પ્રકાશન

રમણલાલ સોનીની
૫૦ ઉત્તમ બાળવાર્તાઓ
(અને વાર્તા-પઠન)

સંપાદક
રમણ સોની

એકત્ર પ્રકાશન
અમેરિકા, ૨૦૨૦

‘એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

આપણી મધુર ગુજરાતી ભાષા અને એના મનભાવન સાહિત્ય માટેનાં સ્નેહ-પ્રેમ-મમતા અને ગૌરવથી પ્રેરાઈને ‘એકત્ર’ પરિવારે સાહિત્યનાં ઉત્તમ ને રસપ્રદ પુસ્તકોને, વીજાણુ માધ્યમથી, સૌ વાચકો ને મુક્તપણે પહોંચાડવાનો સંકલ્પ કરેલો છે.

આજ સુધીમાં અમે જે જે પુસ્તકો અમારા આ ઈ-બુકના માધ્યમથી પ્રકાશિત કરેલાં છે એ સર્વ આપ

www.ekatrafoundation.org

તથા

https://ekatra.pressbooks.pub

પરથી વાંચી શકશો.

અમારો દૃષ્ટિકોણ:

હા, પુસ્તકો સૌને અમારે પહોંચાડવાં છે – પણ દૃષ્ટિપૂર્વક. અમારો ‘વેચવાનો’ આશય નથી, ‘વહેંચવાનો’ જ છે, એ ખરું; પરંતુ એટલું પૂરતું નથી. અમારે ઉત્તમ વસ્તુ સરસ રીતે પહોંચાડવી છે.

આ રીતે –

* પુસ્તકોની પસંદગી ‘ઉત્તમ-અને-રસપ્રદ’ના ધોરણે કરીએ છીએ: એટલે કે રસપૂર્વક વાંચી શકાય એવાં ઉત્તમ પુસ્તકો અમે, ચાખીચાખીને, સૌ સામે મૂકવા માગીએ છીએ.

* પુસ્તકનો આરંભ થશે એના મૂળ કવરપેજથી; પછી હશે તેના લેખકનો પૂરા કદનો ફોટોગ્રાફ; એ પછી હશે એક ખાસ મહત્ત્વની બાબત – લેખક પરિચય અને પુસ્તક પરિચય (ટૂંકમા) અને પછી હશે પુસ્તકનું શીર્ષક અને પ્રકાશન વિગતો. ત્યાર બાદ આપ સૌ પુસ્તકમાં પ્રવેશ કરશો.

– અર્થાત્, લેખકનો તથા પુસ્તકનો પ્રથમ પરિચય કરીને લેખક અને પુસ્તક સાથે હસ્તધૂનન કરીને આપ પુસ્તકમાં પ્રવેશશો.

તો, આવો. આપનું સ્વાગત છે ગમતાના ગુલાલથી.

*

Ekatra Foundation is grateful to the author for allowing distribution of this book as ebook at no charge. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from author and publisher. Readers can purchase original book form the publisher. Ekatra Foundation is a USA registered not for profit organization with objective to preserve Gujarati literature and increase its audience through digitization. For more information, Please visit: www.ekatrafoundation.org  and  https://ekatra.pressbooks.pub.

* **

રમણલાલ સોનીની ૫૦ ઉત્તમ બાળવાર્તાઓ (અને વાર્તા-પઠન) Copyright © by સંપાદક: રમણ સોની. All Rights Reserved.

Contents

- પ્રકાશન

- ‘એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

- લેખક-પરિચય

- સંપાદક-પરિચય

- વાંચો અને સાંભળો....

- રમણલાલ સોનીનો રમ્ય વાર્તાલોક — રમણ સોની

- અનુક્રમ

- ૧. પોમલો ને પોમલી

- ૨. ગલો ને ગલી

- ૩. કોની ચતુરાઈ ચડે?

- ૪. ગલબો વરુની જીભ ટિપાવે છે

- ૫. ગલબાને માથાનો મળે છે

- ૬. વાઘની પાલખી

- ૭. બિલાડીની ડોકે ઘંટડી

- ૮. કોયલનાં બચ્ચાં

- ૯. કલાકાર કાગડી

- ૧૦. લાડુની જાત્રા

- ૧૧. યુગાન્ડાનો ગેંડો

- ૧૨. રામરાજ્યનાં મોતી

- ૧૩. ભગા પટેલની ભેંશ

- ૧૪. 'દે' નું 'લે' થઈ ગયું!

- ૧૫. ચટકચંદ ચટણી

- ૧૬. કંજૂસનો કાકો

- ૧૭. અક્કલનું ઘર — પૂંછડી!

- ૧૮. શંકર ભગવાન

- ૧૯. નાથિયાના જોડા

- ૨૦. સિંહ-ભૂંડની લડાઈ

- ૨૧. મન, મન, શું ખાઉં?

- ૨૨. ચકૂડી

- ૨૩. દમલો દુંદાળો

- ૨૪. ન્યાયમૂર્તિ

- ૨૫. તિડકમ્ બાબાનો ચેલો

- ૨૬. ડરાઉંખાં દેડકો

- ૨૭. મગલો મગર ને પપૂડો વાંદરો

- ૨૮. ભાગીદારીનો ધંધો

- ૨૯. રૂપિયાવાળી ચકલી

- ૩૦. ખેડૂતની કાકડી

- ૩૧. શશી માશીનાં શક્કરિયાં

- ૩૨. ધની શેઠનો એક પૈસો

- ૩૩. મતૂરી—ફતૂરી

- ૩૪. બોબડી બંધ

- ૩૫. ભૂતિયું ઘર

- ૩૬. ઘુવડની સલાહ

- ૩૭. ટેનિસના દડાને ક્રિકેટનો દડો થવું હતું!

- ૩૮. બીવાથી બીવું નહિ

- ૩૯. ટોપી-પંડિત

- ૪૦. ધોળો ગધેડો ને કાળો હાથી

- ૪૧. બકો

- ૪૨. પ્રશ્નપત્ર

- ૪૩. પ્રસાદ

- ૪૪. આકાશનો ફોટો

- ૪૫. સોનાનો બકરો

- ૪૬. મેં બે-પગાળો જોયો!

- ૪૭. દમલો-ધમલો બે ઠગ

- ૪૮. ભડાભડ ને ધડાધડ

- ૪૯. મારાં જૂતાં ને મારો બરડો

- ૫૦. પદમણી

લેખક-પરિચય

લેખક-પરિચય : રમણલાલ સોની (જ. 25.1.1908 – અવ. 20.9.2006)

ગુજરાતી ભાષાના એ એક સુખ્યાત બાળ-સાહિત્યકાર અને એક સમર્થ અનુવાદક હતા.

સતત ૭ દાયકાથી પણ વધારે વર્ષો સુધી એમણે સહજ, સરળ, કલ્પનાશીલ અને વિસ્મયસભર બાળ-કવિતા-વાર્તા અને ટૂંકાં નાટકોનાં અનેક પુસ્તકો લખ્યાં; ‘વિશ્વની લોકકથાઓ’ જેવાં સરળ ભાવાનુવાદવાળાં સંકલનો કરી આપ્યાં અને ‘ગુરુદેવ રવીદ્રનાથ‘ જેવાં પ્રેરક ને રસપ્રદ ચરિત્રો લખ્યાં. એમની સર્જકતાએ ઘણી પેઢીઓનાં બાળ-કિશોરોની રસવૃત્તિને પોષણ આપ્યું.

અનુવાદક તરીકે પણ એમની એવી જ દીર્ઘ સાધના રહી. ઉત્તમ બંગાળી લેખકો શરદબાબુ અને રવીદ્રનાથનાં અનેક વાર્તા-નવલકથાઓનાં પુસ્તકોના, મૂળને અનુસરતા ને છતાં ગુજરાતીમાં જ લખાયા હોય એવા સહજ-પ્રવાહી અનુવાદોથી એમણે અનેક વાચકોને ઉત્તમ ને રસાળ અનુવાદો સંપડાવ્યા. અંગ્રેજીમાંથી શેરલોક હોમ્સની જાણીતી ડિટેક્ટીવ વાર્તાઓના (10 પુસ્તકોમાં) એવા જ સહજ-રસાળ અનુવાદો પણ એમણે આપ્યા.

મોડાસાના વતની આ લેખકની શરૂઆતની કારકિર્દી શિક્ષક તરીકેની રહી. આઝાદીની લડતમાં સંકળાયા પછી એ જીવનપર્યંત સમાજહિતનાં કાર્યોમાં ને લેખન-અનુવાદની સાધનામાં રત રહ્યા. જૈફ વયે એમને મળેલો રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એમનાથી ધન્ય થયો.

– રમણ સોની

સંપાદક-પરિચય

રમણ સોની

ચાર દાયકા સુધી ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યનું અધ્યાપન કરીને વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી નિવૃત્ત થયેલા રમણ સોની (જ. 1946) ગુજરાતીના વિવેચક, નિબંધકાર, અનુવાદક, સંશોધક અને સંપાદક છે. ગુજરાતી  વિવેચનના વિશેષો અને વિલક્ષણતાઓ પર એ સતત નજર રાખતા રહ્યા છે. કવિ-વિવેચક ઉશનસ્ પરના શોધનિબંધ પછી એમના વિવેચનસંદર્ભ, સાભિપ્રાય, સમક્ષ, મથવું ન મિથ્યા તથા ગિરિધરો અને પિચ્છધરોની વય્ચે – એવા વિવેચન-ગ્રંથોમાં વસ્તુના નક્કર સ્પર્શ વાળાં વિવેચન-લખાણો એમની પાસેથી પ્રાપ્ત થયાં છે. મરમાળી અભિવ્યિક્તથી નિ:સંકોચપણે નિર્ભીક વિવેચન કરવા છતાં વિવેચનમાં એમનો મૂળ અભિગમ તટસ્થ, વિધાયક અને ઇતિહાસલક્ષી રહ્યો છે.  જેની 16 આવૃત્તિઓ થઈ છે એ તોત્તોચાન, ઉપરાંત અમેરિકા છે ને છે જ નહીં જેવા સુબોધ અનુવાદગ્રંથો; વલ્તાવાને કિનારે જેવું લાક્ષણિક પ્રવાસ-પુસ્તક; સાત અંગ, આઠ અંગ અને– જેવો હાસ્યનિબંધ સંગ્રહ સર્જકતાનો સ્પર્શ આપનારાં છે. એમણે કરેલાં અનેકવિધ અભ્યાસશીલ સંપાદનોમાં શાસ્ત્રીયતા અને વિવેચકની સજ્જતાનો સુમેળ છે. પ્રત્યક્ષ જેવા  પુસ્તક-સમીક્ષાના સામયિકને અઢી દાયકા સુધી સંપાદિત કરીને સાહિત્યિક પત્રકારત્વના ક્ષેત્રે સંપાદક તરીકે એમણે અમીટ છાપ પાડી છે. નેપથ્યેથી પ્રકાશવતુર્ળમાં તેમ જ અવલોકન-વિશ્વ જેવા ગ્રંથો પ્રત્યક્ષના ઉપક્રમે પ્રકાશિત કરીને એમણે વિવેચન-સંશોધન ક્ષેત્રે ગુજરાતી વિવેચનની આબોહવાને સતત સંચારિત કરી છે.

(પરિચય – કિશોર વ્યાસ)

વાંચો અને સાંભળો....

સદ્ગત રમણલાલ સોની (૧૯૦૮-૨૦૦૬) એ જીવનના
સાત દાયકા સુધી કવિતા-વાર્તા-નાટકો રૂપે બાળસાહિત્યનું
સર્જન કર્યું એમાં એમનાં સવા-સો જેટલાં વાર્તાસંગ્રહો અને
વાર્તાપુસ્તિકાઓ પ્રગટ થયાં છે.

એ પુસ્તકોમાં ૬૦૦ ઉપરાંત નાની-મોટી,
મૌલિક-રૂપાંતરિત વાર્તાઓ છે.

એમાંથી આ ૫૦ વાર્તાઓ ચૂંટી છે.

*

આ ૫૦ વાર્તાઓમાંથી ૨૭ જેટલી વાર્તાઓ પસંદ કરીને
એનાં પઠન પણ રજૂ કર્યાં છે.

અનુક્રમણિકામાં એવી પઠિત વાર્તાઓની સામે પઠન
કરનારનાં નામ લખ્યાં છે.

વાર્તાઓનું પઠન કરનાર આ સૌ જાણીતાં લેખકો
અને પ્રવક્તાઓ છે. વળી આ પાઠકો ૬ વર્ષની બાળકીથી લઈને
૭૫ વર્ષના વરિષ્ઠ સુધીનું વયવૈવિધ્ય પણ ધરાવે છે.

– સંપાદન અને સંકલન: રમણ સોની

રમણલાલ સોનીનો રમ્ય વાર્તાલોક — રમણ સોની

[આમ તો આ લેખ વાર્તાઓમાં પ્રવેશ કરાવનાર પણ છે, છતાં કોઈને એમ લાગે કે પહેલાં બધી વાર્તાઓ વાંચવી છે ને પછી આ પરિચય-લેખ વાંચવો છે, તો એમ પણ કરી શકાય. –ર.]

મજાની વાત એ છે કે રમણલાલ સોનીએ બાળવાર્તાઓની સાથે સાથે જે બાળકાવ્યો લખ્યાં છે એમાં પણ કથા જ આગળ રહી છે. કહો ને કે એમણે ટૂંકાં ને લાંબાં કથા-કાવ્યો વધુ લખ્યાં. પાત્રો પણ એવાં જ – ગવૈયો ગધેડો, ઘુવડ જોશી, દિલ્લી ગયેલી બિલ્લી, ઘેલી ડોશીનું માંકડું, કાકાનું ટટ્ટું, શ્રીમાન અમથાલાલ, કાશીનો પંડિત, મુસાભાઈ મુસાળા – એવાં એવાં પશુઓ, પક્ષીઓ, ચિત્રવિચિત્ર માણસોનો મેળો. ‘એક ઈડરનો વાણિયો, ધૂળો એનું નામ’ એવું કથાકાવ્ય (શીર્ષક હતું: ‘બાર જણ’) આજથી ૫૦-૬૦ વર્ષ પહેલાં તો, શાળામાં ભણતાં વિદ્યાર્થીઓને પૂરેપૂરું મોઢે! વળી બીજું એક લાંબું કથાકાવ્ય, જે રૂપાંતરિત કહેવાય ને છતાં ગુજરાત ને ગુજરાતીના વાતાવરણમાં ચપોચપ બેસી જાય એવું તે – ‘મગોડીનો પીપૂડીવાળો!’ આ બધાં કાવ્યોની, વાર્તાઓ કરતાં જુદી, વિશેષતા એ છે કે એમાં જુદાજુદા ગીત-લયો, સવૈયા જેવા છંદોના રસાળ ઢાળ, વળી મજા પડી જાય એવા કલ્પનાશીલ પ્રાસ — ‘એલારામ’ અને ‘કામ’,‘ભારી’ સાથે ‘ઓત્તરી’, ‘એક હતા કાકા, ખરેખરા પાકા’,‘નાની લીલી હતી જબરી હઠીલી’ એવા અનુપ્રાસ; કથા, કથાપ્રસંગો, ચિત્રવિચિત્ર પાત્રો ને એમનાં અટકચાળાં, એમની વાતચીતો ને સંવાદોનાં રસ અને રમૂજ બધું ગીતના લયમાં ઓગળીને સમરસ બની જાય. વાંચ્યા કરો.

પણ આ સુદામાએ – રમણલાલ સોનીનું ઉપનામ હતું ‘સુદામો’ – એમણે કાવ્યો લખ્યાં એ કરતાં બાળવાર્તાઓ વધારે લખી. ૧૯૩૦માં, ૨૨-૨૩ની વયે, ‘સાદી-સીધી વાતો’ પુસ્તકથી બાળવાર્તાઓ લખવાનું એમણે શરૂ કર્યું પછી લગભગ ૭૦ વર્ષ સુધી એમણે સાહિત્યલેખનમાં પાછું વળીને જોયું નથી. શિક્ષક થયા, આઝાદીની લડતમાં સક્રિય બન્યા, જેલવાસ કર્યો, નોકરી છોડીને સામાજિક કાર્યોમાં જોડાયા, ખેડૂતો અને હરિજનો માટે કામ કર્યું, પાંચ વર્ષ મુંબઈ ધારાસભાના સભ્ય રહ્યા. એ દરમ્યાન અને એ પછી સતત એ લખતા રહ્યા – કવિતા, વાર્તા, નિબંધ, ચરિત્ર એમ અનેક રૂપે બાળસાહિત્ય લખ્યું, જેલવાસ દરમિયાન બંગાળી શીખેલા એટલે પછી શરદબાબુ, રવીન્દ્રનાથ વગેરેની ઘણી વાર્તાઓ ને નવલકથાઓના સુગમ-પ્રવાહી અનુવાદો કર્યા; પાછલી વયે તો ‘શેરલોક હોમ્સ’ની વાર્તાઓને, ૧૦ ભાગમાં, અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં ઉતારી. એમનું લેખનકાર્ય એવું અવિરત.

બાળવાર્તાઓ લખી એમાં પણ મૌલિક વાર્તાઓ લખવા ઉપરાંત દેશ-વિદેશની કથાઓનાં રૂપાંતરો કરીને જગત-સમસ્તની બાળ-કથાસૃષ્ટિમાં ફરી વળ્યા. નીતિકથાઓ અને પ્રબોધકથાઓ, લોકકથાઓ અને રમૂજકથાઓ ગુજરાતી બાળકથાની રસાળ શૈલીમાં એમણે રજૂ કરી. પંચતંત્રની અને વીરવિક્રમની કથાઓ, હિતોપદેશની ને ઈસપની ને બાઈબલની કથાઓને ગુજરાતી બાળ-કિશોર-કથાઆના રૂપમાં ઢાળી. શરદબાબુની ને રવીન્દ્રનાથની બાળકિશોરકથાઓને પણ અનુવાદિત રૂપાંતરિત કરી. રામાયણ-મહાભારતનાં કથા-મંગલ આલેખ્યાં ને ટારજનની કથાઓ પણ લખી. ‘વિશ્વલોક કથામંજરી’ તથા ‘ગ્રીમનો લોક કથાભંડાર’ જેવા ગ્રંથો આપ્યા ને એમ ગુજરાતી બાળકથાને મોટા પ્રમાણમાં ને ઘણા વૈવિધ્ય સાથે સમૃદ્ધ કરી.

શિશુ-કથાઓથી એમણે આરંભ કર્યોે. જોડાક્ષરો વિનાની, નાની ઉંમરના બાળકને પણ વાંચવે સરળ પડે એવી વર્તાઓ લખી. પછી શિશુ-વિકાસની ને શિશુ-સંસ્કારની વાર્તાઓ આપી. એમાં નીતિબોધ આપ્યો એ પણ કૌતુકબોધ વિના ન જ આપ્યો. રસ પડે, વાર્તામાં બાળક ખેંચાય, એનું વિસ્મય પોષાતું રહે, ને એને કેળવણી રૂપે, સંસ્કાર-વર્ધન રૂપે પણ બે વાત મળતી રહે એવી જોગવાઈ એમણે કરી. નીતિબોધ કોઈવાર જરાક વધુ પડતો ઘૂંટાય, જોડાક્ષર વિનાની વાર્તાઓ લખનાર આ લેખક ક્યારેક બાળકોને અઘરી પડે એવી ભાષા પણ લખી બેઠા – પણ બાળકને એટલી બધી, ને એવા એવા પ્રકારની વાર્તાઓ એમણે આપી કે બાળક એમાંથી બે-પાંચ ન ગમતી, ઓછી ગમતી વાર્તાઓ વાંચતાંવાંચતાં બાજુએ મૂકી દે, ન વાંચે, તો પણ એને ખોટ ન પડે. કેમકે બે સામે બીજી બાર વાર્તાઓ હાજર જ હોય – જેમાં રસ પડે, રમૂજ-વિનોદ પણ થાય, ને વાર્તા પૂરી થતાં બાળક ઝટ એમની બીજી વાર્તા વાંચવા તત્પર થઈ જાય.

બાળવાર્તાઓ તો આપણે ત્યાં રમણલાલ સોની પહેલાં ને એમના પછી પણ લખાતી રહી. ગિજુભાઈ અને હરિપ્રસાદ વ્યાસ જેવા એમના પૂર્વ-વાર્તાકારો અને છેક ગઈ સદીના ઉત્તરાર્ધના રમેશ પારેખ ને ઘનશ્યામ દેસાઈ વગેરે જેવા નવીન વાર્તાકારોએ વિવિધ–સુંદર વાર્તાઓ આપી છે. એમાં, રમણલાલ સોનીની બાળવાર્તાઓની કેવી ખાસિયતો ધ્યાનપાત્ર ગણાય — એમની આગવી વિશેષતા કહેવાય એવું શું છે, એના પર નજર નાખીએ.

લેખક શિક્ષક છે, નીતિ-કેળવણ–બોધક સમાજહિતચિંતક છે, ઘણા વાચનની સજ્જતાવાળી બહુશ્રુત છે — પણ વાત માંડે છે ત્યારે એ બાળકની બરાબર પાસે બેસી જાય છે. ને એને ગમી જાય એવી વારતા કહેવા માંડે છે. વાર્તાઓની શરૂઆત જુદીજુદી રીતે થાય — ‘એક હતી ખિસકોલી’, ‘એક હતો પોમલો ને એક હતી પોમલી’ એવા આરંભ પણ હોય ને જૂની વાર્તાઓમાં આવે એમ ‘એકવાર વનમાં પશુઓની સભા થઈ’ એવી ઠાવકી રજૂઆત પણ હોય, ને એ જ લહેકામાં ‘એકવાર ગલબો શિયાળ એની ગલબી શિયાળવીને કહે’ એમ ગમ્મતવાળી શરૂઆત પણ હોય. કોઈવાર જરા જુદી રીતે આરંભ થાય : ‘ગલબા શિયાળને શેરડી બહુ ભાવે.’ અને બાળક એકદમ વાર્તાના હળવા પ્રવાહમાં આવી જાય (એને થાય, મને પણ શેરડી બહુ ભાવે!) કોઈવાર એક સરસ દૃશ્યથી કથા શરૂ થાય : ‘નદીકિનારે એક ટેકરી હતી. ટેકરી પર એક ઘર હતું. એ ઘરમાં ત્રણ જણ રહે.’ નાનાં-નાનાં વાક્યોથી ધીરેધીરે જાણે ચિત્ર દોરાતું જાય.

પણ એથીય વધુ મજા તો, વાર્તા સાંભળનારને, પાત્રોનાં અવનવીન નામો સાંભળીને આવે. જુઓ – કેવાંકેવાં નામો પાડ્યાં છે આ લેખકે એમની વાર્તાઓનાંપાત્રોનાં!: છબીલી બિલ્લી ને છગડો છછુંદર; પપૂડો વાંદરો ને કૌરવ નામે કાગડો; મતૂરી-ફતૂરી નામની જળ બિલાડીઓ અને ધડાધડ–ભડાભડ નામના રાક્ષસો; ઝટપટનો દીકરો ચટપટ છે, ને એની માનું નામ છે પટપટ; એક ધોળો ગધેડો, એનું નામ હંસ છે, કેમકે ‘જો બે પાંખો હોય ને તો એ હંસ જ લાગે!’ એમ નામોમાં પ્રાસ આવે ને સાથે વાર્તાના કથનમાં રમૂજ પણ આવે. જેમ કે, એક કાગડી, બધી કાગડીઓમાં સુંદર હતી, તો એ કેવી સુંદર? તો કે, ‘કાળી મેંશ તો એની આગળ કંઈ નહીં!’ બહુ બધું ખાનાર બ્રાહ્મણનું પેટ કેવું? તો કે, તિજોરી જેવું: ‘બ્રાહ્મણે (લાડુ લઈને) હાથ ઊંચો કર્યો ને પછી ગુફા જેવું પોતાનું મોં ઊઘાડ્યું. એ જ પેલી તિજોરીનું બારણું’ વરુ એટલે મોટા પેટવાળું. એટલે એક વાર્તામાં લેખક કહે છે ‘વરુએ પેટની નગારી કરીને ચારે કોર ઢંઢેરો પીટ્યો.’કોયલનાં બચ્ચાં સંગીતસભામાં ગાય છે તો એના સંગીતશિક્ષકો કેવા છે? : જિરાફ હાર્મોનિયમ બજાવે છે ને જિબ્રા તબલાં વગાડે છે.

રમણલાલ સોનીના સમયની બાળવાર્તાઓ. એટલે એમાં નાનાં બાળકો પાત્રો હોય એને બદલે રાજા ને શેઠ, વેપારીઓ ને ઠગ, બ્રાહ્મણ ને વાણિયા, ભગા પટેલ ને અનવરમિયાં – એવાં મોટેરાં મનુષ્યપાત્રો હોય. એમની બુદ્ધિમત્તા ને એમની બેવકૂફીઓ, એમની ચતુરાઈ ને એમના ભોળપણનું રસાળ કથન હોય. પરંતુ મોટા ભાગની વાર્તાઓ તો સિંહ રાજા ને વાઘ વજીર, ગલબો શિયાળ ને પપૂડો વાંદરો, ચકલી, દેડકો, ખિસકોલી, કબૂતર, કાગડી ને કોયલ – એમ પશુપક્ષીઓ ને એમનો આખો સમાજ છે! ને એમાં એમના રમૂજી ઝઘડા–ટંટા ને એમના ન્યાય-અન્યાય, એમની મિત્રતા ને એમની દુશ્મનાવટ, એમનાં રિસામણાં-મનામણાં. આમ મનુષ્યસ્વભાવ ને મનુષ્યવ્યવહારોનું કથન પશુ-પક્ષી-પાત્રો દ્વારા થતું હોય એ વાર્તા-માત્રની એક રસપ્રદ પરંપરા છે. દુનિયાની જૂનામાં જૂના વાર્તા-કથાકારોથી લઈને આજના બાળવાર્તાકારને પણ આ પશુકથા શૈલી આકર્ષતી રહી છે કેમ કે બાળકની કલ્પનાસૃષ્ટિને પણ પશુ-પક્ષીઓનું માનવીય વર્તન વધુ આકર્ષતું રહ્યું છે. રમણલાલ સોનીએ એમની અનેક વાર્તાઓમાં આ પશુપંખીસૃષ્ટિને નિરૂપી છે – રસ પડે એવી વાત એ છે કે, આ વાર્તાઓમાં, આ પશુઓ ક્યારેક પોતાને માનવો કરતાં ચડિયાતાં બતાવે છે – માણસની બાઘાઈની, મૂર્ખાઈની, પોતાના કરતાં ઊતરતાપણાની ઠેકડી પણ એ ઉડાડે છે!

કથાને બહેલાવતા પ્રસંગો રચવામાં, કલ્પવામાં રમણલાલ સોનીની સર્જકતા પ્રસન્ન કરનારી બને છે. ભગા પટેલની ભેંસ ટાબરિયા વાઘ સામે બાખડવા તૈયાર થાય છે એ વાત જ બાળક માટે રોમાંચક બને છે. પછી તો ગલબોે શિયાળ આખા વનમાં ઠેરઠેર આ રોમાંચક સ્પર્ધાની વાત ફેલાવે છે ને પપૂડો વાંદરો ન્યાયાધીશ બને છે – એવી વાર્તાની જમાવટ આકર્ષક છે. વરુના ઘોઘરા ગળામાંથી બબલી બકરી જેવો તીણો અવાજ નીકળતો નથી, એને લીધે બકરીનાં બચ્ચાં છેતરાતાં નથી – એવી વરુની મૂઝવણનો ઉકેલ ગબલા શિયાળ પાસે છે પણ એ કહે છે કે, મારી વકીલ તરીકે ફી આપે તો રસ્તો બતાવું! ને ફીમાં એ વરુ પાસે મહેનત કરાવીને ભોજન માટે બતકું મેળવે છે. પછી લેખક કહે છે ‘ફી પેટમાં પડી એટલે ગલબાએ કહ્યું: જો, જીભ ટિપાવીને પાતળી કરાવવી પડશે.’ આવી ગમ્મતભરી રમૂજ આ વાર્તાઓમાં ઠેરઠેર જોવા મળશે.

પોમલો અને પોમલી એક જરા જુદા પ્રકારની બાળવાર્તા છે. ભોળો પતિ અને ચતુર પત્નીની આ કથા કહેવાતી જાય છે એમ કસવાળી બનતી જાય છે. સવારે ઊઠીને બધું કામ કરે છે પોમલો ને ગોદડું ઓઢીને સૂતીસૂતી એનો જશ લે છે પોમલી! બધી મહેનત કરીને તૈયાર થયો પોમલો જાતે જ, છતાં પોમલી કહે છે: ‘એમ વાત છે ત્યારે! મેં કેવું ઘડીકમાં પાણી ગરમ કરી નાખ્યું ને વખતસર તમને તૈયાર પણ કરી દીધા! તમે રોજ આમ વહેલા ઊઠો તો હું તમને રોજ આમ ગરમ ગરમ પાણીએ નવડાવું!’ વયસ્ક પતિ-પત્નીની આ રમૂજકથામાં બાળકને પણ એટલો જ રસ પડતો જાય છે. (આ વાર્તા બાળકોને વાંચી સંભળાવેલી ત્યારે એ સંવાદે સંવાદે ખુશ થયેલાં. કહેતાં હતાં: ‘જો તો ખરી, પોતે તો પડી રહી છે ને ડંફાસ કેવી મારે છે! બિચારો પોમલો!’) પોમલો-પોમલી નામ પણ એવાં છે કે બાળકોને સાંભળવા-ઉચ્ચારવાં ગમી જાય. (પોમલાનો એક અર્થ થાય છે – ઢીલો, નરમ, બિજાના કહ્યામાં રહેનારો, વહુઘેલો મરઘાભાઈ [henpacked husband]. એવા પોમલાની વહુનુું નામ પોમલી છે, પણ એ કંઈ ઢીલી નથી, ચતુર છે, પૅક છે!)

ઘણી બાળવાર્તાઓ વિશે એવી ટીકા થતી હોય છે કે એની ભાષા ને એની રજૂઆત ઘણીવાર બાળકને ન સમજાય એવી અઘરી હોય છે, કેટલાક સંકેતો ને કાકુ પણ મોટેરાં જ પકડી શકે એવા હોય છે. વાર્તાકારની આ મર્યાદા કહેવાય, ને રમણલાલ સોનીની વાર્તાઓમાં પણ આવી મર્યાદાઓ પેસેલી છે જ. એમના કેટલાક વિવેચકોએ આ ચીંધી પણ બતાવ્યું છે. બાળસાહિત્યનાં સંશોધક અભ્યાસી ડૉ. શ્રદ્ધા ત્રિવેદીએ બતાવ્યું છે કે કેટલીક વાર્તાઓમાં કેટલુંક તાલમેલિયું છે, ક્યાંક ભાષા બાળભોગ્ય નથી, લખવાની એક ઘરેડ પણ એમનામાં બંધાઈ ગયેલી દેખાય છે ને ક્યાંક ઉતાવળે વાર્તા લખી દેવાનો પ્રમાદ પણ થયો છે. રમેશ પારેખ જેવા ઉત્તમ કવિ અને અચ્છા બાળવાર્તાકારે પણ, રમણલાલ સોનીના એક બાળવાર્તાસંગ્રહની સમીક્ષામાં કહેલું કે, આપણા આ ઉત્તમ વાર્તાકારની કેટલીક વાર્તાઓ બાળકો માટે નહીં એટલી ‘મોટી ઉંમરના બાળબુદ્ધિ વાળા પ્રૌઢો માટે લખાઈ હોય એવી છે.’

વાત ખરી છે, પણ બાળસાહિત્ય માટે એક બીજી રીતે પણ વિચારવું જોઈએ. વાર્તા સાદ્યંત રસપ્રદ હોય તો વચ્ચે ક્યાંક આવી જતા ભાષાના ગાંઠાને ઓળંગીને બાળક આગળ વધે છે, અટકી જતું નથી. મોટપણે એ જ બાળવાર્તા વાંચતાં એ એને નવી રીતે માણી શકશે. સાહિત્ય-કલાનો પ્રથમ વાચકમાત્ર કુતૂહલ-સંતોષને રસ્તે આગળ વધે છે એટલે ઘણી બાળવાર્તાઓ મોટેરાં માટે પણ રસપ્રદ નીવડે છે. પીટર બિક્સલ નામના એક જર્મન વાર્તાકારે તો ‘Stories for children, meant for adults…’ એવી લાક્ષણિક વાર્તાઓ પણ લખી છે.

રમેશ પારેખનો એક બીજો મુદ્દો એ હતો કે, હવે રાજા-રાણી-વજીરની બાળવાર્તાઓમાં આજનાં બાળકોને રસ પડશે? એ આખો કથાલોક હવે અપ્રસ્તુત નથી? પરંતુ, કોઈપણ પાત્ર – એ પશુપાત્ર ગલબો શિયાળ હોય કે રાજા હોય, બાળકની સૃષ્ટિમાં બંધ બેસે એ રીતે ચીતરાયું કે વર્ણવાયું હોય તો એ નડતરરૂપ નહીં થાય. રામાયણ-મહાભારતનાં બાળભોગ્ય વાર્તારૂપાંતરો થાય છે એમાં રાજાઓ ને રાજકુટુંબો હોય છે જ ને? બાળક જો એનો આસ્વાદ લઈ શકતું હોય–સમજી શકતું હોય તો પછી ‘એક હતો રાજા’ વાળી વાર્તા અપ્રસ્તુત બનતી નથી. શરત એટલી જ રહે કે એ બાળકની વિસ્મય-સૃષ્ટિમાં પ્રવેશ મેળવી શકે એવી રીતે એનું આલેખન થયું હોય.

રમણલાલ સોનીની આ વાર્તાઓ એના પાત્ર-પ્રસંગના વૈવિધ્યને લીધે, જાતજાતનાં પશુ-મનુષ્ય પાત્રોનાં ચિત્રણોને લીધે, રસ પડે એવા પ્રસંગોને લીધે, ભાષાની વિવિધ લીલાઓને લીધે, પ્રસંગને ખિલવવાની સજ્જતાને લીધે, રસ-રમૂજભર્યા વાર્તાકથનને લીધે યાદગાર બને છે.

એવો યાદગાર છે આ વાર્તા-લોક એમાં હવે પ્રવેશીએ—

૦ ૦ ૦

અનુક્રમ

ક્રમ

વાર્તા

પઠન કરનાર

૧.

પોમલો ને પોમલી

કોમલ ઠાકર, વડોદરા

૨.

ગલો ને ગલી

તન્વી શાહ, અમદાવાદ

૩.

કોની ચતુરાઈ ચડે?

હર્ષદ ત્રિવેદી, ગાંધીનગર

૪.

ગલબો વરુની જીભ ટિપાવે છે

કબીર પંડ્યા, વડોદરા

૫.

ગલબાને માથાનો મળે છે

રાજેશ પંડ્યા, વડોદરા

૬.

વાઘની પાલખી

કોમલ ઠાકર, વડોદરા

૭.

બિલાડીની ડોકે ઘંટડી

મહેન્દ્રસિંહ પરમાર, ભાવનગર

૮.

કોયલનાં બચ્ચાં

મીનલ દવે, ભરુચ

૯.

કલાકાર કાગડી

૧૦.

લાડુની જાત્રા

જયદેવ શુક્લ, સાવલી

૧૧.

યુગાન્ડાનો ગેંડો

મહેન્દ્રસિંહ પરમાર, ભાવનગર

૧૨.

રામરાજ્યનાં મોતી

વસંત જોશી, રાજકોટ

૧૩.

ભગા પટેલની ભેંશ

પન્ના ત્રિવેદી, સુરત

૧૪.

‘દે’ નું ‘લે’ થઈ ગયું!

સુરેખા દવે, વિલમીંગટન

૧૫.

ચટકચંદ ચટણી

૧૬.

કંજૂસનો કાકો

૧૭.

અક્કલનું ઘર–પૂંછડી!

રૂપા રાવલ , રાલે

૧૮.

શંકર ભગવાન

રમણ સોની, વડોદરા

૧૯.

નાથિયાના જોડા

વસંત જોશી, રાજકોટ

૨૦.

સિંહ-ભૂંડની લડાઈ

જયદેવ શુક્લ, સાવલી

૨૧.

મન, મન, શું ખાઉં?

૨૨.

ચકૂડી

૨૩.

દમલો દુંદાળો

હર્ષદ ત્રિવેદી, ગાંધીનગર

૨૪.

ન્યાયમૂર્તિ

તન્વી શાહ, અમદાવાદ

૨૫.

તિડકમ્ બાબાનો ચેલો

૨૬.

ડરાઉંખાં દેડકો

બિંદુ ભટ્ટ, ગાંધીનગર

૨૭.

મગલો મગર ને પપૂડો વાંદરો

રૂપલ સોની, અમદાવાદ

૨૮.

ભાગીદારીનો ધંધો

૨૯.

રૂપિયાવાળી ચકલી

૩૦.

ખેડૂતની કાકડી

૩૧.

શશી માશીનાં શક્કરિયાં

મીનલ દવે, ભરુચ

૩૨.

ધની શેઠનો એક પૈસો

૩૩.

મતૂરી–ફતૂરી

શાબ્દી દોશી, અમદાવાદ

૩૪.

બોબડી બંધ

૩૫.

ભૂતિયું ઘર

ઇન્દુ જોશી, વડોદરા

૩૬.

ઘુવડની સલાહ

૩૭.

ટેનિસના દડાને ક્રિકેટનો દડો થવું હતું!

બિંદુ ભટ્ટ, ગાંધીનગર

૩૮.

બીવાથી બીવું નહિ

૩૯.

ટોપી-પંડિત

૪૦.

ધોળો ગધેડો ને કાળો હાથી

૪૧.

બકો

૪૨.

પ્રશ્નપત્ર

૪૩.

પ્રસાદ

૪૪.

આકાશનો ફોટો

ઋષિતા સોની, અમદાવાદ

૪૫.

સોનાનો બકરો

૪૬.

મેં બે-પગાળો જોયો!

૪૭.

દમલો-ધમલો બે ઠગ

૪૮.

ભડાભડ ને ધડાધડ .

૪૯.

મારાં જૂતાં ને મારો બરડો

શરીફા વીજળીવાળા, સુરત

૫૦.

પદમણી

— O —

૧. પોમલો ને પોમલી

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=5

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧: પોમલો ને પોમલી, પઠન: કોમલ ઠાકર

એક હતો પોમલો. એક હતી પોમલી.

એક વાર પોમલાએ પોમલીને કહ્યું: ‘મારે કાલે સવારે વહેલા બહારગામ જવાનું છે. કૂકડો બોલે એ પહેલાં તું મને જગાડશેને?’

પોમલીએ કહ્યું: ‘જરૂર જગાડીશ. પણ તમારે મારું એક કામ કરવું પડશે. જો હું તે વખતે ઊંઘમાં હોઉં તો તમારે મને જગાડવાની.’

પોમલાએ હા કહી. પોમલી કહે: ‘આપણે આમ એકબીજાની સગવડ સાચવીએ છીએ તો આપણું કામ જલ્દી થાય છે અને સારું થાય છે.’

પોમલો કહે: ‘પોમલી, મારે સવારે નાહી ધોઈ પરવારીને જવું છે, હોં!’

પોમલી કહે: ‘હાસ્તો, નાહી પરવારીને કામ પર ચડીએ તો કામમાં ઉત્સાહ વધે છે.’

પરોઢિયે ઘડિયાળમાં ચાર ટકોરા થતાં પોમલો જાગી ગયો. તેણે પોમલીને જગાડી કહ્યું: ‘ઊઠ, મારે નાહી—ધોઈને જવું છે.’

પોમલીએ પથારીમાં પડ્યાં પડ્યાં જ કહ્યું: ‘હમણાં જ ઊઠું છું. પણ એટલી વાર તમે મારું જરી એક કામ કરો! વાડામાંથી થોડાં છોડાં—લાકડાં લઈ આવોને!’

પોમલો છોડાં—લાકડાં લઈ આવ્યો એટલે પોમલી કહે: ‘વાહ, તમે તો ઘડીકમાં કામ કરી નાખ્યું! હવે જરી એમ કરોને, આ છોડાં લાકડાં પેલા ચૂલામાં ગોઠવી કાઢોને! હં, જુઓ, પણ ખૂણામાં લુગડાનો કાકડો છે, એને જરી ઘાસતેલમાં બોળી છોડિયાંમાં મૂકી દિવાસળી ચાંપશો કે તરત ભક કરતો ભડકો થશે!’

પોમલાએ કાકડો બોળી સળગાવ્યો. કહે: ‘અલી પોમલી, તારી વાત સાચી હોં! જોને, ભક કરતો ભડકો થયો!’

પોમલી હરખાઈને બોલી: ‘હજી જરા ધીરજથી જોશોને, તો લાકડાંયે ભક ભક કરતાં સળગશે. ત્યાં લગીમાં તમે એમ કરોને, પેલો ખાલી ઉનમણો છે તે ટાંકીના પાણીથી ભરી કાઢોને!’

થોડીવારમાં પોમલાએ કહ્યું: ‘પોમલી, ઉનમણો ભરાઈ ગયો!’

પોમલી ગોદડામાંથી જ બોલી: ‘વાહ, તમે તો જાણે જાદુની પેઠે કામ કરો છો! તો એમ કરો, એ ઉનમણાને જરી ચૂલા પર ગોઠવી દો ને!’

એ થયું એટલે પોમલીએ જરા ઊંચે સ્વરે કહ્યું: ‘જુઓ પોમલાજી, અહીં પાણી ગરમ થાય છે, એટલામાં તમે દાતણપાણીથી પરવારી જાઓ. તમે મોડું કરો ને પછી મારો વાંક કાઢો એ ન ચાલે!’

પોમલો ઘોંઘલો થઈ દાતણપાણી કરવા ગયો. પોમલીએ ગોદડું બરાબર ઓઢી લીધું.

પોમલો દાતણપાણી કરીને આવ્યો ત્યારે એ ઊંઘતી હતી. પોમલાએ તેને જગાડી કહ્યું:

‘પોમલી, ઊઠ, મારે વહેલું વહેલું જવાનું છે!’

પોમલીએ સૂતાં સૂતાં જ કહ્યું: ‘ઓહોહો! તમે એટલામાં દાતણપાણી પતાવી નાખ્યાં! લ્યો, ત્યારે જુઓ, અહીં પાણીયે ગરમ થઈ ગયું છે. તો હવે એમ કરોને, મારા સાયબાજી, ઉનમણામાંથી પેલી તાંબાકુંડીમાં પાણી કાઢી લો! બધું જ કાઢી લેજો! આજે તમને ખૂ…બ ગરમ પાણીએ નવડાવવા છે!’

પોમલાએ તાંબાકુંડીમાં પાણી કાઢ્યું, એટલે પોમલીએ કહ્યું: ‘એ ઉનમણો પાછો ચૂલા પર જ મૂકજો. પણ ખાલી ઉનમણો ચૂલા પર ન મુકાય એ તો જાણો છો ને!’

‘તો શું કરું?’ પોમલાએ પૂછ્યું.

પોમલીએ કહ્યું: ‘એય મારે તમને બતાવવું પડશે? પેલી ટાંકીમાંથી પાણી લઈ એ ભરી કાઢી ને પછી ચૂલા પર મૂકો! છો ગરમ થયા કરે પાણી! તમારા ગયા પછી હું એ ગરમ પાણીએ નાહીશ.’

પોમલાએ રાજી થઈ કહ્યું: ‘હવે તું ઊઠ! તું મને ગરમ પાણીએ નવડાવવાનું કહેતી હતીને?’

પોમલી પથારીમાં રહ્યે રહ્યે જ બોલી: ‘તો હું આ શું કરી રહી છું? પાણી કેવું ગરમ છે એ તો જુઓ. છેને મજાનું? હવે પેલા પાટલા પર બિરાજો ને લોટે લોટે શરીર પર રેડવા માંડો પાણી! જાણે ગરમ પાણીના કુંડમાં નાહવા પડયા! અંગે અંગે કેવો મજાનો શેક થાય છે, જોયું ને?’

પોમલાએ નાહી ધોઈને કપડાં બદલતાં કહ્યું: ‘પોમલી! આજે નાહવાની મજા આવી ગઈ!’

પોમલી કહે: ‘એમ વાત છે ત્યારે! મેં કેવું ઘડીકમાં પાણી ગરમ કરી નાખ્યું ને વખતસર તમને તૈયાર પણ કરી દીધા! તમે આમ રોજ વહેલા ઊઠો તો હું તો તમને રોજ આમ ગરમ ગરમ પાણીએ નવડાવું!’

પોમલો રાજી રાજી થઈ ગયો. કહે: ‘તો હવે હું જાઉં છું.’

પોમલી કહે: ‘અડધી રાતની જાગું છું એટલે મને મૂઈને હવે જરી ઊંઘ આવે છે?’

પોમલો જતાં જતાં બોલ્યો: ‘તો તું હવે નિરાંતે ઊંઘજે!’

પોમલી મોઢે માથે ગોદડું ઓઢીને નસકોરાં બોલાવવા લાગી.

[‘રમૂજકથા’]

૨. ગલો ને ગલી

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=23

Ekatra Foundation · વાર્તા ૨: ગલો ને ગલી — પઠન: તન્વી શાહ

ગલો ખૂબ ગરીબ હતો. ગામ છેવાડે ઝૂંપડી બાંધી એ રહેતો હતો અને મહેનત-મજૂરી કરી કુટુંબનું પોષણ કરતો હતો.

એકવાર દેશમાં દુકાળ પડ્યો. મજૂરીનું કામ મળવું પણ મુશ્કેલ બની ગયું. ગલાને એક દીકરો હતો. એનું નામ ભલો. ભલો એક વાર જંગલમાંથી લાકડાં વીણી તેની ભારી માથે લઈ ઘેર આવતો હતો ત્યાં રસ્તામાં એણે કોઈનો રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો. ભલાને થયું કે કોઈ મારા જેવું દુ:ખી લાગે છે. તેણે આસપાસ જોયું, પણ કોઈ દેખાયું નહિ. એ આગળ ચાલી જવાનું કરતો હતો ત્યાં ફરી રડવાનો અવાજ સંભળાયો. માથે ભારી સાથે ભલાએ ઝાડીમાં જઈને જોયું તો એક હરણનું બચ્ચું ઊભું ઊભું રડતું હતું.

ભલાએ એની પાસે જઈ એના માથા પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું: ‘મા વિનાનું છે એટલે રડે છે ને તું? ભૂખ લાગી હશે, તરસ લાગી હશે, નહિ? તો ચાલ મારી જોડે! રહે, તને તેડી લઉં!’

ભલો હરણીના બચ્ચાને તેડીને ઘેર લઈ આવ્યો.

ગલો કહે: ‘બેટા, તું આને લાવ્યો તો ભલે લાવ્યો, પણ એને ખવડાવીશું શું?’

ભલો કહે: ‘બાપડું રડતું હતું!’

ગલી કહે: ‘તો તો રાખો!’

ગલાએ પણ કહ્યું: ‘રાખો ત્યારે!’

હરણને ગલાની ઝૂંપડીમાં એક ખૂણો મળી ગયો. એ ભાલાનો ખૂણો હતો.

ભલો ગાઉ બેગાઉનો ફેરો કરી હરણ માટે સારું ઘાસપાંદડું લઈ આવે ને એને વહાલથી ખવડાવે. હરણ પણ ભલાને સામું એવું જ વહાલ કરે.

દુકાળનું જોર વધતું હતું. બે દિવસે એક ટંક ખાવાનું મળે તો ભાગ્ય!

એક દિવસ ગલીએ કહ્યું: ‘આપણે હવે હરણને એના નસીબ પર જંગલમાં છોડી દઈએ! બાપડું આપણા ભેગું ભૂખે મરે છે!’

ગલો કહે: ‘એમ કરવા કરતાં એને વેચી દઈએ તો એ પૈસામાંથી આપણા થોડા દિવસ ટૂંકા થાય! અને લઈ જનારો હરણને સંભાળશે!’

આ સાંભળી ભલાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં. એ જોઈ ગલી બોલી ઊઠી: ‘બોલ્યા, વેચી દઈએ! કાલે તો તમે કહેશો કે ભલાને વેચી દઈએ તો એ પૈસામાંથી આપણો મહિનો ટૂંકો થાય!’

વાત ત્યાં અટકી.

થોડા દિવસ જેમ તેમ વીત્યા. હવે ભલો પોતે ભૂખ્યો રહીને યે હરણનું પેટ ભરી શકતો નહોતો. એવામાં રસ્તે જતા એક ઘોડેસવારે આ હરણ જોયું, એને હરણ ગમી ગયું. તેણે ગલાને કહ્યું: ‘આ હરણ મને આપો. તમે માગો તે આપું! તમેય સુખી થશો ને હરણ પણ સુખી થશે!’

આ વખતે ગલીએ પણ મન કાઠું કર્યું. ભલાનું હ્ય્દય વલોવાઈ જતું હતું. પણ હરણના સુખનો વિચાર કરી એણેય મન કાઠું કર્યું. પણએ હરણને ઘોડેસવારના હાથમાં સોંપવા ગયો ત્યાં હરણની આંખોમાંથી દડ દડ દડ આંસુ વહી ચાલ્યાં. ભલો દોડીને હરણને વળગી પડ્યો. ગલી રડી પડી. ગલો બોલી પડ્યો: ‘હરણ નથી વેચવું.’

ઘોડેસવારે કહ્યું: ‘દુકાળમાં લોકો પેટનાં છોકરાંનેય વેચે છે!’

ગલી બોલી: ‘દુકાળ પીટ્યો છેય એવો! પણ અમારે હરણ નથી વેચવું!’

ઘોડેસવારે કહ્યું: ‘તો ખાશો શું? ખવડાવશો શું? આમ તો તમેય ભૂખે મરી જશો અને હરણેય મરી જશે!’

કોઈ કંઈ બોલ્યું નહિ.

ઘોડેસવાર થોડી વાર થોભ્યો, પછી ચાલી ગયો.

એ દિવસે પવનનું ભારે તોફાન જાગ્યું. આજે કોઈના પેટમાં અનાજનો એક દાણો પડ્યો નહોતો. બધાં કોકડું વળી ઝૂંપડામાં ભરાયાં હતાં. ત્યાં કોઈના કણસવાનો અવાજ આવ્યો. ગલો ને ગલી ઝૂંપડીમાંથી બહાર આવી જુએ તો એક ડોશી ઝાડ નીચે પડી પડી કણસતી હતી. બંને જણ એને ઊંચકીને ઝૂંપડીમાં લઈ આવ્યાં. ડોશી ટાઢે ફફડતી હતી. ભલો કહે: ‘મારી પેલી ભારી વેચાયા વગરની પડી છે તેનું તાપણું કરો.’

તાપણું થયું, ડોશીની ટાઢ ઊડી. તેને કળ વળી. પેટનો ખાડો બતાવી તે બોલી: ‘કેટલાય દિવસની ભૂખી છું.’

ગલો, ગલી ને ભલો એકબીજાનાં મોં સામે જોઈ રહ્યાં. ઘરમાં અનાજનો એક દાણો નથી, કરવું શું? ડોશીને ઘરમાં આશ્રય આપ્યા પછી એ ભૂખી મરી જાય એ પણ સારું નહિ.

બહુ વારે ભલો બીતો બીતો બોલ્યો: ‘હરણ પેલા ઘોડેસવારને વેચી દઈએ!’ માન્યામાં ન આવતું હોય એમ ગલો ને ગલી ભલાની સામે જોઈ રહ્યાં. બરાબર એ વખતે બહાર ઘોડાના ડાબલા સંભળાયા. જાણે કોઈ લશ્કર ચડી આવ્યું હોય એવો મોટો અવાજ હતો. ગલો, ગલી ને ભલો ત્રણે એકસાથે બારણું ઉઘાડીને બહાર આવ્યાં. સામે જ પેલો ઘોડેસવાર ઊભો હતો. ત્રણેએ એકસાથે કહ્યું: ‘હરણ લઈ જાઓ!’

ઘોડેસવારને નવાઈ લાગી. એણે પૂછ્યું: ‘આમ એકાએક શાથી વિચાર બદલાયો?’

ખચકાતાં ખચકાતાં ગલા — ગલીએ ડોશીમાની વાત કરી.

હવે ઘોડેસવારે કહ્યું: ‘ગલા, ન ઓળખ્યો મને? હું આ દેશનો રાજા છું. દુકાળમાં મારી રૈયતના શા હાલ છે તે હું ગામેગામ ફરીને જોઉં છું ને તેમને થાય તે મદદ કરું છું.’ આમ કહી એણે સાથે આવેલા માણસોને ઇશારો કર્યો. એ લોકો અનાજનો કોથળો ઊંચકીને આગળ આવ્યા. રાજાએ કહ્યું: ‘ગલા, આ તારા માટે છે.’

ગલાએ કોથળામાંથી અનાજનો એક ખોબો ભરી લઈ કહ્યું: ‘આટલું મારે બસ છે, ઘેર મહેમાન છે, એને જિવાડવાનો છે.’

પણ રજાએ આખોયે કોથળો ગલાના ઝૂંપડામાં મુકાવ્યો. તોયે ગલાએ કહ્યું: ‘મારે તૈયાર રોટલો નથી જોઈતો, મહારાજ! મારે તૈયાર શ્રમ જોઈએ છે, હું શ્રમ કરીશ અને મારા હાથે મારો રોટલો કમાઈ લઈશ.’

ગલીએ અને ભલાએ પણ આવું જ કહ્યું.

રાજાએ એમની વાતનો સ્વીકાર કર્યો. તેણે ગામેગામ શ્રમનાં કામ શરૂ કરાવવાનો સંકલ્પ કર્યો.

ગલો, ગલી, ભલો ને હરણ ને ડોશી તો બચી ગયાં. પણ એમની સાથે બીજા અસંખ્ય માણસો અને જાનવરો બચી ગયાં.

[લાડુની જાત્રા]

૩. કોની ચતુરાઈ ચડે?

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=28

Ekatra Foundation · વાર્તા 3: કોની ચતુરાઈ ચડે? — પઠન: હર્ષદ ત્રિવેદી

એક વાર ગલબો શિયાળ એની ગલબી શિયાળવીને કહે: ‘દુનિયામાં મારા જેવો ચતુર કોઈ નથી. સિંહે વાઘને વજીર બનાવ્યો છે, પણ વાઘ સાવ બુડથલ છે.’

ગલબીએ કહ્યું: ‘પાછા ડંફાસે ચડ્યા? વાઘ બુડથલ ને તમે ડાહ્યા, કાં?’

ગલબો કહે: ‘હું ડાહ્યો છું જ. કોઈ વાર વાઘ અડફેટે ચડશે તો તેને મારી અક્કલનો પરચો દેખાડીશ.’

બન્યું એવું કે એક દિવસ ગલબો ને ગલબી વનમાં ખાવાનું શોધતાં હતાં, ત્યાં એકાએક વાઘ તેમની સામે આવી ઊભો. કહે: ‘એ…ઈ ગલબા, તું જેની તેની આગળ મને બુડથલ કહી મારી નિંદા કરે છે, પણ આજે તારી વાત છે. મારી મારીને તારા કૂચા ન કરું તો મારું નામ વાઘ નહિ!’

ગલબો આ સાંભળી ફફડી ગયો. કહે: ‘સરકાર, હું કદી આપને બુડથલ કહેતો નથી. દુનિયામાં જો કોઈ બુડથલ હોય તો માત્ર એક જણ છે, અને તે હું!’

વાઘ હસ્યો. કહે: ‘હું તારા શબ્દોથી છેતરાવાનો નથી!’

હવે ગલબી બોલી: ‘આપ ખરું કરો છો, સરકાર! ગલબો સજાને લાયક છે જ. જુઓને, કે દિ’ની અમારી વચ્ચે છોકરાંની વહેંચણી બાબત તકરાર ચાલે છે. અમારે ત્રણ બાળકો છે. ગલબો કહે છે કે બે બાપનાં અને એક માનું, હું કહું છું કે બે માનાં અને એક બાપનું. મેં કીધું કે આપણે વાઘજી વજીર પાસે આનો ન્યાય કરાવીએ. પણ એ માને તોને? પરાણે આજે એને ખેંચીને હું તમારી પાસે લઈ આવતી હતી. મારા સારા નસીબે તમે રસ્તામાં જ મળી ગયા. હવે સરકાર, તમે અમારો ન્યાય કરો!’

વાઘને આ ગમ્યું. તેણે કહ્યું: ‘લાવો, ક્યાં છે છોકરાં? હમણાં જ વહેંચી આપું.’

ગલબીએ ઉદાસ ભાવે કહ્યું: ‘આમાં છોકરાંની જરૂર પડશે એવી ખબર નહિ, એટલે હું સાથે નથી લાવી. ત્રણે છોકરાં ઘેર છે, આપે જરી તકલીફ લઈ મારે ત્યાં પધારવું પડશે!’

વાઘ ઉત્સાહમાં હતો. તેણે કહ્યું: ‘ઠીક, તો ચાલો! થાઓ આગળ!

ગલબીએ કહ્યું: ‘સરકાર, આપ મોટા, આપ વજીર, એટલે આપ આગળ? અને અમે રૈયત, આપની પાછળ!’

આ પણ વાઘને ગમ્યું. એ દમભેર આગળ ચાલ્યો.

ગલબો મનમાં મૂંઝાતો હતો કે આ શું થઈ રહ્યું છે, એટલે ગલબીએ ચાલતાં ચાલતાં એની સાથે કાનમાં કંઈ વાત કરી લીધી.

ત્રણે શિયાળના ઘર આગળ આવી ઊભાં. એટલે ગલબીએ ગલબાને કહ્યું: ‘વજીર સાહેબ ત્રણે છોકરાંને નજરે જોઈ, માપી જોખી તપાસીને આપણી તકરારનો ફેંસલો કરવાના છે, માટે તું ઘરમાં જઈ ત્રણે છોકરાંને અહીં લઈ આવ!’

ગલબો છોકરાંને લઈ આવવા બોડમાં પેઠો. વાઘ અને ગલબી એની રાહ જોતાં બહાર ઊભાં. ગલબી કહે: ‘છોકરાંને માપી જોખીને બરાબર ન્યાય કરજો સરકાર! ગલબો આડું બોલે તો—’

વાઘે તરત કહ્યું: ‘આજે હું એને છોડવાનો નથી, પાકી સજા કરવાનો છું.’

બહુ વખત થયો, પણ બોડમાંથી કોઈ બહાર આવતું દેખાયું નહિ. વાઘે ગલબી સામે જોયું. ગલબી કહે: ‘છોકરાંની જાત હઠીલી છે. વળી બાપની સાથે એમને બનતું નથી. એટલે એમના કહેવાથી ન યે આવે!’

વાઘે કહ્યું: ‘તો તું જા અને ઝટઝટ બધાંને બહાર લઈ આવ! આજે હું તારી તરફેણમાં જ ચુકાદો આપવાનો છું અને ગલબાને કડી સજા કરવાનો છું.’

ગલબી કહે: ‘વાહ, તમે કેવા શાણા છો! રાજાનો વજીર આવો જ હોવો જોઈએ!’

વાઘની ખુશીનો પાર ન રહ્યો.

ગલબી દમામ ભેર પોતાના ઘરમાં દાખલ થઈ ગઈ. વાઘ બહાર રાહ જોતો ઊભો — ઊભો ઊભો તે એટલું ઊભો કે એના ટાંટિયાની કઢી થઈ ગઈ. તેણે બૂમ પાડી: ‘ગલબી, ઓ ગલબી, બધાંને લઈને ઝટ બહાર આવ! આજે તારી તકરારનો ફેંસલો કરવો એ ખરો!’

બોડમાંથી જરી મોં બહાર કાઢી ગલબીએ કહ્યું: ‘અમારી તકરારનો આપસમાં ફેંસલો થઈ ગયો, સરકાર! ત્રણે છોકરા ગલબાનાં અને ત્રણે છોકરાં મારાં રહ્યાં. હવે અમારે કોઈ તકરાર નથી. આપ ખુશીથી ઘેર પધારો! તકલીફ માટે અમે દિલગીર છીએ!’

હવે વાઘને ભાન થયું કે હું બની ગયો! એણે ગુસ્સે થઈ ખૂબ ધમપછાડા કર્યા, છેવટે વીલે મોઢે પાછો ફર્યો.

વાઘના ગયા પછી ગલબો કહે: ‘ગલબી, જોયું? મેં વાઘને કેવો બુડથલ બનાવી કાઢ્યો!’

ગલબીએ કહ્યું: ‘વાઘને બુડથલ તો મેં બનાવ્યો, તમે તો એને જોઈ પાંદડું કાંપે તેમ કાંપતા હતા! ચતુરાઈ તમે નહિ, મેં દેખાડી છે!’

ગલબાએ હસીને કહ્યું: ‘ઠીક, તો તું જ કહે, તારા જેવી ચતુરને હું પરણ્યો એ મારી ચતુરાઈ ખરી કે નહિ?’

ગલબીએ હવે કબૂલ કરવું પડ્યું કે ગલબો ચતુર છે.

[‘ગલબા શિયાળની ૩૨ વાર્તા’]

૪. ગલબો વરુની જીભ ટિપાવે છે

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=30

Ekatra Foundation · વાર્તા ૪: ગલબો વરુની જીભ ટિપાવે છે — પઠન: કબીર પંડ્યા

ગામ છેવાડે બબલી બકરીનું ઘર હતું.

ઘરમાં બબલી બકરી એનાં બચ્ચાં સાથે રહેતી હતી. બબલી રોજ ચરવા જાય ત્યારે ઘર બંધ કરીને જાય અને ચરીને પાછી આવે ત્યારે આ ગીત ગાય.

બબલી બકરી આવે છે,
દૂધનો ઘડો લાવે છે!
બચ્ચાં, ખોલે દ્વાર,
આપણો થાશે જય જય કાર!

બબલી બકરી એવા મીઠા સ્વરે આ બોલે કે બચ્ચાં ‘મા આવી! મા આવી!’ કરી દોડતાં જઈ બારણું ઉઘાડે અને માને વળગી પડે!

આમ એમના દિવસો આનંદમાં જતા હતા, તેવામાં એક દિવસ શકરા વરુની એમના પર નજર પડી ગઈ. એણે જોયું કે બકરી બહારથી ચરીને આવે છે ત્યારે કંઈક ગાય છે અને એ સાંભળીને બચ્ચાં બારણું ઉઘાડે છે. જો હું એ ગીત શીખી લઉં તો મારું ગીત સાંભળીને બચ્ચાં બારણું ઉઘાડશે. બસ, પછી ચારે બચ્ચાં હોઈયાં!’

આવો વિચાર કરી બબલી બકરી શું બોલે છે તે એણે ધ્યાનથી સાંભળ્યું અને એ આખું ગીત મોઢે કરી લીધું. પછી કહે: ‘બસ, હવે બબલીનાં ચારે બચ્ચાં હોઈયાં!’

બીજે દિવસે બબલી બકરી ઘર બંધ કરી ચરવા ગઈ, એટલે થોડી વાર પછી વરુ બકરીના ઘરના બારણા આગળ આવી ગાવા લાગ્યો:

બબલી બકરી આવે છે,
દૂધનો ઘડો લાવે છે!
બચ્ચાં, ખોલો દ્વાર,
આપણો થાશે જય જય કાર!

ગીત સાંભળી બચ્ચાં કહે: ‘વાહ, મા આજે વહેલી પાછી આવી! ચાલો, બારણું ઉઘાડીએ.’

બધાં બારણું ઉઘાડવા દોડ્યાં, ત્યાં સૌથી નાનું બચ્ચું કહે: ‘ઊંહું, આ માનો અવાજ નથી. માનો અવાજ તો કેવો મીઠો છે! આ તો કર્કશ છે.’

એકદમ બધાં બચ્ચાં થંભી ગયાં. બધાં કહે: ‘વાત તો ખરી! આ આપણી માનો અવાજ નથી!’

તેમણે વરુને કહ્યું: ‘એ-ઈ, તું જે હો તે, તું ચોર છે! અમારી માનો અવાજ કેવો મીઠો છે! તારો તો કર્કશ છે. તું અમારી મા નથી, જા, બારણું નહિ ઊઘડે!’

વરુ વીલે મોઢે પાછો ફર્યો.

વિચાર કરી કરી એણે નક્કી કર્યું કે હવે ગળામાંથી મીઠો અવાજ કાઢવો. થોડી વાર પછી વળી એ પાછો આવ્યો અને ગળામાંથી બને એટલો મીઠો અવાજ કાઢી એ ગાવા લાગ્યો:

બબલી બકરી આવે છે,
દૂધનો ઘડો લાવે છે!
બચ્ચાં, ખોલો દ્વાર,
આપણો થાશે જય જય કાર!

બધાં કહે: ‘ઓહ, મા આવી!’

એકદમ બારણું ઉઘાડવા તેઓ દોડ્યાં, પણ સૌથી નાનું બચ્ચું કહે: ‘ઊંહું! આ આપણી માનો અવાજ નથી. માનો અવાજ તો કેવો મીઠો છે! આ તો કર્કશ છે.’

એકદમ બધાં બચ્ચાં થંભી ગયાં. કહે: ‘વાત તો ખરી! આ માનો અવાજ નથી.’

તેમણે કહ્યું: ‘એ — ઈ, તું જે હો તે, તું અમારી મા નથી, તું ચોર છે! અમારી માનો અવાજ તો કેવો મીઠો છે! તારો તો કર્કશ છે! જા, બારણું નહિ ઊઘડે!’

વરુ ફરી વીલે મોઢે પાછો ફર્યો.

આ વખતે તેણે નક્કી કર્યું કે અવાજને મીઠો બનાવવો એ ખરો!

સાંજે બકરી ઘેર પાછી આવી ત્યારે તેણે સંતાઈને ધ્યાનપૂર્વક એનો અવાજ સાંભળ્યો. પછી જંગલમાં જઈ એ પોતાના ગળામાંથી બકરીના જેવો અવાજ કાઢવાનું કરવા લાગ્યો. ગળામાંથી અવાજ કાઢે અને કહે: ‘ઊંહું, આ બરાબર નથી!’

વળી ફરીને અવાજ કાઢે અને કહે: ‘ઊંહું, હજી કસર છે.’

વરુ અવાજની આવી કસરત કરતો હતો, ત્યાં ગલબો શિયાળ આવી પહોંચ્યો. તેણે કહ્યું: ‘અરે શકારા, એકલો તું આવી ચીસો કેમ પાડે છે?’

વરુએ કહ્યું: ‘ચીસો નથી પાડતો, ગાઉં છું.’

ગલબાએ કહ્યું: ‘ગાય છે? ઓચિંતાનો તું ગાયક કેમ કરી બની ગયો?’

વરુએ હસીને કહ્યું: ‘એ જ ખૂબી છે બંદાની!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘તો યે કંઈ કહે તો ખરો!’

હવે વરુએ કહ્યું: ‘પેલું ઘર જોયું? એમાં બબલી બકરી એનાં ચાર બચ્ચાં સાથે રહે છે. બબલી ચરવા જાય છે ત્યારે ઘર બંધ થાય છે, અને ચરીને આવે છે ત્યારે જ એ ઊઘડે છે. એ વખતે એ એક ગીત ગાય છે. એ ગીત સાંભળી બચ્ચાં ઘર ઉઘાડે છે. હું એ ગીત શીખી ગયો છું. પણ હું એ ગાઉં છું તોય બચ્ચાં બારણું ઉઘાડતાં નથી. કહે છે કે તારો અવાજ કર્કશ છે, અમારી માના જેવો નથી. એટલે હવે હું મારા અવાજને મીઠો કરવાની કસરત કરું છું. બસ, પછી બબલીનાં ચારે બચ્ચાં હોઈયાં!’

આ સાંભળી ગલબો હસ્યો.

વરુએ કહ્યું: ‘કેમ હસે છે?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘હસું છું તારી અક્કલ જોઈને!’

વરુએ કહ્યું: ‘મારી અક્કલમાં એવું શું જોયું તેં? એમ કરીને તારે જો મારી પાસેથી બબલીનું ગીત જાણી લેવું હશે તો એમાં તું ફાવવાનો નથી એ તને કહી દીધું!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘તારું ગીત તારી પાસે રાખ, મારે એ નથી જોઈતું. પણ હું જાણું છું એટલે કહું છું કે આમ કસરત કરવાથી તારો કંઠ મીઠો નહિ થાય! જીભ નરમ હોય તો કંઠ મીઠો થાય. માટે પહેલી જીભ નરમ કર!’

હવે વરુ દબ્યો: ‘કેવી રીતે કરું?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘જો ભાઈ, હું કોઈને મફતમાં સલાહ આપતો નથી, હું વકીલ છું.’

વરુએ કહ્યું: ‘તો વકીલ સાહેબ, હું આપની ફી આપીશ. હું આ ચાર બચ્ચાં પકડું, પછી તેમાંથી એક તમારું!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘પછીની વાત ખોટી! પહેલી ફી હોય તો વાત કર!’

વરુએ કહ્યું: ‘તો પહેલી ફી કબૂલ! ફરમાવો!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘જા, રાણીસરના તળાવમાંથી એક બતકું મારી લાવ! એ મારી ફી!’

વરુ પોતે ચાર દિવસથી ભૂખ્યો હતો, તોય ગલબાની ફીનો જોગ કરવા એ તળાવ પર ગયો અને કિનારાની ઝાડીમાં અને ભેજમાં કલાકો સુધી સંતાઈ એક બતકું મારી લાવ્યો.

ફી પેટમાં પડી એટલે ગલબાએ કહ્યું: ‘તારે અવાજને કાયમનો મીઠો કરવો છે કે ઘડી બે ઘડી માટે?’

વરુએ કહ્યું: ‘કાયમનો વળી!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘ઠીક, તો છગન લુહારને ઓળખે છે તું?’

વરુએ કહ્યું: ‘કોણ, પેલો ધમણ ધમ્યા કરે છે એ?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘હા, એ! બહુ ડાહ્યો આદમી છે. એની પાસે જા, અને મારું નામ દઈ એને કહે — તારી જીભને ટીપીને એ નરમ બનાવી આપશે.’

વરુએ કહ્યું: ‘માત્ર ટીપીને? એટલામાં પતી જશે?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘જરૂર પતી જશે.’

વરુ હરખાતો હરખાતો છગન લુહારની પાસે ગયો. લુહાર તે વખતે લોઢું ભઠ્ઠીમાં તપાવી ટીપતો હતો.

વરુએ કહ્યું: ‘છગન ચાચા, ગલબા શિયાળે મને મોકલ્યો છે.’

છગન ગલબાને ઓળખતો હતો. ઘણી વાર એણે એને પોતાના વાડામાંથી મરઘું ચોરી જતો પકડ્યો હતો. ચૂંચી આંખ કરી તેણે વરુને ધારીને જોઈ લીધો. પછી કહ્યું: ‘પધારો, શો હુકમ છે?’

લુહારનો વિવેક જોઈ વરુ પ્રસન્ન થઈ ગયો. તેને ખાતરી થઈ ગઈ કે લુહાર બહુ ડાહ્યો આદમી છે! તેણે કહ્યું: ‘ચાચા, જરી તમારું કામ પડ્યું છે. મારી જીભને જરી ટીપીને બબલી બકરીની જીભ જેવી નરમ કરી દેવાની છે.’

છગન લુહારે કહ્યું: ‘તારી જીભ જેવી છે તેવી શું ખોટી છે?

વરુએ કહ્યું: ‘ખોટી જ છે, કાકા! જીભ મીઠી હોયને, તો હું બબલી બકરીની પેઠે ગીત ગાઉં અને એ ગીત સાંભળીને બબલીનાં બચ્ચાં બારણું ઉઘાડે અને પછી — બબલીનાં ચારે બચ્ચાં હું હોઈયાં કરી જાઉં! ચાર દિવસથી હું એમને ખાવા ફરું છું, કાકા, પણ મારો અવાજ કર્કશ છે કે બચ્ચાં એ ઓળખી જાય છે, અને બારણું ઉઘાડતાં નથી!’

છગને કહ્યું: ‘ઓહ, એમ વાત છે! તો તો મારે તારું કામ કરવું પડશે. પણ તે માટે તું મને કંઈ મહેનતાણું આપશે કે રામ રામ?’

વરુએ કહ્યું: ‘મહેનતાણું પહેલું! હું કોઈનું કશું મફતમાં લેતો નથી.’

છગને મનમાં હસી લીધું. એ મનમાં કહે: ‘હા! માત્ર બબલીનાં બચ્ચાં મફતમાં મારી ખાઉં છું કેવી છે આ દુનિયા! પોતાનો દોષ કોઈને દેખાતો નથી!’

તેણે કહ્યું: ‘તો જા, રાણીસર તળાવમાંથી બે બતકાં પકડી લાવ! પણ બેઉ જીવતાં જોઈએ!’

વરુ પોતે ચાર દિવસનો ભૂખ્યો હતો, પણ લુહાર માટે એ બતકાં પકડવા ગયો. કલાકો સુધી એ ઝાડીમાં ને ભેજમાં સંતાઈ રહ્યો, ત્યારે બે બતકાં એના હાથમાં આવ્યાં. ભૂખ એવી લાગી હતી કે એ બતકાં મારી ખાવાનું એને મન થયું, પણ પછી છગનકાકાને શું આપે? અને છગનકાકાને કશું ન આપે તો એની જીભ કેમ કરીને નરમ થાય? અને જીભ નરમ ન થાય તો બબલી બકરીનાં બચ્ચાં કેમ કરી હાથમાં આવે? અને કેમ કરી હોઈયાં થાય?

તે બોલ્યો: ‘ઊંહું, બતકાં છો છગનિયો લઈ જતો, હું બબલીનાં બચ્ચાંથી મારું પેટ ભરીશ. ચારે ચારને હું હોઈયાં કરી જઈશ!

વરુએ છગન લુહારને બે જીવતાં બતકાં આપી કહ્યું: ‘કાકા, હવે ઝટઝટ મારી જીભને ટીપી કાઢો!’ૅ

છગને કહ્યું: ‘ટીપી કાઢું! મને એમાં વાર નહિ લાગે. તું આ બાજુ આવીને બેસ! અને આ એરણ પર તારી જીભ લાંબી કર! હજી લાંબી કર! હજી લાંબી કર! હવે જોઈ લે મારી કારીગીરી! એક જ ટચકે તારું કામ પતી જશે!’

પછી છગન લુહારે હથોડો ઉપાડ્યો, અને જોરથી વરુની જીભ પર ઘા કર્યો.

વરુ ચીસ પાડી જાય નાઠો.

પણ એની જીભના ટેરવાના કૂચા થઈ ગયા હતા.

ગલબો ક્યાંક છુપાઈને આ ખેલ જોઈ રહ્યો હતો. તેણે વરુની પાસે આવી કહ્યું: ‘કેમ રે, કેવો લાગ્યો છગન લુહાર?’

વરુએ રોતાં રોતાં કહ્યું: ‘લુહાર તો બહુ ડાહ્યો આદમી, પણ એનો હથોડો બહુ ખરાબ. તારે મને આ પહેલું કહેવું જોઈતું હતું!’

આ સાંભળી ગલબો હસ્યો.

એટલે ચિડાઈને વરુએ કહ્યું: ‘દુષ્ટ ગલબા! તું પણ એ હથોડા જેવો જ દુષ્ટ છે. યાદ રાખ, હું તને છોડવાનો નથી!’

બકરીનાં બચ્ચાંને મારી ખાવાની વાત ભૂલી હવે એ ગલબા શિયાળ પર વેર લેવાનો વિચાર કરવા લાગ્યો. વિચાર શાંતિથી થઈ શકે એ માટે એ પોતાની બોડમાં જઈને સૂઈ ગયો. જીભને આરામની જરૂર પણ હતી.

[‘ગલબા શિયાળની ૩૨ વાર્તા’]

૫. ગલબાને માથાનો મળે છે

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=32

Ekatra Foundation · વાર્તા ૫: ગલબાને માથાનો મળે છે — પઠન: રાજેશ પંડ્યા

ગલબા શિયાળે પોતાની અક્કલના જોરે વાઘ, વરુ વગેરે વનનાં કેટલાંયે પ્રાણીઓને મહાત કર્યાં હતાં. તેથી તેના મનમાં એવો ફાંકો ભરાઈ ગયો હતો કે દુનિયામાં કોઈ મને છેતરી શકે નહિ, પણ એક વાર ઝટપટનો દીકરો ચટપટ એને આબાદ બનાવી ગયો હતો.

કોણ હતો એ ચટપટ?

એ ઉંદરનો દીકરો ઉંદર હતો.

એનાં માબાપની સાથે એ બુધાકાકાના ખેતરમાં રહેતો હતો.

રોજ સાંજે ચટપટી મા પટપટ એને વાર્તા કહેતી. એ વાર્તામાં ચટપટના મામામામીની વાત આવે જ.

એ સાંભળી ચટપટ લાડ કરી માને કહેતો:

મા, મને મામાને ઘેર જાવા દે,
શીરો પૂરી ખાવા દે!
મામી મને બહુ… જ ગમે!

પટપટ કહે: ‘દીકરા, જરી મોટો થા, પછી જજે!’

એમ કરતાં ચટપટ મોટો થયો.

એણે રૂસણું લીધું:

મા, મને મામાને ઘેર જાવા દે,
શીરો પૂરી ખાવા દે!
મામી મને બહુ… જ ગમે!

માએ કહ્યું: ‘ભલે, જા, પણ વચમાં નદી આવશે. તું શું કરશે?’

ચટપટ કહે: ‘કૂદી જઈશ!’

મા કહે: ‘વચમાં પહાડ આવશે, તું શું કરશે!’

ચટપટ કહે: ‘ઠેકી જઈશ!’

મા કહે: ‘તો જા! નદીના સામા કિનારે પહાડની પેલી તરફ એક મોટો જટાળો વડ છે. એ વડથી ચારસો કદમ દૂર એક શીમળાનું ઝાડ છે. એ ઝાડની નીચે એક દેરી છે. એ દેરી પાસે તારા મામાનું ઘર છે. જડશે તને?’

ચટપટ કહે: ‘નહિ કેમ જડે? તરત જડશે.’

માને પગે લાગી ચટપટ તે જ વખતે મામાને ઘેર જવા નીકળી પડ્યો. રસ્તામાં નાચે કૂદે ને ગાય!

જતાં જતાં નદી આવી.

હતો તો નાનકડો વહેળો. પણ ચટપટ કહે: ‘બાપરે, આવડી મોટી નદી!’

માની આગળ એણે બડાશ મારેલી કે નદી આવશે તો કૂદી જઈશ, પણ આવડી મોટી નદી કેમ કરીને કુદાય? નદી પાર કરવી હોય તો તરીને જવું પડે કે હોડીમાં જવું પડે. પણ ચટપટને તરતાં આવડતું નહોતું, અને હોડી ક્યાંય હતી નહિ.

હવે કરવું શું?

ચટપટની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં.

એટલામાં ગલબા શિયાળે એને જોયો. બે દિવસનો એ ભૂખ્યો હતો, એટલે ઉંદરને જોઈ એ ખુશ થયો.

ખોટું વહાલ દેખાડી એણે કહ્યું: ‘બૂચા, એ…ઈ બૂચા!’

ચટપટે કહ્યું: ‘મારું નામ બૂચો નથી. હું ચટપટ છું.’

ગલબો કહે: ‘ચટપટ? ઓહ, ત્યારે તો તું ઝટપટનો દીકરો, ખરું ને?’

ચટપટ કહે: ‘હા!’

ગલબો કહે: ‘તારી માનું નામ પટપટ ને?’

ચટપટ કહે: ‘હા!’

ગલબો કહે: ‘તો કહે, બેટા, તું રડે છે કેમ? તારી માએ માર્યો? માએ માર્યો હશે તો હું તારી માને વઢી નાખીશ! નાનાં છોકરાંને કોઈ મારે — રડાવે એ મને ગમે નહિ!’

ચટપટે કહ્યું: ‘માએ નથી માર્યો, કોઈએ નથી માર્યો.’

‘તો તું રડે છે શું કરવા?’

‘મારે મામાને ઘેર જવું છે.’

એકદમ ખુશ થઈ ગલબો કહે: ‘હું જ તારો મામો! ચાલ, આપણે ઘેર જઈએ! તારી મામી તને જોઈ રાજીની રેડ થઈ જશે!’

ગલબાના મનથી કે હવે ચટપટ ભોળવાઈ જશે ને મારી સાથે આવશે, પછી એનો કોળિયો કરી જતાં શી વાર લાગવાની છે? પણ ચટપટ એવો ભોળો નહોતો.

એણે કહ્યું: ‘પણ મામા, કાલે મારી વરસગાંઠ છે ખરીને, એટલે હું એક ખાસ કામે જાઉં છું. સામા કિનારે પેલી ટેકરી પાછળ ભૂરા પટેલનો વાડો છે. તેમાં મારા બાપાના ભાઈબંધ કૂકડા કાકા એમના કુટુંબ સાથે રહે છે. એમને નવ તો છોકરાં છે. એ બધાંયને આજે ને આજે મારે ઘેર તેડી જવાનાં છે.’

ચટપટની વાત સાંભળી ગલબાની દાઢ સળકી. તેને થયું કે આવડા અમથા ઉંદરડા કરતાં, કૂકડા કૂકડી સમેત એનાં નવે બચ્ચાંને ચટ કરી જવાથી મારી ભૂખ બરાબર હોલવાશે.

એટલે એણે કહ્યું: ‘બહુ સરસ! પણ બેટા, તારી વરસગાંઠની ઉજાણીમાં મને બોલાવશે કે નહિ?’

ચટપટ કહે: ‘મામા પહેલા! મામા વગર મિજબાની શોભે ખરી? પણ મામા, જુઓ ને, નદીમાં પાણી છે, સામા કિનારે જવું કેવી રીતે? સામે કાંઠે જવાય નહિ, તો કૂકડા કાકાને નોતરું પહોંચે નહિ — તેઓ આવે નહિ અને મિજબાનીની મજા બધી મરી જાય! આ વિચારે મને રડવું આવી ગયું હતું!’

ગલબો કહે: ‘ઓહ, એમ વાત છે! તો ચાલ, દીકરા, મારી પીઠ પર સવાર થઈ જા! હું તને સામે પાર લઈ જાઉં! તું કહેશે તો ઠેઠ ભૂરા પટેલના ઘરના વાડા સુધી તને લઈ જઈશ!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘પહાડ ઠેકી જશું! તું ચિંતા ન કર!’

ચટપટ ખુશખુશ થઈ કહે: ‘વાહ, મામા, તમે કેવા ભલા છો!

આમ કહી ચટપટ ગલબાની પીઠ પર સવાર થઈ ગયો.

ગલબાને પાણીમાં પડવું ગમતું નહોતું, પાણીથી એ બીતો પણ હતો, પણ કૂકડાની લાલચે એ નદી પાર કરી ચટપટને સામા કિનારે લઈ ગયો.

સામે પહાડ હતો. પહાડ એટલે આપણે જેને પહાડ કહીએ છીએ એવો મોટો પહાડ પર્વત નહિ, પણ નાનો ટેકરો. ચટપટને પીઠ પર લઈ ગલબો હાંફતો હાંફતો એ પહાડ પર ચડવા લાગ્યો.

પછી ચટપટ કહે: ‘મામા, આ તરફ! મામા, પેલી તરફ! પેલો જટાળો વડ દેખાય છે ને, એ તરફ! હં, હવે જરી ચારસો કદમ દૂર!’

આમ ચટપટ ગલબાને શીમળાના ઝાડ સુધી લઈ ગયો. ગલબો ભૂખ્યો હતો અને હવે થાક્યો હતો, તેથી ધીરે ધીરે ચાલતો હતો.

શીમળાની નીચે દેરી હતી. દેરી પાસે મામાનું ઘર તરત ચટપટની નજરે પડ્યું. એક ઠેકડો મારી ચટપટ ગલબાની પીઠ પરથી નીચે ઊતરી પડ્યો અને ગલબો કંઈ સમજે તે પહેલાં તો એ દોડીને દેરી પાસે દર હતું તેમાં ઘૂસી ગયો.

એ જ એના મામાનું ઘર હતું.

મામો-મામી ભાણાને જોઈ રાજી રાજી થઈ ગયાં.

બહારથી ગલબા શિયાળે બૂમ પાડી: ‘બૂચા, એ….ઈ બૂચા, અહીં તો ભૂત રહે છે, તને ખાઈ જશે! ઝટપટ બહાર આવ, હું તને ભૂરા પટેલનો વાડો દેખાડું!’

દરમાંથી બહાર જરી ડોકિયું કરી ચટપટે કહ્યું: ‘હવે કોઈ બીજો શિકાર ખોળી લેજો, ગલબા ચાચા! મારે મારા મામાને ઘેર આવવું હતું તે આવી ગયો! મને સાચવીને અહીં લઈ આવવા માટે તમારો આભાર!

આટલું બોલી એ દરમાં ગરી ગયો.

ગલબો શિયાળ વીલું મોં કરી ત્યાં ઊભો રહી ગયો.

કહે: ‘હેં! આવડો અંગૂઠા જેવડો આ બૂચો મને બનાવી ગયો!’

પણ હવે શું થાય?

[‘ગલબા શિયાળની ૩૨ વાર્તા’]

૬. વાઘની પાલખી

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=35

Ekatra Foundation · વાર્તા ૬: વાઘની પાલખી — પઠન: કોમલ ઠાકર

ગલબા શિયાળને શેરડી બહુ ભાવે. બુધાકાકાના ખેતરમાં એ રોજ શેરડી ખાવા જાય. કાકાએ એને પકડવા એક મસમોટું લાકડાનું પાંજરું બનાવ્યું. પાંજરામાં શેરડી મૂકી. બારણું ઉઘાડું મેલ્યું, પણ બારણું એવું બનાવેલું કે જાનવર શેરડી ખાવા અંદર પેસે કે તરત એની મેળે બંધ થઈ જાય.

કાકા કહે: ‘આજે ચોર આમાં પકડાવાનો.’

પણ કાકા ચતુર હતા, તો ગલબો મહાચતુર હતો. એ સમજી ગયો કે મને પકડવાની આ કરામરત છે; પણ મારે બદલે જો આમાં વલવો વાઘ પુરાય તો જોવાની મજા પડે.

એ તરત વલવા વાઘને ઘેર દોડી ગયો. કહે: ‘મામા, રાજાની કુંવરીનાં લગન છે, ને રાજાને મને તેડવા પાલખી મોકલી છે. તમે આવશો મારી જોડે?’

વાઘ કહે: ‘દેખાડ, કયાં છે પાલખી?’

ગલબો એને બુધાકાકાના ખેતરમાં લઈ ગયો. કહે: ‘જુઓ આ પાલખી! વાટમાં ભૂખ લાગે તો ખાવા માટે એમાં શેરડી પણ મૂકી છે!’

પાલખી જોઈ વાઘ ખુશ થયો.

ગલબો કહે: ‘મામા, આપણે એમાં બેસીશું, એટલે આપણા નોકરો પાલખી ઉપાડીને આપણને રાજાના દરબારમાં લઈ જશે|’

વાઘે કહ્યું: ‘કોણ આપણાં નોકરો?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘કોણ તે પેલાં બે પગવાળાં જાનવરો! આપણે માણસ કહીએ છીએને, એ! આપણે સાહેબ અને એ લોકો આપણા નોકર! આપણે પાલખીમાં બિરાજવાનું, ને શેરડી ખાવાની!’

‘તો હું આ બિરાજ્યો!’ કહી વાઘ કૂદકો મારી પાંજરામાં દાખલ થઈ ગયો. એની પાછળ ફટાક કરતું બારણું બંધ થઈ ગયું.

ગલબો કહે: ‘મામા, બારણું ઉઘાડો! મારે અંદર આવવું છે.’

વાઘ કહે: ‘નથી ઉઘાડતો, જા! રાજાના દરબારમાં તારું કામે શું છે? જા, વગડામાં રખડી ખા!’

ગલબો શિયાળ હસતો હસતો ઘરભેગો થઈ ગયો.

બીજે દિવસે બુધાકાકા આવીને જુએ તો પાંજરામાં વાઘ! તેમણે વાઘ રાજાને ભેટ ધરી દીધો. રાજાના માણસો આવી પાંજરું ખેંચીને લઈ ગયા. ગમે તેમ વાઘ પાલખીમાં બેસીને રાજાના દરબારમાં ગયો એની ના નહિ!

[‘શિશુમંગલ વાર્તાવલિ’]

૭. બિલાડીની ડોકે ઘંટડી

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=37

Ekatra Foundation · વાર્તા ૭: બિલાડીની ડોકે ઘંટડી — પઠન: મહેન્દ્રસિંહ પરમાર

છગડો છછુંદર ગલબા શિયાળનો દોસ્ત હતો. એકવાર છગડાને રડતો જોઈ ગલબાએ કહ્યું: ‘અરે, તું રડે છે? તારા બેઉ દીકરા અડકો-દડકો અને એમની મા છગડી તો મજામાં છે ને?’

છગડાએ રોતાં રોતાં કહ્યું: ‘નથી, એકેય નથી! ત્રણેને પેલી દુષ્ટ રાક્ષસી મારીને ખાઈ ગઈ!’

આ દુષ્ટ રાક્ષસી તે છલીબી બિલ્લી.

ગલબાએ કહ્યું: ‘દોસ્ત, દુ:ખને રોવાથી દુ:ખ ઓછું થતું નથી, માટે દુ:ખનો સામનો કરવો જોઈએ.’

છછુંદરે કહ્યું: ‘સામનો કેવી રીતે કરવો? મૂઈ એવી દબે પગલે આવે છે કે ખબર જ પડતી નથી!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘તો એના આવવાની ખબર પડે એવું કરો! એની ડોકે ઘંટડી બાંધો!’

છગડાને આ વાત ગમી. તેણે છછુંદરોની સભામાં આ વાત મૂકી. સભાએ તરત તે મંજૂર કરી છગડાને કહ્યું: ‘તમે ધીર-વીર ને ચતુર છો; તમે જ આ કામ કરો!’

છગડો ગલબાને મળ્યો. એને ઘંટડી બતાવી કહે: ‘ફક્કડ ઘંટડી છે. બાર ડગલાં દૂરથી સંભળાય છે. બિલાડીની દેન નથી કે હવે અમને મારે!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘ખૂબ સરસ! હવે તું ઝટ ઝટ એની ડોકે એ બાંધી કાઢ!’

છગડા છછુંદરે બીતાં બીતાં કહ્યું: ‘પણ, દોસ્ત, ઘંટડી બાંધવા જતાં બિલાડી મને ફાડી નહિ ખાય?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘જરૂર ફાડી ખાશે. મોટા કામમાં મોટો ભય તો રહેવાનો જ.’

છગડા છછુંદરે કહ્યું: ‘એમ મરવું મને પસંદ નથી.’

ગલબાએ કહ્યું: ‘તો ના મરવું!’

‘તો શું ઘંટડી બાંધવી નહિ?’

‘જરૂર બાંધવી; પણ જીવતા રહીને બાંધવી.’

કંઈ સમજ ન પડવાથી છગડો માથું ખણવા લાગ્યો. ગલબાએ ફરી કહ્યું: ‘જીવતા રહીને ઘંટડી બાંધવી, એટલું જ નહિ, ભરી સભામાં બાંધવી! મારો દોસ્ત છગડો છછુંદર એ બાંધશે ને સૌ જોશે.’

છગડાને થયું કે ગલબો ટિખળ કરે છે.

થોડીવાર પછી ગલબાએ કહ્યું: ‘છગડા, બિલાડીને તું દોડવામાં હરાવી શકે?’

છગડાએ કહ્યું: ‘હરાવી દઉં, એના હાથમાં આવું જ નહિ!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘પણ તારે એમાં જીતવાનું નથી, હારવાનું છે!’

છગડાએ કહ્યું: ‘હારવાનું એટલે તો એના હાથમાં પડવાનું ને મરવાનું! બિલાડીની સાથે દોડવામાં જે હારે છે તે તેના હાથે મરે જ છે!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘ના, હારવાનું ખરું, પણ મરવાનું નહિ.’

‘તો એવી દોડમાં બિલાડી ઊતરે શું કરવા?’

‘શું કરવા તે જીતનો ચાંદ લેવા!’

છગડાએ કહ્યું: ‘જીતનો ચાંદ મળતો હોય તો હું શું કરવા ન જીતું? મને જીતવું ગમે છે!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘પણ હું કહું છું કે આજે બિલાડીની સાથે તારે દોડમાં ઊતરવાનું છે અને હારવાનું છે. દોસ્તના બોલ પર વિશ્વાસ હોય તો હા કહે, નહિ તો ના!’

દોસ્તીની વાત આવી એટલે છગડાએ તરત પોતાના બે કાનની બૂટ પકડી કહ્યું: ‘હા!’

તે જ દિવસે વરુએ પેટની નગારી કરી ચારેકોર ઢંઢેરો પીટી દીધો કે રાયણના ઝાડ હેઠળ આજે છગડો છછુંદર અને છબીલી બિલ્લી વચ્ચે દોડવાની હરીફાઈ થવાની છે. માટે સૌએ જોવા પધારવું.

આખા વનમાં ઉત્સાહ વ્યાપી ગયો. રાજા સિંહ પોતાના આખા પ્રધાન મંડળ સાથે પધાર્યા. પપૂડો વાંદરો ન્યાયાધીશ બન્યો. ગલબો શિયાળ નાનકડી સુંદર પેટીમાં ચાંદ લઈને આવ્યો. છબીલી બિલ્લી છગડાની સામે જોઈ મોં બગાડતી હતી, એને ખાતરી હતી કે હું જીતવાની છું.

દોડ શરૂ થઈ. છગડો જાણી જોઈને બિલાડીની પાછળ રહ્યો, એ હાર્યો ને બિલાડી જીતી! ન્યાયાધીશે જાહેર કર્યું કે છબીલીની જીત થાય છે. જીતનો ચાંદ એને મળશે!

હવે ગલબાએ ઊભા થઈને કહ્યું: ‘રાજા સિંહની આજ્ઞાથી હું જાહેર કરું છું કે જીતનો ચાંદ હારેલો છગડો છછુંદર છબીલી બિલ્લીની ડોકે પહેરાવશે.’

પ્રેક્ષકોએ તાળીઓ પાડી.

હવે ગલબા શિયાળે પેટીમાંથી ચાંદ કાઢ્યો. એ પિત્તળની ઘંટડી હતી. બહાર કાઢતાં જ ઘંટડી ટન ટન ટન વાગવા માંડી. બધાં કહે: ‘વાહ, ફક્કડ ચાંદ છે! બોલતો ગાતો ચાંદ છે!’

છબીલી ખુશ ખુશ થઈ ગઈ. રાજા સિંહે હુકમ કર્યો: ‘છગડા, આ ચાંદ તું છબીલી બિલ્લીની ડોકમાં બાંધ! ડોકમાં કાયમ રહે એવી રીતે બાંધજે!’

પછી સિંહેબિલાડીને કહ્યું: ‘છબીલી બાઈ, આ ચાંદ તમારા જશનો ચાંદ છે. એ તમારી ડોકમાં રહી ચારેકોર તમારો જશ ફેલાવશે!’

બિલાડીના સુખનો પાર ન રહ્યો. સૌ પ્રેક્ષકોના દેખતાં છગડા છછુંદરે છબીલીની ડોકમાં ઘંટડી બાંધી દીધી. છબીલીએ ખુશીમાં આવી ડોક હલાવી તો મજાનું ટન ટન ટન ટન થયું. બધાં કહે: ‘વાહ વાહ! જશનો ચાંદ તે આનું નામ!’

સભા પૂરી થઈ. બધાં વિખરાઈ ગયાં.

રાતે છછુંદરોની સભા થઈ. બિલાડીની ડોકમાં ઘંટડી બાંધવા માટે સૌએ છગડા છછુંદરનો આભાર માન્યો અને એનો જયજયકાર કર્યો.

[‘ગલબા શિયાળની ૩૨ વાર્તા’]

૮. કોયલનાં બચ્ચાં

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=39

Ekatra Foundation · વાર્તા ૮: કોયલનાં બચ્ચાં — પઠન: મીનલ દવે

વનમાં એક કોયલ રહેતી હતી.

એને ગાવાનો ભારે શોખ હતો.

એનો કંઠ પણ સારો હતો. સારો એટલે ખૂબ જ સારો. એ ગાય ત્યારે વનવાસીઓ બધાં, કામ પડતું મૂકી એનું ગાન સાંભળવા બેસી જાય.

આ કોયલને ઈંડાં મૂકવાનો વખત આવ્યો ત્યારે તેને ચિંતા થઈ કે હું મોટી ગાયિકા, મારે રોજ સંગીતના જલસા કરવાના; ઈંડાને સેવવાનો અને બચ્ચાંને ઉછેરવાનો મને વખત ક્યાં છે? તો કરવું શું?

બસ, ઈંડાને કોઈ બીજા પંખીના માળામાં મૂકી આવું. એ પંખી સેવશે મારાં ઈંડાંને અને ઈંડાંમાંથી બચ્ચાં નીકળશે ત્યારે એ બચ્ચાંને ખવડાવી પિવડાવી મોટાં કરશે. બચ્ચાં મોટાં થશે, ત્યારે હું એમને પાછાં મારે ઘેર લઈ આવીશ.

ફરતાં ફરતાં એણે એક માળો જોયો. માળામાં ત્રણ ઈંડાં હતાં અને ઘરમાં કોઈ હતું નહિ. એ માળો એક કાગડીનો હતો. કોયલે એ માળામાં પોતાનાં બે ઈંડાં મૂકી દીધાં. હવે કાગડીના માળામાં પાંચ ઈંડાં થયા.

કોયલ કહે: કાગડીને હું ઓળખું છું. એ કંઈ ભણી ગણી નથી, માળામાં ઈંડાં ત્રણ છે કે પાંચ છે એની એને કંઈ ખબર પડવાની નથી.

પછી કોયલ ચાલી ગઈ. સીધી જ જલસામાં! આંબાની ડાળ પર કૂહૂ કૂહૂ કરી તેણે જલસો જમાવી દીધો.

કોયલે ધાર્યું હતું તેવું જ થયું. માળામાં કાગડી આવી અને આવી એવી જ પાંખો પહોળી કરી ઈંડાં સેવવા બેસી ગઈ. ઈંડાં ત્રણ છે કે પાંચ છે એ જોવાની એને ફુરસદ નહોતી, એને ગણતાં જ આવડતું નહોતું.

થોડી વારે કાગડો ચણ લઈને આવ્યો. તે ભણેલો હતો, વિદ્વાન હતો. તેની નજર ઈંડાં પર પડી. તેણે કહ્યું: ‘કાગડી રે કાગડી! ઈંડાં ત્રણ હતાં, અને પાંચ કેમ થઈ ગયાં?’

કાગડીએ કહ્યું: ‘ત્રણ શું ને પાંચ શું! બધું જેમ છે તેમ છે!’

ઘરમાં કંકાસ થાય એ કાગડાને પસંદ નહોતું. એટલે એ કંઈ બોલ્યો નહિ.

આમ કાગડી પોતાનાં ઈંડાંની સાથે કોયલનાં ઈંડાં સેવવા લાગી.

એમ કરતાં ઈંડાં સેવાઈ રહ્યાં અને તેમાંથી બચ્ચાં નીકળ્યાં. કાગડીના હરખનો પાર નહોતો. બચ્ચાં સામે જુએ ને પોરસાય: ‘વાહ! કેવાં રૂપાળાં બચ્ચાં છે! તે ન હોય રૂપાળાં? હું કાગડી છું, ચકલી કે કાબર નથી.’

બધાં જ બચ્ચાં રંગે એકસરખાં હતાં, બધાં કાળાં હતાં, પણ એમાં બે જણનો મોંનો વળાંક જરી જુદો હતો. એ જોઈ કાગડાએ કહ્યું: ‘કાગડી રે કાગડી, આ બે જણ જરી કદરૂપાં છે.’

કાગડીએ હસીને કહ્યું: ‘તે શું થઈ ગયું? દુનિયામાં બધાંય તમારા જેવાં રૂપાળાં ક્યાંથી હોય!’

કાગડો કહે: ‘હાસ્તો, હાસ્તો!’

કાગડો ને કાગડી બચ્ચાંને ખૂબ પ્રેમથી ઉછેરતાં હતાં. બચ્ચાં પણ આનંદથી ખાતાંપીતાં હતાં ને મોટાં થતાં હતાં.

હવે બચ્ચાંને બોલતાં શીખવવાનો વખત થયો હતો. કાગડાએ પાંચેને સામે બેસાડી પાઠ આપ્યો: ‘હું બોલું તેમ બોલો — કા! કા! કા! કા!’

ત્રણ બચ્ચાં બોલ્યાં: ‘કા! કા! કા! કા!’

કાગડો ખુશ થયો કે બચ્ચાં હોશિયાર છે.

પણ બીજાં બે બચ્ચાં કા! કા! ને બદલે કૂ…હુ! કૂ…હુ બોલ્યાં.

કાગડો કહે: ‘કાગડી રે કાગડી! સાંભળે છે કે? આ બે બચ્ચાં મંદબુદ્ધિનાં છે.’

કાગડી કહે: ‘ધીરે ધીરે શીખશે. બધાં જનમથી તમારા જેવાં હોશિયાર ક્યાંથી હોય!’

કાગડો કહે: ‘હાસ્તો! હાસ્તો!’

*

થોડા દિવસ પછીની વાત.

કાગડાને વિચાર કર્યો કે બચ્ચાંને હવે જાતે ખોરાક શોધવાં શીખવું. એ પાંચે બચ્ચાંને એક ઉકરડા પર લઈ ગયો. પછી કહે: ‘અહીં ખાવાનું છે; ચાંચ વડે ખણો, ખોતરો ને ખાઓ!’

ત્રણ બચ્ચાંને બહુ કહેવું ન પડ્યું. એમણે ઉકરડો ફેંદવા માંડ્યો. પણ બે બચ્ચાંને એ ફાવ્યું નહિ, કહે: ‘અમને અહીં નથી ગમતું.’

કાગડો કહે: ‘આવી ફક્કડ જગા છે, આવી ફક્કડ સુગંધ છે, આવું ફક્કડ ખાવાનું છે અને તમને અહીં ગમતું નથી?’

બધાં ઘેર પાછાં આવ્યાં ત્યારે કાગડાએ કાગડીને કહ્યું: ‘કાગડી રે કાગડી! આ બે બચ્ચાંના દિમાગમાં કંઈ ખામી લાગે છે; આખો ઉકરડો એમને મળ્યો, તોય એ ભૂખ્યાં રહ્યાં!’

કાગડીએ હસીને કહ્યું: ‘તે શું થઈ ગયું? બધાં તમારા જેવાં દિમાગવાળાં ક્યાંથી હોય!’

કાગડો કહે: ‘હાસ્તો, હાસ્તો!’

હવે બચ્ચાંને ઊડવાનું ફાવી ગયું હતું.

એક દિવસ પાંચે બચ્ચાં ઊડતાં ઊડતાં એક આંબાની ડાળ પર જઈને બેઠાં. આંબાને મહોર આવેલો હતો અને મહોરની ફક્કડ સુગંધ આવતી હતી. કોયલનાં બચ્ચાં એ જોઈને ખુશ થઈ ગયાં અને અકરાંતિયાની પેઠે મહોર ખાવા લાગી ગયાં. ખાઈને ઘરાયાં કે તેમણે ગાવાનું શરૂ કર્યું: ‘કૂ…હુ! કૂ…હુ!’

એક હરણ નીચે ચરતું હતું. એ કહે: ‘વાહ, આ બચ્ચાંનો કંઠ સારો છે, એમને સંગીત વિદ્યાલયમાં ભણવા મૂકવાં જોઈએ.’

કાગડીનાં બચ્ચાંએ એ સાંભળ્યું. એમણે ઘેર આવી મા કાગડીને આ વાત કરી.

કાગડીએ કાગડાને કહ્યું: ‘બચ્ચાંને સંગીત વિદ્યાલયમાં મૂકો.’

કાગડાએ પાંચે બચ્ચાંને સંગીત વિદ્યાલયમાં સંગીત શીખવા મૂક્યાં.

જિરાફ માસ્તર બહુ હોશિયાર. જિબ્રા પણ એવો જ હોશિયાર. જિરાફ હારમોનિયમ બજાવે ત્યારે જિબ્રા તબલાં બજાવે. બેયની ખરી જોડ જામે. થોડા જ વખતમાં એમણે જોઈ લીધું કે કોયલનાં બચ્ચાંનો કંઠ મધુર છે અને સંગીતમાં બેઉ નામ કાઢે એવાં છે. એટલે એમણે એ બે જણના શિક્ષણ પર ખૂબ ધ્યાન આપ્યું.

આમ બચ્ચાં રોજ રોજ સંગીત વિદ્યામાં આગળ વધતાં જતાં હતાં. કાગડીનાં બચ્ચાં પણ પોતાના નાના ભાઈઓની આ હોશિયારી પર ખુશ હતાં, ન ગર્વથી છાતી ફુલાવી કાગડીને કહેતાં: ‘મા, ભાઈઓ ભેગું અમારું યે દુનિયામાં નામ થઈ જશે.’

કાગડી કહે: ‘મને એ વિશે જરાયે શંકા નથી. આપણું કુળ કંઈ જેવું તેવું છે? કાગઋષિનું ફળ છે.’

હવે પેલી કોયલનું શું થયું તે જોઈએ.

રાતદિવસ એના સંગીતના જલસા ચાલતા હતા. એટલે બીજો વિચાર કરવાનો એને વખત મળતો નહોતો. પણ એણે એટલું જોઈ લીધું હતું કે કાગડીના માળામાં મૂકેલાં એનાં ઈંડાં સેવાયાં હતાં અને એમાંથી બચ્ચાં નીકળ્યાં હતાં. બચ્ચાં જરી મોટાં થાય એટલે એમને લઈ આવું એવો એ વિચાર કરતી હતી. પણ બચ્ચાંને મળવાનો એને વખત જ મળતો નહોતો. એવામાં હરણના મોઢે એણે સાંભળ્યું કે કાગડીનાં બચ્ચાં સંગીત વિદ્યાલયમાં ભણે છે અને એમનો કંઠ એવો મધુર છે કે દુનિયામાં એમનું નામ થઈ જશે. આ સાંભળી કોયલને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ મારાં જ બચ્ચાંની વાત છે અને મારાં બચ્ચાં જગવિખ્યાત થવા જ જન્મેલાં છે.

પણ હજી કોયલ એ બચ્ચાંને મળી નહોતી. એને એવો વખત જ મળતો નહોતો, શું થાય?

એવામાં વનના રાજા સિંહની જન્મગાંઠનો દિવસ આવ્યો.

આખા વનમાં આ દિવસ ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવાતો.

રાજા સિંહ દરબાર ભરી બેસતો અને ગવૈયાઓ ગાન કરતા. સંગીતમાં જે શ્રેષ્ઠ ઠરે તેને રાજા પોતાના હસ્તે સુવર્ણચંદ્રક અર્પણ કરતો.

છેલ્લો સુવર્ણચંદ્રક કોયલે જીત્યો હતો અને એને ખાતરી હતી કે આ વર્ષે પણ હું જ આ સુવર્ણચંદ્રક જીતવાની છું.

જલસો શરૂ થયો.

કેટલાય સંગીતકારો પોતાની શ્રેષ્ઠ કલા દેખાડી ગયા. તે પછી કોયલનો વારો આવ્યો. તેણે એવું સુંદર ગાન કર્યું કે સૌને ખાતરી થઈ ગઈ કે સુવર્ણચંદ્રક કોયલને જ મળવાનો.

એવામાં સભાના એક ખૂણેથી અવાજ આવ્યો: ‘મહારાજ! અમારા નાના ભાઈઓને ગાવાની રજા આપો!’

આ બોલનારાં કાગડીનાં બચ્ચાં હતાં.

રાજાએ ઉદાર દિલે કહ્યું: ‘ભલે, ગાવાની રજા છે.’

હવે કાગડીના ઘરમાં ઊછરેલાં કોયલનાં બચ્ચાં આગળ આવ્યાં. તેમણે આદરથી રાજાને નમસ્કાર કર્યા; પછી ચારે બાજુ મોં કરી સભાને પ્રણામ કર્યાં; અને પોતાનું આસન લીધું. કાગડીનાં બચ્ચાં તરીકે આવેલાં આ બચ્ચાંને હવે કોયલે ઓળખ્યાં. તે મનમાં રાજી થઈ કહે: ‘મેળાવડો પૂરો થતાં જ હું એમને મારે ઘેર લઈ જઈશ.’

કોયલનાં બચ્ચાંએ ગીત શરૂ કર્યું. શરૂઆત જ એટલી સરસ હતી કે સભા એકદમ સ્થિર થઈ ગઈ. પવનની લહરીઓ પર સવાર થઈને કોયલબેલડીનો કંઠસ્વર વહેવા લાગ્યો. સૌને થયું કે આ ગાન પૂરું જ થાય નહિ તો સારું! બસ, સાંભળ્યા જ કરીએ, સાંભળ્યા જ કરીએ!

છેવટે ગીત પૂરું થયું. રાજા સ્વર—સમાધિમાંથી જાગ્યો અને ‘આહા! આહા!’ પોકારી ઊઠ્યો.

નિર્ણાયકો ઊભા થયા. તેમણે જાહેર કર્યું: ‘સુવર્ણચંદ્રક કાગડીનાં આ બચ્ચાંને ફાળે જાય છે.’

રાજાએ સ્વહસ્તે કાગડીનાં કહેવાતાં આ બચ્ચાંને સુવર્ણચંદ્રક અર્પણ કર્યો.

બચ્ચાંએ સૌને આભાર માન્યો ને રાજાને પ્રાર્થના કરી: ‘મહારાજ, આ સુવર્ણચંદ્રક અમારી માતાને અર્પણ કરવાની અમને રજા આપો! અમારો બધો યશ અમારી માતા કાગડીને છે.’

માતા પ્રત્યેની સંતાનોની આ ભક્તિ જોઈ રાજાને બહુ આનંદ થયો. તેણે કહ્યું: ‘આવાં તેજસ્વી સંતાનોની માતાને હું જાતે ધન્યવાદ આપવા માગું છું. શ્રીમતી કાગડીદેવી અહીં પધારે! કોટવાલ, એમને માનભેર દબદબા સાથે અહીં લઈ આવો!’

કાગડી સભામાં હાજર હતી જ. કોટવાલે અને રાજાના સિપાઈઓએ ઝૂકીને એને સલામ કરી. કોટવાલ હાથમાં ખુલ્લી તલવાર ઊંચી કરી આગળ ચાલ્યો, તેની પાછળ ચાલી કાગડી અને કાગડીની પાછળ રાજાના સિપાઈઓ! સભા આ જોઈ દંગ થઈ ગઈ. કહે: ‘વાહ, આવું માન રાજાએ કદી કોઈને દીધું નથી! ધન્ય છે કાગડીને!’

કાગડી રાજાની સામે જઈ ઊભી કે રાજાએ સિંહાસન પરથી ઊતરી તેનું અભિવાદન કર્યું અને તેને ‘માતૃશ્રી’નો માન—ભર્યો ખિતાબ અર્પણ કર્યો. કાગડીનાં પાંચે બચ્ચાંએ એને પ્રણામ કર્યા.

કોયલ મૂઢ બની આ બધું જોઈ રહી હતી. એ એકદમ બોલી ઊઠી: ‘અન્યાય! અન્યાય!’

રાજાએ કહ્યું: ‘શી બાબત અન્યાય? નિર્ણાયકોના નિર્ણયની ટીકા કરવાનો કોઈને અધિકાર નથી.’

કોયલે કહ્યું: ‘મહારાજ, હું એ નિર્ણયની ટીકા નથી કરતી, નિર્ણયને હું માથે ચડાવું છું. પણ કાગડીને ‘માતૃશ્રી’નો ખિતાબ અપાયો તે ભૂલ છે. એ ગવૈયાઓની માતા કાગડી નથી, હું છું.’

રાજાએ કહ્યું: ‘એટલે શું તું એમ કહેવા માંગે છે કે તું આ કલાકારોની માતા છે?’

‘જી, હા! હું જ એમની માતા છું. એ મારાં બાળકો છે.’

રાજાએ કહ્યું: ‘એનો કંઈ પુરાવો?’

કોયલે કહ્યું: ‘પુરાવો પ્રત્યક્ષ છે. એમનું મોં જુઓ! એમનું મોં કાગડા જેવું જરાયે નથી, કોયલ જેવું જ છે. એ લોકો કાગડા નથી, કોયલ છે.’

આ સાંભળી રજા હસી પડ્યો. તેણે કહ્યું: ‘બાઈ કોયલ, તારી આ દલીલ ટકે એવી નથી. મોં જોઈને કોઈને કોઈનું સંતાન ઠરાવાય નહિ. એવું કરવા જઈએ તો કેટલાંક માણસોનાં મોં વાનર જેવાં હોય છે, તેમને વાનર ગણી ઝાડ પર રહેવા મોકલી દેવાં પડે અને કેટલાંકનાં મોં માછલી જેવાં હોય છે તેમને માછલી ગણી પાણીમાં પધરાવવાં પડે!’

તોયે કોયલે હઠ ચાલુ રાખી. તેણે કહ્યું: ‘મહારાજ! એ મારાં જ સંતાન છે.’

રાજાએ કહ્યું: ‘ઠીક, તો અબઘડી એનો ન્યાય! હું આ ગાયકોને કહું છું કે તમે જેને તમારી માતા ગણતા હો તેની પડખે જઈને ઊભા રહો!’

બેય કોયલનાં બચ્ચાં દોડી કાગડીની પડખે જઈ ઊભાં.

કાગડીએ એમને પડખે લીધાં. એની આંખોમાંથી હર્ષનાં અશ્રુ વરસતાં હતાં!

કોયલ એવી ભોંઠી પડી ગઈ કે મોં છુપાવી ત્યાંથી ભાગી ગઈ.

[‘નિત્યનૂતન બાલવાર્તાવલિ’]

૯. કલાકાર કાગડી

એક હતો કાગડો અને એક હતી કાગડી. એમને સારું સારું ખાવા-પીવાનો બહુ શોખ હતો. ક્યાંક જમણવાર થતો હોવાનું સાંભળે તો તરત જ તેઓ ત્યાં પહોંચી જાય.

એક વાર દરિયાકિનારે મોટી ઉજાણી થતી હોવાના તેમને ખબર મળ્યા. તરત બંને ઊપડ્યાં ને દરિયાકિનારે પહોંચી ગયાં.

તે વખતે ઉજાણી પૂરી થઈ ગઈ હતી અને છાંડેલા અન્નવાળી પતરાળીઓ પડેલી હતી.

કાગડો ને કાગડી એ પતરાળીઓ પર ઊતરી પડ્યાં. બંને જણે ખૂબ ખાધું, ખૂબ ખાધું. ખાઈને એટલો ધરાવો થયો કે બંનેને દરિયામાં નાહવાનું મન થયું.

બંને દરિયામાં નાહવા પડ્યાં. કિનારાનાં મોજાંમાં છબ છબ કરે, પાણી ઉડાડે ને મજા કરે.

અચાનક એક મોટું મોજું આવ્યું ને કાગડી એમાં સપડાઈ. કાગડો કંઈ સમજે એ પહેલાં તો કાગડી મોજામાં ઘસડાઈ ગઈ ને ઘડીકમાં દરિયાના ઊંડા પાણીમાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

કાગડાએ બૂમ પાડી: ‘અલી ઓ કાગડી! તું ક્યાં છે?’

પણ કાગડી ક્યાં હતી તે બોલે?

બહુ વાર થઈ, પણ કાગડી પાછી આવી નહિ. હવે કાગડાને વહેમ પડ્યો કે કાગડીને દરિયો ગળી ગયો લાગે છે. તેણે કૉ કૉ કરી મોટેથી રોવા માંડ્યું: ‘દોડો રે દોડો! આ ભૂંડો દરિયો મારી કાગડીને હરી ગયો તે પાછી આપતો નથી!’

ઘડીકમાં એણે એવી રોકકળ કરી મૂકી કે એનો અવાજ સાંભળી એની આખી નાતના કાગડા ત્યાં દોડી આવ્યા ને એની સાથે સહાનુભૂતિમાં રોકકળ કરવા લાગી ગયા.

રડીરડીને બધા થાક્યા ત્યારે એક જુવાન કાગડાએ કહ્યું: ‘આમ રડવાથી કંઈ દરિયો કાગડી પાછી નહિ આપે. કાગડી પાછી લેવી હોય તો જોર દેખાડવું પડશે, જોર!’

એને એક અનુભવી વૃદ્ધ કાગડાએ ટેકો આપ્યો ને કહ્યુું: ‘એક વાર એક ટીટોડીનાં બચ્ચાંને દરિયો હરી ગયો હતો, ત્યારે ટીટોડી થઈ ભૂંડી. એણે દરિયો ઉલેચી ખાલી કરી નાખવાની ધમકી આપી. દરિયો તરત ડાહ્યાડમરો થઈ ગયો ને એનાં બચ્ચાં પાછાં આપી ગયો!’

‘તો આપણે પણ આપો ધમકી કે કાગડી પાછી આપ, નહિ તો અમે તને ખાલીખમ કરી નાખશું!’ એક જુવાન કાગડાએ કહ્યું:

બધા કાગડાઓએ ત્રણ વાર કા! કા! કા! કરી આ વાતને ટેકો આપ્યો.

તરત જ દરિયાને નોટિસ આપી દેવામાં આવી કે દશ ગણતામાં અમારી કાગડી પાછી દઈ દે. નહિ તો તારું આવી બન્યું જાણજે!

આમ કહી જુવાન કાગડાએ દસ ગણવા માંડ્યા: ‘એક, બે, ત્રણ, ચાર, પાંચ, છ, સાત, આઠ, નવ, અને દ…શ!’

દસ ગણાઈ ગયા. હમણાં દરિયો કાગડીને કિનારા પર લાવીને મૂકી જશે એ આશાએ બધા દરિયા પર ટાંપી રહ્યા હતા. પણ એવું કશું બન્યું નહિ ત્યારે પેલા જુવાન કાગડાએ કહ્યું: ‘લડાઈ કર્યા વિના હવે છૂટકો નથી. દુશ્મનને જોર બતાવ્યા વિના ચાલવાનું નથી!’

તરત બધા કાગડા બોલી ઊઠ્યા: ‘અમે તૈયાર છીએ. એ દુષ્ટ દરિયો શું સમજે છે એના મનમાં! અમે હમણાં એને ખતમ કરી નાખીશું.’

‘તો ચાલો, માંડો ખાલી કરવા! એક, દો, તીન!’ કહી જુવાન કાગડાએ યુદ્ધ જાહેર કર્યું.

બધા કાગડા હવે દરિયાનું પાણી ચાંચમાં ભરી કિનારા પર આવીને ઠાલવવા લાગ્યા. પાંચ-પચીસ વખત એમણે આમ કર્યું. દરિયાના ખારા પાણીથી એમનાં મોં ખરાબ થઈ ગયાં ને તેઓ ઘડીએ ઘડીએ થૂ થૂ કરવા લાગ્યા. પણ કોઈ ડગ્યા નહિ. તેમણે ચાંચે ચાંચે દરિયો ખાલી કરવાનું ચાલું રાખ્યું.

એટલામાં પેલા જુવાન કાગડાએ આનંદમાં આવી જઈ જાહેર કર્યું કે દરિયો એક વેંત ખાલી થઈ ગયો છે. આખો ખાલી થવાને બહુ વાર નથી!

વાત એમ હતી કે હવે ઓટનો વખત થયો હતો, ને ઓટને લીધે ધીરે ધીરે દરિયાનું પાણી પાછું હઠતું જતું હતું. જુવાન કાગડો બહુ ભણેલો ગણેલો ને હોશિયાર હતો. પાણી ક્યાં સુધી હતું ને હવે ક્યાં સુધી છે તેની તે બરાબર ખબર રાખતો હતો. વળી થોડી વાર ચાંચે દરિયો ખાલી કરવાનું ચાલ્યું. કેટલાક કાગડા ચાંચમાં પાણી ભરી કિનારા પર ઠાલવતા હતા ને બીજા એના કરતાં વધારે કાગડા — કદાચ બમણા, કદાચ ચારગણા, પાણી ઉપર ઊડતા રહી આ કામ કરનારા કાગડાઓમાં ઉત્સાહ પ્રેરતા હતા ને બૂમો પાડતા હતા:

‘દરિયાનું હવે આવી બન્યું! ઘડીકમાં ખાલીખમ, પછી જોઈ લો મજા!’

આવું કેટલોક વખત ચાલ્યું. વળી પેલા જુવાન કાગડાને કિનારાની માપણી કરી. અને આનંદનો ઠેકડો મારી જાહેર કર્યું: ‘પાણી ચાર વેંત હાઠ્યું! દરિયો હાર્યો! દરિયો હાર્યો!’

બધા કાગડાઓએ આ પોકાર ઝીલી લીધો.

થોડી વારે ફરી જુવાન કાગડાએ આવીને જાહેર કર્યું કે દરિયો બીનો પાછો હઠે છે! આપણી ધમકીની એના પર અસર થવા માંડી છે!

આમ કેટલાક કલાક ગયા. દરિયાનું પાણી દૂર ચાલી ગયું હતું; ને દરિયાના પાણીની પટ્ટી માત્ર ક્ષિતિજમાં દેખાતી હતી.

જુવાન કાગડો કહે: ‘હવે દરિયાનું આવી બન્યું! આપણે એને એવો ખાલી કરી નાખ્યો છે કે હવે આપણી માફી માગી આપણા શરણે આવ્યા વિના એનો છૂટકો નથી.’

એ રાતે કાગડાઓએ કિનારા પરનાં ખજૂરીનાં વૃક્ષો પર જ પોતાનો મુકામ રાખ્યો. પણ પાછલી રાતે અચાનક ભયાનક અવાજ સાંભળી તેમની ઊંઘ ઊડી ગઈ.

સૌએ નજર કરી જોયું તો દૂરથી દરિયો ઘૂઘવાટા કરતો એમની સામે દોડતો આવતો હતો.

આ શું? આને તો આપણે ખાલી કરી નાખ્યો હતો ને એટલામાં એ કેવી રીતે ભરાઈ ગયો?

જુવાન કાગડાએ કહ્યું: ‘હમણાં હું એને પડકારું છું!’

એણે આગળ આવી દરિયાને પડકાર ફેંક્યો:

ખબરદાર, કહું છું, ત્યાં જ રહેજે! નહિ તો તારી ખેર નથી!

પણ ઘૂઘવાટ તો વધતો જ રહ્યો, અને થોડા વખતમાં તો છેક ખજૂરીનાં ઝાડનાં મૂળ સુધી દરિયાનું પાણી આવી ગયું.

ફરી કાગડાઓની નાત મળી. આ વખતે પેલા વૃદ્ધ અનુભવી કાગડાએ સભાનું પ્રમુખસ્થાન લીધું. બધાએ ખૂબ જોરશોરથી ચર્ચાઓ કરી. કેટલી મહેનતે પોતે દરિયો ખાલી કરી નાખ્યો હતો, ને એને ભીંસમાં લીધો હતો તે જુવાન કાગડાએ જાહેર કર્યું. છેવટે પ્રમુખસ્થાનેથી વૃદ્ધ કાગડાએ કહ્યું કે ફરી પાછો દરિયો કયાંકથી વધારે પાણી લઈને આવી પહોંચ્યો છે, એટલે એની પાછળ મને એની કંઈક મતલબ લાગે છે! મને લાગે છે કે એ આપણને અરજ કરે છે, ને કાકલૂદી કરી કહે છે કે બાપ, ખમૈયા કરો! હું તમારી ગાય છું.’

‘ખરી વાત! ખરી વાત!’ એકદમ આખી સભાએ અવાજ કર્યો.

વળી પેલો જુવાન કાગડો ઊભો થયો. તેણે સભા વચ્ચોવચ્ચ ગુમ થયેલી કાગડીના વરને ઊભો કરી પૂછ્યું: ‘તમારી કાગડી રૂપેરંગે કેવી હતી?’

‘ખૂબ રૂપાળી! કાળી મેંશ તો એની આગળ કાંઈ નથી!’ કાગડી-પતિએ કહ્યું.

જુવાને બીજો પ્રશ્ન કર્યો: ‘એનો કંઠસ્વર કેવો હતો?’

‘ખૂબ જ મધુર! કોયલ તો એની આગળ પાણી ભરે!’ કાગડી-પતિએ કહ્યું.

જુવાન કાગડાએ ત્રીજો સવાલ પૂછ્યો: ‘એને નૃત્યનો શોખ ખરો?’

કાગડી-પતિએ કહ્યું: ‘પૂરેપૂરો! નૃત્યમાં એની તોલે આવે એવી કોઈ બીજી કાગડી આ મલકમાં નથી.’

ઘણી કાગડીઓ આ શબ્દોનો વિરોધ કરવા ઊંચીનીચી થઈ; પણ પ્રમુખ સાહેબે ‘ઑર્ડર! ઑર્ડર!’ કરી સભામાં શાંતિ સ્થાપી.

હવે પેલા જુવાન કાગડાએ પોતાની આ પ્રશ્નોત્તરીનું રહસ્ય ખોલ્યું. તેણે કહ્યું: ‘હું પૂછું છું, પ્રમુખ સાહેબ, કે આવી રૂપાળી, મધુરકંઠી, કલાકાર કાગડીનાં નાચગાન સાંભળવાનું દરિયાને મન થાય કે નહિ?’

તરત પ્રમુખે ચુકાદો આપ્યો: ‘જરૂર થાય.’

ત્યારે જુવાન કાગડાએ કહ્યું: ‘તો એ જ થયું છે! બોલો, આથી આપણું કાગ-સમાજનું માન વધ્યુ કે ઘટ્યું? આમાં હવે દરિયા પર ગુસ્સે થવા જેવું ખરું? જે આપણું માન વધારે તેના પર શું આપણને ગુસ્સે થશું? શું આપણામાં એટલું ડહાપણ નથી?’

તરત જ બધાએ જાહેર કર્યું કે કાગડા જેવું ડહાપણ દુનિયામાં એક માત્ર કાગડામાં છે.

પછી સૌએ આવી રૂપાળી મધુરકંઠી કલાકાર કાગડીને દરિયાના દરબારમાં માનભર્યું સ્થાન મળવા બદલ તેના પતિ કાગડાને અભિનંદન આપ્યાં.

કાગડો પણ ખુશ થઈ ગયો.

[લાડુની જાત્રા]

૧૦. લાડુની જાત્રા

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=43

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૦: લાડુની જાત્રા — પઠન: જયદેવ શુક્લ

અમારા ગામમાં એક ભોપુદાદા હતા.

એ ગોકુલમથુરાની જાત્રા કરી આવ્યા.

જાત્રાની ખુશાલીમાં ભોપુદાદાનાં વહુએ લાડવા કર્યા.

ખાસ્સી કથરોટ ભરાઈ.

બધાં કહે: ‘વાહ, ભોપુદાદા, વાહ! તમે ખરી જાત્રા કરી આવ્યા!’

કથરોટમાં પડેલા લાડવાઓએ આ સાંભળ્યું.

એક લાડવો કહે: ‘હુંયે જાત્રા કરવા જાઉં અને વાહવાહ લઉં!’

એ તો કથરોટમાંથી કૂદીને બહાર પડ્યો અને દડબડ દડબડ દોડવા લાગ્યો. ઘર મેલ્યું, ઊમરો મેલ્યો, આંગણું મેલ્યું, ફળિયું મેલ્યું ને ફળિયાનો ચોક મેલ્યો.

ચોકમાં લાલિયા કૂતરાની ચોકી હતી. એણે લાડવાને પકડ્યો: ‘એ…ઈ, ક્યાં જાય છે?’

લાડુએ કહ્યું: ‘જાઉં છું જાત્રા કરવા!’

ઘીમાં રસબસ લાડુને જોઈ લાલિયાની જીભ લબલબ થતી હતી. તેણે કહ્યું: ‘તને જોઈને મને ભૂખ લાગી છે, હું તને ખાઉં!’

આ સાંભળીને લાડુનો મિજાજ ગયો. તેણે કહ્યું: ‘જાણે છે હું કોણ છું તે? હું લાડું છું.

મારું નામ લાડુ
તારા મોં પર ઝાડુ!’

આમ કહી તેણે જોરથી એક લાફો લાલિયાના મોં પર લગાવી દીધો. લાલિયો ધૂળભેગો થઈ ગયો.

લાડુ હસતો હસતો આગળ ચાલ્યો.

ગામની સીમ આવી. સીમમાં ગલબા શિયાળની ચોકી હતી.

ગલબો કહે: ‘એ…ઈ ક્યાં જાય છે?’

લાડુએ કહ્યું: ‘ક્યાં તે જાત્રા કરવા!’

લાડુને જોઈને ગલબાની જીભ લબલબ થતી હતી. તેણે કહ્યું: ‘તને જોઈ મને ભૂખ લાગી છે. હું તને ખાઉં!’

આ સાંભળી લાડુનો મિજાજ ગયો. તેણે કહ્યું: ‘જાણે છે હું કોણ છું તે! હું લાડું છું

મારું નામ લાડુ
તારા મોં પર ઝાડુ!’

આમ કહી તેણે ગલબા શિયાળના ડાચા પર જોરથી એક લાફો લગાવી દીધો. ગલબો ચાર ગલોટિયાં ખાઈ ગયો.

લાડુ હસતો હસતો આગળ ચાલ્યો.

સીમ પૂરી થઈ અને હવે વન આવ્યું.

વનમાં મળ્યો એક વરુ.

વરુએ લાડુને પડકાર્યો, ‘એ…ઈ, ક્યાં જાય છે?’

લાડુએ કહ્યું: ‘ક્યાં તે જાત્રા કરવા!’

લાડુને જોઈ વરુની જીભે પાણી આવ્યું હતું. તેણે કહ્યું: ‘હું આ વનનો દાણી છું. દાણ લીધા વગર કોઈને અહીંથી જવા દેતો નથી. દાણ લાવ!’

લાડુએ કહ્યું: ‘દાણ વળી શું?’

વરુએ કહ્યું: ‘દાણ એટલે હું તને ખાઉં તે!’

આ સાંભળી લાડુનો મિજાજ ગયો.

તેણે કહ્યું: ‘જાણે છે હું કોણ છું તે? હું લાડુ છું.

મારું નામ લાડુ
તારા મોં પર ઝાડુ!’

આમ કહી એણે વરુના માથા પર જોરથી એક ગુંબો લગાવી દીધો. વરુ ટેં થઈ ગયો.

લાડુ હસતો હસતો આગળ ચાલ્યો.

હવે મોટું વન આવ્યું.

વનમાં એક વાઘ રહેતો હતો.

લાડુને જોઈને એનીયે જીભ લબકી. એણે કહ્યું: ‘એ…ઈ, ક્યાં જાય છે?’

લાડુએ કહ્યું: ‘ક્યાં તે જાત્રા કરવા!’

વાઘે કહ્યું: ‘રાજા પાસેથી તેં જાત્રાનો પરવાનો લીધો છે?’

લાડુએ કહ્યું: ‘રાજા વળી કોણ?’

વાઘે કહ્યું: ‘કોણ તે હું! હું આ વનનો રાજા છું. હું પરવાના વગર કોઈને જાત્રાએ જવા દેતો નથી!’

લાડુએ કહ્યું: ‘પરવાનો એટલે?’

વાઘે કહ્યું: ‘પરવાનો એટલે હું તને ખાઉં તે!’

આ સાંભળી લાડુનો મિજાજ ગયો. તેણે કહ્યું: ‘જાણે છે હું કોણ છું તે?

મારું નામ લાડુ
તારા મોં પર ઝાડુ!’

આમ કહી એણે વાઘના મોં પર એવી એક લાત લગાવી દીધી કે વાઘનું મોં ફરી ગયું.

લાડુ હસતો હસતો આગળ ચાલ્યો.

વન પૂરું થયું. હવે બીજા ગામની સીમ આવી. સીમમાં નદી વહેતી હતી.

નદી પર સુંદર ઘાટ બાંધેલો હતો.

ઘાટ પર એક બ્રાહ્મણ નાહી-ધોઈને ઉઘાડા શરીરે પૂજા કરવા બેઠો હતો.

ઘીમાં રસબસ લાડુને જોઈ એ ખુશ થઈ ગયો. એણે કહ્યું: ‘પધારો, લાડુ મહારાજ, પધારો! આ આસન પર બિરાજો!’

બ્રાહ્મણે પોતાને બહુ માનથી બોલાવ્યો અને બિરાજવાનું કહ્યું તેથી લાડુને ખૂબ આનંદ થયો. તેને થયું કે માણસ કદરદાન છે.

લાડુ બ્રાહ્મણની સામે આવીને રુઆબથી બેઠો.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘લાડુ મહારાજ, આપ ક્યાં પધારો છો?’

લાડુએ કહ્યું: ‘જાત્રાએ જાઉં છું.’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘વાહ, ખૂબ સરસ! આપના જેવા જાત્રાળુનાં દર્શનથી મને ખૂબ આનંદ થાય છે!’

લાડુએ કહ્યું: ‘મને પણ આપનાં દર્શનથી આનંદ થાય છે!’

બોલતી વખતે બલૂનની પેઠે ફૂલેલી બ્રાહ્મણની ફાંદ ઊંચીનીચી થતી હતી. લાડુ નવાઈ પામી જોઈ રહ્યો હતો.

તેણે પૂછ્યું: ‘મહારાજ, તમારી પાસે આ કોઠી શાની છે?’

બ્રાહ્મણે હસીને કહ્યું: ‘એ તિજોરી છે.’

લાડુની નવાઈ વધી. તેણે કહ્યું, ‘તિજોરી છે? શું રાખો છો એ તિજોરીમાં?’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘ઘી, ગોળ, મિષ્ટાન્ન એવું બધું!’

લાડુએ કહ્યું: ‘ત્યારે તો એ જોવા જેવી હશે!’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘જોવા જેવી જ છે તો!’

થોડીવાર રહી લાડુએ કહ્યું: ‘મહારાજ, એ તિજોરીનું બારણું કેમ દેખાતું નથી? બારણું નથી શું?’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘બારણું છે, પણ જેની તેની આગળ હું એ ખોલતો નથી. કોઈ લાયક મળે તો તેની આગળ આખી તિજોરી ખુલ્લી મૂકી દઉં છું.’

આ સાંભળી લાડુનું મોં પડી ગયું. તેણે બીતાં બીતાં કહ્યું: ‘તો શું હું લાયક નથી?’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘અરર! એ શું બોલ્યા? તમે લાયક નથી એવું કહેનારની હું જીભ કાપી નાખું! મારી તિજોરી માટે તમારાથી વધારે લાયક બીજું છે કોણ? હમણાં અહીંથી એક ખાખરો ગયો, બે રોટલા ગયા, ચાર ભાખરા ગયા, ચૌદ પૂરીઓ ગઈ, પણ કોઈની યે સામે મેં જોયું નહિ. બધાએ પગે લાગી લાગીને મને કહ્યું, પણ મેં કોઈને આસન દીધું નહિ. પણ તમને જોતાં જ હું સમજી ગયો કે આનું નામ —

લાડુએ વાક્ય પૂરું કર્યું: ‘લાડુ.’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘લાડુ! કેવું સરસ નામ છે! ચાલો આવી જાઓ મારા હાથ પર! હું તમને મારા જ હાથે, માનભેર મારી તિજોરીના બારણા સુધી લઈ જઈશ! તમને જોતાં જ બારણું ઊઘડી જશે!’

લાડુ ખુશ થઈ કૂદીને બ્રાહ્મણના હાથમાં જઈ બેઠો.

બ્રાહ્મણે હાથ ઊંચો કર્યો ને ગુફા જેવું પોતનું મોં ઉઘાડ્યું.

એ જ તિજોરીનું બારણું.

લાડુ હરખાતો હરખાતો કૂદીને બ્રાહ્મણના મોંમાં એની જીભ પર જઈને બેઠો અને બેઠો એવો જ લીસા લપસણિયા પરથી સરકે એમ સરકીને સડસડાટ બ્રાહ્મણના પેટમાં ઊતરી પડ્યો!

હવે બ્રાહ્મણ લોટો ભરીને પાણી પી લીધું અને હોઈયાં હોઈયાં કરી હળવેથી ફાંદ પર હાથ ફેરવ્યો.

લાડુની જાત્રા પૂરી થઈ ગઈ.

[લાડુની જાત્રા]

૧૧. યુગાન્ડાનો ગેંડો

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=45

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૧: યુગાન્ડાનો ગેંડો — પઠન: મહેન્દ્રસિંહ પરમાર

અમદાવાદના પ્રાણીબાગને આફ્રિકાના યુગાન્ડા દેશનો અસલ ગેંડો ભેટ મળ્યો. ગેંડો વિમાને ચડીને દિલ્હી આવ્યો અને દિલ્હીથી રેલગાડીની મજા માણતો અમદાવાદ આવ્યો. પ્રાણીબાગના અધ્વર્યુ રૂબિન ડેવિડ સાહેબે તેનો સત્કાર કર્યોં. ગેંડો ખુશ થયો. તેણે કહ્યું: ‘હું કંઈ સાધારણ ચોપગું નથી, નાઈલ નદીનો ગેંડો છું. દુનિયામાં મારા જેવું રૂપાળું અને મારા જેવું બુદ્ધિવાળું પ્રાણી તમને ક્યાંય જોવા નહિ મળે. કોઈને પણ જોતાં જ હું કહી આપું કે એનામાં કંઈ માલ નથી! બોલો, તમે એવું કરી શકો છો?’

ડેવિડ સાહેબે કહ્યું: ‘ના, ભાઈ, હું તો બધામાં કંઈ ને કંઈ માલ દેખું છું. મને ક્યાંય અવગુણ દેખાતો નથી એ મારો મોટામાં મોટો અવગુણ છે.’

ગેંડાએ હસીને કહ્યું: ‘બસ, તો! આજે તમને હું એક સરસ પાઠ આપીશ. બાગનાં બધાં પ્રાણીઓને મારી આગળ ખડાં કરો અને મારી કરામત જુઓ! તમે દંગ થઈ જશો?’

પ્રાણીઓમાં ડેવિડ સાહેબનું બહુ માન! કોઈ એમની આજ્ઞા ઉથાપે નહિ. એમની આજ્ઞા થતાં બાગનાં બધાં પ્રાણીઓ આવ્યાં ને પોતાના મોભા પ્રમાણે ગોઠવાઈને ઊભાં. ન આવી શક્યો એક સિંહ. એ માંદો હતો.

ડેવિડ સાહેબે ગેંડાને કહ્યું: ‘ચાલો, હું તમને બધાં પ્રાણીઓની ઓળખ કરાવું!’

ગેંડો કહે: ‘સાહેબ, પહેલાં એમને મારી ઓળખ કરાવો!’

ડેવિડ સાહેબે ગેંડાની ઓળખ આપતાં કહ્યું: ‘આપણા આશ્રમના આ નવા અંતેવાસી છે. તેમનું શુભનામ છે ગેંડો. તેઓ યુગાન્ડાથી અહીં પધાર્યા છે. તેમની ઇચ્છા તમને સૌને મળવાની છે!’

બધાં પ્રાણીઓએ વિવેકથી કહ્યું: ‘પધારો!’

ડેવિડ સાહેબ ગેંડાને લઈને આગળ વધ્યા. પહેલો જ વાઘ હતો. સાહેબે ગેંડાને કહ્યું: ‘આનું નામ વાઘ!’

વાઘે વિનયથી ગેંડાને નમસ્કાર કર્યા. ગેંડાએ સામા નમસ્કાર ન કર્યા. પોતાનો મોભો તૂટે એવું કામ એ કેમ કરે? એણે કહ્યું: ‘વાઘ? નામ ક્યાંક સાંભળ્યું છે. અરે, પણ એને કોઈએ સારી પેઠે ચાબખાનો પ્રસાદ આપ્યો લાગે છે, એના શરીર પર કેવા સોળ ઊઠ્યા છે! એનું મોં જોઈને જ હું કહી શકું છું કે એ આથી પણ વધારે મારને લાયક છે!’

વાઘ સમસમી ગયો, પણ ડેવિડ સાહેબની આમન્યા રાખી શાન્ત રહ્યો.

હવે ડેવિડ સાહેબે હાથીની ઓળખાણ કરાવી. ગેંડાએ હસી પડી કહ્યું: ‘હાથી? એ બે પૂંછડીવાળાને હું ઓળખું છું. સાવ ગંદો છે. એક પૂંછડીથી એ માખો ઉડાડે છે ને બીજી પૂંછડીથી ખાય છે! છી!’

હાથીને આ અપમાન હાડોહાડ લાગી ગયું, પણ ડેવિડ સાહેબને જોઈએ શાન્ત રહ્યો.

હવે વારો આવ્યો જિરાફનો. ગેંડો કહે: ‘જિ—રાફ! સાવ બુધ્ધુ! એક વાર ભગવાને ગુસ્સે થઈ એને બોચીમાંથી પકડી ખેંચ્યો એટલે એની ડોક લાંબી થઈ ગઈ છે. ભાઈસાહેબ આકાશના તારા ગણ્યા કરે છે ને ધરતી પરનું કશું દેખાત નથી.’

જિરાફને બહુ લાગી આવ્યું, પણ એ ચૂપ રહ્યો.

હવે વારો આવ્યો કાંગારુનો. ડેવિડ સાહેબે કહ્યું: ‘આ સજ્જન છેક ઓસ્ટ્રેલિયાથી પધાર્યા છે. બાગની શોભામાં એમણે ઘણો વધારો કર્યો છે.’

ગેંડાએ તિરસ્કારથી કહ્યું: ‘ધૂળ વધારો કર્યો છે! બે પગ લાંબા અને બે પગ ટૂંકા — એ તે કંઈ જાનવર કહેવાતું હશે?’

કાંગારુને ખૂબ જ લાગી આવ્યું, પણ એ શાન્ત રહ્યું.

હવે વારો આવ્યો જિબ્રાનો. સાહેબ કંઈ બોલે એ પહેલાં જ ગેંડો બોલ્યો: ‘હું ઓળખું છું એ ગમારને! કાયમનો માંદો! છાતી પર પાટા બાંધીને ફરે છે. એને કોઈ સારા દાક્તર પાસે લઈ જવાની જરૂર છે.’

‘મને નહિ, તને!’ એવું જિબ્રા કહેવા જતો હતો, પણ ડેવિડ સાહેબનો ઈશારો થતાં એ ચૂપ થઈ ગયો. ડેવિડ સાહેબની હાજરીમાં કંઈ અઘટતું બોલીએ તો એ ડેવિડ સાહેબનું જ અપમાન કર્યું કહેવાય એવું બધાં પ્રાણીઓ સમજતાં હતાં.

પછી વારો આવ્યો ઊંટનો. સાહેબે કહ્યું: ‘આ સજ્જનનું નામ ઊંટ’

ગેંડો જોરથી હસી પડી કહે: ‘આને તમે સજ્જન કહો છો? એના પગ રાંટા છે, ને પીઠે ખૂંધ નીકળેલી છે. પૂંછડી કોઈ અડધી કાપી ગયું છે!’

ઊંટ સ્વભાવે ખૂબ સહિષ્ણુ હતો, એટલે કંઈ બોલ્યો નહિ. પછી સાબરનો વારો આવ્યો. ગેંડાએ પૂછ્યું: ‘આ સજ્જન કે દુર્જન?’

ડેવિડ સાહેબે કહ્યું: ‘સજ્જન!’

આ સાંભળી ગેંડો જોરથી હસી પડ્યો. કહે: ‘સજ્જનના માથા પર ઝાડ ઊગતાં હશે, નહિ? ઝાડ એક નહિ, બે! અને તેય ફળફૂલ વગરનાં! સૂકાં ઠૂંઠા! ખરો સજ્જન!’

પછી વારો આવ્યો હરણનો. સાહેબે કહ્યું: ‘દોડવામાં એક્કો છે!’

ગેંડાએ હસીને કહ્યું: ‘બીને ભાગવામાં એક્કો! પગ કેવા પાતળા છે! ડૂબી મર! ડૂબી મર!’

હરણ મનમાં બોલ્યો: ‘તું જ ડૂબી મર!’

હવે વારો આવ્યો વાંદરાનો. સાહેબે કહ્યું: ‘મહાન કપિ વંશમાં એનો જન્મ થયેલો છે.’

ગેંડાએ કહ્યું: ‘એની લાંબી પૂંછડી જોઈને તમે એમ કહેતા હો તો એ તમારી ભૂલ છે.’

વાંદરાનો મિજાજ ગયો. તેણે દાંતિયા કરી ગેંડાને કહ્યું: ‘અલ્યા, ડેવિડ સાહેબની ભૂલ કાઢનારો તું કોણ?’

ગેંડાને પહેલી જ વાર મોં પર સંભળાવનારો મળ્યો. તેણે ગુસ્સે થઈ ડેવિડ સાહેબને કહ્યું: ‘આ બુઢિયો સજ્જનો ભેગો રહેવાને લાયક નથી!’

હવે વારો આવ્યો સસલાનો. ગેંડો કહે: ‘છે તો અમથું મૂઠી જેવડું ને કાન કેટલાં લાંબા છે! હું કહું છું કે આ કાન એના નથી, એ કોઈના ચોરી લાવ્યો છે.’

હવે નાનાં પ્રાણીઓ આવતાં હતાં, એટલે ગેંડાએ કહ્યું: ‘આવાં મગતરાંને મળવામાં મને રસ નથી!’

ડેવિડ સાહેબે કહ્યું: ‘ભલે, પણ હવે એક મોટા પ્રાણીને મળવાનું બાકી રહે છે!’

‘તો ચાલો ત્યાં!’ ગેંડાએ કહ્યું.

પ્રાણીબાગમાં એક મોટો આયનો હતો. બાગનાં બધાં પ્રાણીઓ જાણતાં હતાં કે એમાં જોનારનું પ્રતિબિંબ પડે છે. કોઈ કોઈ વાર આયનાનાં મોં જોઈ તેઓ એકબીજાની મજાક પણ કરતાં.

ડેવિડ સાહેબ ગેંડાને આયના આગળ લઈ ગયા. પછી ‘આ રહ્યું એ જાનવર!’ કહી પોતે આઘા ખસી ગયા ને આયના પરનો પડદો ખસેડી નાખ્યો. ગેંડાએ આયનામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોયું. એ સમજ્યો કે આ કોઈ નવું પ્રાણી છે. એના સ્વભાવ પ્રમાણે એણે તરત એ પ્રાણીની ઠેકડી શરૂ કરી: ‘અરે, આ વળી કયું જાનવર છે? સાવ કાળું ભૂત છે; પગ તો જાણે છે જ નહિ! પૂંછડીયે ક્યાં છે? અને એના કપાળમાં આ શું છે? શિંગડું? હત્તારીની!’

એ આમ બોલતો જાય ને હસતો જાય! કહે: ‘એનું નાક તો જુઓ! મોં તો જુઓ! હું સાચું કહું છું, સાહેબ, આવું કદરૂપું જાનવર મેં દુનિયામાં ક્યાંય જોયું નથી. હું હોડ બકી કહું છું કે જેવું એનું રૂપ છે એવી જ એનામાં અક્કલ હશે!’

પછી કહે: ‘હેં સાહેબ, શું નામ આ જાનવરનું?’

ડેવિડ સાહેબે ધીરેથી કહ્યું: ‘ગેંડો!’

હવે બધાં પ્રાણીઓ જોરથી હસી પડ્યાં ને બોલ્યાં: ‘એ તું છે! એ તું છે!’

ગેંડો દયામણું મોં કરી ડેવિડ સાહેબની સામે જોઈ રહ્યો. હવે ડેવિડ સાહેબ સિવાય કોઈ જ એને આશ્વાસન આપે એવું નહોતું!

[‘ઢમ ઢમ ઢોલકીવાળો’]

૧૨. રામરાજ્યનાં મોતી

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=47

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૨: રામરાજ્યનાં મોતી — પઠન: વસંત જોશી

હસ્તિનાપુરનો રાજા દરબાર ભરીને બેઠો હતો, ત્યાં એક ભાટ આવ્યો. તેણે રાજાની પ્રશંસાનું ગીત લલકાર્યું:

ધન્ય રાજા તને, ધન્ય તુજ બંધુને,
રામલખમણ તણી જોડ જાણે!
ધન્ય દરબાર આ, ધન્ય દરબારીઓ,
અવધનો રામ-દરબાર જાણે!

બધા ખુશખુશ થઈ ગયા. ભાટે આગળ ચલાવ્યું:

ધન્ય આ બ્રાહ્મણો, ધન્ય આ ક્ષત્રિયો,
ધન્ય પૃથ્વી પટે આવી સૃષ્ટિ!
ધન્ય રાજા, તારા રાજ્યમાં સૌ સુખી,
માગતાં વરસતી મેઘ-વૃષ્ટિ!

બધાં વાહ વાહ! વાહ વાહ! કરવા લાગ્યાં. ત્યાં ક્યાંકથી એક કાગડો ઊડી આવ્યો અને ભાટની પાઘડી પર ચરકીને બોલ્યો: ‘જૂઠાને માથે છી!’

પછી કાગડો કહે: ‘હે રાજા, તમે નથી રામ, તમારું રાજ્ય નથી રામ રાજ્ય, અહીં નથી માગ્યા મેહ વરસતા કે અહીં નથી સૌ સુખી!’

ભાટે કહ્યું: ‘મહારાજ, આ તો કવિતા છે, કાગડો કવિતામાં શું સમજે?’

કાગડાએ કહ્યું: ‘કાગડો કવિતામાં ન સમજે, પણ રામરાજ્યમાં સમજે છે.’

રાજાએ કહ્યું: ‘શું સમજે છે?’

કાગડાએ કહ્યું: ‘જીભે કહું એ શા કામનું? નજરે જ દેખાડું! આપના દરબારમાંથી ચાર ઉત્તમ પુરુષોને મારી સાથે મોકલો!’

રાજાએ રાજ-પુરોહિત, સેનાપતિ, નગરશેઠ અને રાજસેવક એમ ચાર જણને પસંદ કરી તેમને કાગડાની સાથે જવા કહ્યું. ચારે જણા ઘોડેસવાર થઈ કાગડાની પાછળ ચાલ્યા. કેટલાક દિવસની મજલ પછી તેઓ સરયુ નદીના કિનારે અયોધ્યાનગરી પાસે આવ્યા. ત્યાં એક નિર્જન ટેકરી પર વિશાળ વડનું ઝાડ હતું. કાગડાએ ત્યાં એક સ્થળ દેખાડી કહ્યું: હે સજ્જનો, અહીં ખોદો!’

ખોદતાં ખોદતાં જમીનમાં ઘંટ દેખાયો, ચારે જણે જોર કરી ઘંટ ઉપાડ્યો તો એની નીચે સોનાનો થાળ અને થાળમાં બોર બોર જેવડાં મોતી! ગણ્યાં તો પૂરાં અઢાર! કાગડો કહે: ‘ઉપાડો થાળ! આપણે એ રાજાની કચેરીમાં રજૂ કરવાનો છે.

ચારે જણાએ અંદરોઅંદર ઈશારે વાત કરી લઈ એકેક મોતી ઉપાડી પોતાના પહેરવેશમાં છુપાવી દીધું. પછી થાળ લઈને એ કાગડાની પાછળ ચાલ્યા.

હસ્તિનાપુરમાં રાજા દરબાર ભરીને બેઠો હતો, ત્યાં આ ચાર જણાએ મોતીવાળો સોનાનો થાળ તેની સામે ધર્યો. જોઈને રાજાની આંખો ચમકી; થાળ કોનો છે, ક્યાંથી આવ્યો, શા માટે છે એવું કંઈ પણ પૂછ્યા વગર રાજાએ થાળ જોઈ સીધો હુકમ કર્યો: ‘પ્રધાનજી, મોતીનો આ થાળ મારી ખાનગી તિજોરીમાં મૂકી દો!’

પ્રધાન થાળ લઈને ચાલ્યો, ત્યાં રાજાનો ભાઈ દરબારમાંથી ઊઠી તેની સામે આવ્યો ને બોલ્યો: ‘ચાર મોતી મને દઈ દો! નીકર આ તલવાર —’

પ્રધાને તરત ચાર મોતી એને દઈ દીધાં; સાથે સાથે બે મોતી પોતાના ખિસ્સામાં સેરવી દીધાં. એટલામાં રાણીની નજર આ મોતી પર પડી. તેણે હુકમ કર્યો: ‘થાળ સમેત મોતી મને આપો!’

પ્રધાને બાકીનાં આઠે મોતી સાથેનો થાળ રાણીને દઈ દીધો. પછી એ કચેરીમાં જઈને બેઠો.

રાણીને મોતી એવાં ગમી ગયાં કે તેણે તે જ ઘડીએ ઝવેરીને બોલાવી તેનો હાર બનાવી આપવા કહ્યું. ઝવેરીએ કહ્યું: હાર માટે પૂરાં અઢાર મોતી જોઈએ.’

રાણીએ તે જ ઘડીએ કચેરીમાં આવી રાજાને કહ્યું: ‘જ્યાંથી આ આઠ મોતી આવ્યાં હોય ત્યાંથી બીજાં દશ મગાવી આપો, મારે એનો હાર બનાવવો છે.’

રાજાએ નવાઈ પામી કહ્યું: ‘મોતી આઠ કેમ? થાળમાં ચૌદ મોતી હતાં.’

રાણીએ કહ્યું: ‘આઠ જ હતાં!’

ત્યારે રાજાએ પ્રધાનને પૂછ્યું: ‘બીજાં છ મોતી ક્યાં ગયાં?’

પ્રધાને પોતાના માથેથી ગાળિયો ઉતારતાં કહ્યું: ‘આપના ભાઈ — મારી સામે એમણે તલવાર તાણી —’

રાજાના ભાઈએ જોયું કે મારા માથે છ મોતીનો આરોપ આવે છે, એટલે એ બોલી ઊઠ્યો: ‘મેં ચાર મોતી લીધાં છે! આ રહ્યાં!’

હવે રાજાએ પ્રધાન સામે જોઈ કરડી આંખ કરી કહ્યું: ‘ચાર કે છ?’

તરત પ્રધાને પોતાની પાસેની બે મોતી કાઢી દઈ કહ્યું: ‘ચાર અને આ બે!’

રાણી કહે: ‘હવે માત્ર ચાર ખૂટે!’

કાગડો કહે: ‘એ પણ મળી રહેશે!’

રાજાએ કહ્યું: ‘કેમ કરી મળી રહેશે? થાળમાં પહેલેથી જ ચૌદ મોતી હતાં. મેં બરાબર ગણ્યાં હતાં.’

કાગડાએ કહ્યું: ‘પણ આપના પહેલાં આપના ચાર ઉત્તમ પુરુષોએ એ ગણ્યાં હતાં — એ અઢાર હતાં!’

હવે એ ઉત્તમ પુરુષોને જોયા હોય તો કાપો તો લોહી ન નીકળે!

રાજાએ કરડી આંખે એમની સામે જોયું. ચાર જણે બીતાં બીતાં પોતાનાં કપડાંમાં સંતાડેલું એક એક મોતી કાઢીને રાજાને દઈ દીધું.

રાણી કહે: ‘વાહ, અઢાર મોતી થઈ ગયાં! મારો હાર સરસ થશે!’

કાગડાએ કહ્યું: ‘મહારાજ, જોયું? આ ઉત્તમ પુરુષો! આ તમારા પ્રધાન! આ તમારા ભાઈ! આ તમારાં રાણી અને આ તમે પોતે!’

રાજાએ કહ્યું: ‘આ હું પોતે એટલે? કેમ, હું કેવો છું?’

કાગડાએ કહ્યું: ‘એ જાણવા માટે આ મોતીની વાત મારે તમને કહેવી પડશે. તો સાંભળો!

‘અયોધ્યામાં રાજા રામ રાજ્ય કરતા હતા તે વખતની વાત છે. એકવાર ગામના નગરશેઠની પુત્રવધૂએ કંઈક વ્રત કર્યું. વ્રતના ઉપવાસનાં પારણાં કરતી વખતે તેણે હઠ કરી કે સીતા માતાજી પોતાના હાથે મને જમાડે તો જ હું જમું! નગરશેઠે સીતાજીને વિનંતી કરી કે મારી પુત્રવધૂ આવી ગાંડી હઠ લઈને બેઠી છે, શું કરું? આ સાંભળતાં જ સીતા માતાજી બોલ્યાં: ‘દીકરી માની પાસે લાડ નહિ માગે તો કોની પાસે માગશે? ચાલો, હું આવું છું.’ કહી તરત એ ઊભાં થયાં. નગરશેઠને ઘેર જઈ એમણે શેઠની પુત્રવધૂને ખોળામાં લઈ કોળિયા કરી કરીને એને ખવડાવ્યું. પછી એ પાછાં ફરતાં હતાં ત્યાં નગરશેઠ સોનાના થાળમાં અઢાર મોતી લઈને તેમને અર્પણ કરવા આવ્યો, પણ સીતાજી કહે: ‘દીકરીના ઘરનું મારાથી કંઈ જ લેવાય નહિ!’ આમ કહી એ રથમાં બેસી ચાલ્યાં ગયાં. નગરશેઠ હાથમાં થાળ લઈને ‘માતાજી! માતાજી! કરતો એમની પાછળ ગયો, પણ માતાજીના ઘરનાં બારણાં બંધ હતાં, એટલે મોતીવાળો થાળ ઘર આગળ ચોકમાં મૂકી એ પાછો ફરી ગયો. એ પછી કંઈ કેટલાયે માણસો ત્યાં થઈને પસાર થયા, પણ કોઈ એ થાળને અડક્યું સુધ્ધાં નહિ.

‘રાત્રે પ્રતિહારી આંગણામાં આંટા મારતો હતો, ત્યાં એને આ થાળ વચમાં નડ્યો, એટલે એણે એક મોટો ઘંટ લાવી એનાથી થાળને ઢાંકી દીધો. બસ, તે દિવસથી એ મોતીનો થાળ ઘંટની નીચે દટાયેલો જ રહ્યો. ન કોઈએ ઘંટ ઊંચો કરીને જોયું કે ન કોઈએ નીચે શું છે એની કશી પૃચ્છા કરી! વર્ષો વીત્યાં, યુગો વીત્યા, પટ્ટણનું દટ્ટણ થઈ ગયું! એ જગાએ આજે એક વિશાળ વડનું ઝાડ ઊભું છે.’

રાજાએ કહ્યું: ‘એ ખરું, પણ કાક, તું આ ક્યાંથી જાણે? તું તો માત્ર કાગડો છે!’

કાગડાએ હસીને કહ્યું: ‘મહારાજ, બોલકા માણસે મૂગાં પશુપંખી પાસેથી ઘણું જાણવા — શીખવાનું છે. કાક ભુશુંડીનું નામ તો તમે સાંભળ્યું છે ને? હું એ મહાયોગી કાક ભુશુંડીના વંશનો છું. મારા કુળમાં હજારો વર્ષથી રામરાજ્યનાં મોતીની આ વાત સૌ જાણે છે. દુનિયા આગળ વધી છે કે પાછળ લથડી છે તે માપવાનો અમારો આ ગજ છે. જુઓને, રામના રાજ્યમાં મોતીનો આ થાળ પડ્યો છે, પણ કોઈ એની સામું જોતું નથી! પ્રતિહારી જેવો સામાન્ય માણસ પણ તેના લોભમાં પડતો નથી અને અહીં તમારા ચાર ઉત્તમ પુરુષો તેમાંથી એક એક મોતી ચોેરી લે છે, પ્રધાનજી બે મોતી ચોરે છે, તમારા ભાઇ તલવાર તાણી ચાર મોતી લૂંટે છે, તમારી રાણી આઠ મોતી પડાવે છે ને બીજાં દશની રઢ લે છે અને તમે? તમે પણ મોતી કોનાં છે ને કેમ છે એવું કંઈ પૂછ્યા ગાછ્યા વિના સીધાં જ એ તમારી ખાનગી તિજોરીમાં જમા કરાવી દો છો!’

પછી ભાટની સામે જોઈ તેણે કહ્યું: ‘બોલ, કવિ, આ રામરાજ્ય છે? આ રામનો દરબાર છે?’

કોઈ જ કંઈ બોલ્યું નહિ.

રાજાએ જોયું તો મોતી કે થાળ કશું જ ત્યાં નહોતું. એ બોલી ઊઠ્યો: ‘હેં, થાળ ક્યાં ગયો? મોતી ક્યાં ગયાં?’

કાગડો હસી પડ્યો. કહે: ‘રાજા એ રામરાજ્યનાં મોતી હતાં. લોભનો સ્પર્શ થયો, એટલે અદૃશ્ય થઈ ગયાં!’

આટલું કહી કાગડો ઊડી ગયો.

[લાડુની જાત્રા]

૧૩. ભગા પટેલની ભેંશ

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=49

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૩: ભગા પટેલની ભેંશ — પઠન: પન્ના ત્રિવેદી

ભગા પટેલની પાસે એક ભેંશ હતી. દેખાવે હાથી જેવી લાગે. સૌ કહે: ‘ભેંશ તો ભગા પટેલની, શિંગડાં તો ભગા પટેલની ભેંશનાં!’

એક વાર પટેલ ભેંશને તળાવે પાણી પાવા લઈ ગયા. બે પગ પાણીમાં અને બે પગ બહાર રાખી ભેંશ પાણી પીવા લાગી. પાણીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ ભેંશ કહે: ‘કેમ રે, માશી, તું માથું હલાવે છે, તારે મને કાંઈ કહેવું છે?’

પ્રતિબિંબે કહ્યું: ‘હા! તેં બે પગ બહાર રાખ્યા છે તે ચારે પગ પાણીમાં રાખ ને?’

ભેંશે ચારે પગ પાણીમાં મૂક્યા. તળાવમાં એટલો કાદવ હતો કે ભેંશના પગ કાદવમાં ઊતરી ગયા, ભેંશને એ કાદવ મીઠા માખણ જેવો લાગ્યો. ત્યાં ફરી પેલું પ્રતિબિંબ બોલ્યું: ‘ભેંશ રે ભેંશ! ભેંશ જેવી ભેંશ થઈને તને માખણ જેવા કાદવની કદર નથી એ કેવું?’

ભેંશે કહ્યું: ‘કદર નથી કેમ? છે! દેખ!’ બોલતાં બોલતાં ભેંશ કાદવમાં આળોટી પડી. એને ખૂબ મજા પડી. પટેલે ભેંશને બહાર નીકળવા ડચકારા કર્યા, પણ ભેંશ સાંભળે તો ને? છેવટે પટેલે હાથમાંનો સોટો ઉગામી કહ્યું: ‘તને વાઘ ખાય!’

ભેંશને આવું કહેવું એ ભેંશનું અપમાન કરવા બરાબર છે. બીજી ભેંશો એ સહન કરે, પણ ભગા પટેલી ભેંશ કંઈ સહન કરે? એણે સામું કહ્યું: ‘તમે મારું અપમાન કરો છો, પટેલ! તમને કોગળિયું ખાય એવું હું તમને કહું તો તમને કેવું લાગશે?

પટેલે ગુસ્સામાં આવી કહ્યું: ‘તને ટાબરિયો વાઘ ખાય!’

આ તો અપમાન પર અપમાન! ભેંશની એ સહન થયું નહિ. એ બોલી ઊઠી: ‘એ તમારો ટાબરિયો બાબરિયો મને શું ખાતો’તો! હું એને ખાઈ જાઉં!’

‘તો ચાલ, તને ટાબરિયા ભેગી કરું!’ પટેલ હજી ગુસ્સામાં હતા.

હવે ભેંશ તળાવમાંથી બહાર નીકળી. પટેલ એને ખરેખર ટાબરિયા વાઘને ઘેર લઈ ગયા. વાઘને કહે: ‘ટાબરિયા, તું મારી ભેંશને ખાય તો ખરો!’

ટાબરિયો ભેંશને જોઈ ખુશ થયો, કહે: ‘ આને ખાવાનું મને ઘણા વખતથી મન છે.’

પટેલે કહ્યું: ‘તો કર કુસ્તી ને હરાવ એને!’

વાઘ કહે: ‘અબ ઘડી!’

ભેંશ કહે: ‘તૈયારીનો વખત આપ્યા વિના હું કોઈની સાથે લડતી નથી. હું તને બે દિવસનો વખત આપું છું. ત્યાં લગીમાં તારાં હથિયાર સજી તૈયાર થઈ જા! પણ પરમ દિવસે સાંજે ગધેડિયા મેદાનમાં!’

વાઘે કહ્યું: ‘મારે સમયની જરૂર નથી.’

ભેંશે કહ્યું: ‘સમય આપ્યા વિના હું તારી સાથે લડું ને તું મરી જાય તો દેશમાં મારી બદબોઈ થાય કે ભગા પટેલની ભેંશે ઓચિંતો હુમલો કરી ટાબરિયા વાઘને મારી નાખ્યો!’

વાઘે કહ્યું: ‘પણ હું મરવાનો નથી.’

ભેંશે કહ્યું: ‘એવું તું કહે છે ને? હું શું કહું છું એ તું જાણે છે? હું કહું છું કે તું મરવાનો છે.’

વાઘ હબકી ગયો. તેણે કહ્યું: ‘ઠીક, તો પરમ દિવસે સાંજે ગધેડિયા મેદાનમાં!’

ગબલા શિયાળે આ સમાચાર આખા વનમાં ઘેર ઘેર પહોંચાડી દીધા.

વાઘ એનાં હથિયારો — નખ ને દાંત અણીદાર કરવા લાગી ગયો. ખાવાપીવાનો પણ એને વખત રહ્યો નહિ. કહે: ‘ભગા પટેલની ભેંશને મારીને પારણાં કરીશ.’

હવે ભેંશે શું કર્યું તે જોઈએ: એણે ખાવાપીવાનું છોડ્યું નહિ. ઊલટું ખા ખા કર્યું, ને શિંગડાંને ધાર કાઢી. બીજે દિવસે એ પેલા તળાવમાં જઈને પડી ને માખણિયા કાદવમાં ખૂબ આળોટી. એના શરીર પર કાદવનો જાડો થર જામ્યો અને પછી બહાર નીકળી એ ધૂળમાં ને કાંકરામાં આળોટી. ધૂળકાંકરા શરીર પરના કાદવમાં ચોંટી ગયા અને શરીર પર જાડા બખતર જેવું થઈ ગયું. પછી એ ગધેડિયા મેદાનમાં જઈને ઊભી. ટાબરિયો વાઘ ત્યાં હાજર હતો. પપૂડો વાંદરો ન્યાયાધીશ બની વચમાં ઊભો હતો. એણે જાહેર કર્યું કે હું ગુલાંટ ખાઉં છું. મારી પૂંછડી જો જમણી તરફ પડે તો પહેલો દાવ વાઘનો — એણે ભેંશ પર ત્રણ હુમલા કરવાના; અને જો પૂંછડી ડાબી તરફ પડે તો પહેલો દાવ ભેંશનો — એણે વાઘ પર ત્રણ હુમલા કરવાના!

પપૂડાની પૂંછડી જમણી તરફ પડી. પહેલો દાવ વાઘનો આવ્યો. તે ખુશ ખુશ થઈ ગયો. કહે: ‘એક જ હુમલામાં ભેંશને ખતમ કરી નાખું! ત્રણ દિવસનો ભૂખ્યો છું, આજે ધરાઈને જમું!’

પહેલો હુમલો એણે જોરદાર કર્યો. એના નખ ભેંશના શરીરમાં ખૂંપી ગયા ને ભેંશના શરીરનો એક ટુકડો કપાઈને પડ્યો! પણ એ ટુકડો તો કાદવ કીચડના બખતરનો હતો! વાઘે ફરી હુમલો કર્યો, ફરી હુમલો કર્યો. દરેક વખતે ભેંશના શરીરમાંથી લોહીનું એક ટીપું નીકળ્યું નહિ. વાઘ ગુસ્સાથી ધૂવાંપૂવાં થઈ ગયો. એ ચોથો હુમલો કરવા જતો હતો, ત્યાં પપૂડા ન્યાયાધીશે કહ્યું: ‘ખબરદાર, હવે ભેંશનો વારો છે.’

ભેંશે માથું નીચું કરી શિંગડાં તૈયાર કર્યાં. પહેલા જ હુમલામાં એણે વાઘને શિંગડાથી વીંધી નાખ્યો. શિંગડાં વાઘના પેટમાં ગયાં ને એ ચીસ પાડી ઊઠ્યો. બીજા હુમલામાં એનું માથું ફાટી ગયું ને ત્રીજા હુમલામાં એ લાંબો સોડ થઈ ગયો, મરી ગયો.

ન્યાયાધીશે જાહેર કર્યું કે ભગા પટેલની ભેંશનો વિજય થાય છે.

ચારે તરફ તાળીઓનો ગડગડાટ થઈ રહ્યો.

ભગા પટેલે ભેંશને ધન્યવાદ આપ્યો ને કહ્યું: ‘હવે હું કદી નહિ કહું કે તને વાઘ ખાય, પણ વાઘને કહીશ કે તને મારી ભેંશ ખાય!’

[લાડુની જાત્રા]

૧૪. 'દે' નું 'લે' થઈ ગયું!

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=51

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૪: ‘દે’ નું ‘લે’ થઈ ગયું! — પઠન: સુરેખા દવે

ગામડા ગામનો એક બ્રાહ્મણ હતો. ઘેર થોડી ખેતી હતી. ખેતી માટે બે બળદ હતા. બનવાકાળ તે એક બળદ ઓચિંતાનો મરી ગયો. એક બળદથી ખેતી થાય નહિ અને બીજો બળદ ખરીદવાના પૈસા નહિ. કરવું શું? કોઈકે કહ્યું કે રાજાની કચેરીમાં જઈને મદદ માગ.

બ્રાહ્મણનો દીકરો ભણીગણીને પંડિત થયો હતો. અને શહેરમાં રહેતો હતો. કોઈ કોઈ વાર એ રાજાના દરબારમાં પણ જતો હતો. બ્રાહ્મણ શહેરમાં આવ્યો. તેણે દીકરાને કહ્યું: ‘બે બળદ હતા, એક મરી ગયો, તું રાજાને કહે કે મને બીજો બળદ આપે!’

બ્રાહ્મણપુત્ર કહે: ‘મેં તો કોઈની પાસે ન માગવાનું એવું વ્રત લીધું છે. એટલે જે કરવું તે તમારે જ કરવું પડશે.’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘મેં કદી નથી જોયો રાજા કે નથી જોયો રાજાનો દરબાર! મને એ કેમ ફાવશે?’

પુત્રે કહ્યું: ‘રાજાની આગળ કેવી રીતે ઊભા રહેવું, કેવી રીતે બોલવું ને શું બોલવું તે બધું હું તમને શીખવી દઈશ. તમે ચિંતા ન કરો.

એ જ દિવસે પુત્રે પિતાને તાલીમ આપવાનું શરૂ કરી દીધું. તેણે ઘાસના પૂળા ઊભા કરી રાજાનો દરબાર બનાવ્યો. એક મોટો પૂળો થયો રાજા, અને તેની બાજુમાં બે પૂળા ઊભા — એક દીવાન થઈને અને બીજો કોટવાલ થઈને! આ દરબારમાં પિતા-પુત્રે પ્રવેશ કર્યો. ‘રાજાનો જય હો!’ કહી પુત્રે રાજાને પ્રણામ કર્યા, એનું જોઈને પિતાએ પણ પ્રણામ કર્યા.

પછી પુત્રે પિતાને આ શ્લોક બોલવા કહ્યું:

ખેડૂત છું હું, બ્રાહ્મણ છું હું, મારે બળદ બે,
એક બળદ મૂઓ! હે રાજા, બીજો હવે તું દે!

પુત્રે કેટલી મહેનત કરી, તોયે પિતાને આ શ્લોક બોલતાં આવડે નહિ. પણ પુત્રે તાલીમ ચાલુ રાખી. બે મહિને જતાં બ્રાહ્મણને આ શ્લોક બોલતાં આવડ્યો. ઘાસના પૂળાના દરબારમાં રાજા બની બિરાજતા પૂળાની આગળ એણે શ્લોક ભૂલચૂક વગર બોલી બતાવ્યો.

બીજે દિવસે પુત્ર પિતાને લઈ રાજાના દરબારમાં ગયો. પિતા—પુત્ર રાજાને પ્રણામ કરી એક બાજુ ઊભા. ઘાસના પૂળાઓને બદલે અહીં જીવતા જાગતા માણસોનો ઠઠેરો જોઈ બ્રાહ્મણ મૂંઝાયો. ઝટ ઝટ એણે પેલો ગોખેલો શ્લોક બોલી નાખ્યો:

ખેડૂત છું હું, બ્રાહ્મણ છું હું, મારે બળદ બે,
એક બળદ મૂઓ! હે રાજા, બીજો હવે તું લે!

ગભરાટમાં ‘દે’ બોલવા જતાં ‘લે’ બલાઈ ગયું!

રાજાએ હસીને કહ્યું: ‘બ્રાહ્મણ, તારા ઘરમાં ઘણા બળદ લાગે છે!’

આનો જવાબ દીધો બ્રાહ્મણ-પુત્રે. તેણે કહ્યું: ‘આપની કૃપાથી હવે ઘણા થશે! આજે તો માત્ર એક બળદ છે.’

હવે બ્રાહ્મણનો સભાક્ષોભ જતો રહ્યો હતો. તેણે બોલવા માંડ્યું: ‘મહારાજ, હું તો ગામડા ગામનો ગરીબ ખેડૂત છું — ભગવાનની દયાથી થોડી જમીન છે તે ખેડી ખાઉં છું. એ સિવાય આ ‘દે’માં મને કંઈ સમજ પડતી નથી. બબ્બે મહિના લગી ગોખ ગોખ કર્યું કે દે, દે! પણ બોલવા બેઠો ત્યારે બોલાઈ ગયું કે લે, લે, લે! તો બાપજી, મારી પાસે એક બળદ છે તે આપ ખુશીથી સ્વીકારો! આમે એક બળદે કંઈ ખેતી થવાની નથી, એટલે મને એનું કંઈ સુખદુ:ખ નથી.

રાજાએ કહ્યું: ‘તમને નથી, પણ મને છે. મારી રૈયતનું આવું ઉદાર દિલ જોઈ મને બહુ આનંદ થાય છે. હું તમારા બળદનો સ્વીકાર કરું છું અને તમને સોને મઢેલી શિંગડીઓવાળા બે બળદ ભેટ આપું છું. મારા પર કૃપા કરી એ સ્વીકારો!’

આખી સભામાં આનંદ આનંદ થઈ ગયો.

[લાડુની જાત્રા]

૧૫. ચટકચંદ ચટણી

પાટણપુર ગામના ભાખરિયા તળાવને કાંઠે દેડકાંની નગરી હતી. તેમાં જાણીતા ચટણી કુળમાં ચટકચંદ ચટણી નામે એક જુવાન દેડકો રહેતો હતો. મા-બાપનો એકનો એક દીકરો એટલે એ ખૂબ લાડમાં ઊછર્યો હતો.

પેલી ફૂલણજી દેડકીની વાત તમે સાંભળી છે ને? એ ફૂલણજી દેડકી આપણા આ ચટકચંદ ચટણીની ફઈ થાય. ચટકચંદ કંઈ કામ ધંધો કરે નહિ અને રખડુ ભાઈબંધો ભેગો ભટક્યા કરે, જેની તેની સાથે ઝઘડા કરે, તેથી તેના બાપા કોઈ વાર તેને ઠપકો આપતા, તો ચટકચંદ આ ફૂલણજી ફઈને ઘેર ભાગી જતો. ત્યાં ફઈ એનું ઉપરાણું લઈ એના બાપને વઢી નાખતી.

એકવાર ચટકચંદે તળાવ કાંઠે બકરીને ચરતી જોઈ. કંઈ પણ કારણ વગર એણે ડ્રાંઉ ડ્રાંઉ કરી કૂદીને બકરીના નાક પર લાત મારી. બકરી ડાહી, એટલે કંઈ બોલી નહિ, ત્યાંથી ચાલી ગઈ. ચટકચંદ કહે: ‘હું કેવો બહાદુર છું! બધાં મારાથી બીએ છે!’

થોડા દિવસ પછી એક ગધેડો ચરતો ચરતો ત્યાં આવ્યો. એને બિવડાવી કાઢવા ડ્રાંઉ ડ્રાઉં કરતો ચટકચંદ પાછળ પડ્યો. ગધેડો કંઈ બોલ્યો નહિ, પણ એના પાછલા પગથી એણે શી ખબર શી ચાલાકી કરી કે ચટકચંદ ઊછળીને તળાવમાં જઈ પડ્યો! પાણીમાં પડ્યો એટલે બચી ગયો, જમીન પર પડ્યો હોત તો મરી ગયો હોત!

આમ દિવસે દિવસે ચટકચંદનું તોફાન વધતું જતું હતું. બાપે વિચાર કર્યો કે એને પરણાવી દઉં તો એ ડાહ્યો થઈ જશે. એમણે એના માટે કન્યા શોધી કાઢી.

ચટકચંદ કહે: ‘હું કન્યાની પરીક્ષા કરી જોઉં, પછી વાત!’

કન્યાની પરીક્ષા કરવા એ થનાર સસરાને ઘેર ગયો. સસરા ‘ઊંચી હવેલીવાળા’ કહેવાતા હતા. ત્યાં ચટકચંદને ખૂબ માનપાન મળ્યાં.

સાંજે ચટકચંદ સસરાના બગીચામાં ફરવા નીકળ્યો. સાથે એને પરણવા વાળી દેડકી પણ હતી. પાણીમાં ફરતાં ફરતાં ચટકંચદે એક જગાએ બે ઊંચા થાંભલા જોયા. ચટકચંદ કહે: ‘વાહ, કેવી ફક્કડ સફેદ આરસની થાંભલીઓ છે!’

આ સાંભળી દેડકી ભયભીત થઈ ગઈ. તે બોલી: ‘મારા બાપાએ મને આવી થાંભલીઓ પાસે જવાની ના કહી છે. અહીં તો બધા આવી થાંભલીઓથી બીએ છે.’

ચટકચંદે કહ્યું: ‘તારા બાપા બીકણ અને અહીંના બધાયે બીકણ! મને લાગે છે કે બીવા સિવાય એ લોકોને બીજું કંઈ આવડતું નથી.’

પોતાનો થનાર પતિ આવો બહાદુર છે એ જોઈ દેડકી ગર્વથી બોલી: ‘તો આવે વખતે તમે શું કરો?’

ચટકચંદે ચટ દઈને કહ્યું: ‘હું એ થાંભલીઓને પકડી હીંચકા ખાઉં!’ બોલતાંની સાથે જ બે થાંભલીઓને બે હાથે પકડી એ હીંચકા ખાવા લાગ્યો. હીંચકા ખાતો જાય ને ગાતો જાય:

હું પાટણપુરનો પટણી, મારું નામ ચટકચંદ ચટણી,

હું મોતને મારી કાઢું, એવી પાકી મારી કટણી!

હું પાટણપુરનો પટણી!

દેડકી તો આ જોઈ એવી ફુલાય, એવી ફુલાય કે ન પુછો વાત! કહે: ‘ચટણીકુમાર, ફરી ગાઓ!’ મારે તમારું આ ગીત મોઢે કરવું છે.

ચટણીકુમાર હરખથી ફાટ ફાટ થઈ ફરી ગાવા લાગ્યા:

હું પાટણપુરનો પટણી, મારું નામ ચટકચંદ ચટણી!

હું મોતને મારી કાઢું!

એકદમ ચટકચંદ ચટણીના મોંમાંથી કાળી ચીસ નીકળી ગઈ: ‘ઓ બાપ રે!’ મેડમકુમારીની આંખો ભયથી ફાટી ગઈ. ચટકચંદ જેને થાંભલીઓ સમજી હીંચકા ખાતો હતો એ પાણીમાં ઊભેલા બગલાના બે પગ હતા. ચટકચંદ બગલાની ચાંચમાં પકડાઈને પાણીમાંથી બહાર ખેંચાઈ ગયો હતો ને હવામાં ટાંટિયા હલાવી તરફડતો હતો.

થોડીવાર પછી એ બગલાના મોંમાં ઓરાઈ ગયો. ચટકચંદ ચટણીની જીવનકથા અહીં પૂરી થઈ.

[‘ચિત્તરંજન વાર્તાવલિ’]

૧૬. કંજૂસનો કાકો

કાશીપુરમાં એક શ્રીમંત શેઠિયો હતો.

એ દિલનો ઘણો ઉદાર હતો. દીનદુ:ખીને એ છૂટે હાથે અન્નવસ્ત્ર અને ધન આપતો. એ માટે એણે એક દાનશાળા ખોલી હતી.

વખત જતાં એનું મરણ થયું. હવે એની મિલકતનો ધણી થયો એનો પુત્ર ઇલ્લીસ. બાપા કેટલું ધન મૂકી ગયા છે એની એને ખબર નહોતી, એટલે છ મહિના લગી રાત ને દિવસ ધનભંડારમાં બેસી એણે એ ધન ગણ ગણ કર્યું. એંશી કરોડનું ધન થયું. ઇલ્લીસ કહે: ‘બસ, આટલું જ? આ તો છ મહિનામાં ગણાઈ ગયું! જેને ગણતાં છ મહિના થયા એને વાપરતાં છ દિવસ પણ નહિ લાગે! આવડી અમથી દોલત પર મારા બાપનો ઉડાઉ ખરચો કેમ પોસાય? બાપામાં અક્કલ ઓછી, પણ મારામાં તો ઘણી છે.’

એણે દાનશાળા બંધ કરી દીધી ને નોકરચાકરને છૂટા કરી દીધા.

એના બાપ જે આસન પર બેસી દાન કરતા એ આસન પર બેસવાનું યે એણે ટાળ્યું. ઘરનો ખરચો પણ એણે ખૂબ ઘટાડી દીધો અને એટલી બધી કંજૂસાઈ કરવા માંડી કે લોકો હવે એને ‘કંજૂસનો કાકો’ કહી ઓળખવા લાગ્યા.

એક વાર ઇલ્લીસને દ્રાક્ષાસવ પીવાનું મન થયું. એ જાણી એની પત્નીએ કહ્યું: ‘વાહ, એમાં શું? ઘરમાં બધાં પીએ એટલો દ્રાક્ષાસવ મંગાવીએ!’

ઇલ્લીસે ગુસ્સે થઈને કહ્યું: ‘તું પૈસા તારા બાપના ઘરેથી લાવી છે? છટ્, હું એકલો જ પીશ. ઘરમાં પીઉં તો કોઈ જુએ ને આશા કરે, એટલે નદીકિનારે એકાંતમાં જઈને પીશ.’

આમ કહી દ્રાક્ષાસવની ચંબુડી લઈને એ ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયો અને ગામથી દૂર એકાંતમાં એક ઝાડ નીચે એ દ્રાક્ષાસવ પીવા બેઠો.

સ્વર્ગમાં ધર્મરાજાએ ઇલ્લીસના પિતાને કહ્યું: ‘તમે ઘણું દાન કર્યું, નહિ?’

ઇલ્લીસના બાપે કહ્યું: ‘વીસ કરોડનું ધન મેં દયાદાનમાં વાપર્યું હશે.’

‘બધું જ ધન?’ ઇન્દ્રે પૂછ્યું:

‘ના, મરતી વખતે મારી પાસે એંશી કરોડનું ધન રહ્યું હતું. તે મારા દીકરાને વારસામાં મળ્યું. એમાંથી મારું દાન-ધર્મનું કામ એ આગળ ચલાવશે.

ધર્મરાજે કહ્યું: ‘વાહ, ત્યારે તો તમે બેય કામ સાધ્યાં — દાન પણ કર્યું અને ઘર પણ સાચવ્યું! ઠીક, તો તમારું દાનધર્મનું કામ કેવું આગળ ચાલે છે એ જોવું છે? પણે જુઓ! પેલી તમારી દાનશાળા!’

બાપે જોયું તો દાનશાળાને તાળું લાગેલું હતું.

ધર્મરાજે કહ્યું: ‘હવે પણે જુઓ! એ જ તમારો દીકરો?’

બાપે જોયું તો દીકરો ઇલ્લીસ એકલો સંતાઈને દ્રાક્ષાસવ પીતો હતો અને બોલતો હતો: ‘મારા જેટલી અક્કલ મારા બાપમાં હોત અને એમણે ભિખારડાંને આપવામાં ધન ન વાપર્યું હોત તો આજે મારી પાસે સો કરોડનું ધન હોત!’

આ જોઈ — સાંભળી બાપની આંખો કપાળે ચડી ગઈ. એનાથી બોલાઈ ગયું: ‘ધૂળ પડી મારા ધનમાં! મેં ધન ભેગું કર્યું એ મારી ભૂલ! અને મેં એ જાતે વાપર્યું નહિ એ મારી બીજી મોટી ભૂલ! મેં માન્યું કે મારા ધનના ઢગલામાંથી મારો દીકરો થોડુંકે દલિતપીડિતને આપશે ને એમની સેવા કરશે; પણ એણે તો દાનશાળા જ બંધ કરી દીધી!’

એને એટલું બધું લાગી આવ્યું કે એ બોલી ઊઠ્યો: ‘હમણાં જ હું જાઉં છું. ને મારું બધું ધન દાનમાં આપી દઉં છું.’

ધર્મરાજની કૃપાથી ઇલ્લીસના બાપે ઇલ્લીસનું જ રૂપ ધારણ કર્યું: એ જ હાથપગ, એ જ ચાલ, એ જ ચહેરો, એ જ અદા! આમ ઇલ્લીસનો બાપ ઇલ્લીસ બની પોતાને ઘેર આવ્યો. નોકરચાકરોને એણે કહી દીધું કે ‘આજકાલ વેશધારીઓ વધી પડ્યા છે, કોઈ મારો વેશ લઈને આવે તો એને ઘરમાં ઘૂસવા દેવો નહિ!’ આમ કહી એ ઘરમાં પોતાના જ પેલા જૂના આસન ઉપર જઈને બેઠો. પતિને એ આસન પર બેઠેલો જોઈ ઇલ્લીસની પત્ની નવાઈ પામી મનમાં બોલી: ‘આજે એ બાપના પવિત્ર આસન પર બેઠા છે, તો ભગવાન કરે ને એમનામાં બાપના જેવી દાનધર્મની બુદ્ધિ આવે!

આસન પર બેઠા પછી ઇલ્લીસના બાપે નોકરને બોલાવી હુકમ કર્યો કે ગામમાં પડો વજડાવો કે જેને ધન જોઈતું હોય તે ઇલ્લીસ શેઠને ઘેર આવી લઈ જાય!’

આવી વાતને ફેલાતાં વાર ન લાગે, ઇલ્લીસના ઘર આગળ લોકોનાં ટોળાં થયાં. ઇલ્લીસે ખોબા ભરી ભરીને સૌને ધન આપવા માંડ્યું. બધે ઇલ્લીસની ઉદારતાનાં વખાણ થવા માંડ્યાં ગામડાના એક ગરીબ માણસને ખોબો ધન મળ્યું, સાથે ઇલ્લીસનો રથ પણ મળ્યો. ઇલ્લીસના રથમાં બેસી એ ઘેર જવા નીકળ્યો. ઊભે રસ્તે એ સૌ સાંભળે તેમ મોટેથી ઇલ્લીસનો જશ ગાતો જતો હતો: ‘વાહ ઇલ્લીસ શેઠ, વાહ! ઉદારતામાં તું તારા બાપને યે ટપી ગયો!’

ઇલ્લીસ જ્યાં સંતાઈને દ્રાક્ષસવ પીતો હતો ત્યાં થઈને આ રથ નીકળ્યો અને આ શબ્દો ઇલ્લીસના કાને પડ્યા. ચમકીને એણે જોયું તો એનો જ રથ, અને કોઈ અજાણ્યો જ માણસ એમાં બેઠેલો હતો!

દોડતા આવી એણે ઘોડાની લગામ પકડી લીધી ને ગુસ્સામાં કહ્યું: ‘તું ચોર છે! આ મારો રથ લઈ ક્યાં જાય છે?’

રથવાળાએ કહ્યું: ‘આ તો ઇલ્લીસ શેઠનો રથ છે. એમણે પોતે સ્વહસ્તે મને એ ભેટ આપ્યો છે. સાથે આ ધન પણ આપ્યું છે. તારે ધન જોઈતું હોય તો તુંયે જા એમને ઘેર! શેઠે એંશી કરોડનું ધન દાન કરવા કાઢ્યું છે.

ઇલ્લીસે રાડ પાડી કહ્યું: ખોટી વાત! તું ચોર છે. મારો રથ ચોરી લાવ્યો છે.’

આમ કહી એણે રથને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ રથવાળાએ ‘છટ્ ભૂતડા!’ કહી એને હડસેલી કાઢી રથ પૂરપાટ દોડાવી મેલ્યો.

ઇલ્લીસનું મગજ ચગડોળે ચડ્યું. એ ગાંડાની પેઠે દોડતો પોતાને ઘેર આવ્યો ને સીધો ઘરમાં ઘૂસવા ગયો. તરત જ નોકરોએ એને રોક્યો: ‘એઈ, કોણ છે તું? ઘરમાં કેમ ઘૂસે છે?’

ઇલ્લીસ ગુસ્સે થઈ ઊઠ્યો કે મારા ઘરમાં મને રોકનાર તમે કોણ? પરંતુ કોઈએ તેની વાત સાંભળી નહિ. સૌએ એને ‘વેશધારી’ કહી ધક્કા મારીને કાઢી મૂક્યો.

ઇલ્લીસે માર ખાતાં ખાતાં કહ્યું: ‘હું ઇલ્લીસ છું, હું આ ઘરનો શેઠ છું.’

પણ બધા હસીને કહે: ‘ઇલ્લીસ શેઠે તો એ… ઈ પણે ઘરમાં બેઠા!’ — કેવો ચાર હાથે લોકોને ધનમાલની લહાણી કારે છે!

ઇલ્લીસની અક્કલ હવે કહ્યું કરતી નહોતી. ગાંડા જેવો થઈને એ રાજાની કચેરીમાં ગયો ને બૂમો પાડવા લાગ્યો: ‘હું લૂંટાઈ ગયો! હું લૂંટાઈ ગયો! મારા ઘરમાં કોઈ વેશધારી ઘૂસી ગયો છે; એણે મારી બધી મિલકત લૂંટાવવા માંડી છે. એને પકડી સજા કરો અને મારી મિલકત બચાવો!’

રાજાએ કહ્યું: ‘વેશધારી તમારા ઘરમાં ઘૂસ્યો કેવી રીતે? શું તમે તે વખતે ઘરમાં નહોતા?’

ઇલ્લીસે કહ્યું: ‘ના, હું ઘરમાં નહોતો.’

‘તો ક્યાં હતા?’ રાજાએ પૂછ્યું.

ઇલ્લીસે કહ્યું: ‘હુ તે વખતે નગર બહાર એકાંતમાં બેઠો હતો.’

રાજાએ પૂછ્યું: ‘જપ તપ કરતા હતા? યોગસાધના કરતા હતા?’

ઇલ્લીસે ખચકાતાં ખચકાતાં કહ્યું: ‘ના, દ્રાક્ષાસવ પીતો હતો.’

આ સાંભળી રાજા હસ્યો. તેણે કહ્યું: ‘કરોડપતિ શેઠિયાને દ્રાક્ષાસવ પીવાની ઘરમાં જગા ના મળી તે ગામ બહાર છૂપાઈને પીવો પડ્યો? મને લાગે છે કે તું જ વેશધારી છે અને ઇલ્લીસ શેઠનું ધન પચાવી પાડવા ઇલ્લીસ થયો છે.’

ઇલ્લીસે રાડ પાડી: ‘હું વેશધારી નથી, સાચો ઇલ્લીસ છું. મારા ઘરમાં ઘૂસ્યો છે એ વેશધારી છે. એને પકડો તો સાચી વાતની ખબર પડશે.’

રાજાએ હવે કોટવાલાને બોલાવી હુકમ કર્યો કે ઇલ્લીસના ઘરમાં જે ઇલ્લીસ હોય તેને અહીં લઈ આવો.’

કોટવાલ ઇલ્લીસ રૂપે આવેલા ઇલ્લસીના બાપને કચેરીમાં લઈ આવ્યો.

રાજાએ બેય ઇલ્લીસને જોડાજોડ ઊભા રાખ્યા તો બેઉ પૂરેપૂરા એકસરખા! ઊંચાઈમાં, કદમાં, દેખાવમાં, હાવભાવમાં, બેઉ અદલ એક સરખા!

રાજાએ ઇલ્લીસના બાપને પૂછ્યું: ‘તમે શું કરતા હતા ઘેર?’

ઇલ્લીસના બાપે કહ્યું: ‘મહારાજ, મારી પાસે એંશી કરોડનું ધન છે. મારે એ બધું જ દીનદુ:ખીને દઈ દેવું છે ને હળવાફૂલ થઈ જવું છે. હજી તો માત્ર વીસ કરોડ જ દઈ શક્યો છું.’

આ સાંભળી ઇલ્લીસ ‘હાય હાય! હું લૂંટાઈ ગયો! ભિખારી થઈ ગયો!’ કહી માથું કૂટવા લાગ્યો. પણ રાજાએ એને કહ્યું: તું જ વેશધારી નથી એની શી ખાતરી? છે કોઈ ગામમાં તારી ઓળખાણ આપે એવું?’

ઇલ્લીસ કહ્યું: ‘ઘણાં છે. મારો વાળંદ છે, મારો મુનીમ છે, મારા શેઠિયાઓ છે.’

રાજાએ બધાને કચેરીમાં બોલાવ્યા, પણ કોઈ સાચો ઇલ્લીસ કોણ અને વેશધારી કોણ એ કહી શક્યું નહિ. ત્યારે ઇલ્લીસે જીવ પર આવી કહ્યું: ‘મારી પત્ની મને ઓળખશે.’

રાજાએ ઇલ્લીસની પત્નીને બોલાવી. એ ઘડીમાં આ ઇલ્લીસ સામે જુએ ને ઘડીમાં બીજા ઇલ્લીસ સામે જુએ. ઇલ્લીસે એને સીધો જ સવાલ કર્યો: ‘સાચું કહેજે, હું મારા બાપની દાનશાળા બંધ કરી દેનારો આવી રીતે મારું ધન ઉડાવું ખરો? હું જ સાચો ઇલ્લીસ છું ને? લોકો ‘કંજૂસનો કાકો’ કહે છે તે જ હું ને?’

પોતાનો પતિ આવો કંજૂસનો કાકો છે એવું કઈ પત્નીને કહેવું ગમે? એણે ધડ દઈને બોલી નાખ્યું: ‘મારો પતિ કદી કંજૂસનો કાકો હોય નહિ; એ તો દાનેશ્વરીનો દીકરો દાનેશ્વરી છે!’

સાબિત થઈ ગયું કે ઇલ્લીસ વેશધારી છે. હાય હાય કરી ઇલ્લીસ છાતી માથું કૂટવા લાગ્યો: ‘હાય રે, મારા એંસી કરોડ ગયા! ન મેં એ જાત માટે વાપર્યા, ન ઘરનાં માટે વાપર્યા, ન દીનદુ:ખી માટે વાપર્યા! મેં બાપનું નામ બોળ્યું! હવે જીવીને મારે કામ શું છે? મહારાજ, મને સીધો શૂળીએ જ ચડાવો. મારી માત્ર છેલ્લી એક અરજ છે — મારા મૂઆ પછી જો કોક દહાડો પણ માલૂમ પડે કે હું વેશધારી નહોતો, પણ સાચો ઇલ્લીસ હતો. તો મારા એંશી કરોડના ધનમાંથી જે કંઈ રહ્યું હોય તે પાઈએ પાઈ દયાદાનમાં, લોકોની ભલાઈના કામમાં વાપરી નાખજો — એથી મારા જીવને શાંતિ થશે!

સૌ સ્તબ્ધ બની આ સાંભળી રહ્યા હતા. એટલામાં ઇલ્લીસના બાપનો જમણો હાથ ઇલ્લીસના માથા પર મુકાયો, ને તેમના મુખમાંથી આ શબ્દો નીકળ્યા: ‘તારી આ સદ્બુદ્ધિ કાયમ રહો દીકરા!’

બધાએ જોયું તો ત્યાં ઘડી પહેલાંનો ઇલ્લીસ નહોતો. પણ એક તેજસ્વી આકાર હતો.

[લાડુની જાત્રા]

૧૭. અક્કલનું ઘર — પૂંછડી!

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=57

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૭: અક્કલનું ઘર–પૂંછડી! — પઠન: રૂપા રાવલ

એકવાર વનનાં પશુઓની સભા થઈ. સભામાં સવાલ થયો કે અક્કલનું ઘર ક્યાં? કોઈએ કહ્યું: પગ, તો કોઈએ કહ્યું: કાન. સભામાં પગવાળા અને કાનવાળા એવા બે ભાગ પડી ગયા. ત્યારે ગલબો શિયાળ ઊભો થયો. કહે: ‘નહિ પગ કે નહિ કાન, પણ અક્કલનું ઘર છે પૂંછડી! પૂંછડી છે તો પશુ છે ને પૂંછડી છે તો અક્કલ! માણસને પૂંછડી નથી, તો એ કેવો બાઘા જેવો છે!’

હવે બીજો સવાલ થયો કે પૂંછડી વગરના કમઅક્કલ માણસને રાજા છે, તો આપણન રાજા કેમ નહિ? સૌએ એક અવાજે કહ્યું: ‘આપણને રાજા જોઈએ જ!’ હવે આમાંથી ત્રીજો સવાલ પેદા થયો કે આપણામાં રાજા કોણ? વાઘ ઘુરકીને બોલ્યો: ‘હું રાજા!’ સિંહ ગર્જીને બોલ્યો: ‘હું રાજા!’

સભામાં બે ભાગ પડી ગયા. છેવટે સૌએ ગલબા શિયાળને કહ્યું: ‘તમે અક્કલનું ઘર શોધી આપ્યું, તેમ આપણો રાજા પણ તમે જ શોધી આપો.’

ગલબો હાથમાં ત્રાજવું લઈને બેઠો. કહે: ‘હું વાઘસિંહ બેયને ત્રાજવે તોળું છું આ પલડું વાઘનું, અને આ સિંહનું. જેનું પલડું ભારે થઈ નીચે બેસે એ રાજા!’ બધાં જોઈ રહ્યાં. ત્રાજવાની ડાંડી પકડવામાં ગલબાની ચાલાકી હતી તે કોઈ સમજ્યું નહિ. પણ સિંહનું પલ્લું નમ્યું એટલે સૌએ તાળીઓ પાડી સિંહને પોતાનો રાજા જાહેર કર્યો.

વાઘને ખોટું લાગ્યું. તે મનમાં બોલ્યો: ‘બચ્ચા ગલબા, તને જોઈ લઈશ.’

*

ગલબો વાઘને બરાબર ઓળખતો હતો અને તેનાથી દૂર રહેતો હતો. પણ એક વાર વાઘના રસ્તામાં એ ભટકાઈ ગયો. વાઘને જોઈએ એ નાઠો, પણ રસ્તામાં નદી આવી. નદી બે કાંઠે વહેતી હતી. નદીમાં પડે છે તો ડૂબી જાય છે ને નથી પડતો તો વાઘ ખાઈ જાય છે. એની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં.

વાઘે બરાબર એનો પીછો કર્યો હતો. ગલબાને મૂંઝાયેલો જોઈ તેણે તેની મશ્કરી કરી કહ્યું: ‘કેમ રે! મારા હાથે મરવાની બીક લાગે છે, એટલે રડે છે ને?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘ના, મામા! તમારા હાથે મરવું એ તો મોટું માન છે, પણ વાત એમ છે કે આ નદી જોઈને મને તમારા બાપા યાદ આવી ગયા! મને થયું કે હવે એવું પરાક્રમ જોવા નહિ મળે.’

વાઘે કહ્યું: ‘તું મારા બાપાના કયા પરાક્રમની વાત કરે છે? હું પણ મારા બાપા જેવો જ પરાક્રમી છું!’

ગલબો ઉત્સાહમાં આવી બોલ્યો: ‘ખરેખર? તો હું તમારા હાથે મરું તે પહેલાં મને તમારું એ પરાક્રમ જોવા ખૂબ મન છે. કૃપા કરી મારી એટલી ઈચ્છા પૂરી કરો.’

વાઘે કહ્યું: ‘બોલ, શું જોવું છે તારે?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘એકવાર તમારા બાપા એક જ કૂદકે આ નદી પાર કરી ગયા હતા. મેં નજરોનજર એ જોયેલું છે. બોલો, તમે એ કરી શકશો?’

વાઘે કહ્યું: ‘કેમ નહિ? હું પણ એક કૂદકે નદી પાર કરી જાઉં!’

શિયાળે કહ્યું: ‘તો હું કહીશ કે બાપ તેવા બેટા!’

વાઘ તાનમાં આવી ગયો હતો. તેણે એક કૂદકે નદી પાર કરી જવા છલાંગ મારી. નદીનો પટ પહોળો હતો ને પ્રવાહ જોરમાં વહેતો હતો. વાઘ એટલું કૂદી શક્યો નહિ અને અધવચ પ્રવાહમાં પડ્યો ને તણાઈ ગયો.

વાઘને ડૂબતો જોઈ ગલબો શિયાળ કહે: ‘તારા બાપા પણ નદી કૂદવા જતાં આમ જ ડૂબી ગયા હતા!’

પછી પોતાની પૂંછડી પંપાળીને કહે: ‘જ્યાં લગી આ અક્કલનું ઘર સલામત છે ત્યાં લગી વાઘબાઘ જખ મારે છે!’

[‘ગલબા શિયાળની ૩૨ વાતો’]

૧૮. શંકર ભગવાન

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=59

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૮: શંકર ભગવાન — પઠન: રમણ સોની

એક બ્રાહ્મણ હતો. એ પૈસેટકે સુખી હતો. પણ બ્રાહ્મણી કંજૂસ હતી. એટલે બ્રાહ્મણ મોજથી ખાઈ-પી શકતો નહોતો. બ્રાહ્મણને ઘણી વાર શીરો-પૂરી, લાડુ જેવું ખાવાનું મન થાય, પણ બ્રાહ્મણી કહે: ‘યજમાનને ઘેર એ ખાજો, અહીં નહિ!’

બ્રાહ્મણ રોજ સવારે નદીકિનારે ઊભેલા ભગવાન શંકરના મંદિરમાં દર્શન કરવા જતો. મંદિર પાસે એક જૂનું વડનું ઝાડ હતું. એના થડમાં મોટું પોલાણ હતું. બ્રાહ્મણ રોજ એ જુએ ને વિચાર કરે. એમ કરતાં એને કંઈ સૂઝી આવ્યું. એટલે એક દિવસ એ હરખાતો ઘેર આવ્યો ને હરિ ૐ હરિ ૐ હરિ ૐ રટવા લાગ્યો.

બ્રાહ્મણી કહે: ‘કેમ આજે આટલા હરખમાં છો?’

બ્રાહ્મણ કહ્યું: ‘તે ન હોઉં હરખમાં? આજે ભગવાને પ્રસન્ન થઈ દર્શન દીધાં! બાર વરસની મારી પૂજા ફળી! હરિ ૐ! હરિ ૐ! હરિ ૐ! આહા! શું ભગવાનનું રૂપ!’ પણ મારું નસીબ — બોલતાં બોલતાં તેણે માથે હાથ દીધો.

બ્રાહ્મણી શ્રદ્ધાળુ હતી, એ બોલી: ‘ભગવાને દર્શન દીધાં એ તો સારી વાત, એમાં આમ હાથ દઈ બેસવાનું શું કારાણ?’

બ્રાહ્મણે દુ:ખી સ્વરે કહ્યું: ‘શું કરું? ભગવાને રોજ સવારે પ્રસાદમાં શીરો માગ્યો છે ને બ્રાહ્મણી પોતાના હાથે બનાવી તેમને ધરે એમ કહ્યું છે. પણ આપણા ઘરને એ કેમ પોસાય?’

બ્રાહ્મણી કહે: ‘ભગવાને કહ્યું તે સમજીને કહ્યું હશે ને? ભગવાનને ધર્યું તે લાખ ગણું થઈને પાછું આવવાનું!

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘એમ તો ભગવાને પ્રસન્ન થઈ વરદાન આપવાનું કહ્યું જ છે પણ એ તો ક્યારે? છ મહિના પછી!

બ્રાહ્મણીએ કહ્યું: ‘તો છ મહિના જ પ્રસાદ ધરવાનો છે ને? કંઈ વાંધો નહિ. હું મારી જાતે પ્રસાદ બનાવી ભગવાનને ધરીશ. ધરવા ક્યાં જવાનું છે એ કહો!’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘મંદિરે જતાં વડનું ઝાડ આવે છે એ જોયું છે ને? એનું થડ પોલું છે. એ થડની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી પોલાણના મોં આગળ પ્રસાદનો પડિયો ધરી દેવાનો — આંખો બંધ રાખવાની અને બંધ આંખે જ પાછા ફરી જવાનું. ભગવાનની આજ્ઞાનો ભંગ કરીએ તો શું થાય એ ખબર છે ને?’

બ્રાહ્મણી બોલી: ‘એટલી મને નહિ ખબર હોય? ભગવાનના હુકમ વગર આંખો ઉઘાડી જોવાનું કરીએ તો આંખો ફૂટી જાય!’

બીજે દિવસે બ્રાહ્મણી તાજા ઘીના શીરાનો પડિયો લઈ ભગવાનને ધરવા ગઈ. એ પહેલાં બ્રાહ્મણ વડના પોલાણમાં સંતાઈને બેસી ગયો હતો. બ્રાહ્મણીએ આંખો મીંચી ત્રણ વાર વડની પ્રદક્ષિણા કરી, પછી શીરાનો પડિયો વડના પોલાણ આગળ ધર્યો. ધર્યો એવો જ બ્રાહ્મણે તે લઈ લીધો. બ્રાહ્મણી સમજી કે સ્વયં ભગવાને મારા હાથમાંથી પ્રસાદ લીધો! એ ખુશ થતી ઘેર ગઈ. થોડી વાર પછી બ્રાહ્મણે શીરો ઝાપટીને હરી ૐ! હરિ ૐ! હરિ ૐ કરતો ઘેર ગયો ત્યારે બ્રાહ્મણીએ એને હરખથી ફાટ ફાટ થતાં કહ્યું કે ભગવાને સ્વહસ્તે મારા હાથમાંથી પ્રસાદ લીધો!’

બ્રાહ્મણ કહે: ‘વાહ, ભગવાન કેટલા દયાળુ છે! હરિ ૐ! હરિ ૐ! હરિ ૐ!’ આવું રોજ ચાલવા માંડ્યું. બ્રાહ્મણ હવે શરીરે તાજોમાજો દેખાતો હતો.

બ્રાહ્મણી કહે: ‘તમે હવે ગોળમટોળ થતા જાઓ છો.’

બ્રાહ્મણ કહે: ‘ભગવાનની કૃપા થઈ છે એટલે મન મગન રહે છે.’

છ મહિના થવા આવ્યા. બ્રાહ્મણને ગમત કરવાનું મન થયું. શીરાનો પડિયો લેતી વખતે તેણે જરી ખોંખારો ખાધો.

બપોરે બ્રાહ્મણ ઘેર આવ્યો ત્યારે બ્રાહ્મણીએ કહ્યું: ‘આજે તો મેં ભગવાનનો ખોંખારો સાંભળ્યો!’

બ્રાહ્મણ કહે: ‘મેંય ઘણી વાર સાંભળ્યો છે. ભગવાન બરાબર મારા જેવો જ ખોંખારો ખાય છે!’ આમ કહી એણે ખોંખારો ખાધો. પણ બ્રાહ્મણી કંઈ સમજી નહિ.

થોડા દિવસ પછી શીરો લેતી વખતે બ્રાહ્મણ હસ્યો. બપોરે બ્રાહ્મણીએ બ્રાહ્મણને કહ્યું: ‘આજે તો ભગવાન હસ્યા!’

બ્રાહ્મણ કહે: ‘મેં પણ એમને હસતા સાંભળ્યા છે. બરાબર મારા જેવું જ હસે છે!’ આમ કહી એ હસ્યો. પણ બ્રાહ્મણી કંઈ સમજી નહિ.

અને પછી એક દિવસ પ્રસાદ લેતાં લેતાં ભગવાને પ્રસન્ન થઈ કહ્યું: ‘બ્રાહ્મણી, માગ, માગ, તું માગે તે આપું!’

બ્રાહ્મણીએ આનો વિચાર કરી જ રાખ્યો હતો. તેણે વિચાર્યું હતું કે વરદાનમાં ધનમાલ માગીએ તો મળે, પણ એ બધું જતે દહાડે ખૂટી જવાનું, તેના કરતાં વરદાનમાં ખુદ ભગવાનને જ માગી લઈએ તો. પછી કોઈ વાતે કંઈ તકલીફ રહે નહિ. એટલે તેણે કહ્યું: ‘ભગવાન, મારા પર પ્રસન્ન થયા હો તો કાયમ મારા ઘરમાં આવીને રહો!’

ભગવાન બોલ્યા: ‘તું ખરેખર ભાગ્યશાળી છે, બાઈ!’

બીજી જ ક્ષણે ભગવાન શંકર થડના પોલાણમાંથી કૂદકો મારી બહાર આવ્યા ને બોલ્યા: ‘આંખો ઉઘાડ, બ્રાહ્મણી! ચાલ, હવે ઘેર જઈએ!’

સાક્ષાત્ શંકર પોતાની સાથે ઘેર આવવા તૈયાર થયા છે એ જોઈ બ્રાહ્મણી ખુશ ખુશ થઈ ગઈ. હવે એણે આંખો ઉઘાડી. જોયું તો સામે એનો બ્રાહ્મણ ઊભો હતો.

બ્રાહ્મણી કહે: ‘અરે, તમે ક્યારે આવ્યા? ભગવાન શંકર ક્યાં અલોપ થઈ ગયા!’

બ્રાહ્મણે હસતાં હસતાં કહ્યું: ‘ક્યાંય અલોપ નથી થયા, આ તારી સામે જ તો ઊભા છે!’

હવે બ્રાહ્મણી બધી વાત સમજી. પોતાને છેતરીને બ્રાહ્મણે છ છ મહિના લગી એકલાં એકલાં શીરો આરોગ્યો છે એ જોઈ બ્રાહ્મણીને રીસ તો ચડી, પણ એ હસી પડી! કહે: ‘ખરા મારા શંકર ભગવાન!’

[લાડુની જાત્રા]

૧૯. નાથિયાના જોડા

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=61

Ekatra Foundation · વાર્તા ૧૯: નાથિયાના જોડા — પઠન: વસંત જોશી

દામલો મોચી નાથિયાનો દોસ્ત. દામલાએ નાથિયા માટે ફક્કડ જોડા સીવ્યા. જોડાની ચાંચ પર નાથિયાનું નામ ગૂંથ્યું ‘નાથિયાલાલ’ એ જોઈ નાથિયો ખુશ ખુશ થઈ ગયો. કહે: ‘માગ, માગ, તું માગે તે આપું!’

દામલો કહે: ‘દે, દે, તારે દેવું હોય તે દે!’

નાથિયાએ એ જ ફક્કડ જોડા વડે દામલાની પીઠ પર ચાર ઘા દીધા અને ચાર રૂપિયા દામલાના હાથમાં મૂક્યા. દામલો ખુશ!

નાથિયાને થયું કે આખું ગામ આજે મારા જોડા જુએ તો સારું!

વખત જતાં જોડા જૂના થયા. એના પર લખેલું નામ પણ ઝાંખું થયું. કોઈ વાર નાથિયાને લાગતું કે જોડા જોઈએ તે કરતાં મોટા છે, તો કોઈ વાર લાગતું કે નાના છે. એણે નક્કી કર્યું કે આ જોડા હવે નહિ ચાલે, એને બદલી બીજા નવા લાવવા પડશે.

નાથિયો એક શેઠને ત્યાં ટાંપુટૈયું કરતો હતો. પગાર મહિને એક રૂપિયો. સાત મહિનાના સાત રૂપિયા બાકી હતા. તેણે શેઠને કહ્યું: ‘શેઠ, પગાર? સાત મહિનાના સાત રૂપિયા — આજે જ જોઈએ!’ જાણે લાખ રૂપિયાની ઉઘરાણી કરતો હોય એવો એનો રુઆબ હતો. શેઠે રૂપિયા ગણી આપ્યા.

રૂપિયા લઈ નાથિયો જોડા ખરીદવા ચાલ્યો. પણ એનો દોસ્ત દામલો બહારગામ ગયેલો હતો, એટલે એણે શહેરની વાટ પકડી.

રસ્તામાં એને અલ્લુનો સંગાથ થયો. અલ્લુના હાથમાં જોડાની નવી જોડ હતી. તે શહેરની ગુજરીમાં જોડા વેચવા જતો હતો. એ જાણી નાથિયો ખુશ થઈ કહે: ‘વાહ, શું મારું નસીબ છે? હું જોડા લેવા નીકળ્યો છું ને જોડા મને અહીં સામા આવી મળે છે!’ તેણે અલ્લુને કહ્યું: ‘આપણે સોદો કરીએ. મારા જોડા તમે લો ને તમારા મને આપો!’

અલ્લુએ નાથિયાના જોડા જોયા. પછી કહે: ‘તારા જોડા જૂના છે ને મારા નવા છે. તેથી તું બે રૂપિયા વધારાના આપે તો આપણે જોડાની અદલાબદલી કરીએ!

નાથિયો મનમાં કહે: ‘બે રૂપિયામાં નવા જોડા મળી જાય તે કાંઈ ખોટું નહિ. એણે તરત બે રૂપિયા ગણી દીધા; પોતાના જોડા અલ્લુને દઈ દીધા ને અલ્લુના જોડા પોતે પહેરી લીધા.’ કહે: ‘વાહ કેવા ફક્કડ જોડા છે!’

અલ્લુ બે રૂપિયા અને નાથિયાના જોડા લઈને ચાલી ગયો.

નવા જોડા પહેરી નાથિયો થોડી વાર ધબ ધબ પગ પછાડતો ચાલ્યો, પણ પછી તેને થયું કે જોડા જરી ટૂંકા છે, આંગળીઓ ભચડાય છે. આવા જોડા મને ન શોભે! ચાલ, શહેરમાં જાઉં ને એ વેચી કાઢી બીજા સારા ફક્કડ જોડા લઈ આવું!

જતાં જતાં એને લલ્લુ મળ્યો. નાથિયો કહે: ‘ક્યાં ચાલ્યા, ભાઈ?’

લલ્લુએ બગલમાં દાબેલી જોડાની જોડ દેખાડી કહ્યું: ‘શહેરમાં જાઉં છું આ વેચવા!’

જોડા જોઈ નાથિયાની આંખો ચમકી. વાહ, ફક્કડ જોડા છે! તેણે કહ્યું: ‘દોસ્ત લલ્લુ, તારે જોડા વેચવા છે, મારે જોડા લેવા છે — તો આપણે અહીં જ સોદો કરી નાખીએ તો કેમ?’ આપણે જોડાની અદલાબદલી કરી નાખીએ. મારા જોડા તમે લો ને તમારા જોડા મન આપો!’

લલ્લુ કહે: ‘મારા જોડા નવા છે.’

નાથિયો કહે: ‘મારાયે નવા છે, પણ જરી અનાડી છે એટલે મને એ નથી ગમતા.’

લલ્લુ કહે: ‘તો એવા અનાડી જોડા હું શું કરવા લઉં? હા, ઉપરથી બે રૂપિયા આપો તો લઉં!’

નાથિયાને થયું કે વાહ, હું કેવો નસીબદાર છું નવા ને નવા જોડા મને માત્ર બે રૂપિયામાં મળી જાય છે. તરત એણે ગજવામાંથી કાઢી બે રૂપિયા દઈ દીધા!

લલ્લુ બે રૂપિયા અને નાથિયાના જોડા લઈ ચાલી ગયો.

નવા જોડા પહેરી નાથિયો હરખમાં નાચ્યો, કૂદ્યો ને દોડ્યો. પણ થોડી વારમાં એને લાગ્યું કે જોડા જરી મોટા છે. આવા જોડા મને ન શોભે. ચાલ, શહેરમાં જાઉં અને આ જોડા વેચી બીજા ફક્કડ જોડા લઈ આવું!

હવે જતાં જતાં એને કલ્લુ મળ્યો. નાથિયો કહે: ‘દોસ્ત કલ્લુ, ક્યાં જઈ આવ્યો?’

કલ્લુ કહે: ‘જોડા વિના વીતતું હતું, એટલે શહેરમાં ગયો. ત્યાં ગુજરીમાંથી મને ફક્કડ જોડા મળી ગયા. જરી જૂના છે, પણ ફક્કડ છે.’ આમ કહી એણે બગલમાં દાબેલી જોડાની જોડ દેખાડી. જોડા જોઈ નાથિયો ખુશ ખુશ થઈ ગયો. કહે: ‘દોસ્ત કલ્લુ, તારા આ જોડા મને આપ, હું તને મારા આ નવા જોડા આપું!’

કલ્લુ કહે: ‘તારા જોડા નવા ખરા, પણ કંઈ નહિ! તું મને ઉપરથી ત્રણ રૂપિયા આપે તો આ જોડા આપું!’

નાથિયો મનામાં કહે: ‘વાહ, હું કેવો નસીબદાર કે મને માત્ર ત્રણ રૂપિયામાં ફક્કડ જોડા મળી જાય છે!’ એણે તરત ગજવામાંથી ત્રણ રૂપિયા કાઢી દઈ કલ્લુ નાથિયાના નવા જોડા લઈ ચાલતો થયો.

હવે નાથિયાએ કલ્લુવાળા જોડા પહેર્યા. પહેર્યા એવો ખુશ ખુશ થઈ ગયો. કહે: ‘વાહ, જોડા આનું નામ! જોડા પહેરી ખૂબ નાચ્યો, કૂદ્યો ને દોડ્યો. જોડા બિલકુલ નડ્યા નહિ, નહિ નાન પડ્યા, નહિ મોટા પડ્યા.’ હવે શહેરમાં જવાની જરૂર રહી નહિ, એટલે એ પાછો વળ્યો.

હવે દામલો ઘેર આવી ગયો હતો. નાથિયો કહે: ‘દોસ્ત, હું કેવો નસીબદાર છું! પેલા તારા જોડા જૂના ને નકામા થઈ ગયા હતા તેથી મેં એનું સાટું કરી નાખ્યું. ઉપરથી માત્ર બે રૂપિયા આપ્યા. માત્ર બે રૂપિયામાં મને નવા જોડા મળી ગયા.’

દામલો સાંભળી રહ્યો. નાથિયાએ ઉત્સાહમાં આવી કહ્યું: ‘પણ એ જોડાથી આંગળીઓ છોલાતી હતી, તેથી મેં એ દઈ દીધા ને સાટે બીજા નવા જોડા લીધા. ઉપરથી માત્ર બે જ રૂપિયા આપવા પડ્યા!’

દામલો સાંભળી રહ્યો. નાથિયાએ આગળ ચલાવ્યું: ‘પણ આ નવા જોડા જરી મોટા પડ્યા. મને કંઈ એવા જોડા શોભે? એટલે મેં એ દઈ દીધા! ઉપરથી માત્ર ત્રણ જ રૂપિયા આપવા પડ્યા! માત્ર ત્રણ જ રૂપિયા! જોડા કેવા ફક્કડ છે, જો આ!’ કહી એણે પગમાંથી જોડા કાઢી દામલાની સામે ધર્યા. દામલો નીચો વળી જોડા જોઈ રહ્યો. પછી એકદમ જોરથી હસી પડી કહે: ‘આ તો મેં તને સીવી આપેલા એ જ જોડા છે! જો, એની ચાંચ પર આ તારું નામ લખેલું છે: નાથિયાલાલ!’

નાથિયો રાજી રાજી થઈ કહે: ‘વાહ, સરસ! દુનિયામાં જોડાની એક જોડ પણ મને જોઈએ એવી મળી તો ખરીને? ધન્ય છે તને, દોસ્ત દામલા!’ આમ કહી તેણે દામલાની પીઠ પણ ત્રણ વાર જોડા ફટકાર્યા.

દામલો ખુશ! નાથિયો ખુશ! અને તમે? તમેય ખુશ, ખરું ને?

[લાડુની જાત્રા]

૨૦. સિંહ-ભૂંડની લડાઈ

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=63

Ekatra Foundation · વાર્તા ૨૦: સિંહ-ભૂંડની લડાઈ — પઠન: જયદેવ શુક્લ

જંગલનો રાજા સિંહ તરસ લાગવાથી તળાવે પાણી પીવા ગયો. તે જ વખતે એક મહાકાય વિકરાળ ભૂંડ પણ ત્યાં પાણી પીવા આવ્યો.

સિંહે તરત ભૂંડને પડકાર્યો: ‘એઈ! હું રાજા છું. પહેલાં હું પાણી પી લઉં, પછી તું પીજે!’

ભૂંડે કહ્યું: ‘એમ તો હુંયે રાજા છું! હું પહેલો પાણી પી લઉં, પછી તું પીજે!’

ઘડીકમાં વાત મારામારી પર આવી ગઈ. બેઉ બળિયા બાઝ્યા. સિંહની પાસે નહોર હતા, તો ભૂંડની પાસે દંતૂશળ હતા. સિંહમાં બળ હતું, તો ભૂંડમાં તે ઓછું નહોતું. ઘડીમાં સિંહની જીત થતી લાગે તો ઘડીમાં ભૂંડની. વનનાં પ્રાણીઓ દૂર ઊભાં ઊભાં આ લડાઈ જોતાં હતાં.

એવામાં કેટલાંક ગીધ આકાશમાં ઊડતાં દેખાયાં. એક ગીધનું બચ્ચું કહે: ‘મને બહુ ભૂખ લાગી છે, બાપા!’

ગીધ કહે: ‘હવે બહુ વાર નથી, બેટા! હમણાં આ સિંહ મર્યો જાણ! પછી તને ફક્કડ મિજબાની મળશે!’

બચ્ચું કહે: ‘સિંહ તો, બાપા, જોરમાં લાગે છે, એ નહિ મરે!’

ગીધ કહે: ‘તો ભૂંડ મરશે! બે મોટા બાઝ્યા છે, એટલે બેમાંથી એક મરવાનો જ! આજે તને મિજબાની મળવાની એ નક્કી!’

સિંહ આ સાંભળતો હતો. તે વિચારમાં પડી ગયો:

ઓત્તારીની! અમે લડીએ એમાં આને મજા છે, તે શું અમે એના પેટમાં જવા લડીએ છીએ?

ભૂંડે પણ ગીધડાંની વાતચીત સાંભળી હતી. તેય વિચારમાં પડી ગયો હતો કે ‘શું અમે ગીધડાંના પેટમાં જવા લડીએ છીએ?’

લડતાં લડતાં સિંહે ભૂંડને કહ્યું: ‘કંઈ સંભળાય છે?’

ભૂંડે કહ્યું: ‘સંભળાય છે ને સમજાય પણ છે. આ ગીધડાં આપણા મરવાની જ રાહ જોઈ રહ્યાં છે. તે શું આપણે એમના પેટમાં જવા વાસ્તે લડીએ છીએ?’

સિંહે કહ્યું: ‘આપણે તો કોણ મોટું ને કોણ પહેલો પાણી પીએ તે નક્કી કરવા લડીએ છીએ.’

ભૂંડે કહ્યું: ‘પણ નક્કી એવું થશે કે આપણે બેઉ મૂર્ખ હતા; નજીવી વાતમાં લડી પડ્યા ને ગીધડાંના પેટમાં ગયા!’

સિંહે કહ્યું: ‘તો એવી રીતે લડી મરવા કરતાં આપણે સંપીને રહીએ તો કેમ? હું કહું છું કે તું પહેલું પાણી પી લે, પછી હું પીશ.’

ભૂંડે કહ્યું: ‘ના, તમે રાજા છો, પહેલા તમે, પછી હું!’

સિંહે કહ્યું: ‘તો એમ કરીએ—બંને સાથે પાણી પીએ!’

આમ સમાધાન થઈ ગયું ને બંનેએ જોડાજોડ ઊભા રહી પાણી પીધું. વનનાં જાનવરો એ જોઈ ખુશ થઈ ગયાં, પણ માથા પર ઊડતાં ગીધડાંને એ ગમ્યું નહિ. એ બોલ્યાં: ‘હત્તારીની! મૂઆંને લડતાંયે ન આવડ્યું ને મરતાંયે ન આવડ્યું!’

[‘સુમંગલ વાર્તાવલિ’માંથી]

૨૧. મન, મન, શું ખાઉં?

એક હતો વાણિયો ને એક હતી વાણિયણ. વાણિયો રાત-દિવસ માથે કરી કામ કરે અને પાઈ પાઈ કરી પૈસા ભેગા કરે. ધરાઈને ખાય પણ નહિ. આથી શરીરે એ ખૂબ દૂબળો હતો.

વાણિયણનું આથી ઊલટું હતું. એનું શરીર એવું હતું કે એના સામા પલડામાં ચાર વાણિયા બેસાડીએ તોયે વાણિયણનું પલ્લું નીચું રહે. એને રોજ ચાર વાર ખાવા જોઈએ. વાણિયો એવું સમજે કે આજે ભેગું કરો, ઘડપણમાં નિરાંતે ખાશું! વાણિયણ એવું સમજે કે કાલ કડવી ને આજ મીઠી! કાલ ભૂંડી ને આજ રૂડી!

લૂખુંસુકું જે મળ્યું તે ખાઈને વાણિયો દુકાને જાય તે રાત પડ્યે ઘેર આવે. વાણિયણ આખો દિવસ ઘરમાં રહે ને મનભાવતું રાંધીને ખાય! ખાઈને ઘડી આરામ કરે, આરામ કરીને ઊઠે એટલે વળી બીજું મનભાવતું રાંધીને ખાય! કોઈ કોઈ વાર પડોશીઓ વાણિયાને કહેતા કે તમે તો કંઈ ખાતા નથી, પણ તમારી વાણિયણ રોજ લાડુ-લાપશી ખાય છે! પણ વાણિયો આ વાત કાને ધરે નહિ. પરંતુ આવું ઘણી વાર સાંભળ્યું ત્યારે એક દિવસ વાણિયાને થયું કે આજે હું મારી આંખે જોઉં. તેણે સ્ત્રીને કહ્યું: ‘આજે હું બહારગામ ઉઘરાણીએ જાઉં છું. બે દિવસે આવીશ.’ આમ કહી એ ઘરમાંથી નીકળી ગયો. પણ એ ક્યાંય ગયો નહિ. વાણિયણની નજર ચૂકવી એ પાછો ઘરમાં આવી ગયો ને રસોડામાં માળિયું હતું તેમાં સંતાઈ શું થાય છે તે જોવા લાગ્યો.

વાણિયણ રસોડામાં આવી ચૂલા સામે બેઠી. કહે: ‘ચૂલા રે ચૂલા! શું ખાઉં?’

ચૂલાની વતી પછી પોતે જ બોલી: ‘ખા ને તારું મન કહે તે!’

વાણિયણ કહે: ‘મન, મન, શું ખાઉં?’

મનની વતી પછી પોતે જ બોલી: ‘ખા ને પેલી શેરડી! મલકા કાકાના ખેતરમાંથી તાજા બે સાંઠા આવ્યા છે તે શું કરવાના છે?’

વાણિયણે શેરડી છોલી તેનાં પતીકાંના ચાવીને કૂચા કરી નાખ્યા.

શેરડી ખવાઈ રહ્યા પછી વાણિયણ કહે:

‘ચૂલા રે ચૂલા! શું ખાઉં? ભૂખે મારો જીવ જાય છે!’

ચૂલાની વતી પછી પોતે જ બોલી: ‘ખા ને તારું મન કહે તે!’

વાણિયણ કહે: ‘મન, મન, શું ખાઉં?’

મનની વતી પછી પોતે જ બોલી: ‘ખા ને ઘીના લચપચતા લાડવા! વાણિયાને આવું કશું ભાવતું નથ, પણ તું શું કરવા ભૂખે મરે છે?’

વાણિયણે ઝટપટ ઘી-ગોળ વગેરે કાઢીને બે મોટા લાડવા બનાવી કાઢ્યા, અને ઘડીકમાં બંને લાડુ એ ઝાપટી ગઈ. માળિયામાંથી વાણિયો આ જોઈ હબકી ગયો. મનમાં કહે: ‘હું તો આ લાડુનું ચોથિયું યે ખાઈ ન શકું!’

લાડુ ખાધા પછી વાણિયણ કહે: ‘મારી જરી ભૂલ થઈ! બેને બદલે મારે ચાર બનાવવા જોઈતા હતા!’

ખાધા પછી વાણિયણે થોડી વાર હિંડોળા ખાટ પર આરામ કર્યો. આરામ પૂરો થયો કે એ ઊભી થઈ પાછી રસોડામાં આવી કહે: ‘આ ભૂખ મૂઈ પાછી આવી! ભલેને આવી! એ છે તો હું જીવું છું, નહિ તો ક્યારની મરી ગઈ હોત! વાણિયો તો કદી ચોપડામાંથી ઊંચો આવતો નથી. નથી ખાવામાં સમજતો, નથી ખવડાવવામાં સમજતો — વૈતરું કરી મરે છે! તે છોને કરતો વૈતરું!’ પછી કહે: ‘ચૂલા રે ચૂલા, હું શું ખાઉં?’

ચૂલાની વતી પછી પોતે જ બોલી: ‘ખા ને તારું મન કહે તે!’

વાણિયણ કહે: ‘મન, મન, શું ખાઉં?’

મન વતી પોતે જ બોલી: ‘ખા ને ખીચડી! પાશેરમાં દોઢ પાશેર ઘી! વાણિયાને આવું કશું ભાવતું નથી, પણ તું તો ખા!’

વાણિયણે ઘીમાં લસબસતી ખીચડી મોટા મોટા કોળિયા કરીને ખાધી — થાળી પણ ચાટીને સાફ કરી નાખી.

માળિયામાં ભરાયેલો વાણિયો કહે: ‘બાપ રે, બે દિવસનો ભૂખ્યો હોઉં તો યે મારાથી આટલી થાળી ચટાય નહિ!’

હવે વાણિયણ હાશ કરી હિંડોળા ખાટ પર જઈને પોઢી. જરા લેટી ન લેટી ત્યાં આળસ મરડી બગાસું ખાઈ બેઠી થઈ ગઈ ને રસોડામાં આવી ઊભી. કહે: ‘મૂઈ આ ભૂખ પાછી આવી! આવી તો ભલે આવી, મારી મા! તું છે, તો મને જીવવું ગમે છે. બાકી વાણિયાને તો એ ભલો ને એનો ચોપડો ભલો! ચોપડો જરી આઘો મેલી એ શીરોવસાણું ખાય તો કેવું! પણ ના, એને એવું નથી ભાવતું. શું થાય!’

પછી કહે: ‘ચૂલા રે ચૂલા, હું શું ખાઉં?’

ચૂલાની વતી પછી પોતે જ બોલી: ‘ખાને તારું મન કહે તે!’

વાણિયણ કહે: ‘મન, મન, શું ખાઉં?’

મન વતી પછી પોતે જ બોલી: ‘ખા ન બાપ, મોવડાંના ફૂલ જેવી ફક્કડ ધાણી!’

વાણિયણે તરત જ મકાઈની ધાણી શેકી કાઢી મસાલેદાર કરી ખાવ માંડી. ખાતાં ખાતાં કહે: ‘ધાણી કંઈ ચીજ છે.’ વાણિયાને તો આ નથી ભાવતું! એનું તે કંઈ જીવતર છે! એ તો હું ડાહી તે લક્ષ્મીનો ઉપયોગ કરી એને રાજી રાખું છું, નહિ તો મા લક્ષ્મી ક્યારનીયે ઘરમાંથી પગ કરી ગઈ હોત! હું જાણું તો, મા લક્ષ્મીને બંધાઈ રહેવું ગમતું નથી!’

માળિયામાં ભરાયેલા વાણિયાએ આ શબ્દો બરાબર સાંભળ્યા. ધાણી ખાધા પછી વાણિયણ પાછી હિંડોળા ખાટ પર જઈને પોઢી. દરમિયાન વાણિયો માળિયા પરથી ઊતરી ઘરમાંથી બહાર નીકળી ગયો ને થોડી વાર પછી એણ બારણું ખખડાવ્યું. કોઈ આવ્યું છે સમજી વાણિયણે બારણું ઉઘાડ્યું, તો સામે વાણિયો! એ બોલી પડી: ‘અરે, તમે? તમે તો બે દિવસ માટે ઉઘરાણીએ ગયા હતા ને?’

વાણિયાએ કહ્યું: ‘ગયો હતો, પણ રસ્તામાં અપશુકન થયા — બે સાપ આડા ઊતર્યા એટલે પાછો આવ્યો!’

વાણિયણે કહ્યું: ‘હેં! એકસાથે બે સાપ?’

‘હા, મલકા કાકાની વાડીની શેરડીના સાંઠા જેવા લાંબા ને તગડા! એની આંખો જોઈ હોય તો જાણે મોટા મોટા બે લાડવા! અને સરરર કરતા એવા ચાલે એવા ચાલે જાણે ખીચડીમાં ઘીનો રેલો!’

હવે વાણિયણ સમજી ગઈ કે વાણિયો વાત જાણી ગયો છે. એટલે એણે પૂછ્યું: ‘તમે આ વાત કેમ કરી જાણી?’

વાણિયણએ કહ્યું: ‘તેં ફોડી ધાણી, ને મેં વાત જાણી!’

વાણિયણ ખડખડાટ હસી પડી. કહે: ‘ત્યારે તો આ વખતે તમારી ઘરાકી ફળી!’

પછી કહે: ‘તમે ભૂખ્યા હશો. પહેલાં જમી લો, પછી બીજી વાત!’

ઝટઝટ એણે શીરો શેકી નાખ્યો, વાણિયાને જમવા બેસાડી દીધો ને આગ્રહ કરી કરીને એને જમાડ્યો. આજે વાણિયો ખૂબ સંતોષી જમ્યો.

હવે વાણિયણે કહ્યું: ‘આટલું જોયા જાણ્યા પછી તમને મારા પર ગુસ્સો નથી આવતો? સાચું કહેજો હોં!’

વાણિયાએ કહ્યું: ‘સાચું કહું છું, તેં આજે મારી આંખો ઉઘાડી છે. કમાવું શા માટે અને જીવવું શા માટે તે આજે તેં મને શીખવ્યું    છે.’

[લાડુની જાત્રા]

૨૨. ચકૂડી

પપૂડા વાંદરાને સહુ ઓળખે. એને એક દીકરી હતી. દીકરીનું નામ ચકૂડી. ચકૂડીને ગાવાનો ને નાચવાનો શોખ. પપૂડો કહે: ‘મારી દીકરી જેવી કોઈ દીકરી નહિ; દુનિયામાં એના જેવું ગાતાં — નાચતાં કોઈને આવડતું નથી.’

આ વાત રાજા સિંહના કાને આવી. એને ચકૂડીનું ગાન સાંભળવા મન થયું.

રાજાનું નિમંત્રણ મળતાં પપૂડો દીકરી ચકૂડીને લઈ દરબારમાં હાજર થયો:

‘મહારાજ, મારી દીકરી ઊંચા આસને બેસશે.’

સિંહે કહ્યું: ‘ભલે ઊંચા આસને બેસે.’

પપૂડો કહે: ‘મહારાજ, સાથે તબલચી જોઈશે.’

સિંહે કહ્યું: ‘ભલે, તબલચી લાવો!’

તબલચી ગધેડો ત્યાં હાજર હતો. તેણે એનું તાધીન તાધીન શરૂ કરી દીધું.

ચકૂડીએ આ-આ-આ કરી ગાવાનું શરૂ કર્યું.

સિંહ કહે: ‘કોટવાલ, તમરાં ગણગણતાં હોય એવું આ શું સંભળાય છે?’

કોટવાલ કહે: ‘મહારાજ, એ ચકૂડીનું સા-રે-ગ-મ છે.’

થોડી વાર પછી સિંહે કહ્યું: ‘કોટવાલ, ખિસકોલાં રડતાં હોય તેવું આ શું સંભળાય છે?’

કોટવાલ કહે: ‘મહારાજ, એ ચકૂડી આલાપ લે છે.’

વળી થોડી વાર પછી સિંહ કહે: ‘કોટવાલ, ચકલાં બાઝતાં હોય એવું આ શું સંભળાય છે?’

કોટવાલ કહે: ‘મહારાજ, એ ચકૂડીનું સંગીત છે.’

વળી થોડી વાર પછી સિંહ કહે: ‘કોટવાલ, ઉંદર કાગળ કરડતા હોય તેવું આ શું સંભળાય છે?’

કોટવાલ કહે: ‘મહારાજ, એ ચકૂડીના ગાનની રમઝટ છે.’

સિંહ કહે: ‘કોટવાલ, એને કહે કે તારે ઘેર જઈને ગા!’

પણ ચકૂડી સાંભળે તો ને? એ તો આંખો મીંચી ગાયે જતી હતી. રાજાને ખુશ કરી એને ઇનામ લેવું હતું.

છેવટે ગીત પુરું થયું. પપૂડો કહે: ‘મહારાજ, ઇનામ! મારી દીકરીના પગે સોનાનો તોડો બંધાવો. આખી દુનિયા એની કલા જુએ એવું કરો!’

સિંહે કહ્યું: ‘એવું જ થશે.’ એણે કોટવાલને હુકમ કર્યો: ‘મદારીને બોલાવો!’

હુકમ થતાં મદારી એની ડુગડુગી સાથે હાજર થઈ ગયો.

સિંહ કહે: ‘મદારી, આ ચકૂડી તને સોંપી! આખી દુનિયા એની કલા જુએ એવું કર!’

મદારીએ ચકૂડીને ઉદેપુરી ચણિયાચોળી પહેરાવી દીધાં, પગમાં ઝાંઝર પહેરાવ્યાં, ડોકમાં માળા નાખી અને ડુગડુગી વગાડવા માંડી. કહે: ‘ચકૂડી બેટા, નાચો!’

ચકૂડીના પગ ઊંચા થયા. ઘૂઘરીનો ઘમકાર થયો, ચકૂડી નાચવા લાગી: થન! થન! થન!

મદારી કહે: ‘ચકૂડી બેટા, ગોળકૂંડાળે ફરી ગરબા ગાઓ! ગાતાં ગાતાં નાચો ને નાચતાં નાચતાં ગાઓ!’

ગોળ ગોળ ફરી ચકૂડી ગરબા ગાવા લાગી. રાજા સિંહ ખુશ ખુશ થઈ ગયો. ‘વાહ, ચકૂડી વાહ!’ કહી આખી સભાએ તાળીઓ પાડી.

મદારીએ ચકૂડીને ખૂબ નચાવી, ખૂબ નચાવી! ચકૂડીને હાંફ ચડી ગઈ. મદારી કહે: ‘ચકૂડી બેટા, હાથ લાંબો કરી રાજાની પાસે ઇનામ માગો! સોનાનો તોડો માગજો!’

રાજા સિંહે ચકૂડીને સોનાનો તોડો ભેટ દીધો. તોડો પગમાં ઘાલી ચકૂડી ફરી નાચી, ખૂબ નાચી!

સિંહ કહે: ‘વાહ ચકૂડી! દુનિયાભરમાં તારું નામ થઈ જશે!’

પપૂડો કહે: ‘ચાલ ચકૂડી, હવે ઘેર જઈએ.’

પણ ચકૂડીને તો હવે દુનિયાભરમાં નામ કાઢવું હતું. ડુગડુગી છોડીને એને જવું નહોતું. એણે કહ્યું: ‘ઊંહું!’

ફરી મદારીએ ડુગડુગી વગાડી તેણે ચકૂડીની કેડે દોરડું બાંધી દોરડાનો છેડો પોતાના હાથમાં લીધો. ચકૂડી આનંદથી ઠેકડા ભરતી મદારીની સાથે ચાલી. હજી પણ એ એની સાથે છે.

[લાડુની જાત્રા]

૨૩. દમલો દુંદાળો

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=115

Ekatra Foundation · વાર્તા ૨૩: દમલો દુંદાળો — પઠન: હર્ષદ ત્રિવેદી

એક હતો શેઠિયો.

એનું નામ દમલો દુંદાળો.

ચમડી તૂટે પણ દમડી ન છૂટે એ એનો નિયમ હતો.

દમલો કહે: ‘ચમડી તૂટે તો પાછી ઊગે છે, પણ દમડી જો એક વાર હાથમાંથી ગઈ તો એ ગઈ જ. માટે પહેલી દમડી, પછી ચમડી.’

એક વાર દમલો કંઈ કામે બહાર ગયો હતો.

પાછા ફરતાં રસ્તામાં એને એક ભિખારી મળ્યો. ભિખારી કહે: ‘શેઠ, ગરીબને એક પૈસો આપો. ભગવાન તમારું ભલું કરશે.’

દમલો કહે: ‘તારા કહેવાથી જો ભગવાન કોઈનું ભલું કરતો હોય તો તારું જ ભલું કરવાનું એને કહે ને!’

ભિખારી કહે: ‘તમે મારું ભલું કરો, અને ભગવાન તમારું ભલું કરે!’ ‘છટ્!’ કહીને દમલો આગળ વધ્યો.

બરાબર એ જ વખતે ગવલો ગોવાળ ત્યાં થઈને જતો હતો. ભિખારીએ ગવલાને જોઈ કહ્યું: ‘ગરીબને એક પૈસો આપો, ભાઈ!’ તરત ગવલાએ ગજવામાંથી એક પૈસો કાઢી ભિખારીના હાથમાં મૂક્યો. દમલા શેઠે એ જોયું.

કોઈ દિવસ નહિ, ને આજે એને થયું કે ‘હું આ ગવલાની આગળ હારી ગયો. ગવલો ફડ દઈને ભિખારીનો પૈસો કાઢી દે, તો હું શું કમ છું?’

એણે ગજવામાં હાથ ઘાલ્યો. ગજવામાં ઘણા પૈસા હતા, પણ એમાંથી એક પૈસો કાઢી ભિખારીના હાથમાં મૂકવાની એની હિંમત ચાલી નહિ.

ત્યાં તો ફરી પેલો ભિખારી બોલ્યો: ‘શેઠ! ગરીબને એક પૈસો આપો!’

શેઠને ફરી ફરી ગજવામાં હાથ ઘાલતા કાઢતા જોઈ ગવલો કહે: ‘શેઠ, દઈ દો એક પૈસો!’

ફડ દઈને શેઠે જવાબ દીધો: ‘દઉં, પણ મારી પાસે છૂટો પૈસો નથી, ગવલા! તું એક પૈસો ઊછીનો આપે તો એને દઉં!’

ગવલાએ તરત એક પૈસો કાઢી શેઠને આપી કહ્યું: ‘લો, આ પૈસો ઉછીનો! દઈ દો ભિખારીને!’

દમલાએ ગવલાના હાથમાંથી પૈસો લીધો ને ભિખારીને દાનમાં દઈ દીધો.

ગવલો કહે: ‘શેઠ, હવે હું પૈસો લેવા તમારી પાસે ક્યારે આવું?

હવે શેઠ ભાનમાં આવી ગયા. મનમાં કહે: ‘અરે, આ હું શું કરી બેઠો? મારા મનથી કે ગવલાનો પૈસો દઈ દાનેશ્વરી થઈ શકાશે, પણ આ ગવલો તો અહીં જ પૈસાની ઉઘરાણી કરે છે, સાવ નાલાયક!’

એણે જવાબ દીધો: ‘આવજે ને, ભાઈ, કાલે ઘેરે; પૈસો રોકડો લઈ જજે.’

‘ભલે, શેઠ.’ કહી ગવલો છૂટો પડ્યો.

પણ દમલા શેઠના પેટમાં ફાળ પડી: નક્કી આ દુષ્ટ ગવલો પૈસો લેવા આવવાનો.

દમલા શેઠને પાર વગરનો પસ્તાવો થયો.

અને ખરેખર, બીજે દિવસે ગવલો દમલા શેઠને ઘેર પહોંચી ગયો. કહે: ‘શેઠ, મારો પેલો પૈસો?’

દમલો કહે: ‘અરે હા, તારો પૈસો ખરો! એની કાંઈ ના કહેવાશે? પણ ભાઈ, હિસાબની વાત દુકાને, ઘેર નહિ!’

ગવલો કહે: ‘હં, તો હું દુકાન આવીશ.’

બીજે દિવસે ગવલો શેઠની દુકાને પૈસાની ઉઘરાણીએ ગયો. શેઠ કહે: ‘અરે હા, તારો પૈસો ખરો! પણ જોને, ભાઈ! આજે હું ખૂબ જ કામમાં છું. પાણી પીવાનીયે ફુરસદ નથી, તો પૈસો દેવાની તો ક્યાંથી હોય?’

ગવલો કહે: ‘ભલે, શેઠ! તો હું કાલે આવીશ.’

અને ત્રીજે દિવસે ગવલો આવીને હાજર થઈ ગયો. કહે: ‘શેઠ, મારો પૈસો?’

દમલો શેઠ કહે: ‘તારો પૈસો ખરો! એની કાંઈ ના કહેવાશે? પણ હજી મેં તારો પૈસો ચોપડે જમા નથી કર્યો, ત્યાં ઉધાર કેવી રીતે કરું?’

ગવલો કહે: ‘તો આજે જમા કરી લો ને, શેઠ!’

દમલો કહે: ‘કયે ચોપડે જમા કરું — ટૂંકા ચોપડે કે લાંબા ચોપડે — તેનો વિચાર કરું છું.’

ગવલો કહે: ‘અરે, ગમે તે ચોપડે — એમાં શું?’

દમલો કહે: ‘એમ ન ચાલે, ભાઈ, એમ ન ચાલે! ઠીક, તો તું કાલે આવજે ને!’

વળી બીજે દિવસે ગવલો ગયો. ત્યારે શેઠે કહ્યું: ‘મેં તારો પૈસો ટૂંકે ચોપડે જમા કરવાનો નિશ્ચય કરી નાખ્યો છે. કાલે તારા ખાતે પૈસો જમા થઈ ગયો જાણ!’

‘કાલે?’ નવાઈ પામી ગવલાએ કહ્યું.

‘કાલે એટલે કાલે જ. તને એ પસંદ ન હોય તો પરમ દિવસે રાખીએ. ઠીક, તો પરમ દિવસે આવજે ને!’ દમલાએ કહ્યું.

‘ના, હું તો કાલે જ આવીશ.’ ગવલાએ કહ્યું.

અને બીજે દિવસે ગવલો આવી ઊભો.

આજે દમલા દુંદાળાએ ગવલા ગોવાળના નામનું ખાતું પાડી, એના નામે એક પૈસો જમા કર્યો.

પછી કહે: ‘ગવલા, તારા નામે પૈસો જમા થઈ ગયો. હવે ઉધાર બાજુ રહી.’

ગવલો કહે: ‘તો પૈસો મને દઈ દો, ને હિસાબ ચૂકતે કરી નાખો!’

દમલો કહે: ‘અરે, ભાઈ, તારા ખાતામાં આઠ દિવસ પણ રકમ જમા ન રહે એ કેવું? તો ભાઈ, આવજે ને તું આઠ દિવસ પછી, ને તારો પૈસો લઈ જજે!’

ગવલો કહે: ‘ના, હું કાલે જ આવીશ.’

અને બીજે દિવસે ગવલો પૈસાની ઉઘરાણીએ પહોંચી ગયો. કહે: ‘શેઠ, લાવો મારો પૈસો!’

દમલો દુંદાળો દુંદ પર હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં કહે: ‘તારો પૈસો ખરો, ભાઈ! એની કાંઈ ના કહેવાશે?’

‘તો દઈ દો મને મારો પૈસો, એટલે હું ઘેર જાઉં!’

દમલો દુંદાળો આમતેમ હાથ વડે જોઈ ફંફોસી કહે: ‘પૈસો! હા, એક પૈસો!’

પછી ગજવામાંથી એક રૂપિયાની નોટ કાઢી કહે: ‘મારી પાસે છૂટો પૈસો નથી, ભાઈ! આ એક રૂપિયો છે. લાવ નવાણું પૈસા, ને લઈ જા આ રૂપિયો! પછી તારો હિસાબ ચૂકતે.’

ગવલો ગોવાળ માથું ખણી કહે: ‘મારી પાસે નવાણું પૈસા નથી, શેઠ!’

‘તો થોડા દિવસ પછી આવીને લઈ જજે ને તારો પૈસો! પરચૂરણની ગરબડમાં પડીને તારે કામ શું છે?’

‘ના, હું કાલે જ આવીશ.’ કહી ગવલો ગયો, ને બીજે દિવસે નવાણું પૈસા લઈને પોતાના પૈસાની ઉઘરાણીએ આવી ઊભો.

દમલો દુંદાળો કહે: ‘આવ ભાઈ, આવ. લે તારો પૈસો.’

પછી ઇસકોતરામાંથી પાંચ રૂપિયાની નોટ કાઢી કહે: ‘લાવ ચાર રૂપિયા ને નવાણું પૈસા, ને લઈ જા આ પાંચની નોટ! નવીનકોર છે, કોરી ને કડકડતી!’

ગવલો ગોવાળ કહે: ‘મારી પાસે નવાણુ પૈસા છે, પણ ચાર રૂપિયા નથી, શેઠ!’

‘નથી?’ જીભ કચડીને શેઠ કહે: ‘અરરર, તો હવે શું થાય? તો થોડા દિવસ પછી આવજે ને, ભાઈ! તારો પૈસો ખરો, કાંઈ ના કહેવાશે?’

‘ના, હું કાલ જ આવીશ.’ કહી ગવલો ગયો.

બીજે દિવસે ગવલો ચાર રૂપિયા ને નવાણું પૈસા સાથે ફરી આવી ઊભો. કહે: શેઠ, લાવો મારો પૈસો! આજે તો લીધા વગર હું જવાનો જ નથી!

દુંદાળો કહે: ‘તે ના જતો. હું પણ એ જ કહું છું. આજે તારો હિસાબ ચૂકતે થઈ ગયો જાણ.’

પછી ઇસકોતરામાં હાથ ઘાલી દમલાએ રૂપિયા દશની નોટ બહાર કાઢી કહ્યું: ‘મારી પાસે પરચૂરણ નથી, ભાઈ! જે છે તે આ દશની નોટ છે. તું નવ રૂપિયા નવાણુ પૈસા આપી આ નોટ લઈ જા. ભાઈ! પછી તું છુટ્ટો ને હું યે છુટ્ટો!’

ગવલો વિચારમાં પડી ગયો. નવ રૂપિયાને નવાણુ પૈસા એ લાવે ક્યાંથી?

એણે કહ્યું: ‘મારી પાસે એટલો જોગ નથી, શેઠ! ઠીક, તો હું કાલે આવીશ.’

શેઠે કહ્યું: ‘મહિના પછી નિરાંતે આવજે ને, મારે ત્યાં તારી થાપણ સલામત છે.’

‘ના, હું તો કાલે જ આવીશ.’

આમ કહી ગવલો ગયો.

બીજે દિવસે ગવલો માગી તાગીને નવ રૂપિયા નવાણુ પૈસા લઈને આવ્યો.

પછી શેઠને કહે: ‘શેઠ, લાવો મારો પૈસો!’

શેઠે કહ્યું: ‘જરી નિરાંતે બેસ તો ખરો! જરી હેઠો બેસ, શ્વાસ ખા, વા ખા.’

ગવલો કહે: ‘વા તો રોજ ખાઉં છું, શેઠ! સાવ મફતમાં.’

‘મફતમાં? તો તું નસીબદાર, ભાઈ!’ દમલા દુંદાળાએ કહ્યું.

ગવલાએ કહ્યું: ‘મારો પૈસો પાછો મળે ત્યારે હું નસીબદાર, ત્યાં લગી કંઈ નહિ!’

‘તો લે, સંભાળ તારો પૈસો!’

પછી ઇસકોતરામાં હાથ ફેરવી કહે: ‘શું થાય? આજે પણ એક છૂટો પૈસો હાથ પર નથી. તો એમ કરને, ભાઈ! આ એક નોટ —’

ત્યાં તો ગવલો કહે: ‘હં, હં, શેઠ, લાવો નોટ — હું આજે નવ રૂપિયા નવાણું પૈસા લઈને જ આવ્યો છું.’

શેઠ ઠંડકથી કહે: ‘બહુ સારું કર્યું, બહુ સારું કર્યું, ભાઈ! લે, આ એક જ નોટ છે મારી પાસે — પૂરી સો રૂપિયાની છે. નવાણું રૂપિયા નવાણું પૈસા ગણી દે, ને તારો પૈસો લેતો પરવાર! તારા એક પૈસા ખાતર હું આજ કેટકેટલા દિવસથી હેરાન હેરાન થાઉં છું!’

આમ કહી એણે સો રૂપિયાની નોટ ગવલાની ધરી. ગવલાની આંખો ફાટી ગઈ.

એ સમજી ગયો કે દમલા દુંદાળાની પાસેથી પૈસો પાછો મળવો મુશ્કેલ છે; પરંતુ એણે મનમાં નક્કી કરી નાખ્યું હતું કે પૈસો પાછો લેવો એ ખરો.

એટલે એણે કહ્યું: ‘ઠીક, તો હું કાલે આવીશ, શેઠ!

અને બીજે દિવસે ગવલો શેઠની દુકાન ઉઘરાણીએ ગયો, પણ આજે શેઠ દુકાનમાં નહોતા. દુકાન બંધ હતી. ખબર કાઢતાં જણાયું કે શેઠ એકાએક બીમાર પડી ગયા છે.

એટલે ગવલો દુંદાળા શેઠને ઘેર પહોંચી ગયો.

દુંદાળો ઘરમાં જ હતો, અને ગવલાની બરાબર ખબર રાખી રહ્યો હતો. એણે ગવલાને દૂરથી આવતો જોયો, કે તરત માથે મોઢે ઓઢીને સૂઈ ગયો ને શેઠાણીને કહે: ‘અલી એ…ગવલો આવે તો કહેજે કે હું એકદમ બીમાર પડી ગયો છું. મને ફેફરું થયું છે.’

શેઠાણી કહે: ‘ફેફરું? શાથી થયું? શું કરવા થયું? ઘેલા વૈદને બોલાવું?’

દુંદાળો કહે: ‘ચૂપ! તું તારે હું કહું તેમ કર!’

તરત દમલો દુંદાળો ચાદર ઓઢીને સૂઈ ગયો. ત્યાં થોડી વારે ગવલો ગોવાળ આવ્યો. કહે: ‘શેઠ, લાવો મારો પૈસો!’

શેઠની વતી શેઠાણીએ જવાબ દીધો: ‘ગવલાજી, શેઠ તો એકાએક બીમાર પડી ગયા છે.’

‘હેં! શું કહો છો? દુંદાળા શેઠ બીમાર પડી ગયા છે? તો આવી હાલતમાં એમને છોડી મારાથી જવાય કેવી રીતે? જોઉં, કેવોક તાવ છે!’

આમ કહી એણે શેઠના મોં પરથી ચાદર ખસેડી, ત્યાં શેઠના હાથપગ ખેંચાવા લાગ્યા, એમની જીભ ઝલાઈ ગઈ; ને એ ‘હુઉ…હુઉ…હુઉ’ કરવા લાગ્યા.

ગવલો કહે:

‘આ તો ફેફરું થયું છે.’

‘ફેફરું જ છે તો!’ શેઠાણીએ કહ્યું.

ગવલો કહે: ‘એની મને રામબાણ દવા આવડે છે. હમણાં બેઠા કરી દઉં છું.’

શેઠાણી કહે: ‘ઘેલા વૈદને બોલાવવા મોકલું? હમણાં આવી પહોંચશે.’

ગવલો કહે: ‘ઘેલો વૈદ? શું કરવાનો ઘેલો વૈદ? અહીં તેનું કામ નથી, બાઈ! આ તો છાતી-ડામ ફેફરું છે, છાતી-ડામ ફેફરું! છાતીએ ડામ દીધા વગર નહિ મટે! જુઓ, આ નખ કાળા પડી ગયા, આ આંખો કપાળે ચડી ગઈ! જીભ તાળવામાં ચોંટી ગઈ! ઝટઝટ ઇલાજ કરવામાં નહિ આવે તો —’

બોલતાં બોલતાં ગવલાએ એવો ચહેરો કર્યો કે શેઠાણી સાચેસાચ બી ગઈ. તે બોલી ઊઠી: ‘હેં! તો ઝટઝટ કરો એનો ઇલાજ!’

ગવલો કહે: ‘તો જાઓ ઝટઝટ, સઘડીમાં એક તાંબાનો પૈસો તપાવીને લઈ આવો!’

‘હમણાં લઈ આવું.’ કહી શેઠાણી રસોડામાં દોડી ગઈ. થોડી વાર પછી તપાવેલો તાંબાનો પૈસો ચીપિયાથી પકડીને લઈ આવી એણે ગવલાને કહ્યું: ‘લ્યો!’

ગવલો કૂદીને એકદમ દમલા દુંદાળાની છાતી પર ચડી બેઠો. પછી એના બેઉ હાથ પોતાના બે પગ વડે જોરથી દબાવી, શેઠાણીના હાથમાંથી ચીપિયો લઈ એણે શેઠની ખુલ્લી છાતી પર પૈસાનો ડામ દઈ દીધો. ચરરર કરતી ચામડી બળી, ને એની સાથે શેઠની ભયાનક રાડ સંભળાઈ: ‘મરી ગયો રે! મરી ગયો રે!’

ગવલો કહે: ‘વાંધો નહિ. એક, બે ને ત્રણ ડામ દેતાંમાં તો શેઠ સાજા થઈ ગયા જાણો!’

ત્યાં તો શેઠે રાડ પાડી: ‘એક જ ડામથી સાજો થઈ ગયો છું. ગવલા, હવે છોડ!’

ગવલો કહે: ‘મારો પૈસો?’

દમલો કહે: ‘તારા હાથમાં જ છે ને! તારો પૈસો તને મળી ચૂક્યો. હવે શું કામ મને ડામ દે છે?’

ગવલો કહે: ‘તો આ પૈસો મારો?’

દમલો કહે: ‘તારો, બાપ, તારો!’

ગવલો કહે: ‘તમે એક પૈસો દાનમાં આપ્યો એ કબૂલ?’

‘કબૂલ, ભાઈ, કબૂલ!’

‘મારી પાસેથી ઉછીનો લીધેલો પૈસો તમે મને પાછો આપ્યો એ કબૂલ?’

‘કબૂલ, ભાઈ, કબૂલ’

‘ગાંઠથી દાન ન દીધું તો છાતીએ ડામ દેવાયો એ વાત કબૂલ?’

‘કબૂલ, ભાઈ, કબૂલ! કાં દાન, કાં ડામ! બેમાંથી એક લેવું પડવાનું!’

દમલો દુંદાળો ને ગવલો ગોવાળ એ દિનથી પાકા મિત્રો બની ગયા.

[લાડુની જાત્રા]

૨૪. ન્યાયમૂર્તિ

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=117

Ekatra Foundation · વાર્તા ૨૪: ન્યાયમૂર્તિ — પઠન: તન્વી શાહ

બે બિલાડીઓ હતી — કાળી ને ધોળી.

પાકી સહિયરો.

પણ એક વાર એક રોટલા માટે બેઉ લડી પડી.

બંને ભૂખી હતી, અને બંનેને રોટલાનો બરાબર અડધો ભાગ લેવો હતો.

પણ ખેંચતાણમાં રોટલાના બે ટુકડા થઈ ગયા — એક મોટો ને બીજો નાનો.

નાનો ટુકડો લેવા કોઈ તૈયાર નહિ.

એટલે બંને વાંદરા પાસે ન્યાય કરાવવા ગઈ.

વાંદરાએ ત્રાજવાનાં બે પલ્લાંમાં બે ટુકડા મૂક્યા, ને મોટા ટુકડામાંથી બટકું ભરી તેને નાનો કર્યો, ત્યારે પેલો નાનો ટુકડો વજનમાં વધ્યો. એટલે એ નાનામાંથી એણે બટકું ભરી લીધું. આમ બંને ટુકડાઓને સરખા કરવાની રમત રમી એ આખો યે રોટલો હજમ કરી ગયો.

પછી કહે: ‘મેં તમારો ન્યાય કરી આપ્યો, ખુશ થાઓ!’

બંને બિલાડીઓ વાંદરાની ઠગાઈ સમજી ગઈ હતી — સાથે પોતાની મૂર્ખાઈનો પણ એમને ખ્યાલ આવી ગયો હતો. પણ વિવેક કેમ છોડાય? એટલે એમણે કહ્યું: ‘અમે ખુશ છીએ અને તમે અમારે માટે જે તકલીફ લીધી એ માટે અમે તમારો આભાર માનીએ છીએ!’

વાંદરો મનમાં કહે કે આ બંને અસલ મૂરખ છે; તો મારી ચતુરાઈ આગળ ચલાવું!

એણે કહ્યું: ‘મેં તમારો ન્યાય તોળ્યો એના બદલામાં ખાલી આભારનું વેણ કહીને તમારે છૂટી જવું છે? તમારે મને ન્યાયાધીશની ફી આપવી જોઈએ.’

બંને બિલાડીઓએ કહ્યું: ‘ફી કબૂલ! બોલો, શું આપીએ?’

વાંદરાને રોટલો બહુ ભાવ્યો હતો. તે જાણતો હતો કે બિલાડીઓ રોજ આવું મિષ્ટાન્ન જમે છે. એટલે એણે કહ્યું: ‘એક વાર તમારે ત્યાં મને જમવાનું નિમંત્રણ આપો એટલે બસ!’

બંને બિલાડીઓએ કહ્યું: ‘તો નિમંત્રણ આપ્યું! બોલો, ક્યારે પધારશો?’

ત્યાં ને ત્યાં જ તારીખ, વાર ને સમય નક્કી થઈ ગયાં. આવી બાબતમાં વાંદરો બહુ ચોક્કસ હતો.

પછી બધાં છૂટાં પડ્યાં.

હવે બંને બિલાડીઓએ અંદર અંદર વિચાર કર્યો. બંને કહે: ‘આપણે હવે અંદર અંદર બાઝવું નથી, પણ આ વાંદરાને તો પાઠ ભણાવવો જ છે!’

બંનેએ મળીને એક યોજના વિચારી કાઢી.

પછી બંને માળીના કૂતરા પાસે ગઈ. એ કૂતરો એમનો દોસ્ત હતો. ઘણી વાર બિલાડીઓ અને કૂતરા વચ્ચે સારાં સારાં ભોજનની આપલે પણ થતી હતી.

કૂતરો ઊંઘતો હતો. કાળી બિલાડીએ તેના કાનામાં ‘મ્યાઉં’ કર્યું કે એ જાગી ગયો.

બંને બિલાડીઓએ કહ્યું: ‘તમે તો આખો વખત, બસ ઊંઘ્યા જ કરો છો, પણ અમે કેવી આપદા ભોગવીએ છીએ તેનો તમને કંઈ ખ્યાલ છે?’

કૂતરો કાન ફફડાવીને બોલ્યો: ‘કઈ આપદા છે? બોલો, હું હમણાં જ એને ચાવી ખાઉં!’

હસીને બિલાડીઓએ કહ્યું: ‘તમે તો જ્યારે ત્યારે જેને તેને ચાવી ખાવાની જ વાત કરો છો. પણ આ કિસ્સો એવો છે કે એમાં તમારે ખૂબ ખબરદારી રાખવાની છે.’

‘એટલું જ?’ કૂતરાએ પૂછ્યું.

‘એટલું ઓછું નથી. તમારે શો પાઠ ભજવવાનો છે એ તમે એક વાર અમારી પાસેથી બરબર સમજી લો!’ આમ કહી બંને બિલાડીઓએ પોતાની આખી યોજના કૂતરાને સમજાવી.

કૂતરાએ કહ્યું: ‘આપણે બોધુને યે આપણી આ યોજનામાં સાથે રાખીએ તો?’

બોધુ ધોબીનો ગધેડો હતો.

‘રાખીએ, પણ બધું એના માથે ઢોળી દઈ તમારે ઊંઘવું હોય તો નહિ!’ ધોળી બિલાડીએ કહ્યું. કૂતરાનો સ્વભાવ એ બરાબર જાણતી હતી. પેલે દિવસે ઘરમાં ચોર પેઠા, ત્યારે કૂતરો ઊંઘતો હતો. ગધેડાએ એને જગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો ને કહ્યું યે ખરું કે ઘરમાં ચોર પેઠા છે, પણ કૂતરાએ એને તુચ્છકારી કાઢી કહ્યું: ‘તું તારું કામ કર, મને ઊંઘવા દે!’

આમ કૂતરાએ દાદ દીધી નહિ ત્યારે ગધેડાને થયું કે મારે શેઠને ખબર આપવા જોઈએ કે ઘરમાં ચોર પેઠાછે, એટલે એ ભૂંક્યો — જોરથી ભૂંક્યો. પરિણામ એ આવ્યું કે પોતાની ઊંઘ બગાડવા માટે ધોબીએ ગધેડાને ધીબી નાખ્યો, ને ચોર ચોરી કરી ભાગી ગયા.’

ધોળી બિલાડીએ કૂતરાને આ વાતની યાદ આપી.

કૂતરાએ હસીને કહ્યું: ‘એ તો ધોબી શેઠે મને ઊંઘણશી કહી ગાળ દીધેલી ને મને આખો દિવસ ભૂખ્યો રાખેલો તેનું વેર લેવા મેં એવું કર્યું હતું!’

કાળી બિલાડીએ કહ્યું: ‘પણ એમાં ટિપાઈ ગયો બાપડો ગધેડો!’

કૂતરાએ હસીને કહ્યું: ‘ટિપાઈ ગયો, ધિબાઈ ગયો એવું એમને લાગે છે, ગધેડાને એવું નથી લાગતું! હું જાણું ને! એ મારો પાકો ભાઈબંધ છે.’

ધોળી બિલાડીએ કહ્યું: ‘ભલે, તો એને યે આમાં સામેલ કરશું — મજા આવશે!’

*

નિમંત્રણનો દિવસ આવી પહોંચ્યો. બંને બિલાડીઓએ ખૂબ પરિશ્રમ કરીને ભોજનની વિવિધ વાનગીઓ ભેગી કરી હતી. દરેકને જુદી પતરાળી ને જુદો પડિયો એવું એ માનતી નહોતી. બધી વાનગીઓ એક થાળમાં સાથે મૂકી તેની આસપાસ બધાંએ જમવા બેસવાનું, ને ભેગાં ખાવાનું — આ એમની સર્વમાન્ય ભોજન-પદ્ધતિ હતી.

ભાતભાતની મીઠાઈઓ હતી: જલેબી ને ગાંઠિયા; બરફી ને પૂરી; ઘારી ને ગુલાબજાંબું!

વાંદરો પોતાની ચાતુરી પર મનમાં ફુલાતો, હરખાતો હરખાતો આવ્યો. બંને બિલાડીઓએ એનો સત્કાર કર્યો: ‘પધારો ન્યાયમૂર્તિજી!’

પછી બિલાડીઓએ કૂતરાની અને ગધેડાની સાથે એની ઓળખાણ કરાવી. કૂતરાની સાથે હાથ મિલાવતાં ન્યાયમૂર્તિનું મોં જરી બગડ્યું, અને ગધેડાની સાથે હાથ મિલાવતાં ન્યાયમૂર્તિએ એના પાછલા પગ ભણી જરી નજર કરી લીધી — પણ તરત જ સ્વસ્થ થઈ જઈ તેમણે કહ્યું: ‘આપને મળી મને ઘણો જ, ઘણો જ આનંદ થયો.’ કૂતરાએ ને ગધેડાએ પણ તેની પ્રશંસાનાં વચનો ઉચ્ચાર્યાં: ‘આપની ન્યાયબુદ્ધિની બધે પ્રશંસા થાય છે.’

આવી થોડીક વાતોચીતો ચાલી, એટલામાં બિલાડીઓએ જાહેર કર્યું કે જમવાનું તૈયાર છે. હવે આપ સૌ હાથ-મોં ધોઈ કરી જમવા પધારો!

કૂતરો ને ગધેડો હાથ-મોં ધોઈ જમવા બેઠા. બંને બિલાડીઓ પણ રીતે હાથ-મોં ધોઈને આવી, ને પોતાની જગાએ બેઠી. પછી આવ્યો વાંદરો. મુખ્ય મહેમાન માટે રાખેલા ખાસ ઊંચા આસન પર તે બિરાજ્યો.

ભોજનના થાળ પરથી કપડું હઠાવી લેવામાં આવ્યું. વાંદરો ખુશ થઈ ગયો. વાહ, શું ફક્કડ ફક્કડ વાનગીઓ છે! જલેબી ને ગાંઠિયા! બરફી ને પૂરી! ઘારી ને ગુલાબજાંબું!

વાંદરાએ ખાવા હાથ લાંબો કર્યો ત્યાં કાળી બિલાડી બોલી ઊઠી: ‘ન્યાયમૂર્તિજી, સબૂર! હાથ ધોઈને જમવાનો અમારો નિયમ છે. આપ જરા —’

વાંદરો હાથ-મોં ધોઈને જ આવ્યો હતો, પણ એનાથી તેમ બોલાયું નહિ. તેના હાથ કેવા કાળા હતા!

તે તરત ઊભો થઈ ગયો, ને હાથમોં ધોવા ગયો. આ તરફ બિલાડીઓ, કૂતરો ને ગધેડો ભોજન ઝાપટવા લાગ્યાં.

થોડી વાર પછી વાંદરો પાછો આવ્યો ને પોતના આસન પર બિરાજ્યો. ખાવાનું લેવા ફરી તેણે હાથ લાંબો કર્યો; ત્યાં ધોળી બિલાડી બોલી ઊઠી: ‘આપ જેવાને આ શોભતું નથી, ન્યાયમૂર્તિજી! આવું સરસ ખાવાનું આપ આવા ગંદા હાથે ખાશો?’

વાંદરો શરમિંદો બની ફરી ઊભો થઈ ગયો ને હાથમોં ધોવા ગયો. આ વખતે એણે ખૂબ ઘસી ઘસીને હાથ ધોયા!

ફરી એ આવીને જમવા બેઠો. પણ જ્યાં થાળમાં હાથ નાખવા જાય છે, ત્યાં કૂતરો બોલી ઊઠ્યો: ‘જમાનો કેવો આવ્યો છે! ન્યાયમૂર્તિ જેવો આબરૂદાર માણસ આવા ગંદા હાથે જમવા બેસે છે!’

વાંદરાને ખૂબ શરમાવા જેવું લાગ્યું. પણ બીજો ઉપાય નહોતો. એ ઊભો થઈન સાબુથી હાથમોં ધોવા ગયો. સાબુની આખી ગોટી તેણે ઘસી નાખી, તોયે હાથ કાળા મટ્યા નહિ, ત્યારે તેણે એક યુક્તિ કરી. હાથ પર સાબુના ફીણ ચડાવી તેણે હાથને ધોળા કર્યા, ને એવા હાથે એ જમવા આવ્યો. જોયું તો ભોજનની વાનગીઓ ઝાપાટબંધ ખલાસ થઈ રહી હતી, ને પોતે તો હજી એક કોળિયો યે ખાવા પામ્યો નહોતો. એટલે પોતાના આસન પર બેઠો ને બેઠો, ને એણે ભોજન તરફ હાથ લંબાવ્યો.

ત્યાં તો ગધેડો ગર્જ્યો: ‘અરે, ન્યાયમૂર્તિને હાથ ધોતાં યે નથી આવડતું શું? હાથ બેઉ સાબુનાં ફીણથી ભર્યા છે! આવા ગંદા હાથે જમાય જ કેમ?

વાંદરો રડવા જેવો થઈ ગયો. તેણે કહ્યું: ‘હમણાં જ હું ફીણ કાઢીને આવું છું!’ આમ કહી એ ઊભો થયો.

ત્યાં ગધેડાએ કહ્યું: ‘જુઓ ન્યાયમૂર્તિજી, મારી સલાહ માનો તો એક વાત કહું. આપ ન્યાયમૂર્તિ છો, એટલે આપને કંઈ સલાહ આપવાનું મારું ગજું નહિ, એટલે હું અત્યાર સુધી બોલ્યો નહિ!’

વાંદરાએ દયામણું મોં કરી કહ્યું: ‘ના રે, મને ખોટું નહિ લાગે, આપ ખશીથી સલાહ આપો!’

‘તો જુઓ!’ ગધેડાએ કહ્યું: ‘સાબુને બદલે મારી લાદથી હાથ-મોં ધોશો તો વધારે ઊજળા લાગશો! પણે એનો ઢગલો પડ્યો છે!’

આમ કહી એ જોરથી ખડખડ હસી પડ્યો.

એનું જોઈને કૂતરો પણ હસ્યો, ને બિલાડી પણ હસી.

બીજી તરફ ભોજનનો થાળ સાવ ખાલી થઈ ગયો હતો. બંને બિલાડીઓએ એ ચાટીને સાફ કરી નાખ્યા હતા.

હવે વાંદરો સમજ્યો કે હું બની ગયો છું.

એટલે એ એકદમ ગુસ્સામાં આવી બોલ્યો: ‘મોટા માણસની સાથે કેવી રીતે વર્તવું એનું તમને ભાન નથી. હું તમને જોઈ લઈશ.’ આમ કહી એ બિલાડીઓ તરફ ધસ્યો.

ત્યાં તો હાઉવાઉ કરતો કૂતરો એની ઉપર કૂદ્યો, ને ગધેડાએ તો ધડ દઈને એને ડાબા પગની એક લાત ઠોકી દીધી.

વાંદરો સમજી ગયો કે અહીં મારી દાળ ગળવાની નથી. અહીં બિલાડીઓને સજા કરવા જતાં હું જ સાફ થઈ જઈશ. એટલે ‘હૂક હૂક હૂક! હું તમને જોઈ લઈશ! ‘હૂક હૂક હૂક! હું તમને જોઈ લઈશ!’ એવું બબડતો લાંબા કૂદકારા ભરતો એ ત્યાંથી ભાગી ગયો, ને દૂર દૂરના એક ઊંચા ઝાડની ઊંચી ડાળીએ ચડી સંતાઈ ગયો.

એની પાછળ બિલાડીઓના, કૂતરાના અને ગધેડાના અટ્ટહાસ્યથી આખું આકાશ ગાજી ઊઠ્યું.

[લાડુની જાત્રા]

૨૫. તિડકમ્ બાબાનો ચેલો

એક હતો વાઘ.

એ માંદો પડ્યો. ચાર-પાંચ દિવસ સુધી એ ઘરમાંથી બહાર નીકળી શક્યો નહિ. ભૂખથી એ અડધો થઈ ગયો.

પણ આમ ભૂખ્યા ક્યાં લગી રહેવાય?

એટલે ખોરાકની શોધમાં એ બહાર નીકળ્યો, પણ લાંબું ચાલી શક્યો નહિ એટલે એક ઝાડ હેઠળ બેઠો અને પોતાનાં આગળાં કરડવા લાગ્યો.

એવામાં એક ઊંટ ત્યાં આવ્યું.

વાઘ એવો સુકાઈ ગયેલો હતો કે ઊંટને એ બિલાડી જેવો લાગ્યો; તોયે વાઘ એટલે વાઘ. એટલે ઊંટ જરી ગભરાયું.

વાઘે કહ્યું: ‘ભગત, ગભરાવાની જરૂર નથી, હું ‘અહિંસા પરમો ધર્મ’માં માનનારો છું. જુવાનીમાં ઘણી હિંસા કરી — મનમાં ખૂબ પસ્તાવો થયો કે અરેરે, આ પાપમાંથી હું કેમ કરી છૂટીશ? ભલું થજો ગુરુદેવ તિકડમ્ બાબાનું — એમણે મને દીક્ષા આપી — દીક્ષા લીધી કે તરત મન સાફ થઈ ગયું, હિંસાનો વિચાર જ મનમાંથી નીકળી ગયો. હું શુદ્ધ અહિંસક બની ગયો. ગુરુ તિકડમ્ બાબાનો જય હો!’

તિકડમ્ બાબાનું નામ સાંભળી ઊંટે ડોક લાંબી કરી કહ્યું: ‘તિકડમ્ બાબા? એ તો મોટા મહાત્મા છે, હિમાલયમાં રહે છે ને બાર મહિને એક વાર ગુફામાંથી દર્શન દેવા બહાર આવે છે. તમને એ ક્યાં મળ્યા? કેવી રીતે મળ્યા?’

વાઘે કહ્યું: ‘મારા સદ્ભાગ્યે તેઓ ગુફામાંથી બહાર પધાર્યા તે જ વખતે હું ત્યાં જઈ ચડ્યો. લાંબો થઈને હું એમના પગમાં પડ્યો: મેં મારાં પાપોની માફી માગી. તેમણે દયા કરી કહ્યું: તારાં પાપ માફ છે, બચ્ચા! જા, હવે ફરી પાપ કરતો નહિ! એ પછી એમણે મને અહિંસા-ધર્મની દીક્ષા આપી. એક આખો દિવસ હું તેમની સેવામાં રહ્યો. બીજે દિવસે એ ફરી પાછા ગુફામાં ચાલી ગયા અને હું અહીં આવ્યો. જબરા મહાત્મા છે, ભાઈ હવે બાર મહિને ગુફામાંથી બહાર આવશે. બાર મહિના લગી કાંઈ જ ખાવાનું નહિ, પીવાનું નહિ. બસ, સમાધિમાં જ રહેવાનું.’

ઊંટે કહ્યું: ‘મને ખબર છે. એ છસો ચોત્રીસ વર્ષના છે, પણ વીસ વરસના લાગે છે. અકબર બાદશાહનો દરબાર એમણે જોયેલો.’

વાઘે કહ્યું: ‘વાહ, તમે તો ઘણું જાણો છો ગુરુજી વિશે!’

ઊંટે કહ્યું: ‘તે ન જાણું? હું એમનો ભક્ત છું. મારું નામ લંબડોક ઊંટ! કદાચ તમે આ નામ સાંભળ્યું હશે.’

એકદમ ઉત્સાહમાં આવી જઈ વાઘે કહ્યું: ‘શું કહો છો — લંબડોક ઊંટ તમે? તમે પોતે? ગુરુદેવના શ્રીમુખે મેં આ નામ સાંભળ્યું છે. મને કહે કે સાત દેશમાં મારા સાત પટ્ટ શિષ્યો છે, તેમાં ગુજરાતમાં એક લંબડોક કરીને ઊંટ છે તે મારો ભક્ત છે. તું એને મળજે, એના સત્સંગથી તને લાભ થશે.’ મેં કહ્યું: ‘ગુરુદેવ, હું એ લંબડોકને ક્યાં શોધું? એનું કંઈ ઠામઠેકાણું કહો તો સારું! ત્યારે ગુરુદેવ હસીને કહે કે તારે એને શોધવા નહિ જવું પડે, મારી પ્રેરણાથીએ આપમેળે તને આવી મળશે. તું એને સાધારણ ઊંટ સમજવાની ભૂલ કરતો નહિ! દેખાવે એ બધાં ઊંટ જેવો ઊંટ છે, પણ મારી કૃપા પામેલો મહાન ભક્ત છે.’

આ સાંભળી ઊંટની છાતી ગર્વથી ગજ ગજ ફૂલી.

તેણે કહ્યું: ‘હું તમારા જેટલો ભાગ્યશાળી નથી; મેં હજી ગુુરુદેવનાં દર્શન કર્યાં નથી.’ બોલતાં બોલતાં તેનું ગળું ભરાઈ આવ્યું.

વાઘે કહ્યું: ‘પણ તમારા પર ગુરુદેવની કેટલી કૃપા છે એ જુઓને! મને કહે કે લંબડોકને કહેજે કે મારાં દર્શન માટે અધીરો ન થાય! હું પૂરાં સો વર્ષ જીવવાનો છું.’

નવાઈ પામી ઊંટે કહ્યું: ‘સો વર્ષ? છસો ચોત્રીસ વર્ષની તો આજે એમની ઊંમર છે!’

વાઘે કહ્યું: ‘મેં પણ આવો જ પ્રશ્ન એમને કરેલો. ત્યારે ગુરુદેવ હસીને કહે: ‘મને તો હજી બે વર્ષ પણ પૂરાં થયાં નથી.’ હું સમજ્યો નહિ, એટલે મેં કહ્યું: ‘અમે તો આપને છસો ચોત્રીસ વર્ષના જાણીએ છીએ, અકબર બાદશાહનો દરબાર આપે જ જોયેલો! —’ ત્યારે મને અધવચ અટકાવીને કહે કે એ તો જોયેલો જ, વળી ચિત્રકૂટમાં તુલસીદાસજીએ મારા કપાળમાં ચંદન ચોપડેલું! આવું બધું ઘણું એમણે કહ્યું. પછી કહે: ઉંમર માપવાનો મારો ગજ જુદો છે. હું બાર મહિનાના ૩૬૫ દિવસમાંથી ૩૬૪ દિવસ સમાધિમાં હોઉં છું, એટલે કે ભગવાન સમીપ હોઉં છું, એ મારું પૃથ્વી પરનું જીવન ન ગણાય. મારું પૃથ્વી પરનું જીવન તો હું બાર મહિને એક દિવસ ગુફામાંથી બહાર આવું છું તે છે. ટૂંકમાં તમારું એક વર્ષ તે મારો એક દિવસ! તમારાં ત્રીસ વર્ષ તે મારો એક મહિનો! તમારી ગણતરીએ ભલે તમે મને ૬૩૪ વર્ષનો ગણો, સાચેસાચ તો હું પૂરાં બે વર્ષનોયે નથી અને હજી તો અઠ્ઠાણું વર્ષ મારે કાઢવાનાં છે, એટલે લંબડોકને કહેજે કે ચિંતા ન કરે, મારાં દર્શન એને થશે જ!’

આ સાંભળી લંબડોક ખુશખુશ થઈ જોરથી પૂંછડી હલાવવા લાગ્યો, અને ડોક ઊંચી કરી ‘જય તિકડમ્ બાબા! જય તિકડમ્ બાબા!’ બોલવા લાગ્યો.

પછી કહે: ‘બીજું કાંઈ મારે વિશે ગુરુમહારાજે કહ્યું છે?’

વાઘે કહ્યું: ‘કહ્યું જ છે; કહે કે લંબડોકના સાંનિધ્યમાં તું તપસ્યા કરશે તો તને પરમ સુખની પ્રાપ્તિ થશે, એ પરમ નિર્દોષ અને પરમ અહિંસક જીવ છે, એની તું જેટલી સેવા કરશે એટલી તને ફળશે. એના આશીર્વાદથી તારું કલ્યાણ થશે.’ મેં કહ્યું કે મારા જેવા પાપી પર આવા મહાત્માની એટલી બધી કૃપા થાય ખરી?’ ત્યારે બાબાજી કહે કે થશે.’ જરૂર થશે. લંબડોકના દેહમાં પવિત્રમાં પવિત્ર જો કોઈ અંગ હોય તો તે એની લાંબી ડોક છે. એક ડોક વડે જે આશીર્વાદ અપાય તે શ્રેષ્ઠ છે. તે પછી તિકડમ્ બાબજીએ એક અદ્ભુત વાત કરી.’— આટલું બોલી વાઘ અટકી ગયો.

ઊંટે કહ્યું: ‘વાત કરતાં કરતાં એકાએક તિકડમ્ બાબાજી સમાધિમાં પડી ગયા હોય એવું મને લાગ્યું. મીંચેલી આંખે જ તેમણે બોલવા માંડ્યું.: ‘હું મારી દિવ્ય દૃષ્ટિથી જોઉં છું કે લંબડોક તારા ઉપર પ્રસન્ન થઈ પોતાની લાંબી ડોક તારી છાતીએ અડકાડી તને આશીર્વાદ આપે છે અને એ જ ઘડીએ તારો જ્ઞાનનો પટારો ખૂલી જાય છે અને તારી રગે રગે આનંદ આનંદ થઈ જાય છે! અહાહા! શો એ આનંદ છે!’

આ સાંભળી ઊંટના સુખનો પાર ન રહ્યો.

તે બોલી ઊઠ્યો: ‘હે વત્સ, માગ, માગ, તું માગે તે આપું!’

વાઘે કહ્યું: ‘મારે જોઈએ કેવળ આપના આશીર્વાદ, બીજું કંઈ જ નહિ!’

‘આપ્યા!’ કહી લંબડોક ઊંટે પોતાની લાંબી ડોક વાઘની છાતીએ અડાડી; તે જ ઘડીએ વાઘે એ ડોક પોતાના મોંમાં પકડી મરડી નાખી.

ઊંટ મરેલો થઈને પડ્યો.

હવે વાઘે ભૂખે મરવાનું રહ્યું નહિ. એનું તિકડમ્ બાબાનો ચેલો થવું સફળ થઈ ગયું.

[ટોપી-પંડિત]

૨૬. ડરાઉંખાં દેડકો

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=121

Ekatra Foundation · વાર્તા ૨૬: ડરાઉંખાં દેડકો — પઠન: બિંદુ ભટ્ટ

ગામ છેવાડે એક ખાબોચિયું હતું.

એ ખાબોચિયામાં ડરાઉંખાં નામે એક દેડકો રહેતો હતો.

એ આખો દિવસ કૂદાકૂદ કરતો અને જ્યારે ત્યારે ડરાઉં ડરાઉં કરતો.

એ જોઈ એક તીતીઘોડાએ કહ્યું: ‘અલ્યા, તું આટલું બધું કૂદે છે કેમ? અને આખો વખત ડરાઉં ડરાઉં કેમ કરે છે?’

દેડકાએ એની સામે ગોળ ગોળ આંખો ફેરવી કહ્યું: ‘કોણ છે તું? વિનયવિવેકમાં કંઈ સમજે છે કે નહિ? મોટાની સાથે કેમ વાત કરવી એ તું શીખ્યો જ નથી શું?’

‘કોણ મોટો?’ તીતીઘોડાએ કહ્યું.

‘કોણ તે આ ડરાઉંખાં! પહેલાં સલામ કર અને પછી મારી સાથે વાત કર!’ દેડકાએ કહ્યું.

તીતીઘોડો દેડકાના રુઆબથી પ્રભાવિત થઈ ગયો. તેણે કહ્યું: ‘સલામ સાહેબ! ડરાઉંખાં સાહેબને સલામ!’

દેડકાએ કહ્યું: ‘સુલતાન સલામત ડરાઉંખાં સાહેબ એમ કહે!’

તીતીઘોડાએ કહ્યું: ‘સલામ સુલતાન સલામત ડરાઉંખાં સાહેબને સલામ!’

દેડકાએ કહ્યું: ‘હું તારી સલામ મંજૂર કરું છું. હવે તારે જે અરજ કરવી હોય તે કર.’

તીતીઘોડાએ ચીપી ચીપીને કહ્યું: ‘સુલતાન સલામત ડરાઉંખાં સાહેબ, મારી એક અરજ છે. આ સેવક પર કૃપા કરીને કહો કે આપ આટલું કૂદો છો કેમ? શું કોઈ યુદ્ધની તૈયારી કરો છો?’

દેડકાએ ગળું ફુલાવી કહ્યું: ‘એવું જ છે. મને આ ખાબોચિયાની સલ્તનત બહુ નાની પડે છે. મારે સુલતાન મટી બાદશાહ થવું છે. મારે દિગ્વિજય કરવો છે. આ પૃથ્વીનું રાજ્ય મેં જીત્યું, હવે આકાશનું રાજ્ય જીતવું છે. આકાશનું છત્તર ફાડી મારે પેલી મેરનો મુલક જીતવો છે ને ત્યાં બાદશાહી કરવી છે.’

‘ઓહોહો!’ તીતીઘોડો પ્રભાવિત થઈ બોલ્યો.

દેડકાએ કહ્યું: ‘અલ્યા, તને કંઈ ગીતબીત આવડે ખરું?’

તીતીઘોડાએ કહ્યું: ‘કવિકુળમાં મારો જન્મ થયો છે, પછી કેમ ન આવડે? કહો તો તમારા પરાક્રમનું ગીત અબઘડી રચી કાઢીને ગાઉં.’

‘ગા!’ દેડકાએ કહ્યું: ‘હું પ્રસન્ન થઈશ તો તને મારો વજીર બનાવીશ. રાત-દિવસ મારા ગુણ ગાયા કરે એવો વજીર મારે જોઈએ છે.’

હવે તીતીઘોડાએ ગીત બનાવીને ગાયું:

રાજા એક ડરાઉંખાં, જે દે મૂછ પર તાવ,
બીજાં બધાં રાજોલિયાં, કોઈનો કશો ન ભાવ!

દેડકાએ ખુશ થઈ મૂછે તાવ દઈ કહ્યું: ‘વાહ વાહ! આનું નામ કવિ!’

તીતીઘોડો આગળ ચાલ્યો.

ફાડી છપ્પર આભનું, ડરાઉંખાં કરશે રાજ,
એના કદમે ઝૂકશે સુલતાનોના તાજ!
આભે સૂરજ એક, તેમ ડરાઉંખાં, તું એક,
તારા પગમાં લેટશે પૃથ્વીપતિ અનેક!

ધન ધન વીર ડરાઉંખાં, ધન ધન તારું કામ,
જે સ્થળ ને આકાશમાં ગવાય તારું નામ!

દેડકો ખુશખુશ થઈ ગયો, તે બોલ્યો: ‘મારા આકાશના રાજ્યનો હું તને વજીર બનાવું છું, ખુશ થા!’

તીતીઘોડાએ કહ્યું: ‘ખુશ છું, હવે આપ એક કૂદકે આકાશનું છપ્પર ફાડી ત્યાંનું રાજ્ય કબજે કરો એની જ રાહ જોઉં છું.’

‘ગભરા મા, હું હમણાં જ આકાશ પર ચડાઈ કરું છું.’

આમ કહી એણે કૂદવાની તૈયારી કરી.

નજીકમાં એક ઝાડ હતું. એ ઝાડની એક ડાળે વીંટળાઈને ગોખરો સાપ આ બધું જોતો સાંભળતો હતો. દેડકાએ આકાશનું રાજ્ય જીતવા કૂદકો માર્યો કે તરત મોં ફાડી તેણે દેડકાને સીધો જ પોતાના મોંમાં ઝીલી લીધો. ઘડીકમાં દેડકો સાપના પેટમાં અદૃશ્ય થઈ ગયો.

દેડકો કૂદ્યો એ તીતીઘોડાએ જોયું, પણ પછી તેનું શું થયું તેની તેને ખબર પડી નહિ. પણ દેડકો ફરી ધરતી પર દેખાયો નહિ ત્યારે તેણે દેડકાને સંબોધીને કહ્યું: ‘સાહેબ, તમે તો આકાશનું છપ્પર ફાડી ત્યાંના બાદશાહ બની ત્યાં જ રહી ગયા, પણ મારું શું? હું હવે વજીર કેવી રીતે થવાનો?’

એ હતાશ થઈ ગયો.

[લાડુની જાત્રા]

૨૭. મગલો મગર ને પપૂડો વાંદરો

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=123

Ekatra Foundation · વાર્તા ૨૭: મગલો મગર ને પપૂડો વાંદરો — પઠન: રૂપલ સોની

મગલો મગર અને પપૂડો વાંદરો બંને પાકા ભાઈબંધ, પણ એક વાર બેઉ ઝઘડી પડ્યા. મગલો કહે: ‘હું એટલે હું! મારી દોસ્તીથી તું શોભે છે!’

પપૂડો કહે: ‘હું એટલે હું! મારી દોસ્તીથી તું મોટો છે. બાકી તું એટલે કાંઈ નહિ!’

તકરાર બહુ લાંબી ચાલી.

એટલામાં છોટુ સસલો ત્યાં આવી ચડ્યો.

એણે કહ્યું: ‘એ…ઈ, લડો નહિ! તમારી તકરારનો કોઈ ડાહ્યા માણસની પાસે ન્યાય કરાવો.’

મગલાએ કહ્યું: ‘ડાહ્યો માણસ જાણવો કેવી રીતે?’

છોટુએ કહ્યું: ‘એના કાન પરથી! જેના કાન માથા પર તટસ્થ ઊભા હોય — નહિ ગાલ પર ઢળે કે નહિ ડોક પર ઢળે એને ડાહ્યો ને વિદ્વાન સમજવો.’

પપૂડાએ કહ્યું: ‘એવા તો એક તમે છો! તો તમે અમારો ન્યાય કરો!’

મગલાએ પણ એવું જ કહ્યું.

છોટુમિયાંએ હવે ન્યાયાધીશના રુઆબથી કહ્યું: ‘ન્યાયાધીશને સલામ સાથે અરજ કરો!’

બંને જણે છોટુમિયાંને સલામ ભરી અરજ ગુજારી! ‘અમારા બેમાં મોટો કોણ અને કોને લીધે કોણ છે તે કહો!’

છોટુમિયાંએ ચારે બાજુ નજર કરી લઈ કહ્યું: ‘દેખો, પણે શું દેખાય છે? નદીમાં નહિ, નદીની સામે પાર!’

મગરે કહ્યું: ‘સામે પાર? સામે પાર તો આંબાનું ઝાડ છે.’

પપૂડો કહે: ‘અને ઝાડ પર કેરીઓ છે.’

છોટુમિયાંએ કહ્યું: ‘પણે ઝાડની પેલી ઊંચી ડાળ પર કેરી લટકે છે એ જોઈ? એ કેરી જે લઈ આવે તે મોટો! બોલો, કોણ લઈ આવશે?’

મગલો ને પપૂડો બેઉ એકસાથે બોલ્યા: ‘હું! હું!’

અને બેઉ ઊપડ્યા આંબા પરથી કેરી લઈ આવવા. પપૂડો આગળ ઠેકડો ભરતા ચાલ્યો, પણ નદીમાં પાણી જોઈ ઊભો રહી ગયો. મગલો મગર હડૂ હડૂ કરતો પાણીમાં ઊતરી પડ્યો ને પપૂડાને અંગૂઠા દેખાડી કહે: ‘આવજે!’

પપૂડો ભોંઠો પડી ગયો.

મગલો સડસડાટ નદી પાર કરી સામા કિનારે પહોંચી ગયો. ફરી તેણે અંગૂઠો દેખાડી પપૂડાની મશ્કરી કરી ને ખુશ ખુશ થતો આંબા તરફ આગળ વધ્યો.

પણ આંબા આગળ આવી એ ઊભો રહી ગયો. આંબા પર ચડતાં એને આવડતું નહોતું. ચડવા જાય તો છાતી છોલાઈ જાય ને પેટ ફાટી જાય.

સામે કિનારે ઊભેલો પપૂડો આ જોતો હતો. એ મગલાની મુસીબત સમજી ગયો. એણે મગલાની મશ્કરી કરી: ‘ચડી જાઓ, બચ્ચાજી, ઝાડ પર! લઈ આવો કેરી.’

મગલાને હવે સમજાયું કે ઝાડ પર ચડવાનું કામ પપૂડાનું! એ માટે કોઈ રીતે એને અહીં લઈ આવવો જોઈએ.

એણે તરત પૂંઠ ફેરવી. ફરી પાછો એ નદીમાં ઊતર્યો ને સામે કાંઠે પહોંચ્યો. પપૂડાને કહ્યું: ‘ચાલ, આવી જા મારી પીઠ પર! હું તને સામી પાર લઈ જાઉં!’

પપૂડાને એ જ જોઈતું હતું. એ ઠેકડો મારી મગલાની પીઠ પર સવાર થઈ ગયો ને સામે કાંઠે પહોંચી ગયો. મગલો કિનારા પર પગ દે તે પહેલાં તો પપૂડો એની પીઠ પરથી કૂદીને જમીન પર પડ્યો ને ‘મગલાજી, આવજો!’ કહી તેની મશ્કરી કરી ઝાડ પર ચડી ગયો ને ઘડીકમાં કેરી લઈ નીચે આવી ગયો. મગલાને કહે: ‘જોઈ મારી હોંશિયારી? તારાથી બન્યું કાંઈ? હું એટલે હું! તું એટલે કાંઈ નહિ!’

મગલો કંઈ બોલ્યો નહિ. એ શાન્તિથી તડકો ખાતો રહ્યો.

હવે પપૂડાને ખ્યાલ આવ્યો કે કેરી લઈને સામે કાંઠે ન્યાયાધીશની કચેરીમાં હાજર થવાનું છે. તેણે મગલાને કહ્યું: ‘ચાલ, સામે કાંઠે જઈએ!’

મગલાએ કહ્યું: ‘તું તારી તાકાતથી કેરી લઈ આવ્યો છે, તો તારી તાકાતથી જા! મારે નથી જવું!’

પપૂડાએ નરમ થઈ કહ્યું: ‘ઊંહું! હું નહિ જઈ શકું, તારી તાકાતથી જ જવાશે!’

‘અને કેરી? એ તો તારી તાકાતથી લવાઈ ને?’

પપૂડાએ કહ્યું: ‘ના, એકલી મારી તાકાતથી નહિ, મારી ને તારી ભેગી તાકાતથી!’

‘તો આવી જા મારી પીઠ પર!’ મગલાએ રાજી થઈ કહ્યું.

બંને સામે કિનારે પહોંચી ગયા. ત્યાં છોટુ સસલો મણકા જેવી આંખો મટમટાવીને બેઠો હતો. બંનેએ એના પગમાં કેરી ધરી કહ્યું: ‘ન્યાયાધીશ સાહેબ, આ કેરી!’

‘કોણ લઈ આવ્યું? મગલા, તું?’ છોટુએ પૂછ્યું.

‘જી ના, હું નહિ, પપૂડો!’ મગલાએ કહ્યું.

‘પપૂડા, તું?’ ન્યાયાધીશે પૂછ્યું.

‘જી, ના! હું નહિ, મગલો!’ પપૂડાએ કહ્યું.

છોટુમિયાંએ કહ્યું: ‘બહુ સરસ! હું નહિ, તું! હું નહિ તું! હું નહિ, તું! જાઓ, તમારો ન્યાય થઈ ગયો! તમે બેઉ જીત્યા! હું વાળો હાર્યો ને તું વાળો જીત્યો!’

મગલાએ અને પપૂડાએ પરસ્પર જીતની તાળીઓ લીધી.

[લાડુની જાત્રા]

૨૮. ભાગીદારીનો ધંધો

એક હતો કૂતરો અને એક હતો બળદ.

બેઉ પાકા ભાઈબંધ.

એક વાર કૂતરાએ કહ્યું: ‘દોસ્ત બળદ, આપણે કંઈ ધંધો કરીએ અને કમાઈએ. કમાણીમાં બેઉનો સરખો ભાગ!’

બળદે કહ્યું: ‘ધંધામાં તો એવું જ હોય ને! બેઉ કામ કરે અને બેઉ કમાય! તો શો ધંધો કરીશું, કહે!’

કૂતરાએ કહ્યું: ‘ભાર વહેવાનો! ભાર ઉપાડવાનો મારે અને ખેંચવાનો તારે!’

બળદે કહ્યું: ‘બહુ સરસ!’

મેઘજી પટેલને બટાકા ભરેલું ગાડું શહેરમાં લઈ જવાનું હતું. બેઉ મિત્રોએ એ કામ લીધું.

કૂતરાએ બળદને કહ્યું: ‘હું ગાડું ઊંચકું છું, તું ગાડું ખેંચજે!’ બળદે કહ્યું: ‘ભલે!’

બળદ ગાડું ખેંચવા ગાડાની ધૂંસરીએ જોડાયો. ગાડું ચાલ્યું.

કૂતરો ચાલતા ગાડાની નીચે ભરાયો અને ગાડાની સાથે ચાલવા લાગ્યો.

ગાડું શહેરમાં પહોંચ્યું ત્યારે બળદ થાકી ગયો હતો.

કૂતરાએ કહ્યું: ‘દોસ્ત, એટલામાં તું થાકી ગયો? તેં તો માત્ર ગાડું ખેચ્યું છે, ગાડાનો ભાર તો બધો મેં ઉપાડ્યો છે! આપણને આવું થાકી જવું શોભે નહિ!’

બળદને બહુ શરમાવા જેવું લાગ્યું, એ કંઈ બોલ્યો નહિ.

કૂતરાએ કહ્યું: ‘મહેનતની રીતે જોઈએ તો કમાણી પર મારો પહેલો હક ગણાય, પણ આપણે ભાગીદારીનો કરાર કર્યો છે, એટલે આપણે કમાણીના સરખા જ ભાગ કરીશું.’

કૂતરાનું આવું મોટું મન જોઈ બળદ ખુશ થયો.

ગાડું ખેંચાવાનું અને ભાર ઉપાડવાનું આ કામ થોડા દિવસ ચાલ્યું. પણ હવે કૂતરાને ખાલી હાથે ચાલવામાં પણ શ્રમ પડતો હતો, તેથી એક દિવસ તેણે બળદને કહ્યું: ‘દોસ્ત, ગાડું ખેંચી ખેંચીને તું થાકે છે, એટલે હવે આપણે બીજો ધંધો કરીએ—તને ઓછી તકલીફ પડે એવો!’

બળદે ખુશ થઈ કહ્યું: ‘મને આ ગમ્યું! પણ એવો ધંધો કયો છે?’

કૂતરાએ કહ્યું: ‘આપણે કૂવામાંથી કોશ ખેંચવાનો ધંધો કરીએ. એમાં સુખ શું છે કે તારે આરામ કરતા કરતા કામ કરવાનું છે. એક વાર પચાસ ડગલાં આગળ, બીજી વાર પચાસ ડગલાં પાછળ! બસ, બીજું કંઈ કરવાનું જ નહિ, ક્યાંય બીજે જવાનું પણ નહિ.’

બળદે કહ્યું: ‘બહુ સરસ! અને તમારે શું કરવાનું?’

કૂતરાએ કહ્યું: ‘આમાં તને છે એવો આરામ મને નથી — મારે રાશ પર બેસી ખાલી કોશ કૂવામાં ઉતારી ભરવાનો અને ભરેલો કોશ કૂવામાંથી બહાર ખેંચવાનો — ઘણું અઘરું કામ છે. પણ શું થાય? ભાગે આવ્યું તે કરવું પડે.’

બળદે હવે કાંઈ કહેવાનું રહ્યું નહિ.

સવારથી બપોર અને બપોરથી સાંજ લગી બળદે કૂવામાંથી કોશ ભરવા ખેંચવાનું કામ કર્યું. કૂતરાએ કોશિયો બની રાશ પર બેઠાં બેઠાં ગીત ગાયા કર્યું.

બળદ ખૂબ થાકી ગયો.

કૂતરાએ કહ્યું: ‘અરે, એટલામાં તું થાકી ગયો? તેં તો માત્ર અડધો શ્રમ કર્યો છે, આખો શ્રમ તો મેં કર્યો છે. તેં માત્ર રાશ ખેંચી છે, કોશ તો મેં ખેંચ્યો છે!’

બળદને બહુ શરમાવા જેવું લાગ્યું, એ કંઈ બોલ્યો નહિ પણ એ વિચારમાં પડી ગયો કે મેં માત્ર અડધું જ કામ કર્યું છે તો મને આખો થાક કેમ લાગ્યો અને કૂતરાયે આખું કામ કર્યું છે તોયે એને અડધોયે થાક લાગ્યો નથી એનું શું કારણ?

કૂતરો ક્યારનો ત્યાંથી ચાલી ગયો હતો, અને બળદ એકલો વિચારમાં સૂનમૂન ઊભો હતો. કૌરવ નામે કાગડો ઝાડ પર બેઠો બેઠો આ બધું જોતો હતો. તેણે બળદને કહ્યુું: ‘કંઈ સમજાયું?’

કાગડાએ કહ્યું: ‘તમે બેઉ ભેગા ધંધો કરો છો તો તમને થાક લાગે છે અને કૂતરાને કેમ થાક લાગતો નથી?’

બળદે કહ્યું: ‘એ કાઠો છે.’

કાગડાએ કહ્યું: ‘કાઠો શાનો? તમારી એક લાતનો યે એ નથી. પણ તમને એ છેતરે છે. પોતે કશું કામ કરતો નથી, બધું જ કામ તમારી પાસે કરાવે છે, અને તમારી કમાણીનો અડધો ભાગ એ ખાઈ જાય છે.’

બળદે માથું ખંજવાળ્યું. આવું કેવી રીતે બને છે તે તેને સમજાયું નહિ, પણ તેણે તે જ દિવસે કૂતરાની સાથે કટ્ટા કરી નાખ્યા.

કહે: ‘હું ગાડું ખેંચીશ, કોશ ખેંચીશ, પણ મારે કોઈ ભાગીદાર નહિ જોઈએ.’

[લાડુની જાત્રા]

૨૯. રૂપિયાવાળી ચકલી

એક હતી ચકલી.

તે રાજાના મહેલમાં રહેતી હતી.

એક દિવસે એને રૂપિયો જડ્યો. અસલ મુંબઈગરો!

ચકલી કહે: ‘વાહ, હવે હું રૂપિયાવાળી થઈ! દુનિયામાં મારા જેવું તાલેવંત કોઈ નથી!’

ચકલી રૂપિયાને ચાંચમાં ઘાલી ઘેર લઈ ગઈ. પછી રૂપિયો એણે માળામાં સાચવીને મૂકી દીધો. મનમાં કહે: ‘વાહ! હું રૂપિયાવાળી ચકલી છું! રાજાના ખજાનામાં યે આટલું ધન નહિ હોય! છી! રાજા વળી મારી આગળ કોણ?’

આમ કહી એ રાજાની કચેરીમાં આવી ગાવા લાગી:

હું રૂપિયાવાળી ચકલી,
નથી રાજા જેવી નકલી!
હું સોનાનો ખાઉં ભાત,
ને રાજાને મારું લાત!

આમ કહી એણે રાજાની સામે જોઈ લાત મારવાનો ચાળો કર્યો.

રાજા ગાદી પર બેઠો બેઠો હૂકો પીતો હતો. એણે આ જોયું ને સાંભળ્યું. એકદમ એણે બૂમ પાડી: ‘એ…ઈ, છે કોઈ હાજર?’

એક કહેતાં એકસો સિપાઈ હાજર થઈ ગયા.

રાજાએ હુકમ કર્યો: ‘તપાસ કરો, આ ચકલી શું બોલે છે?’

એક સાથે એક સો સિપાઈઓ કાન માંડી સાંભળે છે. ચકલી નાચે છે, કૂદે છે ને ગાય છે:

હું રૂપિયાવાળી ચકલી,
નથી રાજા જેવી નકલી!
હું સોનાનો ખાઉં ભાત,
ને રાજાને મારું લાત!

આમ કહી એણે લાત ઉગામી.

સિપાઈઓએ રાજાને કહ્યું: ‘મહારાજ, ચકલી કહે છે કે રાજા નકલી છે, હું નકલી નથી, હું તો સાચી રૂપિયાવાળી ચકલી છું, ને રો…જ સોનાનો ભાત ખાઉં છું!’

પણ રાજાને લાત મારવાની ચકલીની વાત તેમણે રાજાને કરી નહિ, કારણ કે એવું કહેવા જતાં એમણે જ રાજાની લાત ખાવી પડે તો?

રાજા કહે: ‘ઓહો! ચકલી રૂપિયાવાળી થઈ ગઈ છે! તો તપાસ કરો, એના ઘરમાં કેટલું ધન છે!’

સિપાઈઓએ તપાસ કરી તો ચકલીના ઘરમાં એક રૂપિયો દેખાયો.

રાજા કહે: ‘એ રૂપિયો મારો છે, લઈ લો.’

સિપાઈઓએ રૂપિયો લઈ લીધો.

તોયે ચકલી તો નાચવા લાગી ને ગાવા લાગી, પણ હવે એ આવું ગાતી હતી:

રાજા લોભી થયો!
મારો રૂપિયો ચોરી ગયો!

રાજા કહે: ‘સિપાઈ, સિપાઈ! આ ચકલી શું બોલે છે?’

સિપાઈઓ કહે: ‘મહારાજ! એ કહે છે કે રાજા લોભી છે, ચોર છે, એ મારો રૂપિયો ચોરી ગયા છે.’

રાજાએ બૂમ પાડી: ‘ખબરદાર! મને લોભી કહેવાનો નથી, મને ચોર કહેવાનો નથી. જાઓ, એનો રૂપિયો એને પાછો આપી દો!’

સિપાઈઓએ રૂપિયો પાછો ચકલીના ઘરમાં મૂકી દીધો. હવે ચકલી નાચતી-કૂદતી ગાવા લાગી:

રાજા કેવો ડરી ગયો!
મારો રૂપિયો ભરી ગયો!

રાજા કહે: ‘ચૂપ! આ બકવાસ શાનો છે?’

પણ ચકલી ચૂપ રહી નહિ. એ ગાવા લાગી:

રાજા કેવો ડરી ગયો!
મારો રૂપિયો ભરી ગયો!

રાજાએ સિપાઈને બૂમ પાડી: ‘સિપાઈ! પકડો આ ચકલીને, અને એને ઊંધે માથે લટકાવો!’

એકસાથે બસો સિપાઈઓએ ચકલીને ઘેરી લીધી. પછી એને પકડીે તેમણે ઊંધે માથે લટકાવી — તોયે ચકલી તો ગાવા લાગી:

રાજાને ઘેર જાઉં છું,
લાંબા હીંચકા ખાઉં છું,

ને, મનમાં ગાણાં ગાઉં છું!

વળી રાજા ચિડાયો. તેણે બૂમ પાડી: ‘સિપાઈઓ! ચકલીના પગ નીચે દેવતા કરો, એને જીવતી શેકી નાખો!’

એકદમ બસો સિપાઈઓ દેવતા સળગાવવા બેસી ગયા. ભડકો થયો, તોયે ચકલી તો ગાવા લાગી:

રજાને ઘેર રહું છું,
તાપણાનો તાપ લઉં છું,
ને રાજાને ડામ દઉં છું!

રાજા ખૂબ ખિજાયો. તેણે બૂમ પાડી: ‘સિપાઈ! સિપાઈ! ચકલીને લાવો મારી પાસે. હું એક દો તીન કહી એને છોડું કે તરત તમે એના પર તલવાર ચલાવજો! આજે ચકલી અહીંથી જીવતી જવી ન જોઈએ! હોશિયાર!’

સિપાઈઓએ ચકલી રજાના હાથમાં આપી. રાજાએ તેને બરાબર પકડી. રાજાના ચારસો સિપાઈઓ હોશિયાર થઈ ઊભા! દરેકના હાથમાં ઉઘાડી તલવાર! દરેકે હાથ ઊંચો ઉગામેલો!

‘એક, દો, તી…ન!’ કહી રાજાએ હાથની પકડ ઢીલી કરી કે ચકલી રાજાના નાક પર થઈને ઊડી. એકદમ એક સિપાઈની તલવાર પડી રાજાના નાક પર, અને ખચ કરતું રાજાના નાકનું ટેરવું કપાઈ ગયું! એ જ વખતે બીજા ત્રણસો નવ્વાણું સિપાઈઓની તલવારો તેમની આગળ ઊભેલા સિપાઈઓનાં નાક પર પડી, અને ત્રણસો નવ્વાણું સિપાઈઓનાં નાકનાં ટેરવાં કપાઈ ગયાં. માત્ર એક છેલ્લો સિપાઈ બચી ગયો. એનું નાક આખું રહી ગયું એ રાજવૈદને બોલાવવા દોડી ગયો!

ફરરર કરતી ચકલી ઊડી ગઈ. રાજમહેલ છોડીને એ જતી રહી.

[લાડુની જાત્રા]

૩૦. ખેડૂતની કાકડી

એક વાર એક રાજા વેશપલટો કરી રૈયતનાં સુખદુ:ખ જોવા નીકળ્યો હતો. ગામની સીમમાં એણે એક ગધેડાવાળાને જોયો. ગધેડા પર તાજી કાકડી લાદેલી હતી. રાજાએ પૂછ્યું: ‘આટલી બધી કાકડી લઈ ક્યાં ચાલ્યા? વેચવા?’

ગધેડાવાળાએ કહ્યું: ‘વેચવા નહિ, ભેટ દેવા! ખેડૂત છું, કમોસમે આવો ફક્કડ પાક થયો છે, તો મને થયું કે રાજાને ભેટ ધરું. સાભળ્યું છે કે રાજાને કાકડી બહુ ભાવે છે.’

રાજાએ કહ્યું: ‘તમે સાંભળ્યું એવું મેં ય સાંભળ્યું છે, પણ રાજાને ભેટ ધરવાથી તમને શું ફાયદો?’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘રાજા છે, ખુશ થાય તો હજાર રૂપિયા ઈનામ દઈ દે!’

રાજાએ માથું ધુણાવી કહ્યું: ‘ઊંહુ! કાકડીના કોઈ હજાર રૂપિયા ન દે!’

‘તો પાંચસો દેશે!’

‘ઊંહું! પાંચસો યે વધારે છે.’

‘તો ચારસો દેશે, ત્રણસો દેશે, બસો દેશે. કમોસમની કાકડી છે, કેટલાં ખાતરપાણી કર્યા છે—શું રાજા એટલું ય નહિ સમજે? રાજા દિલનો દોલો છે એવું સાંભળ્યું છે.’

‘સાંભળ્યું છે તે સાચું છે, પણ કાકડીના કોઈ બસો રૂપિયા ન આપે!’

‘તો સો આપશે! સો કંઈ વધારે નથી.’

તોયે રાજાએ ‘ઊંહું! ઊંહું!’ કર્યું. ત્યારે ખેડૂતે કહ્યું: ‘સો નહિ આપે તો પચાસ તો આપશેને? કે એટલાય નહિ આપે?’

રાજાએ કહ્યું: ‘પચાસ પણ વાધારે છે!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘તો હું એના મોં પર કહીશ કે તું કાકડી ખાવામાં શું સમજે? બસ, પછી કાકડી બધી છોકરાંમાં વહેંચી દઈશ, છોકરાં તો રાજી થશેને?’

રાજાએ કહ્યું: ‘છોકરાં રાજી થશે એની ના નહિ, પણ તમારો તો માલ મફતમાં ગયો ને?’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘જો ભાઈ, અમે રહ્યા ખેડૂત! માલ મફતમાં જાય એનો વાંધો નહિ, પણ માન રહેવું જોઈએ. બાકી હું કંઈ પૈસા સારુ કાકડી દેવા નથી જતો; રાજા છે, રૈયતનો બેલી છે, એટલે એને ભેટ ધરવા આ લઈ જાઉં છું. પણ ખેડૂતની ભેટની રાજાને મન કંઈ કિંમત ન હોય તો એ રાજા એના ઘરનો! એમ તો હું પણ મારા ઘરનો રાજા છું.’

આ સાંભળી રાજા હસ્યો. તેણે કહ્યું: ‘ખરું કહ્યું! ખરું કહ્યું, દોસ્ત!’

પછી બેઉ છૂટા પડ્યા.

*

રાજા કચેરી ભરીને બેઠો હતો. ત્યાં ખેડૂત ગધેડા સાથે કચેરીમાં દાખલ થયો. રાજાને પ્રણામ કરી એણે કહ્યું: ‘મહારાજ, કમોસમે પાકેલી આ કાકડી હું આપને ભેટ ધરવા આવ્યો છું.’

રાજાએ કહ્યું: ‘કાકડી? વાહ! તો મારે એનું ઈનામ દેવું જોઈએ. બોલ, શું આપું?’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘એક હજાર રૂપિયા!’

રાજાએ કહ્યું: ‘ઊંહું! ઊંહું!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘તો પાંચસો આપો!’

રાજાએ કહ્યું ‘ઊહું! ઊંહું!’

દરબારીઓ નવાઈ પામી જોઈ રહ્યા કે કદી કોઈને ઊંહું નહિ કહેનારો રાજા આજે આ ખેડૂતને ઊંહું! ઊંહું! કેમ કરે છે.

ખેડૂતે કહ્યું: ‘તો ચારસો અપો, ત્રણસો આપો, બસો આપો!’

રાજાએ કહ્યું ‘ઊહું! ઊંહું!’

‘તો સો આપો! એ કંઈ વધારે નથી.’

રાજાએ કહ્યું: ‘ઊહું! ઊંહું!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘તો પચાસ આપો!’

રાજાએ ગંભીર મોં કરી કહ્યું: ‘પચાસ? ઊંહું! ઊંહું!’

ફટ દઈને ખેડૂત હવે ફાળિયું જમીન પર પછાડીને કહ્યું: ‘મારી કાકડીની તને કંઈ કિંમત ન હોય તો રહ્યું! તું રાજા તારા ઘરનો! હું કાકડી છોકરાંમાં વહેંચી દઈશ.’

આ કહ્યું ત્યાં રાજા જોરથી હસી પડ્યા. હવે ખેડૂતે તેને ઓળખ્યો: ‘ અરે, આ તો પેલો મને ગામમાં પેસતાં મળ્યો હતો એ!’ એટલે એણે ય જોરથી હસવા માંડ્યું. આખી કચેરી મૂઢ જેવી બની આ જોઈ રહી.

હસવાની કળ વળી એટલે રાજાએ કહ્યું: ‘મારા રાજ્યમાં આવા ખેડૂતો છે એ જોઈને મને આનંદ થાય છે. ખજાનચી, ખેડૂતના મોંમાંથી જે આંકડો નીકળ્યો, એટલા રૂપિયા એને આપો!’

ખજાનચીએ કહ્યું: ‘પચાસ રૂપિયા?’

રાજાએ કહ્યું: ‘એથી વધારે!’

ખજાનચીએ કહ્યું: ‘સો રૂપિયા?’

‘એથી વધારે!’

ખજાનચીએ કહ્યું: ‘બસો રૂપિયા? ત્રણસો રૂપિયા? ચારસો રૂપિયા?’

રાજાએ કહ્યું: ‘એથી વધારે!’

‘પાંચસો રૂપિયા?’

‘એથી વધારે!’

‘હજાર રૂપિયા?’

રાજાએ કહ્યું: ‘એથી વધારે!’

હવે ખજાનચી મૂંઝાયો. ખેડૂત એક હજારથી વધારે બોલ્યો નથી, તો એથી વધારે શું કહવું?

રાજાએ કહ્યું: ‘ખેડૂતને આપો હજાર વત્તા પાંચસો, વત્તા ચારસો, વત્તા ત્રણસો, વત્તા બસો, વત્તા સો, વત્તા પચાસ! અઢી હજાર ને પચાસ રૂપિયા ખેડૂતને આપો! આ કાકડીની કિંમત નથી, પણ ખેડૂતના પ્રેમનો નજીવો પુરસ્કાર છે.’

આમ કહી એણે એક કાકડી લઈ સભામાં જ એ કરડવા માંડી. કહે: ‘વાહ, શું ફક્કડ કાકડી છે! આવી મીઠી કાકડી મ ેં કદી ખાધી નથી! લ્યો, બધાયે ચાખો!’

દરબારમાં બધાયે કાકડી ખાવા લાગી ગયા. પોતાની કાકડીનો આવો મહિમા થતો જોઈ ખેડૂત ખુશ ખુશ થઈ ગયો.

[‘અક્કલ અને ઈસ્કોતરો’]

૩૧. શશી માશીનાં શક્કરિયાં

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=141

Ekatra Foundation · વાર્તા ૩૧: શશી માશીનાં શક્કરિયાં — પઠન: મીનલ દવે

પપુ વાંદરો એક ઘરના છાપરા પર બેઠો હતો. બેઠાં બેઠાં તેણે જોયું તો એક માણસ માથે ચકરી પાઘડી મૂકી. ખભે ખેસ નાખી, પટાક પટાક લાકડાની ચાખડીઓ બોલાવતો જતો હતો ને જતા આવતા લોકો એને હાથ જોડી પંડિતજી! પંડિતજી! કહી પગે લાગતા હતા. પપુએ નક્કી કર્યું કે મારે પંડિત થવું.

નદી કિનારે ગેબનાથ મહાદેવના મંદિર પાસે વડનું ઝાડ હતું. ત્યાં કપિરાજ પંડિતની પાઠશાળા ચાલતી હતી. પપુ વાંદરો એ પાઠશાળામાં દાખલ થઈ ગયો અને થોડા વખતમાં સ્નાતક પણ થઈ ગયો.

હવે એ પપુ પંડિત કહેવાયો. રસ્તે જતાં જે મળે તેને કહે કે પંડિતને સલામ કરો. સામો માણસ સલામ ન કરે ત્યાં સુધી એને એ રોકી રાખે અને પોતાનું વિદ્વત્તાભર્યું ભાષણ સાંભળવાની એને ફરજ પાડે.

એકવાર પપુ પંડિતે શશી બિલાડીને ચૂલા આગળ બેઠેલી જોઈ. એ શું કરે છે તે જોવા એ ધીરેથી એની બાજુમાં જઈને બેઠા ને વિનયથી બોલ્યા: ‘વંદે માતરમ્! શશી માશી! મજામાં ને?’

પંડિતે પોતાને માશી કહી તેથી શશી ખુશ થઈ. તેણે કહ્યું: ‘વંદેમાતરમ્! પપુ પંડિત! હું મજામાં છું, સૌ મજામાં છે.’

પંડિતે જોયું કે શશીના વિનયવિવેકમાં કંઈ ખામી નથી. દરમિયાન એને ખબર પડી ગઈ હતી કે શશીએ ચૂલાની રાખમાં શક્કરિયાં બાફવા નાખ્યાં છે. એટલે એકાએક મોં પર પ્રસન્નતા આણી એણે કહ્યું: ‘આહાહાહા! શી ફક્કડ સુગંધ છે! શશી માશીને આજે જામફળ હાથ ચડ્યાં લાગે છે.’

શશી ફૂલીને ફાળકો થઈ ગઈ. હસીને કહે: ‘જામફળ નથી. બોલો, શું છે?’

પંડિતે કહ્યું: ‘હું કહું છું, દાડમ છે!’

શશી ખડખડ હસી પડી. કહે: ‘નહિ, દાડમ નથી.’

‘તો સફરજન છે! નહિ’

‘નહિ!’ શશીએ કહ્યું.

પંડિત કહ્યું: ‘નહિ? તો શીશી માશી, તમે જ કહો આ શું છે?’

‘હું નહિ કહું. તમે પંડિત છો, તમે કહો!’ શશીએ કહ્યું.

‘હું કહું છું કે એ કેરી છે; કેરી નહિ, તો પપૈયું છે.’ જાણી જોઈને પપુ ખોટા નામ બોલતો હતો.

શશી જોરથી હસી પડી. તેને થયું કે પંડિતની આવી મશ્કરી કોઈએ કરી નહિ હોય. તે બોલી: ‘કેરી કે પપૈયાને કોઈ ચૂલામાં બાફવા નાખે ખરું? તમે ભલે પંડિત કહેવાઓ, પણ તમે ભણ્યા પણ ગણ્યા નહિ!’

પોતાની પંડિતાઈ પર આવો આક્ષેપ પંડિતથી સહન થયો નહિ, પણ અત્યારે એમનું ધ્યાન સામે રંધાઈ રહેલા મિષ્ટાન્ન પર હતું. તેણે કહ્યું: ‘તો મારાં વહાલાં માશીબા, તમે એવી કઈ સરસ ચીજ અત્યારે બાફવા નાખી છે એ મને કહેવાની કૃપા કરશો?’

શશીના ગર્વનો પાર ન રહ્યો. તે હસીને બોલી: ‘આ શક્કરિયાં છે, કરસન પટેલની વાડીનાં શક્કરિયાં છે. શું સમજ્યા?’

પંડિતે કહ્યું: ‘શું કહો છો! કરસન પટેલની વાડીનાં શક્કરિયાં! મૂળે સરસ, વળી તમારા હાથમાં પડ્યાં, એટલે વધારે સરસ થયાં! ખરેખર, શશી માશી, રાંધણ કળામાં તમારા જેવી પારંગત બાઈ મેં ક્યાંય જોઈ નથી. તમે જો રાંધણ કળા વિશે ગ્રંથ લખો તો પાકી કેરીની જેમ તેની લાખો નકલો ચપોચપ વેંચાઈ જાય અને તમારે ઘેર નાણાંની ટંકશાળ પડે!’

હવે શશીના ગર્વનું શું પૂછવું? તે બોલી: ‘રાંધણની કળા તો જેને આવડે તેને આવડે!’

પંડિતે કહ્યું: ‘ખરું કહ્યું! હું તો ચૂલા આગળ બેસતાં યે ફફડું છું, દાઝવાથી બીઉ છું. હેં શશીમાશી, તમે આ શક્કરિયાં ચૂલામાંથી કેવી રીતે કાઢશો? ચીપિયા વડે?’

શશીએ કહ્યું: ‘ચીપિયાનું શું કામ છે? આ હાથ છે ને!’ બોલતાં બોલતાં શશીએ ચૂલાની રાખમાં હાથ ઘાલ્યો ને એક શક્કરિયું બહાર કાઢ્યું. પછી કહે: ‘લ્યો જુઓ, થયું છે કંઈ મારા હાથને?’

પંડિતે કહ્યું: ‘વાહ, તમે તો જબરાં કલાકાર!’

દરમિયાન પંડિતે શક્કરિયું ડાબા હાથે ખસેડી જમણા હાથમાં લઈ મોંમાં મૂકી દીધું હતું.

શશી પોતાની કુશળતા દેખાડવામાં મસ્ત હતી. બે બોલી: ‘બીજા કલાકારોને પોતાની કલા દેખાડવા માટે આ જોઈએ ને તે જોઈએ. મારે કશું જ ન જોઈએ!’

આમ કહી એણે બીજું શક્કરિયું ચૂલાની રાખમાંથી બહાર કાઢ્યું. પપુએ તે ડાબા હાથથી સરકાવી જમણા હાથે મોંમાં મૂકી દીધું.

હવે પંડિતે બોલવાનું ઓછું કરી નાખ્યું હતું, શશી જ વધારે બોલતી હતી. પોતાની કલા દેખાડવી હતી ખરીને? શશી એક પછી એક શક્કરિયું કાઢતી ગઈ અને પપુ તે હોઈયાં કરતો ગયો. છેવટે ચૂલામાં એક પણ શક્કરિયું રહ્યું નહિ. શશી બોલી: ‘જોયુંને, કેટલી વારમાં મેં બધાં શક્કરિયાં બાફી નાખ્યાં! લો, જુઓ, થયું છે મારા હાથને કંઈ?’

છેલ્લું શક્કરિયું પેટમાં ઉતારતાં પંડિતે કહ્યું: ‘ના, કશું જ થયું નથી તમારા હાથને!’ હું ફરી કહું છું કે તમારા જેવું બાફતાં દુનિયામાં કોઈને આવડતું નથી!’

પંડિતે પોતાની આટલી બધી કદર કરી એટલે શશીને થયું કે આને એક શક્કરિયું ભેટ આપું. તે માટે શક્કરિયું લેવા જતાં તેણે જોયું તો ત્યાં એક શક્કરિયું ન મળે!

પંડિતે ઠાવકાઈથી કહ્યું: ‘શું શોધો છો, મારાં શશી માશી? આપનું મુખારવિંદ એકાએક શાથી આમ કરમાઈ ગયું છે?’

હવે શશીને વાત સમજાઈ. પંડિતની સામે જોઈ તેણે ઘુરકિયું કર્યું.

પંડિતે કહ્યું: ‘તમારી રાંધણકળા જોઈ હું ખુશ થયો છું, શશી માશી! તમે જો રાંધણકળા વિશે ગ્રંથ લખો—’

‘શું લખે, તારું કપાળ?’ શશીએ છાશિયું કર્યું.

‘જી, ના! મારું પેટ!’ કહી પપુ પંડિત ઠેકડો મારી છાપરા પર ચડી ગયો. તેને ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે પંડિતાઈ પેટ ભરવામાં બહુ કામ લાગે છે.

[‘સોનાનો ચાંદ વાર્તાવલિ’]

૩૨. ધની શેઠનો એક પૈસો

ખંભાતના ધની શેઠની આ વાત છે. શેઠના બાપા મરતી વખતે કહેતા ગયા હતા કે દીકરા, પેટે પાટા બાંધી હું જે કમાયો તે બધું તને દેતો જાઉં છું. તું સુખી થજે!

બાપના આ બોલ પરથી ધની સમજ્યો કે ધનથી સુખી થવાય છે, એટલે એણે વધારે ને વધારે ધન ભેગું કરવા માંડ્યું. દેશપરદેશ એનો વેપાર ચાલે. ઘરમાં ધનના ઢગલા થયા, પણ દયાદાન કે ધરમાદામાં કશું આપે નહિ.

એક વાર એક સાધુ ધની શેઠને ઘેર આવ્યો. કહે: ‘હું ગરીબ ગુરબાનો સેવક છું, ગરીબો માટે કંઈ આપો!’

ધની શેઠ કહે: ‘જેને ભગવાને કશું ન આપ્યું, એને હું શું કરવા આપું?’

શેઠાણી આ વાત સાંભળતી હતી. તે બોલી: ‘સાધુને ના ન કહેવાય!’

શેઠે કહ્યું: ‘તારા બાપના ઘેરથી લાવી હો તો આપ!’

શેઠાણી કહે: ‘મારા બાપ ગરીબ છે, જેમ તેમ ગુજારો કરે છે. મને સાસરે વળાવતી વખતે તેમણે પાંચ પૈસા મારા હાથમાં મૂકી કહ્યું હતું કે દીકરી, આટલું મારું ધન છે, ગમે તો રાખ, ગમે તો ફેંકી દે! આજ લગી એ પૈસા મેં સાચવ્યા છે. કહો તો સાધુને દઈ દઉં!’

‘દઈ દે!’ શેઠે ગમ્મત સમજી હસીને કહ્યું.

શેઠાણીએ સાધુને પાંચ પૈસા આપ્યા. સાધુએ ખોબો કરી એ લીધા ને માથે અડકાયા. પછી એ પૈસા શેઠની સામે મૂકી કહે: ‘શેઠજી, મારી આટલી થાપણ રાખો! જરૂર પડશે ત્યારે લેવા આવીશ.’ આમ કહી એ ચાલી ગયો.

શેઠને કૌતક લાગ્યું. તેમણે પાંચ પૈસાનું પડીકું વાળી બંડીના ખિસ્સામાં મૂક્યું. બન્યું એવું કે એ જ દિવસે શેઠને વહાણ લઈ ધંધાર્થે જાવા-સુમાત્રા જવાનું હતું. તૈયારીમાં હતું ત્યાં શેઠને પેલું પાંચ પૈસાનું પડીકું યાદ આવ્યું. શેઠે વહાણમાં રૂપિયા ભરેલી પેટીઓ લીધી હતી. તેઓ તે એ રૂપિયા સંભાળે કે પાંચ પૈસા સંભાળે? તેમણે એક નોકરને બોલાવી કહ્યું: ‘દામલા, લે એક દિવસની તારી મજૂરીના આ પાંચ પૈસા!’

દામલાએ કહ્યું: ‘હું તો જહાજમાં આપની સાથે જ છું. અત્યારે ને અત્યારે મજૂરી કઈને શું કામ છે?’ પણ શેઠે આગ્રહ કર્યો એટલે એણે પૈસા લીધા.

પૈસા તો લીધા, પણ એનું કરવું શું? લાંબી મુસાફરીમાં એ ખોવાઈ જવાની બીક. એટલામાં એણે એક બાઈને દાડમ વેચવા બેઠેલી જોઈ. બાઈ ઘાંટો પાડી બોલતી હતી: ‘સોનેરી દાડમ! રૂપેરી દાડમ! એક પૈસાનાં બે!’ લાંબો વિચાર કરવાનો પછી તો દાડમની વાત જ એ ભૂલી ગયો.

વહાણ ઊપડ્યું. એ તેજ ગતિથી દરિયામાં ચાલી જતું હતું. શેઠના દીકરાનો આ પહેલો જ દરિયાઈ પ્રવાસ હતો. તે એકાએક માંદો પડી ગયો. દિવસે દિવસે એની હાલત બગડતી ચાલી. શેઠની ચિંતાનો પાર ન રહ્યો. વહાણમાં બીજા મુસાફરો પણ હતા. તેમાં એક વૈદ જડી આવ્યા. શેઠે તેના પગમાં પાઘડી મૂકી કહ્યું: ‘ઢગલો રૂપિયા લો, પણ મારા દીકરાને બચાવો!’

વૈદે દરદીને તપાસી છેલ્લા ઉપાય તરીકે એક દવા આપી કહ્યું: ‘કલાકે કલાકે દાડમના રસ સાથે આ દવા આપજો!’

દાડમનો રસ? અહીં મધદરિયે દાડમ ક્યાંથી લાવવાં? શેઠના માણસો વહાણમાં જેને તેને પૂછવા લાગ્યા: ‘તમારી પાસે દાડમ છે? એક દાડમના એક હજાર રૂપિયા!’

હવે દામલાને પેલાં દાડમ યાદ આવ્યાં. એણે કોથળામાંથી દાડમ કાઢ્યાં, પણ એમાં બે દાડમ સડી ગયેલાં હતાં તે ફેંકી દેવાં પડ્યાં. બાકીનાં આઠ દાડમ તેણે શેઠને આપ્યાં. દાડમ જોઈ શેઠના જીવમાં જીવ આવ્યો. તેમણે આઠ દાડમના આઠ હજાર રૂપિયા દામલાના હાથમાં મૂક્યા. દામલો કહે: ‘શેઠ, દાડમ તમારાં જ છે. તમે મને પેલા પાંચ પૈસા આપેલા તેનાં મેં એ લીધાં છે.’

આ સાંભળી શેઠ ચમક્યા: ‘હેં! આ તો પેલા બાવાના પાંચ પૈસા!’

દાડમના રસ સાથે દવા પેટમાં જતાં શેઠનો દીકરો સાજો થઈ ગયો, પણ શેઠ હવે વિચારમાં પડી ગયા હતા કે ઢગલો રૂપિયા હોવા છતાં હું દીકરાને બચાવી શક્યો નહિ, અને બાવાના પાંચ પૈસાએ એને બચાવ્યો!

વળી તે વિચારવા લાગ્યા: ‘ઊંહું, એ પૈસા બાવાના નથી, શેઠાણીના છે. ઊંહું, શેઠાણીનાયે નથી, શેઠાણીના ગરીબ બાપના છે. એ બાપે કેટલું દુ:ખ વેઠીને આ પાંચ પૈસા બચાવ્યા હશે અને કેવા ભાવથી પોતાની દીકરીને આપ્યા હશે? નક્કી, એ ગરીબ બાપના જ પુણ્યે મારો દીકરો બચી ગયો! સાધુ બાવાનો પણ આમાં ભાગ ખરો! સાધુ કહેતો હતો કે હું તો ગરીબ ગુરબાંનો ચાકર છું — એ ગરીબ ગુરબાંની સેવાનો યે આમાં ભાગ ખરો! ગરીબ ગુરબાંના આશીર્વાદનોયે આમાં ભાગ ખરો!’

જાવા—સુમાત્રા જવાનું માંડી વાળી શેઠે તરત જ વહાણ પાછું લેવડાવ્યું. પોતાના જે કંઈ માલસામાન અને ધન વહાણમાં હતું તે બધું તેમણે વહાણમાં જ બધાંને દઈ દીધું અને ખાલી હાથે વહાણમાંથી ઊતર્યા. સીધા ઘેર જઈ તેમણે શેઠાણીને બનેલી બધી વાત કરી પૂછ્યું: ‘મને એક વાત સમજાતી નથી. દશ દાડમમાંથી આઠ સારાં રહ્યાં અને બે કેમ સડી ગયાં?’

શેઠાણીએ કહ્યું: ‘મને સમજાય છે. મારા બાપે મને પાંચ પૈસા આપ્યા હતા, પણ મારી બેદરકારીથી એક પૈસો ક્યાંક રસ્તામાં પડી ગયો! એક પૈસા માટે જીવ ક્યાંક રસ્તામાં પડી ગયો! એક પૈસા માટે જીવ ક્યાં બાળવો એમ સમજી મેં એક પૈસો તમારી કમાણીનો લઈને એ ચાર પૈસા ભેગો રાખ્યો હતો, જેથી પૈસા પાંચના પાંચ રહે!’

શેઠના મોંએથી નિસાસો નીકળી ગયો: ‘હાય, મારો આ પૈસો!’

[‘કલ્પમુદ્રા વાર્તાવલિ’]

૩૩. મતૂરી—ફતૂરી

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=145

Ekatra Foundation · વાર્તા ૩૩: મતૂરી–ફતૂરી — પઠન: શાબ્દી દોશી

ગલબોે શિયાળ ન્યાયાધીશ બની છાતી કાઢી બધે ફરતો હતો. કહે: ‘લડો, કજિયા કરો અને મારી પાસે ન્યાય કરાવવા આવો. ભાઈ-ભાઈ લડો, બાપ-દીકરો લડો, પડોશીઓ લડો ને આવો મારી પાસે! કોણ સાચો ને કોણ ખોટો તે હું કહી આપીશ.’

એક વાર શિયાળવીને માછલી ખાવાનું મન થયું. તેણે ગલબાને કહ્યું: ‘મને માછલી લાવી આપો તો તમે ન્યાયાધીશ ખરા, નહિ તો કાંઈ નહિ!’

દુનિયામાં બધાં પોતાને ન્યાયાધીશ કહી માન આપે અને ઘરવાળી જ એનો ઈન્કાર કરે એ કેમ ચાલે? એટલે શિયાળ માછલીની શોધમાં નીકળ્યો. ફરતો ફરતો તે નદી કિનારે આવ્યો. જોયું તો ત્યાં બે જળબિલાડીઓ વચ્ચે એક માછલી બાબત ઝઘડો થયો હતો. એ જલબિલાડીઓનાં નામ મતૂરી ને ફતૂરી. મતૂરી કહે: ‘આ માછલી મેં પકડી છે, માટે એ મારી છે!’

ફતૂરી કહે: ‘તેં તો માત્ર એની પૂંછડી પકડેલી; પૂંછડીથી કંઈ માછલી પકડાય નહિ. મેં એનું મોં પકડ્યું ત્યારે એ પકડાઈ છે. માટે એ મારી છે!’

ગબલો શિયાળ એમની વચમાં જઈ ઊભો. કહે: ‘અરે બહેનો, શા સારુ લડો છો? તમારો ન્યાય કરનારો ન્યાયાધીશ સ્વયં તમારી સામે અત્યારે હાજર છે.’

હવે મતૂરી-ફતૂરી બંનેએ કહ્યું: ‘ન્યાયાધીશ સાહેબ, અમારો ન્યાય કરો! આ માછલી કોની તે કહો.’

ગબલા ન્યાયાધીશે બેઉને સવાલો પૂછી બધી વાત સમજી લીધી. પછી ચુકાદો જાહેર કરતાં કહ્યું: ‘મતૂરી, તેં માછલીની પૂંછડી પકડેલી તેથી આ પૂંછડીનો ભાગ તારો!’ આમ કહી એણે એને માછલીની પૂંછડીનો કટકો આપ્યો. મતૂરી કંઈ બોલવા જતી હતી, પણ શિયાળે કહ્યું: ‘ખબરદાર, ન્યાય વિશે ટીકા ટિપ્પણ નહિ!’

ફતૂરી રાજી થઈ. તેને થયું કે હવે બાકીની આખી માછલી મને મળશે. ત્યાં તો ન્યાયાધીશે કહ્યું: ‘ફતૂરી, તેં માછલીનું મોં પકડેલું, તેથી મોંનો આ ભાગ તારો?’ આમ કહી એણે માછલીના મોંનો જરી જેટલો કટકો ફતૂરીને આપ્યો.

હવે બંનેએ એક સાથે પૂછ્યું: ‘તો આ બાકી રહી તે માછલીનું શું?’

વિદ્વાન ન્યાયાધીશે કહ્યું: ‘ન્યાય કચેરીની એ ફી છે.’ આમ કહી માછલી કબજે કરી શિયાળે રસ્તો માપ્યો.

હવે મતૂરી-ફતૂરી બંનેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં. બંનેએ ઉપલી કોર્ટમાં અપીલ કરી, સિંહ સરકારની કચેરીમાં જઈ દાદ માગી. સિંહે તરત જ હુકમ છોડ્યો કે ન્યાયાધીશ શિયાળે માછલી સાથે તરત જ કચેરીમાં હાજર થવું.

સિપાઈ આ હુકમ લઈને ગલબા શિયાળને ઘેર ગયો, ત્યારે ગલબાની શિયાળવી માછલી જોઈને રાજી રાજી થઈ ગલબાને કહેતી હતી: ‘વાહ મારા ન્યાયાધીશ!’ —

વધારે બોલવાનો એને વખત મળ્યો નહિ, કારણ રાજાના હુકમથી શિયાળે માછલી સાથે તરત દરબારમાં હાજર થવું પડ્યું.

હવે સિંહ રાજાએ ગલબાને કહ્યું: ‘ન્યાય કચેરીની ફી કચેરીમાં જમા કરાવવાને બદલે તું તારે ઘેર લઈ ગયો એ ગુના માટે તારું ન્યાયાધીશપણું રદ કરવામાં આવે છે!

શિયાળવીને રાજી કરવા જતાં શિયાળે પોતાનું ન્યાયાધીશપદ ગુમાવ્યું. માછલી સરકાર ખાતે જપ્ત કરવામાં આવી.

મતૂરી-ફતૂરીએ ખુશ થઈ તાળીઓ પાડી. તેમના મનથી એમ કે હવે સિંહ સરકાર માછલી અમને આપશે. પણ એવું કંઈ થતું દેખાયું નહિ, ત્યારે બંનેએ અરજ કરી: ‘મહારાજ, અમારી માછલી?’

‘કઈ માછલી?’ સિંહે પૂછ્યું.

મતૂરી-ફતૂરીએ જપ્ત કરેલી માછલી દેખાડી કહ્યું: ‘આ! અમે એ નદીમાંથી પકડી હતી. એનાં માલિક અમે છીએ!’

સિંહે કહ્યું: ‘શું કહ્યું? નદીનાં માલિક તમે છો?’

બંનેએ હાથ જોડી કહ્યું: ‘ના, મહારાજ, નદીનાં નહિ, માછલીનાં!’

સિંહે કહ્યું: ‘નદીનાં માલિક તમે નથી, તો નદીની માછલીનાં માલિક તમે કેવી રીતે થયાં? માછલી પકડવા માટે તમે સરકારમાંથી પરવાનો લીધો છે? લીધો હોય તો રજૂ કરો.’

બંનેએ કબૂલ કરવું પડ્યું કે ‘અમે પરવાનો લીધો નથી.’

સિંહે હુકમ કર્યો: ‘પરવાના વગર માછલી પકડવા માટે તમારો બેઉનો દંડ કરવામાં આવે છે. અને દંડ ખાતે માછલીનું માથું અને માછલીની પૂંછડી તમારી પાસેથી વસૂલ કરવામાં આવે છે.’

મતૂરી-ફતૂરી જે કંઈ થોડું મળ્યું હતું તે યે ખોઈ બેઠી.

સિંહ સરકારે કચેરી બરખાસ્ત કરી.

મતૂરી-ફતૂરી એક બીજાની સામે જોઈ રહી. બેઉની આંખો ટપ ટપ ચૂતી હતી!

[‘પ્રબોધક કથાઓ’માંથી]

૩૪. બોબડી બંધ

એક હતો બ્રાહ્મણ. કહેવાય બ્રાહ્મણ, પણ ભણેલો ગણેલો કાંઈ નહિ. ઘરમાં હાંલ્લાં કુસ્તી કરે. એક દિવસ બ્રાહ્મણી કહે: ‘જાઓ રાજા રઘુરાયના દરબારમાં—કંઈ પામશો!’

બ્રાહ્મણ કહે: ‘હું અભણ—’

બ્રાહ્મણી કહે: ‘અભણ ખરા, પણ તમે કદી જીભે જૂઠું બોલ્યા છો?’

‘ના, ભગવાને જૂઠું બોલવા જીભ નથી દીધી એટલું તો હું સમજું!’

‘તો તમે કદી કોઈના કજિયા-દલાલ થયા છો? કોઈને છેતરવાનું કદી કર્યું છે?’

‘રામ રામ કરો, એવો વિચાર પણ કેમ થાય?’

‘તો તમે કોઈને કદી ભૂંડાં વેણ કહ્યાં છે?’

‘ના, સૌ સુખી થાઓ!’ એમ જ કહ્યું છે.

બ્રાહ્મણીએ કહ્યું: ‘બસ તો! જે ભણવાનું તે તમે ભણ્યા છો! એટલે તમારી જીભે સરસ્વતી, તમને પ્રભુ દેશે સન્મતિ!’

બ્રાહ્મણે આશ્ચર્ય પામી કહ્યું: ‘બ્રાહ્મણી, તું શ્લોક બોલી!’

બ્રાહ્મણીએ કહ્યું: ‘હેં, શું હું શ્લોક બોલી? તો જેમ હું બોલી તેમ તમેય બોલશો!’

***

બ્રાહ્મણ લાંબી ખેપ કરી રાજા રઘુરાયના ગામમાં પહોંચ્યો. અજાણ્યા માણસને જોઈ કોકે એની મશ્કરી કરી: ‘કવિજન લાગો છો!’

જવાબમાં બ્રાહ્મણથી બોલાઈ ગયું:

‘ઊનો હશે તો બાળશે, ને ટાઢો હશે તો હાથને કરશે કાળો,

ઊનો હોય કે ટાઢો — પણ અંગારો તે અં…ગા…રો!’

પોતાની જીભે શ્લોક બોલાયો તેથી બ્રાહ્મણને નવાઈ લાગી. તેણે એ શ્લોક મોટેથી બોલતાં બોલતાં ગામમાં ફરવા માંડ્યું. નગરશેઠે એ સાંભળી એને બોલાવી પૂછ્યું: ‘ભૂદેવ, આ શ્લોકનો અર્થ શું?’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘અર્થમાં હું શું જાણું? હું કંઈ ભણેલો નથી.’

શેઠે રાજાને વાત કરી કે ‘ગામમાં એક બ્રાહ્મણ આવ્યો છે. એ આખો વખત એક શ્લોક બોલ્યા કરે છે, પણ એ શ્લોકના અર્થની એને ખબર નથી.’

રાજાએ બ્રાહ્મણને દરબારમાં બોલાવ્યો. બ્રાહ્મણે લલકાર્યું:

ઊનો હશે તો બાળશે ને ટાઢો હશે તો હાથને કરશે કાળો!

ઊનો હોય કે ટાઢો — પણ અંગારો તે અં—ગા—રો!

રાજાએ બ્રાહ્મણને શ્લોકનો અર્થ પૂછ્યો તો બ્રાહ્મણ કહે: ‘મહારાજ, શ્લોકમાં અર્થ હોવો જરૂરી છે શું? આપની તિજોરીમાં અર્થ હોય એટલું શું પૂરતું નથી? મારા શ્લોકમાં અર્થ નથી, એટલે આપની પાસે અર્થ માટે આવ્યો છું.’

રાજા આ સાંભળી ખુશ થયો. કહે: ‘મારી તિજોરીમાં અર્થ જરૂર છે, અને એ તને મળશે. પણ તારા શ્લોકમાં શું કંઈ જ અર્થ નથી?’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘મહારાજ, હોય તો મને એની ખબર નથી.’

રાજાએ કહ્યું: ‘ઠીક, તો શ્લોકનો અર્થ ન સમજાય ત્યાં લગી તું મારી સાથે રહે. તારે રોજ મને કાનમાં આ શ્લોક સંભળાવવો!’

બ્રાહ્મણને એ વાતનો કંઈ વાંધો નહોતો.

રોજ બ્રાહ્મણ રાજાને શ્લોક સંભળાવે ને રોજ રાજા એને પૂછે કે શ્લોકનો અર્થ જડ્યો? રોજ બ્રાહ્મણ કહે: ‘ના!’ તે પછી કંઈ પણ બોલ્યા વિના રાજા એને એક ચિઠ્ઠી લખી આપે. એ ચિઠ્ઠી બ્રાહ્મણ દીવાનને બતાવે ને એને રોજ એક સોનામહોર મળે.

રાજાનો એક માનીતો હજૂરિયો રોજ આ જુએ. એને બ્રાહ્મણની ઈર્ષ્યા આવી. એક દિવસ એણે બ્રાહ્મણને કહ્યું: ‘મહારાજ, તમે રોજ રાજાને શ્લોક સંભળાવો છો એ બરાબર, પણ તમે રાજાના મોં આગળ મોં લઈ જઈને બોલો છો અને તમારા શ્વાસ રાજાના શ્વાસમાં જાય છે, એ બરાબર નથી. માટે શ્લોક બોલતી વખતે તમારે નાક—મોંએ પાટો રાખવો. રાજ્યની એ રસમ છે!’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘હવેથી એમ કરીશ.’

તે પછી હજૂરિયો રાજાને મળ્યો. કહે: ‘મહારાજ, વાત કહેવા જેવી નથી.’

રાજા કહે: ‘હું હુકમ કરું છું કે કહે!’

હજૂરિયો કહે: ‘આપનો હુકમ છે તો કહું છું. પેલો બ્રાહ્મણ આપની આગળ શ્લોક બોલે છે ને, તે મને કહે કે હું શ્લોક બોલું છું ત્યારે રાજાનું મો એવું ગંધાય છે કે મને ઊલટી થવા જેવું થાય છે, તેથી હવે હું નાક—મોંએ પાટો બાંધીને જવાનો છું.’

રાજા લોકનો ઉછેર એવો હોય છે કે એમને ખુશ થતાંય વાર નહિ અને નાખુશ થતાંય વાર નહિ. ગુસ્સે થાય ત્યારે વિનય વિવેક ને સૌજન્ય બધું ભૂલી જાય! અહીં પણ એવું થયું.

બીજે દિવસે બ્રાહ્મણ શ્લોક બોલવા ગયો ત્યારે એના નાક—મોંએ પાટો હતો. એ જોઈ રાજાને હજુરિયાની વાત સાચી લાગી. તેણે તત્કાળ એક ચિઠ્ઠી લખી કાઢી બ્રાહ્મણના હાથમાં મૂકી. બ્રાહ્મણ રોજની જેમ એ ચિઠ્ઠી લઈને નીકળ્યો. ત્યાં રસ્તામાં પેલો હજૂરિયો મળ્યો. બ્રાહ્મણ કહે: ‘તમે મને રાજ્યની રસમ શીખવી મારા પર ઘણો ઉપકાર કર્યો છે, તેથી આજનું મારું ઈનામ હું તમને આપું છું.’ આમ કહી એણે ચિઠ્ઠી હજૂરિયાને આપી. હજૂરિયો ખુશ ખુશ થઈ ગયો. એને ખબર હતી કે આ ચિઠ્ઠી પર રોજ એક સોનામહોર મળે છે. હજૂરિયો સીધો દીવાનની પાસે પહોંચ્યો. દીવાને ચિઠ્ઠી વાંચી કહ્યું: ‘બેસો!’ પછી તેણે કોટવાલને બોલાવી તેને રાજાની ચિઠ્ઠી દેખાડી. કોટવાલ એ જ ઘડીએ હજૂરિયાને બાંધી કોટવાલીમાં લઈ ગયો. હજૂરિયાએ બૂમાબૂમ કરી મૂકી. કોટવાલે કહ્યું: ‘ચૂપ, તારી બોબડી બંધ કર! રાજાનો એવો હુકમ છે!’ તે જ ઘડીએ હજૂરિયાના હોઠ સીવી લેવામાં આવ્યા; એની બોબડી બંધ થઈ ગઈ.

રોજના નિયમ પ્રમાણે બીજે દિવસે બ્રાહ્મણ શ્લોક ભણવા રાજાની આગળ હાજર થયો ત્યારે એને બોલી શકતો જોઈ રાજાને નવાઈ લાગી. તેણે તરત દીવાનને અને કોટવાલને બોલાવી તેમનો જવાબ માગ્યો કે મારા હુકમનો અમલ કેમ નથી કર્યો? બંનેએ કહ્યું કે અમે આપના હુકમનો તરત જ અમલ કર્યો છે. આપની ચિઠ્ઠી લઈ આવનાર હજૂરિયાનાં હોઠ સીવી લઈ એની બોબડી બંધ કરી દીધી છે.

રાજાએ કહ્યું: ‘મેં ચિઠ્ઠી આ બ્રાહ્મણને આપી હતી, હજૂરિયાને નહિ!’

ત્યારે દીવાને કહ્યું: ‘બ્રાહ્મણે ઉસ્તાદી કરી એ ચિઠ્ઠી વાંચીને હજૂરિયાના હાથમાં પકડાવી દીધી લાગે છે!’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘ના, મહારાજ, મેં ચિઠ્ઠી વાંચી નથી; મને વાંચતાં જ આવડતું નથી. પણ એણે મારા પર એક ઉપકાર કરેલો, મને એણે રાજ્યની રસમ શિખવેલી, એટલે આ વખતનું ઈનામ મેં એને દઈ દીધું હતું. મને થયું કે રોજ મને સોનામહોર મળે છે તો એક દિવસ ભલે એને મળે!’

રાજાએ નવાઈ પામી કહ્યું: ‘એવો એણે તારા પર શો ઉપકાર કરેલો?’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘મને કહે કે તું શ્લોક બોલે છે ત્યારે શ્વાસ રાજાના શ્વાસમાં જાય છે એ સારું નહિ. માટે હવેથી તું નાક—મોંએ પાટો બાંધીને જજે! રાજ્યની એ રસમ છે.’

રાજા બોલી ઊઠ્યો: ‘રાજ્યની રસમ? વાહ, ભાઈ! એટલે તું નાક—મોંએ પાટો બાંધીને આવે છે? મને હજૂરિયો કહે કે રાજાનું મોં ગંધાય છે એટલે હવે હું નાક—મોંએ પાટો બાંધીને શ્લોક બોલવા જવાનો છું એવું બ્રાહ્મણ મને કહેતો હતો!’

દીવાન બોલી ઊઠ્યો: ‘દુષ્ટ! નિર્દોષ બ્રાહ્મણ પર રાજાને ગુસ્સે કરવા જતાં એ પોતે જ એ ગુસ્સાનો ભોગ બની ગયો!’

એકદમ રાજા બોલી ઊઠ્યો: ‘હવે મને બ્રાહ્મણના શ્લોકનો અર્થ સમજાય છે. અંગારો ઊનો હોય કે ટાઢો હોય, પણ એ હંમેશા અપકાર કરે છે. ઊનો હોય તો દઝાડે છે ને ટાઢો હોય તો હાથ કાળા કરે છે. દુર્જન આ અંગારા જેવો છે. એનું રીઝવું ને ખીજવું બેય સરખું!’

થોડી વાર રહી કહે: ‘હું ય આ અંગારા જેવો છું, મારું રીઝવું ને ખીજવું બેય નકામાં! બ્રાહ્મણના શ્લોકે આજે મારી આંખો ઉઘાડી છે!’

આ સાંભળી બ્રાહ્મણ બોલી ઊઠ્યો: ‘મારી બ્રાહ્મણીની વાત સાચી! સો ટકા સાચી!’

રાજાએ નવાઈ પામી કહ્યું: ‘તારી બ્રાહ્મણીની શી વાત છે?’

બ્રાહ્મણે કહ્યું: ‘મહારાજ, મને આપના દરબારમાં એણે મોકલ્યો છે. મેં કહ્યું કે હું કાંઈ ભણ્યો નથી, ત્યાં જઈને શું કરીશ? તો કહે કે ભલે અભણ, પણ તમે કદી જૂઠું બોલ્યા નથી, કોઈના કજિયા—દલાલ થયા નથી, કદી કોઈને છેતરવાનું કર્યું નથી, કદી ભૂંડાં વેણ કાઢ્યાં નથી ને સૌ સુખી થાઓ એમ જ કહ્યું છે, એટલે જે ભણવાનું તે તમે ભણ્યા છો — તમારી જીભે સરસ્વતી, પ્રભુ તમને દેશે સન્મતિ!’

આ સાંભળી રાજા એવો ખુશ થઈ ગયો કે માન મોભો ભૂલી એ બ્રાહ્મણને ભેટી પડ્યો! પછી કહે: ‘દીવાનજી, આજે હું ખૂબ આનંદમાં છું. હજૂરિયાના હોઠ છૂટા કરી દો — એને હું માફ કરું છું.’

રાજકવિએ ઊભા થઈ ગીત લલકાર્યું: ‘જય હો! જય હો! અણપઢની વાણીમાં વસેલી વિદ્યાનો જય હો!’

[‘કલ્પમુદ્રા વાર્તાવલિ’ માંથી]

૩૫. ભૂતિયું ઘર

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=149

Ekatra Foundation · વાર્તા ૩૫: ભૂતિયું ઘર — પઠન: ઇન્દુ જોશી

એક હતી ખિસકોલી.

એણે એક ઝાડ હેઠળ ઘર કર્યું; ઘરને સરસ રીતે શણગાર્યું.

ઘર જોઈ ગલબા શિયાળનું મન લલચાયું.

એ કહે: ‘આવા ઘરમાં ખિસકોલી રહે એ શોભે નહિ; આમાં હું રહું તો ઘર પણ શોભે અને હું પણ શોભું!’

ખિસકોલી તે વખતે ખેતરમાં મગફળી વીણવા ગઈ હતી, તેથી ઘરમાં કોઈ હતું નહિ. ગલબાએ તે જ ઘડીએ ઘરમાં ધામા નાખ્યા.

થોડી વાર પછી ખિસકોલી આવી. આંગણામાં પગ દેતાં જ તેને ખબર પડી ગઈ કે ઘરમાં કોઈ છે, એટલે એણે બૂમ પાડી: ‘એ…ઈ, ઘરમાં કોણ છે?’

શિયાળે કહ્યું: ‘કોણ તે હું છું, ગલબો શિયાળ — ઘરનો માલિક.’

ખિસકોલીએ કહ્યું: ‘આ મારું ઘર છે; તું નીકળ મારા ઘરમાંથી!’

ગલબાએ કહ્યું: ‘ઘર મારું છે, મને મારા ઘરમાંથી નીકળવાનું કહેનારી તું કોણ? હટ અહીંથી!’

ખિસકોલીએ કહ્યું: ‘તું ચોર છે, તું ખોટી રીતે મારા ઘરમાં ઘૂસી ગયો છે. હું કાજીને ફરિયાદ કરીશ.’

‘ફરિયાદ કાલે કરતી હો તો આજે કર!’ ગલબાએ કહ્યું.

એટલામાં ત્યાં થઈને કૂકડો નીકળ્યો.

તરત ખિસકોલીએ બૂમ મારી: ‘એ…ઈ કાજી સાહેબ!, એ…ઈ કાજી સાહેબ! અમારો ન્યાય કરો!’

કૂકડાએ નજીક આવી કહ્યું: ‘બોલો, શી ફરિયાદ છે?’

ખિસકોલીએ કહ્યું: ‘આ ઘર મારું છે, પણ એક બદમાશ એ બથાવીને બેસી ગયો છે. આપ હુકમ કરી મારા ઘરમાંથી એને કાઢો!’

કૂકડાએ રુઆબથી કહ્યું: ‘હમણાં કાઢું!’ હું હુકમ કરું એટલી વાર હું કોઈની બદમાશી નહિ ચાલવા દઉં.’ બોલતાં બોલતાં એ જુસ્સામાં આગળ વધ્યો અને ઘરના આંગણામાં આવી ઊભો ને બોલ્યો: ‘એ…ઈ બદમાશ! સાંભળ! હું કાજી તને હુકમ કરું છું— મારી સામે અબઘડી હાજર થા!’

ગલબો શિયાળ ઘરના બારણામાં આવી ઊભો.

કૂકડો એને જોઈ મનમાં કહે: ‘ઓહ, આ તો ગલબો મિનિસ્ટર છે! એની સામે હુકમ કરવામાં ભારે જોખમ! નોકરી જાય અને કદાચ જીવ ખોવા વારો આવે!’

તેણે કહ્યું: ‘ખિસકોલી બાઈ, તમે કહો છો કે આ ઘર તમારું છે, પણ હું અત્યારે નજરોનજર જોઉં છું તો ઘરમાં ગલબોજી રહે છે. તો જે ઘરમાં તમે રહેતાં નથી એ ઘર તમારું કેવી રીતે હોઈ શકે?’

ખિસકોલીએ રોતાં રોતા કહ્યું: ‘સાહેબ, ઘર મારું છે. હું સાચું કહું છું, આ ઘર મારું છે.’

કૂકડાએ ગલબાને પૂછ્યું: ‘આ વિશે આપનું શું કહેવું છે?’

ગલબાએ કહ્યું: ‘હું આ ઘરમાં રહું છું એ આપ નજરે જુઓ છો, પછી મારે કંઈ કહેવાનું રહેતું નથી.’

કાજી કૂકડાએ ચુકાદો આપ્યો: ‘ખિસકોલીની ફરિયાદ કાઢી નાખવામાં આવે છે.’

ચુકાદો જાહેર કરી કાજી સાહેબ ચાલી ગયા.

ખિસકોલી ડૂસકાં ભરતી ત્યાંથી ચાલી નીકળી.

એને રડતી જતી જોઈ ઝાડ પર બેઠેલા કપિએ એને પૂછ્યું: ‘શા દુ:ખે રડો છો, ખિસીબહેન?’

ખિસકોલીએ કહ્યું: ‘દુનિયામાં ગરીબનું કોઈ બેલી નથી, ભાઈ!’

કપિએ કહ્યું: ‘કોઈ જ નથી એવું તો કેમ કહેવાય, બહેન? સૂરજ હજી ઊગે છે તો!’

હવે ખિસકોલીએ રડતાં રડતાં પોતાની બધી વીતક વાત કરી.

એ સાંભળી કપિ વિચારમાં પડી ગયો. બીજી ડાળ પર એક કાગડો બેઠેલો હતો. તેણે બધી વાત સાંભળી હતી. તેણે કહ્યું: ‘કપિભાઈ, મને એની વાત સાચી લાગે છે.’

કપિએ કહ્યું: ‘તો સાચું લાગે છે એટલું કહીને આપણાથી છૂટી જવાય નહિ…’

‘નહિ જ. એને એનું ઘર પાછું મળે એવું કરવું જોઈએ.’ કાગડાએ કહ્યું.

‘સામે ગલબો શિયાળ છે—રાજાનો મિનિસ્ટર!’ કપિએ કહ્યું.

‘હા, સામે જૂઠ અને પ્રપંચ છે.’ કાગડાએ કહ્યું.

આ બે જણ વચ્ચે પછી ખાનગી મસલત ચાલી. તેમણે કંઈક નક્કી કર્યું.

*

કાજીની કોરટમાં જીત્યા પછી ગલબો ખૂબ આનંદમાં હતો. એ ઘરના ઊંબરામાં જ બેઠો. ખિસકોલીની કેવી દુર્દશા થાય છે એ જોવાનું એને મન હતું.

એટલામાં એણે રસ્તે જતા કોઈ બે જણને વાતો કરતા સાંભળ્યા.

એક જણ કહેતો હતો: ‘પે…લું ઘર જોયું?’

બીજાએ કહ્યું: ‘હા, જોયું! શું છે એનું?’

‘એ ભૂતિયું ઘર છે, એમાં ભૂત રહે છે. એક રાત પણ કોઈ એમાં રહી શકતું નથી. કોઈ જરી ઝોકું ખાય તો ભૂત તરત એને બોચીમાંથી પકડે છે અને મારી ખાય છે.’

‘બાપ રે, મને કોઈ મફત આપે તો યે આવા ઘરમાં હું ન રહું!’

ગલબાએ બહાર નજર કરી જોયું તો એક હતો વાંદરો ને બીજો હતો કાગડો.

એ લોકોના ચાલી ગયા પછી ગલબો કહે: ‘હું કંઈ આવાં ભૂતબૂતમાં માનતો નથી. ભૂતને નજરે દેખું તોયે માનું નહિ એવો હું બુદ્ધિવંતો છું.’

આમ કેટલોક વખત વીતી ગયો. અચાનક કંઈ અવાજ સાંભળી ગલબાએ રસ્તા ભણી નજર કરી જોયું તો એક તેતર અને એક કબૂતર વાતો કરતાં જતાં હતાં.

તેતરે ખિસકોલીવાળું ઘર દેખાડી કહ્યું: ‘આ ઘર વેચાય છે, બહુ સસ્તામાં મળે એમ છે. મારો વિચાર એ લેવાનો છે. તમારી શી સલાહ છે? મિત્ર તરીકે તમે સાચી સલાહ અ આપજો!’

કબૂતરે ઘર સામે જોઈ કહ્યું: ‘ઊંહું! ઊંહું!’

તેતરે કહ્યું: ‘કેમ ઊંહું?’

કબૂતરે કહ્યું: ‘મને પણ તારી જેમ એ ઘર ખરીદવાનો વિચાર આવેલો, એટલે મેં તપાસ કરી તો મને માલૂમ પડ્યું કે એ ભૂતિયું ઘર છે; એમાં એક બ્રહ્મરાક્ષસ રહે છે. ત્યાં કોઈ રાત રહી શકતું નથી. કહે છે કે માણસ જરી ઊંઘવાનું કરે તો તરત બ્રહ્મરાક્ષસ આવીને એને બોચીમાંથી પકડે છે ને મારી ખાય છે!’

‘બાપ રે!’ તેતર ફફડી ગયું. ‘સારું થયું તમે મને ચેતવ્યો!’ આમ વાતો કરતા કરતા તેઓ ચાલી ગયા.

ગલબો મનમાં કહે: ‘હેં, શું આ ભૂતિયું ઘર છે? એમાં બ્રહ્મરાક્ષસ રહે છે? બ્રહ્મરાક્ષસ તો ભૂત કરતાંયે ભૂંડો!’

એ ભયથી ફફડી ગયો, પણ ગલબો બહાદુર હતો, કહે: ‘હું ઊંઘીશ જ નહિ, પછી બ્રહ્મરાક્ષસ મને શું કરવાનો છે?

મનમાં આવું બોલ્યો ખરો, પણ એને ઊંઘવું હતું, પરાણે આંખો ઉઘાડી રાખી બેઠો હતો.આમ કેટલોક વખત ગયો. વળી એણે કંઈ વાતચીત થતી સાંભળી. બહાર નજર કરી એણે જોયું તો એક સસલું અને એક હરણ વાતો કરતાં જતાં હતાં.

હરણ કહેતું હતું: ‘દોસ્ત, પરમ દિવસે તારી જનમગાંઠ છે. ખરું ને?’

સસલાએ કહ્યું: ‘છે જ તો! જનમગાંઠને એવી ટેવ છે કે હા કહો કે ના કહો, પણ વરસે વરસે એ આવે જ છે.’

હરણે કહ્યું: ‘હું તને તારી જનમગાંઠ પર એક ફક્કડ ચીજ ભેટ આપવા ચાહું છું — એવી ભેટ કે તું જીવે ત્યાં લગી એ તારી સાથે રહે.’

‘વાહ! એવી કેવી ભેટ છે એ?’ સસલાએ પૂછ્યું.

‘ઘર!’ હરણે કહ્યું.

‘ઘર? બહુ સરસ! મને એ સાંભળી આનંદ થયો.’ સસલાએ કહ્યું.

હરણે કહ્યું: ‘એ ઘર દેખાડવા જ હું તને અહીં લઈ આવ્યો છું સામે જો, પેલું દેખાય છે ને, એ જ એ ઘર! છે ને સરસ?’

આ સાંભળી સસલાનું મોં વિલાઈ ગયું. તેણે કહ્યું: ‘આ ઘર તારે મને ભેટ આપવું છે? મિત્ર થઈને?’

હરણે નવાઈ પામી કહ્યું: ‘કેમ, કંઈ વાંધો છે?’

‘વાંધો લાખ મણનો! એ તો ભૂતિયું ઘર છે. એમાં એક નહિ, બે ભૂત રહે છે, તેમાં એક તો બ્રહ્મરાક્ષસ છે. જો જરી ઊંઘવાનું કર્યું તો ભૂત બોચીમાંથી પકડે છે અને ન કર્યું તો બ્રહ્મરાક્ષસ છાતી પર ચડી બેસે છે. આવું ઘર ભેટમાં ન અપાય, ભાઈ! આના કરતાં તો તું મને ધક્કો મારી ઊંડા કૂવામાં નાખે એ સારું!’

આમ વાતો કરતાં કરતાં બેઉ ચાલી ગયાં.

ગલબાએ આ વાતચીત બરાબર સાંભળી. સાંભળીને એ ફફડી ગયો. બુદ્ધિવંતો હોવાનો એનો ફાંકો ઊતરી ગયો. એ મોટેથી બોલ્યો: ‘નક્કી આ ઘર ભૂતિયું છે. ત્રણ—ત્રણ જણ એને ભૂતિયું કહે છે એટલે એ ભૂતિયું જ છે જ.’

એ મોટેથી બોલી ઊઠ્યો: ‘છિ:! આવા ઘરમાં હું નહિ રહું. છો ખિસકોલી અહીં રહેતી ને મરતી! એ મરે એ જ લાગની છે.’

તે જ ઘડીએ એણે ઘર છોડી દીધું.

વાંદરો અને કાગડો ઝાડ પર બેઠા બેઠા ગલબા પર નજર રાખી રહ્યા હતા. ગલબો મોટેથી બોલ્યો તે તેમણે સાંભળ્યું અને એને ઘર છોડી ભાગી જતો પણ જોયો. તેતર, કબૂતર, હરણ, સસલું બધાં એમનાં મિત્રો હતાં. બધાંએ મળીને ગલબાને બિવડાવી ભગાડવાની યુક્તિ ગોઠવી હતી અને તે બરાબર પાર પડી હતી.

ખિસકોલી તો હજી ઝાડની નીચે લમણે હાથ દઈને બેઠી હતી. અચાનક એણે કપિનો અવાજ સાંભળ્યો: ‘ખિસીબહેન, ખુશ થાઓ! ગલબો ભાગી ગયો. તમારું ઘર ખાલી છે. ચાલો, અમે તમને ઘેર લઈ જઈએ!’

ખિસકોલી એટલી ભયભીત હતી કે ગલબો ઘર ખાલી કરી ગયો છે એ વાત એના માન્યામાં આવતી નહોતી. એ હેં હેં કરતી રહી, અને કપિ, કાગડો, તેતર, કબૂતર, સસલું, હરણ બધાં સરઘાસકારે ગોઠવાઈ ગયાં — કોઈ પીપૂડી ફૂંકે, કોઈ નગારી વગાડે, કોઈ શરણાઈ બજાવે!

જોવા જેવો ખેલ થયો. ખિસકોલીને લઈને સરઘસ ચાલ્યું, ને ખિસકોલીના ઘરે પહોંચ્યું.

ઘર ખાલી જોઈ ખિસકોલીના આનંદનો પાર ન રહ્યો. ઘરના કોઠારમાં સાચવીને રાખેલી મગફળીઓનો એણે આ સૌ મિત્રો સામે ઢગલો કરી દીધો અને કહ્યું: ‘ખાઓ ને ખુશ થાઓ! મારું બધું ધન તમારું જ છે એમ સમજજો!’

સઘળે આનંદ આનંદ થઈ રહ્યો.

[‘અકલું ચકલું બાલવાર્તાવલિ’]

૩૬. ઘુવડની સલાહ

એક હતો ઘુવડ.

તે એક ઝાડની બખોલમાં બેઠો હતો.

તેવામાં તેણે નીચે જમીન પર વાંસનો છોડ ઊગતો જોયો.

તેણે બૂમ પાડી જંગલનાં બધાં પંખીઓને ભેગાં કરી કહ્યું: ‘અરે ઓ પંખીઓ!’ પેલા ઊગતા વાંસને પકડો ને એને મૂળમાંથી ઉખાડી ફેંકી દો! એ તમારો દુશ્મન છે.

પંખીઓએ કહ્યું: ‘એ અમારો દુશ્મન કેવી રીતે?’ બાપડો ટચૂકડો છે!’

ઘુવડે કહ્યું: ‘કાલે એ મોટો થશે, ને એનાં કામઠાં બનશે!’

પંખીઓએ હસીને કહ્યું: ‘કામઠાં બને તેથી અમને શું?’

ઘુવડે કહ્યું: ‘બીજી પણ એક વાત મારે તમને કહેવાની છે. પણે નદી કિનારે પેલાં બરુ ઊગે છે તેનેયે મૂળમાંથી ઉખાડી ફેંકી દો!’

પંખીઓને આ સાંભળી વધારે હસવું આવ્યું. તેમને થયું બહુ ભણી ભણીને ઘુવડનું આજે ફટકી ગયું લાગે છે.

તેમણે કહ્યું: ‘કેમ ભાઈ, એ બરુ પણ અમારું દુશ્મન છે શું?’

ઘુવડે કહ્યું: ‘હા, એ તમારું પાકું દુશ્મન છે! વાંસનાં કામઠાં પર ચડીને એ બરુ તીર બની ઊડીને તમને મારશે.’

પંખીઓને આ બહુ ગમ્મતની વાત લાગી.

તેમણે કહ્યું: ‘બરુ ઊડશે કેવી રીતે! એને કંઈ પાંખો છે?’

ઘુવડે કહ્યું: ‘તમારાં પીંછાંની મદદ લઈ એ ઊડશે. પીંછાં છે રૂડાંરૂપાળાં, પણ એનામાં વિવેક બુદ્ધિ નથી એટલે તો હું તમને કહેતો રહું છું કે તમે તમારાં પીછાં વેરવાનું બંધ કરો! પેલો ગાંડા જેવો માણસ જંગલમાં ફરે છે એ જોયો? એ શું કરે છે, તમને ખબર છે? એ તમારાં વેરાયેલાં પીંછાં ભેગાં કરે છે, અને આ વાંસ અને બરુ ક્યારે મોટાં થાય તેની રાહ જુએ છે. પછી એ બરુનાં એ તીર બનાવશે, અને તેના છેડે તમારાં જ પીંછાં બાંધશે. તમારાં પીંછાંને લીધે એ તીર તમારા કરતાં પણ વધારે ઝડપથી હવામાં ઊડશે ને તમને પટકી પાડશે!’

પંખીઓએ હસીને કહ્યું: ‘ઓહોહો! કેવી મોં માથા વગરની વાત કરો છો તમે?’ અમારાં મરી ગયેલાં પીંછાં અમારા કરતાં વધારે ઝડપથી ઊડે. એવું તે કદી બને ખરું? સાવ ગપ!

ઘુવડે કહ્યું: ‘ગપ નહિ, બહુ ભણી ભણીને સાચી વાત કરું છું. પૂરો અભ્યાસ કર્યા પછી આ કહું છું.’

પંખીઓએ કહ્યું: ‘અમને તો તમારું ખસી ગયું લાગે છે.’

ઘુવડ હવે કંઈ બોલ્યો નહિ.

*

આ વાતને કેટલોક વખત વીતી ગયો.

વાંસ મોટો થયો, ને પાકો થયો એટલે પેલો ગાંડો માણસ તે કાપી ગયો. તેવી રીતે તે બરુ પણ કાપી ગયો. અને પછી એક દિવસ અચાનક તેણે વનમાં હાહાકાર ફેલાવી દીધો.

કામઠી પર તીર ચડાવી તેણે આકાશમાં ઊડતાં પંખીઓને નીચે પાડવા માંડ્યાં. પંખીઓને હવે ઘુવડની વાત યાદ આવી.

તેઓ હવે ઘુવડની પાસે ગયાં, ને બોલ્યાં: ‘ઘુવડ મહારાજ! પેલે દિવસે અમે તમારી મશ્કરી કરી, પણ હવે નથી! પેલો દુષ્ટ માણસ કામઠી પર તીર ચડાવી છોડે છે ને અમને આકાશમાંથી ઊડતાં હેઠે પાડે છે! એના હાથમાંથી બચવાનો હવે અમને કોઈ રસ્તો બતાવો!’

ઘુવડે માથું ધુણાવી કહ્યું: ‘કોઈ રસ્તો નથી; તમારા જ શરીરનાં પીંછાં દુશ્મનના દળમાં જઈ ભળ્યાં છે, એટલે હું લાચાર છું.’

પંખીઓએ કહ્યું: ‘તો શું તમે હવે અમને કંઈ જ સલાહ નહિ આપો?’

ઘુવડે કહ્યું: ‘સલાહ આપવાનો પણ સમય હોય છે. એ સમય જો એક વાર ગયો તો ફરી પાછો આવતો નથી!’ હવે હું માત્ર એટલું જ કહી શકું છું કે ચેતીને ચાલો!

પંખીઓ નિરાશ થઈ ઘેર પાછાં ફર્યાં.

[નવાબસાહેબનાં ચા-પાણી]

૩૭. ટેનિસના દડાને ક્રિકેટનો દડો થવું હતું!

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=153

Ekatra Foundation · વાર્તા ૩૭: ટેનિસના દડાને ક્રિકેટનો દડો થવું હતું! — પઠન: બિંદુ ભટ્ટ

એક હતો ટેનિસનો દડો.

ટેનિસના ખેલાડીઓ એ દડો લઈને રમતા.

ખેલાડીઓ સામસામા દડો ફટકારતા — આ એમની રમત હતી.

દડાને આ ગમ્યું નહિ. તે મનમાં કહે: ‘આ લોકોને મન આ રમત છે, પણ આમાં મારો તો જીવ જાય છે! મને આ મંજૂર નથી.’

લાગ જોઈને એક વાર એ છટકી ગયો અને દૂર અજાણી જગાએ જઈને બેઠો. રાતનો વખત હતો. કંઈ દેખાતું નહોતું. ક્યાં જવું એની સમજ પડતી નહોતી, એટલે દડો ચિમળાઈને પડી રહ્યો.

ઝાડ પરથી એક ઘુવડે આ જોયું. એણે કહ્યું: ‘એ…ઈ ગોરા ગોળમટોળ, કોણ છે તું?’

કોણ બોલે છે તેની દડાને ખબર પડી નહિ, તેથી તેણે સામું પૂછ્યું: ‘કોણ છો તમે?’

જવાબ મળ્યો: ‘હું ઘુવડ છું. મારું નામ ઉલ્લુ. હું આ દેશનો નવાબ છું.’

દડાએ ઘુવડ કદી જોયું નહોતું, પણ એના વિશે સાંભળ્યું હતું ઘણું. એટલે એણે કહ્યું: ‘ઉલ્લુ મહારાજ, મારા પર કિરપા કરો!’

ઘુવડને આ ગમ્યું. તેણે કહ્યું: ‘બોલ, શી કિરપા કરવાની છે?

દડાએ કહ્યું: ‘હું ટેનિસનો દડો છું. ટેનિસના ખેલાડીઓ વગર વાંકે રોજ રૅકેટ વડે મને મારમાર કરે છે, તેથી હું ઘર છોડી ભાગી આવ્યો છું.’

ઘુવડે કહ્યું: ‘સમજી ગયો! બધા તારા પર જુલમ કરે છે એમ ને? પણ એનું કારણ તું જાણે છે? તું બહુ નરમ સ્વાભાવનો છે, એટલે બધા તારા પર જુલમ કરે છે.’

દડાએ કરગરીને કહ્યું: ‘મને આમાંથી બચાવો! મારે નથી થવું ટેનિસનો દડો!’

ઘુવડે કહ્યું: ‘તો ક્રિકેટનો દડો થઈ જા! ભલભલાનું ટાલકું તોડી નાખે એવો!’

દડાએ કહ્યું: ‘કેવી રીતે થાઉં? મને ક્યાં કંઈ મંતરતંતર આવડે છે!’

ઘુવડે કહ્યું: ‘મને આવડે છે, હું તને ક્રિકેટનો દડો બનાવી દઉં!’

દડાએ કહ્યું: ‘બનાવી દો, તો તમારા જેવો ભગવાને નહિ, ઉલ્લુ મહારાજ!’

ઘુવડે કહ્યું: ‘ઠીક છે, તો હું તને અબઘડી ક્રિકેટનો દડો બનાવી દઉં છું અને ક્રિકેટના મેદાનમાં પહોંચાડી દઉં છું.’

આમ કહી એણે કંઈ મંત્ર ભણ્યો અને ટેનિસનો દડો ક્રિકેટનો દડો બની ગયો. એવો કાઠો અને એવો ભારે કે પોતાનું આ નવું સ્વરૂપ જોઈ દડો રાજી રાજી થઈ ગયો. એને ઊંઘ આવી ગઈ. એ ઊંઘી ગયો.

સવારે એણે આંખો ઉઘાડી ત્યારે ક્રિકેટના મેદાનમાં હતો. ભપકાદાર પહેરવેશ પહેરેલા ક્રિકેટના ખેલાડીઓ એની સામે અદબથી ઊભા હતા. એક ખેલાડી દડાને હાથમાં લઈ કહે: ‘દડો ફક્કડ છે, રમવાની મજા પડશે.’ દડો મનમાં રાજી થયો. તેને થયું કે આ લોકો કદરદાન છે.

રમત શરૂ થઈ. એક ખેલાડીએ દડાને હાથમાં લઈ રમાડ્યો, પછી એને લઈને એ દોડ્યો અને હાથમાંથી એને છુટ્ટો ફેંક્યો. સામે બીજો એક ખેલાડી હાથમાં વજનદાર બૅટ લઈને ઊભો હતો. તેણે દડાને અધ્ધર આવતો જોયો કે લાગ જોઈને બૅટ વડે એને ફટકાર્યો! દડો ચીસ પાડી નાઠો, પણ બીજા એક ખેલાડીએ એને નાસતાં જ પકડી લીધો અને જેણે દડો ફેંક્યો હતો તેને પાછો આપ્યો. એ માણસે દડાને હાથમાં પંપાળ્યો — દડાને તે ગમ્યું, પણ ગમવું લાંબું ચાલ્યું નહિ. દડાવાળાએ ફરી દોડીને દડો બૅટવાળાની સામે ફેંક્યો. આ વખતે બૅટવાળાએ એવા જોરથી દડાને ફટકાર્યો કે દડાને થયું કે હવે હું નહિ જીવું! એણે મોટી ચીસ પાડી! એની ચીસ સાંભળી જોવા ભેગા થયેલા લોકોએ એની મદદે ધાવાને બદલે રાજીપાની તાળીઓ પાડી!

ફરી પાછો દડો દડાવાળાના હાથમાં ગયો, ફરી ફેંકાયો. ને ફરી બૅટનો માર ખાઈ એ નાઠો. આવું ચાલ્યા જ કર્યું. હવે દડાને ખાતરી થઈ ગઈ કે અહીં તો બધા રાક્ષસો જ રાક્ષસો છે! ટેનિસમાં બે કે ચાર જણા હતા, પણ અહીં તો બાપ રે, કેટલા બધા છે! એક જાય છે ને બીજો આવે છે, પણ બધા મને ફટકારવામાં જ પોતાની મોટાઈ સમજે છે! અને ફટકારે છે તેય કેવું? જીવ પર આવીને! ટેનિસવાળા તો આવું કંઈ કરતા નથી — બાપડા બહુ ડાહ્યા છે. સમજુ છે સંસ્કારી છે. એ લોકો દડાને ફટકારે છે ખરા, પણ પ્રેમથી, માનથી; આમ જીવ પર આવીને નહિ!’ વળી એ લોકો ફટકારે છે તેય હલકા નાજુક રેકેટથી, મને બહુ લાગી ન જાય તેની તેઓ કાળજી રાખે છે. પણ આ ક્રિકેટિયા રાક્ષસો તો માથું ફાડે એવું ધોકાણું જ વાપરે છે! એમના દિલમાં મુદ્દલે દયાભાવ નથી.’

માર ખાઈ ખાઈને દડો અધમૂઓ થઈ ગયો. સાંજે રમત પૂરી થઈ, એટલે ખેલાડીઓની પકડમાંથી છૂટતાં જ એ ભાગ્યો.

ફરી પાછો એ પેલા ઝાડ હેઠળ જઈને બેઠો, રાત પડી, અંધારું થયું. ઝાડ પરથી અવાજ આવ્યો: ‘એ ઈ કોણ છે તું?’

દડો અવાજ ઓળખી ગયો. એણે નમ્રતાથી કહ્યું: ‘એ તો હું છું. ઉલ્લુ મહારાજ! ટેનિસનો દડો!’

ઘુવડે કહ્યું: ‘તને તો મેં તારી ઇચ્છા પ્રમાણે ક્રિકેટનો દડો બનાવી દીધો, હવે શું છે?’

દડાએ કહ્યું: ‘મારે નથી થવું ક્રિકેટનો દડો! એ લોકો દુષ્ટ રાક્ષસો છે, દયામાયામાં કંઈ સમજતા નથી! જુઓને, એક દિવસમાં તો મારી ચામડી ચીરી નાખી! મારા પર દયા કરો, મહારાજ! મને ફરી પાછો ટેનિસનો દડો બનાવી દો!

‘હું જે હતો એ જ સારું હતું’

ઘુવડે કહ્યું: ‘વળી ફરીને રડતો આવશે તો?’

દડાએ કહ્યું: ‘નહિ રડું.’

ઘુવડે કહ્યું: ‘માર ખાવો ગમશે?’

દડાએ કહ્યું: ‘અમારા દડાના નસીબમાં માર ખાવાનું જ લખ્યું છે તે માર ખાશું, ખુશીથી ખાશું — પણ બૅટનો માર ખાવા કરતાં રૅકેટનો માર સારો!’

‘તારી વાત સાચી છે, ભાઈ દડા!’ આમ કહી તેણે મંત્ર ભણી એને પહેલાં હતો તેવો ટેનિસનો દડો બનાવી દીધો.

બીજે દિવસે ટોપલીમાંથી દડો હાથ લાગતાં ટેનિસના ખેલાડીઓ આનંદમાં આવી બોલી ઊઠ્યા; ‘આ રહ્યો આપણો દડો! કાલે શોધ્યો પણ જડ્યો નહિ. એટલે આપણો કાલનો દિવસ ખરાબ ગયો. આજે મજા રહેશે!’

પોતાની પ્રશંસા સાંભળી ટેનિસનો દડો ખુશખુશ થઈ ગયો.

[ટોપી-પંડિત]

૩૮. બીવાથી બીવું નહિ

એક હતું વન. વનમાં ઘણાં સસલાં રહેતાં હતાં.

એમનો આખો વખત બીવામાં ને બીવામાં જ જતો હતો. ખાતાં બીએ, પીતાં બીએ, સૂતાં બીએ, જાગતાં બીએ — એમ હરેક કામમાં એમણે બીતાં ફફડતાં રહેવું પડે. ચારે બાજુ એમને દુશ્મનો જ દુશ્મનો દેખાતા હતા.

આથી તેમનું જીવન બહુ અકારું બની ગયું હતું. તેમને જિંદગી પર કંટાળો આવી ગયો હતો.

એક દિવસ એક જુવાન સસલાએ બધાંને ભેગાં કરી કહ્યું: ‘છી! આ તે કંઈ જિંદગી છે! ઘડીએ ને પળે બીતાં બીતાં જીવવું એના કરતાં એકદમ મરી જવું સારું! બસ, મેં તો નિર્ણય કરી નાખ્યો છે કે હવે મરી જવું!’

બીજા સસલાએ આ વાતને ટેકો આપ્યો ને કહ્યું: ‘સસલાંને માટે જીવવું એ અપમાન છે, મરવું એ ગૌરવ છે. એટલે મેં પણ નિર્ણય કર્યો છે કે માનપૂર્વક ગૌરવપૂર્વક મરી જવું! — બસ, મરી જવું! લાંબો ટૂંકો બીજો જ વિચાર કરવો નહિ!’

ત્રીજા સસલાએ કહ્યું: ‘બિલકુલ સહી વાત કરી તેં! હું જોઉં છું કે જીવવામાં આપણી જરીકે સલામતી નથી, મરી જવામાં જ આપણી પૂરી સલામતી છે! અંગૂઠો દેખાડી દુશ્મનોને કહી દેવાનું કે આવજો, બેટમજી, હવે અમને બિવડાવવા!’

આ સાંભળી આખી સભામાં એકદમ ઉત્સાહ આવી ગયો. બધા કાન ફફડાવી, આંખો મટમટાવી પોકાર કરવા લાગ્યાં. ‘હવે આવજો, બેટમજી, અમને બિવડાવવા!’

તે જ ઘડીએ બધાંએ નક્કી કરી નાખ્યું કે પેલા ખડક પર ચડીને, બધાંએ એકસાથે નીચે સરોવરમાં પડતું મૂકવું, ને એકદમ ડૂબીને મરી જવું!

મરવાનો આવો ઉત્સાહ કદી કોઈએ જોયો નહિ હોય.

સસલાંનો આખો સમાજ ધામધૂમપૂર્વક મરવા માટે ચાલ્યો. સૌના મોંમાં બસ એક જ વાત — ’બી બીને જીવવું એ અપમાન છે, મરવું એ ગૌરવ છે! હવે એવું બી બીને જીવવું નથી, એકદમ મરી જવું છે.’

સસલાંનું ટોળું ખડક નજીક પહોચ્યું ત્યારે તેમના પગનો અને મોંનો અવાજ સાંભળી સરોવરના કિનારા પરનાં દેડકાં ભડક્યાં અને જીવ બચાવવા કૂદાકૂદ કરી સરોવરના ઊંડા પાણીમાં જઈ પડ્યાં!

દેડકાંને બીને ભાગી જતાં જોઈ એક વૃદ્ધ સસલો વિચારમાં પડી ગયો. તેણે તરત જ બધાં સસલાંને ત્યાં ને ત્યાં જ ઊભાં રાખી કહ્યું: ‘આ દેડકાં આપણાથી બીને ભાગી ગયાં તે જોયું?’

સૌએ કહ્યું; ‘હા, જોયું!’

વૃદ્ધ સસલાએ કહ્યું: ‘જોયું દુનિયામાં આપણે એકલાં જ નથી બીતાં, બીજાંયે બીએ છે; તો આપણે એમને જરી પૂછીએ કે તમે કેમ બી બીને જીવો છો? મરી કેમ નથી જતાં?’

એક જુવાન સસલાએ કહ્યું: ‘મરે કેવી રીતે? એમનામાં એટલી અક્કલ જોઈએ ને?’

વૃદ્ધ સસલાએ કહ્યું: ‘એમને પૂછીને આપણે ખાતરી તો કરીએ કે જીવવામાં અક્કલની જરૂર છે કે મરવામાં?’

પછી એ વૃદ્ધ સસલાએ આગળ આવી સરોવરમાં પડેલા એક મોટા દેડકાને પૂછ્યું: ‘હે મેડકરાજ, મારા એક સવાલનો જવાબ આપશો?’

મેડકરાજે પાણીમાંથી મોં બહાર કાઢીને કહ્યું: ‘બોલો, શો સવાલ છે?’

વૃદ્ધ સસલાએ કહ્યું: ‘તમે બધાં આખો આખો દિવસ બી બીને જીવો છો તે મરી કેમ નથી જતાં? તમને આવી બીકણ જિંદગીની શરમ નથી આવતી?’

મેડકરાજે કહ્યું: ‘અમે બી બીને જીવીએ છીએ એ વાત ખરી પણ એવી રીતે વિપત્તિઓથી ઘેરાયેલા રહીને જીવવામાં જ બહાદુરી છે, મજા પણ એ રીતે જીવવામાં જ છે. બીકથી બીને મરી જઈએ, તો માત્ર મરી જવાય — પછી શું? પછી કાંઈ નહિ! મરી ગયા એટલે ગયા! પતી ગયું! પણ જીવવામાં તો કેટકેટલું જોવા જાણવાનું ને માણવાનું મળે છે! જીવવાની મજા કંઈ ઓર છે, રમીએ, કૂદીએ, લડીએ, રડીએ, — એ બધું જીવતાં હશું તો થશે, મૂઆ પછી એવું કશું નહિ જોવા મળે! છી! મૂઉં એ મોત! જેનામાં અક્કલ ન હોય એ મરે! અમે તો બસ, જીવવાનાં, જિંદગીની છેલ્લી પળ લગી આનંદથી જીવવાનાં! અમે જીવવામાં માનીએ છીએ, મરવામાં નથી માનતાં! મરે જેને જીવતાં ન આવડતું હોય તે, અમને તો ખાસ્સું જીવતાં આવડે છે!’

આ છેલ્લા શબ્દો મેડકરાજે ખૂબ જુસ્સાથી કહ્યા.

હવે વૃદ્ધ સસલાએ બીજાં સસલાંની સામે જોઈ કહ્યું: ‘હેં! શું આપણને જીવતાં નથી આવડતું? આપણે શું આ દેડકાથી કમ છીએ?’

જુવાન સસલાંએ કહ્યું: ‘આપણે કોઈ હિસાબે કોઈનાયથી કમ નથી.’

વૃદ્ધ સસલાએ કહ્યું: ‘મને લાગે છે કે બીવું એ પ્રાણીમાત્રનો સ્વભાવ છે, માટે આપણે એવું બીવાથી બીવું નહિ, હજાર વાતોથી બીવું, પણ જીવવાથી કદી બીવું નહિ! જીવવાની મજા માત્ર જીવવામાં છે, મરવામાં નથી. માટે મરવાની વાતો છોડો ને હવે બધાં ઘેર પાછાં વળો!’

સસલાં આવ્યાં હતાં તેના કરતાં બમણા ઉત્સાહથી કૂદતાં ઠેકતાં દોડતાં ઘેર જવા પાછાં ફર્યાં.

[નવાબસાહેબનાં ચા-પાણી]

૩૯. ટોપી-પંડિત

કપિનગરનો એક કપિ હતો.

દેહરાદૂનની કૉલેજમાં ભણીને એ પંડિત થયો.

એને પંડિતાઈનો ખાસ ઝભ્ભો મળ્યો અને માથા પર પહેરવાની ચાર ખૂણાવાળી ટોપી મળી. ચાર ખૂણાવાળી ટોપી એવી કે જે એ પહેરે તેનો ચારે ખૂણે વિજય!

વિદાય વખતે ગુરુએ કહ્યું: ‘બેટા, હવે તું પંડિત થયો!’

કપિએ કહ્યું: ‘પંડિત નહિ, મહાપંડિત!’

ગુરુએ ક્ષોભ પામી કહ્યું: ‘હા, મહાપંડિત! હવે તું મહાપંડિત થયો. વિદાય વખતે મારે તને એટલું જ કહેવાનું કે વિદ્યાનો દેખાડો કરતો નહિ! વિદ્યા દેખાડો કરવા માટે નથી.’

કપિએ કહ્યું: ‘મને પૂંછડી હોય અને હું કોઈને એ દેખાડું નહિ એ કેમ ચાલે? તો તો બધા મને બાંડિયો જ સમજે ને?’

હવે ગુરુ કંઈ બોલ્યા નહિ.

કપિ ભણીગણીને ઘેર આવ્યો એટલે સૌ કહે: ‘ગામની શોભા વધી!’

કપિ પંડિત પંડિતાઈનો ઝભ્ભો પહેરી, માથા પર પંડિતાઈની ચાર ખૂણાવાળી ટોપી પહેરી, ખભે ખેસ હલાવતો હલાવતો એ ગામમાં નીકળે ત્યારે સૌ, ‘પધારો ટોપી-પંડિત, પધારો! પધારો!’ કહી ઘરમાં એની પધરામણી કરે અને એને પગે લાગે. ટોપી-પંડિતની પંડિતાઈનો ડંકો વાગી ગયો.

એવામાં એક ઊંટ ભૂલું પડીને ગામમાં આવી ચડ્યું. બીજાં ઊંટને પીઠ પર એક ખૂંધ, પણ આને બે હતી. બે ખૂંધની વચ્ચે જરી લાંબો ખાડો. લોકો કહે કે આ ઊંટ નકામું છે પણ ટોપી-પંડિત કહે કે એ ભારે કામનું છે. એ મારી આરામખુરશી છે. હું એ ખુરશીમાં આરામથી સૂતો સૂતો પુસ્તકો વાંચીશ અને કવિતાઓ લખીશ.

ટોપી-પંડિતે એ ઊંટના બે ઢેકા વચ્ચે ગોદડી નાખી અને પછી લાંબા પગ કરી એ એમાં આડો પડ્યો — આરામખુરશી જ જોઈ લો!

ટોપી-પંડિતની આ બુદ્ધિ જોઈ લોકો એમને વધારે માન આપવા લાગ્યા.

ટોપી-પંડિત હવે આ ઊંટ પર સવાર થઈને જ બધે ફરવા લાગ્યા. પંડિતની સાથે હવે ઊંટને પણ માન મળતું હતું અને હવે એને ભૂખ્યા રહેવું પડતું નહોતું, એટલે એ પણ ખુશ હતું.

એક વાર ગામમાં ગોકળ આઠમનો મેળો હતો. આખું ગામ એક ઠેકાણે ભેગું થયું હતું.

ત્યાં બધાં પંડિતને વળગ્યાં: ‘અમારે તમારું ભાષણ સાંભળવું છે.’

પંડિતે કહ્યું: ‘હું ઊંચા આસનેથી ભાષણ કરીશ, નીચે નહિ ઊતરું.’

લોકોએ કહ્યું: ‘કંઈ વાંધો નહિ!’

ટોપી-પંડિતે ઊંટ પર બેઠાં બેઠાં ભાષણ કર્યું: ફડફડ ફટાકડા ફૂટતા હોય એમ પંડિતના મોંમાંથી જોરદાર શબ્દો ફૂટે. પંડિત શું બોલ્યા એ તો કોઈને સમજાયું નહિ, પણ પંડિતનું જ્ઞાન અગાધ છે એની બધાને ખાતરી થઈ ગઈ. સૌ કહે: ‘આપણા કપિ-કુળમાં આવો વિદ્વાન કદી થયો નથી.’

કેટલાક જુવાન કપિઓને થયું કે આ પંડિતને હાથપગ છે તે આપણા જેવા છે, માથું આપણા જેવું છે, પૂંછડીયે આપણા જેવી છે, તો આટલું બધું જ્ઞાન એ રાખે છે ક્યાં?

તેમણે ભેગા થઈને ટોપી-પંડિતને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો.

ટોપી-પંડિતે હસીને પોતાનું માથું દેખાડી કહ્યું: ‘બધું જ્ઞાન આની મહીં ભરેલું છે. ગુરુએ ખોબા ભરી ભરીને આપ્યું અને મેં ખોબા ભરી ભરીને લીધું!’

જુવાનિયાઓ વિચારમાં પડી ગયા કે પંડિતનું માથું તો આવડું અમથું છે, આવડા નાના માથામાં આટલું બધું જ્ઞાન રહે કેવી રીતે? અને પંડિતે એ એમાં ભર્યું કેવી રીતે?

તેમણે એક વૃદ્ધ કપિને પૂછ્યું, ‘દાદા, મૂઠી જેવડા માથામાં પહાડ જેવડું જ્ઞાન માય કેમ કરીને?’

વૃદ્ધે કહ્યું: ‘એનો ઝભ્ભો જોયો? કેટલો મોટો છે! ઝભ્ભાનાં ખિસ્સાં જોયાં? કેટલાં મોટાં છે! મને તો લાગે છે કે એનાં ખિસ્સાંમાં જ એ બધું રાખે છે, અને તમે ચોરી ન જાઓ એટલા માટે કહે છે કે માથામાં રાખું છું.

જુવાનિયાઓએ કહ્યું: ‘અમે એનાં ખિસ્સાં ચારવાર તપાસ્યાં છે — એમાં કશું જ નથી.’

વૃદ્ધે કહ્યું: ‘તો તો પછી એ કહે છે તેમ બધું એના માથામાં છે. માથું ખોલીને જોવું પડે!’

હવે એવું બન્યું કે એક દિવસ ટોપી-પંડિત નદીએથી નાહીને ઊંટ પર સવાર થઈને આવતા હતા, ત્યાં અચાનક એક ગધેડો ભૂંક્યો. ઓચિંતાનો આ મહા રવ સાંભળી ઊંટ ભડક્યું અને પંડિતજી એમની આરામખુરશીમાંથી ઊછળીને નીચે પડ્યા. એમની ચાર ખૂણાવાળી ટોપી ઉકરડા પર જઈ પડી અને પંડિત પોતે એક શિલા પર પછડાયા. એમને માથમાં ઘા થયો અને લોહી નીકળ્યું.

પંડિત હવે ઘરમાં પથારીવશ થયા.

કપિઓને ખબર પડી કે પંડિતને માથામાં વાગ્યું છે, એટલે રિવાજ મુજબ બધા એમની ખબર કાઢવા આવ્યા. કપિસમાજમાં સૌને એકબીજા પ્રત્યે ભારે લાગણી, કોઈ પડેઆખડે અને એને વાગેકરે તો આખો સમાજ એની ખબર કાઢવા જાય અને દરેક જણ એને ક્યાં વાગ્યું છે ને કેવું વાગ્યું છે તે કાળજીપુર્વક ખણીખોતરીને જુએ.

એક કપિએ ટોપી-પંડિતના માથાનો ઘા પોતાના હાથે ખણીને જોયો — ઘાની બરાબર પરીક્ષા કરવા તેણે ખોતરીને એને જરી પહોળો કર્યો. તે પછી બીજો કપિ ઘા જોવા ઊઠ્યો. તેને લાગ્યું કે ઘા બરાબર દેખાતો નથી, એટલે એણે જોરથી નખ માર્યો — ઘા ઠીક પહોળો થયો. એને ખાતરી થઈ કે આને વાગ્યું છે એ વાત સાચી છે.

આમ એક પછી એક કપિ ટોપી-પંડિત પ્રત્યે લાગણી બતાવવા એમના માથાનો ઘા તપાસવા લાગ્યા અને ખણીખોતરીને પહોળો કરવા લાગ્યા.

ટોપી-પંડિત કહે: ‘અરે, અરે, મને પીડા થાય છે!’

ત્યારે ઘા તપાસતો કપિ કહે: ‘ક્યાં પીડા થાય છે, અહીં? કે અહીં? કે અહીં?’

આમ કહેતી વખતે ઘાને પહોળો ને ઊંડો કરવાનું તો ચાલુ જ હતું.

એક વૃદ્ધ કપિ કહે: ‘હટો બધા બાજુએ! મને ઘા તપાસવા દો! મેં આવા કેટલા ઘા મટાડ્યા છે, આ યે મટાડી દઈશ — ચપટી વગાડતામાં!’

એ વૃદ્ધે પંડિતના માથાનો કબજો લીધો; બીજા પણ બે વૃદ્ધો એની મદદમાં રહ્યા. એક વૃદ્ધે જોરથી ઘા ખોતરી કાઢી બીજા વૃદ્ધને કહ્યું: ‘દેખાય છે કંઈ?’

બીજાએ કહ્યું: ‘શું?’

‘શું તે જ્ઞાન! ગુરુએ ખોબે ખોબા ભરીને આપ્યું છે અને પંડિતે ખોબે ખોબા ભરીને લીધું છે તે! અહીં — અહીં —આમાં એણે એ ભર્યું છે એમ એ કહે છે.’

‘જુઓ. આ દેખાય!’ કહી બીજા વૃદ્ધે પંડિતની ખોપરી ચીરી નાખી.

પંડિતે ચીસ પાડી: ‘ઓ મા! મરી ગયો!’

બીજા કપિઓએ પંડિતના હાથપગ પકડી રાખ્યા, બધાએ એક અવાજે કહ્યું: ‘ગરબડ નહિ. ઑપરેશન ચાલે છે. હમણાં દરદ કાયમ માટે મટી ગયું જાણો! તમારી વિદ્યા જબરી છે, તો અમારી પણ જબરી છે હોં!’

‘જ્ઞાન પકડાયું! જ્ઞાન પકડાયું!’ ની બૂમો સાંભળી કપિ જુવાનિયાઓ બધા દોડી આવ્યા ને પંડિતને ઘેરીને ઊભા. પંડિત હવે બેભાન હતા.

પણ ઘાની સારવાર હજી ચાલુ હતી. ઘાની પરીક્ષા અને સારવાર બે સાથે ચાલતાં હતાં. આનું જ નામ ઑપરેશન.

પરીક્ષા પૂરી થઈ. ઑપરેશન સફળ થયું. પંડિતજી ગુજરી ગયા.

વૃદ્ધ કપિએ હતાશ સ્વરે કહ્યું: ‘મેં ખણીખોતરીને બરાબર જોયું— આના માથામાં કંઈ જ નથી — બધું ખાલીખમ છે.’

[ટોપી-પંડિત]

૪૦. ધોળો ગધેડો ને કાળો હાથી

સોમાજી માલપુર ગામના સરપંચ ચુંટાયા અને સરપંચની ખુરશીમાં બેઠા કે તેમને સમજાઈ ગયું કે હું સરકાર છું. સરપંચ એટલે જ સરકાર!

તેમણે મનોમન નક્કી કર્યું કે ગામનું રૂડું દેખાય અને મલકમાં ગામનું નામ થાય એવું કરવું.

વૌઠામાં સાત નદીઓનો સંગમ થાય છે. તેમાં માલપુરવાળી વાત્રક નદી પણ ખરી. એટલે કારતકી પૂનમે વૌઠામાં મેળો ભરાયો ત્યારે સોમાજી સરકાર એ મેળો જોવા ગયા. આ મેળામાં એક બીજો મેળો હતો ગધેડાંનો. ત્યાં ગધેડાંની લે-વેચ થતી. સોમાજી સરકાર મેળામાં કોઈ ઓળખીતો મળી આવશે એવી સમજી હોંશે હોંશે ફર્યા. ઓળખીતો તો કોઈ ન મળ્યો, પણ એક અણ ઓળખીતો મળ્યો. એ હતો ગધેડો — દૂધ જેવો ધોળો. સોમાજી પ્રસન્ન થઈ જોઈ રહ્યા: ‘વાહ, શો સુંદર વાન છે!’

એટલામાં ગધેડો પૂંછડી ટટાર કરી આકાશભણી મોં કરી ભૂંક્યો. સોમાજી સરકાર કહે: ‘વાહ, જેવું રૂપ છે તેવો જ ધ્વનિ છે!’

તે જ પળે તેમણે નક્કી કરી નાખ્યું કે આ ગધેડો લેવો.

અને એમણે એ લીધો — મોં માગી કિંમતે!

ગધેડાવાળાએ ગધેડો સોમાજી સરકારને સોંપતાં કહ્યું: ‘હંસની ચાકરી બરાબર કરજો. બહુ ઊંચા કુળનો છે.’

સોમાજી સરકારે કહ્યું: ‘હંસ કોણ?’

ગધેડાવાળાએ કહ્યું: ‘આ ગધેડાનું નામ હંસ છે. એને પાંખો નથી એટલી જ માત્ર એનામાં ખામી છે.’

સોમાજી સરકાર ખુશ ખુશ થઈ ગયા. તેઓ ગધેડાને લઈને માલપુર આવ્યા. લોકોએ ઉત્સાહથી તેમનું અને ગધેડાનું સામૈયું કર્યું.

સોમાજી સરકારે પોતાના ઘરના વિશાળ આંગણામાં ‘હંસ’ના રહેઠાણની ગોઠવણ કરી.

રોજ અસંખ્ય માણસો ‘હંસ’નાં દર્શન કરવા આવે અને એનાં રૂપગુણનાં વખાણ કરે.

ગામના કવિએ ‘હંસ’ના મહિમાનું કવિત જોડ્યું; ગામના પુરાણીએ ‘હંસપુરાણ’ની કથા કહી: તેણે કહ્યું: ‘પૂર્વે સૂપકર્ણ નામનો એક રાજા થઈ ગયો. એ મહાદુષ્ટ હતો. રૈયતને એ ખૂબ દુ:ખ દેતો. એક વાર જાડાને શૂળીએ ચડાવે તો બીજી વાર પાતળાને શૂળીએ ચડાવે; એને કંઈ સંતાન નહોતું, એટલે ગામમાં જેને ઘેર છોકરાં હોય એને એ સજા કરતો. આવો આ પાપી રાજા એક શ્વેત ખરની સેવા કરીને તરી ગયો. શ્વેત ખર સ્વર્ગીય જીવ છે. મનુષ્યને એની સેવાચાકરીનો લહાવો મળે એટલા જ માટે એ પૃથ્વી પર આવે છે ને કામ પૂરું થતાં સ્વર્ગમાં ચાલી જાય છે. આ શ્વેત ખરને સ્વર્ગમાં જવાનું થયું? ત્યારે આ દુષ્ટ રાજાએ એની પૂંછડી પકડી લીધી અને શ્વેત ખરની સાથે રાજા પણ સ્વર્ગમાં પહોંચી ગયો! આવું છે આ શ્વેત ખરની સેવાનું ફળ! આપણો આ ‘હંસ’ પણ એવો સ્વર્ગીય ખર છે.’

સોમાજી સરકાર પોતાના પ્રિય ‘હંસ’નું આ માહાત્મ્ય સાંભળી ખુશ થયા. તેમને ખાતરી થઈ ગઈ કે ગામનું નામ ઇતિહાસમાં લખાવાને હવે બહુ વાર નથી.

એવામાં અદ્ભુત બનાવ બની ગયો. પચીસ ત્રીસ વર્ષ પહેલાં ગામનો એક છોકરો નિશાળમાં માસ્તરના માથા પર સિલેટ પછાડી ગામ છોડી ભાગી ગયો હતો અને પછી એના વિશે કોઈ કંઈ જાણતું નહોતું. પણ એ છોકરો તો કાશીપુરીમાં ગંગાજીના ઘાટ પર એક મઠનો મહંત બની ગયો હતો. એની એવામાં કેટલાયે સાધુ-બાવાઓ અને કેટલાયે હાથી હતા. નદીએ સ્નાન કરવા જાય ત્યારે પણ એ હાથી પર સવારી કરીને ધામધૂમથી જાય. પચીસ વર્ષ જતાં અચાનક એ મહંતશ્રીને માલપુર યાદ આવી ગયું. એમણે હુકમ કર્યો: ‘વૈશાખી પૂનમે વેત્રવતી-સ્નાનનો મહિમા છે. ચલો જાત્રાએ!’

વેત્રવતી એટલે વાત્રક નદી. માલપુર ગામ આ નદી તટે છે.

ઠેકઠેકાણે મુકામ કરતી મહંત હનુમાનદાસની સાવારી માલપુર ગામે આવી પહોંચી. ચેલાઓ દ્વારા ગામમાં મહંતના મહિમાની જાહેરાત થઈ ચૂકી હતી, એટલે મહંતજીના સ્વાગતમાં કંઈ ખામી રહી નહિ. હવે સૌએ જાણ્યું કે આ તો માસ્તરના માથા પર સિલેટ પછાડીને ભાગી ગયેલો એ મથુરિયો છે. એ શિક્ષક પણ હયાત હતા. તેમણે ભાવપૂર્વક મહંતજીને પ્રણામ કર્યા અને મહંતજીની વિધવા માતા હયાત નહોતી, નહિ તો એ પણ મહંતજીનાં દર્શન કરી એમના આશીર્વાદ પામવા ભાગ્યશાળી થાત!

આઠ-દસ દિવસ ગામનું આતિથ્ય માણી મહંતજીએ વિદાય લીધી ત્યારે ગામને તેઓ હાથીનું એક મદનિયું ભેટ આપતા ગયા. ગામને એટલે સરપંચને, સોમાજી સરકારને. સોમાજી સરકારે ઘરના આંગણામાં હંસની બાજુમાં આ મદનિયાના રહેઠાણની ગોઠવણ કરી.

પોતાની બાજુમાં કાળા હાથીને જોઈ શ્વેત ખરે મોં બગાડ્યું: ‘અરે, હંસની સભામાં આ કાગડો?’ તે પછી હાથીને થાળ ભરી ખાવાનું પીરસાયું તે તો એને બિલકુલ ગમ્યું નહિ. તેણે તિરસ્કારથી કહ્યું: ‘એ…ઈ કાળિયા બે પૂંછડીવાળા, અહીં કેમ આવ્યો છે તું?’

હાથીએ નમ્રતાથી કહ્યું: ‘આપની જરી ભૂલ થાય છે — હું બે પૂંછડીવાળો નથી. તમે જેને મારી બીજી પૂંછડી કહો છો તે તો મારો હાથ છે. હું ચાર પગ ને એક હાથવાળું પ્રાણી છું — આવું પ્રાણી જગતમાં હું એક જ છું તેથી સૌ મને માન આપે છે બીજા કોઈ ચાર પગવાળાં પ્રાણીઓને એવું માન મળતું નથી.’

શ્વેત ખરે કહ્યું: ‘એટલે મારા કરતાં તું વધારે માનપાત્ર છે એમ તારું કહેવું છે? અરે, જા રે જા, કાળિયા, મારી આગળ તારો શો હિસાબ?’

હાથીએ કહ્યું: ‘ઠીક, તો આપણે ખાવાની હરીફાઈ કરીએ. ખાતાં જે થાકે તે હાર્યો ગણાય!’

ખરે કહ્યું: ‘ખાવાની તે કંઈ હરીફાઈ યોજાતી હશે? હરીફાઈ તો ગાવાની કરીએ તો શોભે.’

હાથી ઉત્સાહમાં હતો. તેણે કહ્યું: ‘તો ગાવાની હરીફાઈ! પહેલો તું ગાય છે કે હું ગાઉં?’

ખરે કહ્યું: ‘પહેલો તું!’

હાથીએ સૂંઢ ઊંચી કરી ગાવાનું કર્યું, પણ એના ગળામાંથી તીણી ચીસો સિવાય કંઈ નીકળ્યું નહિ. થાકીને એણે ગાવાનું બંધ કર્યું.

હવે ખરે ગાન શરૂ કર્યું. ગાવાનો એને શોખ હતો અને પાકો મહાવરો પણ હતો. એના ગાનથી આખું આકાશ જાણે ધ્રુજી ઊઠ્યું. કૂતરાં ભસતાં બંધ થઈ ગયાં. પંખીઓ ઊડતાં થંભી ગયાં અને માણસો એ લલકાર સાંભળવા ટોળે વળ્યાં.

હાથીએ પોતાની હાર કબૂલ કરી; સાથે તેણે કહ્યું: ‘એક માત્ર ગાવાની હરીફાઈથી પાસ-નાપાસ નક્કી ન થાય.’

‘તો શું કરવું છે?’ ખરે કહ્યું.

‘આપણે દોડવાની હરીફાઈ કરીએ.’

હાથી બાળક હતો બિન-અનુભવી હતો. એના મનથી એમ કે સૂંઢ વિનાનું જાનવર દોડી દોડીને કેટલું દોડવાનું છે?

ખરે આ વાત મંજૂર કરી.

પછી બેઉ વચ્ચે દોડવાની હરીફાઈ થઈ. ‘એક, દો, તીન’ કહેતાં બેઉએ દોટ મૂકી. હાથીનું શરીર બહુ ભારે, એના પગ પણ થાંભલા જેવા, એટલે એ દોડ્યા તો ખરો, પણ પાતળા પગવાળો અને ઓછા વજનવાળો ખર એનાથી ઘણો આગળ નીકળી ગયો.

હાથીએ ખેલદિલીથી પોતાની હાર કબૂલ કરી.

બબ્બે વાર જીત્યો એટલે હવે ખરના ગર્વનો પાર ન રહ્યો. તેણે હાથીને કહ્યું: ‘હું તને એક વધારે તક આપવા માગું છું. આપણે એક છેલ્લી ને ત્રીજી હરીફાઈ કરવી છે?’

ખરે કહ્યું: ‘વજન ઊંચકવાની!’

વિદ્વાનોના મુખે એણે સાંભળ્યું હતું કે દુનિયામાં ગધેડો જેટલું વજન ઊંચકી શકે છે એટલું બીજું કોઈ જાનવર ઊંચકી શકતું નથી. એની વાત સાવ ખોટી પણ નહોતી. પરંતુ હાથી તો મોટા મોભ ઊંચકનારો. એણે કહ્યું: ‘આમાં તું હારવાનો! ઊંચકી ઊંચકીને તું શું ઊંચકવાનો છે?’

ખરે મિજાજમાં કહ્યું: ‘આમ કહી તું મારું અપમાન કરે છે! અરે, હું ધારું તો તને આખો ને આખો મારી પીઠ પર લઈને દોડું!’

હાથીએ કહ્યું: ‘એમ તો હુંયે તને ઉપાડી લઉં! ચાલ, આવી જા મારી પીઠ પર!’

ખરને આ બહુ ગમ્યું. તેણે ચારે તરફ ભેગા થયેલા લોકોની સામે જોઈ કહ્યું: ‘તાલી બજાઓ, બચ્ચે લોક, હું હાથી પર સવાર થાઉં છું.’

આમ કહી એ ઠેકડો મારી હાથીની પીઠ પર સવાર થઈ ગયો, ને એને હુકમ કરવા લાગ્યો: ‘એ…ઈ કાળિયા, ડાબા ડાબા…એ. ઈ જાડિયા, જમણા જમણા!’

હાથીને આ અપમાન લાગ્યું. પણ એણે ગુસ્સો બહાર દેખાવા દીધો નહિ.

સવારી પૂરી થયા પછી ખરે તુમાખીથી કહ્યું: ‘કેમ રે કાળિયા, ત્રીજી વાર પણ મેં તને હરાવ્યોને?’

હાથીએ કહ્યું: ‘હજી ક્યાં હરાવ્યો છે? મારે સવાર થવાનું બાકી છે.’

ખરે કહ્યું: ‘તો જોઈ શું રહ્યો છે? ઝટઝટ સવાર થઈ જા મારી પીઠ પર!’

હાથી જરા ખચકાયો. ખરે એની મશ્કરી કરી: ‘બી ગયોને? બીકણ!’

હાથીથી બધું સહન થાય, પણ કોઈ એને બીકણ કહે એ એને માથાના ઘા જેવું લાગે, તેણે કહ્યું: ‘ઠીક, તો હોશિયાર!’

ખરે કહ્યું: ‘હું હોશિયાર જ છું. મારી હોશિયારી સૌએ જોઈ, હવે તારે તારી દેખાડવાની છે!

તે જ ઘડીએ હાથી ખરની પીઠ પર સવાર થઈ ગયો!

પોતાના માથા પર ઓચિંતાનો પહાડ તૂટી પડ્યો હોય એમ ગધેડાના મોંમાંથી કરામી ચીસ નીકળી ગઈ — એના ચાર પગ ચાર દિશાએ લાંબા થઈ ગયા; એનું પેટ ધરતી સાથે જડાઈ ગયું.

સોમાજી સરકાર બોલી ઊઠ્યા: ‘અરે, અરે, મારા લાખેણા ગધેડાને આ શું થયું?’ જોયું તો ગધેડો મરી ગયો હતો.

તે જ ઘડીએ હાથીના મહાવત તરીકે રહેલા બાવાજીને સોમાજી સરપંચે કહી દીધું: ‘આવો પાપી હાથી અમારે નહિ જોઈએ! એને અબઘડી અહીંથી લઈ જાઓ!’

આખા માલપુર ગામે શ્વેત હંસ જેવા આ ગધેડાનો શોક પાળ્યો, પણ ગધેડો મર્યો એમાં વાંક કોનો હતો તે કોઈએ જાણ્યું નહિ.

[ટોપી-પંડિત]

૪૧. બકો

પાંચ-છ વરસનો નાનકડો ગોળમટોળ જતીન સૌને ગમી જાય તેવો હતો. બધા એને બકો કહેતા. એના મોટા કાકાને એ બાપુજી કહેતો. બાપુજીની આંગળી પકડી એ નાચતો-કૂદતો ને કિલકિલાટ કરતો.

એક વાર બાપુજીને ત્યાં અમદાવાદથી મહેમાન ગાડી લઈને આવ્યા. કહે: ‘શ્રીનાથજી જવું છે, સાથે ચાલો!’

બકો સમજી ગયો. બાપુજી ગાડીમાં બેસે એ પહેલાં જ એ દોડીને ગાડીમાં બેસી ગયો. હવે એને નીચે ઉતારવો મુશ્કેલ, સાથે લઈ જવો જ પડે.

બધાં નાથદ્વારા પહોંચ્યાં. રસ્તામાં શામળાજી અને કેસરિયાજીનાં મંદિરોમાં દર્શન કરી લીધાં. ઉદેપુર શહેર જોયું અને એકલિંગજી મહાદેવનાંય દર્શન કર્યાં.

એ દિવસોમાં નાથદ્વારામાં કોઈ ઉત્સવ હતો. યાત્રાળુઓની ભારે ભીડ હતી. મંદિરમાં દર્શન વગેરે પતાવી બધાં દુકાનો જોતાં જોતાં પાછાં ફરતાં હતાં. બકાએ બાપુજીની આંગળી પકડી હતી. ભાતભાતની દુકાનો જોવાનું એનું કુતૂહલ ભારે હતું. ઘડીમાં આ જુએ, ઘડીમાં તે જુએ. જોવાની આ ધૂનમાં એનાથી બાપુજીની આંગળી છૂટી ગઈ. બાપુજી મહેમાનની જોડે વાતોમાં હતા. એટલે એમને આની ખબર પડી નહિ.

બકાને અહીં બધું નવું નવું લાગતું હતું અને જોવાની મજા પડતી હતી. એટલે એ ઘડીમાં અહીં તો ઘડીમાં તહીં ફરવા લાગ્યો; ત્યાં ગલીઓ ઘણી. એ એવી કોઈ ગલીમાં ઘૂસી ગયો જ્યાં માણસોની જા-આવ નહિ જેવી હતી. હવે એને એની એકલતાનું ભાન થયું. એણે ચારે બાજુ જોયું, પણ બાપુજી ક્યાંય દેખાયા નહિ. એ ઊભો ઊભો રડવા લાગ્યો.

સમય જતાં બાપુજીને એકાએક ખ્યાલ આવ્યો કે બકો નથી. એમણે ચારે બાજુ નજર કરી, પણ ક્યાંય એ દેખાયો નહિ. એટલે જે રસ્તેથી આવ્યા હતા તે રસ્તે એ પાછા વળ્યા અને ઘાંઘલા બની બકાને શોધવા લાગ્યા. મહેમાન પણ ચિંતામાં પડી ગયા. સૌએ ચારે તરફ દોડાદોડ કરી મૂકી. છેવટે એક ગલીમાં બકો દેખાયો. બાપુજીને જોતાં જ બકો એમને વળગી પડ્યો. બાપુજીએ એને તેડી લીધો.

બધાં જાત્રા કરીને પાછાં આવ્યાં. જાત્રાની વાત કરતાં કરતાં બાપુજીએ બકાનાં માબાપને કહ્યું: ‘બકો ભીડમાં ખોવાઈ ગયો હતો; કટેલી દોડાદોડ કરી ત્યારે એ જડ્યો!’

તરત બકો બોલી ઊઠ્યો: ‘હું નહોતો ખોવાઈ ગયો, હું તો મારી જગાએ ઊભો હતો. બાપુજી ખોવાઈ ગયા હતા અને જડતા નહોતા! કેટલું રડ્યો ત્યારે જડ્યા!’

બધાં ખૂબ હસ્યાં.

આવા છે અમારા બકાભાઈ. એ કદી ખોવાતા નથી, પણ એમને ખોળવા જનારાં બધાં ખોવાઈ ગયેલાં હોય છે!

[સડેલી કેરી]

૪૨. પ્રશ્નપત્ર

ગૌરવને એની મમ્મી રોજ ભણાવે. શાળામાં પંદરમો પાઠ ચાલતો હોય તો ઘરમાં સોળમો ચાલતો હોય. એટલે શાળામાં જ્યારે સોળમો પાઠ શીખવાય ત્યારે ગૌરવને બધું સહેલું લાગે.

શાળાએ આપેલું હોમવર્ક રોજ મમ્મી ગૌરવને પાસે બેસાડીને કરાવે, અને જરૂર પડે ગૌરવને એમાં મદદ પણ કરે.

દર પખવાડીયે મમ્મી ગૌરવ માટે એક પ્રશ્નપત્ર તૈયાર કરે — ગૌરવ એના જવાબ લખે. મમ્મી એ જવાબો તપાસે, એની ભૂલચૂક બતાવે પછી માર્ક મૂકે. વારાફરતી બધા વિષયોના આવા પ્રશ્નપત્રો તૈયાર થાય.

વાર્ષિક પરીક્ષા નજીક આવી હતી. મમ્મીએ ગૌરવને ગણિતનું પ્રશ્નપત્ર આપ્યું. તે દિવસે ભારત અને ઑસ્ટ્રેલિયા વચ્ચે ક્રિકેટની ટેસ્ટ મેચ રમાતી હતી. ગૌરવને ક્રિકેટનો શોખ, એટલે દૂરદર્શન ટીવી પર એને એ મેચ રમાતી જોવાનું મન. મમ્મીએ કહ્યું: ‘ભલે જો, કાલે જવાબ લખજે!’

બીજે દિવસે વર્ગમાં એક શિક્ષક આવેલા નહિ, એટલે ગૌરવને સમય મળી ગયો. તેણે મમ્મીએ આપેલું પ્રશ્નપત્ર પાટલી પર મૂકી તેમાં પૂછેલા દાખલા ગણવા માંડ્યા. એક બે દાખલા ગણ્યા, એટલામાં એક છોકરાની તેના પર નજર પડી. જોયું તો ગૌરવના હાથમાં પ્રશ્નપત્ર! કાંઈ સમજ્યા વિચાર્યા વિના તેણે મોટેથી બૂમ પાડી: ‘એ ઈ ફૂટી ગયું! આપણું પરીક્ષાનું પ્રશ્નપત્ર ફૂટી ગયું!’

વાત ઘડીકમાં ફેલાઈ ગઈ અને મોટા સાહેબ પાસે પહોંચી ગઈ. ગૌરવને ઑફિસનું તેડું આવ્યું. ગણિતના શિક્ષક પણ આવ્યા. તેમણે પ્રશ્નપત્ર જોઈ કહ્યું: ‘દાખલા પાંચમા ધોરણના જ છે, પણ હજી પ્રશ્નપત્ર કોઈએ તૈયાર કર્યું નથી, આ આવ્યું ક્યાંથી?’

મોટા સાહેબે ગૌરવને પૂછ્યું: ‘તું આ પ્રશ્નપત્ર ક્યાંથી લાવ્યો?’

ગૌરવે જરાયે ગભરાયા વિના કહ્યુું: ‘મારી મમ્મીએ આપ્યું.’

‘તારી મમ્મી શિક્ષિકા છે?’ મોટા સાહેબે પૂછ્યું.

‘ના, એ દાક્તર છે!’

‘દાક્તર છે? તો આ પ્રશ્નપત્ર એ ક્યાંથી લાવ્યાં?’

ગૌરવે કહ્યું: ‘એણે પોતે તૈયાર કર્યું છે. એ રોજ મારું ભણતર ચકાસે છે ને દર પખવાડિયે આવું એક પ્રશ્નપત્ર મને આપે છે, હવે વાર્ષિક પરીક્ષા આવી એટલે અઠવાડિયામાં બે પ્રશ્નપત્રો આપશે.’

મોટા સાહેબ સમજી ગયા. એકદમ ખુરશીમાંથી ઊભા થઈ તેમણે ગૌરવનો ખભો થાબડ્યો ને કહ્યું: ‘બહુ સરસ! બહુ સરસ! બધી મમ્મીઓ આવું કરે તો આપણી શાળાનું નામ થઈ જાય!’

ગૌરવે ઘેર આવીને મમ્મીને આ વાત કરી ત્યારે એનો આનંદ માતો નહોતો.

[સડેલી કેરી]

૪૩. પ્રસાદ

(૧)

મુંબઈથી મામા આવ્યા. મામાએ ભરતને કાજુનું પડીકું આપ્યું.

ભરતને કાજુ બહુ ભાવે. ઘડીકમાં એ બધાં કાજુ ખાઈ ગયો.

એની મમ્મી કહે: અરે, તું એકલો બધું ખાઈ ગયો? મહેમાન આપે એ પ્રસાદ કહેવાય. પ્રસાદ એકલાએ ન ખવાય! બધાંની સાથે વહેંચીને જ ખવાય!’

ભરત કહે: ‘મમ્મી! મારી ભૂલ થઈ! હવે હું એકલો નહિ ખાઉં!’

(૨)

મીનાબહેન વર્ગમાં ભણાવતાં હતાં.

તેમણે કેટલાક દાખલા ગણવા આપ્યા.

અકીકે પટોપટ બધા દાખલા ગણી કાઢ્યા.

એની બાજુમાં બેઠેલા છોકરાઓ મૂંઝાતા હતા. કહે: ‘દાખલા અઘરા છે!’

અકીક હસ્યો કહે: ‘દાખલા સહેલા છે!’

મીનાબહેન આ જોતાં હતાં. કહે: ‘અકીક! વિદ્યા તો પ્રભુનો પ્રસાદ કહેવાય. પ્રસાદ એકલા એકલા ખાઈએ ને ખુશ થઈએ એ સારું નહિ! તું દાખલા સમજે છે તો બીજાઓેને સમજાવ! એમને શીખવામાં મદદ કર!’

અકીકને આ વાત ગમી. એ બીજા વિદ્યાર્થીઓને દાખલા સમજાવવા લાગી ગયો.

(૩)

છોકરાઓ રમત રમતા હતા.

એક છોકરો રડતો હતો.

છોકરાઓ કહે: ‘તું ગામડિયો છે, તને અમે નહિ રમાડીએ.’

શિક્ષક દિનેશકુમારે આ જોયું. તેમણે છોકરાઓને કહ્યું: ‘રમત-ગમતનો આનંદ એ તો પ્રભુનો પ્રસાદ કહેવાય. પ્રસાદમાંથી કોઈને બાદ રખાય નહિ. સૌને એમાં ભાગ મળવો જોઈએ. ભારતમાં કોઈ ગામડિયો નથી, કોઈ શહેરી નથી; બધાં ભારતવાસી છે. પ્રસાદ પર સૌનો સરખો હક છે.’

છોકરાઓએ પેલાને રમતમાં સામેલ કરી દીધો.

બધે આનંદ આનંદ થઈ રહ્યો.

[સડેલી કેરી]

૪૪. આકાશનો ફોટો

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=168

Ekatra Foundation · વાર્તા ૪૪: આકાશનો ફોટો — પઠન: ઋષિતા સોની

નાનકડી પૂર્વા એનાં એનાં પપ્પા-મમ્મીની સાથે બદરીનાથ ગઈ હતી.

એના પપ્પા જતીનને ફોટા પાડવાનો શોખ એટલે એ બધે ફોટા પાડ્યા કરે.

પૂર્વા કહે: હુંય ફોટા પાડું.

જતીને કૅમેરા એના હાથમાં મૂકીને કહ્યું: લે, પાડ ફોટો!

જતીનની જેમ જ પૂર્વા કૅમેરા નાક સામે ધરી ઝીણી આંખ કરી જોવા લાગી. પછી ચપ દઈને એણે ચાંપ દાબી.

કહે: ફોટો પડી ગયો!

બધાં અમદાવાદ પાછાં આવ્યાં. ફિલ્મનો રોલ ધોવાઈને આવ્યો. સાથે બધા ફોટાઓની છબીઓ પણ આવી. એમાં એક છબી કોરા કાગળ જેવી હતી.

જતીને કહ્યું: પૂર્વા, તેં પાડેલો ફોટો છપાઈને આવ્યો! જો આ!

પૂર્વા એ ફોટો લઈને ભાગી. સીધી ગૌરવની પાસે પહોંચી જઈને કહે: જો, મેં કેવો ફક્કડ ફોટો પાડ્યો છે! બદરીનાથનો છે.

ગૌરવે ફોટો જોઈને કહ્યું: આમાં નથી ઝાડ, નથી પહાડ, નથી નદી, નથી માણસ — આ શાનો ફોટો છે?

પૂર્વા બોલી: એ તો છે ને, મેં આકાશનો ફોટો પાડ્યો છે!

[સડેલી કેરી]

વિશ્વલોકકથા-ભંડાર: વિવિધ દેશોની લોકકથાઓનું વાર્તા-રૂપાંતર

૪૫. સોનાનો બકરો

એક હતો સુલતાન.

સંતાનમાં એને એક માત્ર દીકરી હતી.

દીકરી હતી રૂપાળી — નખશીખ રાજકુંવરી.

ઘણા યુવાનો એને પરણવા આતુર હતા. કોઈ રાજાના દીકરા, તો કોઈ શાહ સોદાગરના દીકરા; કોઈ અમીરના દીકરા, તો કોઈ શાસ્ત્રી પંડિતના દીકરા!

પણ રાજકુંવરી કોઈને પસંદ કરતી નહિ. એકને કહે: ‘તારું ખોબા જેવડું રાજ તે કંઈ રાજ કહેવાતું હશે?’ બીજાને કહે: ‘તું શાહ સોદાગર શાનો? શાહ સોદાગર તો સોનાની ઈંટોથી ઘર બાંધે, તેં બાંધ્યું છે?’ ત્રીજાને કહે: ‘અમીર અને ઉલ્લુ બેઉ સરખા!’ ચોથાને કહે: ‘પંડિતાઈ માછલા જેવી! ધનવાન એને શેકીને ખાઈ જાય.’

સુલતાનના વજીરનો દીકરો પણ રાજકુંવરીની હાથનો ઉમેદવાર હતો. પણ એનેય રાજકુંવરીએ સંભળાવી દીધું: ‘વજીર એટલે ખાંડ પર ચડેલી કીડી! એવા કીડીના દીકરાને હું પરણું?’

વજીરના દીકરાએ બાપને કહ્યું: ‘આણે તો તમારું પણ અપમાન કર્યું. તમે કાંઈ નહિ કરો?’

બાપે કહ્યું: ‘કરીશ. એવું કરીશ કે કુંવરી પગે પડતી તને પરણવા આવે.’

બીજે દિવસે વજીરે સુલતાનને કહ્યું: ‘સરકાર, રાજકુંવરીના હાથની માંગણી કરવા આવનારાની આપણે પરીક્ષા લેવી જોઈએ!’

રાજાએ કહ્યું: ‘એટલે શું કરવાનું તમે કહો છો?’

વજીરે કહ્યું: ‘આપણે રાજકુંવરીને એવી જગાએ છુપાવી દઈએ કે કોઈ એને શોધી જ ન શકે.’

રાજાએ કહ્યું: ‘એવી જગા કઈ છે?’

વજીરે કહ્યું: ‘મહેલમાં પાણીનો હોજ છે, તે હોજની નીચે ભોંયરું બનાવી તેના એક કમરામાં રાજકુંવરીને રાખીએ. પછી જે કોઈ રાજકુંવરીનું માગું કરવા આવે એને કહેવાનું કે ત્રણ દિવસમાં જો તું એને શોધી કાઢે તો તારી વાત મંજૂર, અને તું ન શોધી શકે તો—’

બોલતાં બોલતાં વજીર સુલતાનના મોં પર એની કેવી અસર થાય છે તે જોઈ રહ્યો.

સુલતાને કહ્યું: ‘તો—’

વજીરે કહ્યું: ‘તો બજાર વચ્ચે એને શૂળીએ ચડાવી દેવાનો. લોકો પણ જાણે કે સ્ત્રી કંઈ મફતમાં મળતી નથી, એને માટે જાનની કુરબાની કરવા સુધીની તૈયારી રાખવી પડે છે. શાસ્ત્રમાં ખોટું નથી કહ્યું કે સ્ત્રી તો મહા મોંઘું ધન છે.’

પોતાની દીકરી માટે સુલતાનને મનમાં ગર્વ તો હતો જ, હવે એ ગર્વ વધ્યો. એણે વજીરની વાતને એકદમ સ્વીકારી લીધી.

રાતોરાત કામ ચાલ્યું. હોજની નીચે થઈને એક લાંબું ભોંયરું બનાવવામાં આવ્યું અને એ ભોંયરાના છેવટના ઓરડામાં રાજકુંવરીને રાખવામાં આવી. એના એશ-આરામની અને ખાણીપીણીની બધી જ વ્યવસ્થા ત્યાં થઈ.

પછી થઈ જાહેરાત: ‘રાજકુંવરીને જે શોધી કાઢશે તેની સાથે એનાં લગ્ન થશે, પણ જો ત્રણ દિવસમાં એ નહિ શોધી શકે તો બજાર વચ્ચે એને શૂળીએ ચડાવવામાં આવશે.’

યુવાન રાજકુંવરોની સામે જાણે પડકાર ફેંકાયો. આથી રાજકુંવરોને શૂર ચડ્યું. દૂર દૂરના દેશોમાંથી પણ રાજકુંવરો આવવા માંડ્યા. ત્રણ દિવસ ને ત્રણ રાત બધા રાજકુંવરીને શોધે, પણ કોઈ શોધી શકે નહિ અને બજાર વચ્ચે શૂળીએ ચડી જાય.

વજીરની ગણતરી હતી કે આવું ચાલશે તો સુલતાન લોકોમાં અપ્રિય બની જશે અને રાજકુંવરી પર સૌને એવી નફરત થશે કે પછી કોઈ એને પરણવા તૈયાર થશે જ નહિ અને છેવટે મારા દીકરાનો ભાવ આવશે! તે વખતે એવું ગોઠવીશ કે રાજકુંવરીએ મારા દીકરાને જ પરણવું પડે! પછી મારો દીકરો સુલતાન અને હું સુલતાનનો બાપ!

કૂફાના અમીરને ત્રણ દીકરા હતા. એક દિવસ મોટા દીકરાએ બાપને કહ્યું: ‘હું રાજકુંવરીને વરવા જાઉં છું.’

બાપે કહ્યું: ‘ના, ના, ને ના!’

પણ મોટા દીકરાએ બાપનું માન્યું નહિ, એ ગયો, અને ત્રણ દિવસમાં રાજકુંવરીને શોધી શક્યો નહિ, એટલે શૂળીએ ચડી ગયો.

આ સાંભળ્યું એટલે અમીરના વચલા દીકરાએ માને કહ્યું: ‘હું રાજકુંવરીને વરવા જાઉં છું.’

માએ એનો હાથ પકડીને એને રોક્યો, પણ એ રોકાયો નહિ. એ ગયો અને ત્રણ દિવસમાં રાજકુંવરીને શોધી શક્યો નહિ એટલે શૂળીએ ચડી ગયો.

આ ખબર જાણ્યા એટલે સૌથી નાના દીકરાએ માબાપને કહ્યું: ‘હું રાજકુંવરીને વરવા જાઉં છું.’

મા-બાપની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં. બેઉએ એને રોકતાં કહ્યું: ‘ના, તારે મરવા નથી જવાનું.’

કુંવરે જરી હસીને કહ્યું: ‘આપ બેઉની જરી સાંભળવામાં ભૂલ થઈ. હું મરવા નહિ, વરવા જાઉં છું.’

માબાપે દુ:ખી થઈ કહ્યું: ‘બધું એકનું એક છે.’

નાના કુંવરે કહ્યું: ‘બધું એકનું એક નથી — આપના આશીર્વાદ જોઈએ.’

માબાપે જોયું કે દીકરો માનવાનો નથી, એટલે એમણે એને આશીર્વાદ આપ્યા: ‘તારી ઇચ્છા પાર પડો.’

હવે રાજકુંવર રાજકુંવરીવાળા શહેરમાં આવ્યો. સીધો જ એ ગામના પ્રખ્યાત સોનીને ત્યાં ગયો. કહે: ‘સોની કાકા, તમારું નામ સાંભળીને આવ્યો છું. મને એક સોનાનો બકરો ઘડી દેશો?’

સોનીકાકાએ કહ્યું: ‘બકરો શું, હાથી ઘડી દઉં!’

‘તો આ એનો મસાલો!’ આમ કહી સોનામહોરોનો આખો કોથળો એણે સોની કાકાની સામે ધરી દીધો.

સોનીકાકાને પોતાની કળા દેખાડવાનું શૂર ચડ્યું. તેમણે કહ્યું: ‘અસલ જીવતા બકરા જેવો જ સોનાનો બકરો ઘડી દઉં!’

‘એક રાતમાં?’ કુંવરે પૂછ્યું.

‘હા, એક રાતમાં!’ સોનીકાકાએ કહ્યું.

આખી રાત માથે કરી સોનીકાકાએ સોનાનો બકરો બનાવી કાઢ્યો. કુંવરની સૂચના મુજબ બકરાનો અંદરનો ભાગ પોલો હતો અને બકરાની આંખોમાં એવી કારીગરી કરી હતી કે બકરાની અંદરથી એ આંખો દ્વારા બહાર શું ચાલે છે તે જોઈ શકાય, પણ બહારથી કોઈ બકરાની અંદર શું છે તે જોઈ શકે નહિ.

હવે કુંવરે સોનીકાકાને વિશ્વાસમાં લઈ કહ્યું: ‘કાકા, હવે હું આ બકરાની અંદર સંતાઈ જાઉં છું ને એનું બારણું બંધ કરી દઉ છું. તમે આ બકરો એના પૈડાં પર ખેંચતા ખેંચતા સુલતાનની કચેરીમાં લઈ જાઓ અને તમારા તરફથી બકરો રાજકુંવરીને ભેટ તરીકે અર્પણ કરો!’

સોનીકાકાએ મનમાં કહ્યું: આ ખરું બખડજંતર! સોનાવાળાનું સોનું, બકરાવાળાનો બકરો અને ભેટ મારા તરફથી!

તેણે ખુશી થઈ કહ્યું: ‘ભલે, ભલે!’

સોનીકાકા સોનાનો બકરો લઈને સુલતાનની કચેરીમાં ગયા. સુલતાન સોનાનો બકરો જોઈને કહે: ‘વાહ, રાજકુંવરી બકરો જોઈને ખુશ થશે.’

સુલતાને સોનીકાકાને ઇનામ આપ્યું. ઇનામ લઈને કાકા ઘેર ગયા.

પછી સુલતાને એની છૂપી ગોઠવણી મુજબ સોનાનો બકરો રાજકુંવરીના કમરામાં પહોંચતો કર્યો. બકરો જોઈને રાજકુંવરી ખુશખુશ થઈ ગઈ. એકલી રહી રહીને કંટાળી ગઈ હતી. હવે તેને એક અચ્છું રમકડું મળી ગયું. એણે બકરાને પોતાના કમરામાં સારી જગાએ ગોઠવ્યો.

રોજ રાજકુંવરી જાતે રાંધીને ખાતી. ખાવાપીવા સિવાય એને હવે કમરામાં બીજું કંઈ કામ નહોતું. રાંધવામાં એને આનંદ આવતો હતો, પણ રોજ એકલાં એકલાં ખાવા બેસવું પડતું એ એને ગમતું નહિ, પણ કરે શું? સુલતાનની બેટી થઈને સુલતાનના હુકમનો ભંગ એ કેવી રીતે કરી શકે?

રાતે વાળુ કર્યા પછી વધેલું ખાવાનું ઢાંકી રાજકુંવરી સૂઈ ગઈ. બકરાની અંદર છુપાયેલો રાજકુંવર બકરાની આંખમાંથી બધું જોઈ રહ્યો હતો. પોતાને કયે રસ્તે, ક્યાં થઈને કેવી રીતે અહીં લાવ્યા તે એણે બરાબર જોયું હતું આમ રાજકુંવરીના છુપાવાના સ્થળનો એને પત્તો મળી ગયો હતો. હવે આ કેદમાંથી બહાર કેવી રીતે જવું તેનો એ વિચાર કરતો હતો. કેટલાય કલાકથી બકરાના પેટમાં ઠંગૂરાઈને એ બેઠો હતો — ભૂખ પણ કકડીને લાગી હતી. એટલે રાજકુંવરી ભર ઊંઘમાં પડી કે બકરાના પેટની બારી ઉઘાડી એ ધીરેથી બહાર આવ્યો, ને રાજકુંવરીએ ઢાંકી રાખેલું ખાવાનું કાઢી એ ખાઈ ગયો અને પીણું હતું તે પી ગયો. પછી એ પાછો બકરાના પેટમાં સંતાઈ ગયો. બારી બંધ થઈ ગઈ.

સવારે ઊઠીને રાજકુંવરીએ જોયું તો રાતે ઢાંકી રાખેલું ખાવાનું ખલાસ! પીણાની સુરાહી પણ ખલાસ! એને નવાઈ લાગી. એને થયું કે ખરેખર મેં ખાવાપીવાનું ઢાંકેલું ખરું કે પછી મારા મનનો એ ભ્રમ છે?

આ બીજો આખો દિવસ એણે બકરાની સાથે રમવામાં, એટલે કે બકરાને કમરામાં અહીંતહી ફેરવવામાં કાઢ્યો. સાંજે એણે ફરી ફક્કડ રસોઈ કરી પેટ ભરીને ખાધું ને વધેલી રસોઈ સંભાળપૂર્વક ઢાંકીને મૂકી.

બીજે દિવસે એણે પથારીમાંથી ઊઠતાંવેંત પહેલી જ રસોડાની તપાસ કરી. જોયું તો ખાવાનું ખલાસ! પીવાનું પણ ખલાસ! રાજકુંવરી વિચારમાં પડી ગઈ. એને થયું કે નક્કી રાતે કોઈ આ કમરામાં આવે છે! એ જે હોય તે, આજે આખી રાત જ જાગતા રહીને પણ એને પકડવો.

સાંજે ખાઈ-પી વધેલી રસોઈ ઢાંકીને મૂકી રાજકુંવરી પથારીમાં પડી, પણ આજે એને ઊંઘ આવતી નથી. આંખો જરી જરી ઉઘાડી રાખી એ રસોડામાં રાખેલા ખાવાનું તરફ જોઈ રહી હતી. રાજકુંવરના મનથી કે રાજકુંવરી ઊંઘી ગઈ છે. એટલે એ હળવે પગલે બારણું ખોલી બહાર આવ્યો. એ રસોડા પાસે પહોંચ્યો ત્યારે જ રાજકુંવરીને એ દેખાયો.

રાજકુંવરી હિંમતથી પડકાર કર્યો: ‘એ…ઈ, કોણ છે તું?’

જવાબમાં રાજકુંવર ત્યાં જ ઊભો રહી ગયો. એણે દૂરથી રાજકુંવરીને સલામ ભરી કહ્યું: ‘આપનો સેવક!’

રાજકુંવરીએ કહ્યું: ‘સેવકનાં નામ-ઠામ?’

રાજકુંવરે નમ્ર ભાવે કહ્યું: ‘કૂફાના અમીરનો સૌથી નાનો કુંવર અહમદ!’

રાજકુંવરીએ કહ્યું: ‘અમીરપુત્રે અહીં ચોરી છૂપીથી આવવાનું કારણ?’

અહમદે કહ્યું: ‘એ જ એકમાત્ર રસ્તો ઉઘાડો છે. મારા બે મોટા ભાઈઓ આપને શોધવા આવ્યા, ને બજાર વચ્ચે શૂળીએ લટકી ગયા! મારે એમ મરવું નહોતું, પણ રાજકુંવરીને વરવું હતું. એટલે હું આ સોનાના બકરામાં સંતાઈને અહીં આવ્યો! હવે તમે શૂળીએ લટકાવો તો લટકી જવા તૈયાર છું.’

હવે રાજકુંવરી બધી વાત સમજી.

એણે હસીને કહ્યું: ‘ત્યારે તો આ સોનાનો બકરો નથી, કૂફાનો અમીરપુત્ર છે. સાફ શબ્દોમાં કહું તો ચોર છે. ચોરને શી સજા થાય છે એ જાણો છે, અમીરપુત્ર?’

અમીરપુત્રે કહ્યું: ‘રાજકુંવરીના ચોરને સુલતાન જમાઈ થવાની સજા કરે છે.’

આ સાંભળી રાજકુંવરી જોરથી હસી પડી. એને આ અમીરપુત્ર ગમી ગયો. એ જેવો વિવેકી છે, જેવો અક્કલવાળો છે, તેવો જ નિર્ભય છે.

હવે રાજકુંવરી પલંગમાંથી નીચે ઊતરી અમીરપુત્રની નજીક આવી, બોલી: ‘ચાલો, બેસી જાઓ જમવા, હું પીરસું. પણ મારી રસોઈ કેવી થાય છે એ તમારે સાચેસાચું કહેવું પડશે, હોં કે!’

અમીરપુત્રે હસીને કહ્યું: ‘હજી કહેવાનું બાકી છે? બે દિવસથી હું જમુંં છું, રસોઈનો એક કણ પણ થાળીમાં રહી ગયેલો જોયો છે?’

રાજકુંવરી કહ્યું: ‘આજે ન રહે તો સાચું!’

રાજકુંવરી પીરસતી ગઈ અને અમીરપુત્ર ઉત્સાહથી ખાતો ગયો. ખાતાં ખાતાં કહે: ‘હવે બસ, એટલું રાખો તમારે જોઈશે!’

રાજકુંવરીએ કહ્યું: ‘બે દિવસ દયા ન આવી ને આજે આવે છે? કૂફાનો રાજકુંવર ઢોંગી લાગે છે.’

રાજકુંવરે કહ્યું: ‘તમને જોઈ દયાળુ થઈ જવાય છે, શું કરું?’

રાજકુંવરીએ કહ્યું: ‘તો હું નિર્દય થઈ બધું તમારા પેટમાં ઠોંસ્યા વિના નહિ રહું.’

આવા હાસ્યવિનોદ વચ્ચે રાજકુંવરનું જમવાનું પૂરું થયું.

પછી રાજકુંવરીએ કહ્યું: ‘કાલે જ હું સોનાના બકરાને અહીંથી દેશનિકાલ કરી દઈશ પછી કૂફાનો રાજકુંવર રાજકુંવરીને ખોળવા આવે છે શૂળીએ ચડવાની બીકે ઘેર ભાગી જાય છે તે મારે જોવું છે.’

રાજકુંવરે કહ્યું: ‘એ જોવાનો તમને હક છે.’

બેઉ વચ્ચે ક્યાંય લગી આવી વાતો ચાલ્યા કરી. છેવટે રાજકુંવર સોનાના બકરામાં સંતાઈ ગયો અને રોજ સવારમાં જણસભાવ મૂકી જતી અને ખબર કાઢી જતી દાસી સવારે આવી ત્યારે રજકુંવરીએ એને કહ્યું: ‘જોને, ધકેલવા જતાં આ બકરાનો આગલો ડાબો પગ કાલે ભાંગી ગયો છે. જે કારીગર આ ભેટ આપી ગયો છે તેને ત્યાં જ એને પાછો મરામત માટે મોકલી આપવાનું મારા પિતાને કહેજે! કહેજે કે ચોવીસ કલાકમાં મારો બકરો સાજો થઈને પાછો મારે ત્યાં આવી જવો જોઈએ.’

રાજકુંવરીની યુક્તિ પાર પડી. સુલતાનના હુકમથી સોનાના બકરાને પાછો મરામત માટે સોનીકાકાને ત્યાં લઈ જવામાં આવ્યો. તેની સાથે અમીરપુત્ર પણ ત્યાં પહોંચી ગયો. બકરાના પેટમાંથી બહાર નીકળી એણે સોનીકાકાનો ખૂબ ખૂબ આભાર માન્યો અને પછી એ નવા પોશાકમાં સજ્જ થઈ સુલતાનના દરબારમાં જઈ ઊભો ને બોલ્યો: ‘સરકાર, હું રાજકુંવરીના હાથનો ઉમેદવાર છું.’

સુલતાને એનો સુકુમાર ચહેરો જોઈ કહ્યું: ‘કોણ છે તું? અને શા માટે અહીં મરવા આવ્યો છે?’

રાજકુંવરે કહ્યું: ‘મરવા નહિ, વરવા આવ્યો છું રાજકુંવરીને! હું કૂફાના અમીરનો સૌથી નાનો પુત્ર છું.’

સુલતાનને એની દયા આવી. એણે કહ્યું: ‘તારા બે મોટા ભાઈઓ શૂળીએ ચડી ગયા અને હવે તુંયે ચડી જશે. તારાં ઘરડાં માબાપનો કંઈ વિચાર કર્યો?’

અમીરપુત્રે કહ્યું: ‘જગતમાં સાધારણ કન્યાનેય વરવાનું સહેલું નથી, તો આ તો મોટા રાજ્યની ગાદીવારસ રાજકુંવરી છે! એને માટે કોઈ પણ ભોગ ઓછો છે. પણ મને ઉમેદ છે કે ત્રણ દિવસમાં હું એને શોધી કાઢીશ.’

‘ઠીક, તો શોધી કાઢ!’ સુલતાને કહ્યું.

પહેલો દિવસ અમીરપુત્રે રાજમહેલમાં અને અહીંતહીં ખોટેખોટું જોવામાં કાઢ્યો. બીજો દિવસ પણ એણે એવી રીતે કાઢ્યો. વજીર મનમાં હસવા લાગ્યો કે હવે આ ભાઈસાહેબનું આવી બન્યું. નવ્વાણું મૂઆ છે, અને સોમાં એક ખૂટે છે તે કાલે પૂરો! સુલતાને મને કહ્યું જ છે કે સો જણ નિષ્ફળ ગયા પછી જુમાની નમાજ પછી મસ્જિદમાંથી બહાર પગ દેતાં મને જે પહેલો માણસ મળશે તેની જોડે હું મારી દીકરીને પરણાવી દઈશ. મેં એવું ચક્કર ગોઠવ્યું છે કે મારો દીકરો જ એને પહેલો મળે! પછી રાજકુંવરી પાસે સો વખત મારી કદમબોસી ન કરાવું તો મારું નામ વજીર નહિ!

બીજો દિવસ પૂરો થયો અને ત્રીજો દિવસ ઊગ્યો. હવે અમીરપુત્રે આવી સુલતાનને અદબપૂર્વક પૂછ્યું: ‘સરકાર, રાજમહેલના બગીચામાં જોવાની મને રજા છે?’

સુલતાને કહ્યું: ‘છે જ તો!’

અમીરપુત્ર હવે બગીચામાં દાખલ થયો અને એક એક ઝાડવું જોતો નહાવાના હોજ આગળ આવી ઊભો. વજીર એની પાછળ એનું પગલું દાબતો ફરતો હતો. એણે કહ્યું: ‘એ ઈ…એ સુલતાનનો હોજ છે.’

અમીરપુત્રે સુલતાનના નોકરોને કહ્યું: ‘સુલતાનના હુકમથી હું તમને કહું છું કે હોજ ખાલી કરો!’

હવે વજીરનું કંઈ ચાલ્યું નહિ. નોકરોએ નીકોના ડાટા ખોલી નાખી હોજ ખાલી કરવા માંડ્યો. હોજ ખાલી થયો એટલે નીચે મજબૂત બારણા જેવું દેખાયું. અમીરપુત્રે હુકમ કર્યો: ‘આ બારણું ખોલો!’

વજીર સમજી ગયો કે મારો દાવ નિષ્ફળ ગયો છે, એટલે એણે નવો દાવ ફેંક્યો. તરત જ એક દાસીની પાસેથી ચાવી ખૂંચવી લઈ એણે અમીરપુત્રને કહ્યું: ‘તું અહીં ઊભો રહે, હમણાં હું તને બોલાવું છું.’

આમ કહી તે સાત દાસીઓને લઈને ભોંયરામાં ઊતરી પડ્યો. રાજકુંવરીના કમરામાં જઈ એણે સાતે દાસીઓને તથા રાજકુંવરીને એક સરખો પોશાક પહેરાવી દીધો અને આઠેને એક હારમાં ઊભી કરી દીધી.

પછી એણે અમીરપુત્રને અંદર બોલાવ્યો ને કહ્યું: ‘આ આઠમાં રાજકુંવરી કઈ તે શોધી આપ!’

અમીરપુત્રે ગજવામાંથી બે મૂઠા ભરીને સોનામહોરો એ આઠેની સામે નાખી. સોનામહોરો જોઈને આઠમાંથી સાત જણીઓ એ લેવા વાંકી વળી, પણ એક જેમની તેમ ઊભી રહી.

અમીરપુત્રે તેનો હાથ પકડી કહ્યું: ‘આ રાજકુંવરી!’

રાજકુંવરીએ અમીરપુત્રને જોઈ સ્મિત કર્યું. એ સ્મિત જોઈ વજીર એવો બળી ગયો કે ત્યાંથી જીવ લઈને નાઠો. રાતોરાત એ ગામ છોડીને ભાગી ગયો, ફરી દેખાયો જ નહિ.

તે પછી અમીરપુત્ર અને રાજકુંવરીનાં ધામધૂમથી લગ્ન થયાં. ચાલીસ દિવસ સુધી એ જલસો ચાલ્યો. એ લગ્નમાં સુલતાન અને અમીરની સાથે સોનીકાકા પણ હાજર હતા. લગ્ન પછી કુંવર અને કુંવરી પિતા, સસરા અને સોનીકાકા એ ત્રણેને પગે લાગ્યાં, પણ તેઓ એ ત્રણમાંથી પહેલાં કોને પગે લાગ્યાં હશે કહો જોઈએ?

[તુર્કસ્તાની વાર્તાનેઆધારે]

૪૬. મેં બે-પગાળો જોયો!

જાપાનના કિનારાથી થોડે દૂર એક નાનકડો ટાપુ હતો. એ ટાપુ પર માણસની વસતી નહોતી, હાથી, ઘોડો, હરણ, રીંછ, વાંદરો, કૂતરો કે બિલાડી જેવું કોઈ પ્રાણી ત્યાં નહોતું. આખાયે ટાપુ પર વસતી માત્ર સસલાંની હતી. સસલાંની જ બધે હકૂમત હતી. સસલાં રાજા અને સસલાં પ્રજા! સસલાંને એનો ઘણો ગર્વ હતો.

સસલાં પણ જાતભાતનાં હતાં. કોઈ લાલ તો કોઈ ભૂખરું, કોઈ કાળું તો કોઈ ધોળું. પણએ બધાંમાં એક સસલું જુદું તરી આવતું હતું. એ ચાંદની જેવું સફેદ હતું. અને રેશમ જેવું સુંવાળું હતું.એનું નામ શશાંક.

શશાંકને ફરવાનો ઘણો શોખ. આખાયે ટાપુને ચારે તરફથી એણે જોઈ નાખ્યો હતો. ટાપુ પર બીજાં પ્રાણીઓ નહોતાં, પણ પંખીઓ કોઈ વાર જોવા મળતાં. દરિયાના સામા કિનારેથી એ આવતાં અને આવતાં ત્યારે ટોળાબંધ આવતાં અને એમના કલકલ અવાજથી આખો ટાપુ ગાજી ઊઠતો. શશાંક આ પંખીઓની વાતો સાંભળી નવાઈ પામી જતો. પંખીઓ એને દરિયાપારની દુનિયાની વાતો કરતાં.

શશાંક પૂછતો: ‘એ ધરતી પર અમારા જેવાં સસલાં છે?’

પંખીઓ કહેતાં: ‘સસલાં છે, સાથે બીજાં પ્રાણીઓ છે: હાથી છે, ઘોડો છે, વાંદરો છે, હરણ છે, કૂતરો છે, બિલાડી છે — આવાં કંઈ કંઈ પ્રાણીઓ છે.’

પછી એ પંખીઓ હાથી, ઘોડા વગેરેનું વર્ણન કરતાં અને કહેતાં કે હાથી પહાડ જેવડો ઊંચો છે, ઘોડો પાણીના રેલાની પેઠે ચાલે છે, વાંદરો એક ને બે કૂદકે મોટા ઝાડ પર ચડી જાય છે; હરણને પાતળા ઊંચા પગ અને માથે શિંગડાં છે; રીંછને આખા શરીરે વાળ જ વાળ છે; કૂતરાની પૂંછડી લાંબી અને સોટીની પેઠે વળેલી છે, બિલાડીને રોજ દૂધ-ઘી ઝાપટવા જોઈએ છે. આ સાંભળી શશાંક સસલાને નવાઈ લાગતી કે મારા કરતાં ઊંચું જાનવર કોઈ હોઈ જ શકે કેવી રીતે? મારા કરતાં લાંબી પૂંછડી કોઈની કેમ કરી હોઈ શકે? ઊંહું, ઊંહું, પંખીઓની વાતોમાં કંઈ માલ નથી.

તેમ છતાં એ પંખીઓની વાતો સાંભળવી એને ગમતી. એટલે ઉનાળામાં પંખીઓના આવવાની એ ખાસ રાહ જોતો.

એક વાર તો એણે પંખીઓની વાત સાંભળી બોલી નાખ્યું: ‘ખોટી વાત! આવાં જાનવર કયાંય હોય નહિ!’

ત્યારે પંખીઓએ કહ્યું: ‘અરે, હજી તો અમે તને કંઈ જ કંઈ જ કહ્યું નથી. ત્યાં તો એવાં જાનવર છે જેને માત્ર બે જ પગ છે! બે પગ પર તે ઊભાં રહે છે, ચાલે છે ને દોડે છે! એમને બીજા પગ બે પગ હોય છે ખરા, પણ તેને તેઓ હાથ કહે છે અને ચાલવામાં તેનો ઊપયોગ કરતા નથી! એ જાનવરનું માથું લાકડી પર મોટું શ્રીફળ બેઠું હોય તમ ધડ પર ચોંટાડેલું હોય છે, અને એ માથા પર કાળા વાળ હોય છે! ખરેખર, એ જાનવર જોવા જેવું છે!’

શશાંકે કહ્યું: ‘પણ આ બધાં પર હકૂમત તો અમારી સસલાંની ને?’ બેપગાળા જાનવરની! એનાથી બધાં બીએ! જે એની નોકરી કરે, તે ખાવા પામે, જે નોકરી ન કરે તેને એ મારે!’

શશાંકને આ સાંભળી વધારે નવાઈ લાગી. તેણે કહ્યું: ‘જેને ચાર પગ નથી એ મારે કેવી રીતે?’

પંખીઓએ કહ્યું: ‘એ જ તો ખૂબી છે એ બેપગવાળાની!’

શશાંક વિચારમાં પડી ગયો.

કેટલાક વખતથી એક મગર આ ટાપુના કિનારા પર હવા ખાવા આવતો હતો. શશાંકને એની સાથે દોસ્તી થઈ ગઈ હતી. બેપગાળાં જાનવર વિષે પંખીઓની વાતો સાંભળી હવે શશાંકને થયું કે મારો દોસ્ત મગર પણ ઘણીવાર દરિયાપારના દેશમાં હવા ખવા જાય છે, એટલે બેપગાળાં જાનવરો વિષે એ જરૂર કાંઈ જાણતો હશે. ચાલ, એને પૂછું!

એક દિવસ મગર ટાપુના કિનારા પર લાંબું મોં કરી તડકો ખાતો પડ્યો હતો. શશાંકે એની પાસે જઈ કહ્યું: ‘નમસ્તે, મગરલાલ!’

મગર વિનયી હતો. એણે સામા નમસ્કાર કર્યા.

શશાંકે કહ્યું: ‘દોસ્ત, આ પંખીઓ કહે છે કે સામા કિનારાના દેશમાં એક બે પગાળું જાનવર થાય છે એ ખરી વાત?’

મગરે માથું હલાવી કહ્યું: ‘ખરી વાત! મેં એ જાનવરને જોયું છે.’

‘જોયું છે?’ સાંભળી શશાંકનું કુતૂહલ ખૂબ વધી ગયું. તેણે કહ્યું: ‘તમે નજરોનજર જોયું છે આ જાનવર? તો મને એની બધી વાત કરો! એ મારા કરતાં ઊંચું છે? મારા જેવા એને કાન છે? મારા જેવું એનું રૂપ છે? મારી પેઠે એ દોડે છે?’

મગરે કહ્યું: ‘એ તારા જેવું જરાયે નથી!’

‘તો તમારા જેવું છે?’

‘એ મારા જેવુંયે નથી!’

‘તો કેવું છે?’

‘બે પગાળો જેવો હોય તેવું.’ મગરે કહ્યું. આટલું બોલી થોડી વાર વિચારમાં પડી તેણે કહ્યું: ‘બેપગાળાની જાત બહુ સ્વાર્થી, બહુ ઝેરીલી! એ વગર કારણે બીજાને સતાવે છે. વળી એ લોકો અંદરઅંદર બાઝે છે. એમના ગામગામના રાજા જુદા! એવા એક ગામના રાજાને રૂપાળી રાજકુંવરી છે. ચાંદરણાંને વલોવીને ઘડી હોય એવી રૂપાળી! જેવી રૂપાળી એવી માયાળુ પણ ખરી. મેં નજરોનજર જોઈ છે એટલે કહું છું.’

શશાંકે કહ્યું: ‘શું કહો છો! રાજકુંવરીને તમે નજરોનજર જોઈ છે?’

મગરે કહ્યું: ‘તો હું આ શું કહું છું! સાચું કહું છું, કોઈ બેપગાળાની છોકરી આ રાજકુંવરી જેવી રૂપાળી મેં જોઈ નથી! દેશદેશના રજકુંવરો એને પરણવા આવે છે. પણ રાજકુંવરી કોઈને પસંદ કરતી નથી. હમણાં વળી પાંચ રાજકુંવરો નીકળી પડ્યા છે. પાંચે સગા ભાઈઓ છે અને પાંચેના મનમાં રાજકુંવરીને વરવાના કોડ છે. શી ખબર શું થાય છે!’

આ સાંભળી શશાંકને એ રાજકુંવરી જોવાનું મન થઈ ગયું.

એણે કહ્યું: ‘દોસ્ત મગરલાલ, મને એ રાજકુંવરી જોવાનું મન થયું છે.’

શશાંકે કહ્યું: ‘મન માનતું નથી!’

મગરે કહ્યું: ‘તો મનને ફટકાર!’

થોડી વાર રહી શશાંકે કહ્યું: ‘દોસ્ત મગરલાલ, તમે મારું એક કામ ન કરો? તમારી પીઠ પર સવાર કરી મને સામે પાર ન લઈ જાઓ?’

આ સાંભળી મગરે કહ્યું: ‘છી! છી! છી! વતન છોડી એવો દેશવટો ભોગવવાની તારે શી જરૂર છે? હું મારા હાથે એવું પાપ નહિ થવા દઉં!’

શશાંકે કહ્યું: ‘મને એ દેશ જોવાનું બહુ મન છે.’

મગરે કહ્યું: ‘મેં એક વાર કહ્યું તો ખરું કે એવી ઇચ્છા કરવી નહિ!’

શશાંકે ઘણી ઘણી રીતે મગરને સમજાવ્યો, પણ મગરે તેને સામે પાર લઈ જવાની ના પાડી.

ત્યારે શશાંકે એક યુક્તિ વિચારી કાઢી.

તેણે કહ્યું: ‘દોસ્ત મગરલાલ, સગાં ભાઈ-બહેન, પિતરાઈ ભાઈ-બહેન ને મશિયાઈ ભાઈ-બહેન ને ફોઈઆત ભાઈ-બહેન ને ભત્રીજા-ભત્રીજીઓ થઈને મારે કેટલાં સગાં હશે, તું શું ધારે છે?’

મગરે વિચાર કરી કહ્યું: ‘સો-બસો હશે!’

શશાંકે કહ્યું: ‘છી! તમને કાંઈ જ ખબર નથી! કહું કેટલાં છે તે? નવસો નવાણું! બોલો, છે તમારાં સગાં એટલાં?’

મગરે કહ્યું: ‘મારાં એથી વધારે છે, પૂરાં એક હજાર છે.’

શશાંકે કહ્યું: ‘ખોટી વાત! તમારાં સગાં એક હજાર હોય જ નહિ!’

મગરે કહ્યું: ‘નજરે દેખાડું તો?’

શશાંકે કહ્યું: ‘નજરે દેખું તો માનું!’

મગરે કહ્યું: ‘દેખું શા માટે? જાતે ગણી લેજે ને! તું ભણેલો છે, તને ગણતાં આવડે છે.’

શશાંકે કહ્યું: ‘તો બોલાવો તમારાં બધાં સગાંને! હું જોઉં તો ખરો કે સગાં મારાં વધારે કે તમારાં?’

મગરે કહ્યું: ‘તો કાલે સવારે આવીને જોજે!’

મગરે રાતોરાત પોતાનાં બધાં સગાંને ખબર આપી દીધા કે કાલે સવારે બધાંએ મારે ત્યાં જમવા પધારવાનું છે! જમવાનું નિમંત્રણ કોને ન ગમે? સવાર થતાં થતાંમાં તો ટાપુનો આખો કિનારો મગરોથી ભરાઈ ગયો.

શશાંક આવ્યો એટલે મગરે કહ્યું: ‘દોસ્ત, જોઈ લે આ મારાં બધાં સગાંને! ગણી લે!’

શશાંકે કહ્યું: ‘ગણું કેવી રીતે? આ તો બધાં ઢગલાં થઈને પડ્યાં છે! એક એકની પાછળ બધાં હારબંધ ઊભાં રહે તો ગણાય!’

મગરે તરત બધાં સગાંને એક એકની પાછળ હારબંધ ઊભાં રહેવાનો હુકમ કર્યો. કુટુંબના વડાનો હુકમ એટલે બધાંએ માનવો પડે. બધા મગર કિનારા પરથી ખસીને પાણીમાં ગયાં અને એકએકની પાછળ અડીને ઊભા. સૌથી આગળ હતો વડીલ પોતે! મગરની લાંબી હાર થઈ કે છેક સામા કિનારે પહોંચી! જીવતા મગરોનો જાણે પુલ બંધાઈ ગયો.

શશાંકને આ જ જોઈતું હતું. તેણે કહ્યું: ‘દોસ્ત મગરલાલ, હવે હું ગણવાનું શરૂ કરું છું આ એક!…

એમ કહી એણે મગરલાલની પીઠ ઉપર પગ દીધો. ‘આ બે!’ કહી એ બીજા મગરની પીઠ ઉપર ઠેકીને પડ્યો. આમ એક પછી એક મગરની પીઠ ઉપર ઠેકીને તેણે મગરોની ગણતરી શરૂ કરી: આ ત્રણ! આ ચાર! આ પાંચ!

મગરલાલ કિનારા પર ડાચું લાંબું કરીને પડ્યો હતો અને પડ્યો પડ્યો ઊંઘવા લાગ્યો હતો. મનમાં કહે: ‘શશાંક મારા સગાંને ગણી લે ત્યાં લગી હું જરી ઊંઘ ખેંચી કાઢું!

શશાંક ગણતરીનો આંકડો મોટેથી બોલતો હતો અને એક એક કૂદકે આગળ વધતો હતો. એમ કરતાં સૌથી છેલ્લા મગરની પીઠ પર ઠેકડો મારી એ બોલ્યો: ‘આ નવસો અઠ્ઠાણું!

અને તરત એ જમીન પર આવી ગયો. તેણે જાહેર કર્યું કે મગરનાં સગાં કરતાં મારાં સગાં વધારે છે. મગરનાં માત્ર નવસો અઠ્ઠાણું છે, મારાં ખાસ્સાં નવસો નવાણું છે! મગર કરતાં એક વધારે!’

મગરનાં સગામાં ખળભળાટ મચી ગયો. કેટલાક ભણેલા મગરોએ વાંધો ઉઠાવ્યો કે ગણતરી ભૂલ છે! ફરી ગણો! અમે નવસો અઠ્ઠાણું નહિ, પણ પૂરાં એક હજાર છીએ. સસલાં કરતાં એક વધારે!

શશાંક કહે: ‘ફરી ગણતરી હમણાં નહિ થઈ શકે. હું અહીં નવા મુલકમાં આવ્યો છું. તો જરી ફરી લઉં તે પછી થશે…’

એટલે છેલ્લો મગર કહે: ‘તો ફેર ગણતરીની તારીખ નક્કી કરો! તમે મારી પીઠ પર એ લખો અને હું તમારી પીઠ પર લખું.’

શશાંકે કહ્યું: ‘ભલે!’ આમ કહી એણે છેલ્લા મગરની પીઠ પર પોતાના હાથે તારીખ લખી. સામેથી છેલ્લા મગરે શશાંકની પીઠ પર તારીખ લખી. પણ શશાંકની પીઠ બહુ સુંવાળી, એટલે લખતાં શશાંકની પીઠની રેશમી રૂંવાટી, ઊખડી ગઈ, અને એનો બાસ્તા જેવો ધોળો રંગ મેલો થઈ ગયો.

શશાંકને આખા શરીરે બળતરા ઊપડી, પણ તેની પરવા ન કરતાં એણી નવી ભૂમિ પર ચાલવા માંડ્યું.

ચાલતાં ચાલતાં એક ઠેકાણે એણે ચાર વિચિત્ર જાનવર જોયાં. છુપાઈને એ એમને ધ્યાનપૂર્વક જોઈ રહ્યો. પાતળી થાંભલીઓ જેવા પગ પર ચારે જણ ઊભા હતા. ધડ ઉપર ગોળ પહાણા જેવાં માથાં હતાં. માથા પર કાળા વાળ હતા. પણ મોં પર વાળ નામે નહોતા. શશાંક મનમાં કહે: ‘હં, પંખીઓની વાત સાચી! આ જ પેલાં બે પગાળાં જાનવરો!’

એ જાનવરો અંદર અંદર વાત કરતાં હતાં કે રાજકુંવરીના મહેલમાં કેવી રીતે જવું અને કેવી રીતે વાત કરવી. એ સાંભળી શશાંકને મગરલાલે કહેલી વાત યાદ આવી ગઈ. તેણે કહ્યું હતું કે પાંચ રાજકુંવરો રાજકુંવરીને પરણવા સારુ નીકળ્યા છે. શશાંક કહે: ‘હં, મગરલાલની વાત સાચી! એ પાંચમાંના જ આ ચાર લાગે છે!’

રાજકુંવરીને જોવાનું શશાંકને ખૂબ મન હતું. તેથી હવે ત હિંમત કરી આ ચાર જણાની પાસે આવી બોલ્યો: ‘મને તમારી સાથે રાજકુંવરીની પાસે લઈ જશો? મારે રાજકુંવરી જોવી છે!’

આ સાંભળી ચાર રાજકુંવરો હસ્યા. કહે: ‘તું કેવો ગંદો છે! આવા ગંદાને અમે રાજકુંવરી પાસે નહિ લઈ જઈએ!’

શશાંકે કહ્યું: ‘એ તો મને વાગેલું છે ખરું ને, એટલે આવો દેખાઉં છું. બાકી દુનિયાનાં બધાં સસલાંમાં હું સૌથી વધારે રૂપાળો છું! મારા આખાયે શરીર પર રેશમી રૂંવાટી છે!’

‘હવે એ ચાર રાજકુંવરોએ કહ્યું: ‘એમ વાત છે? તો જા, પેલા દરિયાના પાણીમાં નાહી આવ, અને પછી પેલી કાળી રેતીમાં આળોટ! તું ફરી રૂપાળો બની જશે!’

રાજકુંવરોના શબ્દો પર વિશ્વાસ રાખી શશાંક સમુદ્રમાં નહાવા ગયો, પણ સમુદ્રનું ખારું પાણી એના ઘામાં પડતાં એની વેદના અનેક ગણી વધી ગઈ. નહાયા પછી એ કિનારાની કાળી રેતીમાં આળોટ્યો, એટલે તો રેતીના કણ ઘામાં પેસી એને સતાવવા લાગ્યા. એની પીડાનો પાર ન રહ્યો. હવે એ સમજ્યો કે આ બે પગવાળાઓએ ખોટું બોલી મને હેરાન કર્યો. તેને મગરલાલાના શબ્દો યાદ આવ્યા કે આ બે પગાળાઓ સ્વાર્થી છે અને મહા ઝેરીલા છે! તેઓ વગર કારણે બીજાને સતાવે છે.

ફરી પાછો તે અસલની જગાએ આવ્યો. જોયું તો પેલા ચાર જણા ત્યાંથી ચાલી ગયા હતા. તે બોલ્યો: ‘અરેરે, આ લોકો તો મને મૂકીને જતા રહ્યા! એની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં.

બરાબર એ વખતે એક બીજો બે પગવાળો ત્યાં આવી પહોંચ્યો. એણે ખભા પર ચાર તો પોટલાં ઊંચક્યાં હતાં! સસલાને રડતો જોઈ એણે પૂછ્યું. ‘અરે, દોસ્ત, કેમ રડે છે?’

શશાંક ચમકીને એને જોઈ રહ્યો. પેલો બે પગાળો મીઠું મધુર હસતો હતો શશાંકને થયું: ‘બે પગાળો પણ આવો માયાળુ હોઈ શકે છે શું?’

એકાએક તેને થયું કે પેલા રાજકુંવરો રાજકુંવરીને વરવા નીકળ્યા છે તેમાંનો આ પાંચમો રાજકુંવર તો નહિ હોય? હોય તો કેવું સારું!

ખરેખર, એ પાંચમો રાજકુંવર હતો. એણે પોટલાં નીચે ઉતારી સસલાને ધીરેથી પોતાની પાસે લીધો અને એના માથે હળવેથી હાથ ફેરવવા માંડ્યો. શશાંકને એથી ખૂબ આરામ લાગ્યો. હવે એણે રાજકુંવરને પોતાની બધી વાત કરી. તેણે કહ્યું: ‘રાજકુંવરીને જોવાનું મને બહુ મન છે. મને લઈ જશો તમારી સાથે?’

રાજકુંવરે કહ્યું: ‘જરૂર લઈ જઈશ! મનેય તે રાજકુંવરીને જોવાનું ખૂબ મન છે!’

શશાંકે હસીને કહ્યું: ‘પરણવાનું નહિ?’

પાંચમા રાજકુંવરે કહ્યું: ‘અમે પાંચ ભાઈઓ છીએ. હું સૌથી નાનો છું, મારા મોટા ચાર ભાઈઓને પસંદગીની પહેલી તક આપવી એ મારો ધર્મ છે.’

શશાંકે મનમાં કહ્યું: ‘ઓ હો! આ બે પગવાળાઓમાં પણ આવો વિવેકી ને સમજુ કોઈ હોય છે ખરો! પ્રભુ કરે પેલા દુષ્ટો પાછા પડે અને કુંવરી આ રાજકુંવરને વરે!’

પછી તેણે કહ્યું: ‘તમારી એ વાત જાણે વાજબી, પણ તમે ખભા પર આ પોટલાં શાનાં ઉપાડ્યાં છે?’

પાંચમા રાજકુંવરે કહ્યું: ‘ચારે ચાર પોટલાં મારા ચાર મોટા ભાઈઓનાં છે! તેઓ આરામથી જઈ શકે એટલા માટે તેમનો ભાર તેમણે મને સોંપ્યો છે! હું તે ઉપાડીને એમની પાછળ ચાલું છું.’

શશાંક મનમાં બોલ્યો: ‘અરે, આવા દુષ્ટ છે એ ચાર ભાઈઓ! પોતાના સગા નાના ભાઈની તેમને દયા નથી, તો મારી ક્યાંથી હોય? એવા તુચ્છ લોકો પર ગુસ્સે થતાંય મન શરમ આવે છે.’

હવે પાંચમા રાજકુંવરે કહ્યું: ‘તમારા શરીરમાં ઝીણી કરકર ભરાવાથી તમને પીડા થતી હશે, તો ચાલો હું એ સાફ કરી નાખું!’

આમ કહી એ શશાંકને ઊંચકી બાજુમાં એક મીઠા પાણીનો વહેળો હતો ત્યાં લઈ ગયો. ત્યાં એને વહેતા પાણીમાં શશાંકને બેસાડ્યો; વહેતા પાણીના શીતલ સ્પર્શથી શશાંકને સારું લાગ્યું. એના શરીરને વળગેલી રેતી ધોવાઈ ગઈ. ઘા બધા સાફ થઈ ગયા અને એને ખૂબ સારું લાગ્યું.

પછી પાંચમા રાજકુંવરે શશાંકને પોતાના ખોળામાં સુવાડી દીધો. શશાંકને એવો આરામ લાગ્યો કે એ ઊંઘી ગયો. જાગ્યો ત્યારે એની રૂંવાટી પાછી પહેલાં હતી તેવી રૂપાળી ને સુંવાળી થઈ ગઈ હતી. શશાંકના આનંદનો પાર ન રહ્યો. એ મનમાં બોલ્યો: ‘વાહ, આ બે પગાળાના સ્નેહમાં જાદુ લાગે છે! ઘણું જીવો મારો બે-પગાળો!’

પછી પાંચમો રાજકુંવર શશાંકને લઈને રાજકુંવરીના મહેલ તરફ ચાલ્યો. કેટલી મજલ પછી એ મહેલ પાસે આવ્યો ત્યારે સમાચાર મળ્યા કે ચાર રાજકુંવરો કુંવરીને પરણવા આવ્યા હતા, પણ કુંવરીએ એ ચારેને પાછા કાઢ્યા છે, અને કુંવરીને પરણવા આવ્યા હતા, પણ કુંવરીએ એ ચારેને પાછા કાઢ્યા છે, અને ચારે જણાને રાજાએ કાળી કોટડીમાં પૂરી દીધા છે; કાલે એમનો શિરચ્છેદ થશે.

આ સાંભળી પાંચમા રાજકુમારને બહુ દુ:ખ થયું.

બીજા દિવસે પાંચમાં રાજકુંવરે રાજાની આગળ હાજર થઈ રાજકુંવરીના હાથની માગણી કરી. રાજાએ કહ્યું: ‘પહેલાં તારા મોટા ભાઈઓની દશા જો, અને પછી રાજકુંવરીને મળવાની વાત કર!’

આમ કહી રાજાએ એને એના ભાઈઓની હાલત જોવા મોકલ્યો. જોયું તો એના ચારે ભાઈઓ કોટડીમાં બંધાઈને પડ્યા હતા અને રડતા તથા માથું કૂટતા હતા. પાંચમા રાજકુંવરને એ જોઈ બહુ લાગી આવ્યું. તેણે કહ્યું: ‘કોઈ રીતે મારા ભાઈઓને મારે બચાવવા જોઈએ!’

આ સાંભળી એના ચાર મોટા ભાઈઓ બોલી ઊઠ્યા: ‘તું અમને બચાવે તે કરતાં તું પણ અમારી સાથે શૂળીએ ચડી જાને!’

હવે નાના રાજકુંવરે રાજાને કહ્યું, ‘મહારાજ, રાજકુંવરીને વરવું કે શૂળીએ ચડવું એ મારો નિશ્ચય છે.’

હવે રાજાએ રાજકુંવરીને કહેવડાવ્યું કે એક રાજકુંવર આવ્યો છે, સાથે ફક્કડ સફેદ સસલો છે.

જવાબમાં રાજકુંવરીએ કહેવડાવ્યું: ‘રાજકુંવરો ઘણા જોયા, સસલાને મોકલો!’

આમ અણધારી રીતે રાજકુંવરીને જોવાની શશાંકની ઇચ્છા પૂરી થઈ. એ દડબડ દડબડ ચાલતો, મણકા જેવી આંખો મટમટાવતો, કાન ફફડાવતો, રાજકુંવરીના કમરામાં દાખલ થયો અને ‘ઘણું જીવો રાજકુંવરી!’ કહી રાજકુંવરીના પગ આગળ જઈને બેઠો. રાજકુંવરીએ એને ઊંચકીને પોતાના ખોળામાં લીધો અને એની રેશમી સુંવાળી શ્વેત રૂંવાટી પર હેતથી હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં કહ્યું: ‘દોસ્ત, રહેશે મારે ત્યાં?’

શશાંકે કહ્યું: ‘રાજકુંવર રહેશે તો મારે રહેવું જ પડશે ને?’

રાજકુંવરીએ કહ્યું: ‘કોણ રાજકુંવર?’

શશાંકે કહ્યું: ‘રાજાના દીકરાને હું રાજકુંવર નથી કહેતો, પણ જે દયાળુ છે, માયાળુ છે, જે જાતે દુ:ખ વેઠીને પણ બીજાનું કામ કરે છે, બીજાના દુ:ખે જે દુ:ખી થાય છે, એને હું રાજકુંવર કહું છું!’

ત્યાં તો રાજકુંવરી બોલી ઊઠી: ‘ઓહ,હું એવો જ રાજકુંવર ખોળું છું. જે મને વરવા આવે છે એને હું એ જ પૂછું છું કે તમે કંઈ દયામાયાનાં કામ કર્યાં છે? કોઈનાં આંસુ લૂછ્યાં છે? કોઈ ગલ્લાંતલ્લાં મારે તો તરત મારી નજરમાં એ પકડાઈ જાય છે અને પછી કાળકોટડીમાં પુરાઈ જાય છે! હું એમને શૂળીએ નથી ચડાવતી, પણ એમનો દંભ, એમનો અહંકાર, એમની દુષ્ટતા જ એમને શૂળીએ ચડાવે છે.’

આ સાંભળી શશાંકે પાંચમા રાજકુંવરની દયામાયાની, અને પ્રેમની બધી વાત કરી. એ સાંભળી રાજકુંવરી એવી રાજી થઈ કે એણે સામેથી પાંચમા રાજકુંવરને મળવાનું નિમંત્રણ આપ્યું. અને રાજકુંવર આવ્યો એટલે એનો સત્કાર કરવા સામી ગઈ.

નાનો રાજકુંવર ખૂબ વિનયથી, રાજકુંવરીની સામે ઊભો. રાજકુંવરીની સાથે તેણે નમ્રતાપૂર્વક, અને મીઠાશથી વાત કરી. રાજકુંવરી એના પર એવી ખુશ થઈ ગઈ કે એણે પોતાની આંગળીએથી વીંટી કાઢી રાજકુંવરને પહેરાવી દીધી, અને બહાર પિતાને સંદેશો મોકલ્યો કે વરની પસંદગી થઈ ગઈ છે!

આ સાંભળી રાજાને આનંદ થયો, આખા નગરમાં સૌને આનંદ થયો. આ આનંદની ખુશાલીમાં કેદીઓને છોડી દેવામાં આવ્યા. એ જ દિવસે ભારે ધામધૂમથી પાંચમા રાજકુંવરનાં રાજકુંવરી સાથે લગ્ન થઈ ગયાં. શશાંક એ લગ્નમાં ખાસ મહેમાન તરીકેનું માન પામ્યો. પહેલો જ સંદેશો એણે જે મોકલ્યો તે એના દોસ્ત મગરલાલને મોકલ્યો કે ‘મેં બેપગાળો જોયો! મેં રાજકુંવરી જોઈ!’

મગરલાલ ખુશ!

[જાપાની વાર્તાને આધારે]

૪૭. દમલો-ધમલો બે ઠગ

બે ઠગ હતા.

એમનાં નામ તો બીજાં છે, પણ આપણે એમને દમલો ને ધમલો કહીશું.

બંને જુદાં જુદાં ગામમાં રહેતા હતા.

એક વાર દમલાએ વિચાર કર્યો કે મેળામાં જઈ કંઈ કમાણી કરું. એટલે એ ઝાડની છાલ લઈ આવ્યો. પછી છાલને રંગી વાદળી કરી અને કૂટી-કૂટીને ચળકતી કરી. છાલને કાગળમાં લપેટી બગલમાં ઘાલી એ મેળામાં જવા ચાલી નીકળ્યો.

રસ્તામાં એને ધમલાનો ભેટો થઈ ગયો. ધમલો પણ મેળામાં જતો હતો. એની પાસે એક સાંકડા મોંની તુંબડી હતી. તુંબડીમાં એણે કાંકરા ભર્યા હતા, ને છેક ઉપરના ભાગમાં તાંબાના પૈસા ભર્યા હતા.

બંનેમાંથી કોઈ કોઈને ઓળખતા નથી. દમલાએ કહ્યું: ‘મેળામાં જતા લાગો છો!’

ધમલાએ કહ્યું: ‘હા, મેળામાં જ જાઉં છું, તમે?’

‘હું પણ મેળામાં જાઉં છું. મારી પાસે ફક્કડ કાપડ છે — જોઉં, મેળામાં કોઈ ઘરાક મળી જાય તો!’

આ સાંભળી ધમલો જાણે હરખમાં આવી ગયો — તે બોલી ઊઠ્યો: ‘કાપડ? કાપડ લેવા જ હું મેળામાં જાઉં છું. એટલા વાસ્તે તો મેં તુંબડી ભરીને પૈસા લીધા છે.’

દમલાએ કહ્યું: ‘શું કહો છો? તો આપણે અહીં જ સોદો કરી નાખીએ! દેખો, કેવું ફક્કડ કાપડ છે!’

આમ કહી એણે કાગળમાં વીટેલો માલ થોડો ખોલીને દેખાડ્યો.

ચળકતું કાપડ જોઈ ધમલો કહે: ‘આવું જ કાપડ મારે જોઈએ છે! આખી તુંબડી ભરેલા પૈસા આપી દેવા પડે તોયે મને વાંધો નથી! દેખો, કેટલા બધા પૈસા છે!’ આમ કહી ધમલાએ તુંબડીનું મોં ખોલી દમલાને પૈસા દેખાડ્યા.

દમલો કહે: ‘કાપડ મોંઘું છે, પણ હું તમને આ તુંબડી સાટે આપીશ. મેળાનો ધક્કો બચી જાય છે ને!’

ધમલાએ સોદો કબૂલ કર્યો. દમલાએ પૈસાની તુંબડી લીધી, ને ધમલાએ કાપડનો વીટો લીધો. પછી બંને પોતપોતાને ઘેર જવા પાછા ફર્યા. બંનેના મનમાં હરખ છે કે આજે સામાને ઠીક ઠગ્યો છે.

થોડે ગયા પછી દમલાને વિચાર આવ્યો કે જોઉં તો ખરો, કેટલા પૈસા છે, કેટલા ખોબા ભરાય છે!’

એણે તુંબડી ખોલી ખોબામાં પૈસા કાઢવા માંડ્યા, તો થોડા પૈસા ને ઘણા કાંકરા! તે બોલી ઊઠ્યો: ‘ઓત્તારીની, આ તો મને ઠગી ગયો! હમણાં પકડી પાડું એને!’

આમ કહી એ પાછો ફર્યો.

બીજી બાજુ ધમલાને જતાં જતાં વિચાર આવ્યો કે આ કાપડમાં એકનું લૂગડું થશે કે બેનાં થશે? ચાલ, જરી માપી જોઉં!

એણે કાગળ ઉકેલી અંદરથી કપડું કાઢ્યું તો ઝાડની છાલ! તે બોલી ઊઠ્યો: ‘આ તો મને ઠગી ગયો! ચાલ, પકડી પાડું એને!’

ધમલો યે પાછો ફર્યો.

બંને રસ્તામાં ભેગા થઈ ગયા, ને એક બીજાને જોઈ હસવા લાગ્યા! પછી કહે: ‘આપણે બેઉ સરખા છીએ. તો આપણી અક્કલ એકબીજાને છેતરવામાં વાપરવાને બદલે કોઈ ધનવાળાને છેતરવામાં વાપરીએ તો કેવું? એમ કરીને જે કમાઈએ તેમાં આપણો બેયનો સરખો ભાગ!’

બંનેને આ વાત ગમી.

બંનેએ એકબીજાનો ખભો થાબડ્યો: વાહ દમલા! વાહ ધમલા!

વિચાર કરીને બેઉ જણે આંધળા ભિખારીનો વેશ લેવાનું નક્કી કર્યું. બંનેએ હાથમાં લાકડીઓ લીધી, ભીખ માંગવાનાં શકોરાં લીધાં, અને શિકારની શોધમાં નીકળી પડ્યા.

જતાં જતાં તેઓ તળાવકાંઠે આવ્યા.

ત્યાં એક વેપારી તંબુ નાખી પડ્યો હતો.

બંને જણા એને ઠગવાનું નક્કી કરી નજીકના જંગલમાં સંતાઈ રહ્યા, ને રાત પડી ત્યારે આંધળા હોવાનો ઢોંગ કરી, હાથમાં શકોરું લઈ, લાકડી ઠોકતા ઠોકતા વેપારીના મુકામે આવ્યા, ને કરુણ સ્વરે કરગરવા લાગ્યા: ‘આંધળા પર દયા કરો, માબાપ! આજની રાત અમને આશરો આપો, નહિ તો અમે મરી જઈશું!’

આંધળાઓની દશા જોઈ વેપારીને દયા આવી. તેણે એમને જમાડ્યા, અને પોતાના જ તંબુંમાં એમને માટે સૂવાની ગોઠવણ કરી આપી. બંને આંધળા ‘ભગવાન તમારું ભલું કરો!’ ભગવાન તમારું ધન હજારગણું કરો!’ કહી વેપારીને આશીર્વાદ આપવા લાગ્યા. મોડે સુધી વાતો કરી વેપારીના માણસો પોતોપોતાના તંબુમાં જઈને સૂઈ ગયા. વેપારી પણ સૂઈ ગયો, ને આ બે ઠગ પણ ઊંઘવાનો ઢોંગ કરી પથારીમાં પડી રહ્યા.

બરાબર મધરાત જામી, ક્યાંય જરા સરખો ચેતનનો સંચાર નહોતો; તેવે વખતે આ બે ઠગ ઊઠ્યા, વેપારીની સાથેની વાતોમાં એમણે ઘણું બધું જાણી લીધું હતું, એટલે ક્યાંથી શું ઉપાડવું તેની તેમને ખબર હતી. વેપારીના કીમતી માલસામાનના થેલા ઊપાડી તેઓ દબે પગલે જંગલની સીમે પહોંચી ગયા, ને ત્યાં એક અવાવરુ ખાલી કૂવો હતો તેમાં બધું નાખ્યું. આ ત્રણ-ચાર ફેરામાં તો તેમણે વેપારીની બધી જ મિલકત ગુમ કરી દીધી ને પછી પોતાની જગાએ હતા તેમ સૂઈ ગયા.

સવાર થતાં વેપારી જાગ્યો. જાગીને જુએ છે તો તંબુ ખાલી! એણે બૂમ પાડી પોતાના માણસોને બોલાવ્યા, ચોરી થયાનું જાણી બધા આભા બની ગયા. કોઈ કંઈ બોલે, કોઈ કંઈ બોલે.

આ બૂમાબૂમ સાંભળી પેલા ઠગ એકાએક ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય તેમ આળસ મરડીને બેઠા થયા, ને શું થયું? શું થયું? કરવા લાગ્યા.

વેપારીએ કહ્યું: ‘ચોરી થઈ! મારી તમામે તમામ મિલકત રાતોરાત કોઈ ચોરી ગયું! બોલતાં બોલતાં એ રડી પડ્યો.

આ સાંભળી આ આંધળાઓએ વલોપાત કર્યો: ‘હાય હાય! બધું ચોરાઈ ગયું! ત્યારે તો અમારાં શકોરાંયે ચોરાઈ ગયાં હશે!’

આમ કહી એમણે શકોરાં ખોળવા હાથ ફંફોળવા માંડ્યા, પણ શકોરાં હાથ લાગ્યાં નહિ, ત્યારે મોટેથી રડવા લાગ્યા: ‘હાય રે, કેવી દુનિયા થઈ ગઈ છે! મૂઆઓ અમારાં શકોરાં પણ ચોરી ગયા! અમારા શા ભોગ લાગ્યા કે અમે અહીં રાત રહ્યા!’

આ સાંભળી વેપારી એવો ગુસ્સો ચડ્યો કે એણે પોતાના માણસોને હુકમ કર્યો: ‘તગડી મૂકો આ બેઉને અહીંથી! લાખ રૂપિયાનો મારો માલ ગયો એનું કંઈ નહિ, અને એમનાં ભીખનાં શકોરાંને રોવા બેઠા છે!’

વેપારીના માણસોએ તે જ વખત બેઉ આંધળાઓને જંગલની સીમમાં તગડી મૂક્યા. બેઉને એ જ જોઈતું હતું. તેઓ જંગલમાં સંતાઈ રહ્યા, ને વેપારીનો મુકામ ત્યાંથી ઊઠ્યો એટલે પેલા કૂવા આગળ પહોંચી ગયા.

ત્યાં દમલો કહે: ‘ધમલા, તું કૂવામાં ઊતર!’

ધમલો કહે: ‘ના તું ઊતર! મારો પગ જરી કાચો છે, એટલે મને કૂવામાં ઊતરવું નહિ ફાવે, પણ મારા હાથ મજબૂત છે, એટલે હું દોરડું બરાબર ખેંચી શકીશ.’

દમલો કહે: ‘ભલે, તો હું ઊતરું છું!’

ધમલાએ દોરડું બાંધી એના આધારે દમલાને કૂવામાં ઊતાર્યો. પછી કહે: ‘તું એકએક કોથળો બાંધીને દોરડું હલાવીને કહે, એટલે હું એ બહાર ખેંચી લઈશ!’

દમલાએ એ પ્રમાણે કરી દોરડું હલાવ્યું, અને ધમલાએ માલ બહાર કાઢવા માંડ્યો. એ માલ ધમલો થોડે દૂર ઝાડી પાછળ જઈને મૂકી આવતો હતો, અને ત્યાંથી મોટા મોટા બે પાંચ પથરા ઊંચકી લાવી કૂવાના મોં આગળ તેનો ઢગલો કરતો હતો.

કૂવામાં રહેલા દમલાને આ વિશે કાંઈ ખબર નથી, પણ ઠગને ઠગ ઓળખે, એટલે ધમલાના મનમાં અત્યારે શા વિચારો ચાલતા હશે તેની એ કલ્પના કરી શકતો હતો. ચાર-પાંચ કોથળા બહાર કાઢ્યા પછી ધમલાએ કહ્યું: ‘દોસ્ત દમલા, બધો માલ બહાર આવી જાય અને તારે નીકળવાનું થાય ત્યારે જરી કહેજે — હું તને ખૂબ સાચવીને ખેંચીશ, જેથી તું કૂવાના પડખે ભટકાય નહિ ને તને વાગે નહિ!’

દમલાએ કહ્યું: ‘ભલે, દોસ્ત હો તો તારા જેવા હજો!’

થોડી વાર પછી એણે કહ્યું: ‘હવે આ છેલ્લો કોથળો છે! પણ એ જરી ભારે છે હોં! તે પછી તું મને ધીરેથી બહાર ખેંચી લેજે!’

ધમલાએ કહ્યું: ‘એ વિષે તું બેફિકર રહેજે!

દમલાના આ છેલ્લા કોથળામાં દમલો પોતે જ ભરાઈ બેઠો હતો. ધમલાને આ કોથળો ખેંચવામાં ખૂબ જોર કરવું પડ્યું. પણ તેને થયું કે, હું થાક્યો છું એટલે મને આમ લાગે છે! એણે કોથળો ખેંચીને બહાર કાઢ્યો, ને ઝાડી પાછળ બીજા કોથળાઓ ભેગો મૂકી એ કૂવા આગળ પાછો ફર્યો. પછી જાણે ભૂત વળગ્યું હોય એમ કૂવા આગળ ભેગા કરેલા મોટા પાણા ઉપાડી ઉપાડીને તેણે કૂવામાં નાખવા માંડ્યા. એના મનથી કે દમલો કૂવામાં છે, આ પથરાનો માર ખાઈ એના રામ રમી જશે, અને તેનો બધો માલ હું પચાવી જઈશ.

બીજી બાજુ દમલો કોથળામાંથી બહાર આવ્યો. તેણે ઝપાટા બંધ બધા કોથળા ઉપાડી ઉપાડીને આઘાપાછા કરી નાખ્યા. કોઈ અહીં સંતાડ્યો, કોઈ તહીં સંતાડ્યો! ને સાથે પોતે પણ ઝાડીમાં સંતાઈ ગયો.

દમલાને કૂવામાં પૂરો કરી ધમલો કોથળા મેલ્યા હતા ત્યાં આવ્યો. આવીને જુએ તો એકે કોથળો મળે નહિ! એને થયું કે હું કૂવામાં પથરા ઝીંકવા રહ્યો, એટલામાં કોઈ ગઠિયો આવીને માલ વગે કરી ગયો લાગે છે! પણ આટલો બધો માલ ઊંચકીને કોઈ લઈ જઈ શકે નહિ. કદાચ દોરડાં બાંધી ઘસડીને લઈ જતો હશે તો એ બહુ દૂર નહિ ગયો હોય અને કોઈ ખચ્ચરની કે ગધેડાની રાહ જોતો હશે. એટલે જો હું ગધેડો થઈ ભૂંકું તો એ ગધેડો પકડવા અહીં આવ્યા વિના નહિ રહે.

આવો વિચાર કરી એક ઝાડ પાછળ સંતાઈ એણે ગધેડાની પેઠે જોરથી ભૂંકવા માંડ્યું. આબાદ ગધેડો ભૂંક્યો!

દમલાએ એ સાંભળ્યું. એ કહે: ‘આટલામાં ક્યાંક ગધેડો છે, તો ચાલ, એને કાન ઝાલી પકડું ને એની પીઠે કોથળા લાદી ઘરભેગો થઈ જાઉં!’

આવો વિચાર કરી એ સંતાવાની જગાએથી બહાર આવી ગધેડો ભૂંકતો હતો એ તરફ ગયો. ત્યાં ગધેડાની ને એની આંખ મળી!

દમલો બોલ્યો: ‘ઓહ, તું ગધેડો છે!’

દમલાને જીવતો પોતાની સામે ઊભેલો જોઈ ધમલો આભો જ બની ગયો. તે બોલી ઊઠ્યો: ‘આ તે ભૂત કે જીવતો?’

દમલાએ હસીને કહ્યું: ‘જીવતો!’

ધમલાએ કહ્યું: ‘તું પાકો ઠગ છે!’

દમલાએ કહ્યું: ‘તું ક્યાં કાચો છે?’

બંને એકબીજાને ધન્યવાદ આપી ખૂબ જોરથી હસ્યા!

પછી બંને ઠગો બધું ધન લઈને ધમલાને ગામ ગયા. ત્યાં ગામ બહાર એકાંત જગા જોઈ તેમણે એ ધન દાટ્યું ને બે દિવસ પછી એ વહેંચી લેવાનું નક્કી કરી બંને છૂટા પડ્યા.

પણ ધમલાનો જીવ રહ્યો નહિ. એ રાતે જ એ ઊઠ્યો, ને ધન દાટ્યું હતું. ત્યાં પહોંચી ગયો.

ત્યાંથી બધું ધન ખોદી લઈ એણે બીજી જગાએ દાટી દીધું, ને પછી ઘેર આવીને સૂઈ ગયો.

આ તરફ દમલાને પણ એવો વિચાર આવ્યો. પણ તે જરી મોડો પડ્યો. ધન દાટેલું તે જગાએ આવીને એણે જોયું તો ત્યાં કાંઈ મળે નહિ! એ સમજી ગયો કે ધમલાની આ કરામત છે. એટલે નક્કી કર્યા પ્રમાણે ત્રીજે દિવસે એ ધમલાને ઘેર જઈને ઊભો.

જુએ તો ધમલાના ઘરમાં ભારે રોક્કળ ચાલી રહી હતી. પૂછતાં ધમલાના છોકરાએ કહ્યું કે બાપા કાલે મરી ગયા, અને અમે એમની સમાધિ પરથી હમણાં જ ઘેર આવ્યા છીએ!

દમલો સમજી ગયો કે આ આખી જ બનાવટ છે. બધું ધન એકલા પચાવી પાડવાની ધમલાની યુક્તિ છે.

એટલે એણે કહ્યું: ‘બહુ ખોટું થયું! પણ ભગવાનને જે ગમ્યું તે ખરું! ભગવાનની ઇચ્છા આગળ આપણી ઇચ્છા ચાલતી નથી!’

પછી થોડી વાર રહી કહે: ‘આટલે આવ્યો છું તો હું તેની સમાધિ પર ફૂલ ધરતો જાઉં! એ જગા મને દેખાડો!’

ધમલાનો છોકરો દમલાને દૂરની એક જગાએ લઈ ગયો. ત્યાં એક જગા દેખાડી એણે કહ્યું: ‘બાપાની અહીં સમાધિ છે!’

દમલાએ કહ્યું: ‘અરે, પણ અહીં તો જરખનો ભય છે. એ ઘોરખોદિયાં મડદાંને ખોદી કાઢી ખાઈ જાય છે! તમે સમાધને આજ ને આજ પાકી કરી નાખો!’

વાત એમ હતી કે ત્યાં ખાડો ખોદી ખાડામાં ધમલો સંતાયો હતો. દમલાને વિદાય કર્યા પછી એ ત્યાંથી બહાર આવવાનો હતો. એટલે સમાધ પાકી કરવી કેમ પોસાય? એના છોકરાએ કહ્યું: ‘તમારી વાત સાચી છે, કાકા, હું કાલે કડિયાને બોલાવી સમાધિ પાકી કરાવી લઈશ!’

‘બહુ સરસ!’ દમલાએ કહ્યું: ‘મૂએલા બાપની તું આટલી કાળજી રાખે છે એ જોઈ મને આનંદ થાય છે.’

આમ કહી એ ધમલાના છોકરાની સાથે એને ઘેર આવ્યો નેએને આશ્વાસન આપવા નિમિત્તે આખો દિવસ એની સાથે ને સાથે રહ્યો. રાતે પણ એ ત્યાં જ સૂતો.

મધરાતે બધાં ઊંઘી ગયા પછી એ ઊઠ્યો. ને ધમલાની છુપાવાની જગાએ જઈ પહોંચ્યો. ત્યાં એણે જરખની પેઠે ગળામાંથી અવાજ કાઢવા માંડ્યો અને જરખ પગ વડે ખોદતો હોય એમ ધમલો સંતાયો હતો એ ખાડા પાસે માટી ખોદવા માંડી. અંદર સંતાયેલા ધમલાના કાને અવાજ આવ્યો. એને બીક લાગી કે હમણાં જરખ મને ફાડી ખાશે.

બીકથી ફફડતો એ ખાડામાં કોકડું વળી ગયો.

એટલામાં બન્યું એવું કે જંગલમાંથી ખરેખરું જરખનું ટોળું ત્યાં આવી પહોંચ્યું. અને એણે દમલાની ઉપર હલ્લો કર્યો. જરખની ચીસ સાંભળી ધમલો એવો બીન્યો કે એ જીવ બચાવવા ખાડામાંથી ઊભો થઈ ગયો ને નાસવા લાગ્યો. ત્યાં બે-ત્રણ જરખોએ એને પકડ્યો, ને ઘડીકમાં ફાડી ખાધો. દમલાની પણ એ જ દશા થઈ! બંને ઠગોએ બચવા માટે ઘણી ચીસો પાડી, હાથ પગ વીંઝ્યા, પણ ત્યાં કોઈ હતું નહિ. કોણ સાંભળે?

સવારે ધમલાનો છોકરો બાપાની ખબર કાઢવા આવ્યો ત્યારે જુએ તો ત્યાં અડધી ખવાઈ ગયેલી બે લાશો પડી હતી.

દમલા-ધમલાએ ચોરેલું ધન ક્યાંય જમીનમાં જ રહ્યું. ઠગબાજીથી મેળવેલું ધન ઠગબાજીમાં ગયું, ને ભેગો જીવ પણ ગયો!

[કોંગો વાર્તાને આધારે]

૪૮. ભડાભડ ને ધડાધડ

એક હતો રાક્ષસ. એનું નામ ધડાધડ.

દેશના નાનામોટા તમામ રાક્ષસોને એણે હરાવી કાઢ્યા હતા, પણ એક રાક્ષસને હરાવવાનો હજી બાકી હતો. એ બીજા રાક્ષસનું નામ ભડાભડ. વાત એમ હતી કે ભડાભડ એના એક બાળગોઠિયને મળવા બહારગામ ગયો હતો. બંને બાળગોઠિયો ઘણાં વરસે મળ્યા, પણ ખાસ કંઈ વાત કરવાની હતી નહિ, એટલે માત્ર ત્રણ જ વરસમાં વાત પૂરી કરીને ભડાભડ પાછો ઘેર આવવા નીકળ્યો. ત્યાં રસ્તામાં એને ખબર મળ્યા કે ધડાધડે બધા રાક્ષસોને હરાવી કાઢ્યા છે અને હવે તારી રાહ જુએ છે!

ભડાભડે કહ્યું: ‘એવો તે કેવો એ ધડાધડ?’

લોકોએ કહ્યું: ‘બહુ જબરો! તને તો મૂઠીમાં જ મસળી નાખે! આકાશની વીજળીને એણે ટીપીને કાગળ જેવી પાતળી બનાવી મ્યાનમાં પૂરી છે, ભલભલા એની એ વીજળીથી બીએ છે!’

આ સાંભળી ભડાભડ પણ બી ગયો.

પણ હિંમતથી એ ઘેર આવ્યો. એને જોઈ એની રાક્ષસી રાજી રાજી થઈ ગઈ. એણે સારું સારું રાંધીને ભડાભડને ખવડાવવા માંડ્યું. પણ ભડાભડના મનને શાંતિ નથી એ એની રાક્ષસીથી છૂપું રહ્યું નહિ. એણે એક દિવસ ભડાભડને કહ્યું: ‘માનો, ન માનો, પણ તમારા મનમાં કંઈ મૂંઝવણ છે!’

ભડાભડે કહ્યું: ‘એ જાણીને તને શો ફાયદો છે?’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘ફાયદો હોય ન હોય, પણ મને કહો!’

ત્યારે ભડાભડે કહ્યું: ‘કહે છે કે ધડાધડ રાક્ષસ મને મારવા ફરે છે!’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘મેં પણ એ સાંભળ્યું છે! કહે છે આકાશની વીજળીને એણે ટીપી કાગળ જેવી પાતળી બનાવી મ્યાનમાં પૂરી છે! એનાથી બધા બીએ છે!’

ભડાભડ આ સાંભળી ફફડી ગયો.

તેણે અંગૂઠો મોંમાં નાંખી ચૂસવા માંડ્યો. એના અંગૂઠામાં જાદૂઈ શક્તિ હતી. અંગૂઠો માેંમાં નાખી ચૂસે એટલે ક્યાં બીવા જેવું છે એની એને તરત ખબર પડી જાય! અત્યારે પણ અંગૂઠો મોંમાં નાખ્યો કે તરત અંગૂઠાએ એને કહ્યું: ‘એ…ઈ ચેત! ધડાધડ તારો રોટલો કરી નાખશે!’

ભડાભડે કહ્યું: ‘મારો અંગૂઠો મને ધડાધડથી ચેતવાનું કહે છે!’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘હજી ધડાધડને આવવા તો દો! તમે પેલી ડુંગરી પર ચડીને જુઓ — ધડાધડ આવતો હશે તો સાત ગાઉ દૂરથી દેખાશે! એ દેખાય કે તરત દોડતા આવી મને ખબર આપો. પછી જે કરવાનું છે તે હું કરીશ!’

ભડાભડ તરત જ ડુંગરી પર ચડી ગયો, ને ચારે બાજુ નજર કરી જોવા લાગ્યો. થોડા જ વખતમાં એણે દૂરથી એક પહાડને ચાલ્યો આવતો જોયો! એને જોઈને જ એ સમજી ગયો કે એ જ ધડાધડ!

દોડતા ઘેર આવી એણે રાક્ષસીને કહ્યું: ‘ધડાધડ આવે છે! બાપ રે, કેવો જબરો છે!’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘જીવવું છે કે જીતવું છે?’

ભડાભડે કહ્યું: ‘જીવવું છે અને જીતવું પણ છે!’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘ખાલી જીવવું હોય તો અહીંથી ભાગી જાઓ અને જીવવા સાથે જીતવું હોય તો હું કહું તેમ કરો! ઝટઝટ મારું ફરાક પહેરી લો!’

ભડાભડે કહ્યું: ‘તારું ફરાક? એટલે શું હું બૈરીનાં લૂગડાં પહેરું?’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘જીવવું અને જીતવું હશે તો પહેરવાં પડશે! ચાલો, ઝટઝટ પહેરી લો! નહિ તો ધડાધડ હમણાં આવી પહોંચ્યો જાણો!’

ભડાભડે ફરાક પહેરી લીધું, એટલે રાક્ષસીએ એના માથા પર લાલ ટોપી ઓઢાડી દીધી. પછી હુકમ કર્યો: ‘હવે ઝટઝટ પેલા ઘોડિયામાં સૂઈ જાઓ! લો, આ ધાવણી મોંમાં રાખવાની છે!’

ભડાભડ ઘોડિયામાં પગ વાળીને સૂઈ ગયો એટલે રાક્ષસીએ એના હાથમાં ધાવણી પકડાવી દીધી! ભડાભડ ધાવણી ચૂસવા લાગ્યો. રાક્ષસીએ એના માથા પર એક ફટકો બાંધી દીધો અને પોતાનું એક ઓઢણું તેને ઓઢાડી દીધું ને ભડાભડને હીંચોળતાં હાલરડું માંડ્યું:

તારા બાપા ભડાભડ,
તારા દાદા હડાહડ!
ઊંઘો બચ્ચા ફડાફડ!
હાલા… હા…લ!

એટલામાં તો પહાડ જેવો ધડાધડ આવી ઊભો. આવતાં જે એણે બૂમ પાડી: ‘એ…ઈ, કોણ છે ઘરમાં?’

તરત જ રાક્ષસીએ તેની સામે દોડી આવી કહ્યું: ‘ પધારો, અતિથિદેવ, પધારો!’

ધડાધડે લાલ આંખે કરી કહ્યું: ‘ક્યાં છે ભડાભડ?’

રાક્ષસીએ નવાઈ દેખાડી કહ્યું: ‘ઓહ, ભડાભડનું કામ છે તમારે? એ તો સો ગાઉ પર દરિયા પર પુલ બાંધવા ગયા છે! ઓચિંતાની ખબર આવી કે ધડાધડ નામનો કોઈ રાક્ષસ લોકોને વિતાડે છે, એટલે એવો ગુસ્સો ચડ્યો કે રોટલાય ખાવા રહ્યા વિના એને હણવા દોડી ગયા છે! એનો બોરકૂટો કર્યા વિના એ પાછા નહિ આવે!’

ધડાધડે કહ્યું: ‘તો હું ત્યાં પહોંચું — હું જ એ ધડાધડ છું એ શું મારો બોરકૂટો કરતો’તો, હું જ એનો બોરકૂટો કરી નાખીશ!’

આ સાંભળી રાક્ષસી જોરથી ખડખડાટ હસી પડી: ‘હેં! તે તમે પોતે ધડાધડ છો? તમે ભડાભડનો બોરકૂટો કરવા નીકળ્યા છો? તમે તો આવડા વેંત જેવડા છો, ને ભડાભડ તો તમારા કરતાં બમણો ઊંચો અને દશગણો વધારે જોરાવર છે!…ભલે, ભલે, તો જજો એનો બોરકૂટો કરવા! પણ અત્યારે તો તમે મારા મહેમાન છો! જમાડ્યા વિના હું તમને નહિ જવા દઉં! ભડાભડ જાણે કે આંગણેથી અતિથિ ભૂખ્યો ગયો છે, તો મને વઢી નાખે!’

ભડાભડ ઘોડિયામાં પડ્યો પડ્યો આ સાંભળતો હતો,ને મનમાં મનમાં બોલતો હતો: ‘મૂઈ તું! એ જાય છે, તો જવા દેને એને!’

પણ રાક્ષસીએ ધડાધડને જવા દીધો નહિ.

એણે ધડાધડને કહ્યું: ‘જુઓને, હું રોટલા ઘડવા જ બેઠી છું…!’

થોડી વાર રહી કહે: ‘આ મૂઓ પવન વિતાડે છે, બારણામાંથી સીધો જ ચૂલા પર આવે છે! તમે મારું એક કામ ન કરો, ધડાધડ ભૈયા? પાયામાંથી પકડીને મારા ઘરનું મોં જરી બીજી બાજુ કરી દો ને! ભડાભડ રોજ બે વાર મને ઘરનું મોં ફેરવી આપે છે!’

ધડાધડે કહ્યું; ‘એમાં શું? હમણાં ફેરવી દઉં ઘરનું મોં!’

આમ કહી એણે આખું ઘર જમીનમાંથી ઉપાડ્યું અને ઘરના બારણાની દિશા બદલી નાખી.

રાક્ષસી મનમાં મનમાં બોલી: ‘હં, છે બળિયો!’

પછી તેણે કહ્યું: ‘બહુ સરસ કર્યું, હોં, ધડાધડ ભૈયા! હવે હું સુખેથી રોટલા કરી શકીશ!’

પછી થોડી વાર અટકીને કહે: ‘જરી આ પાણીની તકલીફ છે! અમારા કૂવાનું પાણી સૂકાઈ ગયું છે, અને પેલા પહાડની વચમાં પાણીની આવ છે. ભડાભડ કહે કે હું પહાડને ચીરીને તને પાણી કાઢી આપું છું. પણ એને તો તરત મારમાર કરતા જવું પડ્યું, એટલે શું થાય? હવે તો તમે કંઈ કરો, અને પહાડ તોડી પાણી કાઢી આપો તો કંઈ થાય! મારું એટલું કામ કરશો, ધડાધડભૈયા?’

ધડાધડ કહે: ‘એમાં શી મોટી વાત છે! હમણાં પહાડનાં બે ફાડચાં કરી નાખું!

આમ કહી એ દોડ્યો, અને પહાડની વચ્ચોવચ્ચ ફાટ હતી, તેમાં આંગળાં ઘાલી પહાડને ઊભો ને ઊભો ચીરી નાખ્યો! પહાડમાંથી ધોધમાર પાણીની આવ છૂટી!

આ જોઈ રાક્ષસી મનમાં બોલી: ‘હં, છે બળિયો!’ પણ એણે બહારથી કંઈ દેખાવા દીધું નહિ, ટપાટપ એ રોટલા ટીપતી રહી. રોટલો એટલે શેર બશેરનો નહિ, પાકો અધમણનો એક! અને એ રોટલાની અંદર એણે લોઢાના ખીલા ઘાલેલા! પાટલો ઢાળી ધડાધડને જમવા બેસાડી એણે એના ભાણામાં ઊનો ઊનો રોટલો પીરસ્યો. ઉત્સાહમાં ને ઉત્સાહમાં ધડાધડે જોરથી રોટલાનું બટકું ભર્યું —કડાક કરતો અવાજ થયો, અને ધડાધડનો એક દાંત તૂટી ગયો!

ધડાધડ કહે: ‘બાપ રે, આ તે કેવો રોટલો છે! બટકું ખાતાં મારો દાંત તૂટી ગયો!’

નવાઈ દેખાડી રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘શું કહો છો? મારો ભડાભડ તો ટંકે આવા આઠ રોટલા ખાઈ જાય છે!’

‘હોય નહિ!’ ધડાધડે કહ્યું.

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘એટલે તો હું કહું છું કે ભડાભડને તમે નહિ પહોંચી શકો! એનો મુકાબલો કરવો મેલી આબરૂભેર તમે ઘર ભેગા થઈ જાઓ એ જ ઠીક છે!’

ધડાધડનું અભિમાન ઘવાયું. એણે જુસ્સામાં આવી કહ્યું: ‘ભડાભડ ખાય છે તો હું પણ ખાઈશ!’

હવે રાક્ષસીએ ધડાધડના ભાણામાં બીજો રોટલો પીરસ્યો. એ રોટલો પણ પહેલા રોટલા જેવો જ હતો. ધડાધડે ઉત્સાહમાં આવી રોટલાને જોરથી બટકું ભર્યું. એનો બીજો દાંત તૂટી ગયો! એણે બૂમ પાડી: ‘અરે, મારો બીજો દાંત તૂટી ગયો! આવા રોટલા કોઈ ખાય કેવી રીતે? હું તારી વાત માનતો નથી!’

ત્યારે રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘ભડાભડ હાજર હોત તો તમને નજરોનજર એ દેખાડત! પણ કંઈ વાંધો નહીં. એનો છોકરો હાજર છે. હજી બાળક છે, ઘોડિયામાં ઝૂલે છે, પણ જબરો એના બાપ જેવો છે! એક, બે ને ત્રણ બટકામાં તો એ આખો રોટલો ખાઈ જશે!’

આમ કહી એ બીજા ઓરડામાં ગઈ અને ભડાભડ સૂતો હતો એ ઘોડિયું જ આખું ઊંચકીને ત્યાં લઈ આવી, ને ધીરે ધીરે હાલો ગાવા લાગી:

તારા બાપા ભડાભડ!
તારા દાદા હડાહડ!
ઊંઘો બચ્ચા ફડાફડ!
હાલા… હા…લ..!

ધડાધડે કહ્યું: ‘હેં! તે આ ભડાભડનો દીકરો છે?’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘કહ્યું તો ખરું કે ભડાભડનો દીકરો ફડાફડ છે! દીકરો આવડો મોટો છે, તો બાપ કેવડો હશે એ સમજી લો ને! એટલે તો હું તમને ક્યારની કહું છું કે ભડાભડની સાથે ભટકાવાની વાત છોડો, અને સાજાસમા ઘર ભેગા થઈ જાઓ!’

ધડાધડ વિચારમાં પડી ગયો હતો. આવડું મોટું ધાવણું બાળક એણે કદી જોયું નહોતું.

એટલામાં રાક્ષસીએ ચૂલા પરથી એક રોટલો ઉતારી ઘોડિયામાં ભડાભડના મોં આગળ ધરી કહ્યું:

તારા બાપા ભડાભડ!
તારા દાદા હડાહડ!
ખાઓ, બચ્ચા, ફડાફડ!
બટકુ એક… બે…ને. ત્રણ!

ફડ દઈને ઘોડિયામાં સૂતેલા ભડાભડે રોટલાનું બટકું ભર્યું અને મોજથી રોટલો ચાવવા માંડ્યો. વાત એમ હતી કે રાક્ષસીએ આ રોટલામાં ખીલો ઘાલ્યો નહોતો, માત્ર લોટનો જ રોટલો હતો! ધાવણા છોકરાને લહેરથી રોટલો ચાવતો જોઈ ધડાધડ નવાઈ પામી ગયો. તે બોલી ઊઠ્યો: ‘હેં, તે શું આ છોકરાના દાંત આવા જબરા છે?’

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘છે જ તો! જરી એના મોંમાં આંગળી નાખીને જુઓ તો ખબર પડે!’

ધડાધડની નવાઈનો પાર નહોતો. તેણે કહ્યું: ‘જોવું પડશે!’

આમ કહી એણે ભડાભડના દાંત જોવા એના મોંમાં પોતાના જમણા હાથની પહેલી આંગળી નાખી.

રાક્ષસીએ કહ્યું: ‘જરાં ઊંડે આંગળી નાખી એની દાઢ જુઓ!’

ધડાધડે આંગળી દાઢ સુધી નાખી. એ જ ઘડીએ ભડાભડે ધડાધડની એ આંગળીના મૂળમાં જોરથી દાંત દીધા — આંગળી મૂળમાંથી કપાઈ ગઈ! ધડાધડ ‘મરી ગયો રે!’ ની ચીસ પાડી ઊઠ્યો.

વાત એમ હતી કે ધડાધડના જમણા હાથની એ આંગળીમાં જ ધડાધડનું બધું બળ હતું. એ આંગળી કપાઈ ગઈ. એટલે ધડાધડનું બધું બળ ખતમ થઈ ગયું. અને એ સાવ મામૂલી માણસ બની ગયો! હવે નાનું છોકરું પણ એને હરાવી શકે!

હવે ભડાભડમાં જોર આવ્યું: ‘એકદમ ઠેકડો મારીને એ ઘોડિયામાંથી બહાર આવ્યો, ને ત્રાડ પાડી બોલ્યો: ‘લડવું છે તારે મારી સાથે! ચાલ, આવી જા!’

હવે ધડાધડ સમજ્યો કે હું બની ગયો છું. પણ હવે એનામાં લડવાનું જોર રહ્યું નહોતું, એટલે એ જાય ભાગ્યો! જાય ભાગ્યો!

એની પાછળ ભડાભડ અને રાક્ષસી જોરથી હસી પડ્યાં!

[આયર્લેન્ડની વાર્તાને આધારે]

૪૯. મારાં જૂતાં ને મારો બરડો

An interactive or media element has been excluded from this version of the text. You can view it online here: https://ekatra.pressbooks.pub/ramanlalsoninivartao/?p=179

Ekatra Foundation · વાર્તા ૪૯: મારાં જૂતાં ને મારો બરડો — પઠન: શરીફા વીજળીવાળા

એક હતો ખેડૂત. એક વાર એને બહારગામ જવાનું થયું.

હાથમાં લાકડી લઈને એ બહારગામ જવા નીકળ્યો. જતાં જતાં એણે સ્ત્રીને કહ્યું: ‘જો હું ત્રણ દિવસ માટે બહારગામ જાઉં છું. મારી ગેરહાજરીમાં કોઈ આપણી ગાયો ખરીદવા આવે તો બસો રૂપિયામાં ત્રણે ગાયો વેચી દેવાની છે. પૂરા બસો રૂપિયા, એમાં એક પૈસો ઓછો નહિ! સમજ પડી?’

સ્ત્રીએ કહ્યું: ‘પડી! ત્રણ ગાયોના બસો રૂપિયા લેવાના, એક પૈસો ઓછો નહિ! એ જ ને!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘હા, એ જ. પણ એમાં જો ભૂલ થઈ તો યાદ રાખજે, તારો બરડો ને મારો જોડો!’ તે પછી ખેડૂત બહારગામ ચાલ્યો ગયો.

બીજે દિવસે એક ગાયો ખરીદનારો આવ્યો.

ખેડૂતની સ્ત્રીએ કહ્યું: ‘ત્રણ ગાયોના બસો રૂપિયા લેવાના છે, એક પૈસો ઓછો નહિ!’

ગ્રાહકે કહ્યું: ‘વધારે નહિ, એક રૂપિયો ઓછો કરો! મારું એટલું માન રાખો!’

બાઈએ કહ્યું: ‘એક પૈસો ઓછો નહિ! તમે મારું એટલું માન રાખો!’

ગ્રાહકે કહ્યું: ‘રાખ્યું!’

બાઈ ખુશ ખુશ થઈ ગઈ. પોતે કેટલી સહેલાઈથી સોદો પતાવ્યો તેનો તેને આનંદ થયો.

પછી ગ્રાહકે કોઢમાં જઈને ત્રણે ગાયો છોડી, અને ગાયો લઈ ચાલવા માંડ્યું.

પણ ખેડૂતની સ્ત્રી હોશિયાર હતી. તે એકદમ બારણામાં જ એનો રસ્તો રોકી બોલી: ‘પહેલાં બસો રૂપિયા આપો, પછી ગાયો લઈ જાઓ!’

ગ્રાહકે તરત જ કહ્યું: ‘વાત વાજબી છે! પણ બહેન, આજે હું મારી રૂપિયાની કોથળી ઘેર ભૂલી ગયો છું. પણ તમે મારા પર વિશ્વાસ રાખો! મારે તો રોજ આવા હજારોના સોદા કરવા પડે છે. કોઈ વાર રૂપિયા હાથમાં ન હોય તો જામીનથી કામ ચલાવીએ! તમે આ ક્યાં નથી જાણતાં?’

બાઈએ કહ્યું: ‘જાણું જ છું તો!’

ત્યારે ગ્રાહકે કહ્યું: ‘તો એમ કરો! જામીન તરીકે મારી આ એક ગાય તમારે ત્યાં મૂકતો જાઉં છું. હું બસો રૂપિયા રોકડા લઈને આવું, ત્યારે તમે મને એ ગાય આપજો! ત્યાં લગી એનાં દૂધ-ઘી પર તમારો અધિકાર!’

આમ કહી એણે એક ગાય જુદી તારવી દીધી.

બાઈએ ગાય જોઈને કહ્યું: ‘આ નહિ, પેલી આપો! પેલી જરા ઘરડી છે, એટલે ઓછું ખાશે! પારકી ગાય પર વધારે ખરચો કરવો અમને પાલવે નહિ!’

ગ્રાહકે બાઈનાં વખાણ કરી કહ્યું: ‘ધંધામાં તમારી કેવી ઝીણી નજર છે, બાઈ! હું તો એ જોઈને દંગ થઈ જાઉં છું!’

આમ કહી એક ગાય બાઈને સોંપી બે ગાયો લઈને એ હાલતો થઈ ગયો.

બાઈ મનમાં મનમાં હરખાઈ કે મેં કેવો ફક્કડ સોદો કર્યો! ધણી જાણીને રાજી થશે!

ચોથે દિવસે ખેડૂત ઘેર આવ્યો. ઘેર આવતાં જ એણે સ્ત્રીને પૂછ્યું: ‘કોઈ ઘરાક આવેલું?’

બાઈએ કહ્યું: ‘આવેલું જ તો! તમારા કહેવા પ્રમાણે જ મેં ત્રણે ગાયો બસો રૂપિયામાં વેચી! મને કહે કે મારી ખાતર એક રૂપિયો ઓછો કરો, પણ મેં ધરાર ના પાડી! મેં કહ્યું: ‘બસો એટલે બસો!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘ક્યાં છે બસો રૂપિયા? બરાબર ગણ્યા છે ને?’

સ્ત્રીએ કહ્યું: ‘ગણવાની જરૂર નથી પડી — રૂપિયાની થેલી એ ઘેર ભૂલી ગયો હતો, તેથી જામીન દઈ ગયો છે!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘જામીનમાં શું દઈ ગયો છે? સોના-રૂપાનો દાગીનો?’

સ્ત્રીએ કહ્યું: ‘ના, ત્રણમાંની એક ગાય! બસો રૂપિયા લઈને એ આવશે ત્યારે એની આ ગાય છૂટી થશે!’

ખેડૂતે ગભરાઈને કહ્યું: ‘અને બીજી બે ગાયો?’

સ્ત્રીએ કહ્યું: ‘બીજી બે ગાયો એ લઈ ગયો! બસો રૂપિયામાં સોદો નક્કી કર્યો હતો એ તો મેં તમને કહ્યુંને!’

ખેડૂત ગુસ્સાથી લાલપીળો થઈ ગયો. એ સમજી ગયો કે ઠગ બે ગાયો મફતમાં લઈ ગયો છે, પણ બાઈને હજી એ વાત સમજાતી નથી. એટલે તેને સમજાવવા એણે પગમાંથી જોડો કાઢી ઉગામી કહ્યું: ‘તું સાવ મૂર્ખ છે. દુનિયામાં તારા જેવું મૂર્ખ મેં કોઈ જોયું નહિ!’

બાઈ બોલી: ‘નથી જોયું તો જુઓ! હું કંઈ ના કહું છું?’

આ શબ્દોએ ખેડૂતના દિમાગને બદલી નાખ્યું. તેને થયું કે દુનિયામાં મારી આ સ્ત્રી જેવું મૂર્ખ કોઈ હશે ખરું? હોય તો મારે એની તપાસ કરવી જોઈએ! જો બીજે પણ માણસો આવા મૂર્ખ હોય તો મારે મારી સ્ત્રી પર ગુસ્સે થવાની કંઈ જરૂર નથી. આ વિચાર આવતાં તેણે કહ્યું: ‘ત્રણ દિવસ હું મૂરખાઓની તપાસ કરીશ. જો બીજે તારા જેવા મૂર્ખ જોવા મળશે તો તારી મૂર્ખાઈ માફ, નહિ તો પછી મારાં જૂતાં ને તારો બરડો!’

આમ કહી ખેડૂત હાથમાં લાકડી લઈને મૂર્ખની શોધમાં નીકળી પડ્યો. ફરતો ફરતો તે એક મોટા રસ્તા આગળ આવીને એક પથરા પર બેઠો.

એટલામાં સામેથી એક ગાડું આવતું દેખાયું. એક બાઈ ગાડામાં વચ્ચોવચ ઊભી હતી. ખેડૂતે કહ્યું: ‘બાઈ, આ ગાડું તમારું છે?’

પછી કહે: ‘ક્યાંથી આવો છો તમે? નવા માણસ લાગો છો!’

એકદમ ખેડૂતને કંઈ સૂઝી આવ્યું. તેણે કહ્યું: ‘હા, નવો જ છું. હમણાં જ સીધો સ્વર્ગમાંથી આવ્યો છું.’

આ સાંભળી બાઈ બોલી: ‘સ્વર્ગમાંથી આવો છો? તો મારા મરનાર ધણીના કંઈ ખબર લાવ્યા છો? ત્રણ વરસથી એ ત્યાં રહે છે. તમે મળ્યા તો હશો એમને! તમારા વાનેવાન છે!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘ઓળખ્યા! ઓળખ્યા! ખૂબ મજામાં છે!’

બાઈએ કહ્યું: ‘ત્યાં એમને કંઈ તકલીફ તો નથી ને?’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘બાઈ, સ્વર્ગમાં થોડી ઘણી તકલીફ તો બધાયને હોય છે. કોઈને કંઈ, કોઈને કંઈ! દાખલા તરીકે, તમારા ધણીનાં કપડાં જીરણ થઈ ફાટી ગયાં છે, પણ સ્વર્ગમાં કોઈ દરજી નથી!’

આ સાંભળી બાઈ લાગણીવશ થઈ ગઈ. તે બોલી: ‘તો ભાઈ, તમે મારું એક કામ કરશો? એમનો એક ફક્કડ ડગલો મારી પાસે છે. ઘેર જઈ હું તે લઈ આવું. તમે એ એમને પહોંચાડશો?’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘શું કરું, બાઈ, તમારી સેવા કરવાનું બહુ મન છે, પણ સ્વર્ગમાં કપડાં લઈ જવાની મનાઈ છે! કપડાં દરવાજા બહાર મેલીને જ અંદર જવું પડે છે!’

ત્યારે બાઈએ કહ્યું: ‘પૈસા તો લઈ જવા દેશેને? હમણાં જ મગફળી વેચીને આવું છું. આટલા બસો રૂપિયા છે. ગજવામાં સંતાડીને લઈ જજોને, કોઈ જાણશે નહિ!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘તમારો આટલો આગ્રહ છે તો લાવો, એ લઈ જઈશ!’

આમ કહી એણે બાઈએ આપેલા રૂપિયા લઈ પોતાના ખિસ્સામાં મૂક્યા. બાઈ એનો ખૂબ ખૂબ આભાર માનીને ઘેર ગઈ.

બાઈનો દીકરો તે જ વખતે ખેતરમાંથી આવ્યો હતો. બાઈએ તેને ઉત્સાહમાં આવી બધી વાત કરી કહ્યું: ‘સ્વર્ગમાં પણ લોકને આવી તકલીફ પડતી હશે એનો મને ખ્યાલ નહિ! પણ હવે તારા બાપને કંઈ તકલીફ નહિ પડે! મેં પૂરા બસો રૂપિયા એમને મોકલ્યા છે!’

આ સાંભળી દીકરાએ કહ્યું: ‘મા, આવી રીતે સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવી ચડેલા માણસનાં દર્શન થવાં દુર્લભ છે! એવા માણસને મળ્યા વિના કેમ ચાલે? એટલે હું એને મળવા જાઉં છું — મારતે ઘોડે!’

એમ કહી ઘોડેસવાર થઈ એ ચાલી નીકળ્યો.

રસ્તામાં એણે આપણા ખેડૂતને એક ઝાડ નીચે બેસી રૂપિયા ગણતો જોયો.

બાઈના છોકરાએ એને પૂછ્યું: ‘હેં ભાઈ, સ્વર્ગમાંથી આવેલા કોઈ માણસને તમે જોયો?’

ખેડૂતે કહ્યું: હા, એક માણસ આવેલો હતો, પણ એ તો ક્યારનોય પાછો વળી ગયો! પેલા પહાડ પર થઈને જવાનું કહેતો હતો. મારતે ઘોડે જાઓ તો કદાચ તમને એનો ભેટો થઈ જશે!’

છોકરાએ કહ્યું: ‘અરે ભાઈ, સવારથી ખેતરમાં કામ કરી કરીને થાકી ગયો છું. પહાડ ચડવાની હવે હિંમત નથી. તો તમે મારું એક કામ ન કરો, ભાઈ? વળી તમે એ માણસને ઓળખો પણ છો! તમે મારો આ ઘોડો લઈને જાઓ, ને એને સમજાવીને અહીં પાછો લઈ આવો! એને ખાસ કહેજો કે મને મળ્યા વિના જાય નહિ. કહેજો કે જે બાઈએ તમારી સાથે રૂપિયા મોકલ્યા છે તે બાઈનો હું દીકરો છું.’

આ સાંભળી ખેડૂત મનમાં બોલ્યો: ‘વાહ! આ બીજો દિવેટ વિનાનો દીવો!’ તેણે કહ્યું: ‘તમારું કામ કરવામાં મને જરા પણ વાંધો નથી!’

આમ કહી ઘોડા પર સવાર થઈ એણે ઘોડો મારી મૂક્યો.

બાઈનો છોકરો રાત પડતા લગી એ ઝાડ નીચે રાહ જોતો ઊભો રહ્યો, પણ ખેડૂત પાછો આવ્યો નહિ ત્યારે તે બોલ્યો: ‘સ્વર્ગમાંથી આવેલો માણસ પાછો જવાની ઉતાવળમાં હશે, એટલે જ એ આવ્યો નહિ! પણ ઘોડાવાળો કેમ પાછો આવ્યો નહિ?’

એ વિચારમાં પડી ગયો. પછી કહે: ‘ઘોડાવાળાએ ઘોડો સ્વર્ગમાં મારા બાપને પહોંચાડવા, પેલા સ્વર્ગવાસીને આપી દીધો લાગે છે.’

ઘેર જઈને એણે આ વાત એની માને કરી. મા એ સાંભળી વધારે ખુશ થઈ.

ખેડૂત ઘોડો અને બસો રૂપિયા લઈને ઘેર પહોંચી ગયો. ઘોડો કોઢમાં બાંધી એણે સ્ત્રીને કહ્યું: ‘હું માનતો હતો કે દુનિયામાં એક માત્ર તું જ મૂર્ખ છે, પણ તારા કરતાંય ચડી જાય એવાં બે જણ આજે મારા જોવામાં આવ્યાં છે, અને હું ધારું છું કે હજી બીજાં ઘણાં એવાં હશે — એટલે તારા પર જૂતાં ચલાવવાનું મને મન નથી!’

બાઈએ કહ્યું: ‘શાથી મન નથી? હું મૂર્ખ છું અને તમે મૂર્ખ નથી, પણ અક્કલવાળા છો, એટલે?’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘એટલે જ તો!’

બાઈ થોડી વાર વિચારમાં પડી ગઈ. પછી તે બોલી: ‘હું મૂર્ખ, તમે અક્કલવાળા, અને પેલો ગાયો લઈ જવાવાળો કેવો? એ મૂર્ખ કે અક્કલવાળો?’

ખેડૂતે અચકાતાં અચકાતાં કહ્યું: ‘અક્કલવાળો!’

બાઈએ કહ્યું: ‘તમારા જેવો?’

ખેડૂત એકદમ ઊંડા વિચારમાં પડી ગયો. તૂટક તૂટક શબ્દોમાં એ બોલ્યો: ‘હા, મા…રા…જે…વો!’

પછી એકદમ જુસ્સામાં એ ઊભો થઈ ગયો ને રાડ પાડી બોલ્યો: ‘હા, મારા જેવો! જેવો એ એવો હું! જેવો હું, એવો એ! એ ઠગ ને હુંયે ઠગ!’

આ સાંભળી બાઈ બોલી: ‘આ તમે શું બોલો છો? તમને વળી કોણે ઠગ કહ્યા?’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘મેં પોતે!’

એનો અવાજ હવે નરમ પડી ગયો હતો. થોડી વાર રહી એ કહે: ‘આ નહિ ચાલે! ઠગાઈનો ભોગ થવું પાલવશે, પણ ઠગવું નહિ પાલવે! ઠગાવું એ કદાચ મૂર્ખાઈ હશે, પણ ઠગવું એ અક્કલ નથી જ! હમણાં હું બાઈનું ઘર શોધી કાઢી એના રૂપિયા ને ઘોડો એને પાછાં આપી આવું છું.’

આમ કહી રૂપિયાની કોથળી કેડે બાંધી, ઘોડેસવાર થઈ એ ચાલી નીકળ્યો. એની સ્ત્રીએ કહ્યું: ‘અરે, તમે આમ ઘાંઘલા શીદ થાઓ છો? હું તો મૂર્ખ છું, તમે—’

‘હું યે મૂર્ખ છું! તારા કરતાં મોટો! જૂતાંનો માર ખાવાને લાયક! હા, મારાં જૂતાં ને મારો બરડો!’

આમ કહી ખેડૂતે ઘોડો મારી મૂક્યો.

[બલ્ગેરિયન વાર્તાને આધારે]

૫૦. પદમણી

એક રાજા હતો.

એક વાર એ શિકાર કરવા નીકળ્યો હતો, ત્યાં એના માણસોથી એ છૂટો પડી ગયો. અને રસ્તો ભૂલી જંગલમાં ભટકવા લાગ્યો.

એમ કરતાં સાંજ પડી અને અંધારું થયું.

રાજાએ વિચાર કર્યો કે આટલામાં જ ક્યાંય રાતવાસો કરવાની જગા જડી જાય તો બસ!

નજીકમાં ક્યાંય વસ્તી નહોતી, પણ દૂર એક ઝૂંપડી એની નજરે પડી. રાજા એ ઝૂંપડી આગળ જઈને ઊભો.

ઘોડા પરથી ઊતરી તેણે ઝૂંપડીના બારણા આગળ જઈ બૂમ પાડી: ‘આજની રાત અહીં આશરો મળશે?’

ઝૂંપડીમાંથી એક માણસે જવાબ દીધો: ‘મળશે, જે હોય તે અંદર આવો!’

રાજા ઝૂંપડીમાં દાખલ થયો. એનાં વસ્ત્રોભૂષણો પરથી ઘરધણી સમજી ગયો કે આ કોઈ મોટો માણસ છે. તેથી છોભીલા પડી એણે કહ્યું: ‘આપના જેવાનો સત્કાર કરવાની મારામાં તાકાત નથી! હું તો ગરીબ માણસ છું.’

રાજા પણ વિચારમાં પડી ગયો હતો કે અહીં કેમ ફાવશે? પણ અત્યારે બીજે ક્યાંય જવાય એવું નહોતું. એટલે તેણે કહ્યું: ‘ચિંતા ન કરો! મને તો તમે ઘરમાં આવવા દીધો એ જ ઘણું છે!’ આમ કહી રાજા ભોંય પર જ બેસી ગયો.

ઘરધણીએ એને રોટલો ને ગોળ પીરસ્યા. તે એણે ખાઈ લીધા. પછી ઘરધણીએ સૂવા માટે કોથળો પાથરી દીધો, છત્ર પલંગમાં મશરૂની ગાદી પર સૂનાર રાજાને ભોંય પર કોથળાની પથારીમાં ઊંઘ કેમ આવે? એટલે એ પડખાં બદલતો રહ્યો. પણ ઘરધણી અને એની સ્ત્રી ઘસઘસાટ ઊંઘતાં હતાં.

ઘોડિયામાં ધાવણું છોકરું સૂતું હતું. ઘરધણિયાણી બાઈ ઊંઘમાં પણ ઘોડિયાની દોરી ખેંચી એને ઝુલાવતી હતી.

મધરાત થઈ, તો ય રાજાની આંખમાં ઊંઘ નથી. એવામાં એકાએક ઝૂંપડીમાં કંઈ ચમકારો થયો, રાજાએ ઝૂંપડીમાં ત્રણ સ્ત્રીઓને પ્રગટ થયેલી જોઈ.

રાજાએ પૂછ્યું: ‘હે બાઈઓ, તમે કોણ છો? ને અહીં કેમ આવી છો?’

એક સ્ત્રીએ કહ્યું: ‘હું રૂપની દેવી છું. આ બાળકીને આશીર્વાદ આપવા આવી છું.’

બીજીએ કહ્યું: ‘હું સુખ-સમૃદ્ધિની દેવી છું. હું પણ અહીં આ બાળકીને આશીર્વાદ આપવા આવી છું.’

ત્રીજીએ કહ્યુું: હું વિધાત્રી છું. હું બાળકીના નસીબનો લેખ લખવા આવી છું’

પછી રૂપની દેવીએ બાળકીને આશીર્વાદ આપી કહ્યું: ‘દુનિયામાં આ બાળકી સૌથી રૂપાળી થશે!’

સુખ-સમૃદ્ધિની દેવીએ કહ્યું: ‘એ રાજરાણી બની સિંહાસન પર બિરાજશે!’

છેલ્લે વિધાત્રીએ કહ્યું: ‘અહીં જે રાજા હાજર છે તેના દીકરાને એ પરણશે!’

આ સાંભળી રાજા ચમક્યો: ‘ખોટી વાત! એવું કદી નહિ બને! રાજકુંવર રાજકુંવરીને જ પરણશે!’

પણ એના આ શબ્દોનો જવાબ દેવા કોઈ ત્યાં હાજર નહોતું. ત્રણે દેવીઓ અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી.

બાકીની રાત પણ રાજા ઊંઘી શક્યો નહિ. ફરી ફરીને એ મનમાં એકની એક વાતનું રટણ કરવા લાગ્યો કે રાજકુંવર રાજકુંવરીને જ પરણશે! મારો દીકરો આવા ભિખારીની છોકરીને નહિ પરણે, કદાપિ નહિ પરણે!

હોઠ પીસી ને બોલ્યો: ‘હું એવું નહિ થવા દઉં!’

શું કરવું તેનો તેણે મનમાં વિચાર કરી લીધો. સવાર થતાં તેણે ઘરધણીને પોતાની ઓળખાણ આપી. એ સાંભળીને ધણી-ધણિયાણી રાજાને પગે લાગ્યાં ને હાથ જોડી કરગરવા લાગ્યાં: ‘મહારાજ, અમને માફ કરો! અમે આપને ખૂબ તકલીફ આપી છે!’

રાજાએ કહ્યું: ‘ના રે ના, તમે મારી સારી સરભરા કરી છે, અને હવે હું એનો બદલો કેવી રીતે વાળવો તેનો વિચાર કરું છું. તમે તમારી આ દીકરી મને આપો — હું એને મારા મહેલમાં સારી રીતે ઉછેરીશ! એમ કરી તમારું ઋણ અદા કરીશ!’

એકની એક દીકરીને છોડવાનું ગરીબ માબાપને મન નહોતું, પણ રાજાને ના કહેવાય નહિ, વળી દીકરી ગરીબ ઘરમાં ઠેબાં ખાતી ઊછરે તેના કરતાં રાજમહેલમાં ખૂબ સારી રીતે ઊછરે એ દીકરીના હિતની દૃષ્ટિએ સારું હતું. તેથી મન કાઠું કરી છેવટે તેમણે પોતાની છોકરી રાજાના હાથમાં સોંપી.

ગરીબ માબાપે કહ્યું: ‘મહારાજ, આ ગરીબનું ધન તમને સોંપીએ છીએ!

રાજાએ કહ્યું: ‘તમે હવે એની જરાયે ચિંતા ન કરતાં!’

પછી એ ગરીબ પતિપત્નીની વિદાય લઈ, રાજા છોકરીને લઈને ઘોડા પર બેસી વિદાય થઈ ગયો.

પણ એના મનની વાત કંઈ જુદી જ હતી. તેનો વિચાર છોકરીને ઉછેરવાનો નહિ, પણ છોકરીનું કાસળ કાઢી નાખવાનો હતો. તેથી થોડાંક ગાઉ ગયા પછી તેણે છોકરીને લૂગડાંમાં લપેટી ઝાડીમાં ફેંકી દીધી. એને ખાતરી હતી કે જંગલી જાનવર એને ફાડી ખાશે. તે પછી રાજા પોતાને ઘેર પહોંચી ગયો.

*

હવે એવું બન્યું કે એક ખેડૂત હળનું લાકડું ખોળવા જંગલમાં ફરતો હતો. ફરતાં ફરતાં એણે ઝાડીમાંથી કોઈ બાળકના રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો. એને નવાઈ લાગી કે અહીં બાળક ક્યાંથી? એટલે કુતૂહલથી પ્રેરાઈ એ તપાસ કરવા ગયો. ઝાડીમાં જઈને જુએ તો નાનકડી રૂપાળી છોકરી! ખેડૂતને કંઈ છોકરાં નહોતાં. એટલે અચાનક મળી ગયેલી આ બાળકીને જોઈ એને અત્યંત આનંદ થયો. બધું કામ પડતું મૂકી એ છોકરીને લઈને સીધો ઘેર પહોંચી ગયો ને છોકરીને પત્નીના ખોળામાં મૂકી દીધી.

ખેડૂતની સ્ત્રી તો રૂપાળી બાળકી જોઈ ગાંડી ગાંડી બની ગઈ. એ કહે: ભગવાને મારા પર મહેર કરી.’

બાળકી ખેડૂતને ઘેર મોટી થવા લાગી. ખેડૂતે એનું નામ પાડ્યું પદમણી.

પદમણી ચાર વરસની થઈ ને આંગણામાં રમતી હતી, ત્યાં એક વાર રાજા ઘોડેસવાર થઈને ત્યાંથી નીકળ્યો. નાનકડી પદમણીને જોઈ રાજા ઘોડો થંભાવી ઊભો રહ્યો. એણે પૂછ્યું: ‘તું કોની દીકરી છે?’

પદમણીએ જરાયે શરમાયા વગર બોલી નાખ્યું: ‘મારા બાપાની!’

રાજાએ હસીને કહ્યું: ‘બાપાની? બાની નહિ?’

પદમણીએ કહ્યું: ‘ત્યારે બાની!’

રજાને આ છોકરીના જવાબથી આનંદ થયો. તેણે કહ્યું: ‘ચાલ, મને તારે ઘેર લઈ જા!’

‘ચાલો!’ કહી છોકરી રાજાનો હાથ ઝાલી તેને પોતાને ઘેર લઈ આવી. રાજાને ઘેર આવેલો જોઈ ખેડૂત પતિ-પત્ની બહાવરાં બની ગયાં. રાજા કહે: ‘તમારી છોકરી બહુ ડાહી છે.’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘બધી ઈશ્વરની લીલા છે! અમારા નસીબમાં છોકરું નહોતું, પણ ભગવાને કેવું કર્યું! જંગલની ઝાડીમાંથી મને આ છોકરી જડી!’

આ સાંભળી રાજા ચમક્યો. તેણે વાત કાઢવવા પૂછ્યું: ‘ઝાડીમાંથી છોકરી જડી? કઈ ઝાડીમાંથી? ક્યારે જડી? ઝાડીમાં છોકરીઓ જન્મતી હોય એવું મેં કદી સાંભળ્યું નથી!’

ખેડૂતે કહ્યું: ‘ઝાડીમાં શું જન્મે? પણ લૂગડામાં વીંટી કોઈએ એને ઝાડીમાં નાખી દીધેલી! હજી એ લૂગડું મારી પાસે છે!’

આમ કહી એણે લૂગડું કાઢી રાજાને દેખાડ્યું અને કઈ ઝાડી તે પણ કહ્યું.

રાજાને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ જ પેલી છોકરી!

વળી એનું મન વિચારે ચડી ગયું. મનમાં કંઈક ગોઠવી એણે કહ્યું: ‘આવી હોશિયાર ને રૂપાળી છોકરી અહીં ગામડામાં ઊછરે તેના કરતાં રાજમહેલમાં ઉછરે તે સારું, નહિ? મારી ઇચ્છા એને મારા મહેલમાં ઉછેરવાની છે!’

ખેડૂત પતિ-પત્નીને આવાત ગમી નહિ. તેમણે કહ્યું: ‘અમે એની ખૂબ સંભાળ લઈએ છીએ!’

રજાએ કહ્યું: ‘તોય તમારી પાસે નોકરચાકર તો નહિ ને? આ તો રાજરાણી થાય એવી છોકરી છે. એને શોભતી રીતે ઉછેરવી જ જોઈએ!’

છતાં ખેડૂત પતિ-પત્નીએ હા ન પાડી, ત્યારે રાજાએ કહ્યું ‘જુઓ, આ છોકરી કંઈ તમારી નથી. રસ્તામાંથી જડેલી ચીજ જેમ રાજ્યની ગણાય, તેમ આ છોકરી પણ રાજ્યની ગણાય! રાજ્યમાં સોંપવાને બદલે તમે તેને તમારે ઘેર રાખી એ તમારો ગુનો છે! એ ગુનાની તમને સજા કરી હું છોકરીને લઈ જઈ શકું છું. પણ મારી માગણી સ્વીકારશો તો સજામાંથી તમે બચી જશો!

ખેડૂત પતિ-પત્નીએ જોયું કે રાજીખુશીથી નહિ આપીએ તો જોર કરીને પણ રાજા છોકરીને લઈ જશે. એટલે એમણે એને છોકરી આપી.

છોકરીને લઈને રાજા ઘેર આવ્યો. પણ છોકરીને ઉછેરવાનું તો કેવળ બહાનું હતું. એણે છોકરીને એક લાકડાની પેટીમાં પૂરી દઈ નોકરને હુકમ કર્યો: ‘ખડક પર ચડી આ પેટી દરિયામાં નાખી દે!’

રાજમહેલની પાછળ જ દરિયો હતો, ખડક હતો. રાજાના દેખતાં જ નોકરે ખડક પરથી પેટી દરિયામાં નાખી દીધી. ભરતીનાં ઊછળતાં મોજાંમાં પેટી ઘડીકમાં ક્યાંની ક્યાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

રાજા કહે: ‘હાશ, પત્યું!’

પેટી તણાતી તણાતી દૂર ચાલી ગઈ અને કોઈ બીજા જ રાજાના રાજ્યમાં જતી નીકળી. તે રાજાની રાણી દરિયાકિનારે ફરવા નીકળી હતી. ચાલતાં ચાલતાં એણે કિનારા પર આ પેટી પડેલી જોઈ. કુતૂહલથી એણે પેટી ઉઘાડી તો પેટીમાં નાનકડી બાલિકા લમણે હાથ દઈને ઊંઘતી હતી!

રાણી એ બાલિકાનું ફૂલ શું મુખ નિહાળી રહી.

એટલામાં બાલિકાએ આંખો ઉઘાડી. રાણીને જોઈ એ હસી. રાણીને લાગ્યું કે મોતી વેરાય છે! સુગંધ લહેરાય છે! એણે નીચી નમી બાલિકાને ચૂમી લીધી. બાલિકા વહાલથી રાણીની ડોકે વળગી પડી.

રાણીએ પૂછ્યું: ‘બેટી શું નામ તારું?’

બાલિકાએ કહ્યું: ‘પદમણી!’

નામ સાંભળી રાણી વધારે રાજી થઈ. કહે: ‘મારી પદમણી ખરેખર પદમણી જ છે!’ એણે એને પોતાની દીકરી કરીને રાખી.

એમ કરતાં બીજાં બાર વરસ વહી ગયાં.

પદમણી હવે સોળ વરસની થઈ.

રાજા-રાણી એનાં લગ્નનો વિચાર કરે છે ત્યાં કોઈ બીજા જ રાજાનો રાજકુંવર કન્યાની શોધમાં ત્યાં આવી ચડ્યો. પદમણીને જોઈ એ એવો ખુશ થઈ ગયો કે એણે મનથી પ્રતિજ્ઞા કરી નાખી કે પરણું તો બસ, આને જ!

પદમણીને પણ એ રાજકુંવર ગમી ગયો.

રાજકુમારે વિધિપૂર્વક રાજા-રાણી પાસે એમની રાજકુંવરીના હાથની માગણી કરી ત્યારે રાજાએ કહ્યું: ‘રાજકુંવરી? ક્યાં છે રાજકુંવરી?’

રાજકુંવરે કહ્યું: ‘હું આ પદમણીની વાત કરું છું.’

રાજાએ કહ્યું: ‘ઓહ! પણ એ રાજકુંવરી નથી — રાજકુંવરી તરીકે ઊછરેલી છે ખરી! દરિયાકાંઠેથી એક લાકડાની પેટી તણાઈ આવી હતી, તેમાંથી અમને એ મળી છે! એ ખરેખર કોની દીકરી છે એની અમને ખબર નથી!’

રાજકુંવરે કહ્યું: ‘એ ગમે તેની દીકરી હોય, હું એને પરણીશ!’

રાજાએ કહ્યું: ‘તો અમને વાંધો નથી. જાઓ, જાન લઈને વહેલા આવજો!’

રાજકુંવર ઘેર આવ્યો. ઘેર આવી તેણે પિતાને વાત કરી કે હું સુંદર કન્યા શોધી લાવ્યો છું. નામે પદમણી ને રૂપે-ગુણે પણ પદમણી છે!’

પદમણી નામ સાંભળીને રાજા ચમક્યો. પદમણીને જેણે દરિયામાં નાખી દીધેલી તે આ જ રાજા હતો. તેણે પૂછ્યું: ‘કોણ છે એ પદમણી? કયા રાજાની દીકરી છે?’

રાજકુંવરે કહ્યું: ‘રાજાની દીકરી નથી, પણ રાજારાણીને ત્યાં ઊછરીને એ મોટી થઈ છે. બાર વરસ પહેલાં દરિયામાં એક લાકડાની પેટી તણાઈ આવી હતી, તેમાંથી એ હાથ લાગી હતી!’

હવે તાળો બેસી ગયો. રાજાને ખાતરી થઈ ગઈ કે આ જ પેલી ખેડૂતની દીકરી! બીજી વાર મરવા નાખી તો યે એ મરી નહિ!

મનનો અણગમો મનમાં દાબી રાખી રાજાએ કુંવરને કહ્યું: ‘ઠીક છે, હું એ છોકરીની પરીક્ષા કરી જોઉં — મારી પરીક્ષામાં જો એ પાર ઊતરશે તો હું તને લગ્નની રજા આપીશ.’

આમ કહી રાજ રાજકુંવરને લઈને પદમણીવાળા ગામમાં આવ્યો, ત્યાં એણે પદમણીને જોઈ. તે આભો જ બની ગયો. આવડું રૂપ એણે ક્યાંય કદી જોયું નહોતું! એણે પુત્રને કહ્યું: ‘રૂપ છે, એવા ગુણ છે કે નહિ એ જોવું જોઈએ.’

આમ કહી એણે ખિસ્સામાંથી પોતાની મહોરછાપવાળી બે હીરાની વીંટીઓ કાઢી એક રાજકુંવરને અને બીજી પદમણીને ેઆપી કહ્યું: ‘આ વીંટી સાચવજો! ત્રણ દિવસ પછી હું એ જોવા માંગીશ. જો એ વખતે એ વીંટીઓ તમારી બેઉની આંગળીએ હશે તો તમારાં લગ્ન થશે, નહિ તો છેલ્લા રામ રામ!’

રાજકુંવર અને પદમણીને થયું કે આ કંઈ ભારે કામ નથી. વીંટી આંગળીએ છે ને આંગળીએ રહેશે, એને શું થવાનું છે?

પણ રાજાએ યુક્તિ ગોઠવી જ રાખી હતી. તેણે ખૂબ લાલચ આપી પદમણીની એક દાસીને સાધી હતી. રાતે રાજકુંવરી ઊંઘતી હતી ત્યારે દાસીએ એની આંગળીએથી એ વીંટી ઉતારી લીધી અને રાજાને દઈ દીધી. રાતોરાત રાજાએ જાતે જઈને વીંટી દરિયામાં નાખી દીધી!

પછી એ હાશ કરીને બેઠો. બસ, હવે ખેડૂતની દીકરી મારા કુંવરને પરણી રહી! વિધિનો લેખ ખોટો! વિધાત્રી ખોટી!

*

બીજે દિવસે પદમણી જાગીને જુએ તો આંગળીએ વીંટી ન મળે! એણે ચારે બાજુ તપાસ કરી, પણ ક્યાંય વીંટી દેખાઈ નહિ. વખતે બેધ્યાનપણે ક્યાંક મુકાઈ ગઈ હોય એમ સમજી એણે ઘરનો ગોખલે ગોખલો જોઈ નાખ્યો, પણ વીંટી ન મળી. એની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં. ન ખાવું ભાવે, ન પીવું ભાવે, એ રડ્યા જ કરે. રડ્યા જ કરે, હાય, હું નાલાયક સાબિત થઈ! હવે હું રાજકુંવરને નહિ પરણી શકું. નાલાયકીનો અપવાદ માથા પર લઈને હું કેવી રીતે જીવીશ?

આમ બે દિવસ વહી ગયા. પદમણીના દુ:ખનો પાર નથી.

ત્રીજા દિવસની સવાર થઈ. આખી રાત પદમણી ઊંઘી નથી. રડી રડીને એણે ઓશીકું ભીંજવ્યું છે. ચિંતા કરી કરીને હૈયું થીજવ્યું છે. એ મૂઢ બની ગઈ છે, દિશાશૂન્ય બની ગઈ છે. કંઈ કહેતાં કંઈ વાતમાં એને રસ નથી. એનું જીવવું અળખામણું બની ગયું છે.

આજે રાજકુંવરના પિતા વીંટી જોવા માગશે, અને વીંટી ખોવાઈ ગઈ છે જાણી ફિટકાર વરસાવી, રાજકુંવરને લઈ ચાલતા થઈ જશે! રાજકુંવર વચનથી બંધાયો છે. એણે ચાલી જવું પડશે! પછી કદીયે હું એનું મોં જોવા નહિ પામું!

આમ એક તરફ ચિંતા કરી, વલોપાત કરી એ આંસુ વહાવી રહી હતી, તો બીજી તરફ આજે ત્રણ દિવસ પૂરા થતાં વેવિશાળની જાહેરાત થશે એ આશાએ રાજમહેલમાં ભારે મિજબાનીની તૈયારીઓ ચાલતી હતી. પદમણી એ જોતી હતી, ને મનમાં ધ્રૂજતી હતી: કોઈ આ મિજબાની જમવા નહિ આવે, વેવિશાળ થવાનું જ નથી! લગ્ન થવાનું જ નથી!

એટલામાં રાજાના રસોડાની એક બાઈ હાથમાં કંઈ લઈને બૂમો પાડતી આવી: ‘પદમણીબા! જુઓ જુઓ, આ શું છે?’

પદમણીએ જોયું તો એ એની ખોવાયેલી વીંટી હતી. તરત જ એણે વીંટી લઈને પોતાની આંગળીએ ચડાવી દીધી અને ગળામાંથી નવલખો હાર કાઢી એ બાઈની ડોકમાં પહેરાવી દીધો.

બાઈ કહે: ‘આટલું બધું? એવું તે શું છે આ વીંટીમાં?’

પદમણીએ કહ્યું: ‘પહેલું તો તું એ ક્યાંથી લાવી એ કહે!’

બાઈએ કહ્યું: ‘માછલી સમારતાં એના પેટમાંથી આ નીકળી! એટલે નવાઈની ચીજ સમજી હું એ તમને આપવા આવી!’

પદમણીએ કહ્યું: ‘એ મારા લગ્નની વીંટી છે, બહેન! ત્રણ દિવસથી હું એ ખોળતી હતી. એ ન જડી હોત તો આજે મારાં લગ્ન અટકી જાત!’

પદમણીના આનંદનો હવે પાર ન રહ્યો. વીંટી કેમ કરીને ખોવાઈ અને માછલીના પેટમાં એ કેમ કરીને પહોંચી ગઈ એની એને કંઈ સમજ પડી નહિ. પણ જે વિધિએ એને માછલીના પેટમાં પહોંચાડી અને પછી માછલીને રાજાના રસોડામાં પહોંચાડી એનો એણે આભાર માન્યો ને કહ્યું: ‘પ્રભુ, તારી લીલાનો પાર નથી!’

ત્રીજે દિવસે પદમણીની આંગળીએ વીંટી જોઈ રાજા આભો બની ગયો! તે મનમાં બોલ્યો: ‘વીંટી મેં મારી જાતે દરિયામાં નાખી છે. દરિયામાં નાખેલી વીંટી અહીં પાછી આવી કેવી રીતે? આ જાદુ કોણે કર્યો?’

પછી જ્યારે તેણે જાણ્યું કે વીંટી ખોવાઈ ગઈ હતી અને દરિયામાંથી આણેલી માછલીના પેટમાંથી એ ફરી હાથ લાગી છે ત્યારે એના આશ્ચર્યનો પાર ન રહ્યો. તે મનમાં મનમાં બોલ્યો: ‘નક્કી કોઈ મોટા જાદુગરની આ લીલા છે! એની ઇચ્છા વિરુદ્ધ માણસ, એ માણસ મોટો રાજા હોય તો પણ, કંઈ જ કરી શકતો નથી!’

હવે એણે હસતે મોઢે પદમણીનો સ્વીકાર કર્યો. પદમણીનાં સાચાં માતા-પિતાને તે એકલો જ જાણતો હતો, એટલે એણે તાબડતોબ માણસો મોકલી એમને તેડાવ્યાં. સોળ વર્ષે એમને એમની દીકરીનું મોં જોવા મળ્યું. પેલાં ખેડૂત પતિ-પત્નીને પણ રાજાએ તેડાવ્યાં. બાર વર્ષે એમણે એમની પદમણીને જોઈ. પછી લગ્ન-મહોત્સવમાં રાજાઓ, રાજકુંવરો અને ગરીબ ખેડૂતો એક હારે બેઠા, એક હારે જમ્યા, ને વહાલથી એકબીજાને ભેટ્યા. સૌ હવે સમજ્યાં કે ઈશ્વરની નજરે કોઈ રાજા નથી, કોઈ રંક નથી, બધા કેવળ માણસો છે. જે કંઈ થાય છે તે ઈશ્વરનું જ ધાર્યું થાય છે. ઈશ્વરની ઇચ્છા વિરુદ્ધ માનવીનું ધાર્યું કશું જ થતું નથી.

રાજકુંવર અને પદમણી પરણીને ઊઠ્યાં કે રાજાએ એમને બેઉને સાથે સિંહાસન પર બેસાડ્યાં, ને પછી પોતાના માથા પરથી મુગટ ઉતારી કુંવરના માથા પર પહેરાવી દીધો; તે જ પ્રમાણે રાણીએ પોતાનો મુગટ ઉતારી પદમણીને પહેરાવી દીધો! રાજકુંવર અને પદમણી રાજારાણી બન્યાં!

ચાલીસ દિવસ અને ચાલીસ રાત લગી આ લગ્નોત્સવ ચાલ્યો. સર્વત્ર આનંદ આનંદ થઈ રહ્યો. હું એ વખતે ત્યાં હાજર હતો, તમે ય હતા જ તો!

[સ્પૅનીશ વાર્તાને આધારે]

૦ ૦ ૦