જીવનનું પરોઢ

અંતિમ સંક્ષેપ

પ્રભુદાસ ગાંધી

મહેન્દ્ર મેઘાણી

લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ

જીવનનું પરોઢ

અંતિમ સંક્ષેપ

રૂ.10

10 નકલના રૂ. 90. 100 નકલના રૂ. 700 [રજિસ્ટર ટપાલ-રવાનગી સાથે]

આવૃત્તિ1 : મે 1995 : નકલ 2,000 આવૃત્તિ2 : નવેમ્બર 2000 : નકલ 2,000

પ્રકાશક : ગોપાલ મેઘાણી લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ, પો.બો. નં 23 (સરદારનગર), ભાવનગર 364001 ફોન : (0278) 2566402

અક્ષરાંકન : અપૂર્વ આશર, અમદાવાદ

મુદ્રક : લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ

Acknowledgement

Ekatra Foundation is grateful to Lokmilap Trust for allowing distribution of ‘જીવનનું પરોઢ’ as ebook at no charge. Readers are permitted to share the ebook as long as they credit Lokmilap. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from Lokmilap Trust. Readers can purchase original work in paper form from Lokmilap Trust.

Ekatra Foundation (www.ekatrafoundation.org) is a USA registered not for profit organization with objective to preserve and spread Gujarati literature.

Ekatra ebooks are formatted for (i) ibook and Bluefire readers for Apple devices, (ii) Kindle devices, (iii) Aldiko and Bluefire readers on Android tablets and smart phones and (iv) Calibre on Windows and Mac. They can also be read on Ekatra website. All ebooks have been tested on above platforms to work in satisfactory manner. They are not tested on other devices or readers and may not operate correctly. In particular, Kindle book reader application on Apple and Android is not recommended.

All ebooks are in Gujarati Unicode. If you are not able to see Gujarati characters, you need to configure your e-book reader. Detailed instructions are provided on Ekatra website, www.ekatrafoundation.org/books/ in the form of ebook installation guide. Please contact Ekatra Foundation through the website for technical questions.

અનુક્રમણિકા

પાવનકારી સ્મરણયાત્રા

સાધનાનું પરોઢ

1. બાપુજીના સાંનિધ્યમાં

2. ફીનિક્સ

3. વિકરાળ અને પ્રેમાળ

4. વાનરટોળી

5. જીવનનો પાયો

6. ખેતરાઉ નિશાળ

7. ભજનનું ભાતું

8. જન્મભૂમિવ્રત

9. ઉમંગભર્યું ફીનિક્સ

10. બાપુજી ગયા

11. આભ ફાટ્યું

12. તપોધન મગનકાકા

13. નવાં ફીનિક્સવાસીઓ

14. આદર્શ કેદી

15. गांडी महाराज के यहां

16. સૂર્ઝાઈ

17. હડતાળિયાઓની વિદાય

18. છૂટ્યા!

19. વીંધાયેલું હૈયું

20. રેલવે હડતાળ

21. માની શિખામણ

22. કસ્તૂરબાની મરણપથારી

23. લડવાનો નિરધાર

24. બે દેવદૂત

25. એ સાધના

26. आजु धन्य मैं....

પાવનકારી સ્મરણયાત્રા

પૃથ્વીના ખંડોમાં વિસ્તાર તેમ જ વસ્તી બેયની ગણતરીએ સૌથી મોટો છે એશિયા. એકલા વિસ્તારમાં તેની પછી આવે છે આફ્રિકા ખંડ, જેનું કદ ભારતના કરતાં લગભગ નવ ગણું મોટું છે. એ આફ્રિકા ખંડના પચાસેક મુલકો પૈકી એક છે દક્ષિણ આફ્રિકા નામનો દેશ. તેનો વિસ્તાર ભારતના ત્રીજા ભાગ જેટલો છે, પણ ભારતની વસ્તીના બાવીસમા ભાગ જેટલા જ લોકો આજે ત્યાં વસે છે. આ દક્ષિણ આફ્રિકા અને ભારત વચ્ચે કાળભગવાને એક અનોખો સંબંધ બાંધી આપેલો છે.

દક્ષિણ આફ્રિકાની મૂળ વસ્તી હબસી લોકોની. યુરોપીયનો ત્યાં પહેલવહેલા ગયા 17મી સદીમાં. પ્રથમ નેધરલેંડે ત્યાં પગદંડો જમાવ્યો, તે પછી બ્રિટને. દેશના જુદા જુદા ભાગ કબજે કરતાં કરતાં એ બેની વચ્ચે અથડામણો થઈ. આખર જતાં દક્ષિણ આફ્રિકા બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યું.

દક્ષિણ આફ્રિકા ઉપર ગોરાઓનું રાજ્ય ચાલતું હતું ત્યારે હિંદુસ્તાનથી પણ કેટલાક લોકો ત્યાં ગયેલા, તેની વાત જાણવા જેવી છે. ત્યાંની જમીન ખૂબ ફળદ્રૂપ હતી, ત્યાં વરસાદ પૂરતો હતો; એટલે શેરડી, ચા, કોફી વગેરેના કીમતી પાકની સરસ ખેતી થઈ શકે તેમ હતી. પણ બંદૂકના જોરે જેમણે ત્યાં રાજ જમાવેલું તે ગોરાઓની વસ્તી બહુ થોડી હતી. વિશાળ પાયા પર ખેતી કરવી હોય તો મજૂરો જોઈએ. ત્યાંના વતની હબસીઓને એવી મજૂરી કરવા માટે ગોરાઓએ લલચાવ્યા ને પછી ડરાવ્યા પણ ખરા. પણ વનવાસી હબસીઓને બહુ મહેનત કરવાની ટેવ નહીં. એ માંડ છએક મહિના કામ કરે, તો વરસભરનું ગુજરાન ચાલે તેટલું ધરતીમાતા તેમને આપી રહેતી. ત્યારે પછી એ બીજાને ત્યાં મજૂરી કરવા શીદને જાય?

એટલે પછી દક્ષિણ આફ્રિકાના ગોરા માલિકોએ હિંદુસ્તાન પર રાજ ચલાવતા પોતાના જાતભાઈઓની મદદ માગી. અને હિંદની અંગ્રેજ સરકારે હિંદી મજૂરોથી ભરેલી પહેલી સ્ટીમર 1860ની આખરમાં દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચાડી. આ મજૂરો સાથે “એગ્રીમેન્ટ” (કરાર) કરવામાં આવતું કે પૂરાં પાંચ વરસ મજૂરી કર્યા પછી એ હિંદ પાછા આવી શકે, અથવા તો દક્ષિણ આફ્રિકામાં રહીને નોકરીધંધો કરી શકે. “એગ્રીમેન્ટ”નું લોકભાષામાં થયું “ગિરમીટ”, અને એવા કરાર હેઠળ ત્યાં મજૂરી કરવા ગયેલા લોકો “ગિરમીટિયા”ના નામે ઓળખાયા. પાંચ વરસની મુદત પૂરી થતાં કેટલાક પોતાના વતનમાં પાછા ફરતા, અને કેટલાક દક્ષિણ આફ્રિકામાં સ્થિર થવાના પોતાના હકનો ઉપયોગ કરતા.

આ મજૂરોની પાછળ હિંદીઓનો એક બીજો વર્ગ દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચ્યો તે વેપારીઓનો. હિંદથી સ્ટીમરમાં દક્ષિણ આફ્રિકા જતાં હિંદી મહાસાગરમાં મોરીશિયસ નામનો ટાપુ-દેશ આવે છે. ત્યાંના બ્રિટિશ રાજકર્તાઓ પોતાનાં શેરડીનાં ખેતરો પર કામ કરવા માટે આ પહેલાં હિંદથી મજૂરો લઈ આવેલા. એ મજૂરોની પાછળ હિંદી વેપારીઓ પણ મોરીશિયસ ગયેલા, અને એ ટાપુમાં હજારો હિંદીઓની વસ્તી થઈ ગયેલી. હવે દક્ષિણ આફ્રિકામાં પણ હિંદી મજૂરો ગયાના ખબર મોરીશિયસમાં ફેલાતાં ત્યાંના વેપારીઓ આ નવી ભૂમિમાં જવા લલચાયા. ત્યાં પણ વેપાર ચલાવીને એમણે સારી કમાણી કરી, તેના સમાચાર એ મેમણ વેપારીઓના વતન પોરબંદર વિસ્તારમાં પ્રસર્યા, એટલે કાઠિયાવાડમાંથી બીજા મેમણ વેપારીઓ પણ દક્ષિણ આફ્રિકા સુધી જવા લાગ્યા.

પોરબંદરની દાદા અબ્દુલ્લા નામની એક મોટી મેમણ પેઢીએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં સારો એવો વેપાર જમાવ્યો. તેમની અને તેમના હરીફની વચ્ચે એક મોટી રકમનો કેસ અદાલતમાં ચાલતો હતો. આ વેપારીઓ ઝાઝું અંગ્રેજી જાણે નહીં, એટલે તેમના ગોરા વકીલોને પોતાની વાત સમજાવી શકે એવા કોઈ કાઠિયાવાડી વકીલની એમને જરૂર હતી. તે અરસામાં લંડન જઈ તાજા બેરિસ્ટર થઈ આવેલા રાજકોટના મોહનદાસ ગાંધી તરફ એમનું ધ્યાન ગયું. અને એક વરસની બંધણીથી એમણે મોહનદાસને 1893માં દક્ષિણ આફ્રિકા બોલાવ્યા.

આફ્રિકા પહોંચતાંની સાથે આ બેરિસ્ટરે જોયું કે હિંદીઓ સામે ગોરાઓ ડગલે ને પગલે રંગભેદ કરતા હતા. હિંદી વેપારીઓ ગોરાઓને આંખના કણાની જેમ ખૂંચતા હતા. એટલે એ દેશમાંથી એમનો પગ ઊખડી જાય એવા જાતજાતના હિંદી-વિરોધી કાયદા ગોરાઓની સરકારે કરવા માંડેલા. આવા કાયદાઓના અન્યાય વિશે ત્યાંના હિંદીઓને જાગ્રત કરવાનું, અને પછી પોતાના હક માટે લડવા તેમને તૈયાર કરવાનું, બિલકુલ અણધારેલું કામ બેરિસ્ટર મોહનદાસ ઉપર આવી પડ્યું. એટલે એક જ વરસ માટે ત્યાં ગયેલા તેને બદલે એકંદર એકવીસ વરસ સુધી એ દેશમાં એમનું રોકાણ લંબાયું. તે દરમ્યાન અન્યાય સામે શાંતિપૂર્વક લડવાનું, જાતે દુ:ખ વેઠીને અન્યાય કરનારામાં રહેલી માનવતા જગાડવાનું, “સત્યાગ્રહ” નામનું અદ્ભુત શસ્ત્ર તેમણે તૈયાર કર્યું. એમની દોરવણી હેઠળ દક્ષિણ આફ્રિકાના હિંદીઓએ તે સફળતાપૂર્વક વાપરી બતાવ્યું. છેવટે 1914માં આફ્રિકા કાયમને માટે છોડીને મોહનદાસ ગાંધી પોતાની માતૃભૂમિ ભણી રવાના થયા.

દક્ષિણ આફ્રિકાના હિંદીઓની સત્યાગ્રહની લડત જગતના ઇતિહાસમાં અનોખી હતી. હિંદ આવ્યા પછી, એ લડતના સુકાની તરીકે ગાંધીજીએ તેની કથાનાં કેટલાંક પ્રકરણો પોતે 1924માં યરવડા જેલમાં હતા ત્યારે લખ્યાં. તેમના અઠવાડિક ‘નવજીવન’માં એ હપ્તાવાર છપાયાં. બાકીનાં પ્રકરણો એમણે પછીને વરસે પૂરાં કર્યાં. એ બધાં ‘દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ’ નામે પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયાં. ત્યાર બાદ ‘સત્યના પ્રયોગો’ નામે પોતાની આત્મકથા ગાંધીજીએ લખી, તેમાં પણ દક્ષિણ આફ્રિકાના તેમના અનુભવો રજૂ થયા.

પરંતુ એ બે પુસ્તકો લખાયાં તે પહેલાં ઘણાં વરસે ગાંધીજીના સાબરમતી આશ્રમની રાષ્ટ્રીય શાળાના એક કિશોર વિદ્યાર્થીએ દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહ-કાળનાં પોતાનાં સ્મરણો શાળાના હસ્તલિખિત માસિક ‘મધપૂડો’ના અંકોમાં લખવા માંડ્યાં હતાં. તેણે જોયું કે ગાંધીજી વિશેની નાનીમોટી વાતો સાંભળવામાં સૌને મજા પડતી.

એ કિશોરનું નામ પ્રભુદાસ. એના દાદા ખુશાલચંદ ગાંધી તે ગાંધીજીના પિતરાઈ મોટા ભાઈ. પ્રભુદાસના કાકા મગનલાલ અને પિતા છગનલાલ એમના મોહનદાસકાકાના નિમંત્રણથી અનુક્રમે 1902 અને 1903માં દક્ષિણ આફ્રિકા ગયેલા. 1905માં ત્યાં ગાંધીજીએ ફીનિક્સ આશ્રમની સ્થાપના કરી ત્યારે બેય ભાઈઓ તેમાં જોડાઈ ગયા. અને પછી બન્નેનાં કુટુંબો પણ હિંદથી ફીનિક્સ રહેવા ગયાં. તેમાં ચાર વરસનો બાળક પ્રભુદાસ પણ હતો.

ફીનિક્સ આશ્રમમાં ગાંધીજી શું કરતા, કેવી મજૂરી કરતા, બાળકોને કેમ ભણાવતા, તોફાની વિદ્યાર્થીઓને કેમ વશ કરતા, નાનીમોટી મુસાફરીઓમાં સૌને કેવો આનંદ કરાવતા અને આશ્રમવાસી ભાઈબહેનોને સત્યાગ્રહ કરી જેલ જવાને કેવી રીતે તૈયાર કરતા – એ બધી વાતો યાદ કરીને આ પ્રભુદાસે સાબરમતી આશ્રમમાં લખવા માંડેલી.

હસ્તલિખિતિ ‘મધપૂડો’ પછી એ લેખમાળા ‘જીવનનું પરોઢ’ નામે ‘કુમાર’ માસિકમાં હપ્તાવાર પ્રકાશિત થવા લાગી. એનું 600 પાનાંનું પુસ્તક 1948માં બહાર પડ્યું. એટલું મોટું પુસ્તક જેઓ ન વાંચી શકે તેમને માટે 323 પાનાંની તેની સંક્ષિપ્ત આવૃત્તિ 1969ના ગાંધી શતાબ્દી વરસમાં પ્રગટ થઈ. વળી એનાથીયે નાનો 170 પાનાંનો લઘુ સંક્ષેપ 1973માં પ્રભુદાસ ગાંધીએ તૈયાર કર્યો, તેની 12,000 નકલોનો ફેલાવો થયો.

મૂળ પુસ્તક અને ઉપલા બન્ને સંક્ષેપો ઘણા વખતથી અપ્રાપ્ય છે. છેલ્લો લઘુ સંક્ષેપ આજે ફરી છપાય તો તેની કીમત રૂ. 25 ઉપર થઈ જાય. પણ નવી પેઢીના હજારો કિશોરોના હાથમાં મૂકવું હોય તો આ ‘જીવનનું પરોઢ’ બને તેટલી ઓછી કીમતે આપવું જોઈએ. એટલે એ લઘુ સંક્ષેપને પણ ટૂંકાવીને એંશીએક પાનાંના લઘુતમ અંતિમ સંક્ષેપનું પ્રકાશન ગાંધીજીની સવાસોમી જન્મજયંતી પ્રસંગે હવે 1995માં થાય છે. નવી પેઢીના કિશોરોના હાથમાં ગાંધીજી વિશે પહેલવહેલું કોઈ પુસ્તક મૂકવું હોય તો આ ‘જીવનનું પરોઢ’ છે, એમ મને લાગે છે. ‘આત્મકથા’ની પણ પહેલાં આ વાંચવા જેવું છે. આજના કિશોરો લાંબું વાંચી શકે તેવું નથી. એટલે તો મૂળ પુસ્તકના લગભગ દસમા ભાગ જેટલો સાવ ટૂંકો તેનો આ સંક્ષેપ હવે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતનાં માબાપો અને શિક્ષકો આ પુસ્તક વાંચશે, તો એક કિશોરે મહાત્મા ગાંધીના સહવાસમાં ગાળેલા બાળપણની આ પાવનકારી સ્મરણયાત્રા બીજા લાખેક કિશોરોના હાથમાં ગાંધી સવાસોના આ વરસમાં પહોંચતી કરવાની હોંશ તેઓ અનુભવશે.

ગુરુ નાનક જયંતી : 15 એપ્રિલ, 1995

મહેન્દ્ર મેઘાણી

તા.ક. આ પુસ્તક છપાઈ રહે તે પહેલાં, તા. 6 મે, 1995એ, શ્રી પ્રભુદાસ ગાંધીનું 94 વરસની વયે રાજકોટમાં અવસાન થયું. ભારતમાતાની સેવા માટે દૂર દૂરના દક્ષિણ આફ્રિકામાં જે ઊંચા ખવાસના “તરવરિયા તોખાર” મહાત્મા ગાંધીના હાથ નીચે તૈયાર થયેલા, તેમાંના લગભગ અંતિમ ગણાય એવા આ પવિત્ર પુરુષે વિદાય લીધી. ગાંધીજીના ચરિતામૃતની સાથે ઘૂટાયેલી એમના બાળજીવનની આપવીતી 'જીવનનું પરોઢ'નું મૂળ સ્વરૂપે પારાયણ અનેક કુટુંબોમાં જ્યારે થતું હશે, એવો દિવસ જરૂર આવશે; અને તે પ્રભુદાસ ગાંધીનું અનોખું સ્મારક બનશે.

મ.મે.

સાધનાનું પરોઢ

આ આખી ચોપડીમાં પ્રભુદાસના મનમાં રહેલી બાપુભક્તિ અખંડપણે તરી આવે છે.

ગાંધીજીએ પોતે દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનો ઇતિહાસ લખ્યો છે. ત્યાંની જેલના અનુભવો લખ્યા છે. એમની આત્મકથામાં પણ એ વખતનો ઇતિહાસ આવી જાય છે. ફીનિક્સ આશ્રમનો ભાર અમુક અંશે ઊંચકનાર શ્રી રાવજીભાઈએ 'ગાંધીજીની સાધના' અને 'જીવનનાં ઝરણાં' એ બે ચોપડીમાં જે આપ્યું છે તે ઘણું જ અસરકારક છે. અને છતાં એ બધી ચોપડીઓમાં કેટલીક વસ્તુઓ રહી જ ગયેલી, જે પ્રભુદાસે 'જીવનનું પરોઢ'માં આપી છે. ગાંધીયુગના ઇતિહાસકારોમાં તેમ જ ગાંધીજીવનના ચરિત્રલેખકોમાં પ્રભુદાસે આ ચોપડી લખી કાયમનું સ્થાન મેળવ્યું છે.

ગાંધીજીના પુરુષાર્થનો ઇતિહાસ આ ચોપડીમાં આવતો હોવાથી એનું મહત્ત્વ છે જ. ગાંધીકુટુંબનો આવશ્યક ઇતિહાસ આમાં સુંદર રીતે આવે છે. અને એ રીતે ગાંધીજીની આત્મકથામાં રહેલી ન્યૂનતા પૂરી થાય છે. પણ કેવળ સાહિત્ય તરીકે પણ ગુજરાતી સાહિત્યમાં આ ચોપડીએ એક ઉત્તમ આદર્શ રજૂ કર્યો છે. કુદરત સાથે – ઘાસપાન, ફળફૂલ, પંખી અને વાદળાં સાથે – તદાકાર થવાનો આનંદ જ્યારે પ્રભુદાસ વર્ણવે છે, ત્યારે તો એની કલમનું સામર્થ્ય સોળે કળાએ પ્રગટ થાય છે. કુદરતના વર્ણનમાં પ્રભુદાસ જેટલો ફાવે છે, તેટલો જ મનોવિશ્લેષણમાં પણ ફાવે છે.

વાચકો આ ચોપડી ગાંધીજીના જીવનના એક પાસાના ચિતાર તરીકે જ વાંચશે. પણ ખરું જોતાં 'જીવનનું પરોઢ' એ પ્રભુદાસના બાળપણની સ્મરણયાત્રા છે. એમાં બાલમાનસવિકાસનું અને એમાં આવતી વિકૃતિનું પારદર્શક ચિત્ર છે. કેળવણીકારોની અને અનેકાનેક માબાપોની આંખ ઉઘાડે એવી માહિતી આમાં છે.

આપણે આ ચોપડીમાંથી કેવળ સાહિત્યરસ કે જીવનરસ જ ચાખવાના નથી, આપણે એમાંથી પ્રયોગરસ પણ ચૂસવાનો છે.

કાકા કાલેલકર

1. બાપુજીના સાંનિધ્યમાં

બાપુજી [ગાંધીજી] 1893માં દક્ષિણ આફ્રિકા ગયેલા. ત્યાંથી 1901માં સ્વદેશ આવી રાજકોટમાં વકીલાત જમાવવાનો પ્રયાસ એમણે કર્યો, ત્યારે પિતાશ્રીને એમના પ્રસંગમાં આવવાની તક મળી. બાપુજીના સમાગમમાં આવતાંની સાથે પિતાશ્રી તેમના પ્રવાહમાં વહી ગયા. ગંગાના વેગવાન પ્રવાહમાં નાનાસરખા ઝરણાનો જેમ પત્તો ન લાગે, તેમ પછી પિતાશ્રીનું જાણે જુદું જીવન રહ્યું જ નહીં.

મગનકાકા અમદાવાદમાં મેટ્રિકની પરીક્ષા આપી મુંબઈ ગયેલા. ભવિષ્યમાં શા ધંધે વળગવું, એ ચર્ચા માટે બાપુજીએ તેમને ત્યાં તેડાવ્યા હતા. બરાબર એ જ વખતે બાપુજીને દક્ષિણ આફ્રિકા તાકીદે પાછા બોલાવતો તાર મળ્યો. મગનકાકાને બાપુજીએ અણધાર્યું કહ્યું, “ચાલો, મારી સાથે આવતા હો તો લઈ જાઉં.”

મગનકાકાએ જવાબ આપ્યો : “મને આપની સાથે આવવું બહુ ગમે. હું તૈયાર છું.”

દક્ષિણ આફ્રિકા પહોંચીને બાપુજીએ મગનકાકાને ટોંગાટ નામના કસબામાં મોકલ્યા. ત્યાં એમના પિતરાઈને ત્યાં મગનકાકા દુકાનદારી શીખ્યા. આ પછી ચારેક મહિને પિતાશ્રી પણ દક્ષિણ આફ્રિકા ઊપડી ગયા. ત્યાં ડરબન શહેરમાં ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’ પત્રના સંપાદક શ્રી મદનજી સાથે પરિચય થયો. એમણે ધીમે ધીમે છાપાનો ભાર પિતાશ્રીને સોંપવા માંડ્યો. આમ પિતાશ્રી ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’ના ઉપતંત્રી બન્યા.

એક વાર બાપુજી કામ પ્રસંગે ડરબન આવ્યા ત્યારે મદનજીભાઈએ કહ્યું, “હું હવે દેશ જવા માગું છું.” ચર્ચાને અંતે એમ ઠર્યું કે શ્રી મદનજી પાસેથી કારભાર સંભાળી લેવો. આ રીતે એમના ઇન્ટરનેશનલ પ્રિંટિંગ પ્રેસના બાપુજી માલિક બન્યા.

આઠ દિવસમાં પાછા આવવાનું કહી બાપુજી ત્યારે જોહાનિસબર્ગ ઊપડી ગયા. ત્યાંથી પાછા ડરબન આવવા નીકળ્યા ત્યારે ટ્રેન ઊપડતી વખતે, જોહાનિસબર્ગમાંના નવા અંગ્રેજ મિત્ર મિ. પોલાકે રસ્કિનનું ‘અન-ટુ ધિસ લાસ્ટ’ નામનું પુસ્તક એમના હાથમાં મૂક્યું. આ પુસ્તકે બાપુજીના મનમાં ઘોળાઈ રહેલા વિચારોને મૂર્ત સ્વરૂપ આપ્યું. આખી રાત તેમને ઊંઘ ન આવી. ખેડૂતનું ગ્રામજીવન ધારણ કરવાનો તેમણે નિશ્ચય કર્યો.

બીજે દિવસે બાપુજીએ પોતાની કલ્પના તથા યોજના પિતાશ્રીને સમજાવી અને તેમાં સાથ આપવાની માગણી પિતાશ્રી પાસે કરી. પિતાશ્રી કહે છે કે, “રસ્કિને દર્શાવેલા ઉત્તમ જીવનના આદર્શો સાચા લાગ્યા. ફળબાગ બનાવવો, મહેનતુ અને સાદું જીવન ગાળવું, છાપા દ્વારા લોકસેવા કરવી, પોતાની કમાણીને ઘણી સીમિત રાખવી, અને સૌથી વિશેષ તો બાપુજીનું સાન્નિધ્ય સેવવું, એ બધું મને બહુ રુચિકર અને કલ્યાણકારી લાગ્યું. એટલે બાપુજીની વાત મેં સ્વીકારી. ચાર-છ દિવસમાં તો બાપુજીએ ફીનિક્સવાળી જમીન ખરીદી લીધી અને ત્યાં જવાની તડામાર તૈયારી ચાલવા લાગી.”

થોડા દિવસ પછી ફીનિક્સમાં છાપખાના જોગું છાપરું તૈયાર થઈ ગયું, એટલે ડરબનથી છાપખાનાને ફીનિક્સ ફેરવી નાખવામાં આવ્યું. એ વખતે ફીનિક્સમાં રહેવાને ઘર ન હતાં. છાપખાનાનાં મશીનો અને કાગળિયાં માંડ સચવાય એટલું એક છાપરું હતું. ડરબનમાં પ્રેસમાં કામ કરનારાઓમાંના ઘણા આવી સૂની જગ્યાએ રહેવા ન આવ્યા. બાપુજીએ જે નવા લોકોને ફીનિક્સમાં નોતર્યા, તેમાં મગનકાકા આવ્યા. આ રીતે મારા પિતા અને કાકા સાથે રહી કામ કરવા લાગ્યા.

2. ફીનિક્સ

નકશામાં જોઈશું તો આખા શરીરમાં જેવડો પગનો અંગૂઠો, તેવડો દક્ષિણ આફ્રિકામાં નાતાલ પ્રાંત દેખાશે. એમાં સાગરનાં પાણીથી દસેક કિલોમીટર અંદરના ભાગમાં ફીનિક્સ સ્ટેશન. એ સ્ટેશનથી ચાર કિલોમીટર દૂર બાપુજીએ ખરીદેલી 40 હેક્ટર જમીન, એ અમારું ફીનિક્સ ખેતર. વિષવવૃત્તથી ઉત્તરે જેટલું હરદ્વાર, તેટલું દક્ષિણે ફીનિક્સ. જમીન ખરીદી ત્યારે તેના ઘણાખરા ભાગમાં મોટું બીડ જ હતું. એકાદ હેક્ટર સિવાય એમાં ભાગ્યે જ એવો કટકો હતો કે જેના પર હળ કે કોદાળી ચાલ્યાં હોય. આખી જમીન ઢોળાવવાળા ટેકરાઓની બનેલી હતી. ઘણીખરીની માટી કાળી હતી. સાવ વણખેડાયેલી હોવાને કારણે આ માટીમાં બહુ કસ હતો. વરસાદ ધોધમાર પડતો. સાવ કોરા મહિના તો વરસમાં ભાગ્યે જ ત્રણ હોય.

જમીનના એક ખૂણા પર જૂની વાડી હતી, જેમાં ઘરડાં થઈ ગયેલાં ફળઝાડ હતાં. બીજે ખૂણે બાવળની ગીચ ઝાડી હતી, તેમાં તડકો ભાગ્યે જ પહોંચતો. હરણ, શિયાળ ને શાહુડી જેવાં પ્રાણીઓનું તે આશ્રયસ્થાન હતું. આ સિવાય આખી જમીન ઉપર ઘાસ જ ઘાસ હતું. અંદર માણસ ઊભો હોય તો પણ તે ક્યાં છે એ જણાય નહીં, એટલું ઊંચું અને ઘાટું એ બીડ હતું. એક નાનું નાળું અનેક વળાંકો લેતું ત્યાંથી પસાર થતું હતું, તેની બંને બાજુએ મોટાં મોટાં ઝાડ હતાં. નાળા પરનો છાંયો બપોરે પણ નહોતો ખસતો.

પક્ષીઓના કલરવ સિવાય બધું સૂનકાર અને ભેંકાર હતું. અમારી જમીન પછીની ટેકરીઓ ઉપર એક, બે કે ત્રણ કિલોમીટરને છેટે છેટે ઝુલુઓનાં કે ગિરમીટમાંથી છૂટેલા હિંદીઓનાં એકએક-બેબે ઝૂંપડાં હતાં, અને તેમાંથી રાત પડ્યે તાપણાં દેખાતાં. પૂર્વમાં અને દક્ષિણમાં દૂર સુધી જંગલ ને બીડ હતાં.

ઋતુ ચોખ્ખી હોય ત્યારે ખુશનુમા રહેતી, પણ વરસાદ આવે ત્યારે ભારે ગાજવીજ કરી મુશળધાર વરસતો. શિયાળાનો પવન પણ સખત ફૂંકાતો. હિમ પડે ત્યારે પગનાં આંગળાં ખરી પડતાં લાગતાં.

આટલી સમૃદ્ધિમાંયે પીવાના પાણીનું દુ:ખ હતું. નાળાના પાણીમાં પાંદડાં સડે, એટલે તે ન પિવાય; અને રહેવાની જગ્યા ટેકરી પર હોવાથી ત્યાં કૂવોયે ન ખોદાય. ઘરનાં છાપરાંને પતરાંની મોટી ટાંકીઓ લગાડી તેમાં વરસાદનું પાણી ઝીલી લઈ રાંધવા ને પીવા સારુ સાચવવામાં આવતું. એ ખૂટે ત્યાં સુધીમાં તો ફરી વરસાદ આવ્યો હોય, એટલી મેઘરાજાની મહેરબાની હતી. બજાર ઠેઠ વીસ કિલોમીટર પર ડરબનમાં હતી. ત્યાંથી સામાન લાવવા અવારનવાર કોઈ જતું, અને એક ખચ્ચરગાડીમાં સ્ટેશનેથી એ આવતો.

આ ફીનિક્સમાં બાપુજીની ટુકડીએ ધામો નાખ્યો. સંતોષભર્યું સાત્ત્વિક ખેડૂત જીવન ગાળવાનો સંકલ્પ બાપુજીએ ફીનિક્સવાસીઓના અંતરમાં પ્રગટાવ્યો. નાળાને કાંઠે છાપખાનાનું છાપરું ઊભું કરવામાં આવ્યું. છાપખાનું ચાલુ થયા પછી ધીમે ધીમે સૌએ રહેવાની સગવડો કરવા માંડી. આ બધા પૂરા પગારે નહોતા આવ્યા, મહિને ત્રણ જ પાઉંડ લેવાનું ધોરણ એમણે સ્વીકાર્યું હતું. ઉપરાંત દરેક કાર્યકરને ફળ અને શાકની ખેતી કરવા સારુ અરધો હેક્ટર જમીન આપવામાં આવી હતી. સૌએ પોતપોતાની જમીનમાં પતરાંનો એક એક ઓરડો બાંધ્યો. બે સુતારો મદદમાં હતા. જેનું મકાન બંધાતું હોય તેની મદદમાં સાંજસવાર બીજા ભાઈઓ જતા. સૌએ મકાન પોતાની જમીનના ઊંચામાં ઊંચા ભાગ પર બનાવ્યાં હતાં, આથી મકાન છેટાં છેટાં બન્યાં હતાં. પોતપોતાના ભાગમાં આવેલું ઘાસ ધીમે ધીમે કાઢી નાખીને જમીન ખેડવાલાયક બનાવવાનો શ્રમ સૌ નિયમિતપણે કરતા હતા.

આમ ફીનિક્સમાં પગ જમાવવામાં અને ત્યાં માણસ વસી શકે એવું તેને બનાવવામાં એક વરસ તો પાણીવેગે વહી ગયું. દસેક નાનાં ઘર ઊભાં થયાં, એટલે છડા રહેનારા ફીનિક્સવાસીઓને પોતપોતાના કુટુંબને લઈ આવવાનું બાપુજીએ સૂચન કર્યું. કાકા તો માતપિતાને મળ્યા વિના જ, ઓચિંતા, મુંબઈથી ત્રણ વરસ પહેલાં નીકળેલા; તેથી તેમને મળવા તેમ જ મારાં બા અને કાકીને તથા મને ફીનિક્સ લઈ જવા એ રાજકોટ આવ્યા.

3. વિકરાળ અને પ્રેમાળ

અમે ફીનિક્સ પહોંચીને પતરાંના એક ઓરડામાં રહેવા માંડ્યું. આસપાસ જંગલમાં એકલા રખડવાની મારી હિંમત ન હતી. એટલે આખો વખત મારે મારી બા પાસે જ બેસી રહેવું પડતું.

થોડા વખત પછી ઘરમાં પાટી-પેન આવતાં આ કંટાળામાં વધારો થયો. હવે તો હું પાંચ વરસનો “ઢાંઢો” થયો હતો, છતાં મને ભણતાં નહોતું આવડતું! આથી આખા ઘરનો હું ગુનેગાર થઈ પડ્યો. જેને જોઉં એનો ચહેરો મને ધમકાવતો જણાય. દિવસમાં ત્રણ-ત્રણ કે ચાર-ચાર વાર મારે રસોડાના ઉંબરા પર કે પગથિયાં પર સ્થિર બેસી, પેટમાં ગોઠણ ઘાલી, તે પર પાટી ટેકવી એકડો ઘૂંટવો પડતો.

મારી બાએ માંડી દીધેલા એકડા ઉપર ટચુકડી પેન વડે મારે એકડાની એ પાતળી લીટીને ઘૂંટતાં ઘૂંટતાં ખૂબ જાડી કરવી પડતી. જો એ આકૃતિ જરા પાતળી રાખી બાને પાટી બતાવું તો બા ખૂબ ચિડાતી, ધમકાવતી અને પાછો બેવડા વખત સુધી મારી પાસે એકડો ઘૂંટાવતી. છેવટે જ્યારે મને બહુ ગમગીન થઈ ગયેલો ભાળતી, ત્યારે મારા હાથમાંથી પાટી આંચકી લઈ મને રમવા જવાનું કહેતી. પરંતુ આવી રીતે છુટ્ટી મળવા છતાં હું હોંસભેર કૂદવા-રમવાને બદલે ઘરની બાજુમાં સહેજસાજ ટહેલતો રહેતો.

રોજ આકાશમાંથી અંધારું ઊતરતું જતું તેમતેમ મારી કઠણાઈ વધતી. એકડે-એકથી પાઠ લેવી પડતી. આણંદલાલકાકાને ઘેરથી મારાથી વરસેક નાની વિજયા અમારે ત્યાં આવતી તે તો કડકડાટ પાઠ બોલી જતી, અને મારી ખૂબ ભૂલો પડતી. એક તો હું મોટો અને વળી છોકરો! આથી મારી ભૂલો પાઠ લેવડાવનારને અસહ્ય થઈ પડતી! ડગલે ને પગલે, “શરમાતો નથી, શરમાતો? તારા કરતાં તો આ છોકરી હોશિયાર છે!” “સાવ ઘોઘો છે ઘોઘો!” ઇત્યાદિ તીખાં વેણ સાંભળવાં પડતાં. આવાં વાક્યો મારા હૃદયમાં બહુ ઊંડે ઊતરી જતાં અને મનમાં ને મનમાં હું ચીમળાઈ જતો. રોજ ઊઠીને મારા પરના આ ઠપકા ચાલુ રહ્યા તેને પરિણામે મને આંક આવડવાને બદલે એ બહુ અળખામણા થઈ પડ્યા, અને જાતે હોશિયાર થવાની આકાંક્ષા સેવવાને બદલે હું વિજયાની હોશિયારીનો દ્વેષ કરવા લાગ્યો.

ભણાવે ત્યારે મારી બા તો મને કડવી લાગતી જ; પણ પછી મગનકાકાએ મને પોતાના હાથમાં લીધો ત્યારે તેઓ કાકા નહીં પણ દુશ્મન સમા લાગવા માંડ્યા. એમના મારની બીકે મને રાતદહાડો ગભરાટ રહ્યા કરતો.

દિવસ આખો છાપખાનામાં તથા ખેતરમાં કામ કરી મગનકાકા થાકીને ઘેર આવ્યા હોય, એવી સ્થિતિમાં મારી એકડા બોલવાની ભૂલો સાંભળી એમને ક્રોધ આવતો. તેઓ મારા પર ધસી આવતા અને પોતાના બધા બળથી મારો કાન પકડી એવો સખત આમળો ચડાવતા કે હું જમીનથી અદ્ધર ઊંચકાઈ જતો. થોડી મિનિટમાં ક્રોધનું એ પૂર વધતું અને ઘણના ઘા જેવા બેપાંચ તમાચા મારા ગાલ પર આવી પડતા. ગાલ પર ગમે તેટલી બળતરા થતી હોવા છતાં, એ પંપાળવા માટે મારાથી હાથની અદબ ન છોડાતી. આંખમાંથી પાણી વહી જતાં હોય, પણ મૂર્તિ સમ ઊભા રહી મોઢેથી પાઠ લેવાનો પ્રયાસ મારે ચાલુ જ રાખવો પડતો. પણ ભયને કારણે તો, જે કંઈ આવડતું તેયે ભુલાઈ જતું. પરિણામે કાકાનો ક્રોધ પ્રજ્વળી ઊઠતો અને વરંડામાં પડેલી લાકડાની પેટી ખાલી કરી તેઓ મને અંદર ધકેલી દેતા. તમાચા વગેરેના મારથી મને જે ત્રાસ ન થતો, તે પેટીમાં પુરાતાં થતો. એ તાડનનું ને પેટીમાં પુરાવાનું નિમિત્ત કેટલીક વાર એટલું જ હોય કે ચોપન અથવા ચોરાણુનો ઉચ્ચાર હું સરખી રીતે ન કરી શક્યો હોઉં.

બીજા એક પ્રસંગે હડહડતું જૂઠું બોલીને મેં મગનકાકાને બહુ ઉશ્કેરી મૂક્યા હતા. અમારા રસોડામાં હાથ ધોવા માટે નળવાળું એક પીપ રહેતું. એક વાર ઘરમાં કોઈ ન હતું ત્યારે અમારી ટોળીને હું રસોડામાં લઈ ગયો. “ચાલો, બધાને મજા બતાવું” એમ કહી અભરાઈ ઉપરથી મેં લાલ દવા(પરમેંગેનેટ ઓફ પોટાશ)નું પડીકું ઉતાર્યું અને મૂઠો ભરીને એ પીપમાં નાખી, કડછીથી હલાવી પાણી લાલ કર્યું. પછી નળ ખોલી રાતા પાણીનો દદોડો બધાને બતાવ્યો. તેમાં પોતાના હાથ લાલ કરવાની મજા સૌએ લીધી. અમે બહાર રમવા જતા રહ્યા.

સાંજે મગનકાકાએ ઘેર આવી હાથ ધોવા જતાં લાલ પાણી જોયું. મને બોલાવ્યો અને પૂછયું : “આ પાણી કોણે બગાડ્યું?”

મેં જવાબ તૈયાર રાખેલો તે પ્રમાણે કહ્યું : “મને ખબર નથી.”

“જૂઠું કેમ બોલે છે? સાચેસાચું કહી દે. જૂઠું બોલ્યો તો ખબરદાર!"

“મને ખબર નથી.”

બસ, આ સંવાદનું રૂપ બદલાયું જ નહીં. ધમકી પછી માર શરૂ થયો. કાન અમળાયો, થપાટો વાગી, પણ હું એકનો બે ન થયો. એ વખતે હું સાવ નાનો ન હતો. મારામાં એક જાતનું મનોબળ પેદા થયું હતું. એ દહાડે હું છેલ્લે પાટલે જઈને બેઠો. સાચું કહેતાં પણ માર પડવાનો, ને ખોટું કહેતાં પણ. એક વાર ખોટું કહ્યું, તે સાચું ઠરાવવા મેં ખોટું જ બોલ્યે રાખવાની હઠ પકડી. મગનકાકાએ ખોટું બોલવાની ખો ભુલાવવાના ઉપાય આદર્યા. મને મારી મારીને પાયખાનામાં પૂર્યો. તેમાંથી કાઢી ફરી માર્યો, ફરી પૂર્યો; અને છેવટે તેમનો ગુસ્સો એટલો ઊકળ્યો કે એક ઓરડાના ખૂણામાં ગૂણિયું પાથરી આખી રાત ત્યાં પડ્યાં રહેવાનો હુકમ કર્યો. થોડી વારમાં ફરી પાછા આવી મારી પાસેથી સાચી વાત જાણવાનો પ્રયાસ કર્યો. હું ન પીગળ્યો, એટલે તેમણે બહુ જ અસ્વસ્થ થઈ મારી છાતી પર ઘૂંટણ મૂક્યો અને ચપ્પુ હાથમાં લઈ મારું નાક કાપી લેવાની વાતથી મને ડરાવી મારી પાસે સાચું બોલાવવાની મહેનત કરવા લાગ્યા. તે દિવસે હું તેમનાથી યે અક્કડ બન્યો હતો. ગમે તેટલું દુ:ખ પડવા છતાં સાચું ન જ બોલવાની મેં મનમાં ગાંઠ વાળી હતી. “કાકા, છોડી દો, મને કંઈ ખબર નથી,” એ સિવાય હું કશું બોલતો નહોતો. કાકાએ સાંજના પાંચ વાગ્યે હાથ ધોવા માંડેલા; હવે અંધારું થઈ દીવાબત્તી થઈ ગયેલી. ત્રણ સાડાત્રણ કલાકના દ્વંદ્વયુદ્ધ પછી પણ ન મેં મારી પાપી હઠ છોડી, કે ન કાકાનો પુણ્યપ્રકોપ ઓસર્યો.

જ્યારે મારા પરનું આક્રમણ અત્યંત ત્રાસદાયક થઈ પડ્યું, ત્યારે મારી બાથી ન રહેવાયું. તેઓ ગુસ્સાભીની આંખે ધસી આવ્યાં અને કઠોર અવાજે એમણે કાકાને વાર્યા : “મગનલાલભાઈ, આ શું કરો છો? આવી રીતે કાંઈ છોકરાને મરાતું હશે? તમારે એને જીવતો રહેવા દેવો છે કે નહીં?”

તપેલીમાંથી ઊભરાઈ જતા દૂધમાં પાણી પડે, તેમ મગનકાકાના ગુસ્સા પર મારી બાનાં વેણે કામ કર્યું. તેમણે તરત મને પડતો મૂક્યો. પાંચેક મિનિટ સુધી ચર્ચા થઈ. હું ખૂણામાં ગૂણિયા ઉપર કાંપતો કાંપતો પડી જ રહ્યો. "આમ કરવાથી તો છોકરો વધારે જૂઠાબોલો થાય. તેની ભૂલ હોય તો સમજાવીને કામ લેવું જોઈએ. મારી મારીને જ બધું શીખવી શકાય, એવું નથી,” ઇત્યાદિ ગળગળાં વચનો સામે મગનકાકાએ માથું ઝુકાવી દીધું. પોતાનાં ભાભીને આટલું દુ:ખ થયેલું જોઈને તેમને અત્યંત ખેદ થયો. મારી બાનું હૈયું કકળી ઊઠ્યું હતું. તેણે મગનકાકાને શરમાવ્યા. તેઓ ત્યાંથી નમ્રતાપૂર્વક ચાલ્યા ગયા.

હું ધારું છું કે ત્યાર પછી મારા પર હાથ ન ઉગામવાનો મગનકાકાએ મનોમન નિશ્ચય કર્યો અને તેનું અક્ષરશ: પાલન કર્યું. આ કિસ્સા પછી તેમના હાથનો એકે તમાચો મારે ખાવો પડ્યો હોય, એવું સાંભરતું નથી.

ઉત્તરવયમાં મગનકાકાને પોતાનો એ ક્રોધ યાદ આવતો ત્યારે તેઓ અત્યંત દુ:ખી થઈ જતા. તેમનું હૃદય જ નહીં, રૂંવે રૂવું ઊંડા પસ્તાવાથી રડી ઊઠતું. હું એમનો ભત્રીજો છતાં, તેઓ પોતાની ભૂતકાળની એ ભૂલોની માફી માગતાં માગતાં એટલા તો ગદ્ગદ્ થઈ જતા, કે મને હાથ જોડવાનું જ ફક્ત બાકી રાખતા.

મગનકાકાની એ જ મહત્તા હતી. લાવા સમાન ઊકળતા ગુસ્સાવાળા છતાં, તેઓ પોતાના ઉપર આકરો અંકુશ રાખી શકતા અને લીધેલી પ્રતિજ્ઞા પાળી શકતા. એમના એ ગુણે આગળ જતાં એમને બાપુજીના સર્વપ્રથમ સેવકનું પદ અપાવ્યું.

મને ભય રહે છે કે, તેમણે ફીનિક્સમાં અમ બાળકો પર જે કડકાઈ રાખેલી તેની કહાણી લખવા આજે બેઠો છું, તેથી એમનો આત્મા સ્વર્ગમાં રહ્યો રહ્યો પસ્તાવાથી કકળી તો નહીં ઊઠે! પણ સાથે સાથે એયે આશા રાખું છું કે હું આ ફરિયાદરૂપે નહીં, ઇતિહાસરૂપે લખું છું; ડંખથી નહીં, ભક્તિથી લખું છું; અને બાપુજીના હાથ નીચે અમારા સૌના સંસ્કાર કેવી જાદુઈ રીતે બદલાતા ગયા તેની સાચી નોંધ અધૂરી ન રાખવા માટે જ એ ભૂતકાળને સજીવન કરું છું, એમ જોઈ તેમનો ઉદાર આત્મા મને ક્ષમા આપશે.

મારા પર વરસતી એ કઠોરતાએ મારા મગજનાં બારણાં નામમાત્ર પણ ખોલ્યાં નહીં, ઊલટું મારે માટે ઘરના દરવાજા પણ બંધ કરી દીધા. બા, કાકી, પિતા, કાકા, કોઈની પાસે બેસવું, તેમની સાથે વાતો કરવી, તેમની વાતો સાંભળવી, કશુંયે મને ગમતું નહીં. ભાણામાં પીરસાય તે ચૂપચાપ ખાઈ લઈ પાટી-પેનની ગુલામી સિવાયનો વખત ઘર બહાર બીજા માણસો પાસે વિતાડવા હું તલસતો. પણ બહારગામથી મહેમાન આવે તે દિવસ મને તહેવારનો થઈ પડતો, કારણ કે તે દિવસે ઘરમાં પ્રસન્નતા રહેતી. મગનકાકાનો મહેમાન સાથે વાર્તાવિનોદ ચાલતો. રાત પડ્યે ભજન-ગાન ચાલતાં, અને મને પાઠ લેવામાંથી મુક્તિ મળતી. વળી આવેલા મહેમાન મારી સાથે પણ ગંમત કરતા. પરંતુ એમ મહેમાન તો કોક જ વાર આવતા.

પવન, આંધી અને વાવાઝોડું ઉગ્ર રૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે તે મોટાં મોટાં વૃક્ષોયે સમૂળાં ઉખેડી નાખે છે તથા પ્રાણીમાત્રને કચરી નાખશે કે શું એવો ડર લાગવા માંડે છે. પણ એ જોશ શમ્યા પછી એ જ પવન વૃક્ષોને તેમ જ જીવમાત્રને પ્રાણદાતા અને પોશક બને છે. એવી જ જાતનો સ્વભાવ મગનકાકાનો હતો. ગુસ્સામાં તેઓ જેટલા વિકરાળ હતા, તેટલા જ પ્રસન્ન હોય ત્યારે પ્રેમાળ હતા. મને ઘણું ઘણું શીખવી ખૂબ સારો બનાવવાના તેમને કોડ હતા. એ જ કારણે તેઓ મને કાંધે ચડાવી કેટલેય દૂર સુધી કુદરતનું દર્શન કરાવતા. ઘેર પણ ઝીણી ઝીણી વાતની તાલીમ એટલી જ કાળજીથી આપતા. દાતણનો કૂચો કેમ કરવો, ચાકુ કેમ પકડવું, જોડા કેમ પહેરવા, એ બધું તેઓ ચીવટથી શીખવતા.

દડો ઝીલવો, કાંકરેથી નિશાન આંટવું ઇત્યાદિ સાહસ કરવાને ન તો મારો પગ ઊપડતો કે ન હાથ આગળ વધતો. મારી એ નબળાઈ ઘટાડવા મગનકાકા બહુ મથતા. પણ પોતે નાલાયક, અણઘડ અને અસમર્થ છું એવી ભાવનાના ભારથી હું એટલો દબાઈ જતો, કે મારાથી થઈ શકતું તેટલું કરવાનીયે મારી હિંમત ન ચાલતી. એક તરફ મગનકાકાએ જંગલના, અંધારાના, ભૂતના, ચોરના અને એવા બીજા બહારના ભયોથી ન ડરવાનું મને શીખવ્યું, પણ બીજી તરફ ઘરમાં હું બધી રીતે નાલાયક જ ગણાતો રહ્યો, તેથી મારી સાહસવૃત્તિ ચીમળાઈ ગઈ.

4. વાનરટોળી

ઘડો જેમ ટિપાય અને શેકાય, તેમ પાકો થાય. મારું પણ એવું જ થયું. વારંવારના ઠપકા અને તમાચા વગેરેએ મને રીઢો કરી મૂક્યો. ગુનો કરતી વખતે મને મારપીટનો ભય મનમાં ન રહેતો. મનના આ રીઢાપણાએ શરીરની સહનશક્તિ પણ ઠીકઠીક વધારી. ચામડીમાં લાંબા ઉઝરડા પડે, પગમાં કાંટા પેસે, કડકડતી ઠંડીમાં પથ્થરની ધાર વાગી પગમાંથી લોહી વહે, બહુ ઊંચેથી પડી જતાં પછાટ વાગે તેની આળપંપાળ મને ભાગ્યે જ સૂઝતી. અપમાનિત થઈ તમાચા ખાવા પડતા, તે કરતાં હાથે કરી વહોરી લીધેલા ઘાની વેદના દસમા ભાગનીયે ન જણાતી.

મોટેરાંઓના દેખતાં રમવામાંયે મને ગભરામણ થતી. પણ પિતા, કાકા, બા વગેરેની નજરમાંથી છૂટવાનો લાગ મળતો, કે દબાઈ રહેલું મન હરખથી ઊભરાઈ જતું. જાતજાતનાં અડપલાં મને સૂઝતાં અને મારા અટકચાળાની પરંપરા ચાલતી. માર અને ધમકીની સતત પ્રસાદી છતાં આવાં અડપલાંની મારી ટેવ જરાય ઓછી થઈ ન હતી.

ફીનિક્સમાં મારા કેટલાક મહિના આ રીતે વીત્યા પછી વાતાવરણ બદલાયું. કસ્તૂરબા અને મણિલાલકાકા, રામદાસકાકા તથા દેવદાસકાકા ફીનિક્સ રહેવા આવ્યાં. દેવદાસકાકા અને રામદાસકાકાને ગુજરાતી ભણાવવાની વ્યવસ્થા મારી બા પાસે થઈ. એ બેય કાકા રંગીન ચિત્રોવાળી વાર્તાઓ વાંચતા ને મજાની કવિતા બોલતા. તેઓ વગર માર ખાધે, વગર ઠપકાએ સારું સારું ભણે છે, અને તેથી એમની સાથે બધા હસીને વાત કરે છે, એમ મેં જોયું. મને સમજાયું કે હુંયે ભણીશ તો મારો ભાવ પુછાશે. એટલે મેં મારું ધ્યાન ભણવામાં પરોવ્યું. બંને કાકા મારા માર્ગદર્શક બન્યા. તેમાંયે દેવદાસકાકા ઉંમરમાં લગભગ મારા જેવડા અને ખૂબ હોશિયાર હોવાથી નાનીમોટી અનેક વાતોમાં તેઓ જ મારા કર્ણધાર થઈ પડ્યા.

થોડા દિવસ પછી ચોથો છોકરો વિલી અમારી સાથે ભળ્યો. એ મિ. કોર્ડિસનો દીકરો હતો. મિ. કોર્ડિસ જાતે જર્મન હતા, પણ તેમનો દીકરો આફ્રિકાના ઝુલુઓ જેવો ઠીંગણો ને કાળો હતો, કારણ કે તેની મા ઝુલુ હતી. એનામાં દોડવાની, ઝાડ પર ચડવાની અને તોફાન કરવાની સ્ફૂર્તિ અમારા કરતાં વધારે હતી. અમારી ટોળી જામી ત્યારે અમે આખું ફીનિક્સ ખૂંદી વળવા લાગ્યા અને જ્યાંત્યાં ભાંગફોડ કરવા મંડ્યા. બગીચાની ચોરી અમારો નિત્યક્રમ થઈ પડયો. સંતરાંની મોસમમાં એક ઝપાટે સો-બસો સારાં સારાં સંતરાં ભરખી જવા જેટલા કુશળ અમે બની ગયા હતા.

મારાં અટકચાળાં કરતાં દેવદાસકાકાનાં તોફાનો એક રીતે સારાં હતાં. તે ભાંગફોડ ઓછી કરતા, પણ સાહસ અને કળાભરેલી રમતો રમતા. તેમની પેઠે ઝાડ ઉપર ઝડપથી ચડઊતર કરતાં, કાગળનાં રમકડાં બનાવતાં, સીધે નિશાને પથરા ફેંકતાં વગેરે મને આવડતું નહીં. છતાં એમના ગુરુપણા નીચે હું ધીમે ધીમે શીખતો.

ટૂંકમાં, નિશાળ વિનાના ફીનિક્સમાં અમારું ભણતર નહીં જેવું થયું, પણ રખડી રખડીને બીજી તાલીમ અમે ઠીક ઠીક મેળવી. અમારા હાથપગ કસાયા, સંકટની સામે થતાં અમને આવડ્યું અને નવું નવું સરજવાની અમને હોંશ જાગી. ઉંમર વધતી ચાલી તેમ આપોઆપ અમારું વલણ બદલાયું. ચોરી ચોરીને ખાવાનો રસ ઓસરતો ચાલ્યો અને પાવડા-કોદાળી લઈ ખોદવાનું, ક્યારા કરી મેથીમૂળા વાવવાનું, તેને પાણી પાવાનું વગેરે કામ અમે કરવા માંડ્યું.

બાપુજી આવે ત્યારે રમવાની સાથે ખાવાની પણ ખૂબ મજા આવતી. તેઓ હોય ત્યારે દર શનિ-રવિવારે આખું ફીનિક્સ એક પંક્તિએ જમતું. કેટલીયે વાનીઓ થતી. બાપુજીને ખાવા-ખવડાવવાનો શોખ ખૂબ હતો. શુક્રવારે છાપવાનું કામ આખી રાત ચાલતું અને શનિવારની સવારે આઠ વાગ્યે સૌને છુટ્ટી મળતી. રાત્રે પડખું વાળવાની તો શું, ઘરે ખાવા જવાનીયે છુટ્ટી ન મળતી. બાપુજી છાપખાનામાં જ ખીર બનાવતા ને સૌને ખવરાવતા. એટલે શુક્રવારની રાતે અમારી ટોળી પણ છાપખાનામાં પહોંચી જતી અને ખીર મળે ત્યાં સુધી અમે જાગતા, કાગળના ઢગલાઓમાં રમતા, અને નાનું સરખું કામ પણ કરી આપતા.

એ મોજમજાભર્યું વાતાવરણ એકાએક ગંભીર બનવા લાગ્યું. એક વાર બાપુજી ફીનિક્સમાં ન હતા ત્યારે અચાનક બધાં મોટેરાંઓના ચહેરા અને વર્તનમાં પરિવર્તનો દેખાયાં. લોકોની વાતો અને ચર્ચાઓ પરથી મને સમજાયું કે “મોહનદાસકાકા કંઈક સંકટમાં છે.” પછી વળી એવું સાંભળ્યું કે 'બોથા' કરીને કોઈ ગોરા હાકેમે બાપુજીને અને બીજાઓને જેલમાં પૂરી દીધા છે અને ત્યાં એમને ખાવાને મકાઈની ઘેંશ જ મળે છે, પૂરાં કપડાંયે પહેરવા નથી મળતાં.

આમ હું કંઈક સમજણો થયો અને કેવળ ધિંગામસ્તીની મારી ઉંમર વીતી ત્યાં સુધીમાં મારી આસપાસની દુનિયામાં સત્યાગ્રહનો સાવ નવો અખતરો આરંભાઈ ચૂક્યો હતો.

5. જીવનનો પાયો

1909માં હું માતપિતા સાથે ફીનિક્સથી હિંદ આવેલો, અને એમની સાથે 1911માં પાછો ફીનિક્સ પહોંચેલો. એ વખતે દક્ષિણ આફ્રિકામાં સત્યાગ્રહની લડત ખરેખરી ચાકડે ચડી હતી. લડતનો મુખ્ય મુદ્દો રંગભેદ દૂર કરાવવાનો હતો. એ કાઢીને જ જંપવાનું પણ [પ્રતિજ્ઞા] સત્યાગ્રહીઓએ લીધું હતું. જનરલ બોથા, જનરલ સ્મટ્સ વગેરે ત્યાંની ગોરી સરકારના મુખ્ય માણસોએ તો વાત પરખાવી દીધી હતી કે, તમે ગમે તેટલા ઊંચાનીચા થશો, તોયે દક્ષિણ આફ્રિકાના ગોરાઓ પોતાની જાતને માટે જુદા અને રંગીન જાતને માટે જુદા કાયદા રાખશે જ રાખશે. એટલે જોઈ વિચારીને ચાલજો. નાહકના ઝૂઝશો તો સોસવું પડશે.

પણ બાપુજી એ ધમકીથી ડગે એમ ન હતા. એમણે જવાબ વાળ્યો : “જનરલ બોથાની સત્તાનું અમને માપ છે. પણ અમારી પ્રતિજ્ઞાને અર્થે ખુવાર થવા અમે રાજી છીએ. અમે ધીરજ રાખીશું. જે ઈશ્વરને નામે અમે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે એ તેને પૂરી કરશે.”

જેલમાં ગયેલા સત્યાગ્રહીઓ કષ્ટો અને અન્યાયો વચ્ચે પણ હસતા જ રહ્યા, ત્યારે સરકારને દાઝ ચડી અને પોણોસો જેટલા સત્યાગ્રહી કેદીઓને એક જહાજમાં હિંદુસ્તાન મોકલી દીધા. સ્ટીમરમાં વેઠવી પડેલી વિટંબણાને કારણે નવજુવાન સત્યાગ્રહી નારાયણસ્વામી મરણ પામ્યો, અને જેલમાં વર્તાવવામાં આવેલા કેરને કારણે જુવાનજોધ નાગાપન પણ મરણશરણ થયો. એટલે અન્યાયીના અન્યાય સામે લોકમત ઘણો વધી ગયો.

લાગલાગટ જેલ જનારા સત્યાગ્રહી વીરોનાં કુટુંબોની સંભાળ લેવાય તો જ એ ભાઈઓ જોરદાર લડત આપી શકે, એમ બાપુજીએ જોયું. એટલે 1910માં એમણે લોલી ગામે ટોલ્સટોયવાડી નામની સંસ્થા ઊભી કરેલી. એને અંગ્રેજીમાં ટોલ્સટોય ફાર્મ કહેતા, એ પરથી વાતચીતમાં એનું ટૂંકું નામ 'ફાર્મ' પ્રચલિત થયેલું.

ફીનિક્સ પહોંચતા મગનકાકાને મોઢે મેં સાંભળ્યું કે ટોલ્સટોયવાડીમાં બાપુજી અને એમના જર્મન મિત્ર મિ. કેલનબેક સવારથી બપોર સુધી હબસી મજૂરોની હારોહાર મજૂરી કરે છે. ફળઝાડ રોપવા માટે ત્યાંની કઠણ જમીનમાં ખાડા ખોદે છે. વળી આકરી મજૂરી કરવાની સાથે બાપુજી અલ્પ અને ઓછા ખરચાળ ખોરાકના પ્રયોગો પણ કરે છે, એટલે એમને નબળાઈ જણાય છે, કેટલીક વાર તો તમ્મર આવી પડી જવા જેવું થાય છે; છતાં તેઓ હબસી મજૂર જેટલું જ કામ કરવાનો આગ્રહ રાખે છે. અને કેલનબેક સાહેબ તો વળી બાપુજીથીયે વધુ કામ કરે છે; કામ કરવામાં એમને કોઈ નથી પહોંચી શકતું.

થોડા દિવસ પછી ફાર્મ પરથી જમનાદાસકાકાના એક કાગળમાં ખબર આવેલા કે, “હાલમાં લાકડાં ફાડવાનું કામ ચાલે છે. બપોર સુધી બાપુજી અને મિ. કેલનબેક સાથે અમે કુહાડા લઈ મોટાં મોટાં લાકડાં ચીરીએ છીએ. અમારામાંના કોઈ પોચાં લાકડાં ચીરી ગાંઠોવાળો ભાગ પડતો મૂકે, તો તે ફાડવાનું કામ બાપુજીએ પોતાને માથે રાખ્યું છે. પરસેવે રેબઝેબ થઈ જાય, પણ એ સખત ગાંઠોમાંયે બાપુજીની કુહાડી વગર અટક્યે ચાલ્યા જ કરે છે.”

ફાર્મથી આવેલા સમાચાર પ્રમાણે ફીનિક્સમાં પણ બને તેટલું કરવાનું મગનકાકાએ ઠરાવ્યું. એટલે અમારે ત્યાંયે લાકડાં ફાડવાનું કામ શરૂ થયું. મગનકાકા મારે માટે ડરબનથી સુંદર નાની કુહાડી લઈ આવ્યા અને મને આસપાસનાં જંગલી ઝાડો પરથી ડાળીઓ કાપી લાવવાનું સોંપ્યું.

જેટલો વખત તેઓ ઘરમાં રહે તેટલો બધો વખત મને પોતાની સાથે ને સાથે રાખવા લાગ્યા. પહેલાં તેમની પાસે જતાં મને ડર લાગતો, એવું હવે ન રહ્યું. જોકે તેઓ પાસે છૂટથી બોલબોલ તો હું ન જ કરી શકતો. તેમણે મને જમીનમાં જુદો કટકો કાઢી આપ્યો. તેમાં ક્યારીઓ કરી વાવવાનું શીખવ્યું. પાણી લાવવા માટે નાનો બાંગો અને ઘાસતેલના પોણિયા ડબ્બા બનાવી આપ્યા. ગુલાબવાડીની ક્યારીઓ ગોડી ખાતર પૂરવાનું ને ખીલેલાં ફૂલો કાતરથી કાપી લેવાનું બતાવ્યું. દેવદારનાં પાટિયાં ઉપર પોતે સુતારીકામ કરે ત્યારે પાટિયાં પકડવા કરવાનું કામ મારી પાસેથી લેવા લાગ્યા. અને અમારી ઘરવાડીમાં ઉછરેલાં ફળઝાડોની કેવી રીતે સંભાળ રાખવી જોઈએ તે પણ શીખવ્યું. મને ભણાવવા પર, એટલે વાંચતાં-લખતાં શીખવવા પર, એમણે એ વખતે ઝાઝો ભાર ન મૂક્યો. પણ સવારસાંજ બબ્બે કલાક ઉપર મુજબની કામ કરવાની તાલીમ આપી મારા જીવનનો પાયો એમણે સંગીન બનાવ્યો.

6. ખેતરાઉ નિશાળ

પછી થોડે મહિને એક સાંજે ટોલ્સટોયવાડીનો આખો કબીલો લઈને બાપુજી ફીનિક્સ આવી પહોંચ્યા અને તેમનું મુખ્ય મથક ફીનિક્સ બન્યું. હું એ સૌનું જમવાનું જોવા ગયો. ત્યાં લાંબા ટેબલની ચોપાસ પચીસત્રીસ જણ મૂંગે મોઢે ઊંધું ઘાલી જમી રહ્યાં હતાં, અને એકલા બાપુજી ઊભે પગે ટેબલની પ્રદક્ષિણા કરતા ખાવાનું પીરસી રહ્યા હતા. દરેકની પાસે એનેમેલનું એક એક ધોળું તાંસળું અને ચમચો હતાં. દાળ, ભાત, શાક, રોટલી બધું એ જ તાંસળામાં બાપુજી પીરસતા હતા.

રાત પડ્યે સભા થઈ, ભજનો ગવાયાં. પછી બાપુજીનું પ્રવચન થયું, તેનો જે સાર યાદ રહ્યો છે તે અહીં આપું છું :

“જે કાચાપોચા હતા તે પોતપોતાનાં સગાંવહાલાંઓ પાસે ચાલ્યા ગયા છે. જે અહીં આવ્યા છે તે સમજપૂર્વક આવ્યા છે. અહીં આવીને કેદીનું કડક જીવન આપણે ગાળવાનું છે. જેલના કઠણ જીવન પ્રત્યે જેને અણગમો હોય તે હજીયે પાછા જઈ શકે છે. વખત આવ્યે જેલ જવાની જેને હોંશ હોય તે જ અહીં રહે. અને એમ તો જ બને, જો આપણે કેદમાં જ છીએ એમ માની સવારથી સાંજ સુધી વરતીએ.

“આપણાં ખાવામાં, પીવામાં, પહેરવામાં કેદીથી પણ વધુ સખ્તી હોય, તો જ કેદમાં ગયા પછી આપણને અકળામણ ન ઊપજે. ધારો કે કેદમાં જવાનું ન થાય અને હિંદુસ્તાન જવાનું થાય, તોપણ આપણે સાદાઈ અને કડક વ્રતો પાળવાં જ જોઈએ. હિંદુસ્તાનમાં જઈને આપણે અહીંના કરતાં પણ વધુ કામ કરવાનું છે. આ બધું કરવાને તમે તાજા થઈ જાઓ એ સારુ હું તમને સાત દિવસની છુટ્ટી આપવાનો છું. આવતા રવિવારની સાંજ સુધી તમે મન ભરીને રમી લો, આળસ કરી લો અને જે મજા કરવી હોય તે માણી લો. પછી આપણે કસીને કામ કરશું.”

છુટ્ટીઓને છેલ્લે દિવસ સૂરજ ઊંચે ચડ્યા પછી નાનામોટા સૌ નાળા ઉપર નાહવાધોવા ગયા, ત્યારે હાથમાં વાળ કાપવાનો સંચો લઈને બાપુજી નાળા પર આવી પહોંચ્યા. એમણે રૂપાળા ગુચ્છાવાળા એક છોકરાને બોલાવ્યો અને ચારપાંચ મિનિટમાં તેના માથાના વાળ સફાચટ કરી નાખ્યા. બધા છોકરાઓમાં છૂપો હાહાકાર મચી ગયો. મહામહેનતે ઉછેરેલા પોતાના વાળ બચાવવાની નાની સરખી દલીલ જેણે કરી, તેને જરાયે ધમકાવ્યા વિના બાપુજીએ સમજાવી દીધું કે, "આજથી વખત બદલાયો છે. હવે જૂના શોખ વિસારે પાડવાના છે. એ વિસારવા ન પોસાય તો આવતી કાલથી શરૂ થનારા નવા સત્રમાં જોડાવાનું માંડી વાળો ને ઘર ભેગા થાઓ.” કલાક-સવા-કલાકમાં તો પંદરસત્તર જણાને મૂંડીને બાપુજી ઝપાટાભેર આગલો કાર્યક્રમ પૂરો કરવા ઘેર પહોંચ્યા. છોકરાઓ પણ કઠણ હૈયે નાહીપરવારી બાપુજીની પાછળ પાછળ ભોજનના મેજ પર પહોંચ્યા. વાતો, ગપ્પાં વગેરે સુકાઈ ગયું. સૌ મૂંગાં મૂંગાં ભાણે બેઠાં.

ફીનિક્સમાં સાધારણ રીતે પરોઢિયે ત્રણે વાગ્યે – અને કેટલીયે વાર તો અધરાત પછી દોઢબે વાગ્યે – બાપુજી પથારી છોડી, દીવો સળગાવી સવાર પડતાં સુધી એકચિત્તે લખવાનું કામ કરતા. નિશાળ, છાત્રાવાસ અને રસોડું એમ ત્રણ જુદી જુદી જગ્યાએ વિદ્યાર્થીઓ સૂતા. એકેએકની પથારી પાસે જઈ, એમને ઢંઢોળીને જગાડવામાં બાપુજીનો સવારનો અર્ધોપોણો કલાક જતો. પો ફાટ્યે જગાડવા માંડ્યા હોય, તે બધા ઊઠીને ભેળા થતાં સુધીમાં બાલસૂર્યનાં કિરણો દેખા દેતાં. છતાં બાપુજી એ જહેમત કરતાં કદી અધીરા બન્યા હોય એવું મને સાંભરતું નથી.

દાતણ ઊકલે ત્યારે મોટો ઘંટ ધણેણી ઊઠતો અને બાળકો, મોટાઓ ને બાપુજી પોતપોતાની કોદાળી, પાવડા કે દાતરડું લઈ ઠરાવેલી જગ્યાએ પહોંચી જતા. ફીનિક્સને જુદે જુદે ખૂણે ત્રણ ટોળીઓમાં સવારના બે કલાક ખરેખરી મજૂરી ચાલતી. નબળા, નાના અને નગુણા છોકરાઓને બાપુજી પોતાની ટોળીમાં રાખતા. આઠનો ઘંટ વાગ્યે સૌ રસોડે નાસ્તા માટે જતા.

નવ વાગ્યે તો ફરીથી ઘંટ ગાજી ઊઠતો. આ ઘંટે અમે છોકરાઓ નિશાળે પહોંચતા અને મોટાઓ ફરી પાવડા લઈ બગીચાઓમાં કામે ચડતા. બે કલાકની અમારી એ શાળા વિદ્યારાશિથી છવાયેલા કોઈ વિદ્યાલય કરતાં લગીરે ઓછી ગંભીર ન હતી. શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીની એકાગ્રતા, ભણવા-ભણાવવાનો રસ અને પૂરો પરિશ્રમ ત્યાં હતાં.

અગિયાર વાગ્યા સુધી તડામાર ભણતર ચાલતું. અડધાપોણા કલાકે ટકોરા થતાં વારા પ્રમાણે ભણાવનારા શિક્ષક અમારી પાસે આવી પહોંચતા. કેટલીક વાર ગુરુજીના પગે ખેતરનો થોડોઘણો ગારો વળગેલો હોય, એમના પહેરણની બાંય કોણી સુધી ચડાવેલી હોય, અને વચ્ચે આવી પડેલું કામ પતાવી ઝટ પાછા ખેતરે પહોંચી જવાની ઉતાવળ એમના ચહેરા પર દેખાઈ આવતી હોય.

એવી નિશાળ ભાગ્યે જ કોઈએ જોઈ હશે, જ્યાં ચાલુ નિશાળે મુખ્યાધ્યાપક પાસે પહોંચો તો તેમના હાથમાં વેલણ કે કડછી દીપી રહ્યાં હોય. નિશાળના બે કલાકનો મોટો ભાગ બાપુજી મોટા રસોડામાં મુખ્ય રસોઇયાનું કામ કરવામાં આપતા. પોતાનાં પચીસ-ત્રીસ બાળકોમાં કોઈને ભાગે કાચી કે બળેલી રોટલી ન આવે એની તેમને ફિકર રહેતી. પરોણાઓને મુલાકાત આપવાનું પણ આ સમયે ચાલતું.

જમીને વાસણ અજવાળ્યા બાદ એક વાગ્યે અમારો બપોરનો કાર્યક્રમ શરૂ થતો. એકથી પાંચ સુધી મોટેરાઓ છાપખાનામાં પોતપોતાનું કામ કરતા. 'ઇન્ડિયન ઓપીનિયન' માટે લેખો લખવાનો બાપુજીનો વખત પણ આ જ હતો. પરોઢિયે બે વાગ્યે ઊઠયા છતાં ખરે બપોરે ક્ષણભર ઝોલું લેવાની તો શું –બગાસું ખાવાનીયે ન હતી તેમને ફુરસદ કે ન હતો તેમનાં મન, બુદ્ધિ કે શરીરને તલભાર થાક! જમીને સીધા તેઓ છાપખાનાના દફતરમાં પહોંચતા અને એકાગ્ર ચિત્તે સંપાદકીય અને પત્રવ્યવહારનું કામ ઉકેલતા. એમાંથીયે વખત બચાવી મોટા વિદ્યાર્થીઓને અંગ્રેજી શીખવવા અર્ધો કલાક તેઓ અમારી નિશાળમાં આવી જતા.

ત્રણને ટકોરે નિશાળમાંથી છૂટી અમે છાપખાનામાં જતા. ત્યાં અમારું ઉદ્યોગશિક્ષણ ચાલતું. પાંચે અમે ફરી પાછા ખેતર ઉપર પહોંચતા. આથમતા સૂર્યની શોભા વડે આકાશના છેડાઓ હરખાઈ રહ્યા હોય અને પંખીઓનાં ગીતથી ધરતીમાં ચોદિશ ઉમંગ પથરાઈ રહ્યો હોય, એ વેળાએ ખેતર પરનો કલાક અમને બહુ મીઠો લાગતો. પશ્ચિમની ટેકરી માથે તોળાઈ રહેલાં વાદળાંમાં સૂરજ ડૂબકી મારતો ત્યારે અમે મહાલતા મહાલતા ઘેર પહોંચતા અને કકડીને લાગેલી ભૂખ શાંત કરવા પંગતમાં બેસી જતા. એવો આનંદ આવતો કે સવારથી સાંજ સુધી અમે ધૂંસરીમાં જોતરાયા હતા એ ભૂલી જતા.

સવારથી સાંજ સુધી ફીનિક્સની અનેક પ્રવૃત્તિઓનાં સૂત્રોનું સંચાલન કરતા હોવા છતાં, નાનામોટા દરેક ફીનિક્સવાસીની પ્રગતિ અને વિકાસની ચિંતા વહોરવા છતાં, અને એથીયે વધુ પોતાના આત્માને નિખારવાની મથામણમાં તલ્લીન હોવાં છતાં, બાપુજી કેવળ ફીનિક્સના કૂંડાળામાં જ પુરાઈને નહોતા બેઠા. આખા દક્ષિણ આફ્રિકામાં એમની નજર ફરતી હતી. નાતાલ, ટ્રાન્સવાલ અને કેપ કોલોનીમાં વસતા હિંદીઓ સાથેનો મીઠો સંપર્ક તેઓ વધારતા જ જતા હતા. હિંદુ, ખ્રિસ્તી, મુસલમાન કે પારસી વેપારીઓ, નાનકડા ફેરિયાઓ અને ગિરમીટમાં પડેલા મજૂરો, સૌની અંગત મુશ્કેલીઓ દૂર કરવાની મળે, એટલે બાપુજી એ તકને એળે જવા ન દેતા. અને એ રીતે ત્યાં વસતી આખી હિંદી કોમને એમણે એક સૂત્રે બાંધી રાખી હતી.

7. ભજનનું ભાતું

દિવસે ને દિવસે અમારે ત્યાંનું આખું વાતાવરણ ઊપડવાની તૈયારીનું થતું જતું હતું. ક્યારે ઊપડીશું અને કઈ દિશાએ ઊપડીશું, એ કોઈ કહી શકતું ન હતું. દેશ જવાની મોટી મોટી ઉમેદો અમારા મનમાં હતી. અને જેલ જવાનીયે હોંશ ઓછી ન હતી. કઈ ઘડીએ કયો હુકમ મળે છે એ સાંભળવાને અમારા કાન સળવળી રહ્યા હતા.

ऐ मुसाफिर कूच का सामान कर,

इस जहां में है बसेरा चंद रोज.....

એ નઝીરની કડીઓ અમે હાલતાંચાલતાં એકબીજાને સંભળાવતા. ફીનિક્સના તબેલામાં બધાયે ઘોડા હણહણી રહ્યા હતા. એમ છતાં બાપુજીને ભારે ફિકર હતી કે કોઈ ખોટા જોશમાં તણાઈ જઈ પાછળથી પસ્તાય નહીં.

અનેક દિવસની વાતો પછી હું અટકળ બાંધી શક્યો કે અમારા ઘરમાંથી બધાં જ જાય એવી ચર્ચા ચાલે છે, અને બધાં વડીલો જતાં રહે તો અમ બાળકોની શી દશા થાય તે ફિકર એ બધાંને કોરી રહી છે. બાપુજીની સત્યાગ્રહની લડાઈ તો એ પહેલાં છસાત વર્ષથી ચાલુ હતી, પણ સ્ત્રી-સત્યાગ્રહીનો ઇતિહાસ હજુ નોંધાયો ન હતો. પરંતુ હવે દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકાર તરફથી હિંદુસ્તાની ઢબનાં લજ્ઞ ફોક કરનારા કાયદાનો અણધાર્યો હુમલો થયો હતો. એ ભયાનક માનભંગનો જવાબ તો બહેનો આપે એ જ શોભે એમ હતું. એટલે સત્યાગ્રહના ઇતિહાસમાં અપૂર્વ એવો નવો આરંભ કરવાનો હતો.

એક બપોરે મારી બાએ મને પાસે બોલાવી ખોળામાં બેસાડી માથે હાથ ફેરવતાં પૂછયું, “પ્રભુ, અમે જેલ જઈએ તો પછી આ નાનાં ભાઈબહેનોને તું સંભાળીશ ને?”

“પણ બા, મને જેલ જવાનું ક્યારે મળશે?”

“હજુ તો તું નાનો છે. તને બારમું વરસેય શરૂ નથી થયું. ચાર વરસ પછી તુંયે અમારી સાથે જેલમાં આવજે. ત્યાં સુધી આ નાનાં ભાઈબહેનોને સંભાળજે. એમને ખવડાવજે, પથારી કરી દેજે, નવડાવીને કપડાં પહેરાવજે, જેથી અમને યાદ કરીને એ રુએ નહીં.”

એક દિવસ જનરલ સ્મટ્સનો ત્રણસો શબ્દનો તાર આવી પહોંચ્યો. બાપુજીએ તે વાંચ્યો, ને લડત શરૂ કરી દેવાનું નક્કી કરી નાખ્યું. પ્રાર્થના પછી બાપુજીએ મારી બા પાસે “વૈદર્ભી વનમાં વલવલે, અંધારી છે રાત” એ પદ ગવડાવ્યું. એ ગવાઈ રહ્યા પછી બાપુજીએ કહ્યું :

“હવે જેલ જવાનો દિવસ આવી પહોંચ્યો છે. જેલ જવું એ રમત વાત નથી. આખો દિવસ પથરા ફોડવા પડશે. કઠણ જમીન તીકમથી ખોદવી પડશે. ખાવામાં બહુ વેઠવું પડશે, ઉપવાસ કરવાના પ્રસંગો પણ આવ્યા વિના નહીં રહે. અને ઉપવાસ કરતાં છતાં મજૂરી કરવાની ના નહીં પડાય. શરીર બેભાન થઈ પડી જાય ત્યાં સુધી કામ કરવાનું છોડી શકાશે નહીં જ. જેટલો વિચાર કરવો હોય એટલો આજે કરી લો. જેલમાં ગયા પછી ત્યાંનાં દુ:ખ ન સહેવાય અને આંખમાં આંસુ આવે, તેના કરતાં આજે ન જવું એ જ સારું.

1913ના સપ્ટેમ્બરની 16મી તારીખ હતી. સોમવારનો દિવસ હતો. જગતના ઇતિહાસનું દિવ્ય પાનું ઊઘડયું હતું. આપેલાં વચનોને પગ તળે કચડી નાખી દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકાર હિંદી કોમને ચપટીમાં આવેલા ચાંચડની જેમ ચોળી નાખવા તૈયાર હતી. હિંદીઓએ લડાઈ આપ્યા વિના છૂટકો ન હતો. ગમે તેટલાં સંકટ ઝીલીને ભારત માતાનું નાક સાચવવાનો હિંદીઓએ નિરધાર કર્યો હતો.

બાપુજીએ ફીનિક્સનાં સોળ જ જણને આધારે લડતનો પહેલો વ્યૂહ રચ્યો હતો. એ સોળમાં ચાર તો માતાઓ હતી, અને તેમાં કસ્તૂરબાની તબિયત ચિંતાભરી હતી. બીજા ચારને મૂછ ફૂટી હતી એમેય ન કહેવાય. બીજી બાજુ પૂરેપૂરી શસ્ત્રસજ્જ અને વકરેલા વાઘ જેવી નિર્દય સરકાર હતી. એની સામે બાથોડાં લેવાં એ ભીંતમાં માથું પછાડવા જેવું હતું. છતાં બાપુજીની શીખે અણનમ મસ્તકે આગળ ને આગળ ધસ્યે જવાનો અને પથ્થર પિગળાવવાનો સંકલ્પ લેવાયો હતો.

એ દિવસે હું વધારે વહેલો ઊઠયો અને ઊઠતાંની સાથે મારી ટેવ પ્રમાણે ચોમેર ઘૂમી વળ્યો. ફીનિક્સનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું હતું. બધા પ્રવાસીઓ ઉમંગભેર ગાંસડાં-પોટલાં બાંધવામાં રોકાયેલા હતા.

બાપુજી રસોડામાં ઊભે પગે રસોઈનો ઉકેલ આણી રહ્યા હતા. કસ્તૂરબા અને મારી બાની હાજરી વિના રસોડું ખાલી ખાલી લાગતું હતું. મગનકાકા રોટલીના લોટના મોટા પિંડાને પહોંચી વળવા બાપુજીની મદદમાં હતા.

લડવૈયાઓને સારુ ઘરનું એ છેલ્લું ભોજન હતું. એટલે જમવાનો ઘંટ વાગતાં સુધીમાં બાપુજીએ જાતજાતની રસોઈ તૈયાર કરી દીધી. રોટલી, ખીર, મસાલેદાર શાક, કચુંબર, ખજૂરનો રસ, કઢી-ભાત વગેરે વાનીઓ આજેય મારી નજર સામે તરે છે. હોંશે હોંશે બાપુજીએ સૌને તે દિવસે પીરસ્યું. મધ્યાહ્ન પહેલાં વિનોદ અને આનંદપૂર્વક એ ભોજન પૂરું થયું. પણ ભાણેથી ઊઠતાંની સાથે એકાએક ચોમેર ગંભીરતા છવાઈ ગઈ.

બે વાગતાં બધાંનાં બિસ્તરાપોટકાં ઠેલામાં ખડકાઈ રવાના થઈ ગયાં. પછી સૌ પ્રાર્થનાની જગ્યાએ બાપુજીના છેલ્લા આશીર્વાદ લેવાને ભેગાં થયાં. પોતાની શાંત, ગંભીર અને મીઠી વાણી વડે બાપુજીએ બધાંને વીરરસથી ભરી મૂક્યાં :

“જોજો! લાજ રાખજો. અત્યારે જેવા ઉત્સાહ અને આનંદમાં છો, એવા જ ઉત્સાહ અને આનંદમાં ગમે તેટલું દુ:ખ આવી પડે તોયે રહેજો. હું સમજું છું કે તમે જુવાનિયાઓ જેલના દારોગાનું વેણ જરાય નહીં સાંખી શકો; તમારું લોહી તપી જશે. પણ એ જ આપણે વેઠવાનું છે. એ જ આપણી તપશ્ચર્યા છે. આપણાથી ક્રોધ કરાય જ નહીં. તપસ્વી ક્રોધ કરે તો તપસ્યાનું બળ ફોક થાય".

“માથે દુ:ખ આવી પડતાં જેલમાં બુદ્ધિ હાથમાં નહીં રહે ત્યારે તમને થશે કે, આપણે શા સારુ બીજા માટે દુ:ખ ભોગવીએ છીએ? પણ એવા વિચાર ક્ષણભર પણ આપણને છાજે નહીં. આપણે ઘણી વાર નરસિંહ મહેતાનું પદ ગાઈએ છીએ, એમાં પહેલી વાત જ એ છે ને કે "પરદુ:ખે ઉપકાર કરે તોયે મન અભિમાન ન આણે” ઐ વૈષ્ણવજન. આપણામાંથી ઘણાના ગળામાં કંઠી છે. આપણે વૈષ્ણવ જન્મ્યા છીએ. આપણો ધર્મ છે કે પારકાંને દુ:ખે દુ:ખી થવું. બીજાને દુ:ખે દુ:ખી થવા સિવાય, એમના કષ્ટમાં ભાગ લીધા સિવાય આપણે વધુ કંઈ નથી કરી શકતા. પારકાનું તો શું, પણ આપણા સગા ભાઈનુંયે દુ:ખ દૂર કરવું એ આપણા હાથની વાત નથી. દુ:ખ દૂર તો ઈશ્વર કરે છે.”

“ભરતજી નંદિગ્રામમાં શા માટે જઈને રહ્યા હતા? એમને અયોધ્યામાં શું દુ:ખ હતું? પણ રામ વનવાસનાં દુ:ખ સહે ત્યારે એનાથી કેમ નિરાંતે સેજ પર સૂઈ શકાય? જ્યારે મનમાં સહેજ પણ શંકા આવે ત્યારે આપણે રોજરોજ 'રામાયણ'માં વાંચ્યું છે અને ભજનોમાં ગાયું છે એનો ખ્યાલ કરવો. એટલે અંતરમાં ખૂબ બળ આવશે અને પારકાને દુ:ખે હસતે મોઢે મરવામાં પણ તમે પાછી પાની નહીં કરો.”

આટલું કહી, મારી બા વગેરેને સંબોધીને બાપુજીએ કહ્યું : "તમે નાનાં છોકરાંઓને છોડીને જાઓ છો, તેમની કાળજી ઈશ્વર રાખશે. તમારે એમની જરાયે ચિંતા ન કરવી. ત્યાં જેલમાં બેઠે રામનું રટણ કર્યા કરો અને પ્રસન્ન રહી તમારી ફરજ સંભાળો એટલે બસ. છોકરાંઓ પણ અહીં પ્રસન્ન રહેશે અને ગેલ કરશે. બસ, હવે 'સુખદુ:ખ મનમાં ન આણીએ' એ ભજન સાથે મળીને ગાઈ લો, એટલે પછી આપણે નીકળીએ.”

મારી બાએ ભજન ઉપાડ્યું. તેમાં પચીસત્રીસ જણાંનો કંઠ ભળ્યો. વાતાવરણ ધ્રૂજી ઊઠયું. બાપુજીએ છેવટનો આદેશ આપ્યો : “આ ભજન તમારા ભાતામાં બાંધજો.”

થોડી વાર બધે શાંતિ પથરાઈ ગઈ. સૌ જાણે પોતાના ઊંડાણને ભાળતાં બેઠાં હતાં. બાપુજીએ ગંભીરતાનું એ વાદળ વિખેરી નાખ્યું. ત્રણેક વરસની નાની રુખીને તેમણે મારી કાકીના ખોળામાંથી લઈ લીધી, અને માથી વિખૂટી પડતાં એ રડે નહીં એટલા માટે તેને હસાવવા લાગ્યા. એ જોઈ બધાંને ગળે બાઝેલો ડૂમો છૂટી ગયો અને સૌ સ્ટેશને જવા તૈયાર થઈ ગયાં.

અમે કલાક-સવા-કલાકે સ્ટેશને પહોંચ્યા. થોડી વારે ભકભક કરતું એંજિન પ્લેટફોર્મમાં દાખલ થયું ને ડબ્બાઓનો ગડગડાટ કાને પડ્યો. એ ઘડીએ મારી છાતીમાં ધબકારા થવા લાગ્યા. તરત જ છોકરાઓની ટોળીમાંથી છૂટો થઈને મારી બા તથા પિતાશ્રી ઊભાં હતાં એ તરફ વળ્યો, અને દૂર રહી એકી નજરે એમની સામે મેં જોયા કર્યું. ક્ષણભર ધ્રૂજી ગયો. “માબાપ જેલમાં જાય છે, હવે પાછાં મળે અને ન પણ મળે,” વગેરે વિચારો વીજળીના ઝબકારાની જેમ દિલને આંચકો મારતા ગયા. ગળે ડૂમો બાઝયો. નીચી આંખે મેં ઝટઝટ માબાપ અને બીજાં મોટાંઓને પગે લાગી લીધું અને ત્યાંથી ખસી ગયો.

8. જન્મભૂમિવ્રત

અમે સ્ટેશનેથી પાછા ફર્યા. સાંજની પ્રાર્થના વખતે અમે સૌ બાપુજીને વીંટળાઈને બેઠા. પ્રાર્થના પૂરી થઈ. બાપુજીએ “દુખિયાંનો વિસામો રે, માડી તારી ઝૂંપડી” ગાવાનું કહ્યું. મગનકાકા, દેવદાસકાકા અને મારા સિવાય ચોથું સાદ પુરાવનાર નહોતું. ભોજા ભગતના ઢાળમાં અમે એ પદ ગાયું. જેમ જેમ ગાતા ગયા તેમ તેમ અમારા મનના ભાવ ઊભરાયા.

ભજન ગવાઈ રહ્યું એટલે બાપુજીએ ઊંડો નિસાસો લીધો અને પછી છેલ્લી કડી–

નંદનવન શી વહાલી રે અમને તારી ઝૂંપડી; જન્મભૂમિવ્રત પાળી રે શણગારીશું ઝૂંપડી...

–નો અર્થ દેવદાસકાકાની પાસે ને મારી પાસે કરાવ્યો. અમે શબ્દાર્થ કરી રહ્યા એટલે બાપુજીએ સવાલ પૂછયો, “એ જન્મભૂમિવ્રત પાળશો કે? જન્મભૂમિવ્રત એટલે શું, ખબર છે?”

અમે બોલી ન શક્યા. બાપુજીએ પ્રવચન શરૂ કર્યું :

“એ વ્રત પાળવું એટલે આપણાં દુ:ખી ભાઈબહેનોની સેવા કરવી. દુ:ખી હોય એમને માટે આપણે પણ કંઈક દુ:ખ વેઠવું. કેમ, એ વાત બરાબર સમજાય છે ને?” અમે હા પાડી. બાપુજીએ અમને કસવા માંડયા :

“બોલો ત્યારે, આ બધાં જેલમાં ગયાં છે એમને માટે તમે શું કરશો? મા, બાપ, ભાઈ, બહેન જેલમાં જાય ત્યારે આપણાથી મોજમજા કરાય ખરી? એમને જેલમાં બાફેલું સ્વાદ વિનાનું ખાવાનું મળે, એવે વખતે આપણે અહીં મિષ્ટાન્ન તો ન જ ખાઈ શકીએ ને? હું તો તમારી બધાની પાસે એટલું માગું છું કે તમે અલૂણાં કરો. આપણા બગીચામાં ફળ ખૂબ થાય છે. એ ઉપરાંત આપણે રોટલી ખાઈએ એટલે ઘણું કહેવાય. જેલમાં તો એ લોકોને એટલુંયે નહીં મળે. બોલો, મારી વાત કબૂલ છે?”

અને સાથે એટલું પણ કહ્યું કે, “મરીમસાલાથી ધમકતું શાક અને કઢી-ખીચડી ખાવાનું મન થાય, તો દર રવિવારે એ સ્વાદ કરી લેવાની છૂટ રાખી આપણે અઠવાડિયાના છ દિવસ અલૂણું કરીએ.”

બાપુજીએ સમજાવી હસાવીને નાનાં બાળકો પાસે કબૂલ કરાવ્યું. તે પછી દેવદાસકાકાને પૂછ્યું :

“કેમ, દેવા! આવતી કાલથી ચાર વાગ્યે ઉઠાડું ને? હવે આપણે આકરી જિંદગી ગાળવાની શરૂઆત કરવી જ જોઈએ.” પણ ચાર વાગ્યે ઊઠવાની શરત અમારાથી કેમેય પાળી જાય એમ ન હતી. બીજું ગમે તે આકરું કામ સોંપે એ કરવા અમે તૈયાર હતા. બાપુજીએ ઉખેળેલી એ વાત ટાળવા દેવદાસકાકાએ ઘણું કર્યું, પણ બાપુજી એ જતી કરે એવા ક્યાં હતા? દેવદાસકાકાએ એ વાત કબૂલ કરતાં વાર લગાડી, એટલે બાપુજીએ મને પૂછયું : “કેમ પરભુદાસ! હવે તો ચાર વાગ્યે ઊઠીશ ને?” ચાર વાગ્યે ઊઠવું એ દેવદાસકાકાને જેટલું આકરું પડતું એટલું મને ન પડતું. છતાં રોજ ચાર વાગ્યે ઊઠવું એ મને શક્ય ન લાગ્યું એટલે મેં કહ્યું : “ઊઠીશ ખરો, પણ રોજ નિયમિત નહીં ઉઠાય.”

બંનેને ઢીલા જોઈ તેઓ થોડી વાર મૂંગા રહ્યા. અમને વિચાર કરવા દીધો. અમારી કાયરતા દૂર ન થતી જોઈ તેમણે ફરી કહેવા માંડયું : “જો તમે ચાર વાગ્યે ઊઠવાની હા નથી પાડી શકતા, તો જેલ જવાને શું જોઈને તૈયાર થઈ ગયા હતા? જેલમાં તો ચાર વાગ્યે ઊઠવા કરતાંયે વધુ વસમું કામ કરવું પડત.” આ છેલ્લા મર્મવાક્યથી અમારે નમતું આપવું પડ્યું.

બધા જેલમાં ગયા તે દિવસે અમને ઝાઝું આકરું ન લાગ્યું, પણ બીજે દિવસે લાગ્યું. અમે બીજાં બધાં ઘરોને તાળાં લગાડયાં અને મોટે ઘેર આખો દિવસ બાપુજી પાસે રહેવા લાગ્યા. બાપુજી જેમ સોંપતા ગયા એમ કામ કરતા ગયા. કઈ રીતે, કોણે શું કામ કરવું તે બધું ચાર દિવસમાં રીતસર ગોઠવાઈ ગયું. વિનોદ અને ગમ્મત સાથે બાપુજીએ અમને એવી રીતે કામમાં પરોવી રાખ્યા કે અમારો દિવસ ક્યાં જાય છે એનુંયે અમને ભાન ન રહ્યું.

લડત માટે સોળ જણના ગયા પછી ફીનિક્સમાં કુલ છ માણસો અને અમે દસ બાળકો રહ્યાં હતાં. છ માણસોમાં ત્રણ તો નોકર હતા, જેમને લડત સાથે કે ફીનિક્સ સંસ્થાના સિદ્ધાંતો સાથે ઝાઝી લેવાદેવા ન હતી. બીજા ત્રણ મોટા માણસો તે મિ. વેસ્ટ, તેમનાં બહેન મિસ વેસ્ટ અને મગનકાકા. મિ. વેસ્ટને માથે છાપાના અંગ્રેજી વિભાગનું અને મગનકાકાને માથે ગુજરાતી વિભાગનું સંપાદન તથા મિસ વેસ્ટ – દેવીબહેન – ને માથે ટપાલ સંભાળવાનું કામ આવ્યું.

પણ આટલેથી જ છાપાનું બધું કામ ઊકલે એમ ન હતું. ગુજરાતી વિભાગમાં બીબાં ગોઠવવાનું કામ સારી પેઠે બાકી રહી જતું, તથા જે દિવસે છાપું છપાય તે દિવસે વધારે માણસોની જરૂર રહેતી. યંત્ર ચલાવવાનું મિ. રેમ કરતા, પણ એ સિવાય ઉજાગરા કરીને મગનકાકાને બીજું ઘણું કામ ઉકેલવું પડતું. દેવદાસકાકાને આ બધું કામ ઠીક ઠીક આવડી ગયેલું, એટલે મગનકાકા સાથે રહી એક પૂરા માણસ જેટલી તેઓ મદદ કરતા અને રોજના આઠથી વધુ કલાક છાપાનું કામ કરી મગનકાકાની શાબાશી મેળવતા. દેવીબહેનના કામનો ખડકલો નાનો ન રહેતો. તેઓ કાગળો અને સરનામાં લખે, પારસલો બનાવે, તે પર ટિકિટ ચોડવાના કામમાં મદદ કરવાનું મને સોંપાયું.

બીજું કામ ફળવાડીનું. એ સંભાળવાની કોઈ મોટા માણસને ફુરસદ ન હતી. મારાથી નાની ઉંમરનાં બાળકોએ બગીચાની રક્ષાનું કામ ઉપાડી લીધું. ત્રીજું નિશાળનું કામ હતું. રીતસર ભણવાની ઉંમરના તો દેવદાસકાકા ને હું બે જણ હતા. પોતાનું ભણતર બને એટલું ચાલુ રાખવાની જવાબદારી બાપુજીએ અમને જ સોંપી. પણ અમારું ભણતર મોટે ભાગે છાપાના કામમાં જ ગૂંથાઈ રહ્યું. ચોથું પણ અનિવાર્ય કામ રસોડાનું હતું: રસોઈ, પાણી, વાસણ, ઘરસફાઈ, પીરસવું, શાકફળ સુધારવાં અને નાનાંમોટાંને એ નિયમસર ત્રણ ટંક પહોંચાડવાં. આમાં રાંધવાનું કામ દેવીબહેને સ્વીકાર્યું અને એ સિવાયનાં કામો બાળકોને ભાગે આવ્યાં.

9. ઉમંગભર્યું ફીનિક્સ

લડત માટે મોટેરાંઓના પ્રસ્થાન પછી પણ ઘરમાં નોકર ન રાખવાની પ્રથાને બાપુજી કડકપણે વળગી રહ્યા.

બાપુજીએ પાંચ પાંચ બાળકોની બે ટોળીઓ પાડી. એકના નાયક દેવદાસકાકા અને બીજીનો હું. જમી લીધા પછી એક ટોળી વાળઝૂડ અને પોતું ફેરવવાનું કરે તથા બીજી ટોળી વાસણ માંજવાનું કામ કરે. કઈ ટોળી પોતાનું કામ વહેલું પતાવે છે અને પૂરી સફાઈથી કરે છે એ વાતની હરીફાઈ બાપુજી કરાવતા. પરિણામે બધું કામ વીસેક મિનિટમાં આટોપાઈ જતું. અમને પીરસી જમાડીને બાપુજી પોતે જમતા હોય તેટલા સમયમાં અમે સફાઈકામ હસતાંરમતાં ઉકેલી નાખતા.

સ્ટેશનેથી ટપાલ લાવવા દેવદાસકાકાએ અને મારે વારાફરતી એકાંતરે જવાનું હતું. સાંજની ટપાલ માટે બાપુજીએ સાત વરસથીયે ઓછી ઉંમરના નવીન, કેશુ, કૃષ્ણ અને છોટમ એ ચાર નાનકડા જણને તૈયાર કર્યા હતા. તેમાંયે સૌથી નાનો છોટમ પાંચ વરસનો જ હશે. બપોરે એક-દોઢને શુમારે એ ચારે બાળકો નાનકડી પરોણીઓ હાથમાં લઈ ઊપડતા, અને સાંજે પાંચેક વાગ્યે ટપાલનું ભારે પોટકું બબ્બે જણા વારાફરતી પરોણીમાં ટાંગીને ઊંચકી લાવતા. સૂના એકાંત જંગલમાં લાંબે રસ્તે જવા-આવવાનું એ બાળકોનું પરાક્રમ ભુલાય નહીં એવું હતું. બીજાં ચાર બાળકો જે બહુ નાનાં હતાં તેમને મગનકાકા પોતાના કાર્યાલયમાં કાગળો લેવામૂકવા અને ચિઠ્ઠી પહોંચાડવા વગેરેમાં રોકી રાખતા. સાંજે અને સવારે અમે બધા એકએક કલાક ફળવાડી અને શાકવાડીમાં જઈ ક્યારીઓ ગોડવાનું તથા પાણી પાવાનું કરતા.

વહેલા ઊઠીને સૂરજ ઊગતાં સુધી દેવદાસકાકા અને હું ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’નાં રેપરો પર અંગ્રેજીમાં સરનામાં લખતા. ત્યાર પછી પથારી સંકેલવી, નાહવું-ધોવું, નાનાંઓને નાહવાધોવામાં મદદ કરવી અને લોટ બાંધવો વગેરે પતાવી અમે નિશાળે પહોંચી જતા. શિક્ષક વિના જ અમારા પાઠ વાંચતા અને અંકગણિત ગણતા. થોડો વખત નાના ભાઈઓને બાળપોથી પણ શીખવતા. બીજેત્રીજે દિવસે મગનકાકા છાપખાનામાંથી વખત મેળવી આંટો મારી જઈ અમારું ભણતર તપાસી જતા.

મિસ વેસ્ટનું નામ બાપુજીએ દેવીબહેન પાડેલું. ફીનિક્સમાંથી બધાં જેલ ગયાં ત્યારે દેવીબહેનની વય પાંત્રીસેક વરસની હશે. એ બધી ઉંમર તેમણે કંઈક ને કંઈક સેવામાં જ વિતાવેલી. તેઓ પરણ્યાં ન હતાં, એટલે જગત એ જ એમનું કુટુંબ હતું. મારી બા વગેરે જેલ જતાં એમણે અમારી માતાનું સ્થાન લીધું. રસોડાનો ભાર તેમણે ઉપાડ્યો. લાગલાગટ ત્રણ મહિના સુધી બંને વખત એમણે અમારા રોટલા ટીપ્યા. “બા નથી એટલે હવે એ ચીજ ક્યાંથી મળે?” એવો નિસાસો નાખવાનો પ્રસંગ અમને આવ્યાનું સાંભરતું નથી.

દેવીબહેનને ગુજરાતી કે હિંદી આવડતું નહીં. પોતે જન્મે અને સ્વભાવે અંગ્રેજ હોઈ અમારામાં ઓતપ્રોત થવું એમને માટે અઘરું હતું. નાનાં બાળકોનાં ભાંગ્યાંતૂટ્યાં વાક્યો ત્રણત્રણ ચારચાર વાર સાંભળે ત્યારે માંડ એમને સમજાય. છતાં બે છોકરાઓ લડે તો તેને ન્યાય આપવાનું, દરેક પક્ષની વાત ધીરજથી સાંભળી લેવાનું અને કજિયા અટકાવવાનું તેઓ અનેક વાર કરતાં. થોડું હસીને અને થોડું પંપાળીને રસોડામાં તેઓ આનંદનું વાતાવરણ જાળવી રાખતાં. કોઈક વાર જ્યારે ચિડાઈ ઊઠતાં ત્યારે તેઓ બહુ લાલચોળ થઈ જતાં. એમનો એવો ચહેરો જોઈ એમની પાસે ફરકવાની અમારી હિંમત જ ન ચાલતી.

રસોઈમાં અમને ફાવે એવું ભોજન રાંધવાની દેવીબહેન બહુ ચીવટ રાખતાં. ટેબલ ઉપર ચૂલાઓ ગોઠવેલા હતા. ત્યાં લાગલાગટ બે-અઢી કલાક ઊભાં રહી દેવીબહેન આપણા દેશની ઢબની રસોઈ બનાવી આપતાં. રોટલી શેકતાં એમનાં આંગળાંનાં ટેરવાં દાઝી જાય તેથી તેઓ અકળાતાં નહીં. એમ કહી શકાય કે દેવીબહેન જન્મજાત મુનિ જ હતાં અને સદાય પ્રસન્નવદન રહેતાં.

ફીનિક્સ સાવ ખાલી થઈ જવા છતાં કંઈ જ ભારે વિપદા ન આવી હોય તેમ આનંદમાં અને ઉમંગમાં અમે અમારા દિવસો વિતાવી રહ્યા હતા.

10. બાપુજી ગયા

પહેલી ટુકડી રવાના કર્યા પછી તરત જ બાપુજી પોતે જેલ જવાની તૈયારી કરવા લાગ્યા. ફીનિક્સના કામમાં કેટલાક ફેરફારો કર્યા.

એક મોટો ફેરફાર બાપુજીએ એ કર્યો કે મુદ્રણયંત્રો ઓઇલ એંજિનની શક્તિથી ચલાવવાને બદલે માનવશક્તિથી ચલાવવાં. ઘાસતેલભક્ષી એ દેવ રૂઠે ત્યારે કોઈના સગા ન થાય. ત્યાંનું ઓઇલ એંજિન ઘણું મોટું હતું અને એક માથોડા જેટલું ઊંચું તેનું ફ્લાઈ-વ્હીલ ચાલુ કરતાં ભલભલા માટીડાઓ હાંફી જતા. એક વાર એ ચાલુ થયા પછી તો સરસ કામ આપતું. પણ વખતોવખત રીસે ભરાનાર દેવનાં મનામણાં કોણ કરવા બેસે?

“તેલિયા ભૂત”ને બદલે બાપુજીએ બાહુબળ વાપરવાનું ઠરાવ્યું. સંઘાડાના મોટા પૈડા જેવું દોઢેક મીટરના વ્યાસનું લોઢાનું એક મોટું પૈડું છાપખાનામાં રજોટાતું પડ્યું હતું. એની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી. ચાર ચાર જણ મળીને પોતાનાં બાવડાંને જોરે એ ચલાવવા લાગ્યા. અર્ધાઅર્ધા કલાકે વારો બદલાતો જતો. એથી છાપવાનું મશીન, એંજિનથી ચાલતું હોય એટલા જ વેગથી કામ આટોપવા લાગ્યું. આ પૈડું ફેરવવાના કામને સારુ હબસી મજૂરોને રોકવામાં આવ્યા હતા, તોયે બાપુજી પંડે એ ફેરવવાનો વારો ભરતા.

સત્યાગ્રહને અંગે બાપુજી પર કામની ભીંસ વધ્યે જ જતી હતી. એમ છતાં રોજ થોડોક વખત તો મજૂરના જેવી નરી અંગમહેનત કરવાનો નિયમ બાપુજીએ જાળવી રાખ્યો. જ્યાં લગી ફીનિક્સમાં રહ્યા ત્યાં લગી છાપકામ ચાલુ કરવાને દિવસે તેઓ લોઢાનું વિશાળ પૈડું ફેરવવા પહોંચી જતા, અને બબ્બે ત્રણત્રણ જણ વારા પ્રમાણે એમને સંગાથ પુરાવે એટલા લાંબા સમય સુધી એ કામ છોડતા નહીં.

લોઢાનું એ ભારે પૈડું ચલાવવાને બાપુજીએ પહેલે જ બુધવારે મને પોતાની સામે ઊભો કર્યો. મારું ગજું કેટલું? પણ સવાયું બળ વાપરીને તેમણે મારી ઊણપ પૂરી કરી. મારું ધ્યાન પૈડું ફેરવવામાં ન હતું, બાપુજીમાં હતું. આખો વખત હું તેમના મુખારવિંદનાં દર્શન કરતો ધરાતો નહીં. તેમના હાથ પૈડું ફેરવતા હતા અને ચિત્ત ધ્યાનસ્થ હતું.

બાપુજીનું આવું સાન્નિધ્ય મને ભાગ્યે જ સાંપડતું; અને હવે તેઓ જેલમાં જાય તો પાછું કોણ જાણે ક્યારે સાંપડે? એટલે મેં બાપુજીની શાંતિમાં ભંગ પાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો. શું પૂછું, શી વાત કાઢું એની મનમાં સારી પેઠે ગડમથલ કર્યા પછી મેં બેચાર સવાલો શોધી કાઢ્યા.

“બાપુજી, તમે છાપામાં પોતાને માટે “અમે” “અમે” કેમ લખ્યું છે? એ લખાણ તો તમારું એકલાનું છે?” મેં પૂછ્યું. બાપુજીએ જવાબ આપ્યો, “અધિપતિ જે લેખ લખે એમાં એકવચન ન વાપરે, બહુવચન જ વાપરે; કારણ, એ જે લખતો હોય તે એના પોતાના એકલાના જ વિચાર ન હોય, એના બીજા સાથીઓના વિચારો પણ એમાં સમાયેલા હોય.” આટલું કહી બાપુજી પાછા ઊંડા વિચારમાં પડી ગયા અને મૂંગામૂંગા પૈડું ફેરવવા લાગ્યા.

વળી મેં મહામહેનતે પ્રશ્ન ખોળી કાઢયો : “બાપુજી, આ જાહેરખબર વિશે તમે શું લખ્યું છે?” એમણે ધીરજથી સમજાવ્યું : “જે ચીજો આપણે વાપરતા નથી અને વાપરવી ખોટી માનીએ છીએ, એ ચીજો આપણું છાપું વાંચીને વાપરવાનું મન લોકો કરે તો એ પણ આપણી ભૂલ કહેવાય ને?”

આમ જવાબ પતાવી બાપુજી પાછા મૂંગા થઈ જાય અને ઊંડા વિચારમાં ડૂબકી મારી દે. બીજી તરફ હુંયે વગર સંકોચે પૂછ પૂછ કર્યે જ રહું : “વાસણઝાડુ માટેની મારી ટોળીમાં આવેલા નવીન કે છોટમ મારું ન માને તો?”

“છોટમ એક દિવસ કામમાં આળસ કરશે તો બીજે દિવસે બમણું કરશે. જે દિવસે એ ન કરે ત્યારે તારે પોતે વધારે કામ કરી લેવું. તું ટોળીનાયક ગણાય, એટલે તારી ટોળીનું કામ અધૂરું ન રહે એ જોવાની તારી ફરજ થઈ.”

બાપુજી સાથે વાત કરવાનો એટલો બધો વખત મળ્યો એ મને જાણે મોટી ઉજાણી મળી. આ પ્રસંગ પછી બાપુજીએ ક્યારે ફીનિક્સ છોડયું, એ વાત પર વિસ્મૃતિનો પડદો પડી ગયો છે.

એ અઠવાડિયે ફીનિક્સની બહાર લડતનું જોર વધવા માંડયું હતું. ખાણોના મજૂરો વચ્ચે મિસિસ થંબી નાયડુની ટોળીએ ધગધગતા અંગારા સમી વાણી વરસાવી અને ગિરમીટિયાઓને જગાડયા : “તમારા પરસેવા વડે જ્યાં સમૃદ્ધિ રચાઈ છે એ જ દેશમાં તમે સ્વતંત્ર થઈને રહી ન શકો, એ કેટલો કારમો જુલમ છે? બબ્બે વાર તમે ગુલામીખત પૂરાં કરી છૂટો તોપણ ગોરા જમીનદારોની ગરજ સરે એટલે તમે એમને વેરી સમા લાગો, અને એ લોકો તમારા કુટુંબના દરેક માણસ દીઠ ત્રણ ત્રણ પાઉંડનો માથાવેરો તમારી પાસેથી લે એ તમે મૂંગે મોંએ વેઠયા કરો, એ તે તમારી કેવી હીણપત?”

ખાણે ખાણે અને ગિરમીટિયાઓને રહેઠાણે રહેઠાણે આ સંદેશ પહોંચી ગયો. ગિરિમીટિયા ભભૂકી ઊઠ્યા. તેમણે હિંદ મૈયાની લાજ રાખવાનો દ્રઢ સંકલ્પ કર્યો અને જાહેર કર્યું કે, “મોત આવે તો તે કબૂલ છે, પણ જ્યાં સુધી સરકાર ત્રણ પાઉંડનો કર નાબૂદ ન કરે ત્યાં સુધી કામે ચડવું હરામ છે.”

ફીનિક્સથી બાપુજીના ગયા પછી બેએક અઠવાડિયાં લગી એમના કંઈ વિષેશ સમાચાર ન આવ્યા; પણ જ્યારે સમાચાર મળ્યા કે ન્યૂકેસલમાં બાપુજી હડતાળિયાઓથી ઘેરાઈ ગયા છે અને ફળાહાર કરવાનોયે એમને ઠેઠ રાતે સમય મળે છે તથા સૂવાનું તો નામનું જ મળે છે, ત્યારે અમે સૌ બહુ ચિંતામાં પડી ગયા. પણ બાપુજી તો હજારો માણસોને લઈ કૂચ કરતા ટ્રાન્સવાલ ઊપડ્યા.

મગનકાકા ઊંડા નિસાસા નાખી કહેવા લાગ્યા કે, “હવે તો ભગવાન કરે ને બાપુજી પકડાય તો સારું. એમને જેલ મળવામાં હવે જેટલું મોડું થાય છે એટલું વધુ ભયંકર છે. જો આમ ને આમ વધુ લંબાશે તો આપણે બાપુજીને ખોઈ બેસવાના છીએ.” કેમ કે બાપુજી પાસેથી આવનારા લોકો ખબર આપતા કે રોજ રોજ બાપુજી સુકાતા જાય છે. એમના શરીરમાં માંસ તો જાણે રહ્યું જ નથી. તેઓ ઓળખાતાયે નથી.

એ ઉપરાંત એમનો ખાવાનો ને ઊંઘવાનો ક્રમ સાંભળીને તો અમે અવાક બની જતા. એમણે ચાર મહિનાનાં એકટાણાં કરવાનું વ્રત લીધેલું અને એ વખતે ફળ સિવાય તેઓ બીજું કંઈ ખાતા ન હતા. દૂધ-ઘી તથા ખાંડ અને મીઠું તો એમણે ક્યારનાં છોડી દીધેલાં. અધૂરામાં પૂરું ભૂખ્યા ગિરમીટિયાઓની સેવા કરવામાં ઝંપલાવેલું, એટલે મોંઘાં ફળ-મેવા લેવાનુંયે એમણે બંધ કર્યું. આટલી મુશ્કેલીઓ વચ્ચે પણ બાપુજી જે ભારે દિનક્રમ જાળવી રહ્યા હતા તે મારા સાંભળ્યા પ્રમાણે કંઈક નીચે મુજબનો હતો :

સવારના ચાર વાગ્યા પહેલાં તૈયાર થઈ જઈ ચારને ટકોરે તો તેઓ રસોઈ મંડાવી દે. અજવાળું થાય ત્યારથી ટુકડીઓને પીરસવાનું કામ શરૂ કરે, તે એક પછી એક ટોળીઓમાં ચાર-સાડા-ચાર હજાર માણસો જમે ત્યાં રાતના દસ વાગી જાય. એક વાર જમેલું બીજી પંગતમાં ન આવે, કોઈ જમ્યા વિનાનું રહી ન જાય, દરેકને સૂવા-બેસવાને જગ્યા મળે, માંદાંઓની માવજત થાય, એ બધું બાપુજી પોતે જ સંભાળે.

પીરસવાના ટેબલ આગળ બાપુજી ઊભા જ હોય. રાત સુધી પગ વાળીને એક મિનિટ પણ બેસે નહીં. રાત્રે પણ બધા સૂઈ જાય એટલે પોતે જઈને જોઈ આવે કે દરેકને સૂવાનું મળ્યું છે કે નહીં અને માંદાં નબળાંની સંભાળ લેવાઈ છે કે નહીં. તે પછી બધાની જેમ જ તેઓ જમીન ઉપર ઘાસમાં સૂઈ જાય. આમ, લગભગ બારેક વાગ્યે સૂઈ અઢીત્રણ વાગ્યામાં તો બાપુજી ઊઠી જાય. દાતણપાણી વગેરેથી પરવારીને એ જ વખતે ફળાહાર પણ કરી લે, કારણ પછી દિવસ આખામાં ફળાહાર કરવાનો એમને સમય મળે એમ ન હોય. તેમાંયે જ્યારે મગફળી ચાવવાનો પૂરતો વખત ન મળવાને કારણે એ પણ ઓછી કરી નાખ્યાના ખબર પહોંચ્યા, ત્યારે મગનકાકા ઊંડી ચિંતામાં પડી ગયા. ફળાહાર કરવાનો પૂરો વખત ન મળવાનું કારણ એ હતું કે પો ફાટતાં બાપુજીને જોવું પડતું કે અંધારામાં કોઈ પાસે જ ઝાડે-પેશાબ જઈ આવી ગંદકી તો નથી કરતું ને! લોકો પોતાનાં મળમૂત્ર ઉપર માટી બરાબર વાળી દે છે કે નહીં! એટલા બધા લોકોથી પેદા થતી ગંદકીને જો બાપુજી અત્યંત ચીવટ અને કડકાઈથી કાબૂમાં ન રાખે, તો ક્યારે રોગચાળો ફાટી નીકળે એ ન કહેવાય.

બાપુજી પાસે ભેગા થનારા હડતાળિયાઓની સંખ્યા રાતદિવસ વધ્યે જ ગઈ, એટલે એમને કંઈક સ્થિરતાથી રહેવું ફાવે એ દૃષ્ટિએ હડતાળિયાઓને ટોલ્સટોય ફાર્મ પર લઈ જઈને રાખવાનું બાપુજીએ ઠરાવ્યું. હજારો મજૂરોને સુવ્યવસ્થિત રીતે કતારોમાં ગોઠવી પોતાની સાથે પગપાળા કૂચ કરાવતા તેઓ નીકળ્યા. એમનું એટલું બધું નબળું શરીર વગર ખોરાકે એટલા લાંબા અંતર સુધી પગે ચાલવું ખમી શકશે કે કેમ એ અંગે અમારી ચિંતા બહુ વધી ગઈ.

એટલામાં, એક દિવસ બપોરે છાપખાનામાં અમે કામ કરતા હતા ત્યારે રાજી થતાં થતાં મગનકાકાએ ખબર આપ્યા કે, “બાપુજી પકડાયા!”

11. આભ ફાટ્યું

પછી બાપુજીનો કાગળ આમ આવ્યો :

ડંડીની જેલ, મંગળ, 1913

ચિ. મગનલાલ,

નવ માસની જેલ થઈ છે. ને બીજે બે ઠેકાણે છ છ માસની થાય તો એકવીસ માસ થાય ને હું તો સર્વથી ભાગ્યશાળી નીવડું. હડતાળ પડ્યા પછી આજે મને પહેલી ફુરસદ મળી.

બાપુજી પકડાયા પછી સત્યાગ્રહ કૂચની આગેવાની કરતા મિ. પોલાક અઢી હજાર માણસો સાથે ટોલ્સટોય ફાર્મ તરફ ધસ્યે જાય છે એવા ખબર આવ્યા. પછી તો ખબરોનાં ઝૂમખેઝૂમખાં આવવાં માંડ્યાં. આટલા સો માણસોને જેલ મળી છે; મિ. કેલનબેકને પણ જેલ ભેગા કરવામાં આવ્યા છે; ટ્રેનોની ટ્રેનો ભરીને બધા હડતાળિયાઓને પાછા ખાણ ઉપર લાવવામાં આવ્યા છે; ખાણોને જ જેલના રૂપમાં ફેરવી નાખવામાં આવી છે; અમુક અમુક ખાણોની આસપાસ પોલીસ ફરી વળી છે; હવે તો જેલોમાંયે લોકોને એમનાં પોતાનાં કપડાંભેર રાખવામાં આવે છે, કેદીને પહેરવા-પાથરવા સારુ જેલમાં હવે કપડાં જ નથી રહ્યાં; જેલોના ચર્ચમાં પણ કેદીઓને ભરી દેવામાં આવ્યા છે – આમ ઊંઘતાં ને જાગતાં, સૂતાં ને બેસતાં, ખાતાં ને પીતાં, ચોવીસે કલાક એક પછી એક નવા સમાચાર આવ્યા કરતા હતા. જાણે રણક્ષેત્રમાં ઊભા રહી બધું પ્રત્યક્ષ જ જોતા ન હોઈએ!

બાપુજીના ખોરાકની બાબતમાં ખબર મળ્યા કે એમને ફળાહાર માટે ડઝનેક કેળાં, ચાર ટમેટાં, બે ચમચા ઓલિવ ઓઇલ અને મગફળી આપવામાં આવે છે. ઉપરાંત એમનું શરીર અત્યંત કૃશ થઈ ગયું હોવાથી દાક્તરે દૂધ કે માખણ લેવાનું એમને કહ્યું, પણ તેઓએ તે ન લીધું. એમના જેલજીવનની બાબતમાં સમાચાર હતા કે બીજી રીતે એમને બધો આરામ છે. વાંચવાને એમણે પુસ્તકો મગાવવા માંડ્યાં છે. પણ એમની સજા સાદી કેદની છે તેથી કામ વિના એમને આખો દિવસ બેસી રહેવું પડે છે, એટલે એમણે કંઈક કામની માગણી કરી છે.

બાપુજી જેલ ભેગા થયા એટલે ગોરા માલિકોનાં શેરડીનાં ખેતરોના તથા ખાંડનાં કારખાનાંના હજારો ગિરમીટિયાઓએ હડતાળ પાડી પોતાનાં રહેઠાણ છોડી દીધાં અને ઘરવખરી તથા બાળબચ્ચાં સહિત બહાર નીકળી પડ્યા. એમાંના ઘણા ફીનિક્સ આવ્યા. એટલે નદીનો ખાલી કોરો પટ જેમ પૂર આવતાં બંને બાજુથી ભરાવા માંડે, એમ ખાલીખમ થયેલું ફીનિક્સ સેંકડો ને હજારો લોકોથી ઊભરાવા લાગ્યું. નવાં નવાં ટોળાં આવે એના અમે ખબરઅંતર પૂછીએ ત્યારે કંઈક આવી જાતનો સંવાદ ચાલતો :

“ક્યોં કામ છોડ દિયા?”

“હમારે રાજાકો સરકારને કૈદ કિયા હૈ. સરકાર ઉસકો બંદ કરે, તો હમ ક્યોં કામ કરે?”

એ ભોળા લોકો “નેતા”, “આગેવાન” અથવા એવા કોઈ શબ્દ જાણતા ન હતા. તેઓએ તો બાપુજીને રાજા જ બનાવી મૂક્યા હતા!

12. તપોધન મગનકાકા

જેલ બહાર અસંખ્ય ગિરમીટિયાઓ તપે ચડ્યા હતા, અને એથીયે આકરું તપ આદર્યું હતું મગનકાકાએ. મારી નાની આંખે જોયેલું એ ઉગ્ર વિશુદ્ધ તપ આજે પણ સાંભરી આવે છે, ત્યારે અચંબો થાય છે.

પોતાના મનના આવેગ છટાથી બધે સંભળાવતા ફરવું, એ મગનકાકાને મન અક્ષમ્ય દોશ હતો. નિસાસો નાખવામાંયે મોઢાની વરાળ વેડફી મારવા કરતાં, પોતાના અંતરની બધી વરાળ સેવાના કામમાં જ સાચી રીતે ખરચી દેવામાં તેઓ જીવ્યું ધન્ય સમજતા. હિંદી સત્યાગ્રહીઓનાં અપમાન અને ઉત્પીડનની ગાથા રાતદિવસ આવ્યા કરતી. કેટલા કાળ સુધી એ સંપીડન ચાલવાનું છે એનીયે કંઈ અટકળ ન હતી. આકરામાં આકરી ઉશ્કેરણીમાંયે મનને ટાઢું બોળ રાખી દર બુધવારે ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’ પ્રગટ કરી દક્ષિણ આફ્રિકાની હિંદી પ્રજાને માર્ગદર્શન આપવાનું કપરું કામ મગનકાકા કરી રહ્યા હતા.

મગનકાકાની જુવાનજોધ દેહયષ્ટિ નિશદિન સુકાતી ચાલી હતી. સત્યાગ્રહની લડાઈ માટે સોળ જણાંની પહેલી ટોળી ફીનિક્સથી ઊપડી ત્યાર પહેલાંનું મગનકાકાનું શરીર અને ત્રણ મહિના પછીનું એમનું શરીર જાણે સાવ જુદાં જ હતાં. પહેલાં કરતાં બીજું જાણે અર્ધું જ રહ્યું હતું. મગનકાકાના સ્વભાવમાં પણ બહુ મોટો ફેર પડ્યો હતો. એમનામાં શાંતિ અને પ્રસન્નતા ખૂબ વધ્યાં હતાં.

મગનકાકાની દિનચર્યા તપસ્વીને હરાવે એવી હતી. મળસકે બે કે અઢી વાગ્યે ઊઠી છાપા માટેનું લખાણ લખવા તેઓ બેસતા. ‘ઇન્ડિયન ઓપીનિયન’નાં બધાં ગુજરાતી કોલમો એમને એકલે હાથે ભરવાનાં રહેતાં. પો ફાટયે અમે ઊઠીએ ત્યારે મગનકાકાની પથારી એમના હાથનાં લખેલાં અનેક કાગળિયાંથી ભરાઈ ગઈ હોય અને પોતાના છાપેલા જેવા સુંદર મરોડદાર અક્ષરે વધુ ને વધુ પાનાં તેઓ ભરતા જતા હોય. આઠ-સાડા-આઠે લખાણો પૂરાં કરી બધાં કાગળિયાં સાથે તેઓ છાપખાને પહોંચતા.

ફીનિક્સના રિવાજ પ્રમાણે સવારનું શિરામણ આખા દિવસના ખોરાકનો ઉત્તમ ભાગ રહેતો. ફળ વગેરેનો સારો પુષ્ટિકર નાસ્તો અમે લેતા. સત્યાગ્રહસંગ્રામના દિવસોમાં મગનકાકાએ આ નાસ્તાનો ત્યાગ કર્યો હતો. સાંજનો ખોરાક પણ કામના બોજાને લીધે ઘણી વાર કાકા છોડી દેતા. એટલે અઠવાડિયાના ઘણાખરા દિવસ મગનકાકાને એકટાણું જ રહેતું. પોતાના શરીરને જાણે એમણે વિસારે પાડયું હતું! આખો વખત કામમાં જ તેઓ ડૂબેલા રહેતા.

કેટલીક વાર બપોરે બે-ત્રણ વાગ્યે તેઓ પોતાના મેજ પરથી ઊઠીને ચાલ્યા જતા. અમારું કામ એવું કે વારે વારે એમની પાસે કંઈક ને કંઈક પૂછવા જવું પડે. એટલે થોડી વાર થાય ને તેઓ ન દેખાય ત્યારે અમે એમની શોધમાં નીકળી પડીએ. એમ ખોળવા જતાં મેં મગનકાકાને છાપખાનાથી થોડે દૂર લીલા ઘાસની અંદર આળોટતા ભાળ્યા છે. અમે જઈએ એટલે તેઓ આળસ મરડી ઊભા થઈ જાય અને સ્નેહભર્યે અવાજે પૂછે, “શું કામ છે?” અને વગર પૂછ્યે ખુલાસો આપે, “લખતાં લખતાં ઝોલાં આવવા લાગ્યાં, એટલે અહીં આવી આ ધરતી ઉપર આળોટી લીધું. પથારી કરતાં ખુલ્લી જમીનમાં ઘણા વધારે ગુણ છે. માટી શરીરનો થાક બહુ જલદી ચૂસી લે છે. ખરેખર, આ ધરતી માતાનો આપણા ઉપર અગાધ ઉપકાર છે. દસ મિનિટમાં ત્રણ કલાકની ઊંઘ જેટલા તાજા થઈ જવાય છે.”

એક વાર રાત્રે દસેક વાગ્યે મારે ઘરમાંથી બહાર ખેતરમાંના શૌચાલયમાં જવું પડ્યું. પાછો આવી ઘરના ઊમરામાં પગ મૂકું છું, તો સુંદર ટપકાંવાળી એક ત્રિકોણ લાકડી ફાનસને અજવાળે દેખાઈ. મને એ નવાઈભરી લાગી. બીજી જ ક્ષણે મને ખબર પડી કે એ સરપ છે! સફાળો એને કૂદીને હું ઘરમાં પહોંચ્યો. બીજાં બધાં ઊંઘતાં હતાં. મગનકાકા પથારી પર બેઠા બેઠા લખતા હતા. એમને મેં સરપની વાત કરી. એમને પગે ગૂમડું થયું હતું. બેચાર દિવસથી એમનાથી ડગલું પણ દઈ શકાયું ન હતું. પગે માટીનો જાડો પાટો હતો. તેઓ લંગડાતા ઊઠ્યા ને ઊમરામાં આવ્યા ત્યાં સુધીમાં સરપ અધખૂલા બારણામાંથી ઘરમાં આવવા લાગ્યો હતો. મગનકાકાએ તરત બારણું અર્ધું બંધ કર્યું ને સરપને પકડમાં લીધો. પછી મારી પાસે સરપ પકડવાની દોરીવાળી લાકડી મંગાવી. બારણું દાબવાનું મને સોંપી એમણે સરપને ગળામાંથી પકડ્યો. તેમણે કહ્યું, “આ બહુ ઝેરી સરપ છે. છોકરાઓની પથારી પાસે પહોંચ્યો હોત તો કેર વર્તાવત. તારી નજરે પડ્યો એ આપણું સદ્ભાગ્ય.”

મગનકાકા એને મારી નાખે એ સિવાય બીજો ઉપાય મને સૂઝતો ન હતો. મારામાં એને ઉપાડી જંગલમાં છોડી આવવાની હિંમત ન હતી. મગનકાકાથી ચલાય એમ ન હતું. ત્રીજું કોઈ મદદે આવી શકે એવું હતું નહીં. પણ મગનકાકાએ તેને મારવા કરતાં પોતે જ દુ:ખ વેઠવાનું પસંદ કર્યું. લંગડાતે પગે ભાર ઉપાડી ખોડંગાતા ખોડંગાતા તેઓ ચાલ્યા. મને ફાનસ લઈ સાથે આવવા કહ્યું. સંસ્થાની જમીન વટાવી જંગલમાં દૂર સુધી અમે પહોંચ્યા અને સરપને માટે ઉત્તમ તથા માણસને માટે ભયરહિત જગ્યા જોઈએ સરપને છૂટો કર્યો. એને એટલુંયે દુ:ખ આપ્યાની જાણે માફી માગતા હોય એવી નજરે બેએક મિનિટ લગી સરપને ઘાસમાં અદૃશ્ય થતો તેઓ જોઈ રહ્યા, અને પછી પગના ગૂમડાનું કષ્ટ વેઠતા વેઠતા ઘેર આવી મને ઈશ્વરનો મહિમા સંભળાવી નિર્ભય બનાવીને સુવાડી દીધો. પોતે રાતના ક્યાં સુધી જાગતા રહ્યા ને લખતા રહ્યા એ રામ જાણે.

આ બધી સાધના ફીનિક્સ સાવ સૂનું હતું ત્યારની. જ્યારે હડતાળ પૂરવેગે ફાટી નીકળી અને ગિરમીટિયાં ભાઈબહેનોનો પ્રવાહ ફીનિક્સને ખૂણેખૂણે ફરી વળ્યો, ત્યારે તો મગનકાકાના પરિશ્રમની પરાકાષ્ઠા થઈ. એક એક રાતમાં છસો-આઠસો માણસો આવે. દરેક ટોળું આશ્વાસન માગે, સૂવાની જગ્યા માગે અને ખોરાક-પાણી માગે. એકને શાતા આપી અર્ધો કલાકેય ઊંઘ ન લીધી હોય, ત્યાં બીજું ટોળું આવી મગનકાકાને જગાડે. દિવસ આખાના કામ બાદ રાતનું આ કામ મૂંઝવી મારનારું હતું. પણ મગનકાકા ચોવીસે કલાક એકસરખા શાંત, ગંભીર અને સામા માણસને સંતોષ આપવાને પ્રયત્નશીલ દેખાતા.

13. નવાં ફીનિક્સવાસીઓ

બાપુજીને પકડાયે તથા એક વરસની સજા થયે દસપંદર દિવસ માંડ વીત્યા હશે, ત્યાં એક સાંજે કાપેલા વાળ, ધોળું ખમીસ અને ઘૂંટણથી સહેજ નીચે પહોંચતું કાળા રંગનું સ્કર્ટ પહેરીને એક ગોરી છોકરી મગનકાકા પાસે આવી ઊભી. ડરબનમાં કેટલીક ગોરી છોકરીઓ મારા જોવામાં આવેલી. પણ એ બધીની સરખામણીમાં ફીનિક્સ આવેલી આ છોકરી ઘણી વધારે પ્રભાવશાળી જણાઈ. પહેરવેશમાં એ જેટલી સાદી દેખાતી હતી, એટલો જ એનો ચહેરો ગંભીર દેખાતો હતો. બહુ જ ચિંતાયુક્ત વદને તેણે મગનકાકા સાથે કંઈક વાત કરી, અને પછી વાતવાતમાં એનું હસવું શરૂ થયું. હસતી વખતે એના ગાલમાં પડતાં ખંજન સૌનું ધ્યાન ખેંચે એવાં હતાં. એ ગોરી બાઈ કોણ છે એ પૂછવાને હું દેવદાસકાકા પાસે પહોંચ્યો. એમણે કહ્યું : “એ જ મિસ સ્લેશિન.”

મિસ સોન્જા સ્લેશિનને જોવાને હું વરસોથી આતુર હતો. એમની ચતુરાઈ અને ચપળતા વિશે હું સાંભળ્યા કરતો હતો. એ બહુ ભણેલી ને હોશિયાર બાઈ ગણાતી હતી. બાપુજીની વકીલાત ચાલતી ત્યારે કલાકોના કલાકો સુધી એને લખલખ કરવું પડતું, પણ એ થાકતી નહીં. લઘુલિપિ વડે લખવામાં એની ઝડપ એટલી હતી કે દક્ષિણ આફ્રિકામાંના એ વિદ્યા જાણનારાંઓમાં એ મોખરે ગણાતી. એ જેટલી હોશિયાર હતી એટલી જ રમતિયાળ અને તોફાની પણ હતી.

ચારેક હજાર હડતાળિયાઓની પેલી કૂચમાં આખો વખત મિસ સ્લેશિન સાથે ને સાથે હતાં. બાપુજી, મિ. પોલાક અને મિ. કેલનબેકના પકડાયા પછી પણ જ્યાં સુધી બધા હડતાળિયાઓને પકડીને જેલ ભેગા કરવામાં ન આવ્યા, ત્યાં સુધી તેઓ એ કામ કરતાં રહ્યાં. તે પછી એમને વહેલી તકે ફીનિક્સ પહોંચી જવાનું બાપુજીએ જ કહેલું.

એ જમાનામાં સ્ત્રીઓ માથે વાળ ન રાખે એવું ભાગ્યે જ દેખાતું. કોઈએ મિસ સ્લેશિનને પૂછયું : “માથે વાળ કેમ નથી રખાવ્યા?” તો લાગલો જ જવાબ મળ્યો : “એ બધું સાફ કરવાનો અને એની ટાઈવાઈમાંથી ઊગરી જવાનો હક શું મરદોને એકલાને જ છે?” એમની બધી વાત દરમિયાન "શું પુરુષોને જ બધી જાતના હક છે? સ્ત્રીઓ શું માણસ નથી?” એવાં વાક્યો વારંવાર સાંભળવા મળતાં. અને ખરેખર, કોઈ પણ મરદ મિસ સ્લેશિનને ઢીલાં પાડી શકે એમ ન હતું. કામ કરવાની સ્ફૂર્તિનાં તો જાણે એ સાંગોપાંગ માલિક હતાં. કાળી રાતે પણ તેઓ એકલાં સ્ટેશને દોડી જાય. લખવામાં, વ્યવસ્થા રાખવામાં, હુકમ કરવામાં અને ખરે ટાંકણે માથે આવી પડેલી ગૂંચવણનો ઉકેલ ખોળી કાઢવામાં હોશિયારમાં હોશિયાર પુરુષની તોલે આવે એવાં એ હતાં.

મિસ સ્લશિનના આવ્યા પછી અમારું ફીનિક્સનું સૂનાપણું પોણોસો ટકા ઓસરી ગયું. એમનું મિલનસારપણું, એમનો નિખાલસ વિનોદ અને અમ બાળકોના મિત્ર બની રહેવાની એમની કળાને લીધે ફીનિક્સનાં ખાલી ઘર અને નિર્જન બગીચા ભર્યાં ભર્યાં લાગવા માંડ્યાં.

જે કોઈ એક વાર મિસ સ્લેશિનના પ્રસંગમાં આવતાં, તે એમને કદી ના ભૂલી શકે એવું એમનું પ્રભાવશાળી જીવન હતું. ગોખલે મહારાજ હિંદથી દક્ષિણ આફ્રિકા પધાર્યા અને ફાર્મવાસીઓ તથા બાપુજી પોતે ઊભે પગે એમની સેવામાં રહ્યા હતા, ત્યારના એક પ્રસંગનું વર્ણન કરતાં જમનાદાસકાકાએ કહેલું કે, “ગોખલેજી ઉપર મિસ સ્લેશિનની બહુ સરસ છાપ પડી હતી. તેઓ બોલેલા કે, ગાંધી તો મહાન છે જ; એની મહાનતા મારે સારુ નવી નથી. પણ માણસની પરીક્ષા એના જોડીદારો પરથી કરી શકાય છે. હું જોઉં છું કે ગાંધી પાસે મહાન માણસો વસે છે; અને એ રીતે ગાંધીની મહાનતા ઘણી વધારે દેખાઈ આવે છે.”

મિસ સ્લેશિન સાથે બીજી એક બહેન પણ ફીનિક્સ આવી હતી, એની ઓળખાણ આપતાં મિસ સ્લેશિને કહ્યું, “આ ફાતિમા, તે ઇમામ અબ્દુલ કાદર બાવાઝીરની મોટી દીકરી. એના પિતા જેલમાં ગયા છે, એટલે બાપુજીની સલાહથી એને અહીં મોકલી છે. એ ઘરકામ સરસ કરી જાણે છે. સીવણકામમાં ઘણી હોશિયાર છે. એ તમારી સાથે ભણશે પણ ખરી.” થોડા જ દિવસમાં ફાતિમા અમારી સાથે ભળી ગઈ. એની ઉંમર દસેક વર્ષની હતી. અમે દસ બાળકો હતાં તેનાં અગિયાર થયાં. અમને મજા પડી. ફાતિમા પાસેથી અમને નવી નવી વાતો સાંભળવા મળતી. ફાતિમા દેખાવે ગોરી હતી એટલું જ નહીં પણ વાતોમાંયે તે મિસ સ્લેશિનની નાની બહેન જેવી લાગતી હતી. અંગ્રેજીમાં ઝપાટાબંધ બોલ્યે જતી. એને થોડું હિંદી આવડતું, પણ ઝાઝી વાતો એ અંગ્રેજીમાં જ કરતી. મારે સારુ લગભગ નવી એવી ડચ બોલી પણ ફાતિમાએ સંભળાવી. એમાં મને કશું સમજાતું નહીં, પણ એના મધુર ઉચ્ચારણવાળાં ગીતો ફરી ફરી સાંભળવાનું મન થતું.

ફાતિમા ભારે પિતૃભક્ત હતી. પોતાના પિતા ઇમામ સાહેબનો યશ સંભળાવતાં થાકતી જ નહીં. ઇમામ સાહેબને જોહાનિસબર્ગમાં શરૂઆતમાં ઘણી ગરીબી વેઠવી પડેલી, પણ પછી તેઓ પોતાના જ બાહુબળ વડે રાજા સમા શ્રીમંત બની ગયા હતા. તેઓ ઘોડાગાડીઓ ભાડે ફેરવવાનો ધંધો કરતા.

ફાતિમાએ અમને વાત કરી કે, “અબ્બા (ઇમામ સાહેબ) પહેલી વારની લડતમાં જેલ ગયેલા ત્યારે એમના ધંધાને બહુ નુકસાન પહોંચેલું. આ વેળા મિત્રો ને બાપુજીની સલાહ વિરુદ્ધ તેઓ ફરી લડાઈમાં કૂદ્યા છે. તેમણે આખો ધંધો સંકેલી લીધો છે અને જેલમાંથી છૂટીને તેઓ હવે ફીનિક્સમાં રહેવા આવવાના છે.” આવી બધી વાતો સાંભળીને ફાતિમાના પિતાજી પ્રત્યે અમનેયે પુષ્કળ શ્રદ્ધા અને માન ઊપજતાં.

ફાતિમા અને મિસ સ્લેશિન આવ્યાં એ જ અરસામાં ઉંમરમાં મોટા એક માણસ પણ ફીનિક્સ આવી વસ્યા. એ હતા શ્રી ફકીરાભાઈ. અગિયાર અગિયાર વાર ફકીરાભાઈ જેલમાં જઈ આવ્યા હતા. તેમણે જોહાનિસબર્ગમાં પરવાના વગર વારંવાર શાકફળની ફેરી કરીને ઉપરાઉપરી સજા મેળવી હતી. જેલમાંથી છૂટતા કે તરત તેઓ ફરી પાછા સત્યાગ્રહ કરીએ જેલમાં પહોંચી જતા. એ રીતે દક્ષિણ આફ્રિકાના જેલયાત્રીઓમાં તેમણે પોતાનું નામ મોખરે રાખેલું. હવે એમને પોતાની જેલયાત્રાઓ બંધ કરીને હડતાળિયાઓને મદદ કરવા સારુ ફીનિક્સ મોકલવામાં આવ્યા હતા.

14. આદર્શ કેદી

દક્ષિણ આફ્રિકામાં ચોમેર સત્યાગ્રહનો દાવાનળ ફેલાયો એટલે ત્યાંની સરકારે અને જેલના અધિકારીઓએ વધારે રુદ્રરૂપ ધારણ કર્યું. ઘાતક ગુનાઓવાળા કેદીઓ માટે દોજખ સમી ગણાતી ડરબનની જેલમાં જે સત્યાગ્રહી કેદીઓને લઈ જવામાં આવ્યા હતા, તેમને વિશે ચિંતાભરી વાતો બહાર આવી રહી હતી.

ભયાનક અપરાધમાં સપડાઈને બંદીખાનું ભોગવી રહેલા હબસી કેદીઓની સરખામણીમાંયે સત્યાગ્રહી હિંદી કેદીઓને જેલવાળા ઓછો અને નિ:સત્ત્વ ખોરાક આપતા હતા. એમને ઓઢવાપાથરવા માટેના કામળા પણ જૂથી ખદબદતા અપાયા હતા અને જમવાનાં વાસણો માંસથી ખરડાયેલાં મળતાં હતાં. આવા હીણા જીવનની સામે સત્યાગ્રહીઓએ જેલમાં ઉપવાસ આદર્યો.

આ ઉપવાસના સમાચાર જેલ બહાર બધે પહોંચી ગયા. બધા હિંદીઓને હૈયે ઉચાટ વધી ગયો. અનશન કરનારાઓમાં બાપુજીના બબ્બે દીકરા, મણિલાલ ગાંધી અને રામદાસ ગાંધી પણ હતા. આવેલા સમાચારમાં જેલના ઉચ્ચ અધિકારીએ ઉચ્ચારેલી ધમકીનો ઉલ્લેખ પણ હતો. રામદાસ ગાંધી અને એમની સાથેના કિશોરવયના સત્યાગ્રહી રેવાશંકર સોઢાને અમલદારે ધમકાવેલા કે, “ઉપવાસ કરીને મરી જશો તો જરાયે વાંધો નથી. અમારી પાસે દાટવાની ઘણીયે જગ્યા પડી છે.”

ડરબનની જેલમાં ઉપવાસ કાર્યક્રમ શરૂ થયો ત્યારે સત્તાવાળાઓએ અનશન-ભંગ કરાવવાના અનેક ઉપાયો કર્યા. લલચાવ્યા, ધમકાવ્યા, નાકમાં નળી નાખી તે વાટે પેટમાં દૂધ પહોંચાડ્યું; પણ એવી રીતે પેટમાં પહોંચાડેલા દૂધને વમન કરી પેટમાંથી કાઢી નાખવાની કળા પણ સત્યાગ્રહીઓએ વાપરી.

ત્રીજાચોથા દિવસે કોઈ કોઈ નમ્યા પણ ખરા અને એમણે અનશન પડતું મૂક્યું. પણ ફીનિક્સથી ગયેલી પ્રથમ સત્યાગ્રહી ટોળીમાંના કિશોરો તો પાયાની ઈંટની જેમ પૂરેપૂરી મજબૂતીથી ટકી રહ્યા.

સાતમે કે આઠમે દિવસે જેલવાળા પીગળ્યા. સત્યાગ્રહીઓની માગણી સ્વીકારાઈ. ખોરાકમાં વધારો મળ્યો. કપડાં-વાસણમાં સ્વચ્છતા મળી. સજા પૂરી કરીને ડરબનની જેલમાંથી ફીનિક્સવાસીઓ જ્યારે પાછા ઘેર આવ્યા ત્યારે ડરબન જેલનો અનુભવ સંભળાવતાં અમારા સાથી વિદ્યાર્થીઓએ રામદાસકાકાની આવી વાત કરેલી :

અમારા ઉપવાસ શરૂ થયા તોયે જેલના રોજના કામે જવાનું ચાલુ જ હતું. સવારથી સાંજ સુધી ખેતરમાં કામ કરવાનું રહેતું. ઉપવાસ નહોતા ત્યારે તો અમે તિકડમ કરી ગાજરમૂળા વગેરે મેળવી લેતા. પણ એ કશામાં રામદાસ ન ભળતા. ખરેખર, રામદાસ તો રામદાસ જ હતા. જાણે બાપુ પંડે જ જોઈ લો. આડુંઅવળું જોયા વિના કામ જ કર્યા કરે. એ થાકે તોયે બેસે નહીં. કોદાળી ઝાલી ઊભા રહે અને જરાક થાક ખાઈ લઈ ફરી કોદાળી ચલાવવા લાગે.

“કામ પરથી પાછા આવી રામદાસ વાતે ન વળગે; પોતાની જગ્યાએ બેસી વાંચવા લાગે. જેલના નિયમોનો ભંગ ન કરવાની એવી ચીવટ રાખતા કે પોતાના ભાણામાંથી કોઈને કશું આપતા નહીં કે બીજાના ભાણામાંથી કશું લેતા નહીં.”

ફીનિક્સથી ગયેલા સત્યાગ્રહીઓમાં સૌથી નાની ઉંમરના રામદાસ હતા. પૂરાં સોળથીયે ઓછી ઉંમરના, છતાં જેલવાળાઓ એમનો ઉપવાસ બંધ કરાવી શક્યા ન હતા. પરિણામે સૌ ઉપર એમની સારી છાપ પડી હતી અને “આદર્શ કેદી” તરીકે રામદાસ ગાંધીનું નામ બહુ ઊજળું ગણાવા લાગ્યું હતું.

15. गांडी महाराज के यहां

એક પરોઢે ઓચિંતો એક વિચિત્ર અવાજ સાંભળી હું સફાળો પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. આંખ મસળતાં મસળતાં મેં જોયું કે મગનકાકા અમારે ઓશીકે ઊભા રહી અમ બાળકોને જગાડી રહ્યા હતા અને બહારથી સમુદ્રના ઘુઘવાટ સમો કોઈ અવાજ આવતો હતો. જાગ્રત થઈને મેં પૂછ્યું, “આ ઘુઘવાટ શેનો સંભળાય છે? અવોકાના દરિયાનો?” ફીનિક્સથી દસેક કિલોમીટર દૂર અવોકા નામના સ્થળે હિંદી સાગરનો કિનારો હતો. ત્યાં અમે કદી કદી ઉજાણીએ જતા ત્યારે દરિયો દેખાયા પહેલાં દૂરથી તેનો ઘુઘવાટ સાંભળી શકતા.એટલે મને થયું, કદાચ દરિયો બહુ તોફાને ચડ્યો હશે અને એનો અવાજ આજે અમારે ત્યાં સુધી પહોંચતો હશે. મગનકાકાએ મારો ભ્રમ ભાંગતાં કહ્યું, “આ દરિયાનો અવાજ નથી. આપણા બગીચાઓમાં બધે માણસો ઊભરાઈ આવ્યાં છે, તેનો આ અવાજ છે. તમે બધા ઘસઘસાટ ઊંઘમાં પડ્યા હતા; પણ મને પા-અર્ધા કલાકનીયે ઊંઘ મળી નથી. આજ આખી રાત હડતાળિયાઓનો સતત પ્રવાહ આવ્યા જ કર્યો છે.” પછી મગનકાકાએ કહ્યું, “આજે આપણું કામ ઘણું વધી ગયું છે. તમે જલદી હાથમોં ધોઈ કામે ચડી જાઓ. આ લોકો જ્યાં ત્યાં ગંદકી ન કરે એ ખાસ જોવાનું છે. રાત્રે આટલા જણ આવ્યા છે, એટલે દિવસે તો એથી બમણા કરતાંયે વધારે માણસો આવશે.”

હું વહેલો વહેલો ઘરની બહાર હડતાળિયાઓનાં દર્શને ઊપડ્યો. જ્યાં નજર નાખું ત્યાં માણસ જ માણસ જોઈને હું ચકિત થઈ ગયો. આવા નિર્જન સ્થાનમાં અમારાં આંગણાં, અમારાં ખેતરો, અમારા આજુબાજુના રસ્તાઓ માણસોથી ચિકાર ભરાઈ ગયાં એ મને ભારે જાદુ જેવું લાગ્યું. અને હજીયે પશ્ચિમ બાજુની ટેકરીઓ પરથી માણસોની હાર કીડિયારાની જેમ આવ્યે જ જતી હતી! ચોપાસ પ્રદક્ષિણા કરી આવીને મેં મગનકાકાને વિગત જણાવી કે ક્યાં કેવો પથારો છે, ક્યાં કેવાં તાપણાં કરેલાં છે.

દિવસ ચડ્યે છાપખાનાનો વખત થતાં મગનકાકા અને દેવદાસકાકા એ કામે ગયા. મગનકાકાએ મને કહ્યું : "હવે જે નવા લોકો આવે તેમને પડાવની જગ્યા બતાવવાનું કામ તારું છે. આપણાં ફળઝાડને આંચ ન આવે તે સંભાળજે, ફળને કે બળતણ માટે ઝાડની ડાળીઓને કોઈ ન તોડે. જે ખાવાનું 'રેશન' માગે તેને ચિઠ્ઠી કરાવી આપવા માટે મારી પાસે લઈ આવજે.”

ફીનિક્સની અમારી એ ભૂમિમાં છૂટા મૂકેલા ઘોડાની પેઠે મેં આ ખૂણેથી પેલે ખૂણે હડિયાપટી આરંભી દીધી. ફકીરાભાઈને કોઠારનું કામ સોંપાયું હતું. મગનકાકાએ હડતાળિયા દીઠ કાચું સીધું ઠરાવી દીધું હતું. દાળ, ચોખા અને મીઠુંમરચું, અથવા લોટ અને ખાંડ, એ બે જાતનાં સીધાંમાંથી જેને જે પસંદ પડે તેની ચિઠ્ઠી કરાવે. છાપખાનામાં ચિઠ્ઠી કરાવી આપીને એક પછી એક ટોળીને હું કોઠાર પર પહોંચાડું, અને કોઠારમાં ભીડ કરી લોકો ફકીરાભાઈને અકળાવે નહીં તે માટે દ્વારપાલનું કામ કરું.

અક્કડ સિપાઈની પેઠે હું હડતાળિયાઓને "તુમ હટો”, "તુમ ઇધર ખડે રહો”, "તુમ ફિરસે ક્યોં આયા?” વગેરે જેમ આવે તેમ સંભળાવ્યે જતો હતો. એમાંના કેટલાયે એવા હતા જેમને બબ્બે દિવસ સુધી કશું ખાવાનું મળ્યું ન હતું અને ભૂખ્યે પેટે રાત ને દિવસ ચાલ્યા કરવું પડ્યું હતું. એવા લોકો ચિઠ્ઠી મુજબનું તોળાયેલું સીધું હાથમાં આવતાં પ્રસન્ન થવાને બદલે હતાશ થઈ જતા. “આમાં અમારી શી ભૂખ ભાંગશે? અમુક ચીજ વધુ આપો,” એમ કહી વધુ લેવાને હઠ કરતા ને ખસતા નહીં. ફકીરાભાઈ એમને દલીલોથી, સમભાવથી સમજાવવાનો પ્રયાસ કરતા, પણ હું મારી નાદાનીને લીધે એમને સંભળાવી દેતો, "ચલો ચલો, દૂસરેકો લેને દોગે કિ નહીં?” પુરુષો તો જલદી સમજી જતા, પણ સ્ત્રીઓનું કરગરવું ચાલુ જ રહેતું.

જે ટોળીને કોઠારમાંથી સીધું મળે તેને રાંધવાની જગ્યા બતાવવામાં પણ મારો ઠીક ઠીક વખત જતો. ફળઝાડને ચૂલાની ઝાળથી નુકસાન ન થવું જોઈએ, એમ ઠરાવી ઠરાવીને એમને સમજાવવું પડતું.

મને પોતાની વચ્ચે ટહેલતો જોઈને એ લોકો કહેતા : “એઈ છોટા બાબા! દેખો ભૈયા, યહ સેર ભર ચાવલ પકાનેકે લિયે બરતન તો જરા મિલા દીઓ.” હું જવાબ આપું : “માઈ, યહાં તો દાલચાવલ મિલતે હૈં. બરતન કોઠારમેં હૈ હી નહી, તો દેવે કહાંસે?” વળી બીજું કોઈ પૂછે : “ઓ ભૈયા, યહાં બાગમેં કહીં મિરચ નહીં હૈ?” કોઈ વળી શાતા મેળવવા પૂછે : “યહાંસે તો વો સોલ્જર લોગ હમકો ઉઠાકર લે નહીં જાયેંગે ન?” અને કોઈ ભક્તિભાવે પૂછતા : "ગાંડી મહારાજકા ઘર કૌનસા હૈ? વે કહાં રહેતે થે? ઉનકુ કહાંસે પકડ કર લે ગયે? ગાંડી મહારાજ તુમકુ ક્યા લગતા હૈ? યે બગીચા કિસકા હૈ?” આ પ્રમાણે પ્રશ્નોની પરંપરા જ ચાલતી. મને ઝાઝું બોલવું ફાવતું નહીં, એટલે કેવળ હા, ના કે માથું ધુણાવીને હું જવાબ પતાવતો જતો.

એ લોકોના સવાલો જરા ધીમા પડતા એટલે મારો વારો આવતો અને સંકોચ છોડીને હું કહેતો કે, "જુઓ, આ બગીચાને નુકસાન ન પહોંચાડતા. એકેય ફળ ન તોડતા, હો!” એટલે તેઓ તરત કહે, “શું અમે એટલુંય ન સમજીએ? આ નાનાં બચ્ચાંઓની ઉપર પણ અમે ખાસ ચોકી રાખીએ છીએ. તારે ગભરાવું નહીં. કોઈ નવું આવશે તો તેને પણ અમે ચેતવીશું.” હું જતાં જતાં કહી દઉં, “તમારી મહેરબાની. હવે એ પણ જોજો કે કોઈ આટલામાં જ દિશાજંગલ જઈ આવી જગ્યા બગાડે નહીં.” જવાબ મળતો : "એવો મૂરખનો સરદાર તે કોણ હશે કે આટલાં બધાં માણસ બેઠાં છે ત્યાં દિશા જંગલ જાય?”

દિવસો વીતતા ગયા તેમ તેમ હડતાળિયાઓનું આગમન અમને હેરત પમાડનારું ન રહ્યું. સીધાંની ચિઠ્ઠી પરથી મગનકાકા રોજ અટકળ બાંધતા અને કહેતા કે, “આજે સાતસો માણસો વધ્યાં... આજે હજાર આવ્યાં... આજે નવા આવનારનો આંકડો દોઢ હજારથી ઓછો નહીં હોય.”

ભારેમાં ભારે મુશ્કેલી એ હતી કે આટલાં બધાં માણસોને ખોરાકી કઈ રીતે પૂરી પાડવી? એમને બેઠેબેઠે ખવડાવવું કેવી રીતે, એ કોયડો દિવસે દિવસે વધારે મૂંઝવી મૂકનારો બનતો જતો હતો. મગનકાકાને માથે અપાર ચિંતા હતી. સ્ટેશનેથી ઉપરાઉપરી દાળ, ચોખા, લોટ ને ખાંડની ગૂણો આવી પહોંચતી, પરંતુ થોડા કલાક થાય ત્યાં ફકીરાભાઈની ચેતવણી મળી જતી કે સીધું ખૂટ્યું છે, હવે ચિઠ્ઠીઓ ન કાઢશો. એ આખો મામલો બહુ વસમો હતો.

એવામાં વાત આવી પહોંચી કે ડરબનમાં હિંદીઓની એક ગંજાવર સભા મળી છે અને હિંદુમુસલમાન વેપારીઓએ અનાજની ઢગલેઢગલા ગૂણો કાઢી આપી છે. સાથે સાથે એમ પણ સાંભળ્યું કે આ બધી વાતની ખબર હિંદુસ્તાન પહોંચી છે એટલે ગોખલેજીના લાંબા લાંબા તારો આવે છે ને તેઓ પણ ખોરાકી મોકલાવવાના છે.

એક સાંજે છ ખચ્ચર જોડેલું દાણાની ગૂણો ભરેલું એક વિશાળ ગાડું ડરબનથી આવ્યું. એ ગાડા સાથે બેચાર જણ હતા. તેમાં સૌથી મોખરે હતા રુસ્તમજીકાકાના નાના દીકરા સોરાબજી. ગાડું આવી પહોંચતામાં તો હડતાળિયાનાં ટોળેટોળાં તેને ઘેરી વળ્યાં. ગૂણો ખોલીને માપ ભરીભરી સોરાબજીએ લોકોને સીધું આપવા માંડ્યું. કલાકેક આપ્યા પછી તેઓ થાક્યા અને હજુ એમને બીજા ધમોલા પર તે દિવસે પહોંચવું હતું, એટલે કોઠાર માટે થોડી ગૂણો ઉતારી તેમણે ખચ્ચર-ગાડું હાંકી મૂક્યું.

થોડી વધુ ગૂણો મૂકતા જવાનું ફકીરાભાઈએ એમને કહ્યું, તો સોરાબજી ગરજી ઊઠ્યા : “તમને ખબર છે, હજી આગળ કેટકેટલા લોકો ભૂખ્યા પડ્યા છે તે? અહીં તો તમેયે છો; પણ ત્યાં એમનો ભાવ પૂછનારેય કોઈ નથી. અત્યારે તો જેમતેમ નભાવો. ત્રણચાર દિવસમાં ફરી પાછા આ ગાડું ભરીને ફેરો કરી જઈશું. હાલ તુરત તો પૈસાની ભારે મારામારી છે. દેશથી આવશે ત્યારે થશે.”

16. સૂર્ઝાઈ

ઘણી મોટી સંખ્યામાં હડતાળિયાઓ ફીનિક્સ આવી પહોંચ્યા પછી નવા આવનારાઓની સંખ્યા ખૂબ ઘટી ગઈ. એમના સ્વાગતનું મારું કામ હળવું થઈ ગયું. એટલે પછી બપોરે છાપખાનામાં દેવીબહેન પાસે એમના કામમાં મદદ કરવાને હું જવા લાગ્યો. એક બપોરે હું દેવીબહેનના ઓરડામાં હતો ત્યાં છાપખાનાના મધ્ય ખંડમાં છોટમનો તીણો અવાજ સંભળાયો, “મગનલાલકાકા! એ મગનલાલકાકા! આપણા ઘર આગળ એક માણસ આવ્યો છે. એ પૂરું ચાલીયે નથી શકતો. એનો એક હાથ અક્કડ રહી ગયો છે. એની બાયડી એને ઝાલીને ચલાવે છે અને થોડી થોડી વારે એ રોઈ પડે છે. એ માણસનું મોઢું બહુ ખરાબ છે.” છોટમના બીજા બાળસાથીઓએ પણ એ વાતને ટેકો આપ્યો : “અમે એને પૂછ્યું, પણ કંઈ સમજાતું જ નથી. એની બાયડી સાવ રડતાં રડતાં બોલે છે. એ ઘરમાં આવીને બેઠો છે. અમે એને બીજા બધા હડતાળિયાઓ જોડે જઈને બેસવાનું કહ્યું, પણ એ બેઠો છે ત્યાંથી ઊઠતો જ નથી. ફરી ફરીને એટલું જ કહે છે કે, સેઠકો મિલનાહૈ.”

પહેલી સૂચના મગનકાકાએ આપી કે કોઈએ તે માણસની મશ્કરી ન કરવી અને એને સારી જગ્યાએ બેસાડવો. સાંજે છાપખાનાનું કામ પૂરું થતાંની સાથે અમે બધા છોટમે બતાવેલા માણસ પાસે ગયા. મગનકાકાએ ઘણી મીઠાશથી એને શું થયું છે તેની પૂછપરછ કરવા માંડી. મહામહેનતે થરથરતે અવાજે એ માણસે પોતાનું નામ ઉચ્ચાર્યું : “સૂર્ઝાઈ,” અને પછી એ કાંઈ જ બોલ્યો નહીં, પણ પાધરો મગનકાકાના પગ પાસે આવીને ઊભો, પીઠ પરથી પોતાનું ફાટેલું પહેરણ ઊંચું કરી વાંકો નમ્યો અને બોલ્યો, “દેખો મહારાજ.”

એ જોતાંની સાથે અમે બધા ડઘાઈ ગયા! આખા બરડા પર આંગળ આંગળને છેટે ચામડીમાં પટ્ટા પડ્યા હતા. દાઝવાથી ઊપડી આવેલા ફોલ્લા જેવા એ દેખાતા હતા. વચ્ચે વચ્ચે અનેક જગ્યાએ ચામડી ચિરાઈ ગઈ હતી અને માંસના રાતા લોચા નજરે પડતા હતા.

“યહ ક્યા હુઆ?” મગનકાકાએ પૂછ્યું.

“સા'બને શેંબક મારા હૈ.” સૂર્ઝાઈએ જવાબ આપ્યો. ગેંડાના ચામડાના કોરડાને ત્યાં શેંબક કહેતા.

“ઇતના બહોત મારા?”

“વહ તો ઔર મારતા, હમારે લોગ બીચમેં ન આયે હોતે તો.”

છેવટે એ બોલ્યો : “ઉસને મારા ઉસમેં કુછ નહીં; લેકિન દૂસરા કોઈ ઉસકે હાથ નહીં આયા તબ મુઝ બીમારકો પીટા – ઇસમેં કૌનસી બહાદુરી કી?”

સૂર્ઝાઈ કરતાં એની પત્ની વધારે ગુસ્સામાં હતી. પોતાના પતિની એવી દશા એનાથી જોઈ શકાતી નહોતી. એ ખૂબ રોતી ને કકળતી રહી. એ ફરી ફરીને ચોખવટ કરવા મથતી હતી કે વગર વાંકે માર પડયો છે. એણે કહ્યું : “મારા પતિનો આમાં કંઈ દોશ ન હતો. એ મુદ્દલ સામે થયો ન હતો. માંદગીને લીધે એ ત્રણચાર દિવસથી કામે ચડી શક્યો ન હતો. એ પણ જો ખાણની બહાર ચાલી જઈ શક્યો હોત તો એને આ માર ન પડત.”

એ બાઈનો વલોપાત અને સૂર્ઝાઈની પીઠ પરના સોળ જોઈને અમારી ચામડી ચિરાઈ ગઈ હોય એવી બળતરા અમને થઈ. મગનકાકા થોડી વાર દિગ્મૂઢ બની ઊભા રહ્યા. પછી એ પતિપત્નીને આશ્વાસનનાં વેણ કહી એમને અમારી નિશાળના એક ઓરડામાં રહેઠાણ અપાવ્યું.

17. હડતાળિયાઓની વિદાય

જેમ જેમ ફીનિક્સ હડતાળિયાઓનું આશ્રયસ્થાન બનતું ગયું તેમ તેમ જોખમ વધતું ગયું. મગનકાકા પકડાશે, મિ. વેસ્ટ પકડાશે અને કદાચ દેવીબહેન પણ પકડાઈ જશે એવી વાતો રાત-દિવસ આવવા લાગી.

એક મંગળવારે સવારે મગનકાકાએ મને કહ્યું : “આજ રાતે પાછા હજારેક નવા હડતાળિયાઓ આવ્યા છે. છાપાનો દિવસ છે ને કામ બહુ છે. એટલે તું આ વંદા નાખી આવ.” અમારા ઘરમાં ધોળા ને રાતા વંદા બહુ થઈ પડેલા. ચોપડીઓનું એ નિકંદન કાઢતા. એમને પકડવા માટે રાત્રે સાંકડા મોઢાની ઉઘાડી શીશી ભીંતે ટેકવીને મૂકી રાખવામાં આવતી. એમાં સવાર પડયે પચાસ-પોણોસો જેટલા વંદા સપડાઈ જતા અને ખદબદી રહેતા. વખત મળ્યે મગનકાકા એ વંદાઓને દૂર જંગલમાં નાખવા જતા અને એ બહાને થોડુંક ફરી આવતા. પણ એમને સમયની ભીડ પડતી ત્યારે એ કામ મારે કરવાનું રહેતું.

જંગલમાં એકાદ કિલોમીટરથીયે દૂર હું વંદા નાખવા ગયો. ત્યાં મને મોટર-સાઇકલનો અવાજ સંભળાયો. અને મગનકાકા માટેનું વોરંટ લઈને આવતા કોઈ સોલ્જરની મેં કલ્પના કરી. ઘેર આવીને મેં દેવદાસકાકાને ખુશખબર આપ્યા કે “આજે મગનકાકા પકડાવાના છે -” અને મોટર-સાઇકલવાળી વાત સંભળાવી. અમે બંનેએ જઈને મગનકાકાને એ વાત કરી. તેમને પણ અમારો તર્ક સાચો લાગ્યો અને બોલ્યા : “ચાલો ત્યારે આજનો મંગળવાર છેલ્લો છે; છાપાનું કામ વહેલું પતાવી નાખીએ.”

ઘણા હડતાળિયાઓ હજુ નવા આવી રહ્યા હતા; પણ કોણ નવું, કોણ જૂનું એ પરખાતું ન હતું. સઘળે જ બેચેની ફેલાયેલી હતી. નવા આવનારાઓએ બધાને ડરાવી મૂક્યા હતા. તે દિવસે લોકોના ચહેરા પર રોજનાં ધૈર્ય કે ઉત્સાહનો ચોખ્ખો અભાવ હતો. રોટલા કરી ખાવામાંયે જાણે તેમનું ધ્યાન ન હતું. “સોમવાર સુધીમાં પાછા કોઠીમાં નહીં જઈએ અને કામે નહીં ચડીએ તો આપણા બેહાલ થવાના છે. રવિવારે આખી રાત ઘંટ વાગશે. એ સાંભળ્યા છતાં આપણે નહીં જઈએ તો આપણને પકડી જશે. સોલ્જરો આવશે ને દંડા મારી મારીને લઈ જશે,” એવી એવી વાતો એમની વચ્ચે ફેલાઈ ગઈ હતી.

નમતે પહોરે હડતાળિયાઓનું એક નવું ટોળું છાપખાનામાં આવી પહોંચ્યું. એમની સાથેની સ્ત્રીઓને આશરા માટે છાંયડાની જરૂર હતી. દિવસ સખત તડકાનો હતો. મગનકાકાની સૂચના પ્રમાણે હું એ નવા આગંતુકો માટે જગ્યા ખોળવા બહાર નીકળ્યો ત્યાં રસભર્યું દ્રશ્ય મારી નજરે પડ્યું.

નાળાની ઝાડીની પેલી મેરથી સાતઆઠ ઘોડા અને તે ઉપર બેઠેલા કદાવર શરીરના ગોરા સોલ્જરો પ્રેસ તરફ આવી રહેલા દેખાયા, અને રસ્તાના વળાંકની પાછળથી નવા નવા ઘોડેસવારો પ્રગટ થતા હોઈ ઘોડેસવારની એ હાર વધ્યે જતી હતી. પ્રેસનાં પગથિયાં ઊતરી હું પાંચેક ડગલાં ચાલ્યો હોઈશ ત્યાં મોખરાનો ઘોડેસવાર નાળા ઉપરનો લાકડાનો પાટડો ઓળંગી મારી સામે આવી ઊભો. એણે શરીર પર ચામડાના બે પટ્ટા બાંધ્યા હતા. કમરના તેમ જ ખભાના આ બંને પટ્ટાઓ પર કાસતૂસો લાદેલી હતી અને તેના એક હાથમાં બંદૂક હતી. તેણે મને આંગળીના ઇશારા વડે પાસે બોલાવી પૂછયું : “મિ. ગાંધી ક્યાં છે?”

“કેમ?”

“મારે એને મળવું છે.”

“મિ. ગાંધી અહીં ક્યા છે? તેઓ તો જેલમાં છે!”

એની પાછળના બીજા ઘોડેસવારે મને ફોડ પાડીને સમજાવ્યું : “નહીં, મિ. એમ. કે. ગાંધી નહીં; મિ. મગનલાલ કે. ગાંધી. તેઓ તો અહીં જ છે ને?”

“હા, એ પ્રેસમાં રહ્યા.”

“જા, એમને જઈને કહે કે લેફ્ટનન્ટ અને કેપ્ટન આવ્યા છે ને તમને મળવા માગે છે.”

તેમણે સીધા પ્રેસમાં દાખલ ન થવાનો વિનય કર્યો એ મને સારું લાગ્યું. અર્ધા આશ્ચર્ય ને અર્ધા હરખમાં હું મગનકાકા અને દેવદાસકાકા પાસે પહોંચ્યો ને કહ્યું : “સોલ્જરોની લાંબી પલટન આવી છે. મિ. વેસ્ટના ઘરની તરફનો આખો રસ્તો ભરાઈ ગયો છે અને તમને બોલાવે છે. વોરંટ લઈને આવ્યા લાગે છે. બંદૂક, કારતૂસ બધુંય છે.”

પ્રેસના બારણામાં બધા ભેગા થઈ ગયા. મગનકાકા નીચે ઊતરી પેલા લેફ્ટનન્ટ ને કેપ્ટન એ બંનેની સાથે વાતો કરવા લાગ્યા. દેવદાસકાકા અને હું બારણા વચ્ચે ગોઠવાઈને ઊભા રહ્યા ને વાતો સાંભળવા લાગ્યા. લેફ્ટનન્ટ બહુ ધીમે બોલતા હતા. મગનકાકા પણ એટલું જ ધીમે બોલતા હતા.

“મગનલાલ કે. ગાંધી તમે પોતે જ કે?”

“હા, કેમ શું કામ છે?”

“હું તમને કહેવા આવ્યો છું. તમે આ બધા માણસોને કહી દો કે તેઓ અહીંથી પોતપોતાની જગ્યાએ પાછા ચાલ્યા જાય. નહીં તો તેઓને નાહકનું ખમવું પડશે. એમને ખોરાકી આપવાની તો તમે બંધ જ કરો.”

“એ બનવું અશક્ય છે. જેઓ અહીં આવશે તેમને ખોરાકી ને રહેઠાણ તો અમે આપવાના જ. અમારું એ કર્તવ્ય છે.”

“પણ તમે એ લોકોને મારી વાત સમજાવો. એમને કહો કે જો તેઓ સોમવાર પહેલાં કામે નહીં ચડે તો તેમની બૂરી વલે થશે.”

“એમાં પણ હું એમને જવાની સલાહ ન આપી શકું. મારાથી તમારી વાતને ટેકો ન આપી શકાય.”

“ઠીક ત્યારે, તમે મારા વાક્યનું એકે એકે હિંદી કરીને તો એમને સમજાવશો ને? હું બોલીશ તે તેમને સમજાવાનું નથી. મારી સાથેનો દુભાશિયો કહેશે તોયે એ ટોળાં ભડકી ઊઠશે. જો શાંતિ રાખવી હોય તો હું બોલું એનો તરજુમો તમે કરતા જાઓ.”

“એ વાત સ્વીકારી શકાય. પણ હું કંઈ પણ કરું એ પહેલાં મારે મિ. વેસ્ટને મળવું જોઈશે. એમને મળ્યા પછી જ હું કંઈ પગલું લઈ શકું.”

“મિ. વેસ્ટને તો તમે નહીં મળી શકો. એમને પકડયા છે ને મોટરમાં રવાના કરી દીધા છે. તેઓ તો ડરબન પહોંચવા પર હશે.”

“ત્યારે મને કેમ પકડતા નથી?”

“સરકાર તમને પકડવા માગતી નથી. તમે આ હડતાળિયાઓને સમજાવીને પાછા મોકલો અને અહીં ન રાખો, એટલું જ સરકાર તમારી પાસે માગે છે.”

“તમારી વાત હડતાળિયાઓને કહીશ. પણ જે અહીં આવશે અને રહેશે તેમને અમે આશરો તો જરૂર આપશું જ.”

પ્રેસની પાછળના ભાગમાં સભા થઈ. પેલો લેફ્ટનન્ટ પોતાના ઊંચા લાલ ઘોડા પર બેઠો બેઠો અંગ્રેજીમાં એક એક વાક્ય બોલ્યે જતો હતો ને મગનકાકા તેનું હિંદી ભાષાંતર સંભળાવતા હતા. મગનકાકાએ હિંદીમાં અનુવાદ સંભળાવ્યા પછી પલટન સાથે આવેલા દુભાશિયાએ તામિલમાં એનો અનુવાદ સંભળાવ્યો. ટોળું વળીને ઊભેલા લોકો જેમ જેમ એ ભાષણ સાંભળતા જતા હતા, તેમ તેમ એમના ચહેરા પર નિરાશા અને ગ્લાનિની છાયા વધતી જતી હતી.

થોડી વાર પછી પેલા લેફ્ટનન્ટે એમને પાછા બોલાવ્યા અને કહ્યું : “હું જાઉં છું. મારી પોલીસના થોડાએક ઘોડેસવારો હમણાં અહીં રહી જશે, અત્યારે તમારી જમીનમાં બધે ફરશે અને આ સઘળા હડતાળિયાઓને અહીંથી રવાના કરશે. ત્યાર પછી પણ મારા ત્રણચાર સોલ્જરો અહીં વસશે અને કોઠી પરથી નાસી આવનાર હડતાળિયાઓને પાછા મોકલશે. આ સોલ્જરોને તમે મદદ કરજો.”

મગનકાકાએ એને જવાબ વાળ્યો : “તમારા સોલ્જરો અહીં ભલે રહે, એની સામે અમારો વાંધો નથી. બાકી, જે લોકો આવશે અને અહીં રહેશે તેમને અમે ખોરાકી આપીશું ને રાખીશું. એમને તમારા સોલ્જરોને સુપરત કરવાનું અમારાથી નહીં બને. એટલું ખરું કે તમારા સોલ્જરોની આડે અમે નહીં આવીએ.”

સૂર્યાસ્ત થવા આવ્યો. પ્રેસ બંધ કરી નિમાણે ચહેરે અમે ઘેર આવ્યા. રોજની જેમ બાગનું કે ઘરનું કંઈ કામ કરવાની આજે અમને હોંશ ન હતી. પ્રેસ ખીણમાં અને અમારું ઘર ઊંચે ટેકરી પર હતું. ઘરઆંગણેથી સામે આવેલી પશ્ચિમ તરફની નાની નાની ટેકરીઓ દેખાતી હતી. દરેક ટેકરીની કેડીઓ પર માણસોની કતાર ચાલી જતી હતી. અમારી પાણીની ટાંકીના ઓટલા પર બેસી હું આ પાછા જતા ટોળાની સામે મીટ માંડીને જોઈ રહ્યો.

એક પાછળ એક સાવ અડોઅડ કીડીની જેમ જ એ લોકો પાછા જતા હતા. પશ્ચિમ ક્ષિતિજનાં સૂર્યાસ્ત સમયનાં રતૂમડાં વાદળાં એ કતાર ઉપર લાલી બિછાવી એ લોકોનાં મનનો ક્રોધ જાણે આખા આકાશમાં પ્રગટાવી રહ્યાં હતાં.

18. છૂટ્યા!

ભયની અને ત્રાસની અવધિ લંબાયે જતી હતી એવે સમયે એક બપોરે મગનકાકાએ આનંદના સમાચાર આપ્યા : “ગોખલે મહારાજે એક બહુ ભલા અને વિદ્વાન અંગ્રેજ પાદરીને તથા એમના એક મિત્રને મિ. વેસ્ટની જગ્યા લેવા હિંદુસ્તાનથી રવાના કરી દીધા છે. થોડા દિવસમાં તેઓ આવી પહોંચશે. હવે હું પકડાઈ જઈશ તોપણ તમે એકલા નહીં પડો.”

અને અમે બાળકોએ એ આવનારા મિ. એન્ડ્રૂઝ તથા મિ. પિયર્સનનું નામ રટવા માંડ્યું.

એક દિવસ સાંજના ભોજનથી પરવારી અમે બાળકોએ બાપુજીના મોટા ઓરડામાં રમત માંડી હતી અને મગનકાકા અમારી રમતમાં રસ લઈ રહ્યા હતા. એવામાં દરવાજામાં મિસ સ્લેશિન દાખલ થયાં. પોતાના ગાલમાં પડેલાં ઝીણાં ખંજન વચ્ચે તેમણે મહાપરાણે ઉમંગનો મલકાટ દબાવી રાખ્યો હતો. તેઓ સીધાં મગનકાકા પાસે જઈ ઊભાં અને પૂછયું : “બોલો, હું શા ખબર લાવી હઈશ?” અમારી રમતો થોભાવી અમે પણ એમના એ વિનોદ પ્રત્યે કાન માંડ્યા. મેં અનુમાન કર્યું કે તેઓ મિ. એન્ડ્રૂઝ અને મિ. પિયર્સનના આવી પહોંચ્યાના ખબર લાવ્યાં હશે, પણ મગનકાકાએ વિનોદમાં ને વિનોદમાં જવાબ વાળ્યો : “બાપુજીના છૂટ્યાના!” મિસ સ્લેશિનનું અત્યાર સુધી દબાવી રાખેલું હાસ્ય ફૂટી નીકળ્યું અને તેમણે પૂછયું : "તમે કેમ જાણ્યું?” મગનકાકાએ ઉત્તર વાળ્યો : “શું મારી અટકળ સાચી છે? મેં તો કેવળ તમારા ચહેરાનો ભાવ જોઈને અટકળ જ કરી. શું સાચે જ બાપુજી છૂટ્યા છે?” મિસ સ્લેશિને મગનકાકાની અટકળને સાચી જણાવી.

અમે બાળકો હાથહાથભર કૂદીને ખુશીની તાળીઓ પાડવા લાગ્યાં. અમારો આનંદ શમાવ્યો શમતો ન હતો. “આ તે કેવો જાદુ! સરકારે બાપુજીને બાર મહિનાની સજા કરી હતી, અને આ તો તેઓ દોઢ મહિનો પૂરો થયા પહેલાં જ છૂટી ગયા! કેવી મજા!” હરખ પ્રગટ કરવાની અમારી પાસે વાણી ન હતી.

બાપુજી પ્રિટોરિયાની જેલમાંથી છૂટયા પછી એકબે દિવસની અંદર ડરબન આવી પહોંચ્યા અને કામ માટે ત્યાં રોકાયા. એમની સાથે મિ. પોલાક અને મિ. કેલનબેકને પણ છોડવામાં આવ્યા હતા. મિસ સ્લેશિન અને મગનકાકાની વાતો સાંભળી સાંભળીને અમને બાળકોને એ વેળાએ એટલું સમજાયું હતું કે આ વખતની સત્યાગ્રહની લડતથી સરકારને સારી પેઠે અકળામણ થવા માંડી છે, અને લડતનો નિકાલ લાવવા માટે એણે પોતાનું નાક પણ ન કપાય તથા હિંદીઓ માગે છે તે આપીયે શકાય એટલા ખાતર એક કમિશન બેસાડવાની યુક્તિ આદરી છે.

કમિશનના કામની ચર્ચામાં અમને બાળકોને ખાસ રસ ન હતો. ગોરાઓ ઝૂક્યા છે અને એમણે બાપુજીને છોડયા છે એટલી જ વાતથી અમારો ઉમંગ ઊભરાઈ ચાલ્યો હતો, તથા બાપુજી હવે ક્યારે ફીનિક્સ આવશે એ જાણવાની અમારી અધીરાઈ વધી પડી હતી. એક દિવસ દેવદાસકાકાએ ફીનિક્સ સ્ટેશને જઈ બાપુજી સાથે ટેલિફોનમાં વાત કરવાનું ઠરાવ્યું. અમે સૌ એમની સાથે સ્ટેશને ઊપડ્યા.

પાટા ઓળંગીને સ્ટેશન પર જવાય એમ હતું. પણ અમારી ટોળી પાટા પાસે જ અટકી પડી. અમારા મારગની આડે પાટા ઉપર એક ગોરો સોલ્જર ઝગઝગતા સંગીનવાળી બંદૂક ખભે ચડાવીને પહેરો દેતો ઊભો હતો. ત્યાંથી થોડે દૂર સ્ટેશનના ગોદામ આગળ એવો જ બીજો સોલ્જર અમે જોયો, તો સ્ટેશનની હદ પૂરી થતી હતી ત્યાં ત્રીજાને. બે પાટા મળી એક થતા હતા તે સાંધા આગળ ચોથાને, સ્ટેશન માસ્તરના ઘર પાસે પાંચમાને ને ડરબનની દિશામાં ભેગા થતા સાંધા ઉપર છઠ્ઠા સોલ્જરને જોયો. એથીયે આગળ દૂરના સિગ્નલની રક્ષા કરતો પણ એક સોલ્જર દેખાયો. અમે વિચારમાં પડી ગયા કે, "આ વળી અહીં શા સારુ ઊભા છે?”

પાટા પર ઊભેલા સોલ્જરને ફરતા વીંટળાઈને અમે તેને પગથી માથા સુધી નિહાળવા લાગ્યા. વાતચીત કરવામાં દેવદાસકાકા બહુ કુશળ. એમણે પૂછ્યું : “અહીં શાની ચોકી કરવા ઊભા છો?”

“કલાકવારમાં ટ્રેન આવવાની છે તે સુરક્ષિતપણે ચાલી જાય એટલા માટે આ પાટાની ચોકી કરીએ છીએ. હડતાળિયાઓ એટલા વીફર્યા છે કે સરકારને માર્શલ લો જાહેર કરવો પડયો છે.”

“માર્શલ લો એટલે?”

“એટલે લશ્કરનો અમલ. અમને ફાવે તે પગલાં અમે લઈ શકીએ. અમે જેને ઊભા રહેવાનું કહીએ તે જો ઊભો ન રહે તો તેના ઉપર ગોળીબાર કરવાનીયે અમને છૂટ. પરવાના વિના કોઈ ઘરબહાર નીકળી જ ન શકે.”

“અમને પણ તમે મારો?”

“તમે કંઈ રેલવેના હડતાળિયાઓ નથી. પણ અંધારે ભૂલમાં મારીયે બેસીએ.”

“અત્યારે સ્ટેશનમાં જવાયને?”

“હા, ખુશીથી જાઓ.”

સ્ટેશન માસ્તર પાસે જઈ દેવદાસકાકાએ બાપુજીની સાથે ફોન પર વાત કરવાનો ઇરાદો જણાવ્યો. ભલા સ્ટેશન માસ્તરે ડરબનમાં રુસ્તમજી શેઠને ત્યાં ફોન જોડાવી આપ્યો. ફોન પર આવતાં બાપુજીને લગભગ અર્ધો કલાક વીત્યો. વાત પૂરી થયે જાણ્યું કે આજે રાત્રે દસની ગાડીમાં બાપુજી ફીનિક્સ આવશે અને પરોઢિયે ચાર વાગ્યે પાછા ચાલ્યા જશે.

અમે ઉતાવળે ઉતાવળે સ્ટેશનેથી ઘેર ગયા અને ઝટ વાળુપાણી પતાવી પાછા સ્ટેશને પહોંચ્યા.

ડરબનથી ટ્રેન આવી; બાપુજી, શ્રી થંબી નાયડુ ને બીજા એકબે મહેમાનો ઊતર્યા. અમે એકે એકે બાપુજીને પગે લાગ્યા અને તેમણે અમારે માથે હાથે મૂકી આશીર્વાદ આપ્યા. એ પછી આખું સરઘસ શાંત ગંભીર અને નીરવ વાતાવરણમાં ચાંદનીમાં નાહતું સંસ્થા તરફ ચાલ્યું.

અઢી મહિના ઉપર બાપુજીએ ફીનિક્સ છોડયું ત્યારના કરતાં અત્યારે છૂટીને ફીનિક્સ આવ્યા ત્યારે તેમનું શરીર જાણે ચોથા ભાગનું રહ્યું હતું. સાવ લાકડી જેવા દૂબળા દેખાતા હતા. પણ એટલા દૂબળા હોવા છતાં તેઓ ઉત્સાહભર્યા હતા.

મને ખબર ન હતી કે કોટપાટલૂન પહેરેલા બાપુજીનું મારે સારુ એ આખરી દર્શન છે. ઘેર પહોંચતાં વેંત બાપુજીએ જે અનેક નિર્ણયો મગનકાકાને સંભળાવ્યા, તેમાંનો એક પોતાનાં સૂટ ને કોટપાટલૂન આદિને તિલાંજલિ દેવાનો હતો.

19. વીંધાયેલું હૈયું

સાડા ચાર હજાર હડતાળિયાઓને સાથે લઈને જ્યારે બાપુજીએ ટ્રાન્સવાલ ભણી કૂચ કરી હતી ત્યારે એમની કાયા યોગાગ્નિમાં પ્રજ્વળી ઊઠી હોય તેમ એમના શરીરનાં હાડચામ એક થઈ ગયાં હતાં. જેલમાં જઈ બેઠા ત્યારે એમને બહુ થોડું ખાવાનું મળતું. તેમાંયે તેમનું એકટાણું ચાલતું.

એમના કાનથી માંડીને નાક સુધીનાં જડબાંની ઉપરનાં હાડકાં ઊપસી આવ્યાં હતાં. ગોળ ચહેરો લાંબો થઈ ગયો હતો. હાથપગ એટલા પાતળા થઈ ગયા હતા કે જાણે એ બાપુજીના ન હોય. અને છતાં જેલમાંથી છૂટીને તરત એમણે રાતદિવસ એક કરી નાખ્યાં!

જેલમાં જઈને બેઠા ત્યારે બાપુજીએ એક વિદ્યાર્થીની જેમ પોતાના સ્વાધ્યાય સિવાય બહારની કડાકૂટને કોરે મૂકી દીધી હતી. પણ એ જ બાપુજી અણધાર્યા છૂટ્યા એ જ પળે એમણે જનતાનાં દુ:ખશોકનાં પૂર ખાળવા માટે પાછી કમર કસી અને આખી લડતના સેનાનીનું કામ સંભાળી લીધું.

પોતાની ગેરહાજરીમાં લોકોએ કેવાં કેવાં બલિદાન આપ્યાં અને સરકારે કેવો કેવો ભોગ લીધો એ જેમ જેમ તેઓ સાંભળતા ગયા ને જોતા ગયા, તેમ તેમ એમને અંગે અંગે લાય લાગી. પણ ક્રોધ – બળતરા તેઓ કોના પર ઉતારે? એ બધી આપદા તો એમની પોતાની જ નોતરેલી હતી. પોતે અનંત દુ:ખ વેઠવા તત્પર હતા. મરતાં સુધી પાછા ન ખસવાના સોગન એમણે પોતાના ફીનિક્સવાસી સાથીઓ પાસે લેવડાવ્યા હતા. પણ જેલમાંથી નીકળીને એમણે જોયું કે અબોધ ગિરમીટિયાઓએ તો અકલ્પ્ય બલિદાનો આપ્યાં હતાં.

એટલે લડતમાં જે નિર્દોષ ગરીબો મરાયા તેમનાં બલિદાન સાથે તેમ જ પાછળ રહેલાંઓનાં ઘવાયેલાં હૈયાં સાથે તદાકાર થવા માટે બાપુજીએ પોતાની તપસ્યા અને ત્યાગમાં વધારો કરવાનું નક્કી કર્યું. પોતાના એ નિર્ણય અંગે એ રાતે બાપુજીએ મગનકાકાને જે વાત કરી એનો સાર મારા શબ્દોમાં આપવાનો અહીં પ્રયત્ન કરું છું :

“મારે કહ્યે ભોળાં, નિરક્ષર એવાં હજારોએ પોતાની આહુતિ આપી છે. એ બધાં કેવળ મારી પાછળની શ્રદ્ધાને બળે લડાઈના દાવાનળમાં કૂદી પડ્યાં હતાં. દેખ્યું ન જાય એટલું દુ:ખ તેમણે વેઠયું છે. એમનાથી વેગળો હું કેમ રહું? હવે મારે એમનામાંના જ એક બનીને રહેવું જોઈએ. ગોરાઓ વચ્ચે જવું પડે કે રાજધાનીમાં જવું પડે, જ્યાં સુધી સત્યાગ્રહની આ લડતનો અંત નહીં આવે ત્યાં સુધી કોટપાટલૂન હું નહીં પહેરું. મારે તો આ હજારો દુખિયારા ગિરમીટિયાઓમાંના એક બનીને રહેવું જોઈએ. લડતને વાંકે થયેલી વિધવાઓનાં આંસુ લૂછવાને મારે ઓછામાં ઓછું આટલું તો કરવું જ જોઈએ. આવતી કાલથી એક લુંગી ને એક સાદું પહેરણ જ મારા પહેરવેશમાં રહેશે. ચાકુ, પેનસિલ, કાગળિયાં, રૂમાલ વગેરે ચીજો રાખવા માટે ડરબનમાં આવતીકાલે એક બગલથેલો સિવડાવી લઈશ. લુંગી-પહેરણ આજે જ તૈયાર કરી આપો.”

મગનકાકાએ દલીલ કરતાં કહ્યું, “લુંગી કરતાં ધોતિયું પહેરો તો કેમ? હરવાફરવામાં પણ એ ફાવશે, અને આપણો અસલી પહેરવેશેય એ જ છે.”

“વાત સાચી, પરંતુ અત્યારે સવાલ ગિરમીટિયાઓનો છે. એમાંનો મોટો ભાગ મદ્રાસીઓનો છે. એટલે એમના સમોવડિયા થવા માટે મારે મદ્રાસી લુંગી જ પહેરવી જોઈએ. મારી લુંગી ચીંથરેહાલ નહીં હોય એટલો ફેર રહેવાનો. તેઓ ઘણાખરા માથે કંઈક ને કંઈક બાંધે છે. પણ આપણે તો માથે પહેરવાનું પહેલેથી છોડ્યું છે, એટલે એ ફરી શરૂ કરવાની જરૂર નથી. જે મર્યા છે તેમની પાછળ શોક પાળવાના ચિહ્નરૂપે મૂછોનું મુંડન પણ કરવું જરૂરનું છે. અને પગમાં સેન્ડલ પણ હું નથી રાખવાનો. અસંખ્ય ગિરમીટિયાઓને પગમાં ક્યાં કંઈ પહેરવાનું મળે છે?”

“પણ આપના પગ એટલા કસાયેલા નથી. પગની પાનીમાં આપને કાંકરા પીડશે, અને ચાલવાનું તો આખો દિવસ રહેવાનું.”

“મારા પગનાં તળિયાં તમારા બધા કરતાં વધુ આળાં છે ખરાં, પણ જ્યારે હું લોકોને દુ:ખમાં ધકેલું ત્યારે મારેયે કંઈક તો દુ:ખ ખમવું જોઈએ ના? બહુ પીડા થશે તો થોડું ધીમે ચલાશે, એટલું જ ને?”

રાતના ઠરાવ પ્રમાણે સવારના પહોરમાં નાહીધોઈને બાપુજીએ મદ્રાસી ઢબની લુંગી અને ગોઠણથી નીચે સુધી આવતું કોથળા જેવું ઢીલું પહેરણ પહેર્યું અને પોતાની મૂછ પણ મૂંડી નાખી.

એમના ચહેરાની અસલી શોભા અર્ધી થઈ ગયેલી જણાઈ. પણ એમનો પ્રતાપ આ પગલાથી ખૂબ જ વધી ગયો. લોકોની ઉપર છાપ પડી કે એમનું હૈયું ખરેખર કેટલું વીંધાયું છે.

બાપુજીનો નવો વેશ જોઈને અમને જે દુ:ખ ન થયું, તે પગરખાં વિના એમને ચાલતા જોઈને થયું. ઘરમાંથી બહાર નીકળી સ્ટેશને જવાને આંગણામાં પગ મૂકતાંની સાથે મરડિયા (કાંકરા) એમને ખૂંચવા માંડયા. બબ્બે ને ત્રણત્રણ પગલે મરડિયા વાગતા હોવાથી એમને પોતાની એડી અધ્ધર કરી લેવી પડતી હતી અને બહુ સંભાળીને પગ મૂકવો પડતો હતો. એટલું સારું હતું કે એમણે પોતાના હાથમાં એક લાંબી પાતળી લાકડી રાખી હતી, જેથી પગની પાનીમાં પડેલી ફાટમાં કાંકરો વાગી બેસે ત્યારે પોતાના શરીરનો ભાર એ લાકડી ઉપર મૂકીને પગને જરાક રાહત આપી શકે.

બાપુજીના ગયા પછી ફીનિક્સમાં ખબર આવ્યા કે જનરલ સ્મટ્સે જે કમિશન નીમ્યું છે એમાં બધા એ જ ગોરાઓ છે જે પ્લાન્ટેશનવાળા અને ખાણવાળાઓના મળતિયાઓ છે, અને એમની પાસેથી હિંદી કોમને ન્યાય મળી શકવાની ઉમેદ નથી. એટલે બાપુજીએ અને મિ. પોલાકે સ્મટ્સ સાહેબને લખી વાળ્યું છે કે, એ બધા તમારા માણસો ભેગો અમે ચીંધીએ એવો પણ એક માણસ હોવો જોઈએ. હિંદી કોમ એવો આગ્રહ નહીં રાખે કે તમારે એક હિંદીને જ કમિશનમાં લેવો જોઈશે. પણ હિંદી કોમનો જેના ઉપર વિશ્વાસ હોય એવો એક અંગ્રેજ પણ તમે કમિશનમાં નહીં સ્વીકારો, તો હિંદી કોમ એ કમિશન સમક્ષ જુબાની આપી નથી શકવાની.

સાથે સાથે એ વાત પણ સાંભળી કે સ્મટ્સના જવાબની રાહ બાપુજી આ ડિસેમ્બર મહિનો ઊતરતાં સુધી જ જોશે; ત્યાર પછી ફરી પાછા જેલમાં ચાલ્યા જશે. એને માટે અંગ્રેજી નવું વરસ બેસે કે તરત, ચાર્લ્સટાઉનથી જેવી કૂચ કરેલી એથીયે મોટી કૂચ તેઓ ડરબનથી શરૂ કરશે.

અમે આનંદમાં આવી જઈ જાન્યુઆરીની રાહ જોવા લાગ્યા.

20. રેલવે હડતાળ

બાપુજી અતિશય વહેલા છૂટ્યા એ અમારે મન દિવાળી કરતાંયે દસ ગણા આનંદોત્સવની વાત હતી. એ સાથે હવે ફીનિક્સવાસી સત્યાગ્રહીઓને છૂટવાનો દિવસ આવી પહોંચ્યો હતો. ત્રીજો આનંદ અમારા મનમાં એયે હતો કે ગોખલે મહારાજે હિંદુસ્તાનથી મોકલેલા સંત પાદરી એન્ડ્રૂઝ સાહેબ પણ આવી પહોંચવાની તૈયારીમાં હતા.

બાપુજી અને બીજાઓ જેલમાં હતા ત્યાં સુધી અમારે મગનકાકાની મદદમાં રહી અનેક જાતની જવાબદારી ઉઠાવવાની હતી. મહિનાઓ લગી સવારે આંખ ઊઘડતાંથી માંડીને રાતે ઊંઘથી આંખ ન મીંચાઈ જાય ત્યાં લગી અનેક કામો ઉકેલવાની ફિકર અમારે નાને પંડે પણ કરવાની હતી. એ બધી મહેનતના વળતર રૂપે જ જાણે મગનકાકાએ અમને કામમાંથી છૂટ્ટી આપી અને જેલવાસીઓ છૂટે ત્યારે એમના સ્વાગત સારુ ડરબન સુધી જવાની પણ છૂટ આપી.

એ દિવસે સોમવાર હતો. ઘણે મહિને અમે ઘસીઘસીને નાહ્યાધોયા અને પોતાનાં સારામાં સારાં કપડાં પહેરી તૈયાર થયા. ખમીસનાં કફકોલર, કોટની કરચલી, પાટલૂનનો કમરપટ્ટો, ગોઠણ સુધીનાં ઊની કાળાં મોજાં, પોલિશ કરેલી બંધ એડીવાળી સેન્ડલ જોડી, વગેરેમાં અમારી પૂરેપૂરી આવડત વાપરીને અમે સજ્જ થયા.

સ્ટેશન સુધીની પગવાટ તો અમારી રોજની જાણીતી જ હતી. ફીનિક્સ સ્ટેશનેથી ટ્રેનમાં બેસી આગળ ચાલ્યા ત્યારે પછી અમારો પ્રવાસનો આનંદ શરૂ થયો.

ડરબન પહોંચતાં ટ્રેનને લગભગ કલાક થતો. એ રસ્તે ફીનિક્સ પછીના ત્રીજે સ્ટેશને અમારી ટ્રેન પહોંચી ત્યારે પછી ગોરા સોલ્જરોની લાંબી હાર જોઈને અમને બહુ અચંબો થયો.

દરેક વીસપચીસ ડગલે એક એક ગોરો સોલ્જર હાથમાં બંદૂક લઈને ઊભો હતો! અને દરેક બે-અઢી કિલોમીટરે રાવટી તાણેલી હતી, જ્યાં આગળ આઠદસ બંદૂકોનો ખડકલો જુવારબાજરીના પૂળાની જેમ ઊભો ગોઠવી રાખેલો હતો તથા સામટા સાતઆઠ ગોરા સોલ્જરો એકઠા મળી ચોકીપહેરો કરતા હતા.

ટ્રેન ઝડપથી આગળ વધ્યે જતી હતી, એટલે આ બધા ગોરા સોલ્જરો એટલા પાસે પાસે દેખાતા હતા કે જાણે બંદૂકવાળા માણસોની જીવતીજાગતી દીવાલ જ ઊભી કરી દેવામાં આવી હોય! અમને જાણવા મળ્યું કે કેપ ટાઉનથી જોહાનિસબર્ગ જતી 'ડાયમંડ એક્સપ્રેસ'ને રેલવે હડતાળિયાઓએ પાટેથી ઉતારી દીધી હતી અને તે ઊંધી વળી ગઈ હતી. જોહાનિસબર્ગનું સ્ટેશન બાળી મૂક્યું હતું. રેલવે ઓફિસો પર ટોળાબંધ હુમલો કર્યો હતો અને જોહાનિસબર્ગ શહેરમાં મારફાડ કરી રહ્યા હતા.

અમને એવાયે ખબર મળ્યા કે ડરબન બાજુના એંજિન ડ્રાઇવરો, ફાયરમેનો, ગાર્ડો વગેરે આગગાડી ચલાવતાં ચલાવતાં અધવચ એંજિન ઊભું રાખે છે અને નીચે ઊતરી પડી ચાલતી પકડે છે. એ કારણે સોલ્જરોને બંદૂક પર સંગીન ચડાવીને એંજિનમાં ઊભા રહેવું પડે છે, જેથી રેલગાડી મુકામ સુધી પહોંચાડવાની ફરજ પાડી શકાય. જે રેલ કામદારો કામ પર જાય છે એમને હડતાળિયાઓ પજવે છે અને મારેય છે. રેલ કામદારોને બદલે જો સોલ્જરો રેલગાડી ચલાવે છે તો હડતાળિયાઓ પાટા ઉખેડી નાખે છે, પાટાના સાંધા છૂટા પાડી દે છે અને રેલપાટા ઉપર સાબુનું પાણી રેડીને ટ્રેન ઉતારી પાડવા મથે છે. આટલી બધી રંજાડને કારણે જ સરકારે માર્શલ લો જાહેર કર્યો છે અને આવડું મોટું લશ્કર પાટે પાટે ઊભું કર્યું છે.

રેલ કામદારોએ પોતાનો પગારવધારો કરાવવા માટે હડતાળ પાડી હતી. એ માંગણી તેઓ તોફાનોના જોરે પૂરી કરાવવા માગતા હતા. સરકાર સંકડામણમાં આવી પડી હતી. સત્યાગ્રહની લડત ચાલતી હોઈ બધી જેલો હિંદીઓથી ખીચોખીચ ભરેલી હતી. બીજી બાજુ મોટા મોટા જમીનમાલિકોનાં ખાંડનાં કારખાનાં બંધ પડ્યાં હતાં. ત્રીજી તરફથી રેલ કામદારો તોફાનો ચડ્યા હતા.

21. માની શિખામણ

અંતે અમે ડરબન સ્ટેશને ઊતર્યા. સ્ટેશનેથી પાટેપાટે થોડુંક ચાલ્યા ત્યાં અમે સીધા જેલફાટક પર જઈ પહોંચ્યા. પણ અમે પહોંચ્યા ત્યારે ફાટક આગળ હજારો માણસો મેદાનમાં પથરાયેલા પડ્યા હતા. કેમ કે ત્યાં આગળ ડરબનના માનીતા રુસ્તમજી શેઠને વધાવવા થોકેથોક શહેરીઓ ભેગા થયા હતા.

જેલની વાતો રોજ ઊઠીને સાંભળેલી, પરંતુ જેલની પાસે પહોંચીને બહારથી દેખાતી જેલની ભીંતોનાં દર્શન તો મને તે જ દિવસે પહેલી વાર થયાં, જે દિવસે ફીનિક્સના સત્યાગ્રહીઓને અમે જેલને દરવાજે વધાવવા ગયેલા.

હમણાં જ ફાટક ઊઘડશે ને રુસ્તમજી શેઠ આવશે, એ આશાએ લોકો ફાટક તરફ ટાંપી રહ્યા હતા. ત્રણ કલાક વીત્યે એ અળખામણા ફાટકમાંથી સત્યાગ્રહીઓને બહાર આવતા અમે જોયા. “વંદે માતરમ્” અને “હિપ, હિપ હુર્રે”ના પોકારોથી ગગન ગાજી રહ્યું. ત્યાં તો માણસોની આખી ભીડ સ્ટેશને જવા ઊપડી. કેમ કે મેરિત્સબર્ગની ગાડી આવવાની હતી તેમાં કસ્તૂરબા અને મારી બા વગેરે જેલમાંથી છૂટીને આવવાનાં હતાં. બાપુજી ને કેલનબેક સાહેબ તેમને લેવા મેરિત્સબર્ગ ગયા હતા.

અમે સ્ટેશને પહોંચ્યા. ત્યાં આગળ માનવસાગર ઊછળી રહ્યો હતો. આઘેથી જ અમે બાપુજી તથા કેલનબેક સાહેબ સાથે કસ્તૂરબાને જોયાં. એમના પોશાક પરથી જ તેઓ ઓળખી શકાતાં હતાં; ચહેરો તદ્દન સુકાઈને બદલાઈ ગયો હતો. ગાલ સાવ બેસી ગયા હતા. બાપુજીનું દૂબળાપણું જોઈ અચંબો થયો હતો, પણ બાનું હાડપિંજર જોઈને તો દરેકના મુખમાંથી ધીમી અરેરાટી સરી પડતી હતી!

લોકોએ બા-બાપુને ખુલ્લી વિક્ટોરિયા ઘોડાગાડીમાં બેસાડ્યાં ને ઘોડા છોડી લઈ સ્વયંસેવકોને હાથે એ ખેંચી જઈને સરઘસ કાઢવાની ધમાલ કરી. પણ બાપુજીએ એમ થવા જ ન દીધું. આખરે બા-બાપુની ઘોડાગાડીને મોખરે રાખી એ સરઘસ ધીમે ધીમે રુસ્તમજી શેઠને ઘેર પહોંચ્યું.

સાંજ પડતાં સુધી રુસ્તમજીકાકાને ત્યાં ધમાલ ચાલતી રહી. વ્યાખ્યાનો થયાં, નાસ્તાપાણી ચાલ્યાં અને મોટો મેળો ભરાયો હોય એવો આનંદ રેલાઈ રહ્યો. પણ એ આનંદ સાથે સૌનાં હૈયાંમાં એક ઉચાટ ચાલુ હતો કે “પાછા જલદી જેલ જવું છે.”

રાતની ટ્રેનમાં અમારો સંઘ ફીનિક્સ પહોંચ્યો. બીજે દિવસે સવારથી મારે ભાગે તો જાણે રજાઓ શરૂ થઈ! મારી બા આવ્યાં, કાકી આવ્યાં, એટલે ઘર વાળવું, બધાં ભાંડરુંનાં કપડાં ધોવાં-સૂકવવાં, પથારી ઉપાડવી, પીરસવું વગેરે કામનો ભાર મારા પર ન રહ્યો.

માતુશ્રીનાં ડરબનમાં દર્શન કરી લીધા બાદ હું તો મારા બાળ-ગોઠિયાઓમાં એવો ઓતપ્રોત થઈ ગયો હતો કે સવારથી માંડીને સાંજ સુધીનો મારો બધો વખત એ ગોઠિયાઓની વચ્ચે જ વીતતો. પણ મારી બા અને કાકી વગેરે ફરી સત્યાગ્રહમાં ઝુકાવવાની તૈયારી કરી રહ્યાં હતાં. પાછાં જેલ જવાનો દિવસ નજીક આવ્યો ત્યારે એક બપોરે મારી બાએ મને બોલાવીને પાસે બેસાડયો. મારા નાના ભાઈ કૃષ્ણની મેં કેવી સંભાળ રાખી હતી એ બધું એમણે મને પૂછ્યું. મારાથી બન્યા તે જવાબ મેં આપ્યા. પછી મારી બાએ મને શિખામણ આપી :

“બારે બુદ્ધિ, સોળે સાન, ને વીસે વાન. જો, હવે થોડા દિવસમાં તને બારમું વરસ બેસશે. હવે બુદ્ધિ ન આવે તો તારી કોડીનીયે કિંમત નહીં રહે. પછી તો ચકોપની પેઠે પેટ ભરવાનું રહે. (ચકોપ અમારા બગીચામાં ખેતમજૂરનું કામ કરનારો ‘ઝુલુ’ હતો. તેની બુદ્ધિ જાડી હતી.) જેનામાં અક્કલનો છાંટોયે ન બળ્યો હોય, તેનું શરીર વધ્યે જાય એ શા કામનું? એવો માણસ કોઈના ખાસ ખપમાં ન આવે. આપણે તો એવા થવું જોઈએ કે જ્યાં જઈએ ત્યાં લોકો ઉમળકાથી કહે, ‘આવ ભાઈ, બેસ.’ જો, દેવદાસકાકા કેવા ચકોર છે! એને બાર વરસ પૂરાં થયાં પહેલાં અક્કલ આવી ગઈ છે. બધાં એને કેવા આદરથી બોલાવે છે ને વખાણ કરે છે! મગનકાકા પણ એની સમજણ અને ચતુરાઈનાં વખાણ કરે છે. તારેયે સમજતાં ને ચતુરાઈથી વાતચીત કરતાં શીખવું જોઈએ.

“‘સોળે સાન’ એમાં સાન એટલે ઇશારો. બધી વાત ઇશારામાં સમજી લેવી જોઈએ. પછી એને ધમકાવીને કહેવાનું ન હોય. અને ‘વીસે વાન’ એટલે વીસ વરસમાં શરીર જેવું બંધાયું તેવું બંધાયું. વીસ વર્ષે છોકરો મોટા મરદ જેવો લાગે. એને મૂછો ઊગે. જો વીસમે વર્ષે એ ટિચૂકડા શરીરનો, સોળ વર્ષે સાનવિહોણો ને બાર વર્ષે બુદ્ધિ વિનાનો રહે તો જનમભર ટપલા ખાવાનું જ એના નસીબમાં રહે.”

છેવટે બોલ્યાં : “આ જાનેવારીની પહેલી તારીખે દસ હજાર માણસોની ટુકડી ટ્રાન્સવાલ કૂચ કરવાની છે. અમારે બધાંને પણ એમાં જ જવાનું છે. એટલે એટલા દિવસ તો હું અહીં તમારી સાથે છું. પણ પછી કંઈ પાછા ત્રણ મહિને તમારું બધાનું મોઢું જોવા આવી શકાવાનું નથી. અમે એટલે બધે દૂર ટ્રાન્સવાલની જેલમાં જઈએ તો વરસે દહાડે મળાય તોયે ઘણું. તું તો હવે મોટો થઈ ગયો છે, પણ કૃષ્ણને મારી ઊણપ તારે જણાવા ન દેવી જોઈએ.”

આમ બાએ મને હૈયું ભરીભરી અમૃત પાયું.

22. કસ્તૂરબાની મરણપથારી

જેલમાંથી ફીનિક્સવાસીઓના છૂટી આવ્યા બાદ ઢોંગી કમિશનનો બહિષ્કાર, ડરબનથી શરૂ થનારી બીજી મહાન કૂચ તથા એન્ડ્રૂઝ અને પિયર્સન સાહેબના સ્વાગતની તૈયારી વગેરેની ધૂમ મચી હતી. આ રીતે એક અઠવાડિયું વીત્યું એટલામાં આખા ફીનિક્સમાં દુ:ખ અને ચિંતા ફેલાઈ ગયાં. કોઈને બોલવાનું કે વાતો કરવાનું સૂઝતું ન હતું. નીચી આંખે, ચિંતાતુર ચહેરે સૌ આઘાંપાછાં થતાં હતાં. કસ્તૂરબાની માંદગીએ બિહામણું રૂપ લીધું હતું.

પોતાના શરીરનું બધું માંસ જેલમાં સરકારને દાનમાં આપીને બા આવ્યાં હતાં. આવતાંની સાથે એમણે ખાટલો લીધો. ભારે મંદવાડ વખતેયે ફીનિક્સમાં દાક્તર ન ફરકતા; પણ મને યાદ છે કે એ સમયે એક અંધારી રાતે મગનકાકા અને દેવદાસકાકા જંગલ વટાવી સ્ટેશને પહોંચ્યા, નિદ્રાધીન સ્ટેશન માસ્તરને ઘરમાંથી ઉઠાડ્યા અને સ્ટેશન ઉઘડાવી રાતોરાત ડરબન ટેલિફોન કરી દાક્તરને પરોઢની ટ્રેનમાં ફીનિક્સ આવવા વિનવણી કરી.

બાપુજી, મગનકાકા, મારા પિતાજી, વગેરે જરૂર મુજબ શુશ્રૂષામાં રોકાયેલા રહેતા. મારી બાનો તો ઘણોખરો વખત કસ્તૂરબાની સેવામાં જ જતો. છતાંયે બાને માટે કરવાનું ઝીણામાં ઝીણું કામ જાતે જ કરવાનો આગ્રહ બાપુજી રાખતા. બાને માટે ઉકાળો કે એવું કંઈ બનાવવું હોય તો તે કરી આપવાને મારી બા આતુર રહેતાં અને બાપુજીના હાથમાંથી કામ મેળવવાને વારંવાર વિનવણી કરતાં; પણ બાપુજી ઘસીને ના પાડતા અને કહેતા, “મને જ કરવા દો; બાને સંતોષ કેમ આપવો એ હું વધારે જાણું છું. અત્યારે તો મેં સમય મેળવી લીધો છે. હું ન પહોંચી શકું ત્યારે તમે કરજો.” બાની થૂંકદાની સાફ કરવી, પથારી ફેરવવી, મળમૂત્રનાં વાસણો સાફ કરવાં, ખાટલા પાસે વધુમાં વધુ હાજરી આપવી એ સઘળું વગર થાક્યે, વગર કંટાળ્યે, વગર નિરાશ થયે, બાપુજી કર્યે જતા હતા. બાના ખાટલા પાસે એમને ખુરશી કે સ્ટૂલ નાખીને બેઠેલા જોયાનો એકેય પ્રસંગ મને યાદ નથી આવતો. એ સમયનું સ્મરણ કરતાં, બાના ખાટલાની પાસે હાથમાં કંઈક ને કંઈક સેવાની વસ્તુ લઈને ઊભેલા બાપુજીનું દ્રશ્ય જ મારી સ્મૃતિમાં ખડું થાય છે.

ફીનિક્સ સંસ્થાનાં બધાં કામ નિયમસર ચલાવવાનો બાપુજીનો પૂરો આગ્રહ હતો. બાની સેવામાંથી સમય મેળવી બાપુજી પડદા બહાર ઊભા ઊભા સંસ્થાનાં કામોની દોરવણી આપતા.

બાના બિછાના પાસે બાપુજીએ જે કુશળ કર્મયોગ અને તે સાથે અનાસક્તિ સેવી છે, એનું સ્મરણ ‘ગીતા’નાં મહાભાષ્યોથીયે વધુ હૈયાના ઊંડાણમાં પહોંચી જાય એવું છે. જગતે જોયું છે કે બાપુજીની સેવામાં પોતાની કાયા નિચોવવામાં બાએ કંઈ બાકી નથી રાખ્યું. આર્ય સતીની ઉજ્જ્વળ પરંપરા બાએ સાચવી છે. પણ એ સેવા પ્રાપ્ત કરનારા બાપુજીએ પણ એવી જ આદર્શ સેવા કરીને પુરુષોને સારુ ઉજ્જ્વળ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે એયે જગતે જાણવા જેવું છે.

આગળ જતાં સ્મટ્સ-ગાંધી સમાધાનીની છેવટની શરતો ચર્ચાઈ રહી હતી, ત્યારે બાપુજીને કેપ ટાઉન જવું પડેલું. એ વખતે તેઓ બાને પણ પોતાની સાથે લઈ ગયા હતા, જેથી બાની જાતે જ સેવાચાકરી કરવાનું પોતે ચાલુ રાખી શકે. એ પ્રસંગે દેવદાસકાકાની દશા કપરી હતી. કસ્તૂરબા માંદાં હતાં તોયે બાપુજીએ દેવદાસકાકાને એમની પાસે કેપ ટાઉન આવવા નહોતા દીધા. એમને ફીનિક્સમાં જ રહેવું પડેલું. બાપુજીએ કેપ ટાઉન બેઠે કાગળ વડે દેવદાસકાકાને ધીરજ આપેલી તે પત્ર :

ફાગણ સુદ 8, 1970

ચિ. દેવદાસ,

તમે અક્ષર સુધારજો. બાની તબિયત હાલ તો બહુ બગડી છે. કંઈ ખાઈ શકાતું નથી. છેવટે મોત આવે તોપણ આપણે તો મોતથી નહીં ડરવાનો નિશ્ચય કર્યો છે, એટલે ચિંતામાં પડવાનું છે નહીં. શરીર તો પડવાનું જ છે. આત્મા અમર છે. ને જોકે આપણે સંબંધ તો શરીરનો જ રાખતા જણાઈએ છીએ, છતાં ખરો સંબંધ તો આત્માને વિશે જ હોવો જોઈએ. શરીરમાંથી જીવ ગયા પછી આપણે ઘડીભર તેને સાચવતા નથી એ ચોક્કસ વાત છે. આમ સમજીને બાના શરીરના વિશે ઉપાયો લીધા પછી હું તો નિશ્ચિંત રહું છું, ને તમે બધા રહો એમ ઇચ્છું છું. હવે શરીરની આવી સ્થિતિ જાણી આપણે સાધુતા ને ઉદાસીનતા પકડવાં જોઈએ. સાધુતા એટલે સ્થૂલ વૈરાગ્ય અથવા જગતમાં ભટકવું એ નહીં, પણ આ તેનો અર્થ શુદ્ધ ચારિત્રને લગતો છે. ઉદાસીનતા એટલે દિલગીરી નહીં પણ વિષયોનો અણગમો ને સંસાર વિશે નિર્મોહપણું. બાની માંદગીમાં આ તમે બધા શીખો એ તેની તરફ તમારો ખરો ભક્તિભાવ ગણાશે.

લિ. બાપુના આશીર્વાદ

23. લડવાનો નિરધાર

હિંદીઓના પ્રશ્ન અંગે ઉકેલ આણવા માટે દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકારે 1913ના ડિસેમ્બરમાં કમિશન નીમ્યું. એ કમિશન સરળતાથી કામ કરી શકે એ માટે બાપુજી, મિ. પોલાક અને મિ. કેલનબેકને જેલમાંથી છોડી મૂક્યા. છતાં નાતાલનો ઉત્સવ આવી લાગ્યો તે સમયે હજારો હિંદી સત્યાગ્રહીઓ કેદખાનાંમાં ગોંધાયેલા જ હતા.

બાપુજીની માગણી પ્રમાણે હિંદીઓની પસંદગીનો એક પણ સભ્ય તપાસ કમિશનમાં લેવાની સરકારે ના પાડી, એના પરિણામે સત્યાગ્રહને બમણા વેગે આગળ વધારવાનું ઠરાવવામાં આવ્યું. બાપુજી પૂરા મક્કમ હતા. એમણે જાહેર કર્યું કે, “કમિશનને જુબાની આપવા જે કોઈ હિંદી જશે તે હિંદી કોમને લજવનારો લેખાશે.”

બાપુજી છૂટીને આવ્યા તે પહેલાં શરૂ થયેલી રેલવેની હડતાળનું જોર વધ્યે જતું હતું. ફીનિક્સમાં વાવડ આવ્યા કે રેલવે હડતાળના આગેવાનોએ બાપુજીએ કહેણ મોકલ્યું છે કે “તમે મોડું ન કરો. તમારી વિરાટ કૂચ તરત શરૂ કરી દો. તમે લોકો અમને સાથ આપશો એટલે આપણે ભેગા મળીને સરકારને ઝટ અકળાવી શકીશું. અને હિંદીઓની તેમ જ અમારી માગણી સરકારને સ્વીકાર્યે જ છૂટકો થશે.” પરંતુ બાપુજી તો પોતાના શુદ્ધ સત્યાગ્રહને જોરે જ ગોરાઓના દિલમાંથી કાળાઓ પ્રત્યેની સૂગ ધોઈ કાઢવા માગતા હતા. એટલે એમણે રેલવે હડતાળવાળાઓને સાથ દેવાની ચોખ્ખી ના પાડી દીધી.

એવું સાંભળવામાં આવ્યું કે રેલવે કામદારોને બાપુજીએ બહુ ચોખ્ખો જવાબ મોકલ્યો છે કે, “તમારો મારગ જુદો, અમારો જુદો. તમારા જેવાં ધિંગાણાં અમારે નથી કરવાં. હિંદી કોમ આપબળે ઝૂઝશે. સરકાર સાથે મરદાનગીની લડાઈ લડશે. તોફાનીઓનો સાથ પુરાવવો ને સરકારની ખોટી પજવણી કરવી સત્યાગ્રહીઓને ન છાજે. રેલવે હડતાળની ધાંધલ ન શમે ત્યાં સુધી હિંદીઓ પોતાની ધારેલી કૂચ થોભાવી રાખશે.” અને ખરેખર પહેલી જાનેવારીને બદલે પંદરેક દિવસ પછી ડરબનથી કૂચ ઉપાડવાનું બાપુજીએ ઠરાવ્યું.

24. બે દેવદૂત

એક સી. એફ. એન્ડ્રૂઝ અને બીજા ડબલ્યુ. ડબલ્યુ. પિયર્સન. તેમની સ્ટીમરને મુંબઈથી ડરબન પહોંચતાં લગભગ મહિનો લાગ્યો. પણ એ દરમ્યાન અમે અમારા મનમાં કલ્પનાઓ કર્યા કરતા હતા કે ગોખલે મહારાજે ફીનિક્સની અને લડતની સંભાળ રાખવાને જે બહુ ભલા અને ઘણા મોટા વિદ્વાનો મોકલ્યા છે એ કેવા હશે.

બાપુજી વગેરે છૂટી આવ્યા પછી થોડા જ દિવસમાં એ સાહેબોની સ્ટીમર ડરબન આવી પહોંચેલી, અને તેઓ ફીનિક્સ આવ્યા ત્યારે આખું ફીનિક્સ તેમના સ્વાગત માટે સ્ટેશને પહોંચ્યું. ટ્રેનમાંથી ઊતરતાંની સાથે એ બંને સાહેબોને આપણી જેમ બેય હાથ જોડી સૌને પ્રણામ કરતા જોઈને, તેમ જ અમ નાના વિદ્યાર્થીઓને માથે આશીર્વાદનો હાથ મૂકતા જોઈને, કોઈ અજાણ્યા મહેમાન આવ્યા છે એવો ખ્યાલ સરખો અમને ન રહ્યો. એ મોટા છે, ગોરા છે, એ પણ અમે ભૂલી ગયા. એમની પાસે ભરાઈને ન બેસવું, ચાલતાં ચાલતાં એમની જોડે અથડાઈ ન પડવું, અને એમને બાઝવું તો નહીં જ વગેરે ગોરા સાહેબ પ્રત્યે જાળવવાની આમન્યાનુંયે અમને ધ્યાન ન રહ્યું. ઘેર પહોંચતાં સુધીમાં તેઓ અમારા નિકટના સ્વજનો બની ગયા!

સાંજે પ્રાર્થનાનો સમય થતાં ફીનિક્સવાસીઓ એકઠા થયા એટલે મોટા મેજના કેન્દ્રમાં બેસી એન્ડ્રૂઝ સાહેબે અમને સૌને શાંતિવચન સંભળાવ્યાં :

“હું ગુરુદેવ પાસેથી આવું છું. એમના શાંતિનિકેતનની વાતો હું કહેવા બેસું તો ખૂટે નહીં. પણ અત્યારે તો હું ગુરુદેવનો સંદેશો જ તમને સંભળાવીશ.” એમ કહી તેઓ ઊભા થયા, હાથ જોડયા અને આંખ અર્ધોન્મીલિત કરી ધીમે સ્વરે એમણે ઉદ્ઘોષ કર્યો :

सत्यं ज्ञानं अनन्तं ब्रह्मानन्दरूपम्।

अमृतं यद्विभाति शान्तं शिवमद्वैतम्।।

[જે સત્ય અને જ્ઞાનમય, અંત વિનાનો, આનંદરૂપ બ્રહ્મ, અમૃતમય, શાંત, કલ્યાણમય અને અદ્વૈતરૂપ શોભી રહ્યો છે તેનું હું ધ્યાન ધરું છું.]

અને પછી એક આચાર્યની માફક અમને એ મંત્રનો અર્થ સમજાવ્યો. એક ગોરો – અંગ્રેજ પાદરી – પોતાના વિચિત્ર ઉચ્ચારો વડે સંસ્કૃત શ્લોક સંભળાવે એ અમારે માટે અકલ્પ્ય હતું. શ્લોક બોલવા માટે હોઠને તાણી તાણીને તથા દાબીને એમને બોલવું પડતું હતું, એ જોઈને હસવું આવી જતું હતું. પણ એમની ગંભીર ધ્યાનસ્થ મુદ્રા અને એમની શાંત વાણી અમારા અંતરમાં અનેરું જોમ પૂરી રહી હતી.

એન્ડ્રૂઝ સાહેબ ફીનિક્સમાં બેચાર દિવસ રોકાયા તેટલા વખતમાં તેમણે અમારા ઉપર એવી જાદુઈ અસર કરી જે જિંદગીભર ન ભુલાય. ગુરુદેવનો દીક્ષામંત્ર અમને સંભળાવ્યા પછી તેમણે સત્યાગ્રહના મર્મનો મહિમાયે સંભળાવ્યો હતો. તેમને બાપુજી સાથે તુરત જ જનરલ સ્મટ્સ પાસે પ્રિટોરિયા જવાનું થયું. તે પછી દક્ષિણ આફ્રિકાનાં મોટાં મોટાં શહેરોમાં એમને ઘૂમવું પડ્યું, અને ત્યાંના ગોરાઓની સભાઓમાં એમણે હિંદીઓને ન્યાય આપવા અંગે પ્રભાવશાળી પ્રવચનો કર્યાં.

એન્ડ્રૂઝ સાહેબને અનેક વાર જોવાનો અવસર મને મળ્યો છે. દીનબંધુ તરીકે તેઓ પંકાયા પછી એમનાં અનુપમ વાત્સલ્ય અને પ્રોત્સાહક મીઠાશ પણ મેં અનુભવેલાં છે; પણ એન્ડ્રૂઝ સાહેબનાં જે સર્વપ્રથમ દર્શન ફીનિક્સમાં મળ્યાં હતાં એ ભવ્યતા વીસરાય એવી નથી. લંબગોળ સ્વચ્છ ચહેરો, મરકતા હોઠ, ચમકતું કપાળ અને મધુર વાણી વડે તેઓ સાક્ષાત્ દેવ સમા દેખાતા હતા. એમની એ દૈવી મૂર્તિ અને ઊછળતું માધુર્ય દક્ષિણ આફ્રિકાના સત્યાગ્રહનું સમાધાન કરવામાં મૂલ્યવાન બળ સિદ્ધ થયું.

મિ. પિયર્સનને જો ભગવાને લાંબું આયુષ્ય આપ્યું હોત, તો જેમ એન્ડ્રૂઝ સાહેબ દીનબંધુ તરીકે ભારતવાસીઓની જીભને ટેરવે રમી રહ્યા તેમ પિયર્સન સાહેબ પણ જરૂર 'દેવદૂત' તરીકે પ્રખ્યાત થઈ જાત. પણ દુર્ભાગ્યે તેઓ એન્ડ્રૂઝ સાહેબ કરતાં વીસેક વર્ષ ઓછું જીવ્યા.

મિ. પિયર્સનનું વ્યક્તિત્વ અદ્ભુત હતું. પરોઢથી રાત પડતાં સુધી પોતે બાળકોના ઘેરા વચ્ચે જ વસતા. બાળકોથીયે વધુ બાળક જેવો અને નિર્દોષ વર્તાવ તેમનો સદા રહેતો. તેઓ ફીનિક્સમાં આઠદસ દિવસ જેટલું રહ્યા, પણ એટલો વખત અમને એક જ દિવસ જેટલો ટૂંકો જણાયો. એમની એકેએક ગમ્મત, વિનોદ કે સ્મિતમાં ક્યાંયે છીછરાપણું ન દેખાયું. એમની પાસેથી અમને નવું નવું જાણવા-શીખવાનો આનંદ મળ્યો.

ફીનિક્સમાં પિયર્સન સાહેબ રહ્યા તેટલા વખતમાં તેમણે આસપાસની અનેક દિશાઓએ એકલા એકલા કેટલીયે પગપાળા યાત્રા કરી અને ગિરમીટિયા હિંદીઓના જીવનનું ઝીણવટથી વિવરણ સંગ્રહ્યું. દક્ષિણ આફ્રિકાના ગોરાઓને હિંદીઓનો આદર કરવાનું પ્રશિક્ષણ દેવદૂતની એ યુગલ જોડીએ પોતાના ઉદાત્ત આચરણ વડે આપ્યું.

પ્રિટોરિયામાં એન્ડ્રૂઝ સાહેબ સમક્ષ સ્મટ્સ સાહેબ અને બાપુજી વચ્ચે કાચી સમાધાની થઈ અને એન્ડ્રૂઝ સાહેબનું દક્ષિણ આફ્રિકામાં થોડુંઘણું પરિભ્રમણ થયું, એટલામાં એમની (એન્ડ્રૂઝ સાહેબની) માતાના સ્વર્ગવાસના સમાચાર આપતો તાર વિલાયતથી આવ્યો. ગણ્યાગાંઠયા દિવસોમાં તેઓ અમારાં હૃદય પોતાની મૂઠીમાં લઈ વિલાયત સિધાવ્યા.

25. એ સાધના

સ્મટ્સ સરકારે જ્યારે સત્યાગ્રહી કેદીઓને છોડી મૂક્યા અને પાકી સમાધાની અંગે કાયદો બનાવવા માટેનો ખરડો સંસદ પાસે રજૂ કર્યો ત્યારે બાપુજીને લાંબા વખત સારુ કેપ ટાઉન જવું પડ્યું. દક્ષિણ આફ્રિકાનું સંસદગૃહ ત્યાં હતું. જમનાદાસકાકા જેલમાંથી છૂટીને બાપુજી પાસે સીધા કેપ ટાઉન પહોંચ્યા હતા. કેપ ટાઉનથી જમનાદાસકાકા જે પત્રો મગનકાકાને તથા મારા પિતાશ્રીને લખતા એમાં બાપુજીનાં તપ અને પરિશ્રમનું હૃદયવેધક વર્ણન આપતા. એનો સાર આવો હતો :

“બાપુજીનું તપ ભારે છે. ફરાળ તો છે જ, અને એમાંયે એકટાણું ચાલે છે. એ ઉપરાંત બાની સેવામાં ઊભે પગે રહે છે. બીજી તરફ બપોરના આકરા તાપમાં કેપ ટાઉનના ડામરના રસ્તા પર કેટલાયે કિલોમીટર ઉઘાડે પગે ચાલે છે. જ્યાં જાય ત્યાં પગે ચાલીને જ જવાનો આગ્રહ રાખે છે. સમાધાનીની વાતચીતને અંગે બાપુજીને અનેક સ્થળે મળવા જવું પડે છે. એટલું છતાં પગરખાં ન પહેરવાનું વ્રત જરાકેય મોળું નથી મૂકતા. શરીરને જે કષ્ટ પડે છે એ તરફ જાણે એમનું ધ્યાન જ નથી. બાપુજીના આવા આકરા તપનો પ્રભાવ કેપ ટાઉનના કેટલાય ગોરાઓ ઉપર સારી પેઠે પડયો છે. તેમનાં હૈયાં પીગળી જાય છે અને મોટા મોટા ઘરના ગોરાઓ સ્મટ્સને જઈને કહે છે કે, હવે આ હિંદીઓના પ્રશ્નનો ઉકેલ સરખી રીતે અને જલદી આણી દો તો સારું; આપણે વાંકે ગાંધીની વધુ તાવણી થાય એ સારું નથી. ”

અમારા મનમાં બાપુજીએ બે વાત બહુ સ્પષ્ટ રીતે ભરી દીધી હતી. પહેલી વાત એ કે સત્યાગ્રહની લડતનો અંત આવી ગયો છે એમ માનીને નિરાંત વાળવાની નથી; કાચી સમાધાની ફરી વાર તૂટે તો પહેલાં કરતાંયે વધુ ઉગ્ર લડત લેવાની આપણે પૂરી તૈયારી રાખવાની છે; આપણે ડગ્યા વિના, ધીરજથી ને હસતે મુખે એ ત્રાસ ઝીલવા જેટલા બળવાન બનવાનુંછે.

બીજી વાત એ કે અહીં દક્ષિણ આફ્રિકામાં આપણી લડતનો નિવેડો આવી જાય તો પછી દેશમાં પહોંચીને આપણે હિંદ સ્વરાજ માટે લડાઈ લડવાની છે, અને તેને સારુ આપણે આપણી લાયકાત અનેક ગણી વધારવાની જરૂર છે. આ દક્ષિણ આફ્રિકા તો આપણી ભોગભૂમિ છે. કમાવું અને જીવનના સ્થૂળ આનંદો મેળવવા, એ આ ભૂમિમાં પોસાય. પણ હિંદુસ્તાન તો ત્યાગ અને તપસ્યાની જ ભૂમિ છે. આપણા પૂર્વજોએ ભોગવિલાસ કરતાં ધર્મને સદા ઊંચું સ્થાન આપ્યું છે, સુખ માણવાના વિચાર કરતાં કર્તવ્યપાલનને મોખરે મૂકવાની હિંદુસ્તાનની પરંપરા છે.

જેમ જેમ છેવટની સમાધાની પાસે આવતી ગઈ તેમ તેમ બાપુજીનો ઉચાટ વધતો ચાલ્યો. હિંદુસ્તાન પહોંચીને ત્યાં કેવી રીતે રહેવું, ફીનિક્સમાં જે સાધનાઓ કરી છે એને કેવી રીતે ટકાવી રાખવી, એટલું જ નહીં પણ એ સાધક જીવનને હિંદુસ્તાનની આબોહવામાં વધુ ઊજળું કેવી રીતે બનાવવું એનું ઊંડું ચિંતન તેઓ વધુ ને વધુ કરવા લાગ્યા. એ ચિંતનની સાથે પોતાનું તથા પોતાની નજીક રહેનારાઓનું જીવન અણિશુદ્ધ અને સત્યાગ્રહીને છાજે એવું બનાવવા સારુ ખૂબ જ કડક આત્મપરીક્ષણ કર્યા કરતા હતા.

અમે મરીમસાલા છોડ્યા હતા. ઘણા જણે મીઠું ન લેવાનો નિયમ રાખ્યો હતો. અનેક જણ એવાયે હતા જેમણે ખાંડ પણ વર્જિત કરી હતી. પરંતુ એનો બદલો દૂધ અને ફળથી અમે મેળવી લેતા. અલૂણાવાળાઓને છૂટથી ખીર અને શેકેલા ઘઉંની દૂધમાં બનાવેલી કોફી વગેરે મળતું. વળી અમે જે ફળ લેતા એ ફીનિક્સમાં સસ્તાં હતાં. હિંદુસ્તાનમાં તો કેળાં, સંતરાં અને ખાટાં લીંબુ પણ પૈસાદાર લોકો જ ખરીદવાની હિંમત કરી શકે. ફીનિક્સમાં સૂકા મેવામાં મોટે ભાગે ખજૂર અને મગફળી લેવાતાં. એ ઉપરાંત બદામ, અખરોટ પણ થોડાંથોડાં વપરાતાં. હિંદુસ્તાનમાં એ ક્યાંથી પાલવે? એટલે મોંઘાં ફળો તથા દૂધઘી છોડીને પણ મીઠું તથા મરીમસાલા વિના ચાલી શકે એ રીતના પ્રયોગો બાપુજીએ શરૂ કરાવ્યા.

એ સમયની બાપુજીની તપપ્પૂત મૂર્તિનું જેમ જેમ સ્મરણ-મનન કરું છું તેમ તેમ મને પ્રત્યક્ષ થાય છે કે કેપ ટાઉનમાંની બાપુજીની અતિ ઉગ્ર સાધનાના બળે એમના પંડમાંની માનવસહજ દુર્બળતાઓ લગભગ સર્વાંશે ભસ્મસાત્ થઈ ગઈ. માન-અપમાન અને ક્રોધમોહથી ભરેલો ખારોઝેર મહેરામણ તેઓ અગસ્ત્ય ઋષિની જેમ પી ગયા. મૃત્યુભયને એમણે જડમૂળથી ઉખેડી નાખ્યો. વિચાર અને આચરણને તેઓએ એક જ ધૂંસરીએ જોતરી લીધા. એમ કહી શકાય કે બાપુજીએ માનવ કક્ષાએથી ઊંચે જઈને પોતાનું મહામાનવ રૂપ પ્રકાશ્યું.

26. आजु धन्य मैं....

પણ બાપુજીના ચરિતામૃતના કથારસ ભેગો મારા બાળજીવનની આ આપવીતીનો વધુ વિસ્તાર કરતાં હવે મારે અટકવું જોઈએ. આવી વિરાટ મૂર્તિના સાધનામય જીવનની ઝાંખી કરાવવાનો મેં મારી કાચી બુદ્ધિ અને અલ્પ શક્તિ પ્રમાણે અહીં પ્રયત્ન કર્યો છે. ઘણાં વરસ પહેલાંનાં, અને તેય સાવ બચપણનાં સ્મરણોને કડીબદ્ધ મેળવવા જતાં ડગલે ને પગલે ભૂલ થવાનો ભય મને સતત રહ્યા કર્યો છે. પણ ખોટા રંગ ભરવાની લાલચથી દૂર રહેવાની મેં કાળજી રાખી છે

ધગધગતા તેજના આવા સઘન અંબારની સામે મીટ માંડવાનું મારા જેવા કાચાપોચા હૈયાવાળાનું કેટલું ગજું હોય! પણ બાપુજીની જ એક શિખામણે મને આવી આકરી તેજ-જ્વાળાઓ મારી અંજલિમાં લેવા પ્રેર્યાે છે.

એક વાર તરુણાઈના વિકારોને કારણે પાર વિનાની અકળામણ અને નિરાશાએ મને ઘેરી લીધો હતો. એ વખતે બાપુજીએ મને પોતાની પાસે બેસાડ્યોઅને પોતાની મૃદુ વાણી વડે મારા કાનમાં અમૃતબિંદુ ટપકાવ્યાં :

“ભગવાને અર્જુનને [‘ગીતા’ના] નવમા અધ્યાયમાં જે વાત કરી છે એ સમજી લેવા જેવી છે. એકલાં વ્રતો પાળ્યે પાર નથી ઊતરી શકાતું. સતત કીર્તન ચાલે ત્યારે વ્રતો ફળે. આપણે એ ઉપાય લેવો. સદ્ગ્રંથોનું વાચન રાખવું. એમાંથી સંતસમાગમનો લાભ મળી રહેશે. મન તો છે જ એવું કે વારે વારે મોળું પડી જવાનું. પણ જો સારાં સારાં જીવનચરિત્રો આપણે વાંચતા રહીએ તો બળ મળે. ભલે આપણી બુદ્ધિમાં બધી વાત ન ઊતરે, એનો મર્મ આપણને સૂઝે નહીં, છતાં સંતચરિતનું વાચન-મનન કરતા રહીએ તો કોક દિવસ અંતરમાં અજવાળું અનુભવાશે.”

આ લખાણને તૈયાર કરતી વેળા બાપુજીએ આપેલી ઉપરની શિખામણની મને પુષ્કળ ઓથ રહી છે. મારા આ ભાંગ્યાતૂટયા જીવનમાં બાપુજીના ઝળહળતા ચરિત-સાગરની અંદર ડૂબકી મારવાનો મને જે લહાવો મળ્યો તેથી ધન્યતા અનુભવું છું. અને તુલસીદાસજીની ‘રામાયણ‘માંની ચોપાઈ અહીં યાદ કર્યા વિના નથી રહી શકતો :

आजु धन्य मैं धन्य अति, जद्यपि सब विधि हीन ।

निज जन जानि राम मोहि, संत समागम दीन्ह ।।

[આજ હું ધન્ય થયો છું, અતિશય ધન્ય થયો છું. જોકે હું બધી રીતે હીન છું, છતાં રામજીએ મને પોતાનો માણસ ગણીને સંતસમાગમ આપ્યો છે.]