરી ગયા એનો ખ્યાલ આવેલો. હિંદુસ્તાનની આટલી બધી વિવિધ ને જંગલી જાતિઓને એમણે કેટલા પરિશ્રમે સંસ્કારી હશે? એને કેટલો કાળ લાગ્યો હશે? કેટલાં બ્રાહ્મણ કુટુંબો એમાં મળી ગયાં હશે? આપણા રાષ્ટ્રનો ઇતિહાસ તો એ અગસ્ત્ય-વિશ્વામિત્રથી માંડી સહજાનંદ સુધીનો છે. એટલો જબ્બર એમનો પુરુશાર્થ હશે કે આજે પણ હિદુસ્તાનમાં બધાં જ મંદિરોમાં સાંજે એક જ પૂજા થવાની, સવારે એક જ રીતે શંખો ફૂંકાવાના, વિવિધ છતાં આખરે એક જ દેવને સૌ ભજવાનાં. કશીય મધ્યવર્તી સત્તા વિના કેવું અતંત્રવાદી તંત્ર એમણે ઊભું કર્યું છે એ જ્યારે યાદ કરું છું, ત્યારે મને બાપુનું રચનાત્મક કામ એ જ આનો તરણોપાય લાગે છે.”

રાળ 2

કેળવણીનું ધ્યેય આમ તો સનાતન છે : વિદ્યાર્થીને માણસ બનાવવો. રુસોએ સુયોગ્ય રીતે જ કહ્યું છે કે, “મારો વિદ્યાર્થી લશ્કરમાં, દેવળમાં કે ન્યાયાલયમાં જશે, તે મને બહુ સ્પર્શતું નથી; પહેલાં તે માણસ થશે.” આનો અર્થ સ્પષ્ટ છે કે, જે સારો માણસ નથી, તે સારો સિપાહી, સારો ધર્મગુરુ કે સારો ન્યાયાધીશ ન થઈ શકે.

પણ આખરે તો આ સારપ કોઈ ને કોઈ રીતે સમય અને સ્થળમાં મૂર્તિમંત થવાની હોય છે. સનાતન સત્ય ઐતિહાસિક યુગધર્મમાં અવતરે ત્યારે જ તે સત્ય ચરિતાર્થ થાય. કેળવણીના સિદ્ધાંતો સાચા હોય તો પણ તેને કાર્યરત તો તે યુગની માંગ પ્રમાણે જ કરાય. તેમ ન થાય તો ઉત્તમમાં ઉત્તમ વિચાર નિશ્પ્રાણ કે ભ્રામક કાર્યક્રમોમાં પડયો રહે. સનાતન ધર્મ યુગધર્મમાં પરિવર્તિત થવું જ જોઈએ.

શ્રી પારાશર્યે ‘સત્યકથાઓ’ અને તેવાં જ બીજાં રેખાચિત્રો દ્વારા ગઈ સદીનાં કેટલાંયે દૃઢ મનોબળવાળાં, સહજ તપ કરવાવાળાં સ્ત્રી-પુરુશોનાં હૃદયસ્પર્શી શબ્દચિત્રો આપ્યાં છે. એ વાંચતાં ઘણીવાર હું ગદ્ગદ્ થયો છું. પણ હરેક વાચને મને થયું છે કે, આવાં ધાર્મિક સ્ત્રી-પુરુશો હોવા છતાં આ દેશ ગુલામ કેમ બન્યો? અહીં અસ્પૃશ્યતા શા માટે? અહીં સતીનો રિવાજ, બાળકીને દૂધપીતી કરવાનો રિવાજ, સ્ત્રીઓને તુચ્છ ગણવાનો ચીલો કેમ? શા માટે આ ધાર્મિક પુરુશો કે સ્ત્રીઓનું ધ્યાન એ બાજુ ન ગયું?

એકલું સનાતન સત્ય સમજવાથી સત્યાનુભવ થતો નથી. તેને યુગસત્ય રૂપે અવતારી અનુભવવું પડે છે. આથી જ મહાતપસ્વી બુદ્ધે પુરોહિતપ્રથા, યજ્ઞહિંસા, ચાતુર્વર્ણ વ્યવસ્થાનો વિરોધ કર્યાે.

અને ગાંધીએ એ જ તપ અને ધર્મવૃત્તિનું આચરણ કર્યા છતાંયે, એ જ ગુલામી અને દૂશણો સામે શા કારણે બળવો કરતાં શીખવ્યું? તેનું સાદું કારણ, ધર્મના સનાતન અને નૂતન સ્વરૂપ વિશે તેમની સ્પષ્ટ સમજ હતી તે લાગે છે.

એની પાસેથી અમે સમજ્યા કે કેળવણીએ જો નિશ્પ્રાણ ન રહેવું હોય તો તેનું યુગાનુકૂળ સ્વરૂપ દેશના અગ્નબહુજનસમાજને માટે એમનામાંથી જ સુગ્ન નેતાગીરી પૂરી પાડનારું હોવું જોઈએ. આ માટે અમે ભાવનગર છોડી આંબલા આવ્યા હતા, અને એટલે જ અમે લોકભારતી ઊભી કરી હતી.

ગામડામાં હીર નથી, એમ નહિ; પણ તેને વહેમ, અજ્ઞાન, ધાર્મિક અંધાપો, નાતજાતનાં વેરઝેરનો કાટ ચડી ગયો છે, તેમ પગલે પગલે જોયું છે. ઘસીએ તો ચકચકાટ રૂપ નીકળી આવે. ગામડાંની ધૂળમાં રજોટાયેલાં રત્નો હોય છે, માત્ર તે કોઈક આવીને રજ ખંખેરે તેની રાહ જોતાં હોય છે. પણ ક્યાં છે ધૂળધોયા?

ગામડાંના વિદ્યાર્થીઓ બધા અતિ સામાન્ય કુટુંબનાં બાળકો હતાં. જેને કાંઈક સારી આવક હોય તે તો હાઈસ્કૂલમાં જ જાયને? જેમને સગવડ ન હોય તે જ અમારે ત્યાં આવે. જે આવતા તે અમને વહાલસોયા જ લાગતા. તેમને અમે જાતે જ પીરસતા. (30-40 ની સંખ્યા માટે આ સહેલું હતું.) તેમને કપડાં ધોતાં-વાળતાં, વાળ ઓળતાં શીખવતા. તેમની જોડે ડુંગરામાં વરસતા વરસાદમાં અમે દોટ મૂકીને જતા, સાથે ધૂબકા મારતા, ટેકરા વળોટતા, ગાયો ચારતા, ગાયો દોહતા, હૂતૂતુ-લંગડી રમતા, પછડાતા, પછાડતા.

વિદ્યાર્થીઓ વેકેશનમાં ઘેર જાય ત્યારે અમે વિલાઈ જતા. દહાડા ન જતા. આવે ત્યારે ઝાંપે લેવા જતા. એવા મસ્તીના દિવસો હતા - “તે હિ નો દિવસા ગતા હા.”

આ વિદ્યાર્થીઓનો મોટો ભાગ ગ્રામસમાજમાં કાંઈક સુધારાનો પવન લઈને ગયો. થોડો ખેતીસુધારો, થોડો ગોવંશ-સુધારો, થોડો સમાજ-સુધારો, થોડુંક ગાંધીનું નામ. ચૌદ વર્ષના ગણેશે તેના પિતાને દારૂ છોડવા સમજાવ્યા. કોઈક હરિજનના ભેરુ થયા, કોઈક ગામને રંજાડનારની સામે થયા.

પણ આ બધામાં શિરટોચ નીવ્ડયા ભાઈ દુલેરાય માટલિયા અમારું કામ તેમને અપૂરતું લાગ્યું, અને એમ હતું જ, એટલે ઊપડયા માલપરા. શેરડી સત્યાગ્રહના વખતથી માલપરા સાથે ગાંઠય બંધાયેલી. ત્યાંથી પાંચ-છ વિદ્યાર્થીઓ પણ ભણી ગયેલા. એટલે માટલિયાને ત્યાં આવકાર મળે તેવું હતું.

તેમણે ત્યાં જઈને ઘૂણી ધખાવી - ધૂણી, પણ ધુમાડા વિનાની. શાળા-બાલમંદિર હાથમાં લીધાં. ખાદીકામ કર્યું. રાત્રી-પ્રાર્થનામાં ગામની કેળવણી શરૂ કરી. આખા ગામને કેળવવાનો આવો પ્રયોગ કદાચ બબલભાઈ સિવાય કોઈએ નહિ કર્યો હોય.

માટલિયા વિલક્ષણ વ્યક્તિ. જૈન ધર્મ અને અર્થશાસ્ત્ર, બંનેની કલમ તેમણે કરેલી. અમારી જોડે રહી ગાંધીવિચારને સેવ્યો. ભક્તિ તેમના હાડમાં. કોઈ આધ્યાત્મિક વ્યક્તિ જુએ એટલે તેમને ગોળનું ગાડું મળ્યું. ભાવના રસાયણથી ઝપાટાબંધ સાકરને પામે. હું તેમને થોડો ઓછો ભાવ રાખવા કહું, પણ તે તો પોતાની ગત્યમાં ચાલે.

માલપરાને તેમણે સ્વચ્છતાના, નિર્ભયતાના, પ્રભુશ્રદ્ધાના, સમાનતાના પાઠ શીખવ્યા. બહારવટિયા, તોફાની કાઠીઓ, બધાંની વચ્ચે જાય, તેમને પોતીકાં કરે, અવળા માર્ગ છોડાવે. માલપરામાં બહેનોને બધાં કામમાં બહાર કાઢી. ગામડાંની સભામાં માલપરા જેટલી બહેનોની સંખ્યા ભાગ્યે જ મળે. તેમની શાળા સમગ્ર ગામની સફાઈથી શરૂ થાય. વર્ષો સુધી માલપરા જેવી ચોખ્ખી શેરીઓ ભાગ્યે જ કોઈ ગામમાં જોઈ છે.

તેમણે જે સમગ્ર ગ્રામસેવા કરી તેની સફળતાની સાબિતી એ છે કે, ભૂદાન આંદોલન વખતે માલપરા અને બીજાં ઘણાં ગામોએ છઠ્ઠા ભાગની જમીનો કાઢી આપી અને એ જ ગામના દસ-બાર જુવાનિયાઓને ગ્રામસેવાની દીક્ષા આપી.

એવો પ્રશ્ન મનમાં થાય કે એ માલપરામાં હવે તેવું જ છે ખરું? અને જો ન હોય તો આ બધી ઝંઝટ, દોડધામ, ઊથલપાથલનું મૂલ્ય શું? એ જ દલીલને આગળ લંબાવીએ તો પૂછી શકાય કે ગાંધીથી શું થયું? ભાગલા પડયા, લાખો નિર્દાેશોની નિર્દયીઓએ હત્યા કરી, હિંદુ-મુસ્લિમ ઐક્યનું એમનું સ્વપ્ન... અને આજેય દેશની આ દશા? ત્યાં માટલિયા કે અમારાં જેવાં તરણાંનો શો હિસાબ! તો શું લોકસંગ્રહનાં, લોક-કેળવણીનાં કામો છોડી દેવાં? મનુષ્ય શું ઉખર ભોંય જેવો છે? તેમાં કોઈ બી ઊગતાં જ નથી?

મને એવું લાગે છે કે, સંસ્કારિતા એ બહુધા પ્રાપ્ત સંસ્કાર છે; તે આપોઆપ વારસામાં આવતો નથી. તે માટે સંસ્કારવારસો આપવાની શિક્ષણ-વ્યવસ્થા, પરંપરા ઊભી કરવી પડે છે. એ ન થાય તો બીજી પેઢીએ જ પહેલાં હતી તેવી અસંસ્કારિતા પાછી પ્રવર્તે છે. કશું નિશ્ફળ નથી જતું એ જેમ સાચું છે, તેમ એ પણ સાચું છે કે સંસ્કારની માવજતની વ્યવસ્થા વિના સફળતા મળતી નથી.

આ કારણે જ કેળવણી કે સંસ્કારપ્રદાનનું મહત્ત્વ છે - પછી ભલે તે કુટુંબ મારફત અપાય, સાહિત્ય-સત્સંગ-પ્રવાસ મારફત અપાય, શાળા મારફત અપાય. પણ તે પ્રાપ્ત સંસ્કાર છે. બહુ બહુ મહેનત-મંથન-સંશોધનને અંતે એ હાથ આવે છે, અને તે બહુ જતનથી આપીએ તો જ રહે છે. સાચી વાત આપોઆપ જીતી જાય છે, તે પણ એક રૂપાળું પરિસ્વપ્ન છે. આપોઆપ કશું થતું નથી. કર્મ-સાતત્યથી ઇશ્ટ સિદ્ધ થાય છે.

મારાં પત્નીને સંગ્રહણીનો હુમલો થયો, અને કાંઈકે સારાં થતાં ત્રણ-સાડા ત્રણ વર્ષ લાગ્યાં. આ બધાં વરસો તેમને મારે એકથી બીજે ગામ હવાફેર માટે લઈ જવાનાં હતાં. એ રીતે અમે ભાવનગર, સોનગઢ, ત્રાપજ બંગલો, મણાર ફરતાં રહ્યાં.

ત્રાપજ બંગલે અમે હતાં ત્યારે એક દિવસ એક બેઠી દડીના, હસમુખા, બોખા છતાં આમ જુવાન, એવા આદમીએ આવીને ઝોળીમાંથી કેરી ઠાલવી. કહે, “મારું નામ છે કુબેર કાળા. મણારથી આવું છું. મારા આંબાવાડિયાની કેરી તમારા માટે અને બહેન માટે લાવ્યો છું.”

તેમનો હસમુખો, ભદ્ર, લાગણીથી છવરાઈ ગયેલો ચહેરો જોઈ, જાણે કોઈ પૂર્વજન્મના ભાઈ કે ભાઈબંધને મળતો હોઉં એવું થઈ આવ્યું.

મેં હાથ પકડીને કહ્યું, “તમારું નામ આ બાજુના પંથકમાં બધાની જેમ હું જાણું છું - પણ આટલા મોડા કેમ આવ્યા?”

કુબેરભાઈ હસીને કહે, “કેરી પાકે ત્યારે અવાયને!” ચા પીતાં પીતાં કહે, “હું તમને મણાર રહેવા આવવાનું કહેવા આવ્યો છું. મણારનાં જેવાં હવાપાણી આટલા પંથકમાં ક્યાંયે નહીં મળે. મારાં બહેનની તબિયત માટે તમે બધે ફરો છો, હવે ત્યાં આવો. અમારાથી થશે તેવી ખાતરબરદાસ્ત કરશું.”

કુબેરભાઈના પરિચયમાં જેમ જેમ આવતો ગયો, તેમ તેમ દિલાવરીનાં દર્શન થતાં ગયાં. કોલેજમાં એકાદ વર્ષ ગાળેલું. બ્રાહ્મણના કાંઈક સંસ્કાર. ખેડૂતથી યે વધારે ખેડુ તેવો પહેરવેશ, તેવી જ મહેનત. પણ કુબેરભાઈને સંસ્કૃત સુભાશિતો કંઠે. શાસ્ત્રોની પણ કાંઈક ખબર. નવા જમાનાને પારખેલો. એમની બા પાછળ એ જમાનામાં કારજ કરવાને બદલે પલેવાળ બોર્ડિંગ માટે પૈસા અલગ મૂકેલા. પણ નાતીલા કારજ કાંઈ મૂકે? એટલે કારજ પણ કર્યું. અને પલેવાળનું કારજ એટલે પચાસ-સાઠ ડબ્બા ઘી વરે. ખાવામાં એમને કોઈ ન પહોંચે; મહેનત પણ એમની. કુબેરભાઈ આ ગ્નાતિના શિરમોર.

સવાર પડે ત્યાં ગાતા ગાતા, ધોતિયામાં શાક લઈને આવે. દૂધ-ઘી એમને ત્યાંથી જ આવવાનાં. આંબલામાં છેલ્લા વર્ષમાં સાત વિદ્યાર્થીઓ, તેમને મણાર બોલાવ્યા. તેમનું રસોડું કર્યું. ગામમાં ચાર રાત્રીશાળાઓ શરૂ કરી; શેરીઓ વાળી, તેમાં બધા આગેવાનો પણ જોડાય. રાત્રે હું એ આગેવાનોને દુહા, કવિતાઓ, વાર્તાઓ સંભળાવું. મોડી રાત સુધી કોઈ ઊઠે નહીં. ભારે આનંદભર્યા દિવસો હતા એ.

બાજુના તરસરા ગામમાં એક નાડીવૈદ્ય રહે. ભારે જાણકાર. છેક મુંબઈથી એમની સારવાર લેવા માણસો આવે. વૈદ્ય ગ્નાતિએ કુંભાર, પણ આચારે બ્રાહ્મણ. જેની દવા કરે તેના પૈસા તો લેવાના જ નહીં, પણ તેનું પાણી પણ પીવાનું નહીં. દવા પણ પોતે ન આપે; ઔશધિઓ લખી આપે, તે દરદી મંગાવી લે અને વૈદ્ય તેના ઉકાળા, ચૂર્ણ કરી આપે. આજીવિકા તો ચાકડો ચલાવીને કાઢે.

કુબેરભાઈને થયું કે, બહેનને આપણે એમને બતાવીએ. કુબેરભાઈના વેણે તો સૌ દોડતાં આવે. આવ્યા, પણ જમ્યા કોઈ બીજાને ઘેરે. નિદાન કરી, ઔશધો લખી આપ્યાં. ખાંડીને અડતાલીસ કલાક તેને ખરલમાં ઘૂંટવાનાં. ગામના આગેવાનો વારાફરતી આવે. પૂરા અડતાલીસ કલાક ખરલ અખંડ ચાલી. પ્રેમનો આવો નીતર્યાે આનંદ ક્યાંય અનુભવ્યો નથી.

મણારમાં અમે રહેતાં ગયાં તેમ તેમ એ ગ્રામજનો, એ પ્રદેશ અને કુબેરભાઈ જોડે અંતરની ગાંઠય બંધાવા માંડી. એક દહાડો કુબેરભાઈ કહે, “આ પ્રદેશ તો સાવ અંધારિયો છે; કાંઈક દારૂમાં, કાંઈક ચોરીમાં ડૂબેલો છે. અજ્ઞાનનો કોઈ પાર નથી. પણ આમ અમારું લોક ભોળું. અહીં આંબલા જેવી સંસ્થા કાઢોને! તો પાંચ-પચીસ વરસે અમારાં સૌનાં ભાગ્ય ખૂલે.”

મેં કહ્યું : “ભાગ્ય પલટે કે નહીં તે તો રામ જાણે, પણ સંસ્થા કાઢવા માટે જમીન જોઈએ.”

કુબેરભાઈ કહે : “તે મારા માથે.”

બીજા જ દિવસથી એ તો જાણે પાકું જ હોય તેમ કામે લાગ્યા. અલંગ-મણાર જોડિયાં ગામો, વચ્ચે ફક્ત મણારી નદી જ. એ અલંગ ગરાસદારી ગામ. ગરાસિયા ખેડ નછૂટકે થોડી જમીનમાં કરે, બાકી ઢોર ચાર્યા કરે. મણાર, અલંગ, સોશિયા વચ્ચે એમની જમીનો પડેલી; બધાને બોલાવી બોલાવી એ જમીન વેચવા સમજાવ્યા. ભાઈઓ ભાગની જમીન, વર્ષોથી ખેડાય નહીં; કોઈક દારૂ ગાળતા હશે એ નિર્જન વગડામાં. અઠવાડિયામાં તો જમીનોનું પાકું કરી નાખ્યું. મને બધી જમીન પર ફેરવ્યો. ખાસ્સી ત્રણસો વીઘાં જમીન : દરિયો સામે ઘૂઘવે, નાની નાની ટેકરીઓ ને વચ્ચેની ખીણ, પાણી પણ તળમાં ખરું. ટેકરીઓ, દરિયો, એકલઠ્ઠી ત્રણસો વીઘાં જમીન - મેં તો નાનાભાઈને પૂછવાની રાહ જોયા વિના હા ભણી. આ પછાત પ્રદેશમાં ભણતરનાં અજવાળાં પથરાય તો!

બીજા આઠ દહાડામાં દસ્તાવેજો તૈયાર. જમીનનો કબજો પણ મહિના-માસમાં મળી ગયો. જમીન શુકનવંતી હતી. પહેલી વાવણી વખતે જ એમાં ગામલોકો એંશી હળ, દંતાળ, વાવણિયાં લઈને આવ્યા. એંશી જોડ! અમે સૌને લાપશીનું ભોજન આપ્યું... અને મોલાત લહેરી ઊઠી. એ જ અરસામાં મનુભાઈ શાહે મધ્યસ્થ સરકારની યોજના નીચે મકાન-બાંધકામ માટે મોટી રકમ અપાવી. અલ્લા આપે ત્યારે છાપરું ફાડીને આપે છે. નાની ટેકરીઓ પર પથરાતાં ઓસરતાં સૂર્યકિરણો વચ્ચે, ઊછળતા દરિયા સમીપે મકાનો બંધાયાં. આજે મણારમાં ચીકુ, આંબા, નાળિયેરી, દાડમના બગીચા ઝૂલે છે, અને સરકાર કોઈ વાર ગ્રાન્ટ ન આપે તો અમારું શિક્ષણકાર્ય અટકે નહીં તેટલી આવક આપે છે. મણાર સંસ્થાએ આજુબાજુના પ્રદેશમાં નવી ખેતી ફેલાવી, શુદ્ધ ગૌવંશ પ્રવર્તાવ્યો, એ પ્રદેશના સેંકડો કોળી કિશોરોમાં અમીસિંચન કર્યું.

પણ દૈવદુર્વિલાસ એ કે આ માટે અમને આમંત્રનારા, અમારી પડખે જ નહીં આગળ ઊભા રહી પ્રેરનારા કુબેરભાઈ એ બધું જોવા ન રહ્યા. જોતજોતામાં ટાઇફોઈડે એમને ઝડપ્યા. એમના વિનાના મણારમાં પ્રવેશવાનો ચિત્તક્ષોભ હજી શમ્યો નથી. શીતળ સરોવરના જળશેલારા જેવી એમની વાણી વીસરાતી નથી.

કોઈપણ કાર્યક્રમની આખરી કસોટી તેનાં પરિણામોથી જ થાય છે. શિક્ષણસંસ્થાઓની સફળતા-નિશ્ફળતાનું માપ તેમની પેદાશ, એટલે તેમના વિદ્યાર્થીઓથી થાય તે સહજ છે.

નાનાભાઈની જન્મશતાબ્દી વખતે અમે કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ પાસે તેમની અનુભવપોથીઓ લખાવી. એકવીસ. તેમાં ખેડૂતો છે, ધારાસભ્યો છે, સરકારી વિકાસ કાર્યક્રમોમાં જોડાયેલા છે. આમ, વિવિધ ખૂણે રહી પોતાની આવડત મુજબ માર્ગદર્શન આપનારાં વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓના કાર્યને પ્રકાશિત કર્યું. નામ આપ્યું : ‘ઝાડનાં પારખ્યાં ફળ પરથી’. ‘બાઇબલ’ના સુવાક્ય “You shall know them by their fruits” પરથી નામકરણ સૂઝેલું. એવી તો બીજી પચાસ-પોણોસો પુસ્તિકા થઈ શકે એટલાં નામો યાદ આવે છે... પંચમહાલ, ધરમપુર, સોનગઢ-વ્યારા, ગીર, ઓખામંડળ સુધી પથરાયેલાં અમારાં ફૂલડાંઓ. સારપ તો ખરી જ, પણ કાર્યકુશળતા પણ એવી જ. રઘુવીર વોરા, જસુ ચૌધરી, કરમશી મકવાણા, નાગજીભાઈ દેસાઈ, મોહન દાંડીકર, વલ્લભભાઈ પટેલ, કુંભણના રામજીભાઈ... આવાં ઘણાં યાદ આવે છે. આવા કંઈ કંઈ પારકી છઠ્ઠીના યથાશક્તિ જાગનારા અમારા વિદ્યાર્થી નીકળે, તેથી મોટી દોલત કઈ?

સંસ્થાઓ કાર્યકર્તાઓ પર ખડી થાય છે અને કાર્યકર્તાઓથી શોભે છે. મારું એ પરમ સૌભાગ્ય રહ્યું છે કે, ઉત્તમ કાર્યકર્તા ઊભા કરવા, મેળવવા અને વિકસાવવાનું મારાથી બન્યું છે. એમને સંભારું છું ત્યારે સૌથી પહેલાં યાદ આવે છે રામજીબાપા.

રામજીબાપા મારડના. મારડના ખેડૂતોના અમે ટૂંકા વર્ગો ચલાવેલા આંબલાનાં શરૂઆતનાં વર્ષોમાં. પીઢ, વૃદ્ધ, જુવાનો બધા આવે. એમાંના એક રામજીબાપા. એમણે બેઉ દીકરાને તો ભણવા મોકલ્યા જ, પણ પોતે ય એક દહાડો આવીને કહે : “હવે સંસ્થાનું કામ કરવું છે. ઘરની ખેતી ગોરધનને સોંપી દીધી છે. સંસ્થાની ખેતીમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે. કોઈ જોવા આવે એને શીખ્યા જેવું લાગવું જોઈએ.” રામજીબાપાના ઘેરથી ગુજરી ગયેલાં. ઉંમર ખાસી જૈફ, 65 વર્ષ એ વખતે થયાં હશે.

એ વખતે મણારની જમીનો તાજેતરમાં લીધેલી. રામજીબાપાને ત્યાં મોકલ્યા. બેઠી દડી, થોડો દમ પણ ખરો. પણ વહેલી સવારે ઊઠે, યરવડાચક્ર પર કાંતે, નાસ્તો કરી લાકડી લઈ ખેતર પર દાડિયા-સાથીઓ આવે તે પહેલાં ક્ષેત્રપાળની જેમ ઊભા હોય. અમારે મન એ જમીન બરાબર હતી, પણ રામજીબાપાની નજરે તો બહુ સુધારાની જરૂર. જમીન તો સમતળ ગાદલા જેવી જોઈએ. લગારે ઢાળ ન જોઈએ, પાણી ચાલે કેમ કરીને? અને ધ્રો એક તરણું હોય તો પણ રામજીબાપાને રાત્રે પથારીમાં ખૂંચે. તેમણે મહિનાઓ-વર્ષો સુધી ઊભા રહી પાળા નખાવ્યા, પ્લોટ પડાવ્યા, ખાતર-ખેડય કરી એ જમીનો સોના જેવી બનાવી. રોજ બપોર સુધી એમ ને એમ લાકડીને ટેકે હનુમાનની જેમ ઊભા રહે, બેસવાનું નહિ. સૌને કહે, “આ તો સંસ્થાની ખેતી છે, ઘરની હોય તો પોરો ખવાય. વહેલા ઊઠીએ, મોડા સૂઈએ; મને ઘરડાને થાક નથી લાગતો, તો તમે તો જુવાનિયા છો.” બપોરે આવી, નાહી, રોટલા ખાઈ, થોડુંક જંપે. પછી વળી કાંતે અને પાછા ખેતર પર - તે છેક સંધ્યા ઢળે ત્યાં સુધી. રાત્રે વાળુ કરી, બીજા દિવસના કામની ગોઠવણ કરી, માળા ફેરવતા ઊંઘી જાય. કર્મ તે યજ્ઞ કેમ હોઈ શકે, તે એમણે અમને કરી બતાવ્યું.

એમનો દીકરો મગન, આંબલામાં ટાઇફોઈડની બીમારીમાં સપડાયો. તાવ લંબાયો. એમને આવવા સંદેશો મોકલ્યો, તો કહે : “ત્યાં જઈને હું શું કરવાનો? વિજ્યાબહેન છે ને?” હું ને નાનાભાઈ તો ત્યારે ડેન્માર્ક હતા. બુચભાઈ વગેરે સૌએ ઉજાગરા કર્યા. ચાકરીમાં મણા ન રાખી. પણ, મગન અમને રોતા રાખીને ચાલ્યો ગયો. સંસ્થામાં એ પહેલું મરણ, કિશોર વિદ્યાર્થીનું. બધા શોકમાં ડૂબી ગયા. રામજીબાપા આવ્યા. માળા ફેરવતાં કહે : “તમે બધા ઓછું શું કામ આણો છો? મગનને આટલી સેવા-ચાકરી ઘેર થોડી જ મળત? તેનાં ભાગ્ય કેવાં સારાં કે તમારા ચૌની ચાકરી મળી!”

રરામજીબાપા વૃદ્ધ થયા, શરીર કામ કરતું બંધ થયું, એટલે કહે, “હવે મારું શરીર ચાલતું નથી. હું ગોરધનને ત્યાં રહીશ.” અમે કહ્યું : “અહીં જ રહેવાનું છે. સૌને તમારી ચાકરીનો લાભ મળશે. જવાનું નથી.”

પણ એ તપસ્વી ન રોકાયા. વગર કામ કર્યે સંસ્થાનો રોટલો લેવાય? કંઈક વર્ષો મણારની ખેતી સંભાળી, પણ રોટલા સિવાય કશું લીધું નહિ. કપડાં જાતે કાંતી લે. ઘેર રૂડી જમીન, બે દીકરા, પણ રામજીબાપાએ તેની માયા-આળપંપાળ ન રાખી. “કેટલાયને વિદ્યા આપી, આપશે આ સંસ્થા. આ તો તીરથ! એમાં આપણે લેવાનું ન હોય, અહીં તો દેવાય.” એમ કહે.

પૈસા તો ઘણા દે છે. પણ જીવતર, અને તે પણ ક્ષણેક્ષણનું જીવતર, દાન કરે તે જ દાનેશ્વરી.

પછી યાદ આવે છે અમારો ડાહ્યો. લોકભારતીનો એન્જિન-ડ્રાઇવર અને પાણીખાતું સંભાળવાવાળો હરિજન. સંસ્થા શરૂ થઈ ત્યારે ડાહ્યો ઊગીને ઊભો થતો હતો. હરિજનને પહેલાં કામ પર લેવાનો અમારો રિવાજ. ડાહ્યો ત્રીસ વર્ષથી કામ કરે, પાંચ-સાત એન્જિનો-મોટરો સંભાળે. સવારના પાંચ વાગ્યે તો ટાંકી ભરાઈને નળોમાં પાણી વહેવું જોઈએ. ડાહ્યાએ એક દિવસ પણ પાડયાનું, મોડું થયાનું યાદ નથી. ખડખડ પાંચમ જેવી સાઇકલ પર, બધાં હજુ ઊઠર્યાં ન હોય ત્યાં આવ્યો હોય, એન્જિનો ચાલુ કર્યાં હોય. અકસ્માતમાં હાથને ભારે ઈજા થઈ, પણ ડાહ્યાને તેનું કાંઈ નહિ. “એ તો ચાલ્યા કરે, લોઢા હારે કામ કરીએ તો વાગેય તે.” મશીનોના સમારકામની સૂઝ પણ એની સારી. સણોસરા-આંબલા-માઇધાર ક્યાંયે એન્જિન ખોટવાય, એટલે ડાહ્યો ત્યાં પહોંચી જાય અને રાત-દિવસ જોયા વિના એન્જિનની ચાકરીમાં લાગી જાય. ગાઉ એક દૂર શેતૃંજી-કાંઠે એન્જિન હોય, બપોરે ખાવાનું વહેલું-મોડું પહોંચે, તો પણ ફરિયાદ નહિ. “એન્જિન નથી સાચવતા, એનેય તેલપાણી વેળાસર આપવું જોઈએ,” તેમ કહે. પણ પોતાના એન્જિનનાં તેલ-પાણીનું? - હસીને કહે : “એ તો હાલ્યા કરે.”

એક વાર બીમાર પડયો, માંદગી લંબાઈ, એટલે લાકડીના ટેકેટેકે આવીને કહે : “મનુભાઈ, હવે હું છૂટો થાઉં. મારાથી હવે કામ નથી થતું. સંસ્થાનો રોટલો હરામનો ખવાય નહિ; મને છૂટો કરો.” મેં કહ્યું : “અરે ડાહ્યા, તેં બહુ દહાડા કામ કર્યું. થોડા દિવસ માંદો પડે તેથી શું થઈ ગયું? તું તો કાયમી સભ્ય છે આપણો, તારે જાવાપણું જ ન હોય.”

વલ્લભ અને દયાળ અમારા આરંભના વિદ્યાર્થીઓ. રામચંદ્ર જેવા જ; તેમના ખભે ચડીને જવાની હું હોંશ ધરાવું છું. વલ્લભ મારા દીકરા સમો, પણ જ્યાં ફેંકો ત્યાં જવા તૈયાર, અને આરપાર નીકળે. લોકભારતીની ખેતી સંભાળવાનું જેવાતેવાનું ગજું નહિ. કોડીનાર, અરણેજ, માઇધારનાં ત્રણ મોટાં કૃશિક્ષેત્રો. ઉપરાંત સણોસરાની જબ્બર ખેતી. ચારે જગ્યાએ બગીચા, તેની ખેડય, તેનાં પાક-આયોજન, તેનાં વેચાણ-લેવાણ એક સ્વતંત્ર સંસ્થા ચલાવવા જેવું જ કામ, ભલભલાનાં પાણી ઊતરી જાય; પણ વલ્લભે તેમાં કદી પાછી પાની ન કરી. નવી નવી યોજના પણ લાવે; કોઈક સફળ નીવડે, કોઈક ન પણ નીવડે. હું બહુ સાવચેતી રાખનારો બ્રાહ્મણ. દેવું કરીને કશું થાય જ નહિ. કદી કોઈને પગાર-ચૂકવણીમાં વિલંબ કરી શકાય નહિ. અને વલ્લભ સાહસિક, હાડોહાડ પટેલ. પરિસ્થિતિ સાથે બાથોડિયાં લેતાં થાકે નહિ. પોતાની આવડત, સૂઝ પર પૂરો ભરોસો; તે જોરે કોઈક વાર આપેલ સૂચનાથી જુદું પણ કરે, અને જાણ થાય અને પૂછું તો ટાળમટોળ કરે; પણ હૃદય સોનાનું, એટલે મને ચિંતા નહિ.

વલ્લભ માલપરાના લીંબા પટેલના કુટુંબનો. પિતા વહેલા ગુજરી ગયેલા. જમીનમાં કશું નહિ. માએ મજૂરી કરી ત્રણે ભાઈઓને મોટા કરેલા. ભણીને સંસ્થામાં જ રહી ગયો સાડા સાત રૂપિયાના પગારે. ત્યારે ખરચ પણ મહિને ખાવાપીવાનું પાંચ-છ રૂપિયા આવે. ખાદીકામ શીખવા વર્ધા ગયો. બહુ જીવરો અને થાક્યા વિના રસ્તો કાઢવામાં હોશિયાર. સંસ્થા સાથે તેણે જીવન જોડયું. ઊજમ અમે શોધી કાઢી, લગન કરાવી આપ્યાં; બંને જણાં વહાલસોયાં.

ઊજમ એક નારીરત્ન જેવી. કાંઈ ભણ્યા વિના જ આવેલી, પણ ઘરકામમાં એક્કો. એના કરતાંય, સૌને ઉપયોગી થવામાં તે બેજોડ. આડોશીપાડોશી, પાસેનાં-દૂરનાં, સૌનું કામ ચાલતાં-ચાલતાં રમત રમતમાં કરે. દૂબળી, પણ આત્મબળ જબરું, કામથી કદી થાકે નહિ. નવરી બેઠેલી મેં કદી જોઈ નથી. સીવણના સંચા પર હોય, પાપડ વણતી હોય, કાંતતી હોય, ભરતી હોય, પણ તેના હાથ ચાલતા જ હોય. પોતાની દીકરીઓ ભણવા જાય તેની સાથે પાટી લઈને ભણવા નીકળી, એ જોઈને તો હું દિંગ જ થઈ ગયો. મા-દીકરી સાથે કેમ ભણ્યાં, દીકરીએ પણ માને કોઈક દિવસ દાખલા ગણવામાં મદદ કરી હશે - આ બધું ઊજમ લખે તો કેવું મજાનું થાય! ભણતાં ભણતાં તે ‘સિનિયર’ થઈ, સંસ્થાની બાલવાડી પણ વર્ષો સુધી ચલાવી. તેનાં બાધા-વરત તો ચાલતાં જ હોય; ચોમાસામાં એકટાણાં હોય. કોઈને ત્યાં પાણી પણ ન પીવે, અમારા ઘરનું પણ નહિ. ધમકાવીએ તો હસ્યા કરે. ખાદી પહેરી, તે અંગેથી કદી ઊતારી નહિ. વલ્લભની જેમ, જે કામ બીજાં કરે તેમ ન હોય તે કરવા તૈયાર. આવી ઊજમ પાસે શરૂમાં વલ્લભ રાત્રે પગ દબાવે. એક વાર જરા ઠપકો આપ્યો, એટલે હસીને કહે : “ પણ એને પુણ્ય જોઈતું હોય તો હું શું કરું?”

આંબલાના તે વખતના કાર્યકરોમાં છેલ્લે યાદ આવે છે અમારા રૂપુભા ચોકીદાર. મૂળે અમારી રાત્રીશાળાના વિદ્યાર્થી. લગ્ન વખતે ગરાસિયાના રિવાજ મુજબ દારૂ પીવાનું કહ્યું. અંજલિની ના ન પડાય, પણ રૂપુભાએ ના પાડી. મોટાભાઈ ખિજાયા, આવનારા પણ ધૂંઆપૂંઆ થાય; પણ રૂપુભા કહે, “દારૂ તો હું નહિ પીઉં.” દારૂને ન અડયા તે ન જ અડયા. આવું ટેકીલું એમનું લોહી. સંસ્થાના બીડના ચોકીદાર, એટલે ગામની ગાયોને અવારનવાર ડબ્બે પૂરવા લાવવી પડે. તેમાં સગાંવહાલાંની પણ હોય. કશું ડાબું-જમણું નહિ. લોકો કહે, “રૂપુભા, ગાય તો મા કહેવાય, એને ડબ્બે પૂરીએ તો ધા લાગી જાય.”

પણ રૂપુભા કહે, “ભાઈ, હું સંસ્થાનો રોટલો ખાઉં છું ત્યાં સુધી ગાય કે ભેંશ જે આવશે તેને પૂરીશ.”

બનવાકાળ અને એમનો એકનો એક નાનો દીકરો ગુજરી ગયો. લોકોએ કહ્યું, “જુઓ, આ ગાયોની ધા લાગી ગઈ!”

રરૂપુભાનાં વહુ મોટા મનનાં અને શાણાં. અમે આશ્વાસન આપવા ગયાં. પગ તો ભારે હતા. વહેમનું કાંઈ ઓસડ થોડું જ મળે? પણ બંનેએ ઊલટી અમને ધરપત આપી. મારાં પત્નીએ તેમને કહ્યું, “ભગવાન તમારી કસોટી કરે છે, ટેક રાખો, સારા વાનાં થઈ રહેશે.” અને ભગવાને લાજ રાખી. બીજે વર્ષે રૂપુભાને ત્યાં દીકરી આવી. પછી દીકરો અવતર્યો.

આવા આવા કાર્યકરોથી અમે ઊજળાં દેખાયાં છીએ. મોર પીંછાથી રૂડો લાગે, તેમ આવા કાર્યકરોથી સંસ્થા રૂડી લાગી છે. આ બધા કાર્યકર્તાઓ કોઈ પણ ઠેકાણે જાય તો દીપી ઊઠે. બધાને સારી તકો, સારા પગારો, ઓછું કામ બહાર મળે તેમ છે. અહીં કાંઈક ઓછો પગાર, તકોનો અભાવ અને દહાડો ખૂટે પણ કામ ન ખૂટે. છતાં આ બધાં અહીં પડર્યાં છે, વર્ષોથી - કેટલાકને તો ત્રીસ વર્ષ થયાં. આનો યશ એમને છે. કાંઈક સંસ્થાને પણ જરૂર છે, કારણ સંસ્થાએ તેમની પ્રેમપૂર્વક ચિંતા સેવી છે. કાંઈક ભૂલ-વાંક થાય તોય જવાનું કહ્યું નથી. તેમનાં સ્વપ્નો ઊજળાં, અવનવાં, વિશાળ બને તે માટે સગવડો આપી છે. કોઈકને પ્રવાસ-પર્યટને મોકલ્યા છે, કોઈકને સંશોધન માટે સગવડો આપી છે. પણ સૌથી વિશેષ અને બાંધી રાખનારું તત્ત્વ તો છે સૌહાર્દપૂર્ણ શબ્દો, સ્નેહની વડી કડી.

અમને ગાંધીજીને પ્રતાપે એવી સમજણ હતી કે, વિદ્યાર્થીઓ ગામડાંમાં રહેવા, ગામડાંને સુધારવા અને ગામડાંની વકીલાત કરવા પ્રેરાય, તે ગામડાંની કેળવણીનું લક્ષ્ય હોવું જોઈએ. આ માટે અમારે અમારા શિક્ષણમાં નવો અભ્યાસક્રમ, નવી પદ્ધતિઓ, નવા શિક્ષકો, નવાં સાધનો તો ઊભાં કરવાનાં હતાં જ. પણ એના કરતાંયે વધારે મહત્ત્વનું કામ આ વિદ્યાર્થીઓમાં ગામડાં માટે પ્રેમ-ગૌરવ અને ગામડાંને ધોવાતાં અટકાવવા સારુ જરૂરી યુયુત્સાવૃત્તિ કેળવવાનાં હતાં.

કોઈ વાર બાળકોના વાલીઓ પૂછતા : “મારા છોકરાને નોકરી મળશે?”

હું કહેતો : “મળે પણ ખરી, ન પણ મળે; પણ અમે નોકરી માટે ભણાવતા નથી.”

“તો પછી એ શું કામ ભણે? ખેતી તો અમારે ઘેર રહીનેય જોતાં જોતાં શીખી જાય.”

“ના બાપા, નવી ખેતીની તમને પણ ખબર નથી. એ નવી ખેતી શીખશે. એ તમારે માથે નહિ પડે, પોતાનો રસ્તો કરી લેશે.”

“પણ તમે બીજું શું શીખવો છો? ખેતીનું તો ઠીક, મારા ભાઈ; અહીં ઢેફાં ભાંગ્યાં કે ઘેર, બધુંય સરખું છે”

“જુઓ, બાપા, અમે શું શીખવીએ છીએ તે કહું?” પછી તેવાની સામે આંખ નોંઘી હું કહેતો : “શીંગડાં માંડતાં શીખવીએ છીએ!”

અને પછી પેલા બકરાના બચ્ચાની વાત કહેતો કે, એ બચ્ચું બ્રહ્મા પાસે જઈને પોતાને કૂતરાં, નાર, માતાજી, બધાં ખાઈ જાય છે તેમાંથી બચવું કેમ, તે અંગે કાકલૂદી કરવા લાગ્યું. અને પછી બ્રહ્માએ આપેલા જવાબથી તેના કાન ભરાઈ જાય તેમ કહેતો : “બાપા, બ્રહ્માએ તેને કહ્યું : હું તો તારો દાદો છું ને? એ છતાંય તારું આ કૂણું કૂણું રાંકડું મોઢું જોઈને મનેય તને એક બટકું ભરી લેવાનું મન થાય છે. જરા શીંગડાં માંડતાં શીખ્ય! તને મેં શીંગડાં શા સારુ આપ્યાં છે? - બાપા, અમે આ શીંગડાં માંડતાં શીખવવાના છીએ...”

મને પરમ સંતોશ છે કે, આ શીંગડાં માંડવાનું શીખવતા શિક્ષણના પ્રતાપે અમે ગામડાંના કેટલાય વગર પૈસાના વકીલો કેળવી શક્યા.

ન્યાતજાતના વાડામાં, ઊંચનીચના કળણમાં ફસાયેલાં બાળકોને અમારે એક બાજુ મહેનતનું ગૌરવ બતાવવાનું હતું અને બીજી બાજુ સ્વચ્છ, નિરભ્ર આસમાનની ઝાંખી કરાવવાની હતી. ઊંડા અંધારિયા કૂવાને તળિયે પડેલાને અમારે નિહારિકાનાં દર્શન કરાવવાનાં હતાં.