સહરાની ભવ્યતા

રઘુવીર ચૌધરી

સહરાની ભવ્યતા Copyright © by રઘુવીર ચૌધરી. All Rights Reserved.

Contents

- ‘એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

- પરિચય

- પ્રેસનોટ

- અર્પણ

- આ રેખાચિત્રો

- ઈશ્વર પેટલીકર

- ઉમાશંકર જોશી

- કિશનસિંહ ચાવડા

- ચુનીલાલ મડિયા

- જયંતિ દલાલ

- શ્રી મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’

- નગીનભાઈ

- નિરંજન ભગત

- પન્નાલાલ

- ડૉ. પ્રબોધ પંડિત

- પ્રવીણ જોષી

- પ્રિયકાન્ત મણિયાર

- બચુભાઈ રાવત

- ભાયાણીસાહેબ

- યશવંત શુક્લ

- રસિકલાલ છો. પરીખ

- રાજેન્દ્ર શાહ

- રાવજી

- રાવળસાહેબ

- વિષ્ણુભાઈ

- શિવભાઈ

- પંડિત સુખલાલજી

- સુન્દરમ્

- સુરેશ જોષી

- સ્નેહરશ્મિ

‘એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

આપણી મધુર ગુજરાતી ભાષા અને એના મનભાવન સાહિત્ય માટેનાં સ્નેહ-પ્રેમ-મમતા અને ગૌરવથી પ્રેરાઈને ‘એકત્ર’ પરિવારે સાહિત્યનાં ઉત્તમ ને રસપ્રદ પુસ્તકોને, વીજાણુ માધ્યમથી, સૌ વાચકો ને મુક્તપણે પહોંચાડવાનો સંકલ્પ કરેલો છે.

આજ સુધીમાં અમે જે જે પુસ્તકો અમારા આ ઈ-બુકના માધ્યમથી પ્રકાશિત કરેલાં છે એ સર્વ આપ

www.ekatrafoundation.org

તથા

https://ekatra.pressbooks.pub

પરથી વાંચી શકશો.

અમારો દૃષ્ટિકોણ:

હા, પુસ્તકો સૌને અમારે પહોંચાડવાં છે – પણ દૃષ્ટિપૂર્વક. અમારો ‘વેચવાનો’ આશય નથી, ‘વહેંચવાનો’ જ છે, એ ખરું; પરંતુ એટલું પૂરતું નથી. અમારે ઉત્તમ વસ્તુ સરસ રીતે પહોંચાડવી છે.

આ રીતે –

* પુસ્તકોની પસંદગી ‘ઉત્તમ-અને-રસપ્રદ’ના ધોરણે કરીએ છીએ: એટલે કે રસપૂર્વક વાંચી શકાય એવાં ઉત્તમ પુસ્તકો અમે, ચાખીચાખીને, સૌ સામે મૂકવા માગીએ છીએ.

* પુસ્તકનો આરંભ થશે એના મૂળ કવરપેજથી; પછી હશે તેના લેખકનો પૂરા કદનો ફોટોગ્રાફ; એ પછી હશે એક ખાસ મહત્ત્વની બાબત – લેખક પરિચય અને પુસ્તક પરિચય (ટૂંકમા) અને પછી હશે પુસ્તકનું શીર્ષક અને પ્રકાશન વિગતો. ત્યાર બાદ આપ સૌ પુસ્તકમાં પ્રવેશ કરશો.

– અર્થાત્, લેખકનો તથા પુસ્તકનો પ્રથમ પરિચય કરીને લેખક અને પુસ્તક સાથે હસ્તધૂનન કરીને આપ પુસ્તકમાં પ્રવેશશો.

તો, આવો. આપનું સ્વાગત છે ગમતાના ગુલાલથી.

*

Ekatra Foundation is grateful to the author for allowing distribution of this book as ebook at no charge. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from author and publisher. Readers can purchase original book form the publisher. Ekatra Foundation is a USA registered not for profit organization with objective to preserve Gujarati literature and increase its audience through digitization. For more information, Please visit: www.ekatrafoundation.org  and  https://ekatra.pressbooks.pub.

* **

પરિચય

રઘુવીર ચૌધરી

*

કૃતિપરિચય : સહરાની ભવ્યતા (રેખાચિત્રો)

ગુજરાતીના જે લેખકોનાં રેખાચિત્રો અહીં આલેખન પામ્યાં છે એ પચીસેપચીસ વ્યક્તિઓ આપણા પ્રતિભાશાળી લેખકો છે. અંતરંગ પરિચયની રીતે એમનાં વ્યક્તિમત્તા અને એમની કાર્યશીલતા અહીં સરસ ઉઘાડ પામ્યાં છે.

દરેક વ્યક્તિચિત્ર લેખના આરંભથી જ વાચકને કોઈ પ્રસંગથી કે કોઈ સ્વભાવલક્ષણથી પકડમાં લે છે. જેમકે ઉમાશંકર જોશી વિશેના લેખનો આરંભ જુઓ : પ્રેમ પક્ષપાત ન બની જાય અને અસ્વીકાર પૂર્વગ્રહમાં ન પરિણમે એ અંગે ઉમાશંકર સતત કાળજી રાખતા લાગે.

આ લેખોમાં, હળવાશ અને માર્મિકતાના પ્રવાહમાં વ્યક્તિરેખાંકન થતું જાય છે એ સ્પૃહણીય તો બને જ છે, વળી લેખક રેખાંકિત વ્યક્તિની ભીતર લઈ જાય છે એથી આ ચરિત્રલેખો વિચારણીય પણ બને છે. પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે એમ, કેટલાંક લખાણોમાં અભ્યાસલેખનું સ્વરૂપ પણ દાખલ થયું છે. અલબત્ત, એથી એ લખાણોએ પ્રાસાદિકતા છોડી નથી.

બધાં જ રેખાંકનોમાં મનને ગમી જાય એવી પ્રેરકતા અને તાજગી છે. તો પ્રવેશીએ –

(પરિચય: રમણ સોની)

પ્રેસનોટ

CHAUDHARY, Raghuveer
SAHARANI BHAVYATA
Sketches

© Raghuveer Chaudhari

કિંમત રૂ. 50.00

પ્રથમ આવૃત્તિ 1980, દ્વિતિય 1987, તૃતિય 2003

પ્રકાશક
રંગદ્વાર પ્રકાશન
જી –15, યુનિવર્સિટી પ્લાઝા ,
નવરંગપુરા , અમદાવાદ –380 009

અર્પણ

શ્રી સુન્દરમ્
અને
રાજેન્દ્ર શાહને

આ રેખાચિત્રો

‘ ગ્રંથ ’ ના તંત્રી શ્રી યશવંત દોશીએ ‘ તસવીર ’ નામે જે શ્રેણી 1967-68 માં ચલાવેલી એમાં ઉમાશંકર અને જયંતિ દલાલ વિશે મેં લખેલું . પછી ‘ સંદેશ ’ ના તંત્રી શ્રી ચીમનભાઈ પટેલે ‘ સાહિત્યસંગમ ’ વિભાગ સોંપ્યો તેમાં પંચોતેરમી વરસગાંઠ પ્રસંગે નગીનભાઈ વિશે લખ્યું . આ પુસ્તકને રેખાચિત્રના વિભાગમાં મૂક્યું છે પણ કેટલાંક લખાણોમાં અભ્યાસલેખનું સ્વરૂપ પણ દાખલ થયું છે . એ ઠીક થયું છે માનીને સંચય કર્યો છે .

નામ ‘ સહરાની ભવ્યતા ’ એવું આપ્યું એ જયંતિ દલાલ વિશે વાંચતાં સ્પષ્ટ થશે . ‘ સહરા માત્ર ભૂગોળમાં જ નહિ , દરેક માનવીને હૈયે છે ’ એમ કબૂલીને કવિ ઉમાશંકરે કહેલું છે કે માણસોનાં હૈયારણોમાં સહરાની ભવ્યતા જોવા મળતી નથી .

એ ભવ્યતા મને દલાલમાં દેખાયેલી . સુખલાલજી જેવામાં સાગરની ભવ્યતા પણ જોઈ શકાય . પણ કહે છે કે અત્યારે કેટલાંક રણ છે ત્યાં પહેલાં સાગર હતા .

મને એમ છે કે સર્જકનું સંવેદન જગતના ઉધાર પાસાને વધુ ત્વરાથી ઝીલે છે . પલાયનવાદીઓ , સીનિકો , નખશિખ નાસ્તિકોને શોધવા જનારે પહેલાં કલાકારોની દુનિયામાં ડોકિયું કરવું . સમૃદ્ધિ નકારાત્મક પણ હોઈ શકે , ફકીરોમાં હોય છે તેવી . જેનો ખાલીપો વિશાળ હશે એણે આખા આકાશને ધાર્યું હશે . જ્યાં વિશ્વ સમગ્રની છાયા – છબિ ઝિલાય એ સહરાને હું ભવ્ય કહું છું . દલાલને અહીં યોગ્ય સંગત મળી હશે . એમને પંગતની જરૂર ન હતી .

31-5-1980

બીજી શોધિતવર્ધિત આવૃત્તિ સને 1987 માં પ્રગટ થઈ હતી .

ત્રીજી શોધિત આવૃત્તિ ‘ શિષ્ટ પુસ્તક પ્રકાશન શ્રેણી ’ અંતર્ગત પ્રગટ કરવા બદલ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનો આભાર .

25-2-2003

શ્રી મહેન્દ્ર મેઘાણીએ સહરાની ભવ્યતાની પ્રથમ આવૃત્તિથી આજ લગી સદ્ભાવ દાખવ્યો છે . વાડીલાલ ડગલી , યશવંત દોશી , ડંકેશ  ઓઝા , હરિકૃષ્ણ પાઠક , વિનોદ ભટ્ટ , સંજય ભાવે આદિ સહૃદયોએ સહરાની ભવ્યતા અને તિલક કરે રઘુવીર 1-2 નાં રેખાચિત્રોની  ઝીણવટભરી મુલવણી કરી છે . એથી આ સ્વરૂપ સાથેનો મારો નાતો સ્વાભાવિક હોવાની ખાતરી થઈ છે .

14-2-2007
અમદાવાદ -15

રઘુવીર ચૌધરી

ઈશ્વર પેટલીકર

બી . એ . સંસ્કૃતનો વર્ગ . પ્રો . સી . એલ . શાસ્ત્રી શિક્ષણ અને જ્ઞાનનો સંબંધ ચર્ચી રહ્યા હતા . એમણે મુદ્દાની સ્પષ્ટતા માટે દાખલો આપ્યો :

શ્રી પીતાંબર પટેલ અત્યારે આકાશવાણીમાં વાર્તાલાપ વિભાગ સંભાળે છે અને એમણે કેટલી બધી કૃતિઓ લખી છે ! એ ભણ્યા છે કેટલું ? માત્ર મૅટ્રિક સુધી . આ બધો વિકાસ એમણે પછી કર્યો .

મેં કહ્યું કે સાહેબ આપનો મુદ્દો સાચો છે પણ દાખલો ખોટો છે . પીતાંબરભાઈ તો રીતસર એમ . એ . થયેલા છે અને તે વખતથી જ એમણે  વિકાસ કરેલો છે . જેમણે પાછળથી વિકાસ કર્યો અને જે પહેલાં મેટ્રિક જ થયેલા હતા એ તો શ્રી ઈશ્વર પેટલીકર .

મેં નમ્રતાથી કહ્યું હતું અને શાસ્ત્રીસાહેબનો મારા પર પ્રેમ હતો પણ એ મારી વાત માનવા તૈયાર ન થયા . પેટલીકર માત્ર મૅટ્રિક સુધી જ ભણેલા હોય એ તથ્ય એમના ગળે ઊતરે એમ ન હતું . એમણે પેટલીકરના ઘણા લેખો વાંચ્યા હતા . એ લેખો કોઈક અભ્યાસી અને  વિચારક જ લખી શકે . આ મુદ્દાસર વાત કરનાર પાસે એમ . એ . સુધીની તાલીમ તો ઓછામાં ઓછી હોય .

આ વાંચતાં પીતાંબરભાઈને ખોટું ન જ લાગે … એ જાણે કે એમના સૌથી મોટા પ્રશંસક પેટલીકર છે , એમના ઉત્સાહના પ્રશંસક . પીતાંબર  એટલે ઉત્સાહ . પન્નાલાલ એટલે કોઠાસૂઝ અને પેટલીકર એટલે વિવેક . પન્નાલાલ નીરક્ષીર છુટ્ટાં પાડવાની પંચાતમાં પડ્યા વિના છાશથી  ચલાવી લે , પીતાંબર દૂધ અને પાણીનું પ્રમાણ નક્કી કરવા નવેસરથી દૂધ – પાણી ભેગાં કરી જુએ , જ્યારે પેટલીકર સામે હોય એને જ છૂટું  પાડી આપે . અને બંનેને ભેગાં કરનાર દોણી સુધી જ નહિ , મૂળ ગાય – ભેંશ અને કૂવા – તળાવ સુધી જાય .

પેટલીકર જૈન નહોતા , પણ વિભાજ્યવાદી હતા . પૃથક્કરણ કરે , એકાન્ત દૃષ્ટિનો ત્યાગ કરે , વસ્તુને અલગ અલગ ખૂણેથી જુએ અને એ દરેક અધૂરા દર્શનને ખોટું માન્યા વિના અંતે સૌના સમાહાર રૂપે સત્ય કહેવા મથે . પેટલીકરે ગીતા વિશે તો વાંચન – લેખન કર્યું હતું પણ  એમણે અનેકાન્તવાદનું પણ અધ્યયન કરવું જોઈતું હતું . એમને જલદી સમજાત . એ મોટા વિચારનું કેટલુંક પહેલાંથી એમના આચારમાં પડેલું હતું .

તપસ્યાના પરિણામે ભગવાન મહાવીરે અનેકાન્ત – દૃષ્ટિની ચાર શરતો કહી છે એમાંની ત્રીજી પંડિત સુખલાલજીએ આ શબ્દોમાં કહી છે :

“ ગમે તેવા વિરોધી દેખાતા પક્ષથી ગભરાવું નહીં અને પોતાના પક્ષની જેમ એ પક્ષની પણ આદરપૂર્વક વિચારણા કરવી અને પોતાના પક્ષ તરફ પણ વિરોધી પક્ષની જેમ આકરી સમાલોચક દૃષ્ટિ રાખવી .”

પેટલીકર અજાતશત્રુ રહેવાનો લોભ રાખ્યા વિના આકરામાં આકરી ટીકા કરી શકતા . એ વખતે ટીકા કરવાની સભાનતા રાખતા નહીં . એમની સામે મુદ્દો જ હોય . તેથી જેની ટીકા એમણે કરી હોય એ પણ એમનામાં વિશ્વાસ મૂકે . અને જેમણે અગાઉથી એમનામાં વિશ્વાસ મૂકેલો હોય એની પણ એ ટીકા કરી શકે . ક્યારેય દુ : ખી પતિ કે વિખૂટી પડેલી પત્ની પત્ર દ્વારા મદદ માગે તો ક્યારેક બંને પક્ષો એકસાથે એમની સલાહ લેવા આવે . ક્યારેક પંડિતો અને શાસકો વચ્ચેના ઝઘડામાં એમણે લવાદ થવાનું આવે . ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના સંચાલકો અને અધ્યાપકો વચ્ચેનો એક વિવાદ એમણે ઉકેલી આપ્યો હતો . જાહેર વિવાદ બનેલા ઘણા પ્રશ્નોનું એમણે તટસ્થ વિશ્લેષણ કર્યું હતું . જેમને પોતે આદરણીય માનતા હોય એવા ઉમાશંકરભાઈના કુલપતિ તરીકેના નિર્ણયની કે પરમ સ્નેહી યશવંતભાઈના આગ્રહભર્યા દ્રષ્ટિબિંદુની એમણે વિપક્ષે રહીને ચર્ચા કરેલી છે . સરેરાશ ગુજરાતી જેટલું શાણપણ તો પેટલીકરમાં હતું જ પણ આવા પ્રસંગે એનો ઉપયોગ કરીને એ મૂંગા રહેવાનું પસંદ કરતા નહીં . આપણા ઘણા સાક્ષરો દાખવે છે એવી ઉદાસીનતાને પેટલીકર પાપ સમજતા . એ કહેવામાં માને અને સૂઝે એ બધું કહે , વિવેકપૂર્વક , પ્રવાહમાં તણાયા વિના . એ તટસ્થ રહેવાનું જાણે , પન્નાલાલને તરતાં આવડે , પીતાંબર કોઈક નૌકાની રાહ જોતા આમતેમ ફરીને સક્રિય રહે . સામાન્ય રીતે બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે મૈત્રીનો ભાવ વધુ વિકસતો હોય છે . પરંતુ આ ત્રણમાંથી એક પણ અલગ કે અન્યત્ર હોત તો બાકીના બે વચ્ચે મૈત્રી સ્થપાઈ જ ન હોત અને સ્થપાઈ હોત તો લંબાઈ જ ન હોત . એમણે ત્રણ પાંખિયા મૈત્રીનો આદર્શ સિદ્ધ કરી બતાવ્યો છે . પન્નાલાલની કોઈક યોજનાનું અર્થઘટન કરતાં કરતાં પીતાંબરભાઈ આવેશમાં આવી ગયા હોય કે પન્નાલાલ એમનું ટીખળ કરી રહ્યા હોય ત્યારે પેટલીકર મધ્યસ્થી થવાની સાથે એ પરિસ્થિતિને માણવાનું પણ ન ચૂકે . એમના લેખનમાં ભાગ્યે જ જોવા મળતી વિનોદવૃત્તિ એમની વાતચીતમાં વારંવાર જોવા મળે . એ ગમે ત્યારે ગમે તેને ગમે તે પૂછી શકે . આચાર્યશ્રી એમ . સી . દેસાઈ અમદાવાદમાં ઘણા જાણીતા . ઉમાશંકર કુલપતિ હતા ત્યારે સિન્ડિકેટમાં ખાસ ચાહીને એમની સલાહ પૂછતા . દેસાઈ સાહેબ ઇંગ્લેન્ડ ગયેલા ત્યારે પોતાના વિષયનું ભણવાની સાથે શ્યાહી બનાવવાનું પણ શીખી લાવેલા . તેથી બનાવે અને વેચે . પેટલીકરે એમને ‘ સંદેશ ’ માં અનેકવાર જોયેલા . વાતો થયેલી પણ પ્રિન્સિપાલ દેસાઈની પાછલી ઉમ્મરે જ પેટલીકરે જાણ્યું કે એમનું મુખ્ય કામ કયું છે . તે એમણે ભારે નવાઈ સાથે પૂછેલું : ‘ હેં ! તમે પ્રોફેસર છો ?’

પહેલાં એ પેન્ટ નહોતા પહેરતા . પછી પણ એમનું શરીર ઝભ્ભામાં જ વધુ ગોઠવાતું . પણ એમને કશાનો છોછ કે વળગણ નહોતું . એ રૂઢિદાસ નહોતા , તેમ નર્યા રૂઢિભંજક પણ નહોતા . જે રૂઢિ કે રિવાજમાં લોકસંગ્રહનું તત્ત્વ બચેલું હોય એને એ બિરદાવે પણ ખરા . જે પરિસ્થિતિ અને પ્રભાવો વચ્ચે એ ઊછર્યા એમાં એમના ભાગે ક્રાન્તિકારી નહીં પણ સુધારક થવાનું આવ્યું . પેટલીકર જોખમ ન જ ખેડે એવું નહોતું .

એમણે એમની લોકબોલીના સાનુનાષિક ઉચ્ચારો અને ‘ એ રીતે ’ જેવી અંગત લઢણ વર્ષોથી સાચવી રાખ્યાં હતા . બીજું બધું કેળવ્યું હતું . મેળવ્યું હતું . પ્રસન્ન દામ્પત્યની મનોવૈજ્ઞાનિક ચર્ચા કરી શકે અને જાતીય પ્રશ્નો વિશે વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ વાત કરી શકે એટલું સામર્થ્ય કાલક્રમે  એમની ભાષામાં આવી ગયું . એ નિયમિત સ્વાધ્યાયનું પરિણામ હતું .

પેટલીકરે ઉત્તરાવસ્થામાં મુખ્યત્વે નિબંધો અને લેખો લખ્યા . પુનરુક્તિ થવાની બીકે વાર્તા – નવલકથા લખવાનું એમણે ટાળ્યું . જે હતું એનો જાણે હિસાબ અપાઈ ગયો છે . શક્ય છે કે લાંબા વિરામ બાદ જાતને ઢંઢોળત તો કશુંક નવું નીપજી આવત . રાજકીય વસ્તુ લઈને એ ‘ ભદ્રલોક ’ નવલકથા લખવાનો મનસૂબો ધરાવતા હતા , પણ એ શક્ય ન બન્યું . ઘણાં વરસ પછી એમણે ‘ પરોઢનું અંધારું ’ નવલકથા આપી . એમાં કૅમેરાની રીતે કલમ ચલાવી હતી . ‘ નવો નાતો ’ એમની છેલ્લી નવલકથા . માનવ સંબંધોમાં આવેલો વળાંક અહીં નિરૂપાયો છે .

મડિયા પન્નાલાલ અને પેટલીકર વચ્ચે ઝાઝો ભેદ નહોતા કરતા . મને પણ ‘ ગ્રામચિત્રો ’ અને ‘ પટલાઈના પેચ ’ ના પેટલીકર ‘ ભવસાગર ’ સુધી ગ્રામજીવનના આલેખનમાં પૂરતા અધિકૃત લાગ્યા છે . એમને નવજીવનની સગવડો અને ખાનાખરાબીનો પૂરતો પરિચય થઇ ચૂક્યો હતો . રમણલાલનો ઉત્તરાધિકાર મળ્યો ત્યારે જે સમસ્યાઓ એમણે કલ્પી પણ ન હતી એ સામે ચાલીને એમની મુલાકાત લેવા આવી . એ પેઢીના નવલકથાકારો પાસેથી સામાજિક નવલકથા માગવાની થતી ત્યારે પેટલીકર પહેલા યાદ આવતા .

પેટલીકરની ઇચ્છા હતી સાઠ વર્ષે નિવૃત્ત થવાની . નિવૃત્તિ એટલે નિષ્ક્રિયતા નહીં પરંતુ કમાવા માટે લખવામાંથી મુક્તિ જોઈતી હતી . લેખન આજીવિકા સાથે જોડાવું ન જોઈએ . એ સ્વાન્ત : સુખાય થવું જોઈએ .

સમાજચિંતક પેટલીકરથી સર્જક પેટલીકર દબાયેલા રહે છે એ દલીલ એ સ્વીકારતા નહોતા . એ કહેતા કે હું ટીકાનો વિરોધ નથી કરતો . ટીકા સાચી પણ હોઈ શકે પરંતુ અનુમાન ખોટું છે . એમને વિશ્વાસ હતો કે સામાજિક પ્રશ્નો પર સુંદર કથાઓ લખી શકાય પણ એ માટે પૂરતી નિરાંત જોઈએ . હું શબ્દશ : બે વાર લખું એ ટેવને એ વખાણતા : એથી એક એક શબ્દ પર ટકોરો વાગે છે .

પેટલીકર માણસ તરીકે વ્યવસ્થિત લાગતા . સુઘડ તો હતા જ . પણ એમની નિયમિતતા જરા વધારે પડતી લાગ્યા કરે . લેખક અને એમાંય નવલકથાકાર થોડો બેજવાબદાર હોય , મૂડ પ્રમાણે ચાલનારો હોય , એ ગમે ત્યારે ગમે તેની સાથે લડી પડે એવો હોય તો ઠીક . પણ પેટલીકર કશું ચૂકતા નહીં , મારા જેવી ભૂલો કરે નહીં .

પરિષદ ભવન માટે ફાળો ઉઘરાવવા નીકળવાનું હતું . ભવનના નકશા પરથી લાકડાની આકૃતિ બનાવવાનું સૂચવ્યું . સારામાં સારા ફોટોગ્રાફર પાસે ફોટો પડાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો . અમે સાડા પાંચે મળવાના હતા . હું તે દિવસ સમયસર હતો . રિક્ષામાંથી ઊતરું છું ત્યાં  પેટલીકર . અમે સ્ટુડિયોમાં બેઠા . લેઆઉટની ચર્ચા શરૂ કરી . ત્યાં ફોન આવ્યો . પાંચ વાગે ‘ નિરીક્ષક ’ ની મિટિંગ હતી . પેટલીકરે ડાયરી કાઢી . લખેલું હતું . નવાઈ દાખવી . એમણે હસી પડતાં કહ્યું : ‘ હું ડાયરીમાં લખું બધું પણ ડાયરી જોઉં તો ને ?’

તે દિવસ મને ઠીક લાગ્યું . એટલું જ નહીં , આનંદ થયો . એમની ભૂલ પર સાથે હસવાની તક મળી .

પત્રકારત્વ સાથે એ એવા જોડાઈ ગયા હતા કે સાહિત્યને ખાતર એને સમૂળગું છોડવું એમના માટે શક્ય રહ્યું નહીં . છોડે તો એ પ્રકારના  પત્રકારની ખોટ પડે . ગુજરાતને એ પાલવે નહીં .

1980 ની ચૂંટણીઓમાં એમણે લોકસમિતિના ઉપક્રમે મતદાર જાગૃતિનું કામ કર્યું હતું . ગુજરાત – સૌરાષ્ટમાં ઠેર ઠેર ઘણી સભાઓ સંબોધી હતી . પરિણામ સાવ અણધાર્યું આવ્યું . એમણે આઘાત પામી મતદારો પર ગુસ્સો ન કર્યો . ઈન્દિરાજી ફરીથી ચૂંટાશે તો એકાધિકારના ભોગ બનવું પડશે એ માન્યતા લોકોએ ફગાવી દીધી છે . લોકશાહી ઉપરના જોખમનો પ્રચાર સાંભળ્યો નથી અને સ્થિર સરકારનો વિકલ્પ પસંદ કરી કોઠાસૂઝ દાખવી છે — એ મતલબનો લેખ લખ્યો . એમની પૃથ્થકરણ શક્તિમાં વિશ્વાસ રાખતા એક વાચકે આથી અકળાઈને પત્ર લખ્યો . એનું એક વાક્ય લઈને એમણે શીર્ષક બાંધ્યું : ‘ પેટલીકર પાસે કાચંડાવૃત્તિની આશા રાખી ન હતી .’

આ વિરોધનું પણ એમણે તટસ્થ વિશ્લેષણ કરી બીજા લોકશાહીવાદી વિચારકોના અભિપ્રાય ટાંક્યા . પૂર્વપક્ષ અને ઉત્તરપક્ષ વચ્ચે સંતુલન સાધવાની એમની આ શક્તિ એમના માટેના વ્યાપક આદરનું મુખ્ય કારણ .

પેટલીકર કેમ યાદ આવે છે ?

‘ લોહીની સગાઈ ’ જેવી અનન્ય કલાકૃતિને કારણે ? સતત વેદનાથી સીંચાઈને છેલ્લે મરણને શરણે જતી સૂરજનું તટસ્થતાપૂર્વકના  તાદાત્મ્યથી આલેખન કરતી નવલકથા ‘ ભવસાગર ’ અને સ્વમાની કર્મઠ ગ્રામીણ યુવતી ચંદાનું ચિત્રણ કરતી ‘ જનમટીપ ’ ને કારણે ?

સમાજના જાગ્રત પ્રહરી તરીકે એ ‘ લોકસાગરને તીરે ’ ઊભાં ઊભાં નીરક્ષીર વિવેક કરતા રહેતા હતા તેથી ?

સંબંધ શોધતાં યુવક – યુવતી કે સંબંધોની દુનિયામાં પોતપોતાની કે સહિયારી ભૂલોથી અટવાયેલાં યુગલોની મૂંઝવણો સાંભળી એ આશાયેશ આપતા તેથી ?

ભાવના અને વિવેક , ‘ તળપદી જીવનદૃષ્ટિમાં માણસની અસલિયત ’ સ્ત્રી – પુરુષની સમાનતાનો પ્રશ્ન અને પૂર્વ – પશ્ચિમનો સંસ્કારભેદ , યંત્રવિજ્ઞાને સર્જેલા ઝડપી પરિવર્તનમાં માણસ માણસ વચ્ચે વધતું અંતર અને ઉપનિષદોના નિયમિત સ્વાધ્યાય દ્વારા પ્રાપ્ત થતી અદ્વૈતદૃષ્ટિ વિશે એમણે જાતે કેળવેલા અધિકારથી લખ્યું હતું . ધર્મ – અર્થ – કામ – મોક્ષ એ ચારેય પુરુષાર્થથી જીવનમાં સમતુલા સ્થાપી કામવૃત્તિ કેમ કરીને મોક્ષની અભીપ્સામાં રૂપાંતર પામે એ માટેના ‘ અમૃતમાર્ગ ’ ની એમણે શોધ આદરી હતી માટે ?

પેટલીકર પ્રત્યેક મનુષ્ય સાથે સગાઈ અનુભવતા . લાખો વાચકોને એ પોતાના લાગતા .

એમણે કોઇને માફ ન કર્યા હોય એવું યાદ નથી આવતું . માફ કરવાનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો ન હતો . ઇર્ષા , દ્વેષ , કે તિરસ્કારનો એમને  અનુભવ ન હતો , સુધારકને અણગમો હોય એટલે કે ન ગમતું સુધારવા પર એ ભાર મૂકે , પણ પેટલીકરને ગમા – અણગમામય આ સંસારની ‘ માયા ’ નો અણસાર આવી ગયો હતો . સ્થૂલ , સૂક્ષ્મ , શુદ્ધ , અસ્તિત્વ પ્રતિ એમનો સંચાર હતો . સામે સમગ્રતા હતી . એમાં બાદબાકીનો ભાવ ન હતો . ઓહો ! કેટકેટલા પ્રશ્નોમાં એ ઊંડા ઊતર્યા હતા ! જાણે કે બધા જ પ્રશ્નો એમણે પોતે અનુભવ્યા ન હોય ! પોતાની મૂંઝવણો સામે માથું ઊંચકીને માર્ગ કાઢવા તથ્ય અને સત્યની ઉપાસના કરી હોય એવી તન્મયતાથી એમણે પ્રશ્નો વિશે વિચાર્યું હતું , સમસ્યાકથાઓ રચી હતી . પોતાના યુગના સમાજદેહને શબ્દમાં સાકાર કરવા મથનાર આ આજીવન લોકશિક્ષક પોતાને સર્જક તરીકે નહીં , નિજ ધરતીના ખેડુ તરીકે ઓળખાવતા . સર્જકત્વ એ યશ કે અર્થની પ્રાપ્તિ માટે નહીં , પરંતુ આત્મા અને આત્માના મિલને થતાં સ્વાન્ત : સુખાય હોય , તેથી તો હાડમારી પણ સર્જકત્વને બાધક નથી નીવડતી એવી ઉમદા એમની સમજણ હતી . લેખનને વ્યવસાય બનાવી દેવા અધીર સમકાલીનોને એમણે સાવધ કર્યા છે . આપણા અધ્યાપકીય વિવેચનને ભાગ્યે જ સૂઝે એવા મુદ્દા એમને ગોવર્ધનરામ , નર્મદ અને અનુગામી લેખકોના સ્વાધ્યાય નિમિત્તે પ્રાપ્ત થયા હતા . ગુજરાતી સાહિત્યની પરંપરા અને પ્રવાહ સાથે એ એકરૂપ હતા , નાના મોટા મિત્રોનાં કુટુંબોના એ છૂપા આગેવાન હતા . પેટલીકરની ખોટ સાલે છે . જયંતિ દલાલની એકાએક વિદાયથી સમાજ , સંસ્કાર અને સાહિત્ય ક્ષેત્રે ઊભા થયેલા શૂન્યાવકાશ પછી પેટલીકરની આકસ્મિક વિદાય એ જ પરિમાણમાં અનુભવાય છે . હજી એમણે એક દાયકો કામ કરવું હતું . વહેલા જવાનું થયું . પણ કશા અસંતોષ વિના , કશી ફરિયાદ વિના .

એ સંતોષ , એ આનંદ કયા તત્ત્વને આભારી છે ?

પેટલીકર સાથેની આપણી સગાઈનું મૂળ એ તત્ત્વમાં હોઈ શકે છે .

ઉમાશંકર જોશી

પ્રેમ પક્ષપાતી બની ન જાય અને અસ્વીકાર પૂર્વગ્રહમાં ન પરિણમે એ અંગે ઉમાશંકર સતત કાળજી રાખતા લાગે . સ્નેહની તીવ્ર લાગણી  અનુભવનાર સંબંધ પરત્વે તટસ્થ રહે ? ઉમાશંકર રહેતા . અને છતાં જેને નથી મળાયું એની સાથે પણ ઓળખ અનુભવતા . ‘ વસંતવર્ષા ’ માં  એમણે કહ્યું છે એ એમનો એક નિરંતર અનુભવ લાગે :

પડે જે જે મારી નજર પર ચહેરા મનુજના ,
વિમાસુ : સૌ જાણે પરિચિત ન હો કૈંક ભવના .

એમને એકબે વાર મળનારને પૂછો . કહેશે —‘ ઉમાશંકર ? અભિજાત , સૌમ્ય .’ ઊંડે ઊંડે એમ પણ લાગ્યું હશે કે ઉમાશંકર પાસેથી આવો  સ્નેહ તો માત્ર મને જ મળ્યો હશે . પણ જો તમારો સંપર્ક વધે , કામકાજ અંગે ચર્ચા થવા લાગે , તમે કહો કે જુઓ આ સંસ્થાએ આટલાં  વરસમાં શું કર્યું ? પેલા આમ ને આ તેમ ને તમે કશું કહેતા નથી વગેરે સહજભાવે તમે કહી રહ્યા હો ત્યાં તમને દેખાયું ન હોય એવા નાના  કારણથી એ ગુસ્સે થાય . અને ગુસ્સે થાય એટલે ભાષામાં જ નહિ , ચહેરાથી પણ . તમે ખુલાસો કરવા જાઓ અને તમારા કારણમાં કટાક્ષનું તત્ત્વ હોય તો તો એવા ધારદાર કટાક્ષ વરસે અને એક ક્ષણમાં જ તમને એવી પ્રતીતિ થઈ જાય કે જગતમાં માત્ર આ જ માણસ મારો  સાચો દુશ્મન છે . તમે ભલાભોળા હો તો તમારા એકબે દિવસ બગડે . પણ જરા દાંડ બની શકો તો એમનો ગુસ્સો માણી શકો . થોડી  ક્ષણોમાં જ એ શાંત પડી જાય અને પછી એમને કોઈ વાર ક્યાંક ભેટી જાઓ તો પેલા ઝઘડાને બદલે એ તો કોઈ સ્નેહગોષ્ઠિના સ્મરણથી  તમને મળતા લાગે . રિસાયેલાઓને મનાવવા માટે ઉમાશંકર પાસે થોડો સમય તો સિલકમાં હોય જ .

દ્વેષરહિત રહેવું – રહેવા મથવું ; એટલું જ નહિ સામાને એની પ્રતીતિ પણ કરાવવી . સામે ગમે તે હોય , ગમે તેવો હોય . કોણ છે , કેવો છે  એનો પૂરો અંદાજ હોય જ . ઉમાશંકર દ્વેષરહિત રહેવાની સમજથી વ્યવહાર બાંધે , છેતરાઈને નહિ .

એ દોરવાતા નથી , પોતાના અભિપ્રાયથી ચાલતા છે . સામાન્ય રીતે અભિપ્રાયનો અમુક અંશ અપ્રગટ રાખે , જેથી ભૂલ સુધારવા વારો આવે  નહિ . જેમ અભિભૂત ન થાય તેમ કોઈને વિશે આશા પણ છોડી ન દે . ગમે તેવાના સુધારવા વિશે એ આશાવાદી હતા અને માનતા કે  માણસ પોતાની ગરજે સુધરે છે .

જે પહેલાંથી સારા હોય — સારા લાગતા હોય — એમનો સત્કાર પામીને પણ એમને મુખેથી અણધાર્યાં ગુણવાચક વિશેષણ સરી નહીં  પડે . બોલવામાં એ ઘણા સાવધાન છે , તેથી તો ‘ ઑરેટર ’ થતાં અટકે છે . મૂલ્યાંકનમાં ઝીણવટભરી કાળજી અને સાતમા ડગલાનો વિચાર  કરીને પગ ઉપાડવાની ટેવ જોતાં એમ કહી શકાય કે ઉમાશંકરને શ્રદ્ધા પણ ભાગ્યે જ છેતરી શકે .

શોખ તો વાતચીતનો . પછી વાંચે , પછી લખે . લેખનમાં તો એમનો એટલો ઓછો સમય જાય કે કોઈક વાર કહે પણ ખરા — મને તો હું ‘ લેખક ’ હોઉં એવું લાગતું જ નથી . લખવા ધારેલું અને લખવા શરૂ કરેલું વર્ષોથી એમ જ પડ્યું હોય — પદ્યનાટક ( મહાકાવ્ય ), બીજી  નવલકથા , પ્રવાસ , ડાયરી , સંશોધનો – સંપાદનો અને પ્રસ્તાવનાઓ . પ્રસ્તાવનાઓને આ બધામાં અગ્રતા આપે અને વર્ષે બે વર્ષે પ્રસ્તાવના  લખી દે . એકબે વર્ષ ધીરજ રાખીને આખરે લેખક કહે કે હવે પુસ્તક પ્રગટ કરું છું અને પહેલે પાને લખું છું કે પ્રસ્તાવના ઉમાશંકર  લખવાના છે તો વળી તે રાત્રે બેસી જાય અને લખી દે . પછી પ્રૂફ મંગાવે અને જરૂર લાગે તો એમાં એકબે શાબ્દિક ફેરફાર કરે . કેટલાંક  ઉત્તમ વ્યાખ્યાનો એમણે ટ્રેઈનમાં અને લાંબી ચાલનાર મીટિંગની આજુબાજુના સમયમાં લખેલાં છે . મોટે ભાગે બધું મનમાં લખાઈ જાય  પછી કાગળ પર ઉતારે .

આ બાબતે એમને સલાહ આપનાર હોય છે : ‘ બહાર જવાનું બંધ કર્યું હોય તો ?’ તો એ કહેશે : ‘ પણ ક્યાં ક્યાં નથી જતો એની તો કોઈને  ખબર પડતી જ નથી ને !’

લેખન માટે થઈને ઉમાશંકર શિક્ષણનાં — સમાજનાં કામ છોડી દે એમ માની ન શકાય . જુઓ , માસિક ચલાવતા એનું નામ પણ ‘ સંસ્કૃતિ ’ રાખ્યું હતું . ‘ સંસ્કૃતિ ’ માં ‘ સાહિત્ય ’ ને જે સ્થાન મળે એ ખરું . એમના સાહિત્યમાં તો બધાને સ્થાન છે જ . સંકલ્પ કરવાથી કવિતા નથી થતી  પણ કવિ તરીકેની સાધના ચાલુ રાખવાનો સંકલ્પ કરી શકાય . વિદ્યાસભાની નોકરી છોડી પછી નવ – દસ વર્ષ (1946 થી 1954) ઉપાસનામાં  ગાળ્યાં . ‘ ઉત્તરરામચરિત ’ અને ‘ શાકુન્તલ ’ ના એમણે જે અનુવાદો કર્યા છે , રામાયણ – મહાભારત વિશે જે લેખો કર્યા છે એટલું જ એમનું  સંસ્કૃતનું અધ્યયન નથી . એ ગાળામાં થીસિસ કર્યો હોત તો સંસ્કૃતમાં અને તેય દર્શનમાં . એમના અંગ્રજી લેખોમાંથી એક ચોપડી કરી  શકાય . હિન્દીમાં ભાષણ કરી શકતા , બંગાળીમાંથી અનુવાદ કર્યો છે અને મરાઠી વિદ્વાનને મળતાં ક્ષેમકુશળના સમાચાર મરાઠીમાં પૂછતા  જોયા છે . જાણવું , સમજતા રહેવું એ ન છૂટે એવી આદત . એમ તો એમને મન અહીં પવિત્ર શું નથી ? પણ કહેશે , જ્ઞાનથી પવિત્રતર કશું  નથી . એમની પ્રવાસવૃત્તિ માટે પણ એમની જિજ્ઞાસા જવાબદાર હોય એમ લાગે . થોડાં વર્ષ પહેલાં હિમાલય ગયા તો પાછા વળતાં ઘર છોડવાનો ભાવ અનુભવ્યો (‘ અભિજ્ઞા ’!) બાકી , ઘર કરવામાં તો એમણે ખાસ રસ લીધો હોય એવું નથી લાગતું . આખી પૃથ્વી પર આગંતુકની જેમ રખડવાનો 24 વર્ષની ઉંમરે જ મનસૂબો સેવેલો :

I have wandered and will wander still,
An exile on the earth.
ભમ્યા કર્યું છે વળી ને ભમીશ
પૃથ્વી પરે દેશવટે ગયા સમો .

ઉમાશંકરને લોભ તો જ્ઞાનનો , સ્થાનનો નહિ .

જાણનાર જાણે છે કે કુલપતિની ચૂંટણી પણ વિકલ્પના અભાવે જ એ લડેલા . એમના સ્વભાવમાં છે કે વૈરાગી થઈને બેસી રહેવાને બદલે  પડકાર ઝીલવો . ગાંધીકુળને છાજે એવું આ વલણ છે : પોતાના સમયમાં પોતાને ગેરહાજર ન રહેવા દેવાય . કશુંય અનુચિત થતું હોય તો  આંખ આડા કાન ન કરાય .

આ ઉચિત – અનુચિતનો ખ્યાલ તો એમના માટે વળગણ જેવો બની ગયો હતો . ઈનામોની રકમ સાહિત્યના કામે આપે , પોતાની આવકમાંથી  ટ્રસ્ટ કરે , ચોરીછૂપીથી ખૂણેખાંચરે મદદ પહોંચાડે તે માણસ રિક્ષાવાળા સાથે વળી સમય બગાડે ! અજાણ્યા માણસને તો માન ઊતરી જાય  એટલો સમય બગાડે . પણ કારણ એ કે જે ખોટું હોય એને પોષાય કેમ ? બધું બરાબર છે એમ માની લઈને નહિ , બધું સમજીને — સમજવા  છતાં માણસમાં ઇતબાર રાખવાનો છે . ‘ આત્માનાં ખંડેર ’ ( નિશીથ ) માં એ યથાર્થને પથ્ય તરીકે ઓળખે છે એ અહીં યાદ આવે છે . વસ્તુસ્થિતિને જાણવાની – સમજવાની ભૂમિકાએ ઊભા રહેવાનું છે . પછી ભલે એમાં રિબાવાનું હોય , ભ્રમજન્ય વિશ્વાસનો અર્થ શો ? ‘ અજાણ રમવું કશું !’ જાગ્રત થવામાં જે જોખમ હોય , એ ઉઠાવવાનું છે . એક પરદેશી વિદ્વાનને અમદાવાદની મુલાકાત દરમ્યાન બૌદ્ધિકોમાંથી બે નામ યાદ રહેલાં : ડૉ . વિક્રમ સારાભાઈ અને ઉમાશંકર જોશી .

સમજવાની સભાનતાનો ભાર હોવા છતાં ઉમાશંકરની દૃષ્ટિને વિસ્મયનો અનુભવ અને તેથી તો એ સર્જક છે . વાતચીતમાં , વ્યાખ્યાનમાં  કોઈક વાર એ એવા ખેંચાય છે કે બૌદ્ધિક આયોજનમાં ન સંભવે એવું , અપૂર્વ બોલી બેસે . એમની સહૃદયતાનો સ્પર્શ પણ એ કંઈક અભાન  હોય છે ત્યારે એટલે કે ભાગ્યે જ થાય છે . મોટે ભાગે એ ઔપચારિક હોય , કેળવેલા તાટસ્થ્યને લીધે . ઉમાશંકરને એકલતાનો તીવ્ર  અનુભવ હતો , એ મારે મન હવે ધારણાનો વિષય રહ્યો નથી . એમને વિશે વિચારતાં પ્રશ્ન થાય છે કે એકલતા અલગતા ન બની જાય માટે  તો એ આટલા બધા ઔપચારિક નહીં હોય ? એમના નિકટના મિત્રોમાંથી કોઈકને પૂછવું જોઈએ કે આત્મૈક્યમાંથી જન્મતી મિત્રસહજ  ઉષ્માનો ઉમાશંકર પાસેથી કદી અનુભવ થયો હતો ? ઉમાશંકર ઉમાશંકર રહ્યા ન હોય એવી ક્ષણ અનુભવી છે ? દ્વૈત છે . અને દ્વૈત છે  તેથી તો સમગ્રમાં વ્યાપ્ત સ્વરૂપને શબ્દ દ્વારા — શબ્દરૂપે પામવું છે . પરમાં વ્યાપીને સ્વ – રૂપને પામવું છે . પૃથ્વી પરે દેશવટે ગયા સમા ભમીને કેન્દ્ર શોધવું છે , શબ્દને દ્વાર પહોંચવું છે .

ધન નહિ , કીર્તિ નહિ , એમાં પ્રાપ્તિ નથી . ઉમાશંકરને તો અભીષ્ટ છે શબ્દમાં વ્યાપ્તિ , શબ્દમાં શબ્દરૂપે , સમયમાં સમયરૂપે . સમયને રૂપ નથી , જે નથી એમાં હોવાનું છે . હોવાને અંતે , અમૃત અહીંનું લઈ જવાનું નથી . અહીં જ એ રહેવાનું છે ; અંતને અંતે , અનંતમાં — સાતત્યમાં …

સાતત્યમાં ઉમાશંકરને શ્રદ્ધા . આજ સુધીના એના અનુભવનો નિષ્કર્ષ છે : સાતત્ય .

*

શ્રી નિરંજન ભગત બળવંતરાય ઠાકોર સાથે 1951 થી સંમત થયેલા કે ઉમાશંકર હવે ખાનગી વ્યક્તિ કે ‘ ઇત્યાદિ ’ — વર્ગી લેખક નથી  રહ્યા . પ્રજાના જાહેર જીવનમાં જવાબદાર અને શક્તિમાન લેખક તરીકે એ એક ધ્યાનપાત્ર વ્યક્તિ ગણાય .

હું 1958 માં અમદાવાદ આવ્યો અને તુરત એમનો સમય મેળવતો થયો . હું જોતો કે ગુજરાતની બધી પેઢીઓના લેખકોનો એમના પર હક  પહોંચે . દરેકને મળેલા દિવસના ચોવીસ કલાક જેટલા સમયમાં જ એમણે બધા મોરચે પહોંચી વળવાનું . ક્યારેક તો સાતમે કોઠે ઝઝૂમતા  અભિમન્યુ કરતાંય એ વધુ વિષમ સ્થિતિમાં હોય , પણ એમાંથી બહાર આવે . 1977 માં પરિષદના કલ્યાણ અધિવેશન વખતે એ જ રીતે  સાત મરાઠી કાવ્યસંગ્રહો લઈ આવેલા . રજથી ગજ સુધીનાં બધાં કામ પાછા પોતાના માથે રાખે . સંપાદનમાં આપી શક્યા ન હોય એટલો  સમય પ્રૂફવાચનમાં આપે . બધું જાણે ને બધાં ક્ષેત્રોમાં રસ ધરાવે . પરસ્પર દુશ્મનો હોય એય ક્યારેક એમને ત્યાં ભેગા થઈ જાય . અને  ઉમાશંકર ક્યારેક તો પોતાને ઘેર મહેમાનની નમ્રતા અને સંકોચ સાથે બેઠા હોય . રાજકારણ અને હૃદયકારણ બંનેમાં રસ . સલાહ આપી  શકે એટલું બધું સમજે , દર્શક કરતાં થોડુંક જ ઓછું .

1974-75 ના નવનિર્માણ આંદોલન દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ અને અધ્યાપકોને એમનો સાથ મળેલો . ઇન્દિરાજીએ સલાહસૂચન માટે મળવા  બોલાવેલા . દરમિયાન ગુજરાતના આંદોલન વિશેની પોતાના પક્ષની માહિતી મુજબ કહેલું : ‘ કેટલાક અધ્યાપકો ચીમનભાઈ સાથે છે અને  કેટલાક તમારી સાથે છે .’ ઉમાશંકરે મક્કમતાથી કહેલું : ‘ ના , મારી સાથે કોઈ નથી . હું બધા અધ્યાપકો સાથે છું .’

વાણી અને વિચારના સ્વાતંત્ર્ય પર ઇન્દિરાજીએ નિયંત્રણ મૂક્યાં એ પછી રાજસભામાં આપેલાં એમનાં વ્યાખ્યાનોએ દેશ આખાનું ધ્યાન  ખેંચેલું . કેટલાંકનો ગુજરાતી અનુવાદ ‘ સંસ્કૃતિ ’ માં છપાયેલો છે . વધુમાં એમણે ‘ નિરીક્ષક ’ ના અગ્રલેખો પણ લખ્યા . આ વિચારપત્રે એના  ઇતિહાસમાં પહેલી વાર ગજું કાઢ્યું . કટોકટીનો વિરોધ કરી જેલમાં ગયા. આવું થોડુંક વાંચીને દુષિત વાતાવરણમાંથી પ્રાણવાયુ સૂંઘવાનો  સંતોષ લેતા . હું ત્યારે એ સાપ્તાહિકમાં ‘ વિસંવાદ ’ નામે હાસ્ય – કટાક્ષની કટાર ચલાવતો . સંજય ગાંધી વગેરેનાં નામ દઈને લખતો . ‘ તમે આ રીતે નિરીક્ષક બંધ કરાવશો .’ — ઉમાશંકરભાઈએ કહેલું . મેં કહેલું : ‘ બંધ કરાવવા માટે તમારા અગ્રલેખો પૂરતા છે .’ થયું એમ જ . બંધ  કરાવનારાઓ સાથે એ ક્યારેય સંમત થયા નહીં હોય . પોતે તો સત્ય જ લખે છે , નિર્ભયતા દાખવવા કે કોઈના પર પ્રહાર કરવા નહીં તેથી  એમની કવિતાની જેમ એમના સત્યને પણ સહુએ સ્વીકારી લેવું જોઈએ , એવી સમજથી એ ચાલતા . આ એમની શ્રદ્ધાનો ભાગ છે . તેથી  કોઈની સાથે ઉગ્રતાથી લડતા હોય ત્યારે પણ ચાહતા હોવાના દાવથી ચાલે . એ સ્વીકારતાં પેલાને વાર લાગે છે . ઉમાશંકર ધીરજપૂર્વક  એને સમય આપે . એ પછી ભલે ગમે તેવો હોય . યાતના વેઠતા બંધુજનો પાસે જતાં યુધિષ્ઠિરની જેમ એય નરક વેઠવાની હિંમત ધરાવતા . માણસની નબળાઈઓ સામે આંખ આડા કાન કરીનેય માનવતાવાદી રહેવાનું એમને મંજૂર . માણસના ગુણ કરતાં દોષની એમને વહેલી ખબર પડે છતાં એ સરવાળાથી ચાલે , બાદબાકીથી નહીં . સ્વચ્છ દર્પણ પર પડેલી રજને એ કદી ‘ ફૉકસ ’ માં નહીં લાવે . એમણે તુચ્છમાં  પડેલી શક્યતાઓનો પણ મહિમા કર્યો છે . સહિષ્ણુતા એ કેવી મોટી વસ્તુ છે એ મેં એમના દ્વારા જાણ્યું છે .

પોતે પરમ નિર્વ્સની , ખાવાપીવામાં ચોખલિયા પણ બીજા કોઈની આદત સામે સૂગ નહીં . બલ્કે જલ – કમલની નિકટતા પણ ટકાવી શકે .

હિન્દી વિવેચક નામવરસિંહે એક પ્રસંગ કહેલો . એ , નિહાર રંજન રાય અને ઉમાશંકરભાઈ યુરોપની કલાયાત્રાએ ગયેલા . એ સહુ ફ્રાન્સમાં  હતા ત્યાં ઉમાશંકરભાઈની જન્મતારીખ આવી . સુંદર બૅલે જોવા મળેલો . ઉમાશંકરભાઈને તો એથી વધુ સારી બીજી કઈ ઉજવણી  જોઈએ ? પણ વાતમાંથી વાત નીકળી તો કહે : ‘ આજે તમે બંને આનંદ કરો . જે ખાવું હોય એ ખાઓ , જે પીવું હોય એ પીઓ , મારા  તરફથી .’ આ પૂર્વે કદાચ પેલા મિત્રોએ ઉમાશંકરભાઈની હિસાબ રાખવાની આવડત જોઈ હશે . અહીં તો ઘણા જાણે કે એ પાંચ પૈસાની  ભૂલ પાછળ પંદર મિનિટ બગાડે અને પચાસ હજારના ચેક પર સડસડાટ સહી કરી દે . એમની કરકસર અને ઉદારતા બંને માનવીય  ગુણનાં દૃષ્ટાંત બની શકે એમ છે . પણ આ તો ‘ શેમ્પેન ’ પાવાની વાત હતી . મનેય નવાઈ લાગી . એક વાર મેં હીરાબહેન પાઠકના પૈસે  સિગારેટ પીવાની ના પાડી હતી . ઉમાશંકરના પૈસા શેમ્પેનમાં ખર્ચાય અને તે પણ ફ્રાન્સના ઊંચામાં ઊંચા શેમ્પન પાછળ ? મોરારજીભાઈ  જાણે તો ઉમાશંકરને ગાંધીયુગની બહાર મુકાવી દે . પેલા વિદ્વાનોએ જોયું કે આ દરખાસ્ત ગંભીરતાપૂર્વક અને આગ્રહ સાથે થઈ રહી છે  ત્યારે એમણે શરત મૂકી , ‘ તમે અમને સાથ આપો .’ એમની માગણી વાજબી કહેવાય . મહેફિલની શિસ્ત સહુએ પાળવી પડે . ઉમાશંકરભાઈ  મૂંઝાયા . છેવટે ધર્મસંકટ સમજીને તૈયાર થયા . કહ્યું : ‘ લો , હું આંખો બંધ કરું છું . મારા હોઠ પર એક નાનું ટીપું મૂકી દો , મને ખબર ન પડે એ  રીતે .’ એમના આ સુંદર ઉદ્ગાર પર ખુશ થઈને એ માર્ક્સવાદી વિદ્વાનોએ ઉમાશંકરભાઈને ગાંધીવાદી રહેવા દીધા ને સહુએ પોતપોતાની  રીતે ખાધુંપીધું .

તૉલ્સ્તોયની દોઢસોમી જન્મજયંતી વખતે ઉમાશંકરભાઈ રશિયા ગયેલા . બોલેલા . એ મહાન સર્જકને અંજલિ આપવાની સાથે સ્વાતંત્ર્યનો  મુદ્દો કુનેહપૂર્વક કહેલો . અહિંસક પ્રતિકારની સફળ લડતને લગતો અંશ ત્યાંનાં બધાં દૈનિકોએ છાપેલો . ઉમાશંકર એ રીતે બોલ્યા કે ત્યાંના  શાસનને સૂક્ષ્મ રીતે અનુકૂળ ન આવે એવો વિચાર પણ ત્યાંના મુખપત્રમાં પ્રગટ થવાનું શક્ય બન્યું . સત્યનિષ્ઠ થવાની હિંમત પૂરતી નથી . એને પહોંચાડવા માટે શબ્દની કળા પણ મહત્ત્વની છે . શબ્દની આવડતથી પણ ઉમાશંકર મોટાં કામ કરી જાણે છે .

એમની સામે ઘણાએ બેઅદબી કરી છે , મેં તો કરી જ છે અને એનું ગૌરવ પણ લીધું છે . સહુ જાણે છે કે એમના દ્વારા આપણું નુકસાન  થવાનું નથી તો લાવોને ચગાવીએ ! આવા આશયથી કોઈ એમની ટીકા કરે તો મને ગુજરાતની ચિંતા થાય . સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતના  સાંસ્કૃતિક જીવન માટે ઉમાશંકર એક ‘ ઇમેજ ’ છે . એથી મૂલ્યપ્રેમી પ્રજા પોષાતી રહે છે , હૂંફ પામે છે . તેથી તો વિષમ પરિસ્થિતિમાં  ઉમાશંકરના ઉદ્ગારો વ્યાપક સ્વીકાર પામતા . કટોકટી કાળમાં એમણે કહ્યું એ લોકશાહીના ચાહકોએ આતુરતાથી સાંભળ્યું અને દૃઢતાથી  યાદ રાખ્યું . એક સર્જક દ્વારા દેશના સ્વાતંત્ર્યને મહત્તમ સમર્થન આ પશ્ચિમી ભાગમાંથી મળ્યું .

આ સંદર્ભમાં એક બીજી વાત પણ કહેવા જેવી છે . એ એક સંસ્થા બન્યા છે , વ્યક્તિ મટ્યા વિના . ગુજરાતી ઘટ્યા વિના વિશ્વમાનવી બન્યા  છે . મૈત્રી અને મુક્તિનું એમણે વિરલ સંતુલન સાધ્યું હતું .

કિશનસિંહનું અવસાન થયું તે રાત્રે જાણેલું . વહેલી સવારે અમદાવાદથી વડોદરા જવા હું એમની સાથે નીકળ્યો . રુદન નહીં , ગુલાબ . પછી  ઈશોપનિષદનો પાઠ , બીજા જ શ્લોકે અવાજ બરોબર ઊઘડ્યો હતો . સ્મશાનમાં જોયું કે પરમમિત્રને અંજલિ આપવામાં પણ અતિશયોક્તિ  ન થાય એવી વાણી એમને વરી છે .

સ્મશાનમાંથી વિજયભાઈના ઘેર ગયા ત્યારે એમના પૌત્રને ઉમાશંકરે ચોકલેટ આપી . શક્ય છે છેક અમદાવાદથી લાવ્યા હોય . કેવી  કાળજી ! બપોર પછી એમના ભત્રીજા સુરુભાઈની બેબી કેયૂરને ખાસ એના માટે લખેલી કવિતા કહી . હું ને નિરંજનભાઈ સાંજે પાછા વળ્યા , એ રોકાયા ગમે તેટલાં કામ હોય , માનવીય અનિવાર્યતા પહેલી . મિત્રોની ખબર કાઢવા એ માઈલો ચાલીને ગયા છે . એમનું આ જે વત્સલ રૂપ એ એમના વ્યક્તિત્વનું એવું તે મોટું સત્ત્વ છે કે એ સાહિત્ય અકાદમીના પ્રમુખ હોય કે વિશ્વભારતીના આચાર્ય હોય એ બધું ગૌણ ભાવે જ યાદ આવે છે .

એમણે પોતે કેળવેલો વિવેક વિરલ હોઈ એક ધોરણ સમાન છે . મોટામાં મોટાં પદો પણ માન્યતા પામવા એમની પાસે ગયાં છે . એમણે  એમાંથી શું શું સ્વીકાર્યું છે એ આપણે જાણીએ છીએ . શું શું નથી સ્વીકાર્યું , એ અત્યારે તો માત્ર તેઓ જ જાણે છે .

ઈ . સ . 1963 માં એમના એક પ્રિય છંદ શિખરિણીમાં એમને સંબોધીને લખેલું :

તમો વૃક્ષો છોડી વિજન પથ લીધો નગરનો
પહાડોની પૂંઠે નભ રહી ગયું , મૌન ઝરણું ,
સુકાયું આંખોમાં , કણ કણ મહીં વ્યાપ્ત સહરા
જણાયું , ને જાગ્યું વિરહ મહીં ત્યાં વિશ્વ સઘળું .

પછી , આશ્ચર્યોની ભ્રમર સરખા ઈન્દ્રધનુને
ઝુલાવી સંતર્પો ક્ષણ – કણ – હવાને ઋજુ મને ,
અધીરા હૈયેથી લઘુ મુકુલના તંતુ રચતા
છબી , ત્યાં પુરાવા નિખિલ નિજ સંગે લઈ જતા .

વસંતો મ્હેકન્તી , ગગન મહીં પૃથ્વી મલકતી ,
અનોખા સંસ્પર્શે પ્રમુદિત બને વ્યગ્ર રજની .

રચી શબ્દો સાથે સ્વજન સમ પ્રીતિ રણકતી .
ધરી દીપ્તિ શબ્દે સહજ લય – સ્ફૂર્તિ જીવનની .

મને આકર્ષે જે : યુગ વિગત , તાજા દિવસ ને
ભવિષ્યે મ્હોરેલાં મનુજ મન : પામું તમ કને .

ઇ . સ . 1957 માં 46 વર્ષની ઉંમરે કવિ એમને ગામ ગયા હશે , અમદાવાદથી બામણા . મેં જોયું છે બામણા સડક પરથી . પલાંઠી વાળીને બેઠેલા  ડુંગરના ખોળામાં એ વસેલું છે . કોણ જાણે ઉમાશંકરના બાળપણમાં એ કેવું હશે ! પણ ડુંગરા તો હજી એના એ છે . એનો આનંદ કવિ ગીતમાં વ્યક્ત કરે છે . પછી કહે છે :

મારગ બદલાઈ ગયા ,
પાધર નવાં જ થયાં ,
ઓળખીતાં કો ’ ક કો ’ ક ઝાડ તે ખોવાઈ ગયાં —

ત્રીજી પંક્તિ સાથે અટકી જવાય છે . મારગ બદલાયા એનો કવિને રંજ નથી . રાજમાર્ગોને બદલે કેડી પ્રત્યેનો કવિનો પક્ષપાત જાણીતો છે . ચીલે ચાલવાને બદલે કેડી પાડે તે કવિ . નવાં પાધર થાય એ ગમે તેવી વાત નથી પણ પરિવર્તનની પ્રક્રિયા સ્વીકારીને કવિ આગળ ચાલે છે . એ પછી એકાએક અંગત ખટકો જાગે છે : ‘ ઓળખીતાં કો ’ ક કો ’ ક ઝાડ તે ખોવાઈ ગયાં .’ આ પાલવે એવી વાત જ નથી . કવિ – હૃદય  ઊછર્યું છે પ્રકૃતિના પરિવેશમાં . નિસર્ગશ્રીએ દીક્ષા આપેલી છે . બામણાથી આબુ પર્વતની ઊંચાઈ સુધીનાં વનોની કવિએ પગપાળા યાત્રા  કરેલી છે . નખી સરોવરે એમને યુવાવસ્થાના ઉંબરે ઊભા રાખીને દીક્ષા આપેલી છે કે કવિ , તું સૌંદર્યોનું પાન કર , તારું હૃદયઝરણું પછી  આપમેળે ગાઈ ઊઠશે .

વૃક્ષ સાથેનો , એનાં ધૂળિયાં મૂળિયાં સાથેનો કવિનો સંબંધ જાણીતો છે . ‘ વિશ્વશાંતિ ’ થી ‘ સપ્તપદી ’ સુધીનાં કાવ્યોમાં કવિ જાણે સતત વૃક્ષમય  રહ્યા છે . તેથી તો કો ’ ક કો ’ ક ઝાડ ખોવાઈ ગયેલાં જોઈને એ આંચકો અનુભવે છે .

વૃક્ષો પાછળ રહી ગયાં એની સાથે જ નિર્જનતા અનુભવી . યાદ કરો , કવિ નગરમાં વૃક્ષોના જતન માટેના ધર્મયુદ્ધમાં આગેવાની લે છે . વૃક્ષ  એ મનુષ્ય પરનો પરમાત્માનો સૌથી મોટો અનુગ્રહ છે . કવિની એ પ્રતીતિ છે . વૃક્ષનો વિરહ વિકસીને વિશ્વભાવ ધારણ કરે છે . સમગ્ર સૃષ્ટિ  સાથે કવિએ અદ્વૈત સાધવું છે . એ અર્થમાં કહ્યું છે : ‘ જાગ્યું વિરહ મહીં ત્યાં વિશ્વ સઘળું .’

ઉમાશંકરને ટેવ છે ભ્રમર અને પાંપણો દ્વારા ભાવ વ્યક્ત કરવાની . કવિ પ્રિયકાન્ત આ પંક્તિનો સંકેત તુરત પામી ગયા હતા . ‘ નિખિલ ’ એ  પણ કવિનો પ્રિય શબ્દ છે . કાલિદાસ – રવીન્દ્રનાથ જેવા મહાકવિઓમાં ઉમાશંકરને અખિલાઈનું દર્શન થયું છે . લેશમાત્ર બાદબાકી નહીં , સમગ્રનો સ્વીકાર , સૂક્ષ્મતા તો ખરી જ પણ વ્યાપકતા વિનાની નહીં . સૌંદર્ય કરું પણ શિવ સહિતનું , સત્યાન્વેષી . તો જ સ્વરૂપ શબ્દરૂપે  વ્યક્ત થાય , શબ્દ સ્વરૂપ પામે . શબ્દો કવિના સ્વજનો છે . એ સૃષ્ટિનો આનંદ વ્યક્ત કરે છે . જીવનનાં પ્રીતિ , દીપ્તિ , સ્ફૂર્તિ કવિતામાં  અનુભવાય એ ઉમાશંકરની કક્ષાના કવિને સહજ સાધ્ય હોય છે .

જેમ ઉમાશંકરના લેખનમાં ‘ સાધના ’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે , તેમ ‘ શ્રદ્ધા ’ પણ એમના ભવિષ્યદર્શનના કેન્દ્રમાં છે . ભૂતકાળનું સરવૈયું કાઢીને  કોઈએ અભિમાન લેવા જેવું હોતું નથી . અનેક નિષ્ફળતાઓ મળે તો જ કંઈક સફળ થવાય . પણ ભવિષ્ય તો અનંત શક્યતાઓથી ભર્યું ભર્યું છે . ‘ રહ્યાં વર્ષો તેમાં ’ કવિને શું અભીષ્ટ છે ? ‘ અમૃત ’ થી સહેજ પણ ઓછું નહીં . આ સૃષ્ટિનો પ્રયણાકંઠ પરીને કવિએ ત્રિભુવનને ( ત્રિભુવનમાંથી સુન્દરમ્ થનારને પણ ) જણાવવાનું છે : ‘ રહ્યાં વર્ષો તેમાં અમૃત લઈને આવ્યો અવનીનું .’

કિશનસિંહ ચાવડા

1979 ની પહેલી ડિસેમ્બરને શનિવારે સાંજે વડોદરાના ગાંધીનગર ગૃહમાં સરદાર પટેલ વિશે વ્યાખ્યાન આપતાં , સ્વજનો અને સહૃદય શ્રોતાઓની ઉષ્માભરી હાજરીમાં કિશનસિંહ ચાવડાનું શિર નમ્યું . મૌન પ્રસર્યું . એમાં સફળ શ્રોતાઓ એક થયા ને વક્તાએ વિદાય લીધી . એમાં કશો ચમત્કાર ન હતો . કિશનસિંહને શોભે એવું આ મૃત્યુ હતું . એમણે કેળવેલી યોગ્યતાથી સહેજે વધારે વળતર ન હતું એમાં . આવા સુંદર મૃત્યુના એ અધિકારી ઠર્યા હતા .

કહે છે કે ‘ સરદારની ઈશ્વરભક્તિ ગાંધીજીને આભારી હતી .’ એ અર્થનું વાક્ય બોલ્યા અને સ્મરણમાં તન્મય થવાની રીતે અશબ્દ બની ગયા . ઘણાને લાગ્યું હતું કે આ ભાવોદ્રેક છે . એ અશક્ય નહોતું . ભાવાર્દ્ર સ્થિતિમાં વિદાય ન લે તો કિશનસિંહ શેના ? સહૃદય શ્રોતાઓ વચ્ચે હૃદય મૂકીને જવાનું એમને મંજૂર હતું . આ પ્રકારની વિદાય એમના વ્યક્તિત્વને અનુરૂપ આવે એમ હતી . સંગીતના પ્રત્યેક રાગના સમાપનની એક રીત હોય છે . સ્ફૂર્તિ અને ગતિ સાથે મૌનના ગર્ભમાં પ્રવેશવાનું હોય છે , ઝંકૃત કરવાનું હોય છે , સકળને , વિરમીને . કિશનસિંહ સહૃદયોને ઝંકૃત કરી ગયા .

જન્મ 1904 ના નવેમ્બરની સત્તરમી તારીખે . પિતા ગોવિંદસિંહ બહારથી આવેલા . કિશનસિંહ વડોદરામાં ઊછર્યા . ત્યાં માધ્યમિક કક્ષા સુધીનો અભ્યાસ કરી વિદ્યાપીઠમાં સ્નાતક થયા . અસહકાર આંદોલનમાં ભાગ લીધો . ક્રાંતિકારીઓ સાથે પણ જોડાયા , ફર્યા , વળી પાછા અરવિંદ , ટાગોર , ગાંધીની દુનિયામાં પાછા આવ્યા . ‘ જિપ્સી ’ ઉપનામ ધારણ કરવા માટે એમને કારણ હતું . ગુજરાતી લેખકોમાં દયારામ પછી કદાચ એ સૌથી મોટા ફરંદા હશે . એ લેખક હોવાનો ભાર લઈને ક્યાંય ગયા નથી કે એવી સભાનતાથી જાહેરમાં બોલ્યા નથી . એમની વાતચીતનો વિષય માત્ર સાહિત્ય ભાગ્યે જ હોય , આખું જીવન હોય . એક વાર કવિ શ્રી નિરંજન ભગતને ત્યાં ફતેહપુર સિક્રી , બુલંદ દરવાજો અને ત્યાંની દરગાહની માનતાની વાતમાં સંજયનાં ચશ્માંનો ઉલ્લેખ થયો ને એમણે વંશકપૂરના પ્રયોગની વાત કરી . એક વાર ઉમાશંકરભાઈને ત્યાં એમણે વાઘ અને સિંહમાં વાઘ વધુ બળવાન હોય છે એમ કહી એના પુરાવા આપ્યા હતા . મુદ્રણકળાના તો એ નિષ્ણાત હતા . જીવનમાં ઘણાં બધાં ક્ષેત્રોમાં માત્ર કુતૂહલ નહિ , જાણકારી પણ ખરી . કવિ દયારામનો જેમ જીવનનાં અનેક ક્ષેત્રોમાં વિવિધ સ્તરે પ્રવેશ હતો , તેમ કિશનસિંહને પણ જીવન એના તમામ રંગોમાં જોવા મળ્યું હતું , ઈન્દ્રિય – પ્રત્યક્ષ થયું હતું . દેશી રાજ્યો અસ્તિત્વમાં હતાં ત્યારે કિશનસિંહ સુશિક્ષિત યુવાન ક્ષત્રિય હતા . કેટલાક રાજવીઓના રહસ્યમંત્રી તરીકે કે એમનાં શિકારસાહસોના સાક્ષી તરીકે એમણે જે જીવન જોયું હતું એ હવે કોઈ લેખકને જોવા મળવાનું નથી . ખરેખર તો એ રસરંગની ભુલભુલામણીમાંથી આબાદ બહાર આવ્યા અને મહાલયથી હિમાલય લગીનો માર્ગ મુકરર કરી શક્યા એ એક મોટી વાત છે . એમણે મહાલયો છોડ્યા પણ અભિજાત્ય ન છોડ્યું , હિમાલય છોડ્યો પણ આત્મગૌરવ ન છોડ્યું . જીવનની છેલ્લી ક્ષણ સુધી ‘ ડિગ્નિટી ’ — ગરિમા જળવાઈ , અનાયાસ , અસ્મિતા એમના પક્ષે સુંદરતા બની રહી .

ગયા ફેબ્રુઆરી – માર્ચમાં એમની તબિયત બગડેલી . એમનું શરીર માની ન શકાય એટલું ડખળવખળ થઈ ગયેલું . વડોદરાની એક ખાનગી હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવેલા . નાટ્ય અકાદમીના કામે ત્યાં જવાનું થયેલું . બેઠક પૂરી થતાં જ હું એમને મળવા દોડ્યો . યંત્રોને આધારે હતા . કહે : શરીરનું યંત્ર ચલાવતાં અવયવો વચ્ચે સંવાદ તૂટી ગયો છે . એ સ્થિતિમાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વત્સલ પ્રેમ દાખવ્યો . મિત્રોને સંદેશા મોકલાવ્યા : હવે સારું છે . સારું ન હતું . ઉમાશંકરભાઈ દ્વિધામાં હતા કે દિલ્હી મીટિંગ છે , એમાં જવું કે નહીં . આમ ચિંતા કરાવે એવી દશામાંથી એ જે પાછા વળ્યા છે , જે સાજા થયા છે ! ચામડીનો રંગ તો પાછો મેળવ્યો જ , અંગોનો ઘાટ પણ ફરી ધારણ કર્યો . લગભગ બધું જ પૂર્વવત્ ! વ્યવસ્થિત , સુંદર ! હા , સિત્યોતેર વર્ષની ઉમ્મરે પણ એ સુંદર લાગતા હતા . સુંદર રહેવું એમને અભિપ્રેત હતું , બલ્કે સ્વાભાવિક હતું . મેં ભલભલા લેખકોને લઘરા વેશે જોયા છે પણ કિશનસિંહ માટેની એવી કલ્પના પણ કરવી મુશ્કેલ છે . અસુંદર વેશે એ ઓળખાય તો કિશનસિંહ નહીં . એ ભૂલ મૃત્યુથી પણ ન થાય માટે તો એ હતા તેવા થઈને , સિંગાર કરીને નીકળ્યા હતા .

એક વાર ઉમાશંકરને કહે : ‘ જો મારે ઇસ્ત્રી કરેલાં કપડાં દિવસમાં એક જ વાર પહેરવાનાં હોય તો રાત્રે સૂતી વખતે પહેરું .’ જગતથી ઊંધો ક્રમ ? ના . આઠે પ્રહર સુઘડ રહેવાની સમજ . એ માનતા કે સુઘડતા આપણા પોતાના માટે સૌથી વધુ લાભકારી છે એટલે કે પ્રસન્નકારી છે . ચિત્તની પ્રસન્નતા એમણે પોતાના દાખલાથી પ્રબોધવી હતી . જાત સાથેનો નિર્મલ સંબંધ સાધી એમણે સમષ્ટિના સંપર્કમાં રહેવું હતું . એ માટે એમણે કશું બાદ કરવાનું ન હતું . એ સત્ત્વ અને અસ્તિત્વ બંનેનું ગૌરવ કરતા રહ્યા . શ્રી સુરેશભાઈ જોશીએ વડોદરાના વિદ્યુત સ્મશાનમાં અંજલિ આપતાં કહેલું કે એ રૂંએ રૂંએ જીવ્યા . એમના વ્યક્તિત્વની તાજગી યાદ આવ્યા કરશે .

પોતાનાથી એક દાયકો નાના ઉમાશંકર સાથેની એમની મૈત્રી પણ એમને ઓળખવાનો એક આધાર બની શકે એમ છે . ઉમાશંકર કાળજી ઘણાની લે પણ એમણે કોઈની પરવા આટલી હદે ભાગ્યે જ કરી હશે . બે તદ્દન ભિન્ન વ્યક્તિત્વ વચ્ચે સહેજે ઓટ વિના સતત અકબંધ રહેલું સૌહાર્દ બહુ ઓછા દાખલાઓમાં જોવા મળે . કયા લેખક સાથે ઉમાશંકર સકારણ – અકારણ લડ્યા નહીં હોય ? પણ કહે છે કે કિશનસિંહ સાથે મનદુ : ખનો એકેય બનાવ બન્યો નથી . એ કોને આભારી ? નાની ઉમ્મરના મુરબ્બીની આણ માનીને ચાલતા કિશનસિંહને જોવાની તકો પણ મળી છે . કોણે કોને સલાહ આપી એ ક્યારેક પાછળથી સમજાય . ક્યારેક રમૂજી દૃશ્ય પણ ઊભું થાય . પૈસા કિશનસિંહના હોય પણ એમના હાથમાં મૂકી રહ્યા હોય ઉમાશંકર , બરોબર ગણીને મૂકે ને મૂક્યા પછી કિશનસિંહ વતી પણ પાછા પોતે ગણે . તમે વાપરી નાખશો , કહીને બધા આપે નહીં .

કિશનસિંહ વાપરે કે દાન કરે એમાં ફેર નહીં હોય . ઉડાઉ ન ગણો તોય ખર્ચાળ તો ખરા જ . રેખાચિત્રોના લેખકની હેસિયતથી એ વાચકો પાસે આવે છે ત્યારે એમની ઉદારતા , સહિષ્ણુતા ને નિર્ભયતા એકસાથે પ્રગટ થાય છે . એમણે મહાપુરુષોનું — મહામાનવોનું આકર્ષણ ઓછું અનુભવ્યું નથી પણ એ જીવ્યા છે ‘ નાનાની મોટાઈ જોઈને .’ એ ‘ અમાસના તારા ’ ના લેખક છે . એમણે માનવતાના અજાણ્યા સૌંદર્યને રેખાચિત્રોમાં અંકિત કર્યું છે . નાના માણસને બિરદાવતાં એમણે જે અલંકારો કર્યા , જે વાગ્મિતા પ્રયોજી એ ગુજરાતને કૃત્રિમ ન લાગી . જો એમનો અદમ્ય માનવપ્રેમ આ રેખાચિત્રોમાં ધબકતો ન હોત તો ( કોઈ બીજા લેખકના હાથે માત્ર ) શબ્દોની આતશબાજી બની રહેત .

‘ અમાસના તારા ’ ને ગુજરાતી વાચકોએ આપેલો આવકાર એક અપૂર્વ અને અનન્ય ઘટના છે . એ આવકાર એક શબ્દના બંદાને જ નથી , પરમ માનવપ્રેમીને પણ છે . એ ચાહનાનો મોટો ભાગ કિશનસિંહના અનોખા વ્યક્તિત્વને એક અંજલિ બનીને યાદ આવ્યા કરશે . તુચ્છ અને ઉપેક્ષિતમાં પણ કશુંક વિધાયક શોધવાના એ દિવસો હતા . સૂર્ય – ચંદ્ર નહિ પણ અમાસના તારા ! બહુ ઓછું વાંચતા ગુજરાતી વિવેચકો પણ આ પુસ્તકના પ્રકાશને બહુસંખ્ય મુગ્ધ વાચકોમાં ભળી ગયા હતા . આ લખનારને એની પંદરેક વર્ષની ઉંમરે કિશનસિંહે ઉત્તર આપેલો એનો રોમાંચ હતો . એમણે કેટકેટલા પત્રોના ઉત્તર આપ્યા હશે ?

‘ અમાસના તારા ’ પછી એમનું જે બીજું પુસ્તક ગમ્યું એ ‘ હિમાલયની પત્રયાત્રા .’ પેલી વાગ્મિતા ધરાવતી રંગદર્શી અને અલંકૃત ભાષા અહીં શુભ્રવસ્ત્રા સરસ્વતી બની રહી છે . એમની ભાષા લાઘવભરી વિશદતા ધારણ કરશે એમ માનવું મુશ્કેલ હતું . પણ એ શક્ય એટલા માટે બન્યું કે એમનો અંગત અભિગમ બદલાયો , અભિરુચિ બદલાઈ . નિર્મોહી થવાનો સંકલ્પ કરીને એકાવન વર્ષની ઉમ્મરે એ હિમાલયની સંનિધિમાં પહોંચી ગયા .

‘ હિમાલાયની પત્રયાત્રા ’ ના એક પત્રમાં એવો ઉલ્લેખ આવે છે કે એક પ્રવાસીએ એમને ‘ અમાસના તારા ’ ના લેખક તરીકે ઓળખીને પાસે આવીને પૂછ્યું : ‘ એ તમે જ ?’ કિશનસિંહે કહી દીધુ : ‘ એ તો ગુજરી ગયા .’ પુસ્તકનું અવલોકન લખતાં ( રુચિ , જાન્યુઆરી , ’65) મેં નોંધેલું : “ આ ઉદ્ગાર ચમત્કૃતિ જગવે છે , પ્રતીતિ નહીં …’ ‘ હું સારો ન હતો ’ તેવું કહેવામાં પણ એક પ્રકારની આત્મશ્લાઘા રહેલી છે .”

અવલોકન વાંચીને એમણે લાંબો અંગત પત્ર લખેલો . ન કશો બચાવ , ન કશો વિરોધ . માત્ર પોતાના દૃષ્ટિબિંદુની રજૂઆત . એમણે મારી બેઅદબી માફ કરી છે એની સભાનતા પણ ન હતી .

આપણા ચરિત્રસાહિત્યમાં આ પત્રો નોંધપાત્ર ઉમેરો કરે છે . કશોય સંકોચ રાખ્યા વિના પંદર વર્ષ પૂર્વેના પ્રતિભાવની પુનરુક્તિ કરીશ :

‘ કદાચ લાગે , પણ આ પત્રો પ્રવાસવર્ણનના નથી . હિમાલયનું વર્ણન ઠેર ઠેર છે , પણ લેખક હિમાલયની ભૂગોળને બદલે પોતાનું કેન્દ્ર શોધવામાં રત હોય એમ લાગે છે . હિમાલય અને કિશનસિંહના સંબંધોનું અર્થાત્ વિશાળ સ્થિતિ અને સચેતન ગતિના સંબંધોનું અહીં નિરૂપણ છે . નિશ્ચિત સ્થળકાળમાં બંધાઈ જતા યાત્રાના સ્થૂળ અનુભવોનું વર્ણન સહજતયા ટળી ગયું છે અને હિમાલયરૂપી સાકાર ગૌરવના પરિવેશમાં આત્મિક અનુભવોનું વર્ણન થયું છે . આ આત્મવિષયક જિજ્ઞાસા અલગ અલગ માનસિક ભૂમિકાએ લખાયેલા 15 પત્રોને જોડે છે અને તેથી પુસ્તકનો વિષય એક બને છે . હિમાલય અને કિશનસિંહ જેવાં મુખ્ય પાત્રો પણ આ પત્રમાં અંકાયેલી અનુભૂતિઓ અને આપણી વચ્ચે આવતાં નથી , આવરણ ન બનતાં સેતુબંધ બને છે . પ્રસંગવશાત્ અત્રતત્ર ઉમાશંકરના વ્યક્તિત્વની સૂક્ષ્મ રેખાઓ પણ અંકિત થઈ છે . પત્રલેખક કિશનસિંહને પોતાના કરતાં ઉમાશંકર તરફ વધારે પ્રીતિ છે . આમ હોવું અનિવાર્ય છે , કારણ કે નહીં તો પ્રેમપત્રો લખાય જ નહીં .’

( પૃ . 58, રુચિ , 3-1)

‘ હિમાલયની પત્રયાત્રા ’ ના નિર્વ્યાજ સુંદર ગદ્યમાં પણ ક્યાંક ક્યાંક કેવાં કલ્પનો — પ્રતીકો સધાયાં છે એનો એક દાખલો ‘ શર્વરી સાથે એકાન્ત ’ માંથી જોઈએ :

‘ ત્યાં તો એવું લાગ્યું કે જાણે એ સરોવરમાં એક હંસ તરતો તરતો આ તરફ આવે છે . જેમ જેમ પાસે આવે છે તેમ તેમ આકૃતિ વિશાળકાય થતી જાય છે . પણ અરે ! આ તો હંસ નથી . હંસના આકારની નાવ ચાલી આવે છે . નાવની સ્વયંભૂ જ ગતિ છે . છેક પાસે આવીને એ અટકી . એને કોઈ અંતરાય ના નડ્યો . નાવમાંથી કોઈ ઊતર્યું . આવીને પાસે , અતિ પાસે બેઠું . કોણ છો ? કોઈ બોલ્યું નહિ . ત્યાં તો અંતરમાંથી અવાજ આવ્યો , હું છું : શાંતિ . અરે , આ તો મારી જ પ્રતીતિની પ્રતિમા ! એ શા માટે બોલે ! મારે જ બોલવું જોઈએ ને ? વાતચીતનું માધ્યમ તો વાણી અને સંજ્ઞા બન્ને , તો એણે તો અગમ્ય સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું . એને કહેવું તે એ કહે નહિ . હું જાણું . આ તો વળી સાવ કુંવારી અવસ્થા . અમારી વચ્ચે જિંદગીનો અવનવીન અંતરસેતુ ખીલી રહ્યો .’

‘ અમાસથી પૂનમ ભણી ’ એમની આત્મકથા છે , 1977 માં પ્રગટ થયેલી . સહજ ક્રમ તો પૂનમથી અમાસ ભણીનો છે પણ કિશનસિંહને ક્રમમાં નહીં પ્રક્રિયામાં રસ છે , અમાસને પૂનમમાં પલટાવી નાખે એવી પ્રક્રિયામાં . મૃત્યુ ભણી થઈ રહેલી ગતિ જિજ્ઞાસાની યાત્રા બને તો એમાંથી પરમ ચેતનાના અવબોધની કથા મળી રહે .

એક વાર બલ્લુકાકા સાથેની વાતચીતમાં કિશનસિંહે કહેલું :

‘ જેણે આ ઈશ્વરનો આદર્શ સર્જ્યો છે તે માણસ કંઈ નાનુંસૂનું સર્જન નથી . એ જેમ એક રીતે પામર છે તેમ બીજી રીતે પરમ પણ છે . દુનિયાનો સંગ્રાહક બનીને એ જેમ પામરતા દેખાડે છે , તેમ નવા જીવનનું સર્જન કરીને પોતાથી પરમતા પણ પ્રગટ કરે છે . માણસ પોતે જ ઈશ્વરની પ્રતીતિ છે .’

( પૃ . 69, અમાસથી પૂનમ ભણી )

અહીં અમાસથી પૂનમ ‘ ભણી ’ કહ્યું છે , પૂનમ ‘ સુધી ’ કહ્યું નથી . દાવો કર્યો નથી , હક જણાવ્યો છે પૂનમ ભણી આગળ વધવાનો .

1948 માં લેખક અમેરિકા ગયા હતા . ત્યાં નાયગરા ધોધ જોવા જતી વખતે રસ્તામાં એમની મોટર બગડી . બે અજાણ્યા માણસોએ મદદ કરી . પરિચય પૂછતાં એમણે કહ્યું :

‘ અમે જિપ્સી છીએ . અમે જનમ્યા છીએ ઇજિપ્તમાં પણ આખું વિશ્વ અમારો દેશ છે . અમને ક્યાંય પારકું લાગતું જ નથી . ઇજિપ્તમાં અમે હજારો વર્ષોની ઉંમરનાં મમી ( મુડદાં ) જોયાં છે અટલે જ્યારે અમે નાની ઉંમરનો જીવતો આદમી જોઈએ છીએ ત્યારે અમને ઘણી ખુશી થાય છે . કારણ કે ચાલવું એ જ જિંદગી છે .’

કિશનસિંહ માટે ‘ ચાલવું ’ એ ‘ જીવવા ’ ના પર્યાય સમું હતું . તેથી તો એ કદી સ્થિતિજડ બન્યા નથી .

પન્ના રાજ્યમાં એ બહુ ઊંચા હોદ્દા પર હતા . કોઈ પણ વ્યક્તિ એ વૈભવમાં વિલાસી થઈને જીવનની ગતિ ખોઈ બેસે . વૈભવ સાથે આવી જતો દંભ અને વિલાસને લીધે જાગતી અલસતાનાં જોખમો એમણે જાણ્યાં હતાં . પન્ના રાજ્ય છોડવા પૂર્વેની પોતાની મનોદશા એમણે આ શબ્દોમાં વર્ણવી છે :

‘ એ દિવસોમાં અંતર ઊંડાણમાં ગમગીન રહે . કામમાં ચિત્ત ચોંટે નહીં . વિલાસ વિષાદ વધારે અને સૌંદર્ય આકરું લાગે . બેચેનીનો પાર નહીં . એમ થયા કરે કે હવે અહીંથી છૂટવું જોઈએ . વૃત્તિઓ અને વાસનાઓના કબંધમાં જો જિંદગી વધારે રહી તો એમાં જ એનું શબ રઝળશે . પણ સલામતીએ આસાની અને આરામનો આસવ પિવડાવીને પુરુષાર્થને પાંગળો બનાવી દીધો હતો . જીવનની વિશુદ્ધિનું આકર્ષણ થાય પણ અશુદ્ધિ ઓળંગવાની અનિચ્છા રહ્યા કરે . મારી અવસ્થા દુર્યોધન જેવી હતી . ધર્મ સમજાય પણ એનું આચરણ ન થાય . અધર્મ સમજાય પણ એ મુકાય નહીં .’

ગાંધીજીને મળી , એમની સલાહ લઈ , જીવનના આ કાંસમાંથી એ બહાર નીકળી ગયા હતા . 1960 ના અરસામાં એ ગાંધી યુગમાંથી પણ બહાર આવ્યા . શ્રી કૃષ્ણપ્રેમ અને પછી વિમળાતાઈનું સાહચર્ય પામ્યા . સહજ મૈત્રીના પ્રતાપે એ જ્ઞાનેશ્વરીને ગુજરાતીમાં ઉતારી શક્યા . ગુજરાતી ભાષા શ્રી કૃષ્ણપ્રેમ અને વિમળાતાઈ બેઉની ઓશિંગણ બને એમાં કિશનસિંહ નિમિત્ત થયા .

એમણે બંગાળી અને હિંદી કૃતિઓ ગુજરાતીમાં ઉતારી છે . હિંદી સાહિત્યનો ઇતિહાસ પણ લખ્યો છે . ઘણો વહેલો લખેલો . બ . ક . ઠા . એ એની પ્રસ્તાવનામાં બંગાળી , મરાઠી , ગુજરાતી અને હિંદી સાહિત્યની સરખામણી કરી છે . પ્રકાશક એ પુસ્તકની બીજી આવૃત્તિ કરવા રાજી હતા . આવૃત્તિ સંવર્ધિત બને અને વચગાળાના વિકાસ વિશે એકબે પ્રકરણ હું ઉમેરું એવું કિશનસિંહનું સૂચન હતું . મેં કહ્યું કે હિંદી સાહિત્યના ઘણા ઇતિહાસ છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં લખાયા છે અને ગુજરાતીભાષી પણ સહેલાઈથી એ વાંચી શકશે . મારા આ અભિપ્રાય પછી એમણે બીજી આવૃત્તિ કરવાનો ખ્યાલ જતો કર્યો . એ ઠીક થયું . પણ મને લાગે છે કે હિન્દીના ભક્તિકાલીન સાહિત્ય વિશે કિશનસિંહને પોતાને પણ સ્વતંત્રપણે કહેવાનો અધિકાર હતો . કબીર એમના પ્રિય કવિ હતા . પિતા ગોવિંદસિંહે પણ જ્ઞાનમાર્ગી ભક્તિકવિતાનો વારસો આપ્યો હતો . ઉત્તર અવસ્થામાં જે ભક્તિધારા રગેરગમાં વહેતી વરતાઈ એ અંત : સ્રોતા હતી જ .

કિશનસિંહ વક્તા હતા . રેખાચિત્ર , વાર્તા , નવલકથા , પ્રવાસ , આત્મકથા અને અનુવાદનાં વીસેક પુસ્તકો આપવા છતાં પોતે લેખક છે એ વિશે તો એ ખાસ સભાન ન હતા પણ એ વક્તા હતા એ હકીકત તો પ્રશ્નોત્તરી થતાં એમનાથી પણ ટાળી શકાઈ ન હોત . એ લખવા જેટલી માવજતથી બોલી જાણતા . આસાનીથી સુંદર ઉદ્ગારો રમતા મૂકતા . 1955 માં જન્મશતાબ્દી પ્રસંગે નડિઆદમાં એમને ગોવર્ધનરામની પ્રણયભાવના વિશે બોલતાં સાંભળેલા . તે સમયનું એમનું દૃશ્ય – શ્રાવ્ય રૂપ સ્મૃતિમાં અંકિત થઈ ગયું છે . સામાન્ય સાહિત્યરસિકોને વક્તા તરીકે એ એવા તો આકર્ષક લાગતા કે એમણે આમંત્રણો ખાળી એકાંત રક્ષવા સંકલ્પ કરેલો , સભા – સમારંભોમાં જવાનું બંધ કરેલું . એય લાંબું ન ચાલ્યું . સ્થિતિજડતા સહન કરે તો કિશનસિંહ શેના ?

સ્મશાનમાં એક પછી એક કેટલાય સજ્જનોએ આગળ આવીને અંજલિ આપી . દરેકનું ક્ષેત્ર જુદું પણ કિશનસિંહ સાથેની મૈત્રી જાણે અધિકારપૂર્વકની . સહુ પોતાની વાત કરે અને કિશનસિંહ પોતાના પરમ મિત્ર હતા એમ કહી ધન્યતા અનુભવે . કોઈક દ્રવી પણ ઊઠે . આટલા બધા મિત્રો ? હા , મૈત્રી બાંધવામાં કોઈ એમની સ્પર્ધા કરી શકે એમ ન હતું .

એવો જ એમનો કલાપ્રેમ હતો .

એ મૃદંગ વગાડતા . પછી છૂટી ગયેલું . એકવાર ઉમાશંકર સાથે જાણીતા સિતારવાદક ગુલાબહુસેનખાં આબુ ગયેલા . રાત્રે બેઠક મળી . તબલા પર સંગત કરનાર કોઈ મળ્યું નહીં . કિશનસિંહ બેસી ગયા . વચ્ચે ત્રણેક દાયકા રિયાઝ રહ્યો ન હતો પણ એક મોટા સંગીતકાર સાથે સાદ્યંત સંગત કરી શક્યા . ત્યાગીઓ માટે મને માન છે પણ જે કલાકારો એમની કલા છોડી શકતા નથી એમના માટે વધુ માન છે અને એમાંય સંગીતકારો માટે તો ખાસ .

કિશનસિંહ માટે માન હતું . એ સહુને ભેટતા . હું નમીને પ્રણામ કરતો . એમના લેખન માટેની આરંભિક મુગ્ધતા ઘટી ગઈ હતી પણ એમના વ્યક્તિત્વ માટેની મુગ્ધતા અકબંધ રહી . એમણે રવીન્દ્રનાથ અને શ્રી અરવિંદના મિલનનો એક પ્રસંગ 1928 માં જોયેલો . એ વિશે 1936 માં શાંતિનિકેતન જઈ કવિવરને પૂછેલું :

“ આપ શ્રી અરવિંદને મળવા ગયા ત્યારે પ્રફુલ્લ હતા , હસતા હતા . પરંતુ મળીને પાછા ઊતર્યા ત્યારે આપની આંખો આંસુભીની હતી . આ રહસ્યભેદ વર્ષોથી મારા અંતરમાં સમસ્યા બનીને બેઠો છે .”

ગુરુદેવે ઉત્તર આપેલો :

“ જ્યારે શ્રી અરવિંદને મળવા ઉપર ગયો ત્યારે વર્ષોથી વિખૂટા પડેલા બંધુને મળવાના ઉત્સાહમાં મારું ચિત્ત હસતું હતું . આનંદ સમાતો નહોતો . જઈને બાથ ભરીને ભેટવા કેટલો ઉત્કંઠિત હતો તે હું જ જાણું છું . પણ ઉપર જઈને મેં જે જોયું તેનાથી હું ગંભીર થઈ ગયો . મારી સામે મારા બંધુને બદલે એક ભવ્ય જીવનવિભૂતિ બેઠી હતી . બાથ ભરવા ખુલ્લા થયેલા મારા બન્ને હાથ અંજલિ બનીને પ્રણમી રહ્યા . જે સહજ હતું તે જ થયું . એ જ કર્તવ્ય હતું . પાછો વળ્યો ત્યારે અહંકાર રડી ઊઠ્યો . માનવી રડી પડ્યો . પણ અંતરમાં બેઠેલો કવિ તો શાંત સ્મિતમાં સમાધિસ્થ હતો .”

કિશનસિંહ યોગી ન હતા , ભક્ત હતા પણ એમને જોતાં જ હાથ અંજલિ બનીને પ્રણમી રહેતા . એમને બાથમાં સમાવી શકનાર એમના મિત્રો ધન્ય છે , કેમ કે એક એવા માણસને ભેટતા રહ્યા હતા જેણે પૃથ્વીલોક સાથેનો હર્યોભર્યો પ્રેમસંબંધ છોડ્યા વિના વિકાસ સાધ્યો હતો , કાયાકલ્પની એક કલ્પના સાથે ભવિષ્યમાં પગ મૂક્યો હતો .

ચુનીલાલ મડિયા

મડિયાના અવસાનને બે વર્ષ થયાં હતાં તેવામાં શ્રી ઉમાશંકર જોશીએ એક રેખાચિત્ર લખેલું : ‘ મડિયારાજા ’. એ વાંચતાં ફરી એકવાર એ સદ્ગત લેખકની હાજરી અનુભવેલી : ‘ ભીને વાન , બેવડે કોઠે , ઊંચું કદ . માથું , કપાળ મોટાં . ગાલ ભરાવદાર . આંખો મોટી . ચાલે ત્યારે એક ખભો સહેજ ઊંચો રહે અને તે તરફનો હાથ ચાલ સાથે લયમાં હાલ્યા કરે … કોઈની પણ શેહશરમ રાખ્યા વગર મોઢામોઢ ટીખળપૂર્વક ટીકા કરી લેવાની શક્તિ , જરીક પણ પોતાનો ભાર ન લાગે એ રીતે મળવાની એમની કળા , મડિયાની સોબતમાં હો ત્યારે નાનાં મોટાં બધાં એમના રાજ્યમાં , ચિંતા એમણે કરવાની .’ — બધાં રેખાચિત્રો આવાં જીવંત બની શકતાં નથી . લેખક ઉમાશંકર હોય તોપણ વિષય તરીકે મડિયા જોઈએ .

એ બે વચ્ચે મૈત્રી પણ માનવજીવનની એક ઘટના લાગે છે , બંને એકમેકમાં પૂરો વિશ્વાસ મૂકી શકેલા . માણસ માટે આ એટલું સહેલું નથી .

મડિયાને પહેલીવાર ક્યારે જોયેલા એ આજે યાદ આવતું નથી . શાળામાં એમની નવલકથા ‘ વ્યાજનો વારસ ’ વાંચેલી . એમનાં એકાંકી ભજવાતાં જોયેલાં . પછી તો ભજવ્યાં પણ છે , વ્યક્તિ મડિયા અને લેખક મડિયા જુદા પાડી શકાતા નથી . બીજા ઘણા લેખકોની કૃતિઓ એમના વ્યક્તિત્વનો વિચાર કર્યા વિના વાંચી છે . મડિયા એમના શબ્દમાં ભાગ્યે જ ગેરહાજર લાગે .

એમ લાગે છે કે મડિયાને પહેલાંથી જોયા હતા .

એ વડીલ લેખક જ નહિ , મોટી ઉમ્મરના સ્વજન જેવા હતા . અમારો સંબંધ ‘ વર્તુળ બનેલી રેખા ’ જેવો થઈ ગયો હતો . એનો આરંભ કે અંત શોધવાનો રહ્યો નહીં . એમનો પ્રેમ તો ગંજાવર હતો . એમણે એકબે ટપલીઓ પણ બરોબર મારી હતી . હું મડિયાને આ એક જીવનમાં ભૂલું એ શક્ય નથી . મડિયા જેવા મુરબ્બી મિત્રો મળવાના હોય તો અજ્ઞેય અને નિષ્ઠુર નિયતિ પાસે મુક્તિના વિકલ્પે જીવન જ માગવાનું ગમે . જોકે જીવનના અંત પછી બીજા કોઈ આરંભની લેશમાત્ર આકાંક્ષા નથી . પણ મડિયા સાથે ચાલવા માટે ફરીથી ઊભા થવાની ઇચ્છા થાય ખરી . એમની સ્ફૂર્તિ અનન્ય હતી .

લેખનના આરંભે એમણે સહૃદય વિવેચક અને તંત્રી તરીકે મારામાં રસ લીધેલો . એકવાર પેટલીકર કહે : ‘ અમે લખવાનું શરૂ કર્યું ને એમાં કશુંક જોઈ મેઘાણીએ ઉમળકાથી આવકાર્યા . તમને એવા વિવેચકો ન મળ્યા .’ તે દિવસ પેટલીકરની વાત સાચી લાગી હતી . આજે થાય છે કે મડિયામાં મેઘાણી જેવું કશુંક હતું . એ સૌરાષ્ટ્રની આતિથ્ય – ભાવના પણ હોઈ શકે .

એ અમદાવાદ આવ્યા હોય કે હું મુંબઈ ગયો હોઉં ત્યારે એમની સાથે હોવું એ એક લહાવો હતો . એમની સાથે બેસવાનું મળે તે તો થોડા સમય માટે જ . મોટે ભાગે અમારે ક્યાંક ને ક્યાંક જવાનું હોય . અને એ વચ્ચેની ક્ષણો વસંતમાર્ગી બની જાય . અનેક વ્યક્તિઓ , અનેક વિષયોને એમના ઉદ્ગારો સ્પર્શે . શ્રી નિરંજન ભગત તો એટલે સુધી કહે છે કે મેં જીવનમાં વાતોનો સૌથી વધુ આનંદ લૂંટ્યો હોય તો ભાઈ મડિયા સાથે . પચીસેક વરસના અતૂટ – અખૂટ મૈત્રી સંબંધમાં અનેક સ્થળે , અનેક સમયે , અનેક વિષયો પર એમની સાથે અસંખ્ય વાતોનો મેં જે સૂક્ષ્મ લહાવો લીધો છે એ મારા જીવનમાં સમૃદ્ધમાં સમૃદ્ધ અનુભવોમાંનો એક છે .

વાતવાતમાં બોલાયેલા એમના બધા શબ્દો સંઘરાયા હોત તો એ વાંચીને કોઈ કહી બેસત : આવો એક હરફનમૌલા હાસ્યકાર ગુજરાતીમાં થઈ ગયો ?

મડિયા જીવ્યા હોત તો લેખક પણ મોટા હોત . કેમ કે એ છોડી શકતા અને નવા આરંભો કરી શકતા . વ્યક્તિત્વ તો એમનું એવું પ્રબળ હતું કે ‘ ઘૂઘવતાં પૂર ’ નામના એમના પ્રથમ વાર્તાસંગ્રહનું સ્મરણ થાય . એ સંગ્રહની પ્રસ્તાવનામાં શ્રી રસિકલાલ છો . પરીખે નોંધેલું : ‘ આ લેખક મુદ્દલે ભોળો નથી — જુવાન માણસ માટે એ સારું લક્ષણ નથી — કોણ શું છે એ બરોબર જાણે છે .’ મડિયા પ્રબળ આવેગ અને તીક્ષ્ણ બુદ્ધિના માણસ હતા .

1965 માં લેખન – પ્રકાશનના સ્વાતંત્ર્ય અંગે મતભેદ ઊભો થતાં મેં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી ઉચાળાભર્યા તેવામાં એક સાંજે એ અને નિરંજનભાઈ મહાદેવનગરના મારા નવા સરનામે આવી પહોંચ્યા . ‘ સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે ! — જે મુક્ત કરે તે વિદ્યા !’ એવો અર્થ કરી વિદ્યાપીઠના સૂત્રનું સ્મરણ કર્યું . એ અગાઉ એકવાર મેં વિદ્યાપીઠમાંના મારા નિવાસે ગોષ્ઠી રાખેલી . કદાચ મડિયા અમદાવાદમાં હતા ને ઉશનસ્ — જયંત પાઠક યુનિવર્સિટીના કામે આવેલા , તેથી . ઊઠવાનો સમય થતાં ‘ રુચિ ’ ના તંત્રીએ ગજવામાંથી ચેકબુક કાઢી . બેઠા હતા એ બધાયના નામે એક એક ચેક લખી દીધો હતો . કોઈકને તો યાદ પણ ન આવ્યું કે પોતે ‘ રુચિ ’ માં શું લખ્યું છે . રાધેશ્યામે નોંધ્યું છે તેમ ક્યારેક તો આખો અંક મડિયાના લેખોથી છલકાતો હોય . મિત્રો મશ્કરી પણ કરતા : આ અંકનું નામ ‘ મડિયા વિશેષાંક ’ રાખો . એક અંકમાં વાચનસામગ્રી કરતાં જાહેરાતોનું પ્રમાણ બેવડું જોઈને મેં કહેલું : આ તો ‘ જાહેરખબર વિશેષાંક ’ થયો છે . પણ ‘ રુચિ ’ ચલાવવું — એક સૌંદર્યલક્ષી સામાયિક કહીને ચલાવવું મુશ્કેલ હતું . એ પુરસ્કાર આપે એ અમને માન્ય ન હતું . મને તો એક વધારાની દલીલ પણ સૂઝી : ‘ હું તો યજમાન છું , મારાથી આ રીતે ચેક ન લેવાય . અને પુરસ્કાર ભેગી તમે આઈસ્ક્રીમના બીલની રકમ પણ ઉમેરી દીધી છે !’ એકેય દલીલ ન ચાલી . સાંભળે તો મડિયા શેના ? જેમ એ સહુની સંભાળ લેતા તેમ સહુના વતી નિર્ણય પણ એ જ લેતા . બહારગામના લેખક સાથે હૉટલમાં જવાનું થાય તો બીલ આપવાનો મારો આગ્રહ હોય પણ મડિયા આગળ ચાલતું નહીં .

એક દિવસ શો નાસ્તો કરવો એ નક્કી ન થાય . પછી એમને સૂઝ્યું : ‘ દરેક વસ્તુમાં ભેળસેળ હોય છે . પણ ઇંડામાં ભેળસેળ કરવી શક્ય નથી . તો ઑમલેટ મંગાવીએ .’

હાસ્ય – વિનોદ ને ગમ્મતની સરવાણી ચાલ્યા જ કરે : છેક છેલ્લા દિવસની વાત છે . સવારે ગુજરાત યુનિવર્સિટીના સેનેટ હૉલમાં પી . ઈ . એન . ની બેઠક ચાલે . એમાં ગુલાબદાસ એમનો લેખ વાંચે . કાગળની એક બાજુ સાઈકલોસ્ટાઈલ કરેલો એ લેખ શ્રોતાઓને વહેંચવામાં આવેલો . હું એમાં પણ ધ્યાન આપું . થોડીવારમાં મડિયા આવ્યા . પાંચેક મિનિટ પછી મને કાગળની પાછલી કોરી બાજુ ચીંધીને કહે : ‘ સી હીઝ બ્રાઈટ સાઇડ !’

લેખકો વિશે મડિયા બોલતા , ક્યારેક સત્ય , ક્યારેક સવાઈ સત્ય . દરેક વિશે એમના આગવા અભિપ્રાયો . આપણે સહમત થઈએ એવી અપેક્ષા પણ નહીં . રમૂજ માણી લઈએ કે એ આગળ ચાલે . ઘણાને એમના અવસાન પછી થયું હશે કે આપણે મડિયાની વિનોદવૃત્તિને એનાં વિવિધ પરિમાણોમાં જોઈ શક્યા હોત તો એમને દુશ્મન માની ન બેસત . અને મડિયાને તો દુશ્મનોની બીક ન હતી . એ એકે હજારા હતા .

સાહિત્ય પરિષદની સ્થગિતતા અને અધ્યાપકીય વિવેચનના એ જબરજસ્ત ટીકાકાર હતા . લાભશંકર લખે છે એ બધું તો પ્રમાણમાં સુંવાળું સુંવાળું લાગે . મડિયા તો એક ઘા ને બે કટકા . શીર્ષકો બાંધવાના નિષ્ણાત . ઉમાશંકરના પરમ મિત્રોને પણ મડિયાની વિશિષ્ટ વિવેચનશક્તિનો લાભ મળ્યો છે . કેટલાકની એવી ફરિયાદ પણ રહેતી કે ઉમાશંકર મડિયાને વારતા નથી . ઉમાશંકર પોતાને વારી શકે છે એની જ મને તો નવાઈ લાગતી . માણસોની નબળાઈ સમજવામાં એ મડિયા સાથે હરિફાઈ કરી શકે એમ હતા . પણ એમના એક ખભે ગાંધીજી અને બીજે ખભે રવીન્દ્રનાથનો ભાર મુકાઈ ગયો , જ્યારે મડિયાને મળ્યા બલવંતરાય . ગુજરાતી લેખકોમાં સહુથી વધુ આખાબોલા બલવંતરાય ! એ અંગે શ્રી નિરંજન ભગતનાં સંસ્મરણો સાંભળવાં રહ્યાં .

મધુર સત્ય બોલવાનો આદર્શ સિદ્ધ થાય એમ ન હોય તો સત્યના ભોગે તો મધુર થવાનું ન જ હોય ને ? અલબત્ત , ઘણીવાર એવું પણ બનતું હશે કે મડિયા આવેશથી બોલી રહ્યા હોય ને સત્ય નાછૂટકે એમની પાછળ ખેંચાઈ રહ્યું હોય . એવો તો કોઈ લેખક બંદો ક્યાંથી પાકે જેના ભાગ્યમાં ખોટા પડવાનું આવ્યું જ ન હોય ?

મુદ્દાની વાત એટલી જ છે કે મડિયાને ખોટા પડતા રોકવા પણ મુશ્કેલ હતા . આ ઉદ્ગારો આપણા વિશે ન હોય એમ માની લઈને એમનું સૌંદર્ય માણવામાં જ શાણપણ હતું . એ પ્રયત્નમાં હું સફળ થયેલો ને તેથી એમના કટુ કટાક્ષો પણ મને ગમતા . એવા કટાક્ષો કરનાર જાણતો હોય છે કે પરિણામે વેઠવાનું આવે છે . અને મડિયા તો એવા કે માફી માગવા તો શું , મનાવવા પણ ન જાય , માત્ર ચાહે પોતાની રીતે . આમેય મિત્રો તો આંગળીને વેઢે ગણાય એટલા . મુંબઈમાં ડગલી , હરીન્દ્ર , સુરેશ , થોડાક દોશી . અમદાવાદમાં વધુમાં ભાનુભાઈ અને ‘ સંદેશ ’ ના ચીમનભાઈ . પેટલીકરના એ પ્રશંસક ; પણ ‘ સંદેશ ’ ના કટાર લેખક જ નહિ , એ વખતે તો નાનકડા સ્તંભ શા પીતાંબરના સખત ટીકાકાર . ‘ ધરતીનાં અમી ’ નું અવલોકન લખીને બીજાં બધાં અનુકૂળ અવલોકનોનું મડિયાએ સાટું વાળી આપેલું ! પીતાંબરભાઈની વિરુદ્ધ લખનાર સાત વાર વિચાર કરે . અહીં ગણતરી કરવા બેસે એ બીજા .

જીવનના છેલ્લા દાયકામાં મડિયા કમલજીવી બન્યા હતા . ચારેક છાપાંમાં કટાર લખતા અને મોટે ભાગે ચાલુ નવલકથાનું પ્રકરણ પણ ખરું . મિત્રો સાથે હૉટલમાં જવાનું થયું હોય ને પ્રકરણ મોકલવાની તારીખ થઈ ગઈ હોય તો ગોષ્ઠીમાંથી ઊઠી , બાજુના ટેબલ પર બેસી એ નિર્વિઘ્ને લખી શકતા . મિત્રોની વાતનો મુદ્દો બદલાય એ પહેલાં એ રવાનગીનો વિધિ કરીને પાછા જોડાઈ જતા . એમને લખવાનો થાક ન હતો . કેટલું બધું લખ્યું છે ! 1922 ના ઑગસ્ટમાં જન્મ , 1968 ના ડિસેમ્બરમાં અવસાન . 46 વર્ષના જીવનકાળમાં એમની પાસેથી પચાસ ઉપરાંત કૃતિઓ મળી છે . કેટલીક નવલિકાઓ , પ્રહસનો ને ગ્રામજીવનની એમની કથાઓની ભાષા ગુજરાતી સાહિત્યની એક મૂડી બની રહેશે . મેઘાણી અને ગુણવંતરાયે કાઠિયાવાડનો જે બોલાતો શબ્દ ઝીલ્યો એનો મડિયાએ લયાત્મક અને નાદમાધુર્યસમેત ઉપયોગ કર્યો . ગદ્યમાં આવતા આંતરપ્રાસ એ કથાકાર મડિયાની એક લાક્ષણિકતા છે . પશ્ચિમની ઉત્તમ કૃતિઓના એમણે કરેલા સંક્ષેપ વાંચતાં એમના લાઘવ માટે આદર જાગેલો . નવા લેખકમાં કશુંય આશાસ્પદ દેખાય તો એ બિરદાવે , બલ્કે ચગાવે . પ્રતિષ્ઠિતોની વિરુદ્ધ પણ હોંશથી લખે . સાડા ત્રણ કૉલમની જગામાં એ આકાશ – ધરતી બધું માપી લેતા અને ભલભલા બળિયાઓને પણ પાતાળપ્રવેશ કરાવી આપતા . વાચકને આસાનીથી વિશ્વાસમાં લઈ શકતા . પણ જાસો બાંધવા જેવું એ ક્યારેય ન કરતા . દરેક વસ્તુનો હિસાબ ત્યાં જ ચૂકતે કરતા . કોઈને ખાતે કશું ઉધાર નહીં . મરણ પણ કાંધાં વિનાનું એક હફતે ઇચ્છ્યું હતું :

ચહું જ ઉઘરાવવા મરણ એક હફતા વડે ;
બિડાય ભવ – ચોપડો , કરજમાં ન કાંધાં ખપે .

( મરણ , સૉનેટ )

એમના અવસાન પછી જયંતિ દલાલને પાછાં મોકલવાં રહી ગયેલાં અંગ્રેજી નાટકો અને નાટક વિશેનાં પુસ્તકો એમને ત્યાંથી લઈને જયંતિભાઈને પહોંચાડવા હું ગયેલો . સાથે સાથે ‘ વિશ્વમાનવ ’ માટે નોંધ પણ મેળવવી હતી . જયંતિભાઈએ લખાવ્યું : મડિયા રાગદ્વેષ છુપાવતા નહીં !

હા , જયંતિભાઈની દૃષ્ટિએ એ વાતનું મૂલ્ય હતું . શ્રી ડગલી તો એમ પણ કહે છે કે ‘ મડિયા આકર્ષક સાહિત્યિક પત્રકાર થઈ શક્યા તેનું કારણ તેમના ગમા – અણગમા તીવ્ર હતા એ છે … શુદ્ધ વિવેચનની દૃષ્ટિએ મડિયાની જે મર્યાદાઓ હતી તે સાહિત્યિક પત્રકારત્વની દૃષ્ટિએ એમની મૂડી હતી .’ કહેવું જોઈએ કે મડિયાને શુદ્ધિ કરતાં સમગ્ર સાથે વધુ લેવાદેવા હતી . એવડી મોટી જંજાળ સાથે પણ માણસ દંભથી બચે ખરો ? કોઈથી છેતરાય એવા ન હોઈને પણ મડિયા પારદર્શી હતા . એમને વાંચી શકાતા . એમને વિશે ધારી શકાતું . તેથી ક્યારેક એમના લેખનની ટીકા કર્યા પછી પણ વ્યક્તિત્વ માટે ઉમળકો જાગતો .

30 મી ડિસેમ્બરની વહેલી સવારે છાપામાં વાંચ્યું : મડિયાનું અવસાન . વાંચેલું વિચિત્ર લાગ્યું . ફરી જોતાં શબ્દો માત્ર બીબાં લાગ્યા . કશું સૂજે નહીં . પત્ની , નાનાં બાળકોએ એમને બેએક વાર જોયેલા . સહુને યાદ . આંસુ લૂછી હું દક્ષાબહેનનાં બાના ઘર બાજુ નીકળ્યો . તે દિવસ હું જે રડ્યો છું … સ્મશાનમાં ચિતા પાસે જયંતિભાઈએ ઠપકો આપેલો : આટલા બધા લાગણીશીલ ! તે દિવસ મને ફરી અનુભવ થયેલો : મૃત્યુ સાથે આપણામાંનું કશું મરી જતું હોય છે . આપણે બાદ થવા લાગીએ છીએ … ખેર , આમ એકાએક સહુની વચ્ચેથી ઊઠી જવા એમને કારણ ન હતું .

ટૂંકી વાર્તાના સ્વરૂપ પરત્વે સુરેશ જોષી સભાનતાપૂર્વક વળાંક લાવ્યા . મડિયાની વાર્તાઓ એ પહેલાં જીવનને જોવા – સ્વીકારવાની રીતમાં જુદી પડતી હતી . ગુજરાતના મૂલ્યનિષ્ઠ સંસ્કૃતિ – પુરુષને વ્યક્ત કરવામાં આદર્શ સમજતા પૂર્વસૂરિઓ સાથે એ જોડાયા નથી . હાસ્ય – વિનોદના લેખોમાં સ્વાતંત્ર્યપ્રાપ્તિ પહેલાં આ સેવકો ‘ મિશન ’ ની ધગશથી સેવા કરતા , આજે તેઓ ‘ કમિશન ’ ની ધગશથી કામ કરે છે .’ — જેવાં વિધાનો કરી સુધારક માનસ દાખવે છે ખરા પણ વાસ્તવિકતાને પ્રકાશ અને અંધકારના પૂર્વપરિચિત વહેંચવાને બદલે એ બધા રંગોનું અસ્તિત્વ સ્વીકારે છે , બેઉ અર્થમાં એ રંગદર્શી છે . ચોટદાર ઘટનાઓ અને પરિસ્થિતિનું વૈવિધ્ય એ એમના કથા – લેખનની એક ખાસિયત છે . ‘ ઘટનાના તિરોધાન ’ ના યુગમાં એ પોતાની રીતે જ લખતા રહ્યા . કદાચ પ્રસંગ – પાત્રોના આંતર સંકલનના પ્રશ્નો હલ કરવા તરફ પૂરતી કાળજી આપવી કે અવનવી ટેકનિક યોજી એની સાદ્યંત માવજત કરવી એ એમના રસનો વિષય ન હતો . વળી , દર્શકની જેમ કશુંક કહેવા માટે લખતા નહીં . આમ , કલાવાદી કે જીવનવાદી વિવેચકો એમના પક્ષકાર બનીને આગળ આવે એ શક્ય ન હતું . અને મડિયાએ તો કહેવા જોગું કહી દીધું હતું : અહીં અધ્યાપકો છે , વિવેચકો નહિ !

મડિયા અમદાવાદમાં તો પાંચેક વરસ જ રહ્યા . પછી 1945 થી તો એ મુંબઈગરા બન્યા . પશ્ચિમનો પ્રવાસ પણ કરી આવ્યા . પણ ખૂબીની વાત એ છે કે ધોરાજીનું પોષણ એમને છેક સુધી પૂરું પડ્યું :

‘ સત્તરેક વરસે ધોરાજી છોડ્યું , તે પહેલાં બાલ્યાવસ્થામાં , કિશોરાવસ્થામાં , એમની ચેતના ઉપર જીવનનાં કેટકેટલાં ચિત્રો છપાઈ ગયાં હશે ? ચિત્રો જ નહીં , એને વ્યક્ત સમર્થ ઉચિત શબ્દો પણ . વાતચીતમાં અને એમનાં લખાણોમાં જીવનના અનેક અનુભવો સંઘેડાઉતાર શબ્દબદ્ધ થઈને આવે ત્યારે કોઈ કોઈવાર તો થતું કે આ એક જનમારાનું મળતર ન હોય , કેટલાય જનમારાની અનુભવસમૃદ્ધિ મડિયા ખોલી રહ્યા છે . એ બાળક — એ કિશોર વતનમાં ઊછરતો હશે ત્યારે એનું ગ્રહણયંત્ર ( રીસીવિંગ સેટ ) ઘણું જ સૂક્ષ્મ , સંવેદનશીલ અને સર્વગ્રાહી જેવું હોવું જોઈએ .’ ( પૃ . 4, મડિયાનું મનોરાજ્ય )

હરીન્દ્રભાઈ માનતા કે મડિયાની સર્જકતાનાં મૂળ જિંદગીમાં રોપાયાં હતાં . સર્જક મડિયાની વાત એમને માટે વ્યક્તિ મડિયાની વાત પણ બની રહેતી ( જુઓ ‘ ગ્રંથ ’ જાન્યુઆરી , 1969). એમણે નોંધેલો મડિયાનો એક ઉદ્ગાર અહીં ફરી નોંધવા જેવો છે : ‘ આપણે શું લખીએ છીએ એનો નિર્ણય તો સમય કરશે , આપણે જે જીવીએ છીએ એ આપણે જ નક્કી કરી શકીએ .’

મારે અહીં એટલું જ ઉમેરવું છે કે ધોરાજી છોડ્યા પછીના ત્રણ દાયકામાં પણ મડિયા ત્યાંના રહી શક્યા છે . સિતાંશુ જેને ‘ મોંએ જો દરો ’ કહે છે એ મહાનગરના ન બનતાં મડિયા ‘ લીલુડી ધરતી ’ ના રહ્યા છે . અહીં પન્નાલાલ – પેટલીકર સાથે સરખામણી સૂઝે છે . એ બંને નગરવાસી બન્યા . નગરની રીતભાત મુજબ જીવન ગોઠવ્યું પણ એમણે નગરજીવનની સંકુલતા સાથે કામ ન પાડ્યું . મડિયા એ સંકુલતામાંથી પણ ‘ કાકવંધ્યા ’ જેવી થોડી વાર્તાઓ કંડારી લાવ્યા . પણ નાગરિક પ્રકૃતિમાં પોતાનું રૂપાંતર ન કર્યું . એમણે જાણ્યું – જોયું બધું , ભદ્રલોકથી વીંટળાયેલા રહ્યા , એમની જેમ ખાધુંપીધું બધું પણ પોતાની ગ્રામીણ ચેતનાને — આખાબોલી સચ્ચાઈને સંકોરીને સતેજ રાખી . એ ‘ ગ્રામ્ય ’ મડિયા સાથે મારે નાતો હતો અને રહેશે .

જયંતિ દલાલ

‘ ઢ સદાયનો ’ નામની રચનામાં ઉમાશંકરે ‘ સહરા માત્ર ભૂગોળમાં જ નહિ , દરેક માનવીને હૈયે છે .’ એમ કબૂલીને એ વાતનું દુ : ખ કર્યું છે કે  માણસોનાં હૈયારણોમાં સહરાની ભવ્યતા જોવા મળતી નથી .

આ વ્યાપ્તિ સામે વાંધો ઉઠાવીને મેં અપવાદ શોધી આપેલો : શ્રી જયંતિ દલાલ સહરાની ભવ્યતા ધરાવે છે . મારા આ વિધાનનો કોઈએ  વિરોધ કર્યો નથી . જયંતિભાઈ ત્યારે હતા . એક જુદું અમદાવાદ હતું . થોડા વખત પહેલાં શેઠ શ્રી કસ્તુરભાઈનું અવસાન થયું . જૂની પરંપરના છેલ્લા શ્રેષ્ઠીએ વિદાય લીધી . જયંતિભાઈ નાગરિક હતા . એવા ‘ નાગરિક ’ જેમાં આખો ‘ નગર ’ શબ્દ સમાય અને સુરક્ષિત રહે . એ અમદાવાદના જાણકાર હતા , ચાહક હતા , એથેન્સમાં જેમ સૉક્રેટિસ હતા . 1963 ના મે માસ દરમિયાન વલસાડમાં મળેલ વાર્તાકાર સંમેલનમાં મેં એમની વાર્તાઓમાં ઘટનાતત્ત્વની ચર્ચા કરતાં ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં પ્રસંશા કરી હતી . એવામાં જ જ્યોતિષ જાનીએ એમનું નામ જેંતિભાઈ રાખીને પોતાની રીતે વિવેચન કરેલું . પરિચયનો એ આરંભિક તબક્કો હતો અને હું પ્રશંસક હતો છતાં જયંતિભાઈ ગુસ્સે મારા પર થયેલા . વિરોધ કે પ્રશંસાના મૂળમાં મુગ્ધતા જ હોય તો એમને મન સરખું હતું . એમના ઠપકાથી મને રીતસર ખોટું લાગેલું . એમને સમજતાં વાર થયેલી . પછી તો એમના વ્યક્તિત્વની એક ખૂબી પણ હાથ લાગેલી .

કોઈ સાહિત્યિક – રાજકીય વ્યક્તિત્વ વિશે જયંતિભાઈનો અભિપ્રાય જાણવા ઇચ્છનારે શરૂઆત એની પ્રશંસાથી કરવાની રહેતી . વક્તાને તુરત વિપરીત અભિપ્રાય સાંભળવા મળતો . જયંતિભાઈનું સત્ય વિરોધમાં પ્રગટતું . એમનો અવાજ નકારમાં પ્રબળ બનતો , વિશ્વાસ રણકી ઊઠતો .

કીર્તિના માધ્યમથી કોઈ એમને પ્રભાવિત કરી શકતું નહીં . સર્વવ્યાપી સિદ્ધિઓને એમણે સરેરાશ ઉદારતાથી કે સભાના વિવેકથી સ્વીકારી લીધી નથી . અને પોતાની નિષ્ફળતાઓને જીવનના એકાંત ખૂણે પણ ઉધાર પાસે નોંધી નથી . એમના અવસાનના ચારેક વર્ષ પહેલાં ‘ આધુનિક નારી ગૃહિણી તરીકે નિષ્ફળ નીવડી છે .’ નામના પરિસંવાદમાં એમના મિત્ર આચાર્યશ્રી એસ . આર . ભટ્ટે પરિચય આપતાં કહેલું કે દલાલ કોઈપણ પ્રવૃત્તિ શરૂ કરીને એમાં પોતાની સઘળી શક્તિઓ કામે લગાડે છે અને પ્રવૃત્તિ સફળ થવાની સ્થિતિએ પહોંચે કે એને છોડી દે છે .

ઉમેરવું જોઈએ કે એ માટે પછી પસ્તાવો પણ નહોતા કરતા . મોટાભાગના સમીક્ષકોનાં ધોરણો બીજાઓ પર પ્રયોજાતાં રહેવાને લીધે ઊંચાં રહી શકતાં હોય છે . દલાલ પોતે જ પોતાનું દૃષ્ટાંત બનીને વાત કરનાર દૃષ્ટા હતા . પોતે જ પોતાનું પ્રમાણ બનીને લખનાર અને જીવનાર એમના જેવા લેખકો ત્યારે પણ આંગળીને વેઢે ગણાય એટલા હતા .

એ ઊંચા હતા . મોટા મજબૂત ખભાના માણસ , ‘ ખભા પરથી સહેજ તમારા તરફ નમતું માથું .’ ચાલવાના શોખીન . સફેદ ઝભ્ભો – લેંઘો પહેરે . શોભે , સાદગીથી . આમ તો એ સાહ્યબીના વિરોધી પણ ઘરમાં અને મિત્રોમાં ‘ સાહેબ ’ કહેવાતા . એ હુલામણું સંબોધન નાટકમંડળીના પ્રેમાળ નટો દ્વારા સાંપડેલું . તા . 18-11-1909, વિક્રમ સંવત 1965 ની કારતક સુદ પાંચમે એટલે કે લાભપાંચમે કે જ્ઞાનપંચમીએ એમનો જન્મ થયેલો , નાગોરી શાળામાં આવેલા નાટ્યમંડળીના મકાનમાં . આમ , વાસ્તવિક અર્થમાં પણ એમનો જન્મ રંગભૂમિમાં થયો હતો . પિતા ઘેલાભાઈ ‘ દેશી નાટક સમાજ ’ ના સંચાલક હતા . જયંતિભાઈનું શૈશવ જૂની રંગભૂમિના નજીકના સંપર્કમાં વીત્યું . પછી પણ એ નાટ્યપ્રવૃત્તિ સાથે કેટલા બધા સંકળાયેલા રહ્યા એ સુવિદિત છે . પણ એ પ્રવૃત્તિને કારણે આવી જતી સુંવાળપ કે સૂક્ષ્મ પ્રકારની બેજવાબદારીથી એ સદંતર બચ્યા છે . ગુજરાત કૉલેજમાં ભણતા ત્યારે યુવાનોની ચળવળનું નેતૃત્વ લીધેલું . 1928 ના અરસામાં પ્રિન્સિપાલ શિરાઝ સામે હડતાલ પડાવેલી . રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં જોડાવા 1930 માં કૉલેજ છોડી .

એમણે ભજવેલા નાટક ‘ વીણા – વેલી ’ માં મેં એમને કરમચંદની ભૂમિકામાં અમદાવાદના ટાઉન હૉલમાં જોયેલા . કહે છે કે પૂર્વે એમણે એ નાટકની મુખ્ય ભૂમિકા પણ કરેલી . આકાશવાણીનાં નાટકોમાં પણ અભિનય – દિગ્દર્શનની જવાબદારી ઉપાડતા રહેતા . રંજનબહેન સાથેનો શરૂઆતનો પરિચય પણ નાટકને કારણે . ઉમાશંકર – કૃત એકાંકી ‘ દુર્ગા ’ માં એમની મુખ્ય ભૂમિકા અને જયંતિભાઈનું દિગ્દર્શન . લગ્ન આઠેક વર્ષ પછી 1947 માં કર્યાં . આ વિલંબ પણ એમના વ્યક્તિત્વનો પરિચય આપી રહે છે . એ અરસામાં મોટાભાઈના કુટુંબની જવાબદારી આવી પડી હતી , ધૈર્યપૂર્વક અદા કરતા રહ્યા ને પછી જ પોતાની જવાબદારી વધારી . કહે છે કે રંજનબહેન ત્યારે બહુ સુંદર અને તેજસ્વી લાગતાં હતાં એ સાચું હશે . પણ એમનું આ પુનર્લગ્ન હતું . એ જમાનામાં પણ પુનર્લગ્ન માટે જરૂરી હિંમત પૂરી પાડીને એ દંપતીએ સામાજિક સુધારાનું કેવું મોટું દૃષ્ટાંત પૂરું પાડ્યું હશે ? એથી પણ મોટી વાત તો બીજી છે . રંજનબહેનને બે બાળક હતાં . એ બાળકો અટક દલાલ ન લખે . એમના પિતાની લખે એમ ઇચ્છવું એટલું અશક્ય ન લાગે . પરંતુ પોતાનાથી બાળકો ન હોય એમ ઇચ્છવું ને એવા સંકલ્પથી જીવવું વિરલ છે . લાગણીની વહેંચણીનો પ્રશ્ન જ ઊભો ન થાય . આ અશ્રદ્ધાનો પ્રશ્ન નથી કે નથી માત્ર સાવચેતી . કોઈક વિરલો જ સિદ્ધ કરી શકે એવો આદર્શ છે . એમની નિર્ભયતા સાથે એમના અનન્ય પ્રેમતત્ત્વને યાદ કરતાં ઉમાશંકરે અંજલિ આપતાં કહેલું : “ અમે લોકો યુવાવસ્થામાં કહેતા કે જયંતિભાઈ એટલે ‘ સનશાઈન ’, સૂર્યનો ખુશનુમા તડકો , હૃદયની ઉષ્મા . દલાલ હોય અને આસપાસ કોઈ પણ માણસ વિષાદમય હોય એ બની શકે નહિ .” આ અનુભવ એમના અનેક સમકાલીનોનો હતો .

શ્રી બી . કે . મઝૂમદાર સાથે એમને બેએક વાર જીવન અને જગતની ચર્ચા કરતા સાંભળ્યા છે . સમકાલીન જગતના બધા જ પ્રશ્નો જીભને ટેરવે . વાત ક્યાંથી ક્યાં પહોંચે ? માહિતી અને જ્ઞાન બંનેમાં રસ . સમાજવાદી દૃષ્ટિબિંદુથી દરેક વસ્તુને જોવાની ટેવ , વૈજ્ઞાનિક અભિગમ .

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશને ગુજરાતી રંગભૂમિની સવાશતાબ્દી ઊજવી ત્યારે આ નગરની કેટલીક ઉજ્જ્વળ પરંપરાઓ વિશે વાત કરતાં મને જયંતિભાઈ સાંભરેલા . મહાગુજરાત આંદોલન ચાલતું હતું એ દિવસોમાં હું વિસનગરના સેવાદળ છાત્રાલયમાં રહું . ઉપવાસ પછી મોરારજીભાઈની સભા વખતે સેવાદળના સૈનિકો સાથે આવવાનું થયેલું . એ આંદોલન દરમિયાન એમનું નામ સામે પક્ષે ગાજતું થયેલું . ક્રૉન્ગ્રેસીઓ ઘણાં આંદોલનકારીઓની ટીકા કરતા પણ જયંતિભાઈ વિશે એલફેલ બોલવાની કોઈની હિંમત ન હતી . એમની રાજકીય પ્રતિભા નિષ્કલંક હતી . લેખક તરીકે આગલા વર્ષે જ જોયેલા . મુનશી સામે શાંત અને દૃઢ પ્રતિકાર કરીને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદને લોકશાહી બંધારણ આપવામાં એમનો પણ ફાળો હતો . પછી એ થોડાંક વર્ષ પરિષદના મંત્રી પણ રહેલા . પણ આ તો એ પહેલાંની વાત છે . ઉમાશંકર દ્વિભાષી મુંબઈ રાજ્યમાં પ્રજાનું સવિશેષ હિત જોતા હતા . જયંતિભાઈ મહાગુજરાતની લડતમાં સક્રિય હતા . ’56 પછી પણ કેટલીક જવાબદારીઓ એમણે સંકલ્પપૂર્વક અદા કરી . શહીદ સ્મારક અને એ માટેના લોક આંદોલનને એમણે સમય આપ્યો . સાહિત્ય પરિષદ ટેકો આપતો ઠરાવ કરે એમ પણ ઇચ્છ્યું . મતભેદ પડ્યો . અન્ય લેખકોને લાગ્યું કે ઠરાવનું સ્વરૂપ રાજકીય બની જશે . જયંતિભાઈએ તત્કાળ આગ્રહ જતો કર્યો પણ પછી પરિષદની કાર્યવાહીમાં તટસ્થ થતા ગયા . એ અરસામાં મહાગુજરાત શહીદ સ્મારકના આંદોલનને એમણે જે અહિંસક નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું હતું એને ઉમાશંકરે ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં મૂલવી એમાં જયંતિભાઈના જાહેર જીવનની સુવર્ણક્ષણ જોઈ છે :

‘ અમદાવાદના મહાજનમાં શાંત તાકાત છે . શેઠ શાંતિદાસે શાહજહાન પાસેથી ન્યાય મેળવીને , ઔરંગઝેબે ઝૂંટવી લીધેલું મંદિર ફરી પાછું સોંપવા માટે ફરમાન કઢાવેલું , એ અમદાવાદના મહાજનની મહાન પરંપરા જાણે ફરી સજીવન થયેલી જોવા મળતી . એકવાર ત્રણ દરવાજા આગળ દલાલ પચાસ હજાર ઉપરાંતની મેદની સાથે ઊભા હતા અને સંપૂર્ણ શાંતિ જળવાય એ રીતે આખી વસ્તીનું નેતૃત્વ એમણે લીધું હતું તે એમના જીવનની એક સુવર્ણ ક્ષણ હતી .’ ( પૃ . 165, હૃદયમાં પડેલી છબીઓ -1)

પેટલીકર સામાજિક પ્રશ્નોમાં રસ લે કે દર્શક લોકોની સાથે કામ કરતાં કરતાં લખે એ વલણો જયંતિભાઈની દૃષ્ટિએ આવકાર્ય લેખાવાં જોઈએ . પરંતુ આદર્શવાદને એ મુગ્ધતા માનતા . અને ભલભલા બૌદ્ધિકોમાં પણ એમને મુગ્ધતા દેખાતી . એમને વિશે પણ પરસ્પર વિરોધી વિધાનો થઈ શકે એમ હતાં . રૂઢ અર્થમાં એમને શ્રદ્ધાળુ કહી શકાય તેમ નથી અને છતાં શ્રદ્ધા વિશે એમણે અભિનિવેશથી લખ્યું છે . બધાં અજવાળાં અલોપ થઈ જાય પછી પણ ચાલતા રહેવાની શક્યતા એમનામાં જોઈ શકાતી . એમને સ્વતંત્ર ભારતના એક બૌદ્ધિકમાં જરૂર મૂકી શકાય પણ બુદ્ધિને — વ્યવહારુ બુદ્ધિને દેખાયેલી દિશામાંથી એ ક્યારે લાગણીના વળાંકે વળી જશે એ કહેવું મુશ્કેલ હતું . એમને ‘ સીનિકલ ’ કહેવા જતાં એમની અપેક્ષાઓને – ધોરણોને ન સમજવા જેવું થાય . એ માત્ર વંધ્ય પ્રવૃત્તિઓના જ નહીં , વંધ્ય ટીકાઓના પણ વિરોધી હતા . એ માત્ર નકારાત્મક પ્રતિભાવો આપનાર માણસ ન હતા . મુદ્દા કહેનાર વિચારક હતા . જયંતિભાઈ વક્તા તરીકે તો પ્રભાવક હતા જ પણ ક્યારેય એમણે માત્ર વાણીની છટાઓ પર નભવાનું આવતું નહીં . લખવામાં કે બોલવામાં ‘ એમની પાસે વિચારો વધારે હોય .’ સજ્જતાવાળા વાચકો અને શ્રોતાઓ એમને સતત આદરથી જોઈ શકતા . હું બહુ સારો શ્રોતા નથી . ગમે તેને સાંભળતી વખતે આડ – વિચારે ચઢી જાઉં પણ જયંતિભાઈને સાદ્યંત સાંભળી શકતો . થોડીક આત્મસ્તુતિ થશે છતાં કહું કે એમને સમજી પણ શકતો .

જયંતિભાઈ જાણતા કે ન સમજવા જેવું તો થતું જ રહેવાનું . માણસ માણસ વચ્ચે સંવાદની ઘટેલી શક્યતા અંગે એમણે આ યુગના સંદર્ભમાં લખ્યું છે . સ્વગતોક્તિની બલ્કે આત્મોક્તિની અનિવાર્યતા એમણે સ્વીકારી છે . આ અર્થની સૂક્ષ્મતામાં એ વ્યક્તિવાદી છે . એમના લેખનમાં ઊંડા ઊતરનારને લાગશે કે સમાજ વચ્ચે રહીને આકારતા જે માણસને એ આલેખે છે એ વ્યક્તિ મટી જતો નથી . જયંતિભાઈ પોતે સમાજવાદી ન હતા , તેથી કોઈ વર્ગ – વિશેષનું એકમ ન હતા , વ્યક્તિ હતા . વ્યક્તિત્વ હતા , પ્રતાપી વ્યક્તિત્વ . મુનશીને ‘ મહાવ્યક્તિ ’ કહી શકાયા હોય તો દલાલ માટે આ એક વિશેષણ જરૂર ઉમેરી શકાય . પ્રતાપી ! પ્રતાપ તાપ વિના તો ક્યાંથી હોય ? પણ એમના તાપના મૂળમાં સ્નેહ હતો , અનૌપચારિક સ્નેહ . સમકાલીનોને ‘ સનશાઈન ’ નો અનુભવ કરાવનાર અનુગામીઓ માટે તો નર્યા વત્સલ હતા . વિમુખ કરી દે એવા અભિપ્રાયો , પરંતુ ખેંચી રાખે એવો સ્નેહ ! એમની સાથે જિજ્ઞાસાથી ગયેલાને જલદ વિધાનો સાથે ઊંડો નિર્મળ સ્નેહ સાંપડે .

સાતમા દાયકાના નવલેખકોની ઘણી કૃતિઓની એમની સાથે ચર્ચા થઈ છે . સહેજ પણ ક્ષમતા વર્તાય તો વાંચ્યા વિના રહે નહીં . ચર્ચા કરે . મારી પહેલી નવલકથા ‘ પૂર્વરાગ ’ વિશે એમની સાથે જે ચર્ચા થઈ છે ! એમણે મધુ રાયની શરૂઆતની કૃતિઓ પણ વાંચેલી . સુરેશ જોષી વિશે તો વારંવાર ચર્ચા થતી . લેખન અને સામાજિક પ્રવૃત્તિ વચ્ચે પણ એ સર્જાતા સાહિત્યના વાચન માટે સારો એવો સમય ફાળવી શકતા . ટેવ હતી . એનાં મૂળ ઊંડાં હતાં .

1939-40 ની વાત છે . ‘ રેખા ’ માસિક શરૂ કર્યું . એની સાથે નવલેખકોની ગોષ્ઠી પણ આરંભી : રેખામંડળ . ‘ નાનકડી એ ઑફિસ અને એની બહારની ખુલ્લી જગામાં એ વખતના બૌદ્ધિકો , લેખકો , કલાકારો , સામાજિક કાર્યકરોનો અડ્ડો જામતો .’ એમાં ભાગ લેનાર લેખકો આજેય એની વાત કરતાં થાકતા નથી . જયંતિભાઈને આદરથી યાદ કરે છે . એમના વ્યક્તિત્વને કારણે એ શક્ય બનેલું . પાયામાં આ પ્રવૃત્તિ હોઈ પછી સહજ રીતે જ એ નવલેખનમાં રસ લેતા હશે . કહો કે ટેવ . પોતે પ્રોત્સાહન આપીને ઉપકાર કરે છે એવા કશા ખ્યાલ વિના જ , શક્ય હતું તે થતું . આમ તો પાછા એ દુરારાધ્ય હતા . એક લેખકે આગ્રહ કરીને પ્રસ્તાવના લખાવેલી . એમણે મહેનત કરીને લખી આપી . પેલા લેખક તો સ્તબ્ધ થઈ ગયા . પ્રસ્તાવનામાં કૃતિના દોષોની પણ ચર્ચા થશે એવું એમણે ધાર્યું ન હતું . જયંતિભાઈએ તો લાગ્યું હતું એ લખેલું . પેલા ભાઈ પ્રસ્તાવના છાપી ન શક્યા . જયંતિભાઈએ પછી સ્વતંત્ર લેખ તરીકે એ છપાવી હતી .

પ્રતિભા કહે છે કે જયંતિભાઈ દલાલને તોફાની છોકરાં ખૂબ જ ગમતાં . એ આંબાવાડીના ફ્લૅટમાં રહેતા હતા ત્યારે નીચે એક પટેલકુટુંબ રહેતું હતું . એનાં બાળકોમાંના એકને સહુ જાડિયો કહે . આ જાડિયા સાથેનો જયંતિભાઈનો નાતો ભૂલ્યો ભુલાય તેમ નથી .

એક દિવસ એ શાકભાજીની થેલીમાં કુરકુરિયાં ભરી લાવે છે અને જયંતિભાઈની સામે જ થેલી ઠાલવીને એમને રમાડવા લાગે છે . એને માટે કશું જ બંધન નથી . કેવળ સ્નેહ છે , તેથી તો દલાલકુટુંબ શહેરમાં જીવણપોળના મકાનમાં રહેવા આવે છે પછી પણ જાડિયો અઠવાડિયે એક વાર તો મળવા આવે જ છે . એને ઘેર લગ્નપ્રસંગ આવ્યો અને ‘ તું ભણતો નથી ને કૂતરાની સાથે રમ્યા કરે છે તો કૂતરાને મોતે મરીશ ’ એમ કહીને ધમકાવતી માએ તે દિવસે એને પ્રેમથી સમજાવ્યો . એ કૂતરાને એની બોડમાં મૂકી આવવા રાજી થયો . પણ રસ્તામાં કૂતરાં લડ્યાં અને એક એને કરડી ગયું . આઠ દિવસ પછી એની અસર થઈ . મા સમજી ગઈ કે વાંચવું ન પડે માટે જાડિયો ઢોંગ કરે છે . પણ પછી તો હકીકતે આઘાતજનક રૂપ ધારણ કર્યું , ડૉક્ટરી સારવાર લેવામાં મોડા પડ્યા હતા . હડકવા કાબૂ બહાર હતો એ દશામાં પણ જાડિયાએ કહ્યું કે મારે જયંતિભાઈને મળવું છે . સમાચાર મળતાં જ એ હૉસ્પિટલ પહોંચી ગયા . એમને જોતાં જ જાડિયાની આંખમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં . જયંતિભાઈ એને ભેટી પડ્યા . એક બિસ્કિટ ખવરાવવા પ્રયત્ન કર્યો પણ ગળે ઊતર્યું નહીં . એણે એમની હાજરીમાં , બલકે છાયામાં દેહ છોડ્યો .

તીખા તમતમતા વ્યંગ કટાક્ષ માટે જાણીતા જયંતિભાઈની અંતરંગ છબિ પેલા બુલબુલ સાથેની માયા પણ સૂચવી રહે છે . સામેના આસોપાલવ પરથી ઊડી આવીને જયંતિભાઈના હાથમાંથી કેળું ખાતું બુલબુલ એક દિવસ નિરાશ થઈને પાછું જાત પણ જયંતિભાઈ છેક ટાઉન હૉલ સુધી ચાલતા જઈને એને માટે કેળું લઈ આવે છે . પ્રતિભાનું અનુમાન છે કે ‘ મનનો માળો ’ વાર્તાના મૂળમાં આ પ્રસંગ હોય .

રાધેશ્યામે અન્ય સંદર્ભે જયંતિભાઈના આ સ્વરૂપને વધુ છતું કર્યું છે : ‘ તેમને રાજકારણમાં કે સાહિત્યકારણમાં અનેક વ્યક્તિઓ સાથે મતભેદ પડતા અને મતભેદો હોય જ , કેમકે તેમનો પોતાનો સ્વતંત્ર મત હંમેશા રહેતો . 1960 ની આસપાસ એક વેળા ડૉ . રામમનોહર લોહિયા અમદાવાદની જીવણપોળમાં દલાલને મળ્યા ત્યારે કહે , ‘ તુમ એક્ટીવ હો જાઓ !’ લોહિયાથી નારાજ દલાલે મર્મમાં ‘ હં … ક્યા દાક્તર …’ કહ્યું કે લોહિયાએ ‘ ચલ જયંતિ પતંગ ચગાયે ’ કરી વાત પલટી નાખેલી . પ્રથમ દૃષ્ટિએ દલાલ ઉન્નતભ્રૂ લાગે પણ એવા એમણે ‘ હાઈબ્રાઉ ’ ની ઝાટકણી કાઢતાં શેહશરમ નથી અનુભવી . એ તેમનું આત્મવિવેચન હતું . એક રિક્ષાવાળો તેમનાં સલાહ – સૂચન લેવા – સાંભળવા આવેલો ત્યારે તેમની હમદર્દીનું અપ્રકટ પોત અને પાસું આ લખનારે અનુભવેલું .’

આ પ્રસંગો પછી શ્રી નિરંજન ભગતે જયંતિભાઈ માટે પ્રયોજેલાં વિશેષણોમાં અતિશયોક્તિ નહીં પણ કરકસર લાગશે .

જયંતિભાઈ સરલ ઉદાર હૃદયના સજ્જન હતા . સરલ એટલે બાળક જેવા સરલ અને તોય સંકુલતા સહિતના સરલ . સરલ થવું એ સરલ નથી . આથી જ જયંતિભાઈમાં સાહસ હતું પણ તે નિ : સ્વાર્થ સાહસ . નિર્દોષ સાહસ . અભયનું સાહસ . જે ભયો — આક્રમકતા , ક્રૂરતા , દ્વેષ , વેર , હિંસા આદિ — સર્જે છે એની પ્રત્યે પણ એમનામાં અભય હતું , અભયનું સાહસ હતું . એથી જ એ એક વીર્યવંત વીરપુરુષનું જીવન જીવી ગયા . પ્રતીતિનું જીવન જીવી ગયા . જીવવું તો પોતાની શરતે જીવવું . કોઈનીયે શેહશરમ વિના જીવવું . નિ : સંકોચ , નિશ્ચલ , નિર્ભય જીવવું . મરદાનગીથી જીવવું . મુક્ત જીવવું , મૃત્યુમાં જીવવું , મરજીવવું . પોતાને જે સાચું અને સારું લાગ્યું — પછી ભલે બીજાને ગમે એટલું ખોટું અને ખરાબ લાગ્યું હોય — એને સંપૂર્ણપણે સ્વીકારીને જીવવું . વિચાર , વાણી અને વર્તનના અભેદ્ય , ઐક્યથી જીવવું . બૌદ્ધિક પ્રામાણિકતાથી જીવવું . ગાંધીજીનો સત્યાગ્રહ હોય કે સ્વયંસંચાલિત મહાગુજરાત આંદોલન હોય , સમાજવાદ હોય કે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ હોય — પ્રજાજીવનમાં જયંતિભાઈનું જે કર્મ હતું એ સાહસનું કર્મ હતું . સ્વાર્થનું , સ્વરક્ષણનું કે સગવડિયા સમાધાનનું કર્મ ન હતું .

શબ્દ અને કર્મના અભેદ જેવો જ બીજો મહત્ત્વનો મુદ્દો છે વતન સાથેના ઐક્યનો . નિરંજનભાઈ ડિકન્સની નવલકથાઓમાં જીવંત લંડનનો દાખલો આપીને જયંતિભાઈ કૃત ‘ શહેરની શેરી ’ ની વિશેષતાઓ જણાવે છે . વિનોદિની નીલકંઠ કહે છે કે ‘ ઉત્તરાયણના દિવસે જીવણપોળના મકાનની અગાસી ઉપર જાણે મોટો મેળો જ ભરાતો . અન્નપૂર્ણા સમાં રંજનબહેનના રસોડામાંથી જથ્થાબંધ નાસ્તો ઉપર આવતો જે બધાં મોજથી આરોગતાં .’ ખાવા કરતાં ખવડાવવામાં વધુ રસ પડતો અને આજે પણ ઘણાને એ અનુભવ રંજનબહેન કરાવે છે . પિનાકિન ઠાકોરે તો નાટકનાં સંસ્મરણો લખવાં હતાં પણ એ આતિથ્ય પર ભાર મૂક્યા વિના રહી શકતા નથી . સાચે જ આ દંપતિની સૌથી મોટી સાહ્યબી છે આતિથ્ય .

મારે જાણવું હતું જયંતિભાઈના ગુસ્સા વિશે . જેના કટાક્ષ મર્મભેદી હોય એ પ્રતાપી પુરુષ અંગત જીવનમાં કેવી રીતે વર્તતા હશે એવો પ્રશ્ન કરતાં રંજનબહેને કહેલું કે મને યાદ નથી કે સાહેબ મારા પર ગુસ્સે થયા હોય . મને એમ કે સદ્ગત પતિ પ્રત્યેના આદરને કારણે રંજનબહેન આવી શિષ્ટતા દાખવતાં હશે . તેથી પ્રશ્નોત્તરી વખતે ભારપૂર્વક પૂછ્યું તો કહે : ‘ સાહેબને મેં ગુસ્સે ભરેલા ચહેરામાં જોયા જ નથી . એક વખત પણ મારી પર ગુસ્સે થવા જેવું બન્યું હોત , તો હું દૃષ્ટાંત આપી શકત કે સાહેબ ક્યારે , કેવી રીતે ગુસ્સે થયા હતા . તેઓ તો મને એવી રીતે સાચવતા કે જાણે હું ફૂલની કળી હોઉં .’ જયંતિભાઈ ક્યારેક અપવાદરૂપે ગુસ્સા થયેલા છે એ હકીકત શ્રી મહેન્દ્રભાઈ દેસાઈના લેખમાંથી જાણવા મળી . મુંબઈ રાજ્યના કેળવણીખાતાનાં નિર્મળા રાજેએ ધારાસભ્યોના જવાબમાં ‘ તમારું સૂચન ધ્યાનમાં છે જ — વિચારાશે .’ કહીને જ જવાબદારી અદા કરી છતાં તેથી એમનો ઉપહાસ કરવા કેટલાક ધારાસભ્યોની તજવીજથી શ્રી પી . સી . પટેલે પૂછ્યું : ‘ માનનીય નાયબ મંત્રીશ્રી અમને આમ ક્યાં સુધી ધવડાવ્યા કરશે ?’ ગુજરાતી જાણનારાઓના હાસ્યથી આખું સભાગૃહ ગાજી ઊઠેલું પણ જયંતિભાઈ નહોતા હસ્યા . ગુસ્સેથી લાલ લાલ થઈ સભાગૃહ છોડી ગયા હતા .

જયંતિભાઈના જીવનમાં જે માનવમૂલ્યો ઉપસ્યાં છે એમાં આ સ્ત્રીપુરુષની સમાનતાની સમજણથી હું સવિશેષ પ્રભાવિત છું . વસુબહેન કરતાં પણ વધુ આ અંગે વિચારતા લાગે છે કે મૂળ વાત તો જીવનસંખ્યાના દાખલામાં દેખાય છે એથીયે વધુ મોટી છે . જયંતિભાઈ કોઈના પર ગુસ્સે થયા નથી . પેલાં મહિલા મંત્રી સામે શ્લેષની રમત રમાઈ એમાં બધા હાસ્યથી જોડાઈ ગયા , ત્યાં જયંતિભાઈ જુદા તરી આવ્યા . કેવો વિવેક , કેવો સંયમ ! એમણે કેળવેલો સંયમ એ સૂચવે છે કે એ મોટા ગજાના માણસ હતા . આ સંયમ એ એમના વ્યાપક પ્રભાવનું એક કારણ હોઈ શકે . કેવો હતો એ પ્રભાવ ? વિનોદ અધ્વર્યુ લખે છે : ‘ વિનોબાજીને સભામાં — લોકભીડમાં થઈને મંચ સુધી કેમ પહોંચાડવા તેની મૂંઝવણમાં કાર્યકરો ચિંતિત હતા ત્યારે દલાલના સહેજ ઇશારે આત્મશિસ્તથી લોકોને ભીડ વચ્ચે આપોઆપ ગલી પાડી દેતા જોયા છે , ડર લાગે એવા દેખાતા માણસને , દલાલનું નામ ઉચ્ચારતાં ચોરેલી ચીજ પરત કરી દેતા જાણ્યા છે . દલાલની સહેજ નજરને ઠપકે પત્નીને પીડતા દારૂડિયા પતિને શરમાતો સાંભળ્યો છે , તો દલાલનેય માણકચોકની લૂંટાયેલી , બાળેલી દુકાનને , કોઈની રહેંસી નાખેલી લાશ જોઈએ તેમ લાગણીપૂર્વક નિહાળતા જોયા છે .

દલાલ આ બધાં કારણે પ્રજાપુરુષ તરીકે જુદા પડે છે . જાહેર જીવનમાં પડેલા માણસો જાણે કે એકપાર્શ્વી ( વન ડાયન્મેન્શનલ ) હોય , એવી છાપ પડે છે . જયંતિભાઈ જીવનની સઘળી વિધેયાત્મક સંકુલતા ધરાવતા પ્રજાપુરુષ હતા એ હકીકત અહીંના અનેક સંસ્મરણો દ્વારા પુષ્ટ થાય છે . ભારતમાં લોકશાહી સમાજના વિકાસમાં કેવા પ્રજાપુરુષો સવિશેષ ફાળો આપી શકે એનો એક ઉત્તર જયંતિભાઈ હતા . શ્રી પુરુષોત્તમ માવળંકરે ‘ વિરોધ – અસંમતિમાં પ્રગટતું સત્ય ’ નામના લેખમાં જણાવ્યું છે તેમ જગતના લોકશાહી દેશોના પ્રશ્નો અને એને લગતી જ્ઞાનગોષ્ઠીમાં જયંતિભાઈ રોજેરોજ રસ લેતા . મનુષ્ય એની તુચ્છતાઓમાંથી બહાર આવી વિચારપૂર્વક જીવતો થાય , અહિંસા અને પ્રેમ દ્વારા વિશ્વચેતના સાથે જોડાય એવી શક્યતા સ્વીકારીને ચાલનાર એ એક સ્વપ્નદૃષ્ટા હતા . એ વિરાટ મેદનીમાં ઊભા છે અને અનાગત પ્રકાશ ભણી એમની નજર છે .

એ સર્વસ્વીકૃત હકીકત છે કે જયંતિભાઈ મોટા ગજાના માણસ હતા . દેશમાં જે સ્થાન જયપ્રકાશજીનું હતું એવું સ્થાન ગુજરાતમાં જયંતિભાઈનું હતું . શ્રી સનત મહેતાએ નોંધેલો એક પ્રસંગ અહીં યાદ આવે છે . જયપ્રકાશજીને સાંભળવા આવેલી વિશાળ મેદનીને એમણે કેટલી સહજ શ્રદ્ધાથી જીતી લીધી ! ગમે તેવી કટોકટીભરી પરિસ્થિતિને સ્વસ્થતાથી હલ કરવાની અજબ તાકાત જયંતિભાઈમાં હતી .

મેં વાર્તાસંગ્રહ ‘ આકસ્મિક સ્પર્શ ’ એમને બીજા બે લેખકો સાથે અર્પણ કરેલો . એમને ઘેર કે પ્રેસ પર વારંવાર જાઉં પણ વાર્તાસંગ્રહ લઈ જવાનું ચૂકી જાઉં . એ વાતને બેએક વરસ થઈ ગયાં હશે . ટાઉન હૉલ પાસે કશીક વાત નીકળી ને મેં કહ્યું : ‘ એ સંગ્રહ પહોંચાડવાનું રહી ગયું .’ કહે : હવે તો આખું બંડલ લઈને આવજો . ‘ બંડલ ’ પરનો શ્લેષ સમજાય એવો કાકુ . હું કંઈક વધુ ઝડપથી લખું છું એવી છાપ પડી હશે . ‘ અશોકવન ’ અને ‘ ઝૂલતા મિનારા ’ પહેલી આવૃત્તિમાં ભેગાં છાપેલાં . એમની સાથે લાભશંકરનો પત્ર મૂક્યો હતો . ‘ આ નિમિત્તે તમારી મૈત્રી સંધાઈ એ સારું થયું .’ — એક કહીને લેખન સાથે માનવસંબંધને એમણે ભારપૂર્વક જોડેલો . હું ને લાભશંકર દ્વારકામાં લડેલા ત્યારેય અને એની આગળપાછળ નજીકના મિત્રો રહ્યા છીએ એ જાણીને રાજી થયેલા . ‘ અશોકવન ’ વિશે ચર્ચા કરવા મને બોલાવેલો . એમને કેટલીક સંદિગ્ધતાઓ દેખાયેલી . ‘ નાટક વિશે ’ એમના મરણોત્તર પ્રકાશનમાં એ લેખ છે , અધૂરો … એ એમનો છેલ્લો વિવેચન – લેખ છે . અવસાનના ત્રણ દિવસ પૂર્વે 22 મી ઑગસ્ટે એ અધૂરો લેખ ‘ ગ્રંથ ’ ના તંત્રીને મોકલતાં સાથેના પત્રમાં એમણે લખાવ્યું હતું : ‘ થોડું ઘણું લખ્યું અને પછી તો તબિયત એટલી બધી ખરાબ થઈ ગઈ છે કે એટલા માટે ‘ ગ્રંથ ’ નું રોકી રાખવું મુનાસિબ નથી . જો બન્ને નાટક બીજા કોઈને આપી શકો તો એક દૃષ્ટિ સાંપડે , ને મને એમાં જરાકે ઓછું નહીં લાગે . જેટલું લખેલું છે તેટલું આ સાથે બીડ્યું છે . ઠીક લાગે તો ઉપયોગ કરશો , નહિ તો કાઢી નાખજો .’ ( પૃ . 162, નાટક વિશે ) મુદતી કામોને અગ્રતા આપી પૂરાં કરવાની એમની ચીવટ અનેક પ્રસંગે વરતાતી .

નાટ્યપ્રવૃત્તિ સાથે એ સાદ્યંત સંકળાયેલા રહ્યા . નાટક જોવા જવાનો એમને થાક ન હતો . પ્રયોગશીલ કે અમુક કક્ષાની ફિલ્મો પણ એ અચૂક જોતા . 1934 ના અરસામાં એમણે એક ફિલ્મનું દિગ્દર્શન પણ કરેલું : ‘ બિખરે મોતી ’. ટિકિટબારી પર ન ચાલ્યું . ઉમાશંકરને એમણે કહેલું : ‘ આમાં ખરી મજા તો થિયેટરવાળાની છે . એ કહે છે કે મારા થિયેટરને કલંક લાગ્યું .’ જયંતિભાઈ સમજતા કે સારી વસ્તુ માટે સહન કરવાની , ખોટ ખાવાની તૈયારી બહુ ઓછાની હોય છે . કોઈ ન હોય ત્યારે છેવટે એ એકલા પોતાનો ખભો ધરવા તૈયાર હતા .

ભારતીય ભાષાઓમાં બોલતાં ચલચિત્રોનો આરંભ 1930 થી થયો . એમાંય પ્રથમ કથાચિત્ર તો 1931 માં ઊતર્યું . ગુજરાતીની પહેલી ફિલ્મ ‘ નરસી મહેતા ’ 1932 માં ઊતરી અને 1934 માં જયંતિભાઈ કલાનો પ્રયોગ કરવા ગયા !

મહાગુજરાત આંદોલનના અરસામાં રાજકીય કેસની ઊલટતપાસમાં વકીલ પૂછે કે ‘ બિખરે મોતી ’ ના વાર્તાલેખક , મુખ્ય અભિનેતા , દિગ્દર્શક એ બધું તમે પોતે જ હતા ? તો જયંતિભાઈનો આ જ જવાબ હોય ! ‘ હા જી , અને બે દિવસ પછી એનો પ્રેક્ષક પણ હું એકલો જ હતો !’ નાનામોટા ઘણાનો અનુભવ છે કે જયંતિભાઈની ઉત્તમ મજાકો એમના પોતાના ભોગે જ હોય !

આવી એક ઉત્તમ મજાક તે એમનું ધારાસભામાં હારવું ! એક વાર ચૂંટાઈને સુંદર કામગીરી કર્યા પછી 1962 ની ચૂંટણીમાં એ હાર્યા હતા ! કોઈ કહેતાં કોઈ કારણે એમણે હારવા જેવું ન હતું . મતદારો પણ કાચા અને પછાત ન હતા . છતાં એ હારેલા એ હકીકત છે . અમદાવાદમાંના એમના મતદાર વિસ્તારની એકેએક પોળથી એ પરિચિત હતા . એ કોને નહોતા ઓળખતા ? મવાલીઓ , મજૂરો , લારીવાળાઓ , નાનામોટા દુકાનદારો , ઘડિયાળના કાંટે જીવતા મુનીમજીઓ , નાટકવાળા , છાપાંવાળા , લખનારા , લખવાનું છોડી ચૂકેલા જુદા જુદા રાજકીય પક્ષોના કાર્યકરો — સહુને એ ઓળખે , માત્ર નામથી નહીં , એમના જીવનની નાની વિગતો સાથે . કોણ ક્યારે મરી ગયું એ પણ એમને યાદ હોય . ખબર કાઢવા ન જઈ શક્યા હોય તો છેવટે સ્મશાને તો જઈ આવ્યા હોય જ .

સર્જનને એ લેખકના વ્યક્તિત્વનો આવિષ્કાર માનતા . લેખકના વ્યક્તિત્વમાં સમકાલીન સમાજ એની સંકુલતા સાથે સમાયો હોય . તટસ્થતાપૂર્વકના તાદાત્મ્યની વાતમાં રહેલો ઉપકારક અંશ એ સ્વીકારતા પણ સર્જકે એની સૃષ્ટિમાં ગેરહાજર રહેવું જોઈએ એવું એ માનતા નહીં . સર્જક અને સર્જનનો નાતો સ્વીકારતા , સર્જનના સ્વાતંત્ર્ય સાથે જે સર્જાયું એમાં લેખક પ્રતિબદ્ધ છે એમ પણ એ કહેતા .

એ લોકાભિમુખ તો સંકલ્પથી જ હતા પણ એમની લોકાભિમુખતા કોઈ પ્રચારકની ન હતી , એક સર્જકની હતી . સમકાલીનોને સર્જક દલાલ અઘરા પડ્યા છે . મેઘાણી જેવા મેઘાણી પણ જયંતિભાઈની નવલકથા ‘ ધીમુ અને વિભા ’ ને ફુલાવેલી વાર્તા કહી બેઠેલા . એ અરસામાં આ કૃતિમાં અદ્યતન નવલકથાનો આરંભ તો કોઈ વિવેચકને દેખાયો નથી . કેટલાકે પછી પશ્ચાત્દર્શન કર્યું છે . ‘ પાદરનાં તીરથ ’ માં માનવવાસનાનું નક્કર ચિત્રણ ભૂલ્યું ભુલાય તેમ નથી . વાર્તા અને એકાંકીમાં એમની પહેલ સ્વીકારાઈ છે . વાર્તાકાર તરીકે એમની સિદ્ધિઓ મોટી છે . નિબંધ પ્રકારના લેખનમાં એમની ભાષાશક્તિ સાથે એમનાં વ્યક્તિત્વનાં લક્ષણો પ્રગટે છે . સહેજ પણ અતિશયોક્તિ વિના કહી શકાય કે ગુજરાતી ભાષા એમને બરોબર આવડે છે . એક જ લેખ પરથી એમના અધ્યયનનો ખ્યાલ મેળવવો હોય તો એગેમેમ્નોનના અનુવાદ સાથેની એમની પ્રસ્તાવના જોવી .

એમણે કરેલા અનુવાદોની શલાકાપરીક્ષા કરી કોઈએ અર્થચ્છાયાના વિકલ્પો સૂચવ્યા હશે . એ ખરું કે એ ઝડપથી અનુવાદ કરતા . લખવાની ઝડપ જ વિરલ . અક્ષર સુંદર . એમની કેટલીક ટૂંકી વાર્તાઓ અને નાટક ‘ જાણતે છતે ’ એમના અક્ષરમાં વાંચવા મળેલાં . અનુવાદો થતા અને છપાતા . પણ તૉલ્સ્તૉય કૃત ‘ યુદ્ધ અને શાંતિ ’ જેવી મહાનવલનો અનુવાદ કરવાનો એમને વિચાર આવ્યો અને આરંભ કરી દીધો . ગુજરાતીઓએ પર્વતારોહણ તો પછી શરૂ કર્યું . કદાચ ભારતીય ભાષાઓમાં આ પ્રથમ અનુવાદ છે . ગંજાવર કામો પણ એમની શક્તિઓને અનુકૂળ હતાં .

જેનું નામ પાછળથી ‘ નિરીક્ષક ’ નક્કી થયું એ સાપ્તાહિકની પૂર્વયોજનાની પહેલી બેઠકમાં એ જતા હતા . વસંત પ્રેસમાંથી અમે ચાલતા નીકળેલા . મને સૂઝ્યું તે કહ્યું : ‘ તમે તંત્રી થાઓ તો સાપ્તાહિક સારું ચાલે .’ એ જરા ઊભા રહ્યા . બોલ્યા : ‘ એવી જવાબદારી સ્વીકારી શકું તેમ નથી . માથે દેવું છે અને વારસામાં હું દેવું મૂકી જવા માગતો નથી .’

એ પૂર્વે અનેકવાર મળેલો . અંગત વાતો પણ થયેલી . ખ્યાલ આવેલો નહીં કે એમને માથે દેવું હશે . હું એમ જ માનતો હતો કે એ જીવણપોળમાં રહે છે એ ત્રણ માળનું , પુસ્તકોના વજનવાળું મકાન , પ્રેસની જગા અને આ ઘેલાભાઈની વાડીનો વિસ્તાર — એ બધું એમને વારસામાં મળ્યું હશે . આ બધામાંથી એમનું કશું જ નથી એ હકીકત મને વાજબી ન લાગી . બલ્કે સહેજ આંચકો લાગ્યો .

અવસાનના ત્રણેક વર્ષ પહેલાં 1967 માં એમણે લાંબી બીમારી ભોગવી . એલોપથી માટે સલાહો તો મળી જ હશે , કોઈકે આગ્રહપૂર્વક કહ્યું હશે , પણ એમણે હોમિયોપથી ન છોડી . ખૂબ ધીમી ગતિએ સ્વાસ્થ્ય પાછું મળ્યું . કહેતા હતા કે હવે જે વર્ષો મળ્યાં છે એ મારાં નથી , આ લોકોનાં છે — રંજનબહેન અને કુટુંબીજનોની ગેરહાજરીમાં સારવાર વિશે કહેતા હતા .

એમને થતું કે એક દાયકો એમની પાસે છે . બધી ગ્રીક ટ્રેજેડી ગુજરાતીમાં ઉતારવી હતી . ગુજરાતી ભાવકોને કરુણ ભવ્યનો અનુભવ આપતા જવું હતું . પણ દસમાંથી સાત વરસ સિલકમાં રાખીને એમણે વિદાય લીધી .

એમના અવસાનના દિવસે હું મારે ગામ ગયેલો હતો . આવ્યા પછી પણ એ બાજુ જવાની હિંમત ન ચાલી . એમના વિનાના અમદાવાદના એ વિસ્તારમાં પગ મૂકવો એટલે વાતશૂન્ય અવકાશમાં શ્વાસ લેવા પ્રયત્ન કરવો .

શ્રી મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’

દર્શક કહે છે કે એમના જીવનનો ત્રીસ ટકા અંશ જ સાહિત્ય સાથે સંકળાયેલો છે . સિત્તેર ટકા જેટલા એ પ્રજાપુરુષ છે . એ સિત્તેર ટકા , શબ્દ બહારના જીવન વિનાના લેખક દર્શકને કલ્પી શકાતા નથી . સાહિત્યકૃતિનું જીવિત એનાં આગવાં ધારાધોરણો પર અવલંબે છે , એ વિશે દર્શકની જાણકારી પૂરતી હતી . પણ એ શબ્દના મહેલમાં બેસીને જીવનને એક દૃશ્યરૂપે જોનારા લેખક નથી . એ જીવનની ગરજે શબ્દ પાસે જાય છે . પમાયેલાને શબ્દમાં પામવા મથે છે . લેખનને એ અતૃપ્તિઓના તૃપ્તિપ્રદ આવિષ્કાર લેખે ઘટાવે છે . અલબત્ત , આ આવિષ્કાર વિના પણ એ ચલાવી શક્યા છે . જે ત્રીસ ટકા છે એ પણ સિત્તેર ટકા સમય ખર્ચાયા પછીના છે . કોઈએ કંઈ લેખક થવા માટે અવતાર લેવાનો હોતો નથી . માણસ હોવા માટે , માણસ થવા માટે જીવવાનું હોય છે . દર્શકનું લેખન જીવનકાર્યનો અંશ છે , જીવન સર્વસ્વ નથી .

દર્શક સાથે હવાપાણીની વાત થઈ શકે , આજુબાજુનાં ગામોની વાત થઈ શકે , દિલ્લી અને દેશની વાત થઈ શકે . એ કહેશે : મેં માન્યું જ નથી કે મારું રાજકારણ બગડેલું હોય તો શિક્ષણ સુધરે .

એ લોકભારતીમાં ઇતિહાસ ભણાવતા . એ માનતા કે ઇતિહાસે તેમને નવો ઇતિહાસ રચવાની શક્તિ આપવી જોઈએ . એ સરકારમાં બેઠેલા મિત્રોને પણ કહેવાના કે વહીવટીતંત્ર પર તમારી પકડ નથી . ભલામણ અને ભ્રષ્ટાચારની પકડ છે . ‘ ઇન્દ્રાય તક્ષકાય સ્વાહા ’ નો મર્મ એ છે કે આ સિંહાસનને વીંટળાયેલ જે સાપ છે એ અમને નહીં સોંપો તો તમારું સિંહાસન પણ જશે .

દેશમાં કટોકટી લદાઈ કે તુરત 24 મી જુલાઈએ ગુજરાતના ગવર્નરને પત્ર લખીને એમણે ઉગ્ર વિરોધ કરેલો . સ્વાતંત્ર્ય સૈનિકના ગૌરવચિહ્ન તરીકે સ્વીકારેલું તામ્રપત્ર પાછું મોકલેલું . પેન્શન તો લીધું જ ન હતું . જે દેશસેવા કરી તે મામૂલી હોય તોપણ એમને મન અમૂલ્ય છે . એનો બદલો ન હોય . તામ્રપત્ર પરત કરવા સાથે લખ્યું : ‘ સ્વરાજનાં મૂળિયાં કાપી નાખનારી સરકારનાં હાલનાં પગલાંનો હું વિરોધ ન કરું તો એ તામ્રપત્રની શી કિંમત ?’

અસંમતિ અને વિરોધને દૃઢતાથી વ્યક્ત કરવાનો એમનો આ સ્વભાવ મહારાષ્ટ્ર – ગુજરાતના મુંબઈને લગતા વિવાદ વખતે પણ એમ કહી દેવા પ્રેરે છે કે મુંબઈ મહારાષ્ટ્રનું છે , એને ઊભું કરવામાં ગુજરાતી ધનપતિઓએ ભલે અક્કલ – હોંશિયારી અને મૂડી રોક્યાં પણ એ અસક્યામતો ઊભી કરવામાં કોંકણી ઘાટીઓ ને દેશસ્થ કારકુનોનો પણ ફાળો છે . એમણે ઢેબરભાઈને પ્રશ્ન કરેલો : અને આખરે આપણાં નજીકનાં કોણ ? આ ધનપતિઓ કે મહારાષ્ટ્રનાં સામાન્ય લોકો !

દર્શકે શિક્ષણ દ્વારા ગ્રામપુનર્ઘટના માટે જીવન આપ્યું . સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાંમાં ગરાસદારોની જોહુકમી ઘટાડવામાં એમણે ઘણો સમય આપ્યો હતો . ગ્રામસમાજના પારસ્પારિક સંબંધોમાં નિર્ભયતા આવે , પ્રેમનું તત્ત્વ પ્રગટે એ માટે એ સાઠ પછીની ઉમ્મરે પણ સક્રિય રહ્યા . આજકાલ એ માઈધારના પંડિત સુખલાલજી લોકવિદ્યાલયમાં વધુ સમય આપે છે પણ આંબલા , લોકભારતી , મણાર — જરૂર પડે ત્યાં કોઈ પણ ક્ષણે દોડી જાય .

મનુભાઈ પંચોળી ‘ દર્શક ’ ને ઔપચારિક શિક્ષણ ઝાઝું મળ્યું નથી . ઈ . સ . 1930 માં પૂરાં સોળ વર્ષ થાય એ પહેલાં ( જન્મતારીખ 15-10-1914) પાંચમા ધોરણનો અભ્યાસ અધૂરો મૂકી સત્યાગ્રહી સૈનિક બન્યા . રાજાજીએ વર્ડ્ઝવર્થની ફ્રેન્ચ રાજ્યક્રાંતિ માટે લખેલી કડીઓ યાદ અપાવી કે આ વખતે જીવતા હોવું તે તો આનંદની વાત હતી પણ યુવાન હોવું તે તો સ્વર્ગીય હતું . 1930 થી 34 ના ગાળાનું જેલજીવન એમના ઘડતરમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપે છે . આ અરસામાં એમને નાનાભાઈ મળ્યા . કાયમી સંગાથ મળી ગયો .

પચાસના અરસામાં વિજયાબહેન બીમાર હતાં ત્યારે એમને હાથમાં ઉપાડી ઉપાડીને દર્શક ફર્યા છે . 1942 માં પ્રથમ સંતાન રામચંદ્રના જન્મ પછી બરાબર આઠમા દિવસે મનુભાઈ જેલ ગયા હતા …

‘ પ્રેમરસ પાને તું મોરના પિચ્છધર , તત્ત્વનું ટૂંપણું તુચ્છ લાગે ’ — એ પંક્તિ સત્યકામને જ નહિ , દર્શકને પણ પ્રિય હોવી જોઈએ . ‘ આવારા મસીહા ’ શરદબાબુ એમના પ્રિય લેખક પણ અસંખ્ય બંધનોની વચ્ચે મુક્તિનો મહાનંદમય આસ્વાદ કરનાર રવીન્દ્રનાથ તો ગુરુદેવ છે . ‘ ઝેર તો પીધાં છે ’ વિશેના પત્રવ્યવહારમાં એમણે એક વાચકને શરદબાબુનું આ વાક્ય લખેલું : ‘ પ્રબળ પ્રેમ માત્ર પાસે જ નથી ખેંચતો — દૂર પણ ફેંકે છે .’

પ્રેમનો અનુભવ તીવ્ર , પણ પ્રેમપાત્ર સાથેનું વર્તન પરિવ્રાજકને શોભે એવું . આ પ્રેમ નામની લાગણી કોઈ પરમોચ્ચ મૂલ્યને આધીન છે કે નહીં એ પ્રશ્ન એમને મન મહત્ત્વનો છે . ગાઢ અને નિરતિશય પ્રેમ નિર્મળ અને પાવનકારી હોઈ શકે . એ માત્ર પતિ – પત્નીના પ્રેમમાં જ સમાપ્ત થઈ જતો નથી . વાત્સલ્ય અને કરુણાના સાગર સુધી પહોંચનાર પ્રેમને એ વ્યાપક પ્રેમ કહે છે . પંડિત સુખલાલજી અને સ્વામી આનંદના જીવનકાર્યમાં એમને શ્રદ્ધા . વ્યવહારની તળભૂમિ પર ઊભા રહીને એમણે પ્રેમનું અધ્યાત્મ સિદ્ધ કરવું હતું . તેથી સ્વાતંત્ર્ય વિશે એ શિસ્તના સંદર્ભમાં વિચાર કરતા .

મિત્રો ન મળે એવો એમનો સ્વભાવ નથી પણ પૂછીએ તો મૈત્રીના ઇષ્ટ અર્થની વાત કરીને એ કહેતા : ‘ ટુ ધેટ એક્સટેન્ટ આઈ એમ લોનલી .’

મૃદુલાબહેન કહે છે કે નાનપણમાં તેમને ઘણા મિત્રો હતા . કેટલાક તો સગા ભાઈ સમા લાગેલા . પણ જીવનને કોઈ ને કોઈ તબક્કે એ સહજ ક્રમમાં વિખૂટા પડતા ગયા . અનિવાર્ય એકલતા જીરવવાનું સામર્થ્ય એમનામાં છે જ . અબ્રાહમ લિંકને ડ્રિંકવોટર માટે લખેલું : ‘ લોનલી ઇઝ ધ મેન હુ અન્ડરસ્ટેન્ડઝ !’ ઊંડી સમજણની કદાચ એ સજા છે .

આ ચર્ચા લંબાવીએ તો મનુભાઈ કહેતા : ‘ સદ્ગત વજુભાઈ મિત્ર કહેવાય , પણ થોડાક ઊંચા .’ વજુભાઈ – જયાબહેનને એ વિરલ માનતા . આત્મબળ વિશે આસ્થા ન હોય એને ચાર દિવસ વજુભાઈ સાથે રહેવું એવી સલાહ આપતા . પુત્રી સુમેધા (1944) ની પીડા પચાવવામાં મનુભાઈએ પણ કંઈ ઓછું આત્મબળ નથી દાખવ્યું .

એકવાર એ જે રીતે મણાર ગયેલા એ પણ આ સંદર્ભમાં યાદ આવે છે . ત્યારે ત્યાં ભયંકર વાવાઝોડું આવેલું . એના સમાચાર મળ્યા કે તુરત મનુભાઈ મોટર લઈને ઊપડ્યા . મોટર તો બે માઈલ દૂર રાખવી પડી . ઉઘાડા પગે , કાદવ ખૂંદતા , પલળતા ગયા . મણારના કાર્યકરોએ કહ્યું : ‘ તમે શીદ તકલીફ લીધી ?’ મનુભાઈ કહે : ‘ તમે સૌ અહીં જોખમમાં હો અને હું ત્યાં નિરાંતે બેસી કઈ રીતે શકું ?

એમના વિદ્યાર્થીઓ કહે છે કે છાત્રાલયની રાત્રિપ્રવૃત્તિમાં મનુભાઈના મુખે વાર્તા સાંભળવી એ એક અમૂલ્ય લહાવો હતો . ક્યારેક ગાય પણ ખરા . ગળું તો ક્યાંથી બદલાય પણ સરખું ગાય . મેઘાણીને સાંભળેલા તેથી એમનાં ગીતોના મૂળ રાગની ખબર . મેઘાણીએ મનુભાઈને આખા ને આખા કાવ્યસંગ્રહો સંભળાવેલા છે .

મનુભાઈ કવિ નહીં પણ પરમ કાવ્યપ્રેમી . ઉમાશંકરની કવિતાને ચાહતા હતા , ઉમંગથી ભણાવતા . વૃક્ષની છાયામાં વર્ગ લેતા . ગૃહપતિ તરીકે થોડા કડક પણ શિક્ષક તરીકે પ્રેમાળ . વિદ્યાર્થીને એના અભ્યાસના છેલ્લા મહિનામાં એકેયવાર ટોકે નહીં . ક્યારેક સરસ નાસ્તો લઈ કોઈક ટેકરીના કુંડાળે ગીતોની રમઝટમાં જોડાય અને સહુ ખુશખુશાલ થઈ પાછા ફરે . વિદ્યાર્થી તરીકે પોતાની વિદાયના દિવસો યાદ કરતાં પ્રવીણભાઈએ નોંધ્યું છે : ‘ બીજા દિવસની તાજગીભરી સવારે મનુભાઈ આવ્યા . હાથમાં નાની થાળી , તાજાં ખીલેલાં ગુલાબ . એક એક ઓરડીએ ફરી વળ્યા અને સૌના હાથમાં ગુલાબ મૂકતા ગયા .’

કઠણ પરિશ્રમ કરનાર હાથ ગુલાબ પકડતાં શીખે એમાં પણ મનુભાઈને એટલો જ રસ .

સર્જનાત્મક લેખન કરતા હોય ત્યારે પ્રસન્નતા ટકી રહે એ આવશ્યક હોય છે . ચા કે શાક બગડે તોપણ લખવાનું બગડે અને કોઈ અપ્રિય ઘટના બને તો લખવાનું અટકી જ જાય . ‘ સૉક્રેટિસ ’ પહેલીવાર લખવી શરૂ કરી ને નહેરુનું અવસાન થયું . બસ , પછી તો એ કૃતિ ફરીથી હાથ પર લેતાં લગભગ દાયકો વીતી ગયો . લખે ત્યારે દિવસો સુધી એકધારું લખે . ભારે ઝડપ .

એમના લેખનમાં જે હરિયાળી આવે છે એ એમણે જીવનમાં સર્જી છે . શિક્ષણ સાથે કાર્યાનુભવ જોડવા ને શિક્ષણને સ્વાવલંબી બનાવવા નાનાભાઈએ ખેતીનો ઉદ્યોગ પસંદ કર્યો . મનુભાઈ તાલીમ લઈને નિષ્ણાત ખેડૂત બન્યા . સંસ્થાઓ માટે જમીનો ખરીદી તે ખાડા – ટેકરાવાળી અને બિનઉપજાઉ . એ કેળવીને ફળદ્રુપ કરી . એમણે ભૂતકાળમાં ડોકિયું કરતાં કહ્યું હતું :

‘ ખેતીવાડી અમે કરી નહોતી . “ કલમ ” નો અર્થ લખવાની કલમ એ જ ખબર હતી . દોરડાં વણવા માટે પરાણ મૂકવાની વાત સાંભળી નહોતી . પરાણને પ્રાણનો સંબંધ એ ક્રિયા કર્યા સિવાય સમજાય એવું નહોતું . અમારા હાથ તો હતા આવા કામ માટે ભાંગેલા . પણ અમે ઓછેવત્તે અંશે ગાંધીજીના દેશવ્યાપી રચનાત્મક તાલીમના રંગે રંગાયેલા હતા . ને કર્મરત , સદૈવ જાગ્રત નાનાભાઈ અમારા રાહબર હતા … આજે આપની સામે જે આઠમો ફળઝાડનો બગીચો છે તે વેરાન ટેકરી હતી . ઘોડું ઢંકાઈ જાય તેવા ત્યાં ખાડા હતા . ઢોર ચરે તેવું લાંપળું પણ થતું નહોતું . આજે ત્યાં જમાદારના આંબા ફળ આપે છે ને ગોલવાડનાં ચીકુ માળ ઉપર માળ નાખ્યે જ જાય છે .’ ( પૃ . 255, સર્વોદય અને શિક્ષણ – 2)

મનુભાઈ ભલે કહે કે પોતે અનુભવમાંથી સીધું લખતા નથી પણ ગોપાળબાપાની વાડી ઉગાડવામાં એમનો હાથ હતો એ અહીં અછતું રહી શક્યું નથી . આજના અનુભવને ઇતિહાસમાં મૂકી જુએ છે ત્યારે પણ ભારે જહેમત ઉઠાવે છે . લેખન માટે થઈને એમણે કેટકેટલા પ્રવાસો કરેલા ? દર્શક કશુંય સહેલાઈથી લેતા નહીં . લેખન કે વ્યાખ્યાનની પૂર્વતૈયારી માટે તો વાંચે જ . પ્રવાસો દરમિયાન કેટલીક કૃતિઓ આનંદ માટે વાંચે . વાંચનશિબિરો ચલાવે . ચર્ચા કરે . સક્રિયતા અને ચિંતન વચ્ચે સંતુલન રાખવા સાવધ રહે . સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો પર પ્રહાર કરતાં લેખનમાં એમને રસ નહીં . એ ચોક્કસ પરંપરાના લેખક હતા . વ્યાપક અને ઊંડા અર્થમાં એ આસ્તિક હતા .

નગીનભાઈ

ગઈ 30 મી ઑગસ્ટે શ્રી નગીનદાસ પારેખને પંચોતેર વર્ષ પૂરાં થયાં . ગુજરાત ગૌરવ લઈ શકે એવું જીવન આ શિક્ષક જીવ્યા હતા , નિર્મલ અને સંનિષ્ઠ જીવન . ગોવર્ધનરામ અને ગાંધીજી બંને હરખાય એવું પ્રવૃત્તિમય સંન્યાસનું દૃષ્ટાંત બનતું જીવન .

ગુજરાતી સર્જકો અને વિદ્વાનો નગીનભાઈની નિષ્ઠા અને નૈતિક આગ્રહો વિશે જાણે છે . ક્યારેક કોઈ નાની બાબતેય એ અપવાદ સ્વીકારે નહીં . એ જરૂર જાણતા હશે કે દાગીનો ઘડવા માટે સોનામાં તાંબું ભેળવવું પડે , પરંતુ દાગીનો કે ચલણી સિક્કો બનવા માટે એમણે કશો ભેગ સ્વીકાર્યો નથી . પોતાની જગાએ મૂળ ધાતુરૂપે તપ્યા કર્યું છે . તપ ચાલુ રાખ્યું છે . એ આપણા પરમ વિદ્યાપુરુષ છે . એમને પંચોતેર વાર વંદન કરવાની ઈશ્વરે આપણને તક આપી છે . કેટલીક વાર આપણે વંદન કરતા હોઈએ ત્યારે એમનું ધ્યાન ન હોય ને વંદનને સ્વાગતનું સ્વરૂપ મળી જાય . એમને તમે પ્રણામ કરો કે ન કરો , એમના ચહેરાની રેખા બદલાતી નથી . હર્ષ અને શોકના પ્રસંગો એમનો મુખભાવ બદલી શકતા નથી . કામ ન હોય તો મળવું નકામું છે . તમે ઉમાશંકરનો વખત બગાડી શકો પણ નગીનભાઈનો નહીં . એમને બિનજરૂરી વાતે વાળી શકાય નહીં . તમે ગયા હો અને બેઠા હો તો એનો એમને બાધ નથી . અગાઉ મેં લખેલું તેમ એ કામમાં હોય ત્યારે બાજુમાં ખુરશી પડી છે કે તમે બેઠા છો એ એમને માટે સરખું હોય છે .

સાંજ પછી એક – બે કલાક એમના અનધ્યાયના હોય છે . બહારથી લેખકો આવ્યા હોય અને ઉમાશંકરભાઈને ત્યાં ગોષ્ઠી હોય તો એકાદ રમૂજી પ્રસંગ તો નગીનભાઈ પાસેથી ભેટમાં મળે જ . એકવાર શિશિરકુમાર ઘોષ આવેલા . નંદિની – સ્વાતિની બહેનપણી અંગ્રેજી કવિ મીના એલેકઝાંડર પણ હતી . સાત – આઠ અહીંના કવિઓ હતા અને ખાસ તો સરદારપુત્રી મણિબહેન અને સ્નેહરશ્મિ ઝીણાભાઈ પણ હતા . વાતો જામી . નગીનભાઈ વિદ્યાપીઠમાં બંગાળી અને ગુજરાતી ભણેલા . મણિબહેનને કહે કે તમારે કારણે મને એક વર્ષ મોડું ભણવા મળેલું . મણિબહેન એક વર્ષ પાછળ અને બંગાળી લેનાર વિદ્યાર્થીઓ એ બે જ . તેથી એમને સાથે ભણાવવાની વ્યવસ્થા થયેલી . આ બંને ટીખળી હોય એ માનવું અઘરું પડે , પણ છે હકીકત . તે દિવસ ઉમાશંકરે વારંવાર બનેલી સત્ય ઘટના કહી .

ઝીણાભાઈ નવું કાવ્ય લખે પછી તુરત છાત્રાલયના નજીકના રૂમમાં જઈને સંભળાવવું શરૂ કરે . શરૂઆતના શ્રોતાઓમાં નગીનભાઈ હોય . એમને સંભળાવીને આગળ વધી રહેલા ઝીણાભાઈ અડધું વર્તુળ પૂરું કરે તે પહેલાં તો નગીનભાઈ પેલા કાવ્યનું પ્રતિકાવ્ય રચીને સામે આવી પહોંચે . નગીનભાઈ ત્યારે પ્રતિકાવ્ય રચવામાં એક્કા હતા . સાથે રહેતા વિદ્યાર્થીઓ અને અધ્યાપકોની મજાક – મશ્કરી માટે એક હસ્તલિખિત ચલાવતા — ‘ પંચતંત્ર ’. એનો મુદ્રાલેખ હતો : ‘ આવ્યાપારેષુ વ્યાપાર :’ એટલે કે અનાધિકાર ચેષ્ટા , પોતે કરવી અને સામાની ઉઘાડી પાડવી . એક ‘ ગિલિન્ડર ક્લબ ’ ચલાવતા . મજાક – મશ્કરી સહન ન કરી શકનાર ક્યારેક એમને મારવા પણ તૈયાર થઈ જતા પણ નગીનભાઈની રમૂજશક્તિ આગળ સૌનાં હથિયાર હેઠાં પડતાં . એમણે અડસઠ શ્લોકનું ‘ પરીક્ષાપુરાણ ’ રચેલું એ ‘ પ્રસ્થાન ’ માં છપાયેલું . કહે છે કે ફેંકી દેવા જેવું નહીં હોય . એક વાર ગાળોના જ્ઞાનની હરીફાઈ થયેલી . ચરોતર જીતે કે સૂરત ? નગીનભાઈએ દક્ષિણ ગુજરાતનો યશ વધારી આપેલો .

મૅટ્રિક સુધી એમણે વલસાડમાં સિક્ષણ લીધું . પ્રિલિમની પરીક્ષાનો સમય હતો ત્યાં અસહકારનું આંદોલન શરૂ થયું . શાળાએ જવાનું છોડી દીધું . દારૂના પીઠા પર પિકેટિંગ કરેલું , મામાની ફટાકડાની દુકાન હતી , પ્રતિકારના કાર્યક્રમનો અમલ એમની સામે પણ કરેલો . રાષ્ટ્રીય કારણોથી આ પહેલાં સ્કૂલમાં ત્રણ વાર હડતાલ પડાવેલી . પ્રિલિમનરી પરીક્ષા આવી . નગીનભાઈ નિશાળે જાય નહીં , પિતાજી ખાય નહીં . નગીનભાઈ પણ ખાઈ ન શક્યા . છેવટે નીકળ્યા સંસ્કૃતની પરીક્ષા આપવા . પાંચ મિનિટ મોડા પડ્યા . માસ્તરે ટોક્યા , રોક્યા . ખડિયો લઈને ઘેર પાછા આવ્યા . શાળાના આચાર્યને એક સારા વિદ્યાર્થીની કૅરિયર બગડવાની ચિંતા થઈ . બોલાવ્યા , સમજાવ્યા . અસહકારનો મુદ્દો મોટો હતો . ત્યારે ઉંમર તો અઢારેક વર્ષની જ હશે ; પણ સમજતા હતા ઘણું , આચાર્યને કહી દીધું : ‘ હું કૅરિયર – બૅરિયરમાં સમજતો નથી .’

એ પછી તો વિદ્યાપીઠમાં ; ત્યાંના સ્નાતક થઈ બંગાળી ભાષાના વિશેષ અભ્યાસ માટે શાંતિનિકેતન ગયેલા . એમના માટે એક વર્ષનો ખાસ અભ્યાસક્રમ ઘડાયેલો .

શાંતિનિકેતનમાં નગીનભાઈએ પ્રમથનાથ બિશિના નાટકમાં શકુનિનું પાત્ર કરેલું , શકુનિ મૂળ કંદહાર — ગંધારના , આજના અફઘાનિસ્તાનના , તેથી પઠાણ . દાઢી તો રીતસર જોઈએ જ . નગીનભાઈએ દોઢ મહિના પહેલાંથી દાઢી વધારેલી . ઓછામાં પૂરું નાટક વખતે નંદબાબુએ મેકઅપ કરેલો . નાટકમાં છાયાયુદ્ધ કરવાનું આવે . કોઈ સામે લડનાર હોય જ નહિ ને લડવાનું . એમના પૂર્વાપર વ્યક્તિત્વ સાથે પણ આ સંગત છે . એમણે લડવાનું ચાલું કર્યું હોય પણ એમની સામે કોઈ નહીં એટલે કે કોઈની સામે નહીં , મુદ્દા સાથે વાત .

તે નાટક જોવા ગુરુદેવ આવેલા . એમને નગીનભાઈનો અભિનય પસંદ પડેલો . ત્યારે ગુરુદેવના નાટક ‘ નટીર પૂજા ’ નો એક પ્રયોગ થયેલો . બીજા પ્રયોગ વખતે અમુક ભાગ ઉમેરવાનો હતો . સ્તૂપ તોડે છે એ ભાગ પાર્શ્વભૂમિમાં ભજવવાનો હતો . નગીનભાઈને ગુરુદેવે આમંત્રણ આપ્યું . ગયા . કોઈ પણ સ્તૂપની એમણે શેહશરમ રાખી નથી . ત્યાં રવીન્દ્ર સંગીત શીખેલા . ભોળાભાઈ કહે છે કે નગીનભાઈ ક્યારેક ગાય ગાતાં પણ સારું ગાતાં .

શાંતિનિકેતનમાં પણ તોફાની તરીકેની છાપ ઊભી કરવામાં એ સફળ થયેલા . એક વાર એ પાણીમાં ડૂબી રહ્યા હતા , સાચે જ ડૂબી રહ્યા હતા , એ મદદ માટે બૂમો પાડતા હતા . પણ સાંભળનારાઓમાંથી કોઈ માનવા તૈયાર ન હતું કે સાચે જ એ ડૂબી રહ્યા છે . એ તો ગુજરાતી ભાષાનું ભાગ્ય કે કોઈકે મશ્કરીનો ભોગ બનવાના જોખમ સાથે પણ એમને બહાર ખેંચી કાઢ્યા .

નગીનભાઈએ બીજું કાંઈ ન કર્યું હોત ને માત્ર બંગાળી – અંગ્રેજી – મરાઠીમાં જે અનુવાદો આપ્યા છે એટલું જ કર્યું હોત તોપણ એમનું ગુજરાતી ભાષાને પ્રદાન યાદગાર નીવડત . અત્યાર સુધીમાં 1928 થી 1978 વચ્ચેના એકાવન વર્ષમાં એમની પાસેથી આપણને કુલ એકસો પાંચ પુસ્તકો મળ્યાં છે . એમાં શરદબાબુ , રવીન્દ્રનાથ , દિલીપકુમાર રાય , સુરેન્દ્રનાથ દાસગુપ્ત , અતુલચંદ્ર ગુપ્ત , જરાસંધ , મૈત્રેયીદેવી આદિની બંગાળી કૃતિઓના અનુવાદો છે . આઠવલેના ‘ રસગંગાધર ’ પરના ગ્રંથનો અનુવાદ મરાઠીમાં છે . તો અંગ્રેજીમાંથી એમણે કાવ્યશાસ્ત્ર , ચિંતન અને દર્શકની કૃતિઓના અનુવાદો આપ્યા છે . એમાં ઇસુદાસ સાથે કરેલો બાઈબલનો અનુવાદ તો વીસરી શકાય જ નહીં . સંપાદન ઉપરાંત તેમણે વ્યાકરણ અને ભાષાશાસ્ત્રના ક્ષેત્રે પણ એક શિક્ષક તરીકે લેખન કર્યું છે . “ સાત ચરિત્રો ” જેવાં બાલસાહિત્યનાં પુસ્તકો પણ છે . અને ખાસ તો ભારતીય કાવ્યશાસ્ત્ર પરનાં એમનાં સ્વતંત્ર લખાણો જેમાં ગ્રંથસ્થ થયાં છે એ ‘ અભિનવનો રસવિચાર અને બીજા લેખો ’ છે . ડિમાઈ સાઇઝનાં ત્રણસો સાઠ પૃષ્ઠના આ પુસ્તકની નવી આવૃત્તિ ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન તરફથી બહાર પડી છે .

કશું અસ્પષ્ટ રહેવા દે તો એ નગીનભાઈ નહીં . અઘરામાં અઘરી વસ્તુ સમજવા માટે એ પ્રયત્ન કરે અને જે ન સમજે તેને નમ્રતાથી નમન કરી અળગા રહે . પોતાને સમજાયું છે એની જ એમણે વાત કરી છે તેથી આ પુસ્તક ઊંડાણની સાથે સરળતાનો ગુણ ધરાવે છે . વાદી – પ્રતિવાદી નવીનોએ નગીનભાઈના આ વલણની નોંધ લેવી જોઈએ અને ન સમજાતી વસ્તુઓના પક્ષે લડવાનો આવેશ છોડી દેવો જોઈએ . સરળતા દોહ્યલી છે . ‘ કન્ડિશન ઑફ કમ્પ્લિટ સિમ્પલિસિટી ઇઝ કૉસ્ટિંગ નૉટ લેસ ધૅન એવરીથિંગ !’ (— એલિયટ ) નગીનભાઈ પાંદડે પહોંચવા મૂળથી શરૂ કરે છે .

અભિનવનો રસવિચાર સમજવા માટે એ એની દાર્શનિક ભૂમિકા સુધી ગયેલા . દર્શનશાસ્ત્રના વિદ્વાનોનો સત્સંગ કરેલો . પોતે સંસ્કૃતના ખાસ જાણકાર નથી એમ કહે છે પણ સંસ્કૃતના અધ્યાપકો પણ પોતાની શંકાનું નિવારણ કરવા આ ગ્રંથનું પ્રમાણ તપાસી શકે એમ છે . શ્રી રસિકલાલ છો . પરીખે પ્રસ્તાવનામાં કહ્યું છે કે સંસ્કૃતજ્ઞોને પણ અસાધ્ય એવું કાર્ય તેમણે કર્યું છે , એમની સ્પષ્ટ થવાની વિચારશક્તિ અને વિશદ રજૂઆત કરવાની નિરૂપણશક્તિ પર રસિકભાઈએ ખાસ ભાર મૂક્યો છે . આ પુસ્તકને 1971 નો સાહિત્ય અકાદમીનો રાષ્ટ્રીય પુસ્કાર મળેલો . જાહેરાત થઈ ત્યારે હું આકાશવાણીના સમાચાર સાંભળી રહ્યો હતો . જાણ્યું એવો રિક્ષા કરીને ગયો . બીક હતી કે સવા નવ વાગ્યા છે તેથી ઊંઘી ગયા હશે . જાગતા હતા પણ સમાચાર સાંભળ્યા ન હતા . મેં અભિનંદન આપ્યાં . પણ એથી ખાસ આનંદ ઊપસી આવ્યો નહીં . હું પણ વાત પૂરી થતાં , મારો આવેશ શમી જતાં , પાછો રિક્ષામાં બેસી ગયો . પછી તો પરિસંવાદો પણ થયા . નગીનભાઈ હર્ષશોકથી તટસ્થ રહેવા ટેવાયા છે . પેલા 1922 થી 25 ના અરસામાં નટખટ , ‘ ગ્રંથકીટ ’ બની ઘણાને કરડેલા નગીનભાઈ ગીતાના સ્થિતપ્રજ્ઞનો મર્મ પામી ચૂક્યા હતા , પણ એના ભારથી મુક્ત છે . સાંજે અનધ્યાયના વખતે એટલા જ વિનોદી અને મુક્ત રહેતા . જ્યાં એમણે અભિપ્રાય આપવાનો હોય ત્યાં પૂરતી કાળજી લેતા કે અલંકારરૂપે પણ અતિશયોક્તિ ન થાય . માત્ર સત્ય , નિ : શેષ અને નિર્ભેળ સત્ય , એ અપ્રિય હોય એનો પણ બાધ નથી . આગ્રહ છે સંપૂર્ણ સત્યનો . એની શક્તિના પ્રતાપે , એ ટટ્ટાર બેસીને જવાન લેખકોથી પણ વધુ કલાક કામ કરતા . કરોડરજ્જુ સાથે પણ સમાધાન ન કરનાર આ લેખકને , એમના સમયમાં હોવાના અહોભાગ્ય અને એમનું વાત્સલ્ય પામ્યાના અભિમાન સાથે , ચોથી પચીસીમાં બાકી વંદન પણ અગાઉથી .

નિરંજન ભગત

1959-60 માં હું અમદાવાદની ઝેવિઅર્સ કૉલેજમાં ભણતો ત્યારે નિરંજનને જોયેલા . સ્કૂલ દરમિયાન શ્રી ભોળાભાઈ પટેલ મારા શિક્ષક તે  તેમની સાથે રાજેન્દ્ર , નિરંજન , પ્રિયકાન્ત વગેરેનાં કાવ્યો વાંચેલાં . અહોભાવ અને ઊંડો આદર હતો . એક દિવસ હું શહેરમાંથી આવું . બસમાં નિરંજન ચડ્યા . મેં ઊભા થઈને મારી બેઠક એમના માટે ખાલી કરી . એમણે ના પાડી . હું એમને આગ્રહ કરું ને એ મને સમજાવે . કોઈ પાછું ન પડ્યું . હું પણ ઊભો જ રહ્યો . મારી જગાએ કોઈ બીજું બેસી ગયું . નિરંજન અને અમદાવાદનો એક સાથે પરિચય હતો .

એમ . એ . ના અભ્યાસ દરમિયાન મેં નિરંજનના ‘ અમદાવાદ ’ કાવ્યનો હિન્દી અનુવાદ કર્યો . અનુમતિ માગી . બનતા સુધી એમનો જવાબ  નહોતો આવ્યો . કાવ્ય છપાયેલું . પછી નજીકમાં મળવાનું થયેલું નહીં . થયા કરે કે આ માણસ કેમ મન આપતો જ નથી ?

એમના પ્રેમ વિશે સાંભળેલું . એમણે કોઈને પ્રેમ કર્યો હશે એ માનવું આશ્વાસનરૂપ નીવડતું , આવો અતડો અને આત્મકેન્દ્રિત લાગતો માણસ  કોઈને પ્રેમ કરી ચૂક્યો છે એમ માની લેવાથી એમના વ્યક્તિત્વ વિષે ઉદાર થઈ શકાતું . એ સિવાય પણ એમના પ્રેમ વિશેની કથાઓ – દંતકથાઓમાં ભારે રસ પડતો . ‘ રે પ્રીત ભર્તુહરિના ફલમાં તું મૂર્ત . રે ધિક તને છલમયી છટ હા તું ધૂર્ત .’ એ પંક્તિઓ યાદ હતી અને કાવ્યનાયક એમને જ ધારી રાખેલા . પ્રેમનો અનુભવ ન હોય તો આવાં કાવ્ય ક્યાંથી લખાય ? પણ પછી તો સૌંદર્યાનુભૂતિની કંઈક સમજ કેળવાઈ અને લૌકિક અનુભવ અને કલાની અનુભૂતિનો ભેદ કરવાનું સહજ બન્યું , નિરંજનના ભૂતકાળ વિશેનો રસ ઘટતો ગયો . પણ એમનો વર્તમાન કાળ તો એટલો જ આકર્ષક કેમ કે જીવંત રહ્યો .

એ ગમે ત્યાં ગમે તેની સાથે વિવાદમાં ઊતરે . હારજીત નક્કી ન થાય ત્યાં પણ છેવટે થાકે તો સામેનો જ માણસ . એ સ્થળ કૉલેજનો અધ્યાપક ખંડ હોય , રસ્તો હોય , બસ – સ્ટેન્ડ હોય , હૉટલ હોય , પોસ્ટ – ઑફિસની ટિકિટબારી હોય કે રિક્ષામાંથી ઊતરવાની કોઈ જગા હોય .

ત્યારે રિક્ષાનું ઓછામાં ઓછું ભાડું આઠ આના થતું . ટાઉન હૉલથી લૉ કૉલેજ જવાનું થાય તો રિક્ષા . એક દિવસ રિક્ષાવાળો એવો મળ્યો કે વધુ માગે . વધુનો હક બતાવે . સમજાવી શકાય એટલો સમજાવ્યો . પેલો ન સમજ્યો . અનુભવી હશે . પણ એવી ખોટી માગણી સંતોષે તો નિરંજન શેના ? એમના હાથમાં રોકડો રૂપિયો હતો . એ મીટરના મશીન પર મૂક્યો . અને કહ્યું : ‘ એક , બે ને ત્રણ કહું ત્યાં સુધીમાં આમાંથી આઠ આના લેવા હોય તો લઈ લો , નહીંતર મારે કરવું હશે તે કરીશ .’ એ બોલ્યા : ‘ એક બે ત્રણ .’ અને પેલા રિક્ષાવાળાએ એ રૂપિયો ન ઉપાડ્યો . એમણે ઉપાડીને સામેના બાગમાં ફેંકી દીધો અને કહ્યું : જાઓ . આઠ આના તમારા ગયા , આઠ આના મારા ગયા . રિક્ષાવાળો જોતો રહ્યો . અને એ પીરિયડ લેવા ચાલ્યા ગયા .

ઉમાશંકરના ભાઈ દેવુભાઈ , સ્વ . મડિયા , ભાનુભાઈ ત્રિવેદી અને નિરંજન ખાસ મિત્રો . ભાનુભાઈ તો મોટે ભાગે કૌંસમાં બોલે પણ બાકી ત્રિમૂર્તિ ભારે ધમાલ કરે . કોઈ સાંસ્કૃતિક ક્ષેત્રના મહારથીની વાત હોય . એના એકાદ છૂપા દોષ વિશે માહિતી મળી હોય તો તૂટી પડે . ક્યારેક ઉમાશંકરની હાજરીમાં જ ઉગ્ર ચર્ચાઓ થાય અને પ્રતિમાખંડનનો કાર્યક્રમ અટકાવવામાં ઉમાશંકર સફળ ન પણ થાય . ઉમાશંકરના વિરોધનેય એ ત્રિમૂર્તિ ન ગણે . પછી ઉમાશંકર પેલી વ્યક્તિ કે વિભૂતિ વિશે કંઈક કહે . અલબત્ત નકારાત્મક ! ઓહો , આપણા કરતાં પણ એ માણસ વિશે ઉમાશંકર વધુ જાણે છે ! ખુમારી ઘટી જાય અને ઊભરો શાંત થાય . પણ આવા પ્રસંગો તો સતત ઊભા થતા જ રહે . સ્થાપિત કે પ્રતિષ્ઠિત સામેનો નિરંજનનો વિરોધ બલ્કે વિદ્રોહ ગઈ કાલ સુધી અતિ ઉગ્ર હતો . મડિયા અને નિરંજને એક ‘ ખોદણી – કોશ ’ તૈયાર કરેલો અને અધિકારપૂર્વક જાહેર કરેલું કે હવેથી કોઈને ખોદણી કરવાનો હક્ક નથી .

સાતમા દાયકામાં નિરંજનનું કાવ્યલેખન અટક્યું . વિવેચનસંગ્રહ અડધો છપાવેલો તે અટકાવી દીધો . છાપેલા ફર્માનું ખર્ચ પ્રકાશકના માથે રહેવા દીધેલું નહીં . કવિતા છૂટી એને કારણે , ઉપનિષદ આદિના વાચનના લીધે કે ગમે તે કારણે પણ નિરંજન અંતર્મુખ થતા ગયા . આગ્રહોની ધાર ઘસાઈ એની સાથે જ અજંપો ઓસરી ગયો . પૂર્વે કવિતામાં કહેતા ત્યારે અભિનિવેશથી કહેતા .

શૂન્યત્વ — માણસની ગેરહાજરી એ એમનો એક તીવ્ર અનુભવ છે . ‘ ગાયત્રી ’ કાવ્યનું એક કલ્પન મને બહુ ગમે છે :

કાફેમાં સામસામા બે અરીસા નિજને લહે ,
શૂન્યત્વ એકબીજાનું અનંતે વિસ્તરી રહે .

સામસામે દોરાવા ત્રાંસા ગોઠવેલા અરીસાનાં અનંત પ્રતિબિંબ એ જાણીતો લૌકિક અનુભવ છે . પણ અહીં તો જેનું પ્રતિબિંબ પડે એ જ ગેરહાજર છે . જે હોય એ નથી . છે શૂન્ય . શૂન્યત્વનું પ્રતિબિંબ અનંતે વિસ્તરે છે . માત્ર સાક્ષી બનીને અરીસા એટલે કે આજની નાગરિક પરિસ્થિતિ આ ઊંડાણ પામતા ખાલીપાને જોઈ રહે છે અને માણસની ગેરહાજરીને પરિમાણ બક્ષે છે .

અધ્યાપક તરીકેની એમની નામનાથી કોણ અજાણ્યું છે ? પણ એ આજના સાંખ્યવાદી શિક્ષણ – માળખાથી નિરાશ થઈ ગયેલા છે . અધ્યાપક મંડળના અમુક કાર્યક્રમો સ્વીકારી ન શકે , પરિણામે ગેરસમજ પણ થાય . દૂરથી જોનારને એ સંચાલક તરફી દેખાય , પણ જાણનાર જાણે કે હિતવાદીઓનો વિરોધ કરવાની એમની શક્તિ તો અકબંધ જ રહી છે , માત્ર રીત બદલાઈ છે , પાર્લામેન્ટના વિરોધપક્ષના સભ્ય ધમાલ કરે કે ‘ સહ ’ — કાર્યકરો ધમાલ કરે , એમને સૂગ ચડે . બોલે . વિસ્તારથી બોલે . છેવટે આશ્વાસન મેળવે : અનુભવથી શીખશે .

એક વાર મેં પૂછેલું : ‘ તમને એકાંત સાલતું નથી ?’ હું પ્રશ્નને વધુ સ્પષ્ટ કરવા જાઉં એ પહેલાં જ એમણે કહેલું : ‘ શી ખાતરી કે પછી એકાંત બેવડાય નહીં ?’

નિરંજન એકલા છે અને એમણે પોતાની એકલતાને પચાવવા માંડી છે તેથી લૌકિક ભૂમિકાએ એ એકલા નથી . મિત્રોમાંથી કોઈ સાજું – માંદું હોય તો દોડી જાય . ગમે તે કૉલેજનો કોઈ ભલોભોળો છતાં ઉત્સાહી વિદ્યાર્થી કશુંક સમજવા માંગે તો એને કલાકો આપે . વચ્ચે બીજી બે કૉલેજોમાં અઠવાડિયે એક એક પીરિયડ લેવા જતા . કશું લેતા નહીં — રિક્ષાભાડું પણ નહીં . એવામાં સાઈકલ લાવેલા . પહોંચી જતા . નિવૃત્ત થયા પછી વાયા ઇંગ્લેન્ડ ફ્રાન્સ જાય છે . ફ્રેંચ ભાષાની નીવડેલી કૃતિઓ ગુજરાતીમાં ઉતારશે . પ્રવાસ ડાયરી લખે છે . કદાચ છપાવે પણ ખરા .

ભાઈ અજિતના અકાળ અવસાનનો આઘાત જીરવવાનો હતો . એથીય વિશેષ તો બા એ આઘાત જીરવી શકે એ રીતે વર્તવાનું હતું . ભારે સંયમનો સમય હતો એ . ક્યારેક અજિતનો પત્ર કાઢ્યો હોય . જાણે નિરંજનના જ અક્ષર જોઈ લો . અજિત ઓછું બોલે , પણ શક્તિએ અસાધારણ . નાનો ભાઈ . એ દિવસોમાં જોઈ શકાયું હતું કે નિરંજનભાઈ અડધા નિરંજનનું મૃત્યુ જીરવી રહ્યા છે .

અજિતની જે કાંઈ બચત હતી તે , ઘર – ઘરેણાંની મિલકતમાંથી એનો જે કાંઈ ભાગ હોઈ શકત તે ઉમેરીને નિરંજને ટ્રસ્ટ કર્યું છે . એનું પહેલું વ્યાખ્યાન આપવા પ્રો . ગોલબ્રેથ ભારત આવેલા . આ વ્યાખ્યાનશ્રેણીની પ્રતિષ્ઠા છે .

*

નિરંજનભાઈએ 1980 માં સાહિત્ય પરિષદની મધ્યસ્થ સમિતિના સન્માન્ય સભ્યપદેથી રાજીનામું આપ્યું . સ્વાગત સમિતિએ સ્મરણિકાના પ્રકાશનનો કાર્યક્રમ બાબુભાઈના પ્રમુખપદે રાખ્યો હતો એની એમને ખબર હતી . વાંધો ન હતો . પરંતુ સંમેલનના પ્રમુખ અને વિભાગીય પ્રમુખોનું રાજ્યના મુખ્યમંત્રી કે કોઈપણ ઇતર વ્યક્તિના હાથે સન્માન થાય એનું ઔચિત્ય એમના ગળે ઊતર્યું નહીં .

સાહિત્યકલાએ સ્વાયત્ત રહેવું જોઈએ . વ્યક્તિ – સ્વાતંત્ર્યના જેમ એ ઉગ્ર હિમાયતી છે તેમ કલાની સ્વાયત્તતાના પણ . રાજ્ય સરકાર કે કેન્દ્ર સરકાર પ્રજાની સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ માટે આર્થિક મદદ કરે એ એની ફરજ છે . બદલામાં એણે સાહિત્ય કે કલાના કાર્યક્રમોમાં ઊંચું આસન માગવાનું નહીં . દુર્ગાતાઈનાં રાજકીય પક્ષો વિશેનાં વિધાનોથી , જે . પી . ના કેટલાક ઉદ્ગારોથી એ ભારે અકળાયેલા . આ બે વ્યક્તિઓના અમુક ખ્યાલો વિશે આટલું નકારાત્મક મેં બીજા કોઈની પાસેથી સાંભળ્યું નથી . કદાચ બીજા કોઈની પાસે તો સાંભળી પણ ન શકું , લડી પડું . પણ નિરંજનભાઈ દ્વેષરહિત છે , નિર્મળ છે એની પ્રતીતિ હોવાથી એમને સાંભળતાં બેચેન થઈ જવાય ત્યારે વાતનો વિષય બદલું .

વાત તો શું , એ ઘણુંબધું છોડી શકે છે . બીજું તો ઠીક , એ કવિતા લખવાનું પણ છોડી શક્યા ! એમને 1970 ના વર્ષમાં રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક આપવાની જાહેરાત થઈ એની નોંધ મેં ‘ ગ્રંથ ’ માંની મારી વૈશખનંદનની ડાયરીમાં આ રીતે લીધેલી : ‘ કહે છે કે છેલ્લાં બાર વર્ષથી એમણે કવિતા લખી નથી . એક તપ પૂરું થયું છે . એમના આ સંયમને ધ્યાનમાં લઈ ગુજરાતી સાહિત્ય સભાએ એમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક અર્પણ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે .’ અહીં તો એવો ખાસ વ્યંગ – કટાક્ષ નથી પણ તમે નિરંજનના ભોગે સાચો કટાક્ષ કરીને સહુની સાથે બલ્કે સહુથી વધુ એમને હસાવી શકો . એ કલાકો સુધી બોલી શકે છે એ સાચું છે . રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક સ્વીકારતી વખતનું એમનું વ્યાખ્યાન છપાતાં એક મોટું પુસ્તક બન્યું : ‘ યંત્રવિજ્ઞાન અને મંત્રકવિતા ’ એમની ગંભીરતા પ્રભાવક હોય છે . નજીકના મિત્રો જાણે છે કે એ હસી – હસાવી પણ શકે છે .

નજીકના મિત્રો ?

હા , જ્યારે જે એમની નજીક હોય તે મિત્ર . મોહમાયા હવે શક્ય નથી . એમના એકાંતમાં કોઈ પણ દાખલ થઈ શકે છે . પેલાં સાત પાત્રોને જ નહિ , સિત્તેર પ્રકારના માણસોને એમના સમયમાં સ્થાન છે . વ્યાખ્યાન તૈયાર કરવાનું હોય તો પછી આખી રાત ક્યાં નથી ? એ ઉજાગરા કરે કે પછી ઘરમાં બેસીને ઉગ્ર ચર્ચાઓ કરે એની સામે એમનાં માતુશ્રી મેનાબહેનને વાંધો નહોતો , માત્ર બહાર જાય તો કહ્યા મુજબ આવી જાય . જવામાં તો એ સમય સાચવે છે પણ પાછા આવવામાં કાયમ મોડા પડે છે . બેચાર જગાએ ફોન કરીને બહેન પત્તો મેળવવા પ્રયત્ન કરતાં . મોટે ભાગે સફળ ન થાય . રસ્તામાં એ કોઈની સાથે ચર્ચા કરતા હોય ત્યાં એમનો અવાજ પહોંચાડવાની કોઈ યુક્તિ વિજ્ઞાને શોધી રાખી હોત તો સારું થાત .

નિરંજન પ્રથમ પ્રબળ આધુનિક છે . પણ એ સંસ્થાઓના વિરોધી નથી . સંસ્થાઓ ચોખ્ખી ચાલે એના આગ્રહી છે . એ પ્રતિકાર કરશે પણ એલફેલ નહીં બોલે . એ શૂન્યવાદી કે નાસ્તિક નથી . એ બહુ મોટા વ્યવસ્થાપક છે . ઉમાશંકરની જેમ વ્યવસ્થાની જવાબદારીઓ માથે ન લે પણ લે તો વધુ કાર્યક્ષમતાથી પાર પાડી શકે . સાહિત્ય ત્રૈમાસિકનું એમણે જે સંપાદન કર્યું છે ! એ બંધ થયું તે ગુજરાતી પત્રકારત્વ માટે ખરાબ થયું . કેવું સુંદર મુદ્રણ ! પણ એ બંધ થયું એ નિરંજનભાઈ માટે સારું થયું . એમનો બહુ સમય જતો હતો . જ્યારે જુઓ ત્યારે પ્રેસમાં ને પ્રેસમાં ! એક મોટા લેખકને એકાંગી — ‘ વન ડાઈમેન્શનલ ’ બનાવી દે એ સામયિક શું કરવાનું ? મને લાગે છે કે ખોટના બહાને સાહિત્ય ત્રૈમાસિકને બંધ કરીને ડગલીએ મિત્રધર્મ અદા કર્યો હતો . એ મુક્ત હોય તો એ સહુને મળી શકે . ગમે ત્યાં , ગમે ત્યારે . વટેમાર્ગુઓ એમને ઓળખે છે . કોઈ નવલકથાકાર પણ અમદાવાદમાં આટલો જાણીતો નથી . નિરંજન તો છાપામાં કોઈ ‘ કટાર ’ પણ નથી ચલાવતા . પણ એ જાણીતા છે , મધ્યયુગમાં જેમ માણેકનાથ જાણીતા હતા તેમ , આ સ્વાતંત્ર્યોત્તર આધુનિક યુગમાં નિરંજન જાણીતા છે . ફેર એટલો જ છે કે કોટ બાંધનાર અને સાદડી ઉકેલી નાખનાર બંનેના એ ટીકાકાર છે .

*

ભગતસાહેબ ક્યારેક કોઈક બ્રિટિશરથી પણ વધુ ઔપચારિક લાગે તો ક્યારેક અમદાવાદની કોઈપણ પોળના વૈષ્ણવની જેમ નાનામાં નાની વાતેય નિખાલસ ચર્ચામાં ઊતરતા લાગે . એમણે ધર્મ અને તત્ત્વજ્ઞાનમાં ઊંડા ઊતરેલા કવિઓને પરમ આદરથી જોયા છે પણ પોતાના વિશે નોંધ્યું છે : ‘ અટક ભગત છે . છતાં ઘરમાં પૂજાપાઠ કરતો નથી , મંદિરમાં જતો નથી , ભગવાન સાથેનો સંબંધ ખાનગીમાં વિચારરૂપે કે જાહેરમાં વાણી અને વર્તનરૂપે વ્યક્ત કરતો નથી .’ એ નિરીશ્વરવાદી છે એમ કહી શકાય એમ નથી , લાભશંકર કહે છે કે પોતે છે . ભગતસાહેબે કૃષ્ણ વિશેની રાધાની ફરિયાદ ગાઈ છે . નાનપણમાં રમકડાં ભેગાં લાલજીને નિર્વસ્ત્ર જોઈ કાકાના કબાટમાંથી વાઘા ચોરેલા . ભગવાન માટે આ ચોરી કરવા ઉપરાંત એ દિશામાં બીજું કોઈ નોંધપાત્ર કામ કર્યું નથી . સાહિત્યિક સમારંભોના આરંભે થતી પ્રાર્થનાઓની ટીકા કરી છે . નાનપણમાં હવેલી સંગીત સાંભળ્યું , ક્યારેક મંજિરા – કરતાલ વગાડી જોયાં . એ બધામાંથી લય સાચવીને બીજું બધું પ્રભુને પરત કરી દીધું લાગે છે . અમદાવાદ નગરનો સંક્રાન્તિકાળ એમના વ્યક્તિત્વનો ઘડતરકાળ હોઈ એમાંથી કશી બાદબાકી શક્ય નહોતી . 1977 માં પોતાની કવિતા વિશે બોલવાની ફરજ પડી ત્યારે કહેલું :

‘ હું નગરનું સંતાન છું . એટલું જ નહીં , હું એક ઔદ્યોગિક નગરનું સંતાન છું . મારો જન્મ અમદાવાદમાં . અમદાવાદ મધ્યયુગની ઇસ્લામની મુસ્લિમ સરજત છે . એના કોટ – કિલ્લા અને મસ્જિદ – મિનારા એ સાંપ્રદાયિક ધાર્મિક સંસ્કૃતિના અવશેષો છે . મારો જન્મ થયો ત્યારે એની ચારેકોર દરવાજાઓ સાથેનો કોટ હતો . અમદાવાદ એક નિબદ્ધ નગર હતું . પણ એ કોટની પેલી પાર ઉત્તર , દક્ષિણ અને પૂર્વમાં પાછલાં પચાસ – પંચોતેર વરસોમાં નાનીમોટી પચાસ – પંચોતેર મિલોની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી . એની ચિમનીઓમાંથી રોજ રોજ ધૂણીનો પૂંજ આકાશને આચ્છાદી રહ્યો હતો . આ મિલો એ બિનસાંપ્રદાયિક ઔદ્યોગિક સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે . મારો જન્મ 1926 માં . ત્યારે કોટની પેલી પાર જ નહીં પણ સાબરમતી નદીની પણ પેલી પાર પશ્ચિમમાં દસેક વરસથી ગાંધીજીએ એમનો આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો . એમના રેંટિયામાંથી રોજ રોજ પ્રેમનો મંત્ર ગુંજી રહ્યો હતો . આ રેંટિયો એ ભાવિયુગના અમદાવાદને જ માત્ર નહીં પણ ભારતને અને જગતને એક મહાત્માની મહાન અને ભવ્ય ભેટ છે . આ રેંટિયો એ સત્ય અને અહિંસાની નૂતન સંસ્કૃતિનું પ્રતીક છે . આમ , ત્યારે અમદાવાદ એ ભૂત , વર્તમાન અને ભાવિનું સંગમસ્થાન હતું . એમાં યંત્ર અને મંત્રનો સંઘર્ષ હતો અને એની પર અને પાર કોઈ એક અભૂતપૂર્વ અને અદ્ભૂત તંત્ર — અર્થતંત્ર અને રાજ્યતંત્ર દ્વારા એ બંનેના સંવાદ – સમન્વયનું આહ્વાન હતું . નાનપણમાં મેં આ કોટનું ઉત્ખન્ન થતું જોયું છે . અમદાવાદની શેરીઓના રસ્તાઓ પર ધૂળ અને માટીને રસ્તાને પત્થર અને ડામર , એના રાજમાર્ગોની સડકો પર ઘોડાગાડીઓને સ્થાને બસ , મોટરો , ઘરોમાં દીવેલનાં કોડિયાં અને પોળોમાં થાંભલા પર કેરોસીનનાં કાચનાં ફાનસોને સ્થાને વીજળીના દીવા — ક્રમે ક્રમે આ પરિવર્તન થતું જોયું છે , અને એલિસપુલ પાસેની ગાંધીજીની દાંડીકૂચનું દૃશ્ય પણ જોયું છે . આ સંઘર્ષ અને સમન્વય એ મારા શૈશવનો અને મારી આજ લગીની અને હવે પછીની કવિતાનો , એના કટાક્ષ અને કારુણ્યનો , એની વક્રતા અને વેદનાનો , એક જ શબ્દમાં મારી સંવેદનાનો સંદર્ભ છે .’ (‘ કવિલોક ’ નવે – ડિસે . 1977)

વિશદતાથી મુદ્દાસર વાત કરવી એ ભગતસાહેબના ગદ્યનો સહુથી મોટો ગુણ છે . એ ગોળ ગોળ બોલતા કે લખતા નથી . એમને વિસ્તારનો બાધ નથી . પુનરુક્તિ કરીનેય એ કહેવાના . પોતે માનતા અને જાણતા હશે તે જ કહેવાના . દેખાડો નહીં કરે , કદી અકળ નહીં લાગે , એકમાત્ર એમનો ગુસ્સો અણધાર્યો હોય છે . હિંસક વાણીમાં વિદ્યુતવેગે બોલતા હોય છે ત્યારે ખાસ યાદ રાખવું પડે છે કે વિચારથી એ પરમ અહિંસક છે . એમની કવિતા ‘ લાવો તમારો હાથ મેળવીએ ’ યાદ હોય તોપણ ચાલે . ગેરસમજ ન થાય અને થશે તો એ જીરવી લેશે , ટેવ છે .

1997 માં ગૂર્જર દ્વારા પ્રકાશિત ‘ સ્વાધ્યાયલોક ’ ના આઠ ભાગ ગુજરાતી વિવેચન – સાહિત્યમાં ઉમેરાયા એ એક વિરલ સાહિત્ય ઘટના ગણાશે . કવિ અને કવિતા , અંગ્રેજી સાહિત્ય , યુરોપીય સાહિત્ય , અમેરિકન તથા અન્ય સાહિત્ય , ગુજરાતી સાહિત્ય પૂર્વાર્ધ અને ઉત્તરાર્ધ , બલવંતરાય , ન્હાનાલાલ , સુન્દરમ્ , ઉમાશંકર અને અંગત લેખો અહીં સંગ્રહીત થયા છે . વિશ્વસાહિત્યને અભિમુખ સહૃદય માટે વિવેચનની સૂકી સાબરમતી ગંગા બની રહે એમ છે .

પન્નાલાલ

કોઈ સુખી અને મનમોજી માણસ પોતાની જન્મતારીખ ઊજવે એટલી સ્વાભાવિકતાથી પન્નાલાલે પોતાની ષષ્ટિ ઊજવી હતી . શ્રી ઈશ્વર પેટલીકર અને મને એના મંત્રી થવાનો લાભ મળેલો . — આ મજાક નથી પણ હકીકત છે , એના સમર્થનમાં પન્નાલાલના જ શબ્દો નોંધવા ઠીક રહેશે .

“ ઉમાશંકરનું એક કાવ્ય છે : ‘ પોતાના લગ્ન માટે ઘર શણગારતી બાળા .’ આ કાવ્યમાં એમ છે કે એક અટૂલી છોકરી પોતાના લગ્નપ્રસંગે પોતે જ પોતાનું ઘર શણગારે છે ને પોતાના લગ્નનાં ગીત પણ પોતે જ ગાય છે એવી જ કંઈક પ્રવૃત્તિ મેં પણ મારી ષષ્ટિ માટે શરૂ શરૂમાં આદરી હતી .” ( આભાર , વીણેલી નવલિકાઓ , 1973)

આવું નિવેદન પન્નાલાલ જ કરી શકે . એવા ઘણા સજ્જનો હશે જેમણે પોતાની ષષ્ટિપૂર્તિનાં ચક્રો ગતિમાન કરીને અજાણ્યા થઈ જવાની હોંશિયારી કરી હશે . પન્નાલાલની હોંશિયારી એ કે જે જોઈતું હોય એ કહી દે . એમને થયું કે આપણે પણ થોડીક ચોપડીઓની વધુ નકલો છાપીને સસ્તા દરે વેચીએ . લોકો વાંચે ને એમાંથી બે પૈસા મળે તો પ્રકાશનનું કામ ચાલે . કદાચ શ્રી મહેન્દ્ર મેઘાણીની આપણો સાહિત્ય વારસોની યોજનાએ એમને પ્રેર્યા હશે . સારું થયું . એમને સફળતા મળી , એમને શુભેચ્છા .

વડાલી ગામે જ્ઞાતિજનોનો મેળાવડો હતો . ત્યાં પન્નાલાલ , અરવિંદ અને હું ગયેલા . ‘ આપણા લોકને ષષ્ટિ એટલે શું એનો ખ્યાલ નહીં હોય ’ એમ કહીને એમણે વ્યાખ્યાનનો આરંભ કર્યો હતો . બધાને રસ પડ્યો હતો . મેં જોયું છે કે વક્તા તરીકે પન્નાલાલ ક્યાંય કદી પાછા પડતા નથી . એ સુધારાની વાત કરતા નથી , અનુભવથી બોલે છે , હસાવે છે . શ્રોતાઓ શહેરના હોય કે ગામડા ગામના પણ સહુ રસથી બલ્કે વિશ્વાસથી સાંભળે . કોઈને ન સાંભળતા પન્નાલાલની નિખાલસતા સહુને ગમે . નિખાલસતા કુદરતી છે , એમના મોંનો એક નૈસર્ગિક ભાવ છે , ઉપરાંત અભિનય અને કોઠાસૂઝથી અસરકારક બનેલી છે એની કોઈને ખબર પડતી નથી તેથી લાભશંકર આદિ નવલેખકો પણ પન્નાલાલના વ્યક્તિત્વ અને લેખનના કાયમી પ્રશંસક છે .

સાહિત્ય પરિષદના 30 મા સંમેલનના સર્જન વિભાગના પ્રમુખ તરીકે એમણે વ્યાખ્યાનને અંતે સહેજ જુદા સંદર્ભમાં કહ્યું કે પન્નાલાલ એટલે ઘંટ માણસ અને વળી હવે તો અષ્ઠઘંટ પણ ખરો ! પોતાના આ લક્ષણને ઠસાવવા એ ઘણી વાર બાળપણનો એક કિસ્સો કહે છે . ગાડામાં ભારે ભીડ હતી ને બેસવાનું જરાય ઠેકાણું ન હતું . પોતે ઊલટી આવવાનો દેખાવ યોજીને કેવી આરામની જગા મેળવી હતી ! આવી થોડી ગમ્મતની વાતો પરથી પન્નાલાલ વિશે અભિપ્રાય બાંધવાની ઉતાવળ કરવા જેવી નથી . એ જ રીતે એમની કાયાની આજની આકૃતિ પરથી એમની કિશોર અવસ્થાના ‘ રંગરંગી વ્યક્તિત્વ ’ નો ખ્યાલ આવી શકે તેમ નથી . ઉમાશંકરે ‘ અલપ – ઝલપ ’ ની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે :

‘ શરીર નાનકડું હૃષ્ટપુષ્ટ ગોળમટોળ કહી શકાય એવું . લગભગ યુરોપીય લાગે એવો ગોરો — બલકે લાલ લાલ ચહેરો . ચૂંટી ખણો તો લોહી નીકળે . અવાજ ઊંડો , ઘેરો પણ સૌથી વિશેષ તો મીઠાશભર્યો — કહો કે ગળ્યો ગળ્યો . આંખમાં અચૂક વરતાતી ‘ હું સમજું છું બધું ’ એવી ચમક . મને સૌથી વધુ આકર્ષક વસ્તુ તે હતી એમની મોકળાશભરી વર્તણૂક . કશી રોકટોક અનુભવ્યા વગર બધી પરિસ્થિતિમાં એ એક જાતના આત્મવિશ્વાસ સાથે લીલાપૂર્વક વિચારતા .’

પન્નાલાલના ચકોરપણાની , સહજ મુત્સદ્દીગીરીની પણ એમના આ પંચવર્ષીય સહાધ્યાયીએ યાદ આપી છે : ‘ પોતે પહેલો નંબર રાખી શકે એટલા અભ્યાસીની શક્તિ નથી તો શા માટે બીજી રીતે પહેલો નંબર મેળવીને ઇર્ષા જગવવી ? એના કરતાં બીજા કોઈને પહેલો ગોઠવીને પોતે બીજા નંબરનું આસન સાચવી રાજા નહીં પણ રાજ્યપદે સ્થાપનાર ( કિંગમેકર ) તરીકેની પ્રતિષ્ઠા શા માટે ન મેળવવી ? આવી એમની પહોંચ હતી , સમજદારીની એમની કક્ષા જ જુદી હતી .’ ભણે સાથે પણ ઉમ્મરમાં ઉમાશંકર ઘણા નાના . પન્નાલાલે આઠ – દસ વર્ષ પાછળથી લખવું શરૂ કર્યું , પંચોતેરમી વર્ષગાંઠ પણ બે વર્ષ પછી ઊજવી તેથી છાપ એવી પડે કે ઉમ્મરમાં એ નાના હશે તેથી ઉમાશંકરે ખાસ ચોખવટ કરવી પડી છે કે ‘ નાનપણમાં હું એમનાથી નાનો હતો .’

સંગીત , પ્રેમની અનુભૂતિ , જીવનની અનુભવશાળાનું કપરું બલ્કે નિષ્ઠુર શિક્ષણ એમના સર્જક વ્યક્તિત્વને ઘડે છે . એ ગાંધીવાદની ભલે આડેધડ ઠેકડી ઉડાડે પણ અરવિંદ દર્શનમાં માને છે તેથી આદર્શોના વિરોધી છે એમ તો ન જ કહેવાય , પણ એ જાહેરમાં કહેવાના કે ભાવના અસત્ છે . ‘ કંકુ ’ વાર્તામાં રા . વિ . પાઠકને કંકુ અને શેઠના દૈહિક મિલનમાં ચારિત્ર્યની શિથિલતા દેખાઈ , તેથી છાપી નહીં . પણ પન્નાલાલે વાર્તામાં સહેજે ફેરફાર ન કર્યો . મન – શરીરના વાસ્તવની એમની પ્રતીતિ સાચી પડી અને ‘ કંકુ ’ પર ઊતરેલું ચલચિત્ર પુરસ્કૃત થયું . પન્નાલાલ ભારપૂર્વક કહેશે કે હું સાચો હતો . જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર મળતાં પ્રતિભાવ આપ્યો : ‘ હું ઉઘાડો પડી ગયો છું .’ આને વ્યાજસ્તુતિ માનીએ તો પણ ‘ જિંદગી સંજીવની ’ નામે સાત ભાગમાં લખેલી આત્મકથનાત્મક નવલકથામાં એમનો કથાનાયક જાણે કે કશો દાવો કરવા નહીં , એકરાર કરવા જ નીકળ્યો છે ! અને એમાંથી જ લાગણીનો પિંડ બંધાતો જાય છે . પોતે કથાના પાટે પાટે મનમાં ઊંડા ઊતરવા મથ્યા છે . ‘ મળેલા જીવ ’ માં કોઈ પણ પ્રકારની સભાનતા વગર ‘ વાસંતી જીવનનો અર્ક ’ આપી શક્યા એના મૂળમાં મનને તાગવાનો પ્રયત્ન રહેલો છે . પ્રેમનું નિરૂપણ ભલે રંગદર્શી હોય , કુંવારી ભાષામાં પ્રગટેલા ભાવાંકુરો વિરલ છે .

વતન માંડલી હવે રાજસ્થાનમાં ગણાય છે . પનાભાઈ ભણ્યા મેઘરજની શાળામાં , ઇડરના રાજકુમારે ગીત સાંભળી હુકમ છોડ્યો : ‘ ટાબરાને ઇડર બોર્ડિંગમાં ભેજ્યો જાય !’ ત્યાં આઠ ચોપડી ભણ્યા . પછી ગામમાં દુકાન કરી . ન ચાલી . ડુંગરપુર નજીક બોરીની ડિસ્ટિલરીમાં માસિક સાતના પગારે નોકરી કરી , પછી બારના પગારે વેયર હાઉસમાં મૅનેજર થયા . ‘ સાગવાડામાં કદી ગાવું નહીં ’ — એક વડીલે સલાહ આપેલી . ગામ રોમેન્ટિક ગણાતું તે પન્નાલાલ ત્યારે સુંદર યુવાન હતા . કપડાં પણ સારાં કરાવે .

વચ્ચે છ – આઠ માસ ગામ રહી , ખેતી કરી , ડુંગરપુરમાં વૉટર વર્કસમાં કામે જોડાયા . પાઈપ કાઢ્યા , આંટા પાડ્યા . પછી અમદાવાદ નોકરી લીધી . ઇલેક્ટ્રિસિટી કંપનીમાં ફરતી પાળીએ ઑઈલમેનનું કામ કરવાનું . ઘેર આવી શેઠના કુટુંબના પુરુષવર્ગનાં કપડાં ધોવાનાં , ઝાડું કાઢવાનું . શેઠાણી ન હોય ત્યારે રસોઈ પણ ખરી . દિવસના સોળ – સત્તર કલાક કામ . એ દરમિયાન ગીત ગણગણવાની આદત ટકી રહી હતી . રોટલો ગળે પડેલો હતો તેથી અસહકારની લડતને જલકમલવત્ જોઈ રહેલા .

ત્યાં 1936 ના નવેમ્બરની પહેલી તારીખ આવે છે . ગાંધીજીના પ્રમુખપદે મળેલી સાહિત્ય પરિષદમાં મુંબઈથી આવેલા ઉમાશંકર પ્રેમાભાઈ હૉલ પાસેની એટ હૉટલમાં ચા પીતાં પીતાં કહે : ‘ પન્નાલાલ , લખો તમે .’ ખરાખોટાની કેમ ખબર પડે ? તો ‘ આ રહ્યા સુન્દરમ્ અમદાવાદમાં .’ પરિષદના અધ્યક્ષીય પ્રવચનમાં ગાંધીજીએ શ્રમજીવી પણ માણી શકે એવા સર્જન પર ભાર મૂકેલો . અમદાવાદમાં કેવી સમાન્તર ઘટનાઓ બને છે ! પચીસ સો વર્ષની ભદ્ર – સંસ્કૃતિની સાહિત્યસાધના પછી ભારતમાં પન્નાલાલ જેવો એક શ્રમિક શબ્દસેવી બને છે !

સુન્દરમે પાઠકસાહેબનો ભેટો કરાવી આપ્યો . ‘ ફૂલછાબ ’ અને ‘ પ્રસ્થાન ’ માં વાર્તાઓનું પ્રકાશન . મેઘાણીએ મોકળે મને આવકાર્યા .

પાછા વતન ભણી . ‘ કમ ખાઈશું ને ખુશ રહીશું .’ ત્યાં મુંબઈથી ‘ મળેલા જીવ ’ નિમિત્તે ‘ ફિલ્મ સ્ટોરી રાઇટર ’ થવાનું આમંત્રણ મળે છે . જાય છે . આજના જગતના ‘ સ્વર્ગ ’ માં ચાર વર્ષ વીતે છે . ત્યાંથી એકવાર ગામ ગયેલા . ડુંગરપુર રાજ્યના દારૂ પીધેલા આઠદસ સિપાઈઓએ પન્નાલાલને ગાંધીવાદી માની લઈને બૂટથી મૂઢ માર મારેલો . સારવાર મળતાં બચી ગયેલા . પણ પછી ક્ષય થયો . એનાં મૂળિયાં નંખાઈ ગયાં . પહેલાં બે બાળક મરણ પામેલાં . એ કારણે પણ શૂન્યતા વ્યાપેલી . દેવું થયેલું . એ બધામાંથી બહાર આવવા ‘ ના છૂટકે ’ લખવા બેઠા . એ કથા અધૂરી મૂકી , અગાઉ બે વાર લખાયેલી ‘ માનવીની ભવાઈ ’ ત્રીજી વાર હાથ પર લીધી . પ્રકાશકને સોંપી . 1947 નું વર્ષ . ગામમાં નવા મકાનનું વાસ્તુ અને ક્ષયનો જીવલેણ હુમલો . હાડપિંજર જેવી હાલતમાં મુંબઈ ગુલાબદાસને ત્યાં પહોંચેલા . પ્રકાશક આર . આર . ના ભુરાભાઈ પહેલી નકલ આપી જાય છે . પન્નાલાલ એ નકલ જોઈ રહે છે . ‘ કૂવાવાળા ખેતરનો માળો સાંભરે છે , ઘર યાદ આવી જાય છે ને એક આછું ધ્રૂસકું નંખાઈ જાય છે …’

પંચગનીમાં નવેક માસ સારવાર . 1949 ના નવેમ્બરમાં પાંડીચેરી . શ્રી અરવિંદ અને માતાજીનાં દર્શન . પાછા વતન . બે વર્ષ પછી રોગ ફરીથી માથું ઊંચકે છે . સૌરાષ્ટ્રની જીંથરીની મહેતા હૉસ્પિટલમાં :

‘ બરાબર બેસતા વર્ષના સુપ્રભાતે હું તથા મને મૂકવા આવેલા ઉમાશંકર બેઉ જણ દવાખાનામાં પહોંચ્યા હતા ને નવા વર્ષના સૂર્યનાં દર્શન અમે બેઉએ દવાખાનાના પ્રાંગણમાંથી કર્યાં હતાં .’

વરસ દહાડે સાજા થતાં છસાત વર્ષથી થંભી ગયેલી લખવાની ક્રિયા શરૂ કરે છે . 1958 થી બાળકોના શિક્ષણ નિમિત્તે અમદાવાદ રહેવા આવે છે . લેખન ફરજિયાત બને છે . આજીવિકા માટે નિષ્ઠાથી લખે છે . પછી તો પ્રકાશન સંસ્થા પણ શરૂ કરે છે . લેખન – પ્રકાશનની આ સંસ્થા નેપથ્યે કેવો કરુણ ભવ્ય ભૂતકાળ પડેલો છે ! મિત્રોની મદદ સહેજે ઓછી ન હતી છતાં રાવજી જે જીવન જીરવી ન શક્યો એ પન્નાલાલ જીવ્યા છે ; જતનથી . મૂંગા પુરુષાર્થનું દૃષ્ટાંત બની શક્યા છે .

એ કહેતા કે મારી કલમને પ્રેમપદાર્થ વધારે ફાવે છે ને ભાવે પણ છે . એ માનતા છે કે વિવેચકોની સમજ અને જ્ઞાન સારા પ્રમાણમાં મર્યાદિત હોય છે . સાહિત્ય પદાર્થ પામવા માટે પથ્થર લઈને બદામ ભાંગવા બેસવું પડે એને બદલે સીધેસીધો આનંદ શો ખોટો ? જૂના પ્રવાહને માત્ર કથા કહીને ઉતારી પાડનાર સામે એમને વાંધો હતો : ‘ કથા તો માત્ર પાટા છે ને એની દ્વારા ગતિ કરતાં પાત્રો જ મુખ્ય બાબત છે .’ માનવીની ભવાઈમાં દુકાળની પરિસ્થિતિમાં કાળુ જુએ છે કે માનવી ભૂંડો નથી , ભૂખ ભૂંડી છે . ભૂખની આત્યંતિકતાએ એ માનવીય ગૌરવ કેવી સહજ રીતે સૂચવી રહે છે : ભૂખથી પણ ભૂંડી છે ભીખ .

આઠમા દાયકામાં એમણે મુખ્યત્વે પૌરાણિક નવલકથાઓ લખી છે . શિવ – પાર્વતીને તો એ ભારત સમગ્રમાં અપૂર્વ અને અનન્ય કહે છે . એમની આ જાહેરાતનો વિરોધ કરવાની હિંમત ચાલતી નથી કેમ કે એમની એક રાજકીય આગાહી ઘણા સાહિત્યકારોની ઇચ્છા વિરુદ્ધ સાચી પડી છે . પૌરાણિક કથાઓમાં યુગને અનુરૂપ અર્થઘટન કરવાને બદલે એ અસલને નિરૂપવામાં માનતા . મૂળના કથાનકો પરથી ભાવના ખંખેરી નાખવા માગતા . એમને ચમત્કારોનો લેશમાત્ર બાધ નહોતો , કેમ કે , ‘ એ યૌગિક શક્તિઓ હોય છે , આધ્યાત્મિક વાસ્તવિકતાઓ હોય છે .’ શ્રી અરવિંદનો યોગ એમને માટે પલાયન નથી . આપણું જીવન બે મૃત્યુઓ વચ્ચેના સમયગાળા જેવું છે . એને યોગ દ્વારા ઇચ્છા મુજબ લંવાબી શકાય એવી શ્રદ્ધાથી પન્નાલાલ આપણને સહુને અહંકેન્દ્રિત પુરુષાર્થવાદી કહીને પોતાને સમર્પણવાદી તરીકે ઓળખાવતા .

ડૉ. પ્રબોધ પંડિત

પંડિત કે . કા . શાસ્ત્રીની જીવનશૈલી પ્રાચીન ભારતીય , ભાયાણીસાહેબની આધુનિક ભારતીય અને ડૉ . પ્રબોધ પંડિતની આધુનિક પાશ્ચાત્ય એવું વિધાન થોડીક અતિશયોક્તિ સાથે પણ કરી શકાય . ભાષા અને જીવન બેઉને જોવાનો વૈજ્ઞાનિક અભિગમ શરૂશરૂમાં પંડિતસાહેબને કંઈક આત્યંતિક વલણ ધરાવતા વિદ્વાનની ખ્યાતિ અપાવતો રહ્યો . એમનું વ્યક્તિત્વ વિલક્ષણ કહેવાયું અને વિદ્વત્તા અસાધારણ .

ડૉ . પ્રબોધ પંડિત અકારણ કશુંય ન બોલે . કોઈના પર આક્ષેપ કરવા માટે એમની પાસે સમય ન હોય પણ પ્રશ્નનો ઉત્તર કે અભિપ્રાયનો પ્રતિભાવ જરૂર હોય . આમ અભિજાત અને ઔપચારિક પણ કશું ગોળગોળ નહીં . રોકડું પરખાવી દેવાનો અશિક્ષિતોનો દોષ તે પંડિતસાહેબના સંસ્કૃત વ્યક્તિત્વનો ગુણ . એમનાં વિદ્યાવ્યાસંગ અને સત્યનિષ્ઠા એવાં તો પ્રખર હતાં કે સહુના વિરોધીઓ પણ એમનો વિરોધ કરવામાં પોતાની પ્રતિષ્ઠા ખોવાનો ભય અનુભવતા .

ભાષાવિજ્ઞાન જેવા વિષયમાં બહુ વિદ્યાર્થીઓ હોય નહીં . દરેક વિદ્યાર્થીની તેજસ્વિતાનું પ્રમાણ પરખાઈ જાય . હિંદીના એક ખ્યાતનામ વિદ્વાને કહેલો પ્રસંગ છે : એક સુંદર કન્યાને બીજા પરીક્ષકે ઘણા વધારે માર્ક્સ આપેલા . એમ . એ . માં તો મોડરેટરની કાનૂની વ્યવસ્થા ન હોય પણ પંડિતસાહેબે માર્ક્સશીટ વાંચ્યા પછી ઉત્તરવહીઓ મંગાવી . વાંચી . પુનર્મૂલ્યાંકન કર્યું . વધારાનો ભાગ નીકળી ગયો . આમ તો એમણે જે કર્યું એ એમના અધિકારક્ષેત્રની બહારનું હતું . પણ કોઈ ચૂં તો કરે ! કાયદેસરની જોગવાઈઓનો દુરુપયોગ થતાં અટકાવવા એમના જેવી દૃઢ શક્તિ જોઈએ . નિર્ભય સક્રિયતા જોઈએ .

ભુવનેશ્વરની સમર ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાં ભોળાભાઈ ગયેલા . કહે : આખો મહિનો પંડિતસાહેબ ભાષાવિજ્ઞાનના વિદ્યાર્થીઓ સાથે રહ્યા , સાથે જમ્યા . અજાણ્યા માણસને એમના ખાનપાન વિશે વિચારતાં પાશ્ચાત્ય પાર્ટીઓના જ ભણકારા વાગે . પણ વિદ્યાર્થીઓને ખાતર પોતાનાં બધાં સુખસગવડ જતાં કરી શકતા . બલ્કે સહુની સાથે અગવડ વેઠતા . ભારતમાં ભાષાવિજ્ઞાનનું શિક્ષણ એમણે એક આંદોલન ચલાવવાની રીતે આપ્યું , લગભગ ઉનાળાની બધી જ રજાઓ આરામ કરવાને બદલે શિક્ષણમાં વાવી . નવા ગણિતની સમજ કેળવવામાં ડૉ . પી . સી . વૈદ્યે કંઈક આ પ્રકારની ભૂમિકા ભજવી હતી . દેશમાં એવા અન્ય વિદ્વાનો પણ હશે . પંડિતસાહેબ આપણી વિદ્વત્તાને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ ભણી વાળવામાં નિમિત્ત બન્યા અને ભાષાવિજ્ઞાનને ક્ષેત્રે ભારત વ્યાપી ‘ પ્રબોધકાળ ’ મૂકી ગયા . એમની ખ્યાતિ ભારત બહાર પણ હતી . એમાં ઓટ આવવાની શક્યતા ન હતી .

એમના લેખો અને પુસ્તકો ગુજરાતી , અંગ્રેજી અને હિન્દીમાં પ્રગટ થયેલાં છે . ‘ ગુજરાતી ભાષાનું ધ્વનિસ્વરૂપ અને ધ્વનિપરિવર્તન ’ એ 1966 માં પ્રગટ થયેલું એમનું પુસ્તક ભાષાવિજ્ઞાનની મહત્ત્વની કૃતિ છે . ‘ ભાષાવિજ્ઞાનના અર્વાચીન અભિગમો ’ એમનું બીજું પુસ્તક છે . પરિષદના સંશોધન વિભાગના પ્રમુખ તરીકે એમણે ‘ પહેલી ભાષા , બીજી ભાષા … અને ?’ એ નામે વ્યાખ્યાન આપેલું . ભાષાનો સૈદ્ધાન્તિક અભ્યાસ , બોલીવિજ્ઞાન અને ગુજરાતની બોલીઓનો અભ્યાસ , સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતનું જ્ઞાન , ભાષાશિક્ષણના પ્રશ્નો , અન્ય સામાજિક શાસ્ત્રોના સંદર્ભમાં ભાષાવિજ્ઞાનનું અધ્યયન , દ્વિભાષિતા , બહુભાષિતા , માતૃભાષા અને અન્ય ભાષાઓનું શિક્ષણ અને એના પ્રશ્નો જેવા મુદ્દાઓ પર પંડિતસાહેબનું કામ વિશેષ નોંધપાત્ર હતું .

અધ્યાપક થયા પછી ભાષાવિજ્ઞાનમાં કશુંક કામ કરવાના ખ્યાલથી હું એમનું માર્ગદર્શન લેવા ગયો . બ્લૂમફિલ્ડનું પુસ્તક ‘ લેંગ્વેજ ’ પકડાવ્યું , ત્યારે ભાષાવિજ્ઞાન તો ઘણું આગળ પહોંચી ગયું હતું પણ વિદ્યાર્થી શરૂઆતથી શરૂ કરે એમ એ ઇચ્છતા . વિદ્યાર્થી ખોટું શીખી બેઠો હોય તો પહેલાં સાફસૂફીનું કામ પણ એ જ કરતા . એક સંગીતકારનો દાખલો આપતા . ખ્યાતિ સાંભળીને એક ઉત્સાહી સંગીતરસિક એમની પાસે પહોંચ્યો . પોતાની યોગ્યતાનું વર્ણન કરીને એ શાંત થયો કે તુરત પેલા સંગીતકારે પૂછ્યું : કોઈની પાસે શીખીને આવ્યા છો ? વિદ્યાર્થીએ વિગતવાર જણાવ્યું . સંગીતકારે કહ્યું : તો બેવડી ફી થશે . પેલો વિદ્યાર્થી તો રાહતની ધારણા રાખતો હતો . શીખીને આવ્યો હતો ને ! અચંબો પામ્યો . કારણ પૂછ્યું . સંગીતકારે કહ્યું : પહેલાં તો તમે શીખ્યા છો એ ભૂલવવું પડશે . એમાં પણ મારી એટલી જ શક્તિઓ રોકાશે તેથી બેવડી ફી . પંડિતસાહેબ બેવડી ફી તો ન લેતા , વિદ્યાર્થીને જરૂર હોય તો આપે એવા હતા , પણ સમય જરૂર બેવડો માગતા .

ભાષાવિજ્ઞાનના નામે ગુજરાતીમાં કે અન્ય ભાષાઓમાં થયેલાં કાચાં કામોને એ નિષ્ઠુર રમૂજથી જોતા . સ્મિત ચાલે એમ હોય ત્યાં શબ્દ વાપરવાનું ટાળતા . ગુજરાત યુનિવર્સિટી પાસેનાં શિરીષ વૃક્ષો નીચે એમની સાથેની થોડીક વાતો દરમિયાનનું એ વિરલ સ્મિત આ ક્ષણે સાંભરી આવે છે .

એમનો જન્મ 1923 માં . 1950 માં એ પીએચ . ડી . ની પદવી લઈને ઇંગ્લેન્ડથી સ્વદેશ પાછા ફર્યા . 1975 સુધી એમની વિદ્યાસાધના અવિરત ચાલી . અમદાવાદ , પૂના , દિલ્લીને એમની સેવાઓ મળી . મુલાકાતી અધ્યાપક તરીકે વિદેશોમાં જવાનું પણ બનતું . એમના આ સ્વાધ્યાય અને અધ્યાપનના કાર્યને મૂલવતાં ડૉ . શાંતિભાઈ આચાર્ય લખે છે :

આ 26 વર્ષનો બરાબર અડધો ગાળો એટલે કે 13 વર્ષ તેમણે ગુજરાતને આપ્યાં છે . તે ગાળા દરમિયાન તેમના અભ્યાસનું કેન્દ્ર ઐતિહાસિક તુલનાત્મક ભાષાશાસ્ત્રનું ક્ષેત્ર રહ્યું છે અને સંશોધનનો વિષય પોતાની માતૃભાષા રહ્યો છે . તેમનો ભાષાવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ થાય છે તે ગાળા સુધી ગુજરાતમાં ડૉ . ટી . એન . દવે અને ડૉ . ભાયાણીના અપવાદે અટકળિયા વ્યુત્પત્તિઓનું ભારે જોર હતું . ધ્વનિનિયમોને આધીન વ્યુત્પત્તિનું ક્ષેત્ર હોય છે , તેવી સમજણ પ્રવર્તવાની હજી બાકી હતી . ટર્નરે એ ગાળામાં પણ જે કંઈ આપ્યું હતું તે મહાંશે ઝિલાયું ન હતું . તેમની પાસેથી તાલીમ મેળવીને આવેલા ડૉ . પંડિત પોતાના અભ્યાસલેખોમાં વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણીનું પ્રતિબિંબ પાડે છે . ( પૃ . 138, ડૉ . પ્રબોધ પંડિત )

1942 ની રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં ભાગ લેવા પ્રબોધભાઈએ કેવી કુનેહથી સંમતિ લીધી એ પ્રસંગ શાંતિભાઈએ નોંધ્યો છે : પ્રબોધભાઈએ ભણવાનું છોડી લડતમાં ઝંપલાવવાનું નક્કી કરી નાખ્યું . એક દિવસ ઘેર આવીને પંડિતજી ( પિતાશ્રી બેચરદાસજી ) ને કહે : ‘ શિર જાવે પણ આઝાદી ઘર આવે .’ એ જાણીતા થયેલા અને ખૂબ જ ગવાતા ગીતમાં કોના શિર મૂકવાની વાત છે ? પંડિતજી કહે : ‘ બધાંનાં .’ ‘ બધાંમાં આપણે પણ ખરાં ને ?’ પંડિતજી કહે ‘ હાસ્તો !’ ‘ તો પછી હું જેલમાં જાઉં ને ?’ ઘરમાં સોપો પડી ગયો . અહીં દાદીથી જોયું નહીં જાય તેમ માનીને પંડિતજીએ તેમને પૂના જઈને પકડાવાનું જણાવ્યું . પ્રબોધભાઈ પકડાયા તે આઘાત દાદીમાથી જીરવાયો નહીં ને એ બીમાર પડી એકવીસમે દિવસ અવસાન પામ્યાં .

ભાષાવિજ્ઞાનનો શુદ્ધ અભિગમ અને સાચા વિદ્યાર્થીને શોધી કાઢવાની ચીવટ એ બે લાક્ષણિકતાઓ સાથે ઉમાશંકર પ્રબોધભાઈની વ્યાપક સંસ્કારિતા અને મૈત્રીભાવનાને યાદ કરે છે : ‘ બીજા વિષયના અભ્યાસીઓ સાથે એમનો મૈત્રી સંબંધ ગાઢ હતો . અનેક વિદ્યા – વિષયોમાં જ નહીં , વ્યવહારની અનેક સામાજિક , આર્થિક , રાજકીય , સાંસ્કૃતિક જીવનની અનેક બાબતોમાં એ ઊંડો રસ લેતા … દિવાળી પછી સંગીતના કાર્યક્રમો હતા તેમાંથી સાંભળવા ન જઈ શકાય તે રેડિયો ઉપર તેઓ સાંભળતા અને શ્રી ધીરુબહેન અર્ધું સાંભળ્યા વગર સૂઈ ગયાં તો બીજે દિવસ કહે : ‘ તારે માટે એ ભાગ મેં ટેપ કરી રાખ્યો છે .’ કલા અને સાહિત્ય પ્રત્યેની પંડિતસાહેબની અભિરુચિ જાણીતી હતી . રમતોમાં પણ એટલી જ રુચિ . ટેનિસ – બેડમિન્ટનની સ્પર્ધામાં એક વાર એમણે લંડન સ્કૂલનું પ્રતિનિધિત્વ કરેલું . એટલું જ નહીં , પિંગપોંગની રમતમાં એમણે એકવાર હાથ પણ ભાંગ્યો હતો ! એક ‘ અણિશુદ્ધ વિદ્યાવ્યાસંગી ’ અણનમ ખેલાડી પણ હોય એવું ભાગ્યે જ બને . ગુજરાતી સાહિત્ય વિશે પણ તટસ્થ વિશ્લેષણ ધરાવતું વિવેચન થાય એમાં એમને રસ હતો . સર્જાતા સાહિત્ય વિશેનાં અવલોકનો વાંચતા . નીવડેલી કૃતિઓ વાંચતા . મૂળ તો એ સંસ્કૃતના અધ્યાપક હતા ને ! ટર્નર પાસે પીએચ . ડી . કર્યા પછી પેરિસ જઈ જ્યૂલ બ્લોક પાસે તાલીમ લીધી . એ માટે ફ્રેંચ પણ શીખ્યા ને એ જમાનામાં ભાષાવિજ્ઞાનનો પાયો પાકો કરવા માટે શક્ય હતો એ બધો સ્વાધ્યાય કર્યો . ભારતમાં આવીને પાછા કૉલેજમાં સામાન્ય અધ્યાપકની કામગીરી બજાવવાની હતી . ‘ શેકસ્પિયર આજીવિકા માટે અભિનેતાનું કામ કરે અને વિશ્વકવિની કામગીરી રાતઉજાગરો કરીને બજાવે .’ એ દૃષ્ટાંતથી ઉમાશંકરે પછી પોતાના સહકાર્યકર બનેલા આ વિદ્વાનની કામગીરીને યથાર્થ અંજલિ આપી છે . અવશ્ય , શેકસ્પિયરના ઉજાગરા સાથે સરખાવવા યોગ્ય એમની કામગીરી હતી . એનું વૈશ્વિક મહત્ત્વ નિર્વિવાદ છે .

પ્રતિભાશાળીઓ થોડાક વિલક્ષણ હોય એ માન્યતા ખોટી નહીં હોય . એવા ઘણા પ્રસંગો શાંતિભાઈએ નોંધ્યા છે જેમાં પંડિતસાહેબના અનોખા વ્યક્તિત્વની ઝાંખી થયા કરે : ચોથા ધોરણમાં હતા ત્યારે રમત કે ઝઘડામાં જમણા હાથે વાગ્યું . પરીક્ષા નજીક હતી . શું કરવું ? ડાબા હાથે લખવાની ટેવ પાડી ને પછી તો ડાબોડી બની ગયા .

ઘરમાં રાષ્ટ્રીય કેળવણીનું વાતાવરણ , તેથી પ્રબોધભાઈ શાળામાં ખાદીની ટોપી પહેરીને જતા . શિક્ષકે ખાદીની ટોપીની મના ફરમાવી . તો બસ , પ્રબોધભાઈએ નિશાળમાં જવાની જ ના પાડી દીધી . આ કારણે વળાથી અમરેલી જવાનું થયેલું .

1942 ના આંદોલનમાં એમના બે આગ્રહો હતા . જે કંઈ ભાંગફોડ કરવામાં આવે એમાં કંઈ જાનહાનિ થવી ન જોઈએ અને સત્તાધારીઓને અગાઉથી કહી દેવું જોઈએ કે અમે આમ કરવાના છીએ .

કોઈકને તદ્દન ગૌણ લાગે એવી એક વિગત અહીં નોંધવાનું મન થાય છે . પંડિતસાહેબ પાઈપ પીતા , સતત અને શાંતિથી . એ પાઈપ પીતા એ એમને બરોબર શોભતું . આપણી અને એમની નજરની વચ્ચે ધૂણી આવી ન જાય એ રીતે એમની પાઈપ કામ આપતી . એમની પાસે અનેક પાઈપ હતી . વિવિધ આકારની અને બધી જ સુંદર . એક નાનું સંગ્રહસ્થાન હતું . એમાંથી ઊભા થયેલા કલાગુણને કારણે આ વ્યસન પણ એમના વ્યક્તિત્વનું એક જમા પાસું લાગતું . કોઈ કહેતાં કોઈ વળગણ ન હતું એમને . એ ચોખલિયા ન હતા . મોટાં મૂલ્યો સાથે એમનો તાર સંધાયેલો હતો .

આ ક્ષણે યાદ આવે છે કે 1971 માં દિલ્લીમાં નેશનલ બુક ટ્રસ્ટના ભારતીય લેખક – મિલનમાં હું કવિતા વાંચવાનો હતો તે સભામાં પંડિતસાહેબને પાઈપ સાથે જોયેલા . શક્ય છે સંદર્ભ આઘોપાછો થતો હોય પણ મેં છેલ્લે એમને જોયેલા તે ભગવાન બાલમુકુન્દના મુખમાંના અંગૂઠાનું સાદૃશ્ય ધરાવતી પાઈપ સાથે જ . સ્મરણમાં તો એ સ્વરૂપે જ એ દેખાય છે .

ટર્નરસાહેબે પોતાના બાગમાં ઉગાડેલી તમાકુ વિશે ચરોતરમાં વપરાતી પરિભાષામાં પંડિતસાહેબને વિલાયતથી પત્ર લખેલો . સાહેબ , શિષ્યો અને સ્નેહીઓને એ પત્ર વિશે નિરાંતે વાત કરતા . એથી મારા મનમાં એમ ઠસી ગયેલું કે પંડિતસાહેબે દિલ્હીમાં તમાકુ વાવેલી . તમાકુ વાવવાથી ત્યાંની જમીન નહીં સુધરે એની પણ એમને ખબર હોવી જોઈએ . ખેર , મારી ધારણા ખોટી પડી . ખાતરી કરવા ગયો તો શાંતિભાઈએ કહ્યું કે તમાકુ વાવવા સુધી એ આગળ વધ્યા ન હતા .

તથ્ય ગમે તે હોય , સત્ય એ છે કે પંડિતસાહેબ તમાકુ વાવી બેઠા હોત એવો ગાઢ અને ઉમદા એમનો પાઈપપ્રેમ હતો . પણ કમાલ ! એમણે એક ક્ષણે નિર્ણય કર્યો અને ધૂમ્રપાન જ સદંતર છોડી દીધું ! કોઈક ખોટા પુરવાર થયેલા ધ્વનિનિયમની જેમ બધી પાઈપ પછી એમને માટે માત્ર ઐતિહાસિક મહત્ત્વની રહી ગઈ .

વર્ણનાત્મક ભાષાવિજ્ઞાનના એ પ્રખર પુરસ્કર્તા હતા . પણ ચોમ્સ્કીએ વાક્ય પર ભાર મૂક્યો અને એમનું ધ્યાન જવામાં વિલંબ ન થયો . એ તબક્કે શક્ય હતું એટલું કામ એમણે એ વિષયમાં પણ કર્યું . પૂર્વે જ્યારે ધ્વનિવિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળાઓ કે અદ્યતન સાધન – સામગ્રી સુલભ ન હતી ત્યારે એમના પોતાના શ્રુતિતંત્રે વિરલ સૂક્ષ્મતા અને ક્ષમતા દાખવેલી . અનુગામી વિદ્વાનોએ એ વિશે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું છે . ગજું જ ઘણું મોટું .

આઝાદી પછી પંડિતસાહેબ અધ્યાપક તરીકે કૉલેજ કે યુનિવર્સિટીઓનાં સત્તામંડળોથી અલિપ્ત રહી , ક્યારેક એમની ઉપેક્ષા કરી જે આત્મગૌરવથી અધ્યયન – અધ્યાપનનું કામ કરતા રહેલા છે એની ભૂમિકા ઉપર નોંધેલા એમના ઉછેરકાળના પ્રસંગોમાં પણ જોઈ શકાય . કોઈ પણ ક્ષેત્ર કે કક્ષાએ અર્ધદગ્ધ માણસે આસન જમાવ્યું હોય તો એને પંડિતસાહેબનો સદ્ભાવ કદાપિ ન સાંપડે . એવી જીવદયા એમનામાં ન હતી . પ્રાચ્યવિદ્યાનાં સંમેલનોમાં પણ કોઈ કાચો વિદ્વાન આવી ચડ્યો હોય તો એ પંડિતસાહેબની નિર્મમ નજરે ચડ્યા વિના રહે નહીં . ‘ વેદ વિભાગના પ્રમુખનું ભાષણ શોરબકોરને કારણે સાંભળી શકાયું નહીં . પણ જે થોડું સંભળાયું , તેથી બાકીનું ન સંભળાયું તેનો શોક નથી .’ — આવા નર્મ – મર્મ સાથે એ માત્ર મુદ્દાને લક્ષમાં રાખીને વાત કરતા જાય . માત્ર નિષ્ણાતની અને નિષ્ણાતની જ અદબ રાખે . એ જ રીતે ભાષાવિજ્ઞાનના સંશોધન કાર્યમાં વિદ્યાર્થી તરીકે પસંદગી કરવામાં સહેજે ઉદાર ન થાય . ‘ ભાષાવિજ્ઞાનમાં વિદ્યાર્થી રસ લેતો થાય એ માટે તેમની ખૂબ જ કાળજી , પણ રસના આભાસને તેમની આંખ તરત પામી જાય . અને પામી ગયા બાદ તે જ ક્ષણે ચાળી કાઢે !’ આ ચાળણી પછી પણ એમને સાતમા દાયકાના આરંભે શાંતિભાઈ આચાર્ય , દયાશંકર જોશી , મૃદુલા એડનવાલા અને યોગેન્દ્ર વ્યાસ જેવા તેજસ્વી અને સન્નનિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ મળ્યા . પૂના અને દિલ્લીએ પણ એમને કેટલાક સાચા શિષ્યો આપ્યા છે એનો નિર્દેશ હિન્દી – અંગ્રેજીમાં પ્રગટ થયેલી એમની અવસાનનોંધ પરથી મળી રહેતો હતો . આ બધામાંથી એક બીજા પ્રબોધભાઈ પાકે તોપણ ભારતમાં આધુનિક ભાષાવિજ્ઞાનનું સ્વતંત્ર ખેડાણ શક્ય બને . એમનાથી આરંભાયેલું કામ એક ઉપલબ્ધિ બને . એકવાર પ્રબોધભાઈએ ચોમ્સ્કીને આઈન્સ્ટાઈન તરીકે ઓળખાવ્યા હતા . ભારતમાં પ્રબોધભાઈને ઓળખાવવા કોને યાદ કરીશું ? ભાયાણીસાહેબને પૂછવું પડે .

પ્રવીણ જોષી

1977 ના સપ્ટેમ્બરમાં , રંગભૂમિ અને નાટક વિશે એસ . એન . ડી . ટી . યુનિવર્સિટી , મુંબઈ દ્વારા યોજાયેલ પરિસંવાદમાં , પોતાના વક્તવ્યનું સમાપન પ્રવીણભાઈએ આ શબ્દોમાં કરેલું :

‘ બહુ નિખાલસતાથી કહું તો જેમ દરેક આદમી પોતાની જિંદગી છુપાવવા , પોતાની શૈલીએ – ઢબે બનાવેલો એક બુરખો રાખતો હોય છે તેમ નાટક મારા જીવન પરનો એક બુરખો છે . મારું જીવન સામાન્ય માણસથી જુદું નથી પણ મારો આ બુરખો બીજાઓના બુરખાથી જુદો પડે છે — કારણ કે હવે જો ઉઝરડા પડે , કાપા પડે — મારો બુરખો એ ઝીલી લે છે અને હવે જીવતરના ગમા – અણગમા , સફળતા – નિષ્ફળતા , નિરાશા , કરુણા , આશા , અપેક્ષા , મંથન અને મૈથુન બધું નાટકમાં ઓગળી ગયું છે . જીવનનો બોજ પેલા ઝિંદાદિલ નાટકિયા બુરખાએ ઉપાડી લીધો છે અને હવે ખુદ બુરખો પોતે ભૂલી ગયો છે કે એ બુરખો છે કે મારું મોઢું છે .’ ( ગ્રંથ , નવેમ્બર , 1977)

બુરખાના રૂપક દ્વારા એક દિગ્દર્શક – અભિનેતાએ 44 વર્ષની ઉંમરે પોતાના કાર્ય અને જીવનનો અભેદ સૂચવ્યો છે . જીવન અને કાર્ય સહેજે જુદાં ન રહ્યાં , કાર્યમાં જ જીવન વ્યાપી ગયું . નાટક રગરગમાં પ્રસરી ગયું . રંગભૂમિ પ્રવીણની કાયા બની રહી , અભિનય જીવનધર્મ . એક માધ્યમ તરીકે ફિલ્મમાં રસ જરૂર લીધો પણ એના પ્રલોભને રંગભૂમિ છોડી નહીં . વિચ્છેદ શક્ય ન હતો . ગુજરાતી રંગભૂમિની છેલ્લી પચીસીને પ્રવીણભાઈએ પોતાનું ઉત્તમ અર્પણ કર્યું . એટલે 44 નાટકોમાં અભિનય કર્યો અને 33 નાટકોનું દિગ્દર્શન કર્યું . ગુજરાતી તખ્તાને એક અખંડ કલ્પનરૂપે ઘડ્યો અને પોતે ઘડાયા . રંગમંચ પર એક જીવંત ચુસ્તી આવી . મિનિટોનો જ નહીં , સેકંડોનો હિસાબ રાખવો એમણે શરૂ કર્યો . પ્રત્યેક સેકંડ સાર્થક નીવડવી જોઈએ પ્રેક્ષકની સામે . અહીં એચ . કે . કૉલેજના લલિત કલા મંડળમાં કશુંક તૈયાર કર્યું હોય તો એ આવતા ને માર્ગદર્શન આપતા . પૂર્વપ્રયોગ જોઈને એક વાર એક અભિનેત્રીની મુદ્રામાં થતી ઉતાવળ જોઈ કહે : ભાવ રજિસ્ટર્ડ થતો નથી . આ રજિસ્ટ્રેશન એમને મન મહત્ત્વનું હતું . પ્રકાશ હોય , સંગીત હોય , અભિનેત્રીએ છટાદાર મુદ્રા ધારણ કરી હોય પણ મંચ પર એ માનવભાવ મુદ્રિત ન કરી શકે તો શા ખપનું ? પ્રવીણભાઈ અભિનેતા તરીકે તખ્તા પર મનોભાવોના શિલ્પીનું કામ કરતા અને દિગ્દર્શક તરીકે માનવજીવનના સ્થપતિનું કાર્ય કરતા . એ સ્મિત અને તેજ બંને પ્રગટાવી શકતા . સિતાંશુએ સાચું જ કહ્યું છે : ‘ હોઠખૂણે સ્મિત , નેત્રખૂણે વીજ , રંગ – રાજવી પ્રવીણ રે .’ રંગ દેવતાના એ પરમ ઉપાસકને રંગ – રાજવી કહેવામાં સહેજે અતિશયોક્તિ નથી . એણે પોતાનું જીવન સર્વસ્વ અર્પણ કર્યું હતું . મંચ પરથી વિદ્યુતવેગી પ્રસ્થાન જેવી જ એમણે વિદાય લીધી : ‘ અરે મસ્તક ફોડી પેટાવ્યું તેં લાલ રંગનું પરોઢે રે !’ આ કથન છેલ્લી ક્ષણ માટે તેટલું છેલ્લી પચીસી માટે પણ સાચું છે . જેમણે એમની સાથે કામ કર્યું છે એ જાણે છે કે પ્રવીણભાઈ કશુંય સહેલાઈથી લેતા નહીં . ક્યારેક તો સહુને લાગે કે આ અંશ તૈયાર થઈ ગયો છે પણ એમની દૃષ્ટિએ માત્ર આરંભ હોય . આવી એક ઘટનાના સાક્ષી બનવાનું થયેલું .

આઈ . એન . ટી . એ નાટકકાર ચં . ચી . ના અમૃતપર્વની ઉજવણી નિમિત્તે નાટક જેવું કશુંક લખવા સૂચવ્યું અને મેં સાત દૃશ્યો લખ્યાં . જેમાં ચં . ચી . નિમિત્તે લેખકના એકાંકી જીવનની વેદના વ્યક્ત થાય . એમ હતું કે વચ્ચે કાવ્યપંક્તિઓ મૂકીશું . પ્રવીણભાઈને એ મંજૂર ન હતું . સાત અલગ અલગ દૃશ્યોને એક અખંડ રચનામાં સંકલિત કરવા એમણે એક નહીં ત્રણ – ચાર વિકલ્પો સૂચવ્યા હતા . એમની એ વિરલ નમ્રતા હતી કે સૂચન કરવાનું હોય , લેખક પર ઉપકાર કરવાનો હોય ત્યારે એ સામે ચાલીને જતા . ‘ ત્રીજો પુરુષ ’ એ મર્યાદિત હેતુઓ માટે રચાયેલી નાની રચના છે , પણ એમાં એમનો ફાળો મોટો છે . એનું રીહર્સલ ચાલે . અમે ‘ ધરા ગુર્જરી ’ નાં ચાર દૃશ્યોનું રીહર્સલ કરીને બેઠેલાં , પ્રવીણભાઈનું દિગ્દર્શન જોવા . એક દૃશ્યમાં સિદ્ધાર્થ રાંદેરિયા , પરેશ રાવળ અને સરિતાબહેન . પુરુષ એક તરીકે સિદ્ધાર્થ બેઉ હાથમાં બે કોરડા લઈને પ્રવેશે , પુરુષ બે અને સ્ત્રીને એ કહે કે લો મને મારો . બંને એ કોરડાઓના છેડા પકડે ત્યાં સુધી તો મૂળમાં હતું . પ્રવીણભાઈને સૂઝ્યું કે બંને જણ છેડા પકડી ક્રોસ કર્યા વિના પરસ્પર જગા બદલે . પ્રવીણભાઈએ આ ક્રિયા કલ્પનામાં જોઈ લીધી હતી . સૂચનાઓ આપ્યા કરે . કોરડાના છેડા પકડી એકમેકને ક્રોસ કર્યા વિના કેવી રીતે સામે જવાય ? સરિતાબહેન તો કંટાળીને બેસી પણ ગયાં . એથી દિગ્દર્શન અટક્યું નહીં . એ દૃશ્ય પ્રવીણભાઈની કલ્પના મુજબ થઈને જ રહ્યું . અને એમ થતાં એ પ્રભાવક નીવડ્યું . કેમ કે એથી ભાવ ક્રિયામાં પલટાયો ને ક્રિયાને રૂપ મળ્યું .

એક ઉત્તમ દિગ્દર્શક પાસે હોવાં જોઈએ તે કલ્પકતા અને પરિકલ્પના પ્રવીણભાઈમાં હતાં . છપાયેલાં ગુજરાતી નાટકો વિશે વાત નીકળે ત્યારે એમની સૂઝ – સમજનો ખ્યાલ આવતો . અહીં જેમ જસવંતભાઈને વાંચવાની ટેવ તેમ મુંબઈના દિગ્દર્શકોમાં કાંતિભાઈ અને પ્રવીણભાઈ વાંચે , પોતાના આગવા દૃષ્ટિબિંદુથી વાત કરી શકે . લેખકે આખું મકાન ચણ્યું હોય અને એ પણ ત્રણ મજલાનું પણ સીડી મૂકવાનું જ ભૂલી ગયો હોય . પ્રવીણભાઈ સહુથી પહેલાં પ્રેક્ષક માટે આવી સીડી શોધે . પછી નાના નાના સ્પર્શથી તમામ ક્ષતિઓ દૂર કરે . એ સંરચના અને બહિરંગ ભાત — સ્ટ્રક્ચર અને ટેક્ષચર બેઉના આગ્રહી . આગ્રહો છોડીને મૈત્રીધર્મ બજાવવા એમણે એકેય નાટક હાથમાં લીધું ન હતું . અને જે લીધું એના પર સતત સખત કામ કર્યું . ‘ કેમ મકનજી ક્યાં ચાલ્યા ? અમે અમથાભાઈને ત્યાં ચાલ્યા .’ એ સિતાંશુના નાટક પર એમનું કામ ચાલતું હતું તે દરમિયાન એક અઠવાડિયું દિલ્લી આવેલા , ટેપરેકોર્ડર વગેરે સરંજામ લઈને . લેખકને દિગ્દર્શકની નજરે નાટક જોતો કરવાની એમનામાં આવડત હતી . એમણે કહ્યું છે :

‘ મારું દિગ્દર્શક તરીકેનું કાર્ય નાટ્યકાર અને પ્રેક્ષક વચ્ચે એક ખેપિયા જેવું , એક સેતુ જેવું કે ઇન્ટરપ્રીટર જેવું બની રહે છે . નાટ્યકાર નાટક લખે છે ત્યારે એ હજારો પ્રેક્ષકોને યાદ રાખી નથી લખતો હોતો . કદાચ એક પ્રેક્ષક મનમાં હોય પરંતુ જ્યારે નાટક દિગ્દર્શકના હાથમાં આવે ત્યારે એનું કામ વિશેષ કપરું , કઠણ બને છે . કારણ , એણે એ નાટ્યગૃહની છેલ્લી હરોળ સુધી પહોંચાડવાનું છે .’ ( ગ્રંથ , નવેમ્બર 1977)

છેલ્લી હરોળમાં બેઠેલો પ્રેક્ષક ‘ ત્રાહિત વ્યક્તિ ’ જેવો હોય છે . એને નાટકમાં ઓતપ્રોત કરવાનો હોય છે . એમણે ભજવેલાં નાટકોમાં વિષયવસ્તુ અને સ્વરૂપનું વૈવિધ્ય જોવા મળે છે તે આકસ્મિક નથી . એમની પસંદગીનું પરિણામ છે . એ બુદ્ધિજીવી હતા , તખ્તા પર અંધશ્રદ્ધાઓ પોષનારાઓ સામે એમને ચીડ હતી . એ દેવદેવીઓમાં શ્રદ્ધા રાખવાને બદલે માનવસંબંધનું નાટક આપવા માગતા હતા . સ્ત્રી – પુરુષ સંબંધને એક નગરવાસીની દૃષ્ટિએ જોવા – સમજવા એ ગંભીર પ્રયત્ન કરતા . નાટક સાથે સંસ્થાની આર્થિક જવાબદારી સંકળાયેલી છે એ સ્વીકારતાં એમને સંકોચ નહોતો થતો . એમણે કહ્યું છે કે ‘ પાંચપચીસ ’ નિમંત્રિતો વચ્ચે એક પ્રયોગ કરી રંગભૂમિ પર ઉપકારનો બોજ ચઢાવનાર દિગ્દર્શક હું નથી કે ગમે તેવાં મૌલિક નાટકો ભજવી મૌલિક લેખકોનો ઝંડો ઊંચકનાર પણ નથી .’ અલબત્ત , એમને ગુજરાતી નાટક ભજવવાના ઓરતા હતા . એટલું જ નહીં , પ્રોસિનિયમ આર્ચ પ્રકારનાં થિયેટરોની બહાર પ્રેક્ષકોની અંતરંગ જઈને નાટક ભજવવાના પણ મનસૂબા હતા . ‘ કેમ મકનજી ’ તેમ જ ‘ અમીના અને એનો જમાનો ’ જેવાં નાટકો હાથમાં હતાં ત્યારે જ એ ચાલ્યા ગયા . અવસાનના ચારેક દિવસ પહેલાં ગુજરાતી રંગભૂમિ વિશે બોલવા એ અમદાવાદ આવેલા . એમને સ્ટેશન પર મૂકવા જતાં રસ્તામાં નવાં નાટકોની વાતો થયેલી . આ બાંધેલાં થિયેટરોની બહાર ભજવવા યોગ્ય જગાઓ વિશે એમણે ક્ષેમુભાઈને પૂછી રાખેલું . એમને એવી આકાંક્ષા પણ હતી કે દિગ્દર્શક થિયેટર નામના સરકસનો રીંગ લીડર મટીને શુદ્ધ સર્જક બને . નટ કોઈ કેરીકેચર ન બને પણ ખુદ બને , માણસ માણસ વચ્ચે , માણસ ને જિંદગી વચ્ચે , માણસ ને ઘટના વચ્ચે , માણસને તત્ત્વ વચ્ચે જે તકરાર છે એને શોધવા ને એમાંથી બહાર લાવવા પ્રયત્ન કરે . ગુજરાતી પ્રેક્ષક માત્ર મનોરંજન માટે નહીં પણ અનુભવ માટે ઉત્સુક બને એ દિવસની એ રાહ જોતા હતા . પણ બાબુભાઈએ નોંધ્યું છે તેમ પ્રવીણભાઈ દાવા સાથે કહેતા હતા કે ભજવવા લાયક મૌલિક ન ભજવાયું હોય એના દાખલા મારી પાસે લાવો . પ્રયોગ એટલે શું એની એમને ખબર હતી . બ્રિટનમાં તાલીમ લીધી હતી અને પશ્ચિમની રંગભૂમિ જોઈ હતી . નાટકને નખશિખ સુબદ્ધ અને સુરેખ જોવાનો આદર્શ એમને પશ્ચિમમાંથી મળ્યો હતો . જૂની રંગભૂમિએ તો એમને કશું આપ્યું ન હતું . સ્વાનુભવ અને સ્વાશ્રયે કરીને એમણે આઈ . એન . ટી . ને એક દિગ્દર્શક આપ્યો . દામુભાઈની વ્યથા સમજી શકાય એવી છે . પૂરાં પચીસ વર્ષે એક પ્રવીણ મળ્યો , હવે બીજો પ્રવીણ ક્યાંથી લાવું ?

પ્રવીણભાઈ સારા વક્તા હતા . બધા અભિનેતા સારા વક્તા હોતા નથી પણ પ્રવીણભાઈ અભ્યાસી હતા . જીવનમાં સ્થિર થવાનાં વર્ષોમાં એ પત્રકાર રહી ચૂક્યા છે . આર્થર મિલરના ‘ ઑલ માય સન્સ ’ નું એમનું રૂપાન્તર ‘ કોઈનો લાડકવાયો ’ તો જાણીતું પણ છે . શબ્દોનો ઉપયોગ કરી જાણતા . કોને કયા શબ્દનું વળગણ છે એ તુરત પકડી પાડતા . એકવાર લખે : લાભશંકરની જેમ સખત રીતે કહું તો ગુજરાત સરકાર નાટકની ગાય દોહીને ફિલ્મની બકરીને પાય છે . આવા ને આનાથી સારા અલંકારો પણ એ કરી જાણતા . તારક મહેતાએ સંદર્ભ આપીને કહ્યું છે કે અન્ય દિગ્દર્શકો ફક્ત ચોટદાર સંવાદોથી સંતોષ માનતા હતા જ્યારે પ્રવીણ શબ્દેશબ્દની વ્યંજનાને પકડતો . નાટકની શરૂઆતમાં એ જાહેરાત કરે એ સાંભળવું સહુને ગમતું . લખવાના મનસૂબા સેવેલા . કાવ્યાત્મક વાક્યો લખ્યાં છે , કહ્યાં છે . પસંદ કરેલા નાટકનું જાતે રૂપાન્તર કરવું એ તો રમત વાત હતી પણ કદાચ બાબુભાઈની દલીલ સાચી છે . નાટકના સર્વેસર્વા થવાને બદલે કોઈને સાથે રાખવાનું , જશમાં બીજાને હિસ્સો આપવાનું એમને ગમતું . પણ હા , કોઈનું આક્રમણ સહન ન થતું , ભય પમાડીને કોઈ કામ કઢાવી જાય એ શક્ય ન હતું . બીજાને ખુશ કરવા એ કદી નમ્ર ન થતા . એ પોતાના રાગદ્વેષ છુપાવતા નહીં . જેની ઉપેક્ષા કરવાથી ચાલે એનો સ્પષ્ટ વિરોધ કરતા . જેની સાથે મનમેળ ન હોય એની સાથે એ સન્માન લેવા પણ ન જતા . આપ બળે આગળ આવેલા એક તેજસ્વી યુવાનને હોઈ શકે એવું સોહામણું અભિમાન વસતું એમની આંખોમાં , અવાજમાં , ગતિમાં . પ્રેક્ષકો આ કારણે પણ એમને ચાહતા અને તેથી તોફાનની ઇચ્છાથી આવેલા ઇતરજનો એમનાથી ડરતા . એવા બે પ્રસંગો યાદ છે જ્યારે એમણે અભિનયની લક્ષ્મણરેખા ઓળંગીને પ્રેક્ષાગાર સામે ભ્રમર ઊંચકી હોય . એક પલકારે એમને વિજય મળતો , ને પાછા તત્ક્ષણ ભાવાનુપ્રવેશ કરી સમગ્ર નાટ્યકલ્પનનું અંગ બની જતા . એ પોતે મંચ પર હોય ત્યારે બધું પોતાના આધિપત્યમાં રહેવું જોઈએ એમ માનીને ચાલતા . એ શક્ય બનતું કેમ કે એ માત્ર દિગ્દર્શક ન હતા , અભિનેતા પણ હતા . દિગ્દર્શક તરીકે એ અલબત્ત મોટા હતા પણ અભિનેતા તરીકે એમને વ્યાપક લોકચાહના મળી . એટલે સુધી કે અનુગામી પેઢીના કેટલાય નટો આરંભે એમનું અનુકરણ કરતા દેખાય છે .

નાટક તૈયાર કર્યું હોય ત્યારે તો સમય , મુદ્રા અને મંચની જગા બધું નિયત હોય છતાં કેટલાંક નાટકોમાં ક્યારેક એ ઇમ્પ્રોવાઈઝ કરતા . સામે સરિતાબહેન અને અરવિંદ હોય ત્યારે એ નિશ્ચિંતપણે છૂટ લઈને એક શબ્દના વિકલ્પે બીજો શબ્દ મૂકી શકતા . પ્રેક્ષકોને એમની આ હરકતનો ખ્યાલ ન આવતો કારણ કે વાણીનો લય ખોડંગાતો નહીં અને ક્રિયા અવિરત ચાલતી . એ સર્જકતાનું લક્ષણ હતું . ગુજરાતી રંગભૂમિ પર આવા દિગ્દર્શક અને અભિનેતા — સવ્યસાચી કલાકારો થાય છે અને થશે પણ એમને સહુને પૂછશો તો આ પ્રવીણભાઈને સવિશેષ આદરથી યાદ કરશે . એક સવેતન કલાકાર અને વ્યાવસાયિક દિગ્દર્શક થવા માટે કેવી મોટી સાધના કરવી પડે છે એનું એ દૃષ્ટાંત હતા .

એમનું ગૃહજીવન એ પણ માત્ર અંગત જીવન ન હતું . કલાકારો અને લેખકો એમને ત્યાં આવકાર પામતા . મિત્રોને પોતાને ત્યાં બોલાવવાનો એમને અને સરિતાબહેનને ભારે શોખ . એવા કોઈ પ્રસંગે જૂની રંગભૂમિની વાત નીકળે તો સરિતાબહેન ખીલી ઊઠે . ગીતો ગાય . કિશોરાવસ્થામાં એમણે જૂની રંગભૂમિના ઉત્તમ નટો સાથે કામ કરેલું છે . સંસ્મરણો કહે અને ગાય . પ્રવીણભાઈ પણ એ જમાનાના અદાકારોની ખેલદિલીના ભારે પ્રશંસક . સ્પર્ધા જીવલેણ કરે પણ માણસ તરીકે ઊણા ન ઊતરે . પ્રવીણભાઈને પણ એવું ખરું કે સમકાલીનોમાં પોતે ચડિયાતા હોય , કહેવાય . દામુભાઈ કોઈ બીજી સંસ્થાનું નાટક જોઈ આવે પછી અભિપ્રાય સાંભળીને પ્રવીણભાઈ કહે : સવા રૂપિયો પગાર વધારશો ને ? આ બહાને એ કબૂલ કરાવે કે કોણ ઉત્તમ છે . ઉત્તમતાની સભાનતા સાથે એ ઘણા પાસેથી કામ લે . તારક કહે છે તેમ ‘ વ્હાલથી વર્તે પણ કોઈ વાંકું ચાલે તો વીફરે . ડંખ બિલકુલ નહિ પણ ફૂંફાડો ખરો , ઘમંડ નહિ પણ રુઆબ તો ખરો જ .’ અમદાવાદમાં ઊછરેલા ઉત્પલે મુંબઈમાં જતાં જ નાટકોમાં એક અભ્યાસીની હેસિયતથી રસ લેવા માંડ્યો . પ્રવીણ જતાં એને થયું કે ગુજરાતી રંગભૂમિ પર શૂન્યાવકાશ સર્જાયો છે :

‘ કલાકારો , પ્રેક્ષકો , વિવેચકો કે વ્યવસ્થાપકો સૌનું કેન્દ્ર પ્રવીણ હતો . પછી ભલે કોઈકના પ્રેમનું તો કોઈકના રોષનું , કોઈકની સફળતાનું તો કોઈકની નિષ્ફળતાનું , કોઈકની ઇર્ષ્યાનું તો કોઈકના વિદ્રોહનું , કોઈકની આજીવિકાનું તો કોઈકની બેકારીનું હોય પણ કેન્દ્રમાં પ્રવીણ જ રહ્યો , કેટલાકે તેનું અનુકરણ કર્યું તો એવા પણ છે જેમણે ઇમેજ તોડવાના વ્યવસ્થિત પ્રયત્નો કર્યા . સહકાર પણ તેનો જ લેવાતો અને હરીફાઈ પણ તેની સામે જ મંડાતી . દોસ્તી પણ તેણે જ બાંધી અને દુશ્મનીનું કારણ પણ તે જ રહ્યો . રંગભૂમિ સાથે પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ કોઈ પણ રીતે સંકળાયેલા પ્રવીણની સાથે કે સામે સંકળાયેલા હતા .’ ( પૃ . 9, સ્મરણિકા , 1980)

એમના સમકાલીનો એક ખેલદિલ અને જીવનતત્ત્વથી ભરપૂર માણસ તરીકે એમને યાદ કરશે . એ રાગદ્વેષ છુપાવતા નહીં ને વિરોધીની શક્તિને મુક્તકંઠે બિરદાવતા , એના દંભ પર ક્યારેક વ્યંગ તો ક્યારેક કટાક્ષ કરતા . જેમ એ કવિતા , ચિત્રકળા અને સંગીતને ચાહતા એટલી જ સહજતાથી અજાણ્યા માણસને ચાહતા અને મૈત્રી થતાં એમાં ઉત્કટતા આવતી . એમનું માનવીય રૂપ ખીલી ઊઠતું . સ્વપ્નની ભાષામાં સ્નેહ દાખવવાની એક નાજુક લઢણ હતી એમના અવાજમાં , રીતભાતમાં .

મુંબઈથી પ્રગટ થયેલી સ્મરણિકામાં એમની અનેક તસવીરો છે . એમાંથી સૌથી પહેલી યાદ આવે છે પિતા પ્રવીણની તસવીર . વરસ દહાડાની બેબીને તેડીને એ ભદ્રેશ્વરના નદીકિનારે ઊભા છે , પ્રસન્ન , સંતુષ્ટ . મુંબઈથી આવેલા બધા કલાકારોને અને અમદાવાદના મિત્રોને બાળકો સાથે એમણે પૂરબીની વરસગાંઠ નિમિત્તે પાર્ટી આપી હતી . બધા જવાન મિત્રો ખૂબ નાચેલા . પ્રવીણભાઈના જીવનની એ સહુથી ઊંચી ભરતી હતી . તે દિવસ અમે ક્રિકેટ પણ રમેલા અને એ આઉટ થયા વિના રિટાયર થયા હતા . રમવું અને રમાડવું એ બેઉ ક્રિયાઓમાં આનંદ જોયો હતો . પ્રેમ અને આનંદના પાયા પર એમનું જીવન ઊભું હતું . એમની મુંબઈની સ્મશાનયાત્રામાં હાજર હતા એ લેખકમિત્રોએ અગ્નિસંસ્કાર વખતે સાયરસનું ક્રંદન જોયેલું . સરિતાબહેનનાં અગાઉનાં બેઉ સંતાનોના પિતાતુલ્ય વડીલ જ નહીં , પિતા બનવાની યોગ્યતા કેળવનાર પ્રવીણભાઈ આપણા સહુના આદરના અધિકારી છે .

પ્રિયકાન્ત મણિયાર

તે દિવસ સાંજે અમદાવાદ ટાઉન હૉલ પાસેની હેવમોરમાંથી હું ને નિરંજનભાઈ બહાર નીકળીએ તો દરવાજે પ્રિયકાન્ત સ્થિર . હાથમાં થેલી . દુકાનના ચોપડા હશે . કેમ છો વગેરેના ભાગરૂપે મારાથી કહેવાઈ ગયું : ‘ આપણામાં કોઈની પાસે કંઈ પણ હોય તો પ્રિયકાન્ત પાસે .’

સાંભળતાં જ એ છળી ઊઠ્યા . હું ડઘાઈ ગયો . પ્રિયકાન્ત તો જવાબ આપે , સવાયો . એ ભારે હાજરજવાબી . ચતુર એટલા જ મધુર . મને બરોબર યાદ છે . પ્રિયકાન્તને એમની ગેરહાજરીમાં નલીનભાઈએ છઠ્ઠા દાયકના કવિઓમાં સહુથી વધુ બુદ્ધિશાળી કહ્યા હતા . પ્રિયકાન્ત હાજર હોત તો એમને આ સાંભળવું ગમત . કદાચ એ નલિનભાઈનાં જ કડક વિવેચનો સાંભળી શકતા . વાત્સલ્યભાવે એમને મુરબ્બીનું માન આપતા . ખોટું લગાડવાને બદલે અણધાર્યું મધુર – વક્ર વાક્ય કહે . એ પ્રિયકાન્ત આમ મગજ ગુમાવે અને તે મારા પર ?

કદાચ એ એમ સમજ્યા કે મેં એમના હાથમાંની થેલી જોઈને એમનામાં અદ્યતન રીતભાતનો અભાવ ચીંધ્યો . વર્ષોથી એમને મારા પ્રેમાદરનો અનુભવ હતો . નાનપણથી એમને ઓળખું . સહુથી પ્રિય કવિ કહીને માન આપું . હું એમને ગ્રામ્ય કહું એ મારા માટે સપનામાં પણ શક્ય ન હતું , પણ એ માની બેઠા . ગુસ્સે થયા . કેવા ગુસ્સે ? નિરંજનભાઈ માટે એ અસહ્ય થઈ પડ્યું . એમણે ઠપકો આપ્યો . પ્રિયકાન્તે કશું જ ન સાંભળ્યું . ત્યારે હું ‘ ગ્રંથ ’ માં ‘ વૈશાખનંદનની ડાયરી ’ લખતો . એની ટીકા કરી . નિરંજનભાઈએ હાસ્ય – કટાક્ષના પ્રકાર સમજાવ્યા . તે દિવસ પ્રિયકાન્તને કોઈનું ગુરુપદ મંજૂર ન હતું . વિવાદ ઉગ્ર બનતો ગયો . લગભગ રાતના અગિયાર સુધી એ તારસ્વરે ચાલ્યો . હું ઝંખવાઈ ગયો . ગુરુશિષ્ય વચ્ચે મારે કારણે આવો ઝઘડો થયો હતો ને મારે માટે તો બંને મુરબ્બી હતા . બારેક વાગ્યા સુધી હું વીલા મોંએ એમની સાથે હતો . સ્મશાનમાંથી પાછા વળવાની મનોદશા સાથે ઘેર ગયેલો . પછી જાણ્યું કે રાતના બે વાગ્યા સુધી એમની ચર્ચા ચાલેલી . શિવભાઈએ કહેલું . પ્રિયકાન્ત તે દિવસે બધા મહાપુરુષો અને એમણે સ્થાપેલાં માનવમૂલ્યોની વિરુદ્ધ બોલેલા . નિરંજનભાઈનો એકેય શબ્દ સ્વીકાર્યો ન હતો . બીજા દિવસે બપોરે ડાયરી લઈને ગયેલા . એમાં લખેલું વંચાવ્યું હતું . જાત સામેનો એ છેવટનો નિર્ણય હતો . પોતાનામાં રસ રહ્યો ન હોઈ જગતના ભૂત – ભાવિમાંથી વિશ્વાસ ઊઠી ગયો હતો . એ અર્થશૂન્યતાથી ઘેરાઈ ગયા હતા . ખભે ખાલીપાનો ભાર ઉપાડી ઉપાડીને જાણે થાકી ગયા . જેને જોવા જીવવું ગમે તેવું કોઈ સૌંદર્ય એકેય ડાળે તે દિવસ ખીલ્યું ન હતું . પ્રિયકાન્ત એમનું શિશુસહજ વિસ્મય ગુમાવી બેઠા હતા .

આવું બને ?

82 વર્ષના બચુભાઈ રાવતને બરાબર યાદ છે કે ખાદીનું ધોતિયું ને માથે ટોપી પહેરીને એક સેવાભાવી કાર્યકર રૂપે પ્રિયકાન્ત એમની બુધસભામાં ગયા હતા . સમાજ અને દેશના કલ્યાણના વિચારોથી ફાટ ફાટ થતો અવાજ હતો ત્યારે તેમનો . ‘ તમે ગાંધીજીને જોયા હતા ?’ — જેવાં કાવ્યો લખતા હતા .

પ્રિયકાન્ત માટે કવિતા અભિવ્યક્તિની અનિવાર્ય આવશ્યકતા હતી . એમને પંક્તિઓ વાંસના અંકુરની જેમ ફૂટતી .

કુટુંબ મૂળ અમરેલીનું , જન્મ થયો વિરમગામમાં , તા . 9-1-1927. 1976 માં અવસાન . પૂરાં પચાસ પણ નહીં . પરંતુ કવિતાના ક્ષેત્રે એ ચિરાયુ નીવડશે . પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ ‘ પ્રતીક ’ નું પ્રકાશન 1953 માં , ‘ અશબ્દ રાત્રિ ’ 1959, ‘ સ્પર્શ ’ 1966, ‘ સમીપ ’ 1972, ‘ પ્રબલગતિ ’ 1974, ‘ વ્યોમલિપિ ’ અને ‘ લીલેરો ઢાળ ’ મરણોત્તર . આ સંગ્રહોમાંથી પસંદ કરેલી પચીસેક રચનાઓ જગતની કોઈ પણ ભાષામાં ગુજરાતી કવિતાની સ્વાતંત્ર્યોત્તર સિદ્ધિ લેખે મૂકી શકાય . વાયુનાં શિલ્પ કરવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરતાં સુધીમાં એ એક લાંબી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયા હતા .

શ્રી નલિન રાવળ કહે છે કે પ્રિયકાન્તે આંખ સામે પોતાના કુટુંબને સ્થિર થવા માટે ઝઝૂમતું જોયેલું . આથી આર્થિક સ્થિરતા વ્યક્તિએ મેળવવી જ રહી તેમ તે માનતા અને ગરીબીને લગતા સામાજિક પ્રશ્ન માત્રથી તે વ્યથિત થઈ ઊઠતા . બેતાલીસની લડતમાં એમણે અભ્યાસ છોડ્યો , નવમા ધોરણથી . પણ વાંચનની ટેવ . ‘ દુકાનમાં જતા પણ કામમાં ચિત્ત લાગે જ નહીં . ક્યારેક તો કામકાજ રેઢું મૂકી ભાઈ નીકળી પડે … વાવાઝોડાની માફક તે હજી એક આત્યંતિક બાજુ પરથી અન્ય આત્યંતિક બાજુ પર ધસતા . ઉપનિષદો તેમ જ ખાસ કરીને કૃષ્ણાત્મજજીનો ગ્રંથ વાંચીને એવી ધૂન ચડી કે તેમણે પોતાના કાળા વાંકડિયા કેશ ઉતરાવી નાખ્યા — મુંડન કરાવી લીધું , કફની ચડાવી ચાખડીઓ સાથે ફરવા માંડ્યું … તે પોતાનો પરિચય મેળવવા લગભગ ઉન્માદની અવસ્થામાં ચોફેર પ્રયત્ન કરતા હતા … કુમાર કાર્યાલયમાં જતાં પહેલાં તેમણે કાવ્યને છંદનાં બંધનો શાનાં — કાવ્ય ગદ્યમાં પણ હોય — તેવી દલીલોથી સભર એક લાંબો પત્ર શ્રી બચુભાઈ રાવત પર પાઠવેલો . પછી તો એ ‘ શુભ ઘડી ’ એ એમણે બુધ કવિસભામાં જવાનું શરૂ કર્યું .

સંગ્રહ પ્રગટ થાય એ પહેલાં અધિકારી ભાવકો સુધી પ્રિયકાન્તનાં કાવ્યો પહોંચી જતાં . એ રસપૂર્વક પ્રગટ – અપ્રગટ , અધૂરી કૃતિઓ પણ સંભળાવતા . અમસ્તાય એમને મળવાનું મન થાય . એ ઘરાક સાથે વાત કરે ત્યાં સુધી ઊભા રહેવાની ધીરજ રહે . અનેક કવિમિત્રો કહેશે કે એ વ્યક્તિત્વ વિલક્ષણ હતું , એનું આકર્ષણ અનુભવાતું . મુંબઈના શ્રી યશવંત ત્રિવેદીએ એમના અવસાન પર કાવ્યમાળા લખી છે . આજે પણ બાલાહનુમાન પાસેથી પસાર થતાં પ્રિયકાન્તનું સ્મરણ થયા વિના રહેતું નથી અને એ પણ સહેજ આંચકા સાથે . એમ લાગે કે પ્રિયકાન્તનું અકાળ અવસાન થયું છે અને પા સદી પહેલાંના ઉમાશંકરના શબ્દો યાદ આવે :

‘ ઊંચો ગોરો વાન , ગાઢી ભમ્મરો : તમે અમદાવાદમાં ચૂડી ઉતરાવવા ગયા હો ને અઢી હાથની દુકાનમાં ચૂડી તૈયાર કરતો , શરમાઈને જરા ચીપી ચીપીને બોલતો જુવાન જુઓ તો મનમાં ગાંઠ વાળજો કે એ પ્રિયકાન્ત મણિયાર છે . કોડભરી નવોઢા એમણે ઉતારેલી ચૂડીઓ પર વધુ મુગ્ધ થતી હશે કે એમનાં સંઘેડાઉતાર કાવ્યો ઉપર ગુર્જર કવિતા એ જ પ્રશ્ન છે .’ ( પૃ . 142, અભિરુચિ )

મેં એમની એ નાની દુકાન જોયેલી . એ સરનામે માણસાની શાળામાંથી પત્રો લખેલા . નવમા – દસમા ધોરણમાં ભણતો ત્યારે એમનો આખો કાવ્યસંગ્રહ વાંચેલો . ભોળાભાઈને કારણે . હું એ દુકાન પર એમને મળ્યો ત્યારે એમણે મને લખવો શરૂ કરેલો પત્ર આપેલો . અપ્રગટ કાવ્યો સંભળાવેલાં . પછી ત્યાં નલિન રાવલ આવેલા . આનંદ થયેલો . 56-57 માં હું વિસનગર કૉલેજમાં ભણું ને પ્રિયકાન્ત કવિતા વાંચવા આવેલા . આખું ગામ માથે કરેલું . અધ્યાપકો જેમને સાહિત્યવિમુખ માનતા એ વિદ્યાર્થીઓ પણ એમને સાંભળતાં ગાંડાતૂર બની વાહવાહ પોકારી ઊઠેલા . પ્રિયકાન્તે એ દોઢેક કલાકના કાર્યક્રમમાં રાજેન્દ્ર – નિરંજનનાં કાવ્યો પણ કહેલાં . કેટલાક ઉચ્ચારો ખોટા , પાછા ગરજીને ગાય , વચ્ચે ગદ્યમાં પ્રાસ્તાવિકો કરે , એમની સાથે ગયેલા કવિઓને અને વિદ્વાનોને એ ન ગમે . સલાહ આપે . પણ માને તો પ્રિયકાન્ત શેના ? રસિક શ્રોતાઓ મેળવવામાં કોઈ કવિ એમની સ્પર્ધા ન કરી શકે . સામાન્ય રીતે શ્રોતાઓ એમના પર વારી જાય . કોઈક વાર પ્રિયકાન્ત શ્રોતાઓ પર વારી જાય . એક સભામાં આવું બનેલું . સુરેશ જોષીએ પ્રમુખસ્થાનેથી એની નોંધ લીધેલી . શ્રી વિનોદ ભટ્ટે લખ્યું છે તે સાચું હોય તો એ માત્ર પ્રિયકાન્તના જીવનમાં જ બને એવો પ્રસંગ છે : પ્રિયકાન્ત લગ્ન કરવા અમરેલી ગયેલા . ચોરી પતી ગયેલી . પૂરત ભરાવાને થોડી વાર હતી . ગામના બેત્રણ યુવાનો જાનીવાસે આવ્યા . કાવ્યવાચનનો કાર્યક્રમ રાખવો હતો . ફુરસદ પૂછી . ‘ ચાલો અત્યારે જ , અહીં થોડી વાર છે .’ કહી પ્રિયકાન્ત એ લોકો સાથે કવિતા વાંચવા ઊપડી ગયા . પૂરતનું મુહૂર્ત વીતી જતું હતું પણ એ તો કવિસંમેલન પૂરું કરીને જ પાછા ફર્યા . ( પૃ . 160, વિનોદની નજરે ) કેટલાક કવિઓ એમની સાથે જવાનું પસંદ ન કરે . જાય તો પણ શ્રોતાઓને લાગે કે પ્રિયકાન્ત પૂરતા છે . પાછા એમને રોમેન્ટિક કહીને ઉતારી પડાય નહીં . એમના ઉદ્ગારોમાં તત્ત્વજ્ઞાન પણ આવે . કહે કે સત્યનો વાસો શબ્દ છે અને શબ્દ દ્વારા સત્યની પ્રાપ્તિ એ મારો સર્જનહેતુ છે . ક્યારેક સંભળાવે પણ ખરા : ‘ પાઈ પ્યાલી તે સાંઈ ! અમોને અમલ ચડ્યા ઘનઘેરા .’

એ જેટલા ઉત્સાહી વક્તા હતા એટલા જ સારા શ્રોતા હતા . નવી સાહિત્યકૃતિ વિશે વાત થતી હોય તો રસથી સાંભળે . તુરત સમજી જાય બલ્કે પામી જાય . તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ ધરાવે . અતિ ચતુર અને વાક્પટુ . એક બાજુ તત્ત્વાન્વેષી તો બીજી બાજુ જડચેતન ગુણદોષમય જગતમાં પૂરેપૂરા સંડોવાયેલા . ‘ અખિલાઈ ’ શબ્દ ઉમાશંકર પછી કદાચ એમને વધુમાં વધુ પ્રિય હશે . બધા મહાપુરુષો એમને ગુરુજનો શા આત્મીય લાગતા . એ જ અરસામાં એ સંસારથી વધુ ને વધુ વીંટળાતા ગયા . સર્જનપ્રવૃત્તિ નિરાંતે કરી શકાય માટે આર્થિક રીતે સદ્ધર થવામાં એ ધાર્યા કરતાં વહેલા સફળ થયા હતા પણ પછી વેપાર સાથે ઉદ્યોગ જોડાયો . અમેરિકા જઈ આવ્યા . તદ્દન અણધારી રીતે પ્રશ્નાકુલ થયા . ‘ મારે કોઈ પણ વેશ્યાનો થોડી વાર વર થવું છે ’ એવી ઉક્તિ એ ઇશુના મુખમાં મૂકી બેઠા . અરાજક અંધારું ઇચ્છ્યું . વેદનાના ગૌરવ પરથી ઊતરી જઈ લીલીછમ ડાળીઓનો અનુભવ ઝંખ્યો . કહ્યું :

આકાશના પિતા ! હું તને ઓળખતો જ નથી ,
મારે તો આકાશ ઓળખવું છે .

( પૃ . 88, પ્રબલગતિ )

ગુજરાતી કવિઓમાં પ્રિયકાન્ત પહેલા છે જેમણે ‘ કંચુકીબંધ છૂટ્યા ને —’ ( પ્રતીક ) ‘ હું સ્નિગ્ધમાં સરકતો —’ ( સ્પર્શ ) જેવાં કાવ્યો લખી કાયાને નિબિડભાવે ઓળખવા પ્રયત્ન કર્યો . પ્રેમ અને કામ , કામ અને ? એમના શબ્દદેહે વારંવાર વાચા માગે છે . નારીના સૌંદર્યના , કૌમાર્યના એ પ્રશંસક છે . જેણે યુવાન થવાની ક્ષણ સુધી નારીને જોઈ જ નથી એ મુનિ ઋષ્યશૃંગના વિસ્મય વિશે ‘ અતીતની ગતિ ’ નામની એમની ‘ સંદેશ ’ ની કટારમાં સુંદર લેખ લખેલો . એ વિશે લાંબી રચના કરવાનું કહેતા હતા . એમણે કાયા દ્વારા કાવ્ય અને કાવ્ય દ્વારા તત્ત્વ સુધી પહોંચવું હતું . પરંતુ છેવટે જોયું કે કશું જાદુ તારવીને પણ નહીં સમગ્રમાં વ્યાપીને જ કશું પામવાનું છે . ખરેખર તો પ્રાપ્તિ પણ નહીં , વ્યાપ્તિ ; અલબત્ત સુરેશ જોષીના નાયકો ઝંખે છે એથી જુદા પ્રકારની , આકાંક્ષાથી પ્રેરાયેલી .

સાતમા દાયકામાં અછાંદસ પ્રવાહ પ્રબળ બન્યો ને એમના મૂળ ખ્યાલોએ ઊથલો માર્યો . સમાજવ્યવસ્થા , મૂલ્યપરંપરા , ધર્મદર્શન વિશે એ સીધા ઉદ્ગારો નોંધતા થયા . તત્ક્ષણ વિસ્મય – વિમૂઢ થઈ બેસતા પ્રિયકાન્તની મુગ્ધતા જાણે કે ઓસરવા લાગી . એ અણધારી રીતે અમદાવાદમાં એકલા પડતા ગયા . પહેલાં તો એ કેટકેટલાની સાથે કેટકેટલું ચાલ્યા છે . બુધસભામાંથી નીકળી કવિમિત્રો સાથે ચાલતા ચાલતા લાલ દરવાજા સુધી જાય પછી કવિશ્વરની પોળમાં એકલા પાછા આવે . એવા નિમિત્ત વિના પણ ‘ સરિયામ રસ્તાઓ ઉપર , પુલો ઉપર , દૂર દૂરનાં સ્થળો પર તે ટાઢ , તાપ કે વરસતા વરસાદમાં રખડતા .’ પણ એકવાર ઊડીને પશ્ચિમમાં ડોકિયું કરી આવ્યા પછી પગ નીચેના જૂના આધારો ખસી ગયા . એવું બનતું જોવા મળ્યું છે કે જે તીવ્રતાથી ચાહે તે વૈરાગ્યના વિસ્ફોટબિંદુ સુધી પહોંચી જાય . સંસાર તો શું , શ્વાસ છોડવાનો સંકલ્પ કરવાની ક્ષણ સુધી પહોંચી જાય . પ્રિયકાન્ત આત્મકથા લખી શક્યા હોત તો એક જીવતા માણસનો જગત સાથેનો પ્રબળ રાગાવેગભર્યો નાતો સમજવાનો એક અનન્ય આલેખ સાંપડત . અવસાનના થોડા માસ અગાઉ શ્રી યશવંત ત્રિવેદીએ એમનો વનપ્રવેશ ઊજવવા પૂછેલું . કવિએ હસીને કહેલું :

‘ પ્રિયકાન્ત બુઢ્ઢો હોય એવું તું કદી કલ્પી શકે છે ?’

બચુભાઈ રાવત

તમે તો જાતને ટેકે ટેકે આટલે આવ્યા , પણ અમે કંઈ પંચોતેરમે પહોંચવાના નથી . એટલું ખરું કે બીજાં પંચોતેરસોનો ભાર — એક અવાચક ઓથાર — અમારી ખોપરીઓ ભેદીને છેક પગની પાનીઓ સુધી ઝમી આવ્યો છે .

અલબત્ત , એનો અર્થ એવો ન જ થાય કે અમારા મગજના કોષોનો રંગ તમારાથી જુદો હશે અને હૃદય તો માનવમાત્રમાં મૂઠી જેવડાં હોય છે એ ન્યાયે આપણે એક જમાનો સાથે ગુજાર્યો , બન્યો એટલો આપણા સંવેદનમાં ઢાળ્યો . ફેર ગણો તો એટલો જ કે અમે એના અમુક અંશોને છોડવા — ક્યારેક તરછોડવા ગયા ; જ્યારે તમે સાચવવા વધુ સજાગ થયા . જે કંઈ છોડાયું – સચવાયું એ બધું આમ તો તમારું , અમારું ને ઉંબરે ઊભેલાઓનું સહુનું સહિયારું છે . પણ અમને કોઈ પૂછશે તો હાથ કે હોઠથી કહીશું કે એનો જશ તમને જશે .

આ કંઈ બધું આપી કે છોડી દેવાની વાત નથી . અમે તો જશ – અપજશમાં માનીએ તોય મન મનાવી શકવાના નથી . મળીએ તો દર વખત માથું નમાવી શકવાના નથી . આવતી કાલે કદાચ આટલુંય હસી શકવાના નથી . ‘ બુધવાર ’ માં તો માત્ર બીડી પીવાની મનાઈ હતી , જ્યારે અમારે તો બક્ષીના પેલા કલકત્તી ગાંડિયાની જેમ નાના – મોટા બૉમ્બના ધુમાડા ફેફસાંમાં ઉતારવાના છે .

તમે તો વિલાયત જઈનેય કશો રોગ , કશો રંગ ન લાવ્યા . પોતાને સંગ પાછા આવ્યા . એટલે કે અહીં બેઠાં જે બધું જાણતા હતા એ જોઈ આવ્યા . એની ના નહીં કે તમે ઘણું બધું જાણો છો , અને જાણો છો એમાં માનો છો . ધૂણી કે ધુમ્મસ વચ્ચેય સવારને સાંજ કહેતા નથી અને દિવસે રાતની જેમ ઊંઘતા નથી . હજીયે ટોપીને ઊંચે લટકાવવાને બદલે ખુરશીની ગાદી નીચે દબાવી રાખો છો . સાંભળ્યું છે કે હવે સભાસમિતિઓમાં બહુ જતા નથી , છતાં એકસરખા અવાજે ફોન પર હસીને વાત કરી શકો છો . ખોટું લગાડીનેય પાછા વેળાસર ખુશ થઈ શકો છો અને ખટમીઠી વાતો વચ્ચેના અલ્પવિરામોમાં — ખડખડાટ હાસ્યના મોજે સવાર થઈ ડુંગર ઓળંગતા સામંતી અસવારની જેમ — તમારી જીર્ણ ખુરશીના હાથાની કેશવાળી પકડી એ સુઘડ સાંકડી કૅબિન કૂદી જાઓ છો . પછી સામેના પ્રગલ્લભ મૌનની ખાઈના ઊંડાણ ભણી પીઠ કરીને પ્રતિમાની જેમ મૂંગા રહી શકો છો . ખુરશીમાં પૂર્વવત્ સ્થિર થઈ શકો છો . સાચું પૂછો તો તમારી એ કેળવેલી સ્વસ્થતા જ અમને કનડે છે , ‘ કુમાર ’ ના કોઈ પણ પાને જે અનાયાસે જડે છે , જ્યાં જુઓ ત્યાં સમુદ્રિત વિશદતા , જોકે ગુજરાતે હજી પૂરેપૂરી વાંચી નથી તમારી મુદ્રણકલાની ગીતા .

ભલા માણસ , પેલા અસવારની જેમ બે દા ’ ડા તો બેજવાબદાર બનવું હતું ! એવા એકાદ દાખલાનીય મુદ્રા ઊપસવા દીધી હોત તો કોઈ સુર્રિયલ કવિ ઉષ્ણાંશુ બનીને તમારા નામનું બહુવચન ન કરત કે અમારા સ્થાનિક બંધુજનો તમને વેરભાવે ન ભજત . મોડી સાંજે નિશ્ચિત સમયે તમને ઘેર લઈ જતી લાલ બસમાં , સામેની સીટે બેસીને અમારામાંના કોઈ ચિનુ , મનુ કે માણેકલાલ બે ઘડી વાત કરી વરાળ કાઢત .

મને લાગે છે કે મેં જરા વધુ પડતું ધારી લીધું અને એય પાછું જે વીત્યું છે એને વિશે . એમ કરવાની જરૂર નહોતી ; કેમ કે વચગાળામાં શબ્દોની વરાળ થઈ ગઈ છે એ તમે સ્વીકારવાના નથી . સહુ જાણે છે કે અળખામણા થવાની બીકે કાળ ભગવાન કશું તારવાના નથી .

તમે કહેશો કે આ તો અમારી જ ભાષા ! હાજી , કાનની બૂટ પણ બતાવશે કે ભાષા તો એની એ જ — કોશિયાની કે કરોડપતિની . ટૂંકમાં , સાંભળે છે એ બોલે છે , હવા ને પાણી આપણને યુગોથી તોલે છે . પણ આજકાલ શબ્દો વચ્ચેનું અંતર જરા વધી ગયું છે ; એટલું જ નહીં , પાણીની હવા ને હવાનું પાણી થઈ ગયું છે . એમનાં રૂપભેદ ને નામરૂપમાં અનેક અજાણ્યું પરિમાણ ઉમેરાઈ રહ્યું છે . તમને જ નહીં , અમનેય પરિચિત સંદર્ભો નેપથ્યમાં છેક છેવાડે ખસી રહ્યા છે .

નેપથ્યમાં રહેનારા તમે આટલુંય ન જાણો એ તો બને જ કેમ ? પણ અમે એટલા કાચા ( ને તે ક્ષણ પૂરતા તો સાચા ) કે તમને ખુમારીથી કહેલું : ( તમે તો કદાચ ભૂલી ગયા હશો પણ યાદ આવ્યું છે તો કહી જ દઉં ) ‘ બચુભાઈ , કેટલુંક છ મહિને સમજાય છે .’ પછી તો અમને તુરત સમજાયું કે સમજવાનું હોતું નથી , પામવાનું હોય છે , અસ્તિત્વના ઊંડાણમાં .

આજે અમે એટલું જ કહેવા આવેલા કે પાંચપાંચ દાયકા પૂર્વેનાં , સાદી ખાદીનાં સુરવાલ – શેરવાની પહેરી રાખીનેય તમે તમારા જોગ પામી લીધું છે . નદીના બંને કાંઠા સમાંતર રાખીનેય એક પા જળને વહેવા દીધું છે . મુબારક મુરબ્બી , તસલીમ ! આ જમાનામાં કોણ જાળવી શક્યું છે જૂનાં નીમ ?

સિતાંશુ , અનિલ કે ટોપીની કવિતા ટપાલમાં ન આવી તો એથી તમારે કે કવિતાએ શોષવું પડ્યું નથી . ગયા સૈકામાં કહેવત નહોતી ? — કવિતા તો વાંચે એની . એ કંઈ અમારા – તમારા કે ઉ . જો . — સુ . જો . ના કહ્યામાં રહેવાની નથી .

આપણે રહ્યા માત્ર પંચેન્દ્રિય પ્રવાસીઓ , પૃથ્વીનેય ક્યાં હજી પૂરી પામ્યા છીએ ? જ્યારે કવિતા તો કહો કે અવ્યક્ત આકાશોનું સ્પંદન : શૂન્યના ગર્ભમાં સંભાવ્ય અશબ્દ – અરૂપ વિશ્વોનું અનંત ક્રંદન . એ તો ઇશ્વરનું એકાન્ત અને તીર્થંકરોનું એકાન્ત . માફ કરજો બચુભાઈ , આ બધું તો મેં મને જ કહ્યું , કહેવાયું છે , કહેવાતું રહેશે .

આ મૌન મિલનમાં આવતી વેળા કદાચ મનમાં એમ પણ હોય કે આશિષ મળે . પિતૃભાવ અમારી આંખોમાં ભલે ન દેખાય , લોહીમાં તો વરતાશે . પણ એકલી આશિષથી ક્યાં સુધી સાજા રહેવું ? બહારથી તાજા રહેવું ? ભલે ને ભીતરમાં ઊમટી આવે વિસંવાદી વિચારો , ને ઘૂમરાયા કરે સંકુલ લાગણીઓ ; બધી બીમારીઓ જીવ્યા વિના નથી કોઈ આરો , તેથી તો આવતી કાલને ઉજાળવા નથી કરવી કશી માગણીઓ .

સારું થયું કે આપણી વચ્ચે કશી આપલે થઈ નહીં , સમયની દૂરતા સમ ખાવા જોગીય ગઈ નહીં . માઠું ન લગાડો તો કહું : તમે તો ક્યારેય પંચોતેરથી નાના હતા જ નહીં , પણ એટલું ખરું કે તમારા સુધી પહોંચેલી કવિતા સામે મોટે ભાગે તમે ગેરહાજર હતાય નહીં .

મિત્રો , બચુભાઈની વાત પૂરી થઈ . હવે મારા કહેવામાં કશી ભૂલ હોય તો કહો કે પછી બીડું ઉઠાવવા તૈયાર રહો . જે કોઈ બંદો બુધવારની રાતે મશાલ લઈ નીકળી પડે ભાવકના વેશમાં , આપણા આ વિશાળ દેશમાં , ને એના કોઈ ખૂણેખાંચરેથી પકડી આવે આવા બીજા પંચોતેરિયા સહૃદય ; તો પિનુભાઈ ને કનુભાઈની સાક્ષીએ લાભશંકર , ચંદ્રકાન્ત ને હું — અમને મળેલા ચંદ્રક એ બંદાને બક્ષીએ .

પાદટીપ

[ ઉપર્યુક્ત રચના કોઈને દુર્બોધ ન લાગે એ દૃષ્ટિએ શ્રી નટુભાઈ પરીખ અને બિહારીલાલ ટાંકના વિસ્તૃત લેખની મદદથી અહીં સંદર્ભો ઉમેર્યા છે તેમ જ સ્પષ્ટતાઓ કરી છે .]

પંચોતેરમે

શ્રી બચુભાઈ રાવત ક્યારેય પંચોતેરથી નાના ન હતા તે સાચું પણ એમનો જન્મ ઇ . સ . 1898 ની 27 મી ફેબ્રુઆરીએ થયેલો , એ હકીકત છે .

કોષોનો રંગ

બચુભાઈના મુરબ્બી સ્વ . રવિશંકર રાવળે ગુજરાતમાં રંગ અને રેખાના માધ્યમનો અપૂર્વ અને અનન્ય વિનિયોગ કર્યો , કલાગુરુની કામગીરી બજાવી . બચુભાઈ એક ઉત્તમ કલા મર્મજ્ઞ છે તેથી રંગોનું શાસ્ત્ર તો જાણે જ . એ કોષોના રંગ વિશે પણ વાત કરી શકે . એમના પિતાશ્રી વૈદ્ય હતા . ઉગ્ર કર્તવ્યનિષ્ઠા અને પ્રાણીઓ પ્રત્યેનું વાત્સલ્ય એમને વારસામાં મળેલાં . નાનાંમોટાં અનેક પ્રાણીઓને બચુભાઈનું વાત્સલ્ય સાંપડ્યું છે . અહીં પ્રાણી એટલે મનુષ્ય એવો અર્થ પણ લઈ શકાય . સરખાવો : ‘ માનવમાત્ર પ્રાણી છે પણ માનવ માત્ર પ્રાણી નથી .’ — નિ . ભ .

હાથ કે હોઠ

બચુભાઈ સુંદર ગદ્ય લખી જાણે , તે જ રીતે બોલી જાણે . એમને શરીરશ્રમની પણ નાનમ ન હતી . 1919 માં એ અમદાવાદના ‘ સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક ’ માં જોડાયા ત્યારે થોડા મહિનાના પાકા રોજમેળ , ખાતાવહી , સ્ટૉકલિસ્ટ વગેરેનાં ચડી ગયેલાં કામ સાથે છપાઈ રહેલી ચોપડીઓનું પ્રૂફરીડિંગ , નવાં તૈયાર થતાં પુસ્તકોનું સંપાદન , છૂટક ગ્રંથવેચાણ , પત્રવ્યવહાર ઉપરાંત 6600 જેટલા ગ્રાહકોને મોકલવાનાં પુસ્તકોનાં સરનામાં લખવાં , એ પુસ્તકોને બાંધીને ટપાલમાં રવાના કરવાં ને સખારામ હાજર ન હોય તો એના થેલા ઊંચકી પોસ્ટ ઑફિસે પહોંચાડવા સુધીની અનેકવિધ કામગીરી એમણે એકલે હાથે ઉપાડી લીધી હતી . બચુભાઈની દૃષ્ટિએ હાથ પણ મનુષ્ય શરીરનું મહત્ત્વનું અંગ છે . તેથી એમણે સર્વાંગી વિકાસ કર્યો , અનેક વિષયોનું જ્ઞાન મેળવ્યું અને ટટ્ટાર બલ્કે અણનમ રહ્યા .

બુધવાર

બુધ – કવિસભા . આ લખનારને બધા વારમાં બુધવાર સવિશેષ પ્રિય છે . એનું કારણ બચુભાઈ બુધવારને દિવસે નવકવિઓ માટે સભા ચલાવતા એ છે . આ બુધ – સભા હવે સાહિત્ય પરિષદના ઉપક્રમે મળે છે અને ધીરુભાઈ પરીખ અને પિનાકિન્ ઠાકોર એનું સંચાલન કરે છે . ગુજરાતના ફોટોગ્રાફરોમાં વિખ્યાત ‘ નિહારિકા ક્લબ ’ નો પ્રારંભ પણ બચુભાઈએ કરેલો .

કલકત્તી ગાંડિયો

શ્રી ચંદ્રકાન્ત બક્ષી નહિ , પણ એમની વાર્તા ‘ તમે આવશો ?’ નો નાયક . બચુભાઈ બક્ષીની આરંભિક વાર્તાઓના પ્રશંસક . ઘણી છાપી છે . બક્ષીએ લગભગ બધા જ વડીલ લેખકો વિરુદ્ધ લખ્યું છે , એમાં એક માત્ર બચુભાઈ બાકી રહ્યા છે .

વિલાયત

ઇંગ્લેન્ડ . લંડનમાં શરૂ થયેલા ગુજરાતી સામાયિક ‘ ગરવી ગુજરાત ’ ના સલાહકાર તરીકે બચુભાઈએ 1968 માં ત્રણ માસનો પ્રથમ પ્રવાસ અને 1977 માં બીજો ટૂંકો પ્રવાસ કરેલો .

કુમાર

ગુજરાતી ભાષાનું સર્વોત્તમ હેતુલક્ષી માસિક . આ લખનારને કુમારચંદ્રક મળેલો તેનું અભિમાન થયેલું . બીજો કોઈ ચંદ્રક કે ઇનામથી પછી એટલો આનંદ પણ થયો નથી . બચુભાઈએ ‘ કુમાર ’ ઉપરાંત ‘ જ્ઞાનાંજલિ ’ અને ‘ વીસમી સદી ’ નું સંપાદન પણ કરેલું છે . ‘ કવિતા ’ અનિયતકાલિક અને ‘ કવિલોક ’ ને પણ કેમ ભુલાય ?

સભાસમિતિઓ

બચુભાઈને પૂર્વે અનેક સમિતિઓ અને સંસ્થાઓનાં માન – સન્માન મળ્યાં છે . ‘ ગુજરાત સાહિત્ય સભા ’ નો રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક , લિપિ સુધારણા સમિતિનું સભ્યપદ , મુંબઈ રાજ્યની વિધાનપરિષદમાં ગવર્નર તરફથી નિમણૂક , અખિલ ભારતીય મુદ્રક મહાસંઘની કારોબારી સમિતિમાં વરણી , મુંબઈ રાજ્યની મુદ્રણ ઉદ્યોગ માટેની લઘુતમ વેતન સમિતિમાં બબ્બેવારની નિમણૂક , પહેલી ગુજરાત મુદ્રક પરિષદનું પ્રમુખપદ , ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના 23 મા અધિવેશનમાં પત્રકાર વિભાગનું પ્રમુખપદ , ગુજરાત રાજ્ય શાળા પાઠ્યપુસ્તક મંડળની કારોબારી સમિતિમાં નિમણૂક કે પદ્મશ્રીનું બહુમાન એ બધું તો એમણે કરેલાં અર્પણોની આંશિક સ્વીકૃતિઓ જ છે એમ કહેવાયું છે . ગુજરાત રાજ્ય લલિતકળા અકાદમીએ એમનું સન્માન કર્યું . બચુભાઈ કોઈના પ્રેમનો અનાદર ન કરે પણ સમિતિઓ કે સત્તાંડળોમાં જવાનું એમણે પછી જ બંધ કરેલું . એમના જેવા નિષ્ણાતને કોઈક કંપની પાંચ હજારનો પગાર પણ રાજીખુશીથી આપે . પણ બચુભાઈએ પાંચસોથી વધુ પગાર લીધો નથી અને છતાં કશાયની ખેંચ ન પડતી હોય એમ વ્યવસ્થિત અને ગૌરવભેર જીવ્યા . રાવતને શોભે એ રીતે .

ઉષ્ણાંશુ

સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર . ‘ કુમાર ’ માં કવિતા પ્રગટ કરાવ્યા વિના પ્રતિભાશાળી સિદ્ધ થયેલ એકમાત્ર ગુજરાતી કવિ .

ચિનુ

વિદ્યાવાચસ્પતિ ચિનુ મોદી મિત્રો સાથે ‘ કુમાર ’ છોડી ‘ રે મઠ ’ માં જોડાયેલા . પાછળથી એમણે પોતાની આગવી ‘ હોટેલ પોયેટ્સ ’ ની કાવ્યપ્રવૃત્તિ શરૂ કરી કાવ્યગુરુની સેવાઓ આપવા માંડી .

મનુ

મનહર મોદી , છેલ્લા ત્રણેક દાયકાથી ગઝલ ઉપર પીએચ . ડી . કરે છે . ‘ નિરીક્ષક ’ અને ‘ ઉદ્ગાર ’ ના ભૂતપૂર્વ સંપાદક , ગઝલક્ષેત્રે આદિલના નજીકના પ્રતિસ્પર્ધી અને પ્રશંસક . બચુભાઈને એમનું શરૂઆતનું મક્તક યાદ હતું : ‘ દિલ તમોને આપતાં આપી દીધું …’

માણેકલાલ

આ કોઈ કલ્પિત નામ નથી . શ્રી માણેકલાલ પટેલ વિદ્યાપીઠમાં સમાજશાસ્ત્રના અધ્યાપક હતાં . કાવ્યસાધના પાછળ એમણે વધુમાં વધુ સમય આપેલો . બાળકાવ્યો પણ લખ્યાં છે . સુન્દરમ્ ના પરિચિત .

નેપથ્ય

બચુભાઈના મકાનનું નામ . ગોવર્ધનરામની અસરથી એમણે ગુણસૂચક નામ રાખ્યું હતું . સાચી વાત છે . બચુભાઈ સહુની સામે મંચ પર આવવાને બદલે નેપથ્યે રહેવાનું , પુરાતા પાયાના ચણતર મહીં પથ્થર થવાનું વધુ પસંદ કર્યું છે . સ્વ . દેશળજી પરમાર એમના પરમ મિત્ર .

અનિલ

કવિ અનિલ જોશી , સિતાંશુના મિત્ર , પૂર્વે પોતાને બચુભાઈના મુરબ્બી માનતા .

ટોપી

ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા . મહત્ત્વાકાંક્ષી વિવેચક . શૈલીવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોનાં ઉદાહરણો પૂરાં પાડવા કવિતા લખે છે . પૂર્વે ગાંધીયુગ અને રાજેન્દ્ર – નિરંજન યુગ માટે પણ લખેલું . પોતાના મિત્રવર્તુળમાં સહુથી વધુ ‘ મિત્ર .’

ઉ . જો .

ઉમાશંકર જોશી . બચુભાઈએ બુધ – કવિસભા પરિષદને સોંપી તે પ્રસંગે બે નવી કાવ્યકૃતિઓ સાથે હાજર થયેલા . લેખનના આરંભિક તબક્કે કુમાર કાર્યાલયમાં અનેક વાર રાતવાસો કરેલો છે . બચુભાઈને બ્રિટિશર કહીને માન આપે .

સુ . જો .

‘ કુમાર ’ ન વાંચનારાઓમાંના એક . અનેક સામયિકો શરૂ કરનાર તંત્રી અને વર્તમાન તેમજ ભાવિ નાગરિકોના માનસ વિશે સહુથી વધુ સચિંત રહેનાર અધ્યાપક . પુસ્તકોના ડુંગરમાં ગુફાવાસીની જેમ રહેવાનું વધુ ગમે , છતાં વકતૃત્વ શક્તિમાં સહુથી આગળ . એમના ફાળે વિરોધ કરવાનું આવ્યું તેમ વિરોધ સહન કરવાનું પણ આવ્યું .

અનેકાન્ત

જૈનોનો અનેકાન્તવાદ , હાથીને થાંભલા કે સુપડારૂપે નહીં પણ આખો જોવો તે . બધા ખૂણેથી જોઈને મેળવેલું મકાનનું ચિત્ર સાચું . બચુભાઈ ઉદાર ખરા પણ આગ્રહી . છંદ વિનાની કવિતા ન જ છાપી તેથી અનેકાન્તવાદી ન કહેવાય .

પિનુભાઈ

શ્રી પિનાકિન્ ઠાકોર . બુધ – કવિસભાના સહુથી નિયમિત સભ્ય . શ્રી નલિન રાવળે એમને વિશે લખ્યું છે : પિનુભાઈ જબરા કાવ્ય ચિકિત્સક . કોણ જાણે ક્યાંથી તે કાવ્યમાંથી કસ્તર શોધી આપે . કાવ્યમાં જરાક જેટલો લય લથડ્યો કે ક્યાંક કશે અસ્પષ્ટતા રહી ગઈ તો તેમની ભ્રૂકુટિ ઊંચી થાય . પ્રિયકાન્તનો પહેલો નિયમ તે કાવ્યો તેમને બતાવવાં . રાત્રે ક્યારેક બારેક વાગ્યે બુધસભામાંથી પાછા ફરતાં અષાઢના દિવસોમાં વરસાદ ત્રાટકે તો કોઈ ઘરનાં નેવાં નીચે ઊભા રહી પિનુભાઈ કાવ્યગોષ્ઠિ આગળ ચલાવે . ( પૃ . 15, પ્રિયકાન્ત મણિયાર )

કનુભાઈ જાની

વિવેકચ , લોકસાહિત્યના અભ્યાસી . વિદ્યાપીઠમાં ગુજરાતી વિભાગના વડા હતા . અજાતશત્રુ અને અજાતમિત્ર .

લાભશંકર

વૈદ્ય પુનર્વસુ તરીકે ગુજરાતમાં વધુ જાણીતા છે . શ્રી નિરંજન ભગત એમને અદ્યતન કવિ કહે છે . લખે છે : “ છેલ્લા બે દાયકા દરમિયાનની કવિતામાં લાભશંકર અને સિતાંશુની કવિતા સર્વાંગસંપૂર્ણપણે અદ્યતન કવિતા છે . લાભશંકરની કવિતામાં ‘ શોધ ’ ની કવિતાનું અનુસંધાન છે અને સિતાંશુની કવિતામાં ‘ છિન્નભિન્ન છું ’ ની કવિતાનું અનુસંધાન છે .” આ અંગે લાભશંકર સહમત નહીં થાય . એ કશા અનુસંધામાં માનતા નથી . મિત્રો ‘ લા . ઠા .’ કહેશે તો પોતે ‘ ઠા . લા .’ લખશે અને કોઈક નબળાઈની ક્ષણે પોતાના પર ખુશ થઈ જાહેર કરશે : ‘ ઠા . લા . છીએ પણ ઠાકર છીએ .’ કોઈક આવા જ મિજાજથી એમણે એકવાર બચુભાઈ અને બુધકવિસભા માટે ‘ અનન્ય ’ વિશેષણ વાપરેલું .

ચંદ્રકાન્ત

ચંદ્રકાન્ત શેઠ . નંદ સામવેદીના ઉપનામની લલિત ગદ્ય લખતા હતા ત્યારે કોઈ માનવા તૈયાર ન હતું કે એ શેઠ હશે . એમણે પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ બચુભાઈ , લા . ઠા . અને આ લખનારને અર્પણ કરેલો . બચુભાઈ એકેયવાર જેના પર નારાજ ન થયા હોય તેવા એકમાત્ર કવિ તે આ ચંદ્રકાન્ત શેઠ .

*

પત્રકાર તરીકેની બચુભાઈની ખાસિયતોથી ‘ કુમાર ’ ના વાચકો અજાણ્યા નથી . એમના પત્રકાર વ્યક્તિત્વને મુખ્યત્વે આ પાંચ લક્ષણોમાં ઓળખાવી શકાય : (1) તથ્યથી સત્ય ભણી (2) વ્યાપક કેળવણીની દૃષ્ટિ (3) રજૂઆતની કળા (4) માધ્યમનાં તમામ અંગોનું જ્ઞાન અને (5) ઓછી જરૂરિયાતો : નિજત્વ .

આ પાંચેય લક્ષણોને વિગતે જોઈએ તો બચુભાઈને એક પત્રકાર તરીકે ઘટનાઓ અને તથ્યમાં જે રસ હતો એ ત્યાં જ પૂરો થતો ન હતો . વ્યાપક જીવનસત્યનો સંકેત ન કરે એ ઘટના ગમે તેટલી રોમાંચક હોય તોપણ શા ખપની ? એમ તો સૃષ્ટિમાં અનેક ભુલભુલામણીઓ છે , પણ પોતાના વાચકને એમાં વહેતો મૂકી દેવા માટે એમણે કશું છાપ્યું નથી .

એમના વખતના ‘ કુમાર ’ માં રમતગમત વિશેનું લખાણ પણ જુઓ . રમત સાથે બૌદ્ધિક કસોટી થાય એ જરૂરી . વિવિધ વિભાગો જીવનના કોઈ ને કોઈ પાસાને સ્પર્શતા હોય એની એ કાળજી રાખતા . કઈ વસ્તુની બજારમાં માંગ છે એ જાણવું તો સહુથી સહેલું હોય છે . બચુભાઈ સદા બજારના ભાવતાલથી દૂર રહ્યા , ચોક્કસ હેતુ વિનાનું , માત્ર મોજ ખાતર એમણે કશું છાપ્યું છે ખરું ? આપણને ન દેખાતા પ્રયોજનમાં પણ એમણે કશુંક જોયું હશે એમાં મને શંકા નથી .

‘ કુમાર ’ માસિક ચલાવવા પાછળ વ્યાપક કેળવણીની દૃષ્ટિ હતી એ વાત એમણે કદી છુપાવી નથી .

‘ આવતી કાલનાં નાગરિકોનું માસિક ’ આ સૂત્ર જવાબદારી સમજીને છાપતા .

શાળા – મહાશાળાઓ પણ અવારનવાર જે લક્ષ્ય ચૂકી જતી લાગે છે એનું જતન ‘ કુમાર ’ માં સતત થયું છે .

એમણે સાહિત્યનાં વિવિધ સ્વરૂપોને ‘ કુમાર ’ માં સ્થાન આપ્યું , અનેક વિષયોની લેખમાળાઓ આપી , પણ એ બધાંમાં એમણે જીવનચરિત્રને તરતું રાખ્યું . એની પાછળ એમની દૃષ્ટિ હતી .

માણસ ઉપદેશ અને સંકેતથી પણ જરૂર શીખે છે , પણ દૃષ્ટાંતથી તો એ શીખવાની સાથે શીખવતો પણ થઈ જાય છે .

કોઈ અભ્યાસીએ આ કામ કરવા જેવું છે : ગુજરાતી સામયિકોમાં જીવનચરિત્રો કોણે વધુ છાપ્યાં ? વૈવિધ્ય અને ગુણવત્તાની દૃષ્ટિએ ‘ કુમાર ’ પ્રથમ આવશે .

કવિતા અને ચિત્રકળા માટે તો ‘ કુમાર ’ એક ધોરણ રહ્યું છે . પછી તો સગવડો વધી , સામયિકો વધ્યાં . પણ છઠ્ઠા દાયકા સુધી તો કવિતા અને ચિત્રકળાના પ્રોત્સાહન અને મૂલ્યાંકનની બેવડી જવાબદારી ‘ કુમારે ’ અદા કરી છે .

‘ સંસ્કૃતિ ’ એ પૂર્વેના ‘ પ્રસ્થાન ’ ની ખોટ પૂરી અને ‘ બુદ્ધિપ્રકાશે ’ પોતે બંધ ન પડીને ખોટ પડવા ન દીધી . ઘડી માટે કલ્પના કરો કે આ બંને સામયિકો એકએક વર્ષ માટે બચુભાઈએ ચલાવી આપ્યાં હોત તો ? ઉમાશંકર અને યશવંતભાઈની બૌદ્ધિક ક્ષમતા બચુભાઈ કરતાં ઘણી જ વધારે , પરંતુ પત્રકાર તરીકેની દૃષ્ટિ કેળવાઈ હતી બચુભાઈની . એમની પાસે શિસ્ત હતી , આયોજન હતું , વ્યાપક કેળવણીની દૃષ્ટિ હતી . શિથિલતા અને બાંધછોડને સ્થાન ન હતું .

માત્ર સાહિત્ય અને કલાના નહિ , વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રના માણસને પૂછો અને ‘ કુમાર ’ વિશે એમનો અભિપ્રાય સાંભળો . ‘ કુમાર ’ ની આજ સુધીની ફાઈલોને ગુજરાતી જ્ઞાનકોશની સામગ્રી ( એનસાઈક્લોપિડિક ડેટા ) તરીકે ઓળખાવી શકાય .

લેખકે કૃતિનું શીર્ષક , એને વિશેની સંપાદકીય નોંધ , ટાઈપનું માપ , એક પૃષ્ઠ પર કેટલી કોલમ કરવી . જાડીપાતળી રૂલ વાપરવી તો કેવી રીતે , કાયમી વિભાગો પણ એકવિધ ન લાગે એની કાળજી લેવી . લેખોની ભાષા સુધારવી . કાપકૂપ કરવી , પ્રૂફ વાંચવું , મશીનની કામગીરીનો ખ્યાલ રાખવો , બ્લૉક બનાવવાનું શાસ્ત્ર જાણવું , ચિત્રના બધા બ્લૉક ધારોધાર છપાય અને ધાર્યું રંગસંયોજન થાય એની કાળજી લેવી , જાહેરખબર પણ સુઘડ રીતે છપાય એ જોવું , ટૂંકમાં , જેમ ખેડૂત એના ખેતરને લગતું બધું જાણે તેમ બચુભાઈ પોતાના ક્ષેત્રનું બધું જાણે , હાથમાં લીધેલા કામને પૂરેપૂરી ચોકસાઈથી કરે , સાંધો કે રેણ રહેવા ન દે .

બચુભાઈ જેમ મોટા તંત્રી હતા તેમ મોટા મુદ્રક પણ હતા અને એમણે સામયિકના પ્રકાશન સાથે પુસ્તકપ્રકાશનને જોડવા પણ પ્રયત્ન કર્યો હતો , મૂડી પૂરતી હોત તો એમણે પ્રકાશક તરીકે પણ પ્રભાવક કામગીરી મૂકી હોત , તેમ છતાં કેટલાંક પ્રકાશનોની આવૃત્તિઓ થઈ છે અને કેટલાંક પુસ્તક નિર્માણની કળાની દૃષ્ટિએ ઉત્તમ ઠર્યાં છે .

બચુભાઈ મુદ્રક પરિષદના પ્રમુખ ચૂંટાયા હતા . ગુજરાતના મુદ્રણઉદ્યોગના વિકાસમાં એમનો પ્રત્યક્ષ – પરોક્ષ ફાળો હતો . એમણે રચેલા ‘ રાવત – મરોડ ’ નું પણ અહીં સહેજે સ્મરણ થાય . નાગરી અને ગુજરાતી બેઉ લિપિઓનો આ સમન્વય રાષ્ટ્રીય લિપિનો વિકલ્પ બની શકત . મેં મારી પ્રથમ નવલકથા ‘ પૂર્વરાગ ’ નવજીવન પ્રેસમાં છપાવેલી . ત્યારે અમદાવામાં ‘ કુમાર ’ અને ‘ નવજીવન ’ એ બે પ્રેસની કામગીરી વખણાતી . નવજીવન પાસે વધુ મોંઘી યંત્રસામગ્રી હતી . બચુભાઈ સસ્તી અને જૂની યંત્રસામગ્રીથી પણ સારું પરિણામ લાવતા . અમુક પ્રકારના ટાઈપ , એમની સઘન ગોઠવણી ( ક્લોઝ કમ્પોઝ ) વગેરે કામ એ મન મૂકીને કરાવતા . તેથી છપાવનારને થોડુંક ખર્ચ વધુ આવતું .

જેમ એક ઉત્તમ અધ્યાપકમાં વિદ્વત્તા અને વાણીની કળા બંને હોય છે તેમ બચુભાઈ પત્રકાર તરીકે લેખિત સામગ્રી અને મુદ્રણ બેઉ પર સમાન અધિકાર ધરાવતા હતા . વળી , જેમ સાહિત્યનાં વિભિન્ન સ્વરૂપોની એમને સમજણ હતી , બલ્કે એ વિશે આગ્રહો હતા , મઠારી આપવાનો ઉત્સાહ હતો તેમ મુદ્રણનાં તમામ અંગોમાં એમની પોતીકી પહોંચ પણ હતી .

એમને કોઈ મહાન મુદ્રક કહીને અટકી જાય તો એ સભાન થઈ જતા પણ એમને પત્રકાર તરીકે બિરદાવતાં એમની મુદ્રક તરીકેની સજ્જતાની ઉપેક્ષા થઈ શકે એમ ન હતી . ‘ મુદ્રણકવિ ’ ( ઉ . જો .) એમના માટે શોભતો સમાસ છે .

બચુભાઈ ગાંધીયુગના આદર્શો અને રજવાડી રીતભાતથી ઘડાયેલા હતા . એમનું સ્વાભિમાન એમના પ્રેમાળ – વત્સલ વ્યક્તિત્વમાં ગોપિત રહેતું પણ એમણે કોઈની શેહમાં કામ ન કર્યું .

એમણે પત્રકાર તરીકે જે કારકિર્દીની કલ્પના કરી હતી એમાં વ્યાવસાયિક નફાની શક્યતા ન હતી . કાર્યની ગુણવત્તાથી જ એમણે અને કંપનીના શેર હોલ્ડરોએ સંતોષ મેળવવાનો હતો .

એમણે બહુ ઓછા વેતનથી — અન્યત્ર મળ્યું હોત એથી પાંચમા ભાગના વેતનથી કામ કર્યું . ગુજરાત બહાર તો કદાચ એમને દસગણા વેતનથી કામ કરવાનાં આમંત્રણ મળી ચૂક્યાં હતાં . પણ જે દેવ કર્યા તે કર્યા . ઓછા વેતનથી કામ કરી શકાય માટે એમણે એક જીવનપદ્ધતિ પણ વિકસાવી હતી : જરૂરિયાતો જ ઓછી રાખવી . એનો એક જ દાખલો પૂરતો થશે :

એ એમની ટોપીને ખુરશીની ગાદી નીચે રાખે . ટોપીની એક પણ ધાર સહેજ પણ વળેલી હોય તે તો કેમ ચાલે ? પણ ઇસ્ત્રી કરાવવાની નહિ , પોતાના જ વજનથી કામ લેવાનું .

જેમણે એમને સભાઓમાં સાંભળ્યા છે એ જાણે છે કે બચુભાઈ સારા વક્તા પણ હતા . મને યાદ છે ત્યાં સુધી એમના વક્તવ્યમાં કશું બિનજરૂરી આવતું ન હતું .

જેટલું જરૂરી હોય એથી મોટી જરૂરિયાત જ નહિ ! એની મદદથી બચુભાઈ પોતાપણું ટકાવી શક્યા .

ભાયાણીસાહેબ

ભાયાણીસાહેબ ત્રિવેન્દ્રમ્ ગયા હતા , ત્યાંની ‘ ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ ઑફ દ્રવિડિયન લિંગ્વિસ્ટિક્સ ’ ના આમંત્રણથી ગુજરાતીના પ્રોફેસર તરીકે .

જે સાંભળે છે એને આશ્ચર્ય થતું . ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં એ ભાષાવિજ્ઞાનના પ્રોફેસર હતા . નિવૃત્ત થવાને અઢી – ત્રણ વરસની વાર હતી . રાજીનામું આપી દીધું . મોટા પગાર અને બીજા બધા લાભ જતા કરી પ્રાકૃત – અપભ્રંશનું સંપાદન કાર્ય કરવા એલ . ડી . ઈન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ઇન્ડોલોજીમાં ગુફાવાસી બન્યા . જેમણે ઘરઆંગણેની પ્રોફેસરશીપ આગોતરી છોડેલી એ ગુજરાતીના પ્રોફેસર તરીકે છેક કેરાલા જાય ખરા ?

એમના બહુ ઓછા વાચકો જાણતા હશે કે કેરાલા જવા માટે એમને કારણ હતું . ચંદ્રકળાબહેનનો ઉછેર ત્યાં થયેલો છે . મૂળ તો ગુલાબદાસ આદિ જાનૈયાઓને લઈને તે વખતે જ એમણે વરરાજા તરીકે ત્યાં જવાનું હતું પણ લગ્નનું પોરબંદરમાં ગોઠવાયું અને સાસરે જવાની ફરજ બાકી રહી ગઈ . ફરજ ભૂલે તો ભાયાણીસાહેબ નહિ ! વરરાજાની નહિ તો વરરુચિની ભૂમિકા ભજવવા એમણે દક્ષિણાયન સ્વીકાર્યું . છેક બાસઠ વર્ષની ઉંમરે ! દાદા ચાલ્યા સાસરે , લખવા નવી કિતાબ .

અમારાં બેત્રણ લેખકમિત્રોનાં બાળકો એમને દાદા કહે . આજથી નહિ , પંદર વરસથી . હાઇલેન્ડ પાર્કમાં એમના વાસનાં બાળકો પણ એમને પોતપોતાના હકથી દાદા કહેતાં . એમને ત્યાં બે હિંચકા હતાં . એક વરંડામાં ને બીજો આંગણામાં , જે સંસ્કૃત નાટકોના લત્તામંડપનો આભાસ કરાવે . ઉત્પલે જેની સાથે લગ્ન કર્યું એ કલ્યાણીને એ હિંચકો ખૂબ ગમ્યો હોત . પરંતુ અત્યારે ઉત્પલ – કલ્યાણી ઋચા સાથે મુંબઈ રહે છે તેથી એ આખો બાળકો માટે અનામત રહે . ક્યારેક બેથી સાત સુધી બાળકો હિંચકો ખાતાં . રમતાં કે લડતાં હોય . દાદાએ આપેલ ચણા – મમરા કે ચંદ્રકળાબહેને આપેલ લીલી બદામ ખાતાં હોય કે અંદરઅંદરના ઝઘડા અંગે દાદાને ફરિયાદ કરતાં હોય . ફરિયાદીને તુરત ન્યાય મળે . દાદા દરેકનું સાંભળે ને એની તરફેણમાં બોલે . પોતાના ઝઘડાનું સ્વરૂપ સમજાવવાનો આગ્રહ જતો કરી બાળકો એમનું રમવાનું આગળ ચલાવે . દાદાને એમનાં થોથાં સાથે ગડમથલ કરવા દે . ક્યારેક દાદાએ બે મોરચે કામ કરવું પડે . લેખકો – અભ્યાસીઓ કંઈક પ્રશ્નો લઈને આવ્યા હોય અને બાળકો ક્ષણે ક્ષણે નવા પ્રશ્નો ખડા કરતાં હોય . ભાયાણીસાહેબની ઘણીખરી સાંજો પ્રશ્નાકુલ ગાંભીર્ય અને લીલાજન્ય કોલાહલ વચ્ચે વીતતી હોય છે . એ એમનું સુખ . સહુનો આનંદ કહે છે કે એ કુંવારા હતા ત્યારે પણ એમના ઘરમાં અને બાલમંદિરમાં બહુ ફેર નહિ .

જન્મ 1917 ના મેની 26 મી તારીખે , સૌરાષ્ટ્રના મહુવા ગામે . વિદ્યાર્થી તરીકેની કારકિર્દી તેજસ્વી . સંસ્કૃત સાથે બી . એ ., એમ . એ . અને કવિ સ્યંભૂના મહાકાવ્ય ‘ પઉમચરિઉ ’ નું સંપાદન કરી પ્રાકૃતમાં પીએચ . ડી . થયેલા . ’45 થી ’65 ભારતીય વિદ્યાભવનમાં સંશોધન અને અધ્યાપન કર્યું . પછી ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં જોડાઈ અમદાવાદ આવ્યા . સુરેશ દલાલ કેરાલા – નિવાસના સંદર્ભમાં કહેતા હતા કે ભાયાણીસાહેબે પહેલાં મુંબઈને દગો દીધો , હવે અમદાવાદ છોડી એને દઈ રહ્યા છે . મેં એમને દાવા સાથે કહ્યું છે કે અમે ભાયાણીસાહેબને ત્યાં બહુ રહેવા નહીં દઈએ . યેનકેન પ્રકારેણ અમદાવાદમાં જલદી પાછા ખેંચી લાવીશું . આવા મફતના માસ્તર અમને બીજા મળે એમ નથી … એ અધૂરી મુદતે પાછા આવી ગયા જેથી અહીં કામ પૂરું થઈ શકે .

એમને પૂછી મેં પીએચ . ડી . નો વિષય રાખેલો : ‘ હિંદી ઔર ગુજરાતી કી ક્રિયાવાચક ધાતુઓંકા તુલનાત્મક અધ્યયન .’ શરૂ શરૂમાં ગતિ આવતી ન હતી . ટકોર કરી લે . હસે , હસાવે . પછી છેલ્લાં બે વરસમાં પીએચ . ડી . પૂરું ન થાય ત્યાં સુધી નવલકથા ન લખવાનો સંકલ્પ કરીને મેં એમને રાજી કર્યા , મહેનતના કલાક વધાર્યા ને એમણે પણ સમય આપવા માંડ્યો . પહેલીવાર સાંભળી ગયા , સૂચનો કરતા ગયા . બીજી વારના લેખન પછી શબ્દશ : તપાસી ગયા , શોધન – વર્ધન કરતા ગયા . કયા ગાઈડ આટલી તકલીફ ઉઠાવતા હશે ? કાનૂની રીતે તો હું જ મારો માર્ગદર્શક હતો . પણ વ્યવહારમાં ભાયાણીસાહેબનો ચીંધ્યો એક એક ડગલું ભરતો હતો . એમનું માર્ગદર્શન ન મળ્યું હોત તો કદાચ હું વહેલો પીએચ . ડી . થઈ ગયો હોત . હિંદીના ધોરણે એક કોથળા થીસિસમાં ઉમેરો કરી ધન્યતા અનુભવતો હોત . પણ એમણે સામગ્રી પરથી જ તારણ કાઢવાનો પાઠ આપ્યો . આધાર વિનાની ધારણાઓ — યદૃચ્છાથી બચવા સભાન કર્યો . એમની કક્ષાના માર્ગદર્શક થવાની શક્તિ બધામાં ન હોય તે તો સમજી શકાય , વૃત્તિ પણ જવલ્લે જ હોય છે . ભાયાણીસાહેબને એનો વાંધો છે . સાચે જ એક ક્ષણે એમને અનુસ્નાતક શિક્ષણ વ્યર્થ લાગ્યું હતું . એની સાથે જોડાયેલું તંત્ર પોકળ લાગ્યું હતું . પોતાનાં વર્ગીય હિતો પરત્વે અતિ સભાન અધ્યાપકોનું માનસ ઉદ્વેગજનક બની રહ્યું હતું . એમણે અધ્યાપન છોડીને સ્વાધ્યાય શોધનમાં બધો સમય આપવાનો નિર્ણય કર્યો .

ગુજરાતી ભાષા અને એના વ્યાકરણનો ઇતિહાસ લખવા એમણે કેરાલા જવાનું હોય નહીં . પણ એક પ્રવૃત્તિનો આરંભ યોગ્ય રીતે થાય એમાં એમને રસ . ત્રિવેન્દ્રમની આ ઈન્ટરનેશનલ સ્કૂલના સૂત્રધારોએ શરૂશરૂમાં પોતાના વિદ્યાકેન્દ્રને વિકસાવવાની નિષ્ઠા દાખવી હતી . ત્યાં બીજી ભારતીય આર્ય ભાષાઓના વિદ્વાનો પણ હોય , એક તુલનાત્મક સંદર્ભ મળી આવે . ભાષાવિજ્ઞાનના બીજા વિદ્વાનોને ભાયાણીસાહેબ જેવાની હાજરીનો લાભ મળે . ખ્યાલ સારો હતો . ઐતિહાસિક ભાષાવિજ્ઞાન અને પ્રાકૃત – અપભ્રંશ તબક્કાના એમની કક્ષાના વિદ્વાનો દેશમાં નથી . એ સાથે પ્રશિષ્ટ સાહિત્ય કૃતિઓ , કાવ્યશાસ્ત્ર , તત્ત્વજ્ઞાન એ પણ એમના રસના વિષયો છે . અંગ્રેજીમાં તો એ વર્ષોથી લખે છે . જર્મન પણ જાણે છે . બંગાળી – મરાઠી વાંચે . તામિલ શીખેલા . મોટો શબ્દકોશ ન મળ્યો ને એ સ્વાધ્યાય અટકી ગયો . ચંદ્રકળાબહેન અંગ્રેજી – મલયાલમ સહજ પ્રવાહમાં બોલે . એનો પણ એમને લાભ . માત્ર એમની રુચિનો વ્યાપ જ મોટો નથી , એમના અધ્યયનક્ષેત્રની ક્ષિતિજો પણ વિસ્તરેલી છે , વિસ્તરતી રહી છે . એમના કાવ્યાનુવાદો અને ‘ કમળના તંતુ ’ માં નવા રૂપે રજૂ કરેલી પ્રાચીન કથાઓ એમની સર્ગ શક્તિનો નિર્દેશ કરે છે .

એ સંગીતના શોખીન હતા . પહેલાં તો શાસ્ત્રીય સંગીતની સભાઓ માટે ઉજાગરા કરતા . દેશના બધા ઉત્તમ સંગીતકારોને એમણે સાંભળ્યા છે . એમની ખૂબીઓ જાણે , માણે . વચ્ચે બીમાર પડ્યા ત્યારે મોટું ખર્ચ પાડીને સંગીતની સામગ્રી વસાવી . એકલા એકલા સંગીત સાંભળતા હોય ને માણસ આવે તો એ પહેલાં મોટેથી બૂમ પાડે : ‘ ચંદ્રકળા !’ હા , બીમારી વખતે પણ એ મોટેથી વાત કરતા . સામાન્ય રીતે એ તાર સપ્તકમાં અને ક્યારેક મધ્ય સપ્તકમાં બોલે છે . મંદ્ર સપ્તક એમના શ્રવણનો વિષય છે .

બીમારીના સ્વરૂપ વિશે એમની અને ડૉક્ટરની વચ્ચે ગંભીર મતભેદ હતો . આ 1980 ના માર્ચની વાત છે . ડૉક્ટરે હૃદયરોગના હળવા હુમલા તરીકે એ બીમારીને ઓળખાવેલી . લેખકો મોટી ઉંમરે પ્રેમમાં પડ્યા હોય એવા દાખલા એ જાણે તેથી ખબર પૂછવા આવનારને ક્યારેક કહે પણ ખરા : ‘ સાઠની ઉંમર પછી કાં તો હૃદયરાગ થાય કાં તો હૃદયરોગ .’ આમ હળવા થાય પણ ડૉક્ટરના અભિપ્રાયનો ખેલદિલીથી સ્વીકાર ન કરે . મૂંગા વિરોધ સાથે શિસ્ત પાળવાની રીતે દવા લે . ચર્ચા નીકળે તો આપણને સમજાવવા લાગે કે એમની બીમારી કેવા પ્રકારની છે . માણસના શરીર અને એના રોગો વિશે હું પણ જાણું છું . એવો ખ્યાલ જાગવાની ક્ષણે હું એમની સાથે મતભેદ પાડી બેસું . ડૉક્ટરના પક્ષે દલીલો કરું . એમની જ ભૂમિકાએ નિષ્ણાતોના અભિપ્રાયને માન આપવા કહું . એક દિવસ સંવાદી સૂરોમાં જ અમારી વાત શરૂ થઈ હતી ત્યાં એ પોતાની માન્યતા દૃઢતાથી રજૂ કરવા જતાં ઉગ્ર થઈ ગયા . ભારે ઉગ્ર . શંકર બલ્કે ઉમાશંકરથી પણ વધુ . હું એમની તબિયતની ચિંતાથી , બધી દલીલો પડતી મૂકીને તુરત એમની સાથે સહમત થઈ ગયો . જમા પાસે નોંધાયેલા બધા આરામને થોડી ક્ષણોમાં ઉધારી શકે એવા ભાવાવેગમાં આવતાં એમને વાર થતી નથી . એ ગમે ત્યાં , ગમે ત્યારે , ગમે તેની સાથે મોટેથી વાત કરી શકે છે . સામો માણસ એમની સાથે સંમત થઈ જાય કે તુરત એ પહેલાં ગંભીર અને પછી તટસ્થ થઈ જાય છે . તે દિવસે એમણે કહેલું : પણ ડૉક્ટરે આપેલી સૂચનાઓ તો પાળીએ જ છીએ ને ! એણે પાંચ અઠવાડિયાં આરામ કરવાનું કહ્યું છે તો આપણે છ અઠવાડિયાં પડી રહીશું . જોકે ડૉક્ટરે માત્ર પડી રહેવાનું નહોતું કહ્યું , માનસિક આરામ લેવા પણ ભલામણ કરી હતી . અહીં વળી પાછો મતભેદ હતો . ડૉક્ટરને ન વાંચવામાં આરામ દેખાતો હતો , ભાયાણીસાહેબને વાંચવામાં .

વાંચે એમાંય વાર્તાઓ તો ઘણી ઓછી . પણ વાંચે એ બધું યાદ રહે . યાદશક્તિ અદ્ભુત , મેં જોયું છે કે સારી યાદશક્તિ ધરાવતા વિદ્વાનો સફળ વક્તા હોય છે . બે – પાંચ વ્યક્તિઓની ગોષ્ઠીમાં ભાષાણીસાહેબની જીભે વહી આવતાં અવતરણો , તત્ક્ષણ સૂઝી આવતા હાસ્ય – વ્યંગ ભલભલા વક્તાનેય ભુલાવી દે એવાં હોય છે . પણ એ મોટી મેદનીને સંબોધવા ઊભા થાય ત્યારે મોટાં વાક્યોમાં બોલે છે . પેલો જનાન્તિકે પ્રયોજાતો હાસ્યવિનોદ અહીં એમની સાથે હોતો નથી અને એ શ્રોતાઓને અઘરું સાંભળવાની કસરત કરાવે છે . એક તો લાંબાં સંકુલ વાક્યો યોજે અને પાછા દરેક વાક્ય શુદ્ધિ જાળવીને વિરામચિહ્ન સાથે એને પૂરું કરે . લખતા હોય એવું જ બોલે . તેથી વાક્ધારાનો લય સાચવી શકે નહીં . ક્યારેક ટાંચણ કરેલાં પાનાં હાથમાં રાખ્યાં હોય તો એ ઊલટસૂલટ થઈ જાય . એમને ક્રમમાં ગોઠવવા મથે અને મોટેથી બોલતા જાય . પણ સુન્દરમ્ આદિ આ શૈલીના બીજા વિદ્વાનોની જેમ છેડેથી વાંચવા લાગે નહીં , વાંચે તોપણ બધા ધ્યાનથી સાંભળે . સહુ જાણે છે કે ભાયાણીસાહેબ નકામું કશું બોલતા નથી . એ સફળ વક્તા ભલે ન હોય , શિક્ષક મોટા છે . એક જ ક્ષણે એ ગુરુ અને ગુરુણામ્ ગુરુ હોઈ શકે છે .

ભાયાણીસાહેબ ભલભલાની મજાક – મશ્કરીમાં જોડાય . એમાં આપણે મૌલિકતા દાખવી હોય તો કદર પણ કરે , પરંતુ પૂર્વગ્રહપૂર્વકની નિંદા જુએ કે છળી પડે . તદ્દન અણધાર્યો અને અપૂર્વ ગુસ્સો કરે . એમના હાસ્યમાં એકવિધતા છે . સુભાષ શાહ પહેલાં એમના હાસ્યની મિમિક્રી કરતા . પણ એમનો ગુસ્સો કોઈથી પકડાય એવો નથી હોતો . આપણે સાચા હોવાના ખ્યાલથી આક્ષેપ કરી રહ્યા હોઈએ ને એ અડધા વાક્યે પામી જાય . પછી તો આવી જ બન્યું . બાળકોનું તોફાન કલાકો સુધી સહન કરનાર ભાયાણીસાહેબ હેતુઓનું આરોપણ કરતી ચાતુરી સહી ન શકે . વિષય બદલાય પછી જ એ શાંત થાય . વચ્ચે વિરતિ અને પછી શાંત રસ . એક રસમાંથી બીજા રસમાં વસ્તુને સંક્રાંત કરવાની પ્રેમાનંદની શક્તિની ગુજરાતી વિવેચકોએ પ્રશંસા કરી છે . ભાયાણીસાહેબની બદલાતી મન : સ્થિતિઓ એમના ઔદાર્યના વિવિધ સ્રોત જેવી છે . લડ્યા હોય એ પછીની બેપાંચ મિનિટમાં તો એ આખું વાતાવરણ બદલી નાખે . નિમિત્ત મળતાં જ સંસ્કૃત – પ્રાકૃત મુક્તકોના એમના અઢળક ખજાનામાંથી કોઈ ને કોઈ મુક્તક છલકાઈ આવે . પહેલાં ભાવાર્થ કહે પછી મૂળ રચના . આનંદ આપી , આનંદ કરે . સાથે હાસ્ય તો ખરું જ .

કદાચ આ હાસ્યના કારણે જ એમના મુખ પર આવી ચમક રહે છે . એમના ફોટોગ્રાફ બહુ સુંદર આવે છે . શ્વેત વસ્ત્રો સાથે શ્વેત કેશ અને ધવલોજ્જ્વલ મુખ એમને પ્રૌઢ લેખકો વચ્ચે સુંદર રીતે જુદા તારવી આપે છે . માત્ર કાનની બૂટ સુધી ધસી આવતી ગરમ ટોપી એમને શોભતી નથી . ખૂબ ઠંડી હોય ત્યારે શોભાનો ખ્યાલ જતો કરી એ વિદ્યાયાત્રા ખેડે છે . એક વાર ડિસેમ્બરની સવારની ઠંડીમાં એમણે પેલી ટોપી પહેરી અને શ્રી કંચનલાલ પરીખ સાથે અમે રામાયણ વિશે બોલવા લુણાવાડા ગયા હતા . વિસરાતી વિદ્યાકલાનું ગૌરવ કરવા , પ્રશિષ્ટ કૃતિઓનો સ્વાધ્યાય પ્રેરવા એ શરીરના ઘસારાનીય પરવા ન કરતા .

કોઈ સાચો જિજ્ઞાસુ આવી ચડે તો એ પોતાના મુદતી કામને પણ બાજુ પર મૂકી દેવાના . પછી આરામના મર્યાદિત સમય પર કાપ મૂકી પેલું કામ પૂરું કરવાના . સ્વીકારેલું કામ એ અધૂરું છોડતા નથી . ઉમાશંકરના પ્રશંસક હોવા છતાં સંશોધન – વિવેચનનાં પુસ્તકો છપાવાં શરૂ થાય પછી દાયકાઓ સુધી પૂરાં ન થાય એવી વ્યવસ્થા કે આકાંક્ષા કરતા નથી . ક્રમ નક્કી કરીને એ દરેક કામ બાંધી મુદતમાં પૂરું કરતા . એ જેમ લાંબા વાક્યો લખવાની ટેવ ધરાવે છે તેમ ટૂંકા લેખો લખવાની શક્તિ પણ ધરાવે છે . પિષ્ટપેષણ નહીં . પરિશિષ્ટમાં મૂકવા જેવું હોય એને લેખમાં પ્રવેશવા પણ ન દે અનુવાદથી ચાલતું હોય તો પોતાના નામે લેખ ન લખે . એમના અનુવાદ ખંડો વિશદ હોય છે . બીજા વિદ્વાને કહેલો મુદ્દો એ જ રીતે કહી શકાતો હોય તો પોતાનું નામ વચ્ચે આવવા દે નહીં . વિવેચન – લેખોમાં અંગ્રેજી ભાષાનો બેશુમાર ઉપયોગ કરી ઓછું ઉકેલતા ને વધુ ગૂંચવતા નવી પેઢીના લેખક મિત્રો ભાયાણીસાહેબના પ્રેમથી સંતુષ્ટ થયા એને બદલે પ્રકાશ મેળવી શક્યા હોત . અપ્રસ્તુતની આળપંપાળ કરવાને બદલે મુદ્દાસર લખવાનું શીખી શક્યા હોત .

પત્તાંની અમુક રમતો એ એકલા રમે , ‘ પેશન્સ ’ વગેરે . કલાકોના વાચન – લેખન વચ્ચે અડધો કલાક એકલા એકલા આમ પત્તાં રમી લે . પછી રમત પૂરી થાય કે ન થાય , એમને આરામ મળી જાય . જવાનીમાં વૉલીબોલ પણ રમતા . ભાવનગરના થોડા મિત્રો પાર્લામાં ભેગા થઈ ગયેલા . સતત દસ વરસ સુધી રમેલા . બેએક વાર ઘાટકોપરની ટીમ સાથે મેચ પણ લીધેલી . હારેલા એ જુદી વાત છે પણ હરીફાઈ કરેલી ખરી . એક વાર અમે રાણકપુરની કલાયાત્રાએ ગયેલા . ત્યાં અમને પાંચસો પંચાવનની રમત — અમેરિકન રમી એમણે શીખવેલી . આમ અમેરિકા કે રશિયા કોઈના માટે કુણી લાગણી નહિ . જે . પી . નાં પંચોતેર વર્ષ ઊજવાઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે પાંચસો રૂપિયા મોકલી આપ્યા હતા . જે . પી . સિવાયનાઓ વિશે હસે , હસાવે . રાજકારણમાં પણ બરાબર સમજે . ઐતિહાસિક ભાષાવિજ્ઞાનના અભ્યાસી તરીકે એ સંસ્કૃતિ અને લોકસંસ્કૃતિના પણ ચાહક છે જ , તેથી રાજકારણનો પ્રાણીબાગ તો એમણે જોયો જ હોય ને ! એવું જ જ્યોતિષ વિશે કહી શકાય . ભારતમાં રાજકારણ અને જ્યોતિષ વચ્ચે ઘનિષ્ઠ સંબંધ જોવા મળે છે . ભાયાણીસાહેબ આ બંને વિષયને ચોક્કસ અંતર રાખીને જોતા . થોડુંક જાણે પણ માનતા નહીં . ચંદ્રકળાબહેને બતાવેલી ઉત્પલની કુંડળી પરથી મેં કરેલી આગાહી સાચી પડે તોપણ એ હસી શકતા , મતાધિકાર કે માતાધિકાર પર હસે એવા તો એ હતા જ નહિ . લોકશાહી અને વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના પ્રખર પુરસ્કર્તા પણ માત્ર ભાગ્યના જોરે મળી જનાર વસ્તુઓમાં એમને રસ નહોતો . એકવાર છાયાશાસ્ત્રીની કસોટી કરી આવેલા . છાયાશાસ્ત્રી જે સંસ્કૃત વાંચી સંભળાવતા હતા એ કાગળ પર લખેલું નથી એ જોઈ આવેલા . બૌદ્ધિક પ્રતીતિથી જ બધું સ્વીકારવું , વ્યાકરણના નિયમોમાં મૂકીને જ જીવન જોવું — એવું કોઈ સીમિત દૃષ્ટિબિંદુ એ ધરાવતા નહોતા . બુદ્ધિ ઉપરાંત લાગણી , આવેગ એ બધાનુંયે જીવનની સંકુલતામાં સ્થાન છે . અસ્તિત્વવાદ અને ફિનોમિનોલોજીની કેટલીક ઉપપત્તિઓ એમણે સ્વીકારી છે . વસ્તુમાં શું સમજે વ્યાકરણી — એ વિધાનનું હાર્દ એ જ આપણને સમજાવી શકે એમ છે . શુષ્કતા અને બનાવટના એ શત્રુ છે . પોતે એ વ્યાકરણશાસ્ત્રના ઉપાસક જે એક બાજુ દર્શન અને બીજી બાજુ આધુનિક ભાષાવિજ્ઞાન સાથે સંબંધ ધરાવે . ટૂંકા રસ્તા શોધતા જૂનવાણી માનસના એ વિરોધી , દરેક વસ્તુ કે વિચારની ચકાસણી કર્યા પછી જ એ તારણ સ્વીકારે . વૈજ્ઞાનિક અભિગમના એ પુરસ્કર્તા હતા . ઔપચારિક સભાઓમાં એ ન જાય . મળેલા સમયને એ કરકસરથી વાપરે પણ વિદેહ સર્જકોની શોકસભાઓમાં જાય . જનારને આદર આપવો , જે છે એનો અનાદર ન થાય એ જોવું અને આંગણે લીલા કરતાં શિશુલોકને વચ્ચે વચ્ચે પ્રેમથી જોઈ લઈને પોથીપંડિતો સાથે કામ પાડવું એ એમનો સ્વભાવ .

*

શ્રી હરીન્દ્ર દવેએ 1964 માં ‘ કેસૂડાં ’ માં ‘ વ્યક્તિત્વનો સંવાદ ’ નામે લેખ લખેલો . એમાં ભાયાણીસાહેબના ઔદાર્યના અનેક પુરાવા આપવા સાથે એક આગ્રહ નીચેના દાખલાથી સ્પષ્ટ કરેલો :

‘ કોઈએ ડૉ . ભાયાણીને ભાષાશાસ્ત્ર પર “ લેમૅન ” ને પણ સમજાય એવો પ્રાથમિક સિદ્ધાંતો સમજાવતો લેખ લખી આપવા નિમંત્રણ આપ્યું .’

એમણે કહ્યું : ‘ આ માટે મારે જ શું કામ લખવું જોઈએ ? ભાષાશાસ્ત્રના બીજા ઘણા અભ્યાસીઓ પણ આ પ્રાથમિક જ્ઞાન આપતો લેખ અવશ્ય લખી શકે .’

‘ ના , અમે તો દરેક વિષય પર એના તજ્જ્ઞ પાસેથી જ લખવાનો આગ્રહ રાખીએ છીએ .’

‘ એટલે કે તમે તજ્જ્ઞ પાસે “ લેમૅન ” માટેનો લેખ લખાવો !’

‘ હા …’

‘ તો તો તમે સાપેક્ષતાના સિદ્ધાંત વિશે લોકભાગ્ય લેખ લખવા આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનો જ આગ્રહ રાખો , ખરું ને !’

આવા ભાયાણીસાહેબ કોઈક નાના બાળકને પોતે જ શોધી હોય તેટલી વહાલી પત્તાંની રમત શીખવતા હોય ત્યારે , એમ કરવા માટે પણ પૂરેપૂરા અધિકારી લાગે .

યશવંત શુક્લ

યશવંતભાઈને ક્યારેક કહીએ કે તમારે માત્ર બોલવાને બદલે લખવું જોઈએ , જેથી એમાંથી પુસ્તક થાય , તો એ તુરત જવાબ આપે :

જેમણે લખ્યું છે એમનુંય ઝાઝું ટકવાનું નથી , તો બોલ્યા એ પૂરતું છે .

યશવંતભાઈને અમરતાનો ભ્રમ નથી એ સારું છે . એ સાથે સૌંદર્યની પ્રભાવકતામાં શ્રદ્ધા છે . આમ તો સાહિત્યના સમાજ – સંદર્ભ વિશે એમણે વારંવાર વાત કરી છે પણ કોઈક લેખકના આવેશ માત્રથી માણસ બદલાઈ જશે એવી અંધશ્રદ્ધા દાખવી નથી . આપણે જેને અંધશ્રદ્ધા કહીને છીએ તેને એ વિચાર – વિવેકહીન શ્રદ્ધાનો જ પ્રકાર કહે છે . એમની દૃષ્ટિએ ખંડદર્શન પણ અંધશ્રદ્ધા જ ઠરે . સર્જકો ને મનીષીઓમાં એમને શ્રદ્ધા હોવાનું એક કારણ એ કે બીજા લોકોને ખંડ દર્શન થતું હોય ત્યાં એ વસ્તુનું અખંડ દર્શન કરવા મથે છે . યશવંતભાઈ કહેતા : ‘ હાર્યા વિના સત્ય અને સ્વાતંત્ર્યનાં મૂલ્યો માટે મથી રહેવું , છિન્નતાની વચ્ચે પણ જીવનનો જયધ્વજ રોપવો એ કવિકર્મ વિશેની મારી અપેક્ષા છે .’ દૃષ્ટાંતો જૂનાં પડે એની બીક રાખ્યા વિના એ ગોવર્ધનરામ અને રવીન્દ્રનાથને યાદ કરીને કહેતા કે છિન્ન અને હતાશ થવાય એવી પરિસ્થિતિમાં એમણે કવિધર્મ ચરિતાર્થ કર્યો હતો .

માત્ર લખવું એ પૂરતું નથી , અવગમન થવું જોઈએ . કૃતિ સમજાય કે પમાય નહિ તોપણ કલા હોઈ શકે એ મતના એ સમર્થક નથી . ‘ જે કવિતા કવિથી છૂટીને બીજા ભાવકો સુધી પહોંચી શકતી નથી તે કવિતા છે કે નહિ તે ચોક્કસપણે કહેવાનું આપણી પાસે કોઈ સાધન નથી .’ એમ કહેવામાં એમનો અભિપ્રાય આવી જાય છે . કેટલુંક દાયકાઓ ને સૈકાઓ પછી ભાવકો સુધી પહોંચ્યાના દાખલા એમને યાદ હશે જ પણ એમનું ચાલે તો એ વર્તમાનનો આગ્રહ રાખે . પોતે બોલે છે એ વાણી શ્રોતાઓ સુધી પહોંચે છે એવી ખાતરીથી એમણે ભાષાનું લેખિત સ્વરૂપ ખેડવાને અગ્રતા આપી નથી . કેટલાક લેખકો ક્યારે ક્યાં છે એ જાણી શકાતું નથી . યશવંતભાઈ સાંપ્રતમાં જ વસતા , સ્થળ ભલે બદલાય .

ટૂંકમાં એ વર્તમાનના માણસ . બધી સમકાલીન સમસ્યાઓ હુમલો કરી શકે એટલા એ અરક્ષિત — ‘ વલ્નરેબલ ’. હૉટલ સભ્યતાના વધતા આક્રમણ વિશે કે ચૂંટણીમાં થતી મારફાડ વિશે સહી કરવાથી માંડીને મુસદ્દો ઘડવા જેટલો સમય સતત એમની સિલકમાં હોવાનો . સારું થાય એનું સ્વાગત કરવા કે નાશ પામે એનો શોક કરવા એ જાહેરમાં આવતા . સમિતિમાં જવાનું હોય તો એ વ્યક્તિગત કામ છોડી દેતા ને સભામાં જવાનું હશે તો સમિતિમાંથી વહેલા ઊઠી જતા . કેમ કે એમની અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ વાણી છે વક્તાએ સ્થળકાળનાં બંધન પાળવાં પડે . માત્ર લખવાનું હોય તો પછી પણ લખી શકાય . અનિશ્ચિત ભાવિમાં થોડો સમય અનામત રાખી શકાય . યશવંતભાઈ સમય સાચવી લેશે . એસ . આર . ભટ્ટની જેમ એ મોડા પણ નહીં પડે . બે દાયકા પૂર્વેની એ સાંજ આજે પણ સ્મરણમાં તાજી છે , લગભગ ચિત્રરૂપે અંકિત છે . એ બે વિદ્વાનો સ્ટાઈનબેક વિશે જે બોલ્યા છે ! વાહ ! એ પછી મને બહારનાને અમદાવાદમાં ફાવવા લાગેલું .

બોલતાં બોલતાં કોઈ પણ વિષયને સ્પર્શી શકાય . લખનારે કાન ન પકડાય એની કાળજીલેવી સુગમ પડે . જાણવા મળ્યું કે યશવંતભાઈ ‘ ઍબ્સર્ડ ’ નાટકો વિશે બોલ્યા ત્યારે આશ્ચર્ય થયેલું . ખાતરી કરવા જતાં સમજદાર શ્રોતાઓએ પણ કહેલું કે સારું બોલેલા . એ પણ વિષ્ણુભાઈની જેમ હતાશા ને છિન્નતાના સમર્થક નથી પણ યુદ્ધોત્તર પરિસ્થિતિના અભ્યાસી છે . ‘ ઍબ્સર્ડ ’ ને તમામ સંદર્ભો સાથે મૂકી આપવા માટેની વૈચારિક મૂડી ધરાવે છે . એ લખતા હોત તો સભામાં ગેરહાજર સહૃદયો સુધી એમનું વક્તવ્ય પહોંચત . પ્રાચીનકાળમાં વ્યાસ બોલતા અને ગણપતિ લખતા . યશવંતભાઈ બહારથી ગણપતિ છે પણ અંદરથી ‘ વ્યાસ ’ છે . એ શબ્દના બધા અર્થો ધરાવે છે . તેથી ‘ કેન્દ્ર અને પરિઘ ’ બેઉ વિશે એક સાથે વિચારે . વિચાર્યા પછી બોલતા . વિચારતાં વિચારતાં પણ બોલતા . બોલ્યા પછી વિચારવું પડે એવું ભાગ્યે જ કરતા .

આમ જેમણે પોતાને લેખક બનતાં અટકાવ્યા છે એ યશવંતભાઈ પત્રવ્યવહારમાં બહુ ચોક્કસ . શક્ય છે વિષ્ણુભાઈનો વારસો હોય . વાતચીતનો ગુણ રા . વિ . પાઠકને આભારી હોઈ શકે . પાઠકસાહેબનાં બધાં જ પુસ્તકો એમણે વાંચ્યાં છે , લેખક સાથે ચર્ચ્યાં છે . પાઠકસાહેબ આપણા પ્રથમ કૃતિનિષ્ઠ વિવેચક છે . યશવંતભાઈની પ્રશિષ્ટ છતાં વિશદ ગદ્યશૈલી વિષ્ણુભાઈ અને રા . વિ . પાઠકના દ્વિવિધ સંદર્ભે ઘડાઈ હશે . કેટલાક શબ્દપ્રયોગો ધ્યાન ખેંચવાના . ક્યારેક પૂર્વપરિચિત વિચાર બોલીના શબ્દમાં ઝિલાઈને તાજો લાગે તો ક્યારેક નવો વિચાર જૂના સમાસમાં અવતરીને સાર્થક પદ બને , તેથી પદાર્થની જેમ મપાય . વ્યાખ્યાન દરમિયાન એ એકબે અવનવા સમાસો રચે ; ‘ નિર્ગમે છે ’, ‘ અંગીકારે છે ’ જેવાં ક્રિયાપદો યોજે . અરૂઢ નામધાતુઓ પણ પોતાનું ધનત્વ છોડી એમની પ્રવાહી વાણીમાં લય ધારણ કરે . એ કદાપિ કોઈ વાક્ય અધૂરું મૂકી નહીં દે . શિયાળાની સાંજે બંધ ગળાનો કોટ પહેરીને એ બોલતા હોય ને સભા વિશાળ હોય તો એ નેપોલિયનની જેમ શોભી ઊઠ્યા હોય એવા પ્રસંગો બન્યા છે . અભ્યાસીઓ જાણે છે કે નેપોલિયન સેનાપતિ હતો , સરમુખત્યાર નહીં . એ મોડે સુધી લોકશાહીમાં માનતો હતો , તેથી અહીં ઉપમા – દોષ થતો નથી . આપણા જાહેરજીવનમાં પડેલા જે મુરબ્બીઓ લોકશાહીમાં દૃઢપણે માને છે એ વહેલામોડા , વધતેઓછે અંશે અમલ પણ કરે છે એવો મારો અનુભવ છે . યશવંતભાઈ સાથે ઉગ્ર મતભેદ પાડી શકાય અથવા એમની સામેની સામાન્ય વાતને ઉગ્ર વિરોધથી કહી શકાય . એ સહી લેતા . પોતાનું વલણ લોકશાહી પદ્ધતિએ સહુ અધ્યાપકોને ગળે ઉતારવા એ આચાર્ય તરીકે પ્રયત્ન કરતા . સહુનાં સૂચનો આવકારતા અને એમાં પોતાના મૂળ વિચાર એટલે કે નિર્ણયને રમતો મૂકતા ને તરતો જોઈને સંતોષ પામતા . અધ્યાપકોમાંથી મોટા ભાગના એમના વિદ્યાર્થીઓ હોઈ અદબ જાળવતા . હું એચ . કે . માં ગયો ને મર્યાદાઓ તૂટતી જોઈ કટલાક અધ્યાપકોને ચિંતા પણ થઈ દેખીતી જગા ન હોવા છતાં યશવંતભાઈએ મને લીધેલો . તેથી સરેરાશ અડધું કામ કરતા અધ્યાપકો કરતાં હું લગભગ દોઢું કામ કરતો , પણ ક્યારેક ન કહેવાનું કહીને એમને ગંભીર કરી મૂકતો . પછી ઈશ્વરભાઈ પેટલીકરે મને કહેલું કે પીતામ્બર પટેલની સ્પષ્ટ ના હોવા છતાં મને એમણે કૉલેજમાં લીધેલો . શક્ય છે રસિકભાઈના અભિપ્રાયને લીધે એમણે જોખમ ખેડ્યું હોય . નહીં તો 1970 થી હું ગામમાં રહેવા ધારતો હતો . અવગુણ જાણવા છતાં મદદ કરનારાઓમાં યશવંતભાઈને આગળ મૂકી શકાય . ઉંમર થતાં એ અને એસ . આર . ભટ્ટ આચાર્ય ન રહ્યા ત્યારે સહુને થતું કે એ હતા તે સારું હતું . એમણે ફરી આચાર્ય તરીકે અવતરવું જોઈએ . ભલે શિક્ષણ ન સુધરે . આપવા જેવા દાખલા તો જડે .

યશવંતભાઈ પોતે બહુ દાખલા આપીને બોલતા નહીં . એમની સ્મૃતિ બહુ સારી નથી એવો અભિપ્રાય મારા એકલાનો તો છે જ . તેથી ‘ જૂગજૂનું ’ વિશેષણ એમને કેમ આટલું બધું પ્રિય હતું એની નવાઈ લાગે છે . એ વર્તમાનવાદી હોવા છતાં ઇતિહાસનો એમને વિરોધ નહીં . એ ‘ ક્રાંતિની પ્રક્રિયાઓ ’ સમજે , સમજાવે છતાં કિશોરલાલની સમૂળી ક્રાંતિથી બહુ પ્રભાવિત લાગતા નથી . ‘ ઇતિહાસ એ ખાદ્ય નથી , ખાતર છે ’ એ વાક્યને એ કાકાસાહેબ કરતાં પણ વધુ આસાનીથી સમજાવી શકતા : ‘ ભૂતકાળ માટે જેમ ઇતિહાસ શબ્દ પ્રયોજાય છે તેમ ભૂતકાળના જ્ઞાનને માટે પણ ઇતિહાસ શબ્દ પ્રયોજાતો આવ્યો છે .’ બે ભિન્ન અર્થોની સેળભેળ ન થઈ જાય માટે એ જરૂરી ચોખવટ કરીને એમાંથી મુદ્દો કરે છે કે સ્થળ અને કાળના સંદર્ભ બદલાતાં અનુભવનું સ્વરૂપ પણ બદલાય છે અને અનુભવ અને વિચારના આઘાત – પ્રત્યાઘાતને લીધે કાર્યનું સ્વરૂપ અને જીવનનું સ્વરૂપ બદલાય છે . ભૂતકાળનું કયું રૂપ વર્તમાનને પૂરેપૂરું મળતું આવે ?

યશવંતભાઈ બદલાતા વિચારોને પોતાની ન બદલાતી ભાષામાં વ્યક્ત કરી શકે છે . વક્તાની ભાષા ઝડપથી ન બદલાય તો જ શૈલી બની શકે . યશવંતભાઈ એ નિયમને સાચો પાડતા હોય તેમ લોકસમિતિના ઉપક્રમે ગામડા ગામમાં વ્યાખ્યાન કરતી વખતે પોતાની પ્રશિષ્ટ વાણીમાં પ્રાપ્ત ધર્મનું પ્રોત્સાહન સમર્થન કરતાં થાકે નહીં .

‘ હા , એ થાકતા નથી . ન થાકનારા લેખકો તો ઘણા છે પણ પ્રવાસથી ન થાકનારાઓમાં યશવંતભાઈ પ્રથમ છે . બેઉ આંખે મોતિયો આવ્યો હોય ને દિલ્લીના અંધારામાં કોઈક વાહનની ગતિ નડતાં એ રીતસર પડી ગયા હોય તોપણ એકવાર ઊભા થઈ ગયા કે રાજા ! પછીની ક્ષણે એ પૂર્વવત્ ઉત્સાહથી આગળનો પ્રવાસ ખેડવાના . વાતાવરણમાં તંગદિલી હોય કે યુદ્ધની પરિસ્થિતિ હોય ત્યારે આચાર્ય તરીકે યશવંતભાઈ વધુપડતી કાળજી લેતા . તેથી એ ડરે છે એ માનીને હું ગમ્મત કરતો .’ ‘ પાકિસ્તાનવાળા નહેરુપુલ તોડવા બોંબમારો કરવાના જ અને નિશાન તાકવામાં એ કાચા હોવાથી બોંબ એચ . કે . પર પડવાનો .’ આવું સાંભળીને તુરત તો એમને ચિંતા થશે જ એવી શ્રદ્ધાથી બોલવાનો ઉત્સાહ મેં વારંવાર અનુભવ્યો છે . પરંતુ એ પ્રવાસથી ડરે છે એમ તો એમનો કડકમાં કડક ટીકાકાર પણ કહી નહીં શકે . બલ્કે પ્રવાસે જતાં તો એ પાકિસ્તાન પણ પસંદ કરશે . ચીન , અમેરિકા દુશ્મન હતા ત્યારે એ ત્યાં ફરી આવ્યા છે . બંનેના મિત્ર તરીકે પાછા આવ્યા છે . પ્રવાસમાં એમની તબિયત બગડતી નથી . વિવિધ વાહનોમાં શરીરને મળતી હલનચલનને કારણે એમના બેઠાડુ જીવનને જરૂરી કસરત મળી રહેતી ને તેથી સ્વાસ્થ્ય એકધારું સચવાતું . એમની કાર્યશક્તિ જોઈને એમના નજીકના મિત્રોને પણ આશ્ચર્ય થતું . આ અંગે યશવંતભાઈનો ખુલાસો એટલો જ કે પ્રવાસમાં આરામ મળે છે તેથી કાર્યશક્તિ ટકી રહે છે . આ દલીલ સાથે ભોળાભાઈ સંમત છે . ખરેખર તો યશવંતભાઈ પ્રવાસમાં હોય ત્યારે લીલાબહેનને આરામ મળતો હશે . કેટલા મહેમાનો ! યશવંતભાઈને તો અવનવા શ્રોતા મળી રહે પણ લીલાબહેને સહુનું આતિથ્ય કરવાનું . ગુજરાતમાં બીજી કોઈ ગૃહિણીએ આટલી વેઠ કરી નહીં હોય અને કરી હશે તો આટલી પ્રસન્નતાથી તો નહીં જ . લીલાબહેન મળ્યાં ન હોત તો યશવંતભાઈ ગુજરાત વ્યાપી સૌહાર્દ કેળવી શક્યા ન હોત . બેઉ અર્થમાં એમને વિશાળ કુટુંબ પ્રાપ્ત થયું . આઠ સંતાન . દરેક માટે નર્યો પ્રેમ . પૌત્ર – પૌત્રીઓ માટે એથીય વધુ . સાથે રમે . એ જ બચત ને એ જ મૂડી . કહે છે કે એકેય બાળકને ગુસ્સે થઈને કદી ટપલી પણ મારી નથી . કેટલાક ગાંધીવાદી મિત્રોથી એ આ બાબતે જુદા પડે છે .

યશવંતભાઈને ગાંધીજીની આત્મકથા વિશે ઉમળકાથી બોલતા સાંભળ્યા છે , પણ કોઈએ એમને ગાંધીવાદી કહીને વખાણ્યા કે ઉતારી પાડ્યા નથી એનું એક કારણ એ હશે કે માર્ક્સનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કરનારાઓમાં એ થોડાક વહેલા જાણીતા થયેલા . હું તો એમ પણ માનું કે માર્ક્સવાદી થવાને એમને કારણ હતું . યુવાવસ્થામાં સમાજવાદી વિચારો સાથે કામ પાડવાનો એમણે પ્રયત્ન કરેલો . એમના નાનાભાઈ વિનોદભાઈ તો સામ્યવાદી વિચારસરણીના પ્રખર પુરસ્કર્તા રહેલા છે .

કિશોરાવસ્થામાં જ યશવંતભાઈને માથે ઘરની જવાબદારી આવી પડી . એમણે વિચાર્યું ન હોત તો જવાબદારી હળવી બની ગઈ હોત . બ્રાહ્મણના દીકરાને એ જમાનામાં કથા – પૂજા દ્વારા આવક કરીને જીવવામાં નાનમ ન હતી . બલ્કે હક હતો . પણ યશવંતભાઈએ સંકલ્પ કર્યો કે યાચકવૃત્તિથી જીવવું નથી . ઠરાવ્યું કે દિવાસળીનાં ખોખાં બનાવીને એની મજૂરીમાંથી સહુ ભાંડુઓએ મળીને નિભાવી લેવું . માએ ઉઠાવેલાં દુ : ખોની વાત કરતાં એ તન્મય થઈ જાય છે . એકવાર કૉલેજના સહકાર્યકરોથી છૂટા પડતાં પણ એમની આંખો ભીની થઈ ગયેલી . લાગણી પણ યશવંતભાઈના વ્યક્તિત્વનો ભાગ છે એ એમના જાહેર વ્યક્તિત્વથી પરિચિત વ્યક્તિઓને તુરત ગળે નહીં ઊતરે . પણ આ વિગત ન નોંધીએ તો ખંડદર્શન થાય . એમ તો એમણે થોડીક વાર્તાઓ પણ લખેલી . પ્રવાસમાં ક્યારેક પ્રકૃતિનું સૌંદર્ય એવું માણ્યું છે કે એની વાત કર્યા વિના રહ્યા નથી છતાં એમને ભાવોદ્રેકના માણસ કહેતાં મને લાભશંકરની બીક રહે છે .

શિક્ષણ અને પ્રજાજીવનના પ્રશ્નોમાં સક્રિય થવાની ક્ષણે યશવંતભાઈએ વિચાર , વ્યક્તિ કે જૂથનો પક્ષ લેવાના પ્રસંગો ઊભા થયેલા છે . એમાંથી ક્યારેક એવી ગેરસમજ પણ થઈ હશે અથવા ઊભી કરવામાં આવી હશે કે વિચારને એ જરૂર પ્રમાણે વળાંક આપી શકે છે . સંજોગે કરીને જે કહેવાનું પ્રાપ્ત થયું હોય એને માટે સમર્થનો શોધી શકે છે જેમ કે ચર્ચાસભામાં પક્ષ કે વિપક્ષે ઊભા રહીને બોલવાની ફરજ બજાવવી . જે વિચારક હોય એ પોતાના પૂર્વપક્ષ અને ઉત્તરપક્ષ યોજી , વિશ્લેષણ કરી , અનેકાન્તની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થઈ નિષ્કર્ષ સુધી પહોંચે . યશવંતભાઈ વિચારક હોવા ઉપરાંત વક્તા પણ ખરા , જેમની માગ યુવાનોની દરેક પેઢીમાં રહી હોય તેવા વક્તા . ત્યાં એ પ્રસંગ સાચવી લે . શ્રોતાઓની લાગણીને માન આપીને સવાઈ સત્યનો આશ્રય લે પરંતુ એ જ મુદ્દા વિશે પછી લખે ત્યારે વિચારક તરીકેના પોતાના મૂળ સત્ત્વની લક્ષ્મણરેખા પાળે . ત્યારે એમના કથ્યના મર્મને એમની તર્કશક્તિ કાચબાની પીઠનું રક્ષણ પૂરું પાડે . તેથી તો અનેક પ્રહારો સહીને એ મંદ છતાં મક્કમ ગતિએ , ચરાચર જગતમાં આગળ વધતા રહેતા . યુગચેતનાના સંદર્ભમાં શબ્દરૂપે સ્વરૂપને વાચા આપતા રહેતા . એમના અનેક વક્તવ્યોને નિબંધનું સ્વરૂપ સાંપડ્યું છે કેમ કે એ પોતાના કથ્યને અગાઉથી જાણતા અને સમયની શિસ્ત પાળતા . હવે ગ્રંથસ્થ થનાર એમના નિબંધો એમની આ વિચારગતિનું નિદર્શન બની રહેશે . યશવંતભાઈ જરૂર ઊભી થતાં સહેજે ક્ષોભ વિના અંગ્રેજીમાં અવિરત બોલી શકે અને ગુજરાતી ભાષાના એ સમર્થ વક્તા એ લગભગ સર્વસ્વીકૃત હકીકત છે . પણ એ કૃષ્ણમૂર્તિની દૃષ્ટાંત કે વાગ્મિતા વિનાની સૂત્રાત્મક કે રજનીશજીની દૃષ્ટાંતપ્રધાન શૈલીથી જુદી કથનરીતિ ઉપજાવી શક્યા છે . એનાં મૂળ મણિલાલ નભુભાઈ કે આનંદશંકર ધ્રુવનાં લખાણોમાં શોધવા જતાં શક્ય છે કે માત્ર શબ્દપ્રયોગોનું સામ્ય જડે . પરંપરાગત સૌંદર્યદૃષ્ટિ એમના આ કુળના ગદ્યકારોમાંથી મળી હશે . સમકાલીનોમાંથી ઉમાશંકર અને જયંતિ દલાલ કરતાં એ ઘણા જુદા પડે . બોલવા કરતાં લખવાનું વધુ પસંદ કરતા અને દરેક હારને હરાવીને કલમના ટેકે આગળ વધતા શ્રી ભોગીલાલ ગાંધી મોટા અભ્યાસી . આધારો સાથે જ વાત કરે . લોકશાહી માટેની એમની જેહાદને શબ્દાન્તરે શહાદત પણ કહી શકાય . એમની જેમ યશવંતભાઈ પણ માર્ક્સમાંથી શીખવા જોગું શીખ્યા . પણ સામ્યવાદના વિરોધમાં એ એટલા તીખા બનતા નથી . કારણમાં તટસ્થતા છતાં એથી એક ગેરલાભ થયો છે . 1956 ના અરસામાં ને તે પછી પણ મગનભાઈ દેસાઈ આદિ ગાંધી વિચારના ખમતીધર ઇજારદારોએ યશવંતભાઈને સામ્યવાદી કહીને અનેકવાર ઉતારી પાડવા પ્રયત્ન કરેલો . પરંતુ યશવંતભાઈ પોતાનાં લખાણોમાં સમાનતા અને સ્વતંત્રતા પર સતત ભાર મૂકતા આવ્યા . બર્નાડ શોની જેમ એ લોકશાહી અને સમાજવાદને પરસ્પર વિરોધી વસ્તુ નહોતા માનતા . પાશ્ચાત્ય વિચારકોમાંથી રસેલ અને વધુ અધિકૃત લાગ્યા છે . રસેલ પાસેથી એમને ઘણું મળ્યું છે . કદાચ સઘન અને ઓજસ્વી ગદ્ય પણ . એ સામ્યવાદી થયા હોત તો આપણા શિક્ષણ અને સમાજજીવનને લાભ થયો હોત કે નુકસાન એ તો માત્ર ધારણાનો વિષય રહી ગયો . પણ વિચારના ભોગે ભૌતિક સુખનું સમર્થન કરવા કોઈ બુદ્ધિજીવી પ્રેરાય એવી પરિસ્થિતિ છેલ્લી અડધી સદીના ગુજરાતે ઊભી કરી નથી . અલબત્ત , એમને ખાતરી કે રાજ્યસંસ્થાની પવિત્રતાનો ભાવ ઓસરતો જવાનો છે અને લોકો સમાનતા સ્થાપીને જ જંપવાના છે . છતાં ‘ સત્તા ’ ની પ્રસ્તાવનામાં એમણે લખ્યું છે :

‘ ક્રાન્તિ સમયે હથેલીમાં ચાંદ બતાવવામાં આવ્યો હોય તે શાંતિ સમયે પોતાનો શીળો પ્રકાશ પાથરશે એવી ભોળી શ્રદ્ધા રસેલમાં નથી . માર્ક્સની આ પ્રકારની ગણતરીઓ ખોટી પડી છે તેનું કારણ રસેલને મતે એ છે કે મનુષ્ય વ્યક્તિઓની સ્વાતંત્ર્યની અભીપ્સાઓ અને સત્તાજૂથોનાં પ્રવર્તનોની માનસશાસ્ત્રીય ભૂમિકાઓ માર્ક્સની નજર બહાર રહી ગઈ હતી .’

એમણે ઇબ્સન , મેકિયાવેલી અને રસેલના અનુવાદો કર્યા છે એ ઘટનાઓનું અહીં સ્મરણ થાય છે . શ્રી રસિકલાલ પરીખને પડખે રહી એમણે ઇતિહાસ , સંસ્કૃતિ , રાજનીતિ , નાટ્યશાસ્ત્ર , પત્રકારત્વ જેવા વિષયો ગુજરાતીમાં ખેડાય એ માટે રસ લીધો , પહેલ કરી , પીછેહઠ પણ સ્વીકારી . ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા સાહિત્યને લોકો સુધી પહોંચાડવા સંમેલનો અને જ્ઞાનસત્રો દ્વારા પ્રયત્ન કર્યો . એ માટે સાહિત્યની વ્યાખ્યા હળવી કરી ધોરણોમાં બાંધછોડ કર્યા વિના . પરંતુ બધા જ સર્જકો પરિષદના સભ્ય બને એ માટે એમણે સભાનતાથી નમ્ર પ્રયાસ કર્યો હોત તો લોકશાહી પદ્ધતિએ મુનશીનો ચઢિયાતો વિકલ્પ એ પુરવાર થઈ શક્યા હોત . પરિષદના વહીવટ પાછળ એમણે જે સમય આપ્યો , ઘસારો વેઠ્યો એની યોગ્ય કદર કરવા ઘણા પ્રેરાયા હોત . જોકે મોટા ભાગના સર્જકો સંસ્થાઓ પ્રત્યે સૂગ ધરાવતા હોય છે , આત્મનિષ્ઠ હોય છે . તેથી કોઈકના સેવાભાવને ઇજારાનો પ્રપંચ કહી સંતોષ માનતા હોય છે .

હું ગીતાના કર્મયોગી અર્થઘટનમાં માનું છું . પરંતુ લેખક માટે જેટલું પ્રવૃત્તિમાર્ગનું તેટલું જ નિવૃત્તિમાર્ગનું મહત્ત્વ સ્વીકારું છું . તેથી અહીં કહેવા પ્રેરાઉં છું કે યશવંતભાઈના ગજાના એકેય ગદ્યકારે આવડી મોટી જંજાળ પાળી – પોષી નથી . નિવૃત્ત થયા પછી એમણે વિદ્યાસભાની વધુ મોટી જવાબદારીઓ ઉપાડી . એમણે નિરાંતે લખવું જોઈતું હતું ત્યારેય એમણે સહીઓ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું . મને ઘણીવાર લાગ્યું છે કે યશવંતભાઈ પોતાની શક્તિઓનો અનાદર કરી , લેખક તરીકેની જવાબદારી પૂરેપૂરી અદા ન કરીને , સૂક્ષ્મ રીતે લોકશાહી સમાજવાદની ભાવનાનો ભંગ કરે છે .

પોતાના શ્રોતાનું – વાચકનું માનસ એ જાણે છે પણ એને શું કહેવું એ પોતે નક્કી કરતા , એ એક સારી વાત છે . હા , એ બેપાંચ વાતો વાગોળ્યા કરતા હોય તો એનો મહિમા કરવાને કારણ ન હતું . ‘ જીવતર મહીં થોડું જીવી ઘણું ન બગાડવું ’ એ કાવ્યપંક્તિને પુરસ્કારતાં એમણે કહેલું છે કે થોડાંક સૂત્રોને આધારે જીવન તરી જઈ શકાતું નથી . કેમ ? તો કહે :

‘ જીવન પોતે એવું સંકુલ છે અને વ્યક્તિત્વના અકળ અંશો એવા દુર્દમ્ય અને નિર્ણાયક હોય છે કે ભોજરાજાને સવા લાખ સોનામહોર આપી દેવી . ગમે એવી કવિતા પંક્તિઓમાં પુરાયેલાં બોધવચનો સુદ્ધાં જીવનને નિયમી શકતાં નથી .’

સદાસર્વદા વ્યસ્ત લાગતા યશવંતભાઈમાં સંકુલતાની આ સમજ ક્યાંથી આવી ? ભારતીય સમાજના એ અભ્યાસી અને સમાજ સંસ્કૃતિને ધારણ કરી રક્ષી શકે એ માટે કયાં ચૈતસિક સંચલનો જરૂરી છે એ સમજતા . અહીંની વર્ણવ્યવસ્થામાં માત્ર પ્રકારભેદ હોત , મહત્ત્વભેદ ન હોત તો એમને વાંધો ન હોત . આપણા બદલાતા સમાજમાં બ્રાહ્મણ હોવાના લાભ તો ઘણા લેખકોએ જતા કર્યા છે . પણ યશવંતભાઈએ તો કેટલાંક ગૃહીતોમાંથી પણ મુક્તિ મેળવી હતી . જે સુખદુ : ખાત્મક જગત ઈશ્વરદત્ત મનાતું આવ્યું એને સમાજની રચના દ્વારા , વ્યક્તિ સમષ્ટિના પુરુષાર્થ દ્વારા શક્ય બનાવવા એમણે વિચાર્યું એ એમની પહેલ લેખાશે . વ્યાપક જીવનસાધનાને સાહસ સાથે જોડતાં એ લખે છે :

‘ માણસે જે જ્ઞાનવિજ્ઞાનો ખીલવ્યાં છે , જે સંસ્કૃતિ વિકસાવી છે તેની પાછળ અપરિચિત વિશેની જિજ્ઞાસાથી પ્રેરાઈને તેણે કરેલી અનેકાનેક સાહસયાત્રાઓ પડેલી છે . આ સાહસવીરોએ જીવનનાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અકુતોભયસંચાર કરીને ઓછા સાહસિકોને અપરિચિતનો આનંદ લણવા ઇશારતો કરેલી છે . કોઈએ ધર્મનાં , કોઈએ જ્ઞાનવિજ્ઞાનનાં , કોઈએ અધ્યાત્મનાં , કોઈએ ભૂગોળ અને ખગોળનાં તો કોઈએ વિવિધ માનવવ્યવહારોનાં ક્ષેત્રોમાં ઘા ખમવાની શરતે માર્ગો ફંટાવ્યા છે .’

અહીં ‘ અકુતોભય – સંચાર ’ જેવા સમાસો સાથે ‘ આનંદ લણવા ઇશારતો કરેલી છે ’ જેવી બોલચાલની ભાષામાંથી સર્જાયેલો લાક્ષણિક વાક્યખંડ ધ્યાન ખેંચે છે .

‘ આત્મૌપમ્યની તાલીમ ’ નામના જીવદયા વિશેના વ્યાખ્યાનમાં યુદ્ધવિરોધના પરિચિત ખ્યાલને એમણે પોતાની ગદ્યશક્તિથી કેવી પ્રભાવક તાજગી બક્ષી છે :

‘ બે વિશ્વયુદ્ધો પછી પણ માનવ જગત વશેકવશે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ તરફ ગતિ કરી રહ્યું છે . કોઈને એ ખપતું નથી અને છતાં એની પ્રક્રિયાને કોઈ રોકી શકતું નથી . ક્યારેક કોરિયામાં , ક્યારેક ક્યૂબામાં , ક્યારેક વિયેતનામમાં એમ જગતના કોઈ ને કોઈ ખૂણામાં એની રિયાઝ ચાલુ જ રહી છે . ઝઘડાળુ તત્ત્વો એનો વેગ વધારવાની મોકળાશ શોધે છે અને પોતે સલામત રહીને સામાનો સંહાર કેવી રીતે કરવો તેનો વેત ઉતારવા મથે છે … ઝઘડતાં પરિબળો કતરાતી આંખે એકબીજાની વ્યૂહરચનાનો તાગ લે છે અને પોતાનો પેંતરો વિકસાવે છે . સર્વનાશનો ભય છે એ જ એક માત્ર બ્રેક છે . લાખ્ખો વર્ષો દરમિયાન જતનથી વિકસાવેલી માનવસંસ્કૃતિ પલકમાં અદૃશ્ય થઈ જાય એ શક્યતાએ મનુષ્યને વિચારતો કરી મૂક્યો છે પણ હજુ એમાંથી વ્યાપક કરુણા અને વ્યાપક મૈત્રી પ્રગટી નથી . માનવપ્રશ્નોને ભયની પ્રયોગશાળામાં ઉકેલવાની મથામણ ચાલી રહી છે .’

એક બાજુ ‘ પ્રક્રિયાઓ ’, ‘ વ્યૂહરચનાઓ ’, ‘ સર્વનાશ ’, ‘ માનવસંસ્કૃતિ ’, ‘ કરુણા અને વ્યાપક મૈત્રી ’, ‘ ભયની પ્રયોગશાળા ’ જેવી સંસ્કૃત પદાવલિ અને બીજી બાજુ ‘ વશેકવશે ’, ‘ રિયાઝ ’, ‘ મોકળાશ ’, ‘ સલામત ’, ‘ પેંતરો ’, ‘ બ્રેક ’, ‘ જતન ’ જેવા વિવિધ કુળના છતાં બોલચાલમાં વપરાતા શબ્દોનો સહજ સંકર રચીને એ પોતાની ભાષામાં કશીક ત્રીજી શક્તિ પ્રગટાવે છે . યશવંતભાઈ પોતાની આ ક્ષમતાનો તાગ કાઢવા બેશે તો ગુજરાતી ગદ્યનું ગૌરવ વધ્યું જ હોત . એ વિના એમની મુક્તિ નથી . રોલાં વિશે એમણે કહ્યું છે કે હોવામાંથી થવું , નિત્ય વિકસવું , એ જ એમનો મોક્ષ હતો . યશવંતભાઈને હું ઓળખતો હોઉં તો કહું કે એ સંપ્રદાયમુક્ત , પ્રવૃત્તિમાર્ગી આસ્તિક હતા . કારકિર્દીનાં પાછલાં વરસોમાં એમણે કૉલેજમાં પ્રાર્થના શરૂ કરાવેલી . એ શબ્દ ભલે માગવાનો અર્થ સૂચવતો હોય પણ એમને મન તો પ્રાર્થના કરવી એટલે વૈયક્તિક અસ્તિત્વનું વિશ્વના અસ્તિત્વ સાથે અનુસંધાન શોધવા શાંત થવું . આ ક્રિયામાં એમને શબ્દદેવતા વધુ ને વધુ સહાયક થાઓ એવી પ્રાર્થના !

રસિકલાલ છો. પરીખ

રસિકભાઈના પૌત્ર શર્વિલે એક દિવસ દાદા પાસેથી ભેટ મળેલો એક શ્લોક કહેલો : ‘ મૂર્ખાય તસ્મૈ નમ :’ સંસ્કૃતના વિદ્યાર્થીઓ ‘ રામો રાજમણિ સદા વિજયતે ’ એ શ્લોકથી પરિચિત હશે , શર્વિલ હતો . એ કંઈક હેરાન કરતો હશે , તેથી દાદાએ પ્રસન્ન થઈને ‘ રામ ’ ની જગાએ ‘ મૂર્ખ ’ મૂકીને પરસ્પર સ્પર્ધા કરતા ‘ શબ્દ ’ અને ‘ અર્થ ’ નું સંયોજન કરી આપેલું . ‘ શર્વિલ ’ શબ્દ ત્રણ અક્ષરનો હોવાથી ‘ રામ ’ ની જગાએ ગોઠવી ન શકાયો હોય એ શક્ય છે . ઉપરાંત આ શ્લોક અનેક દાદાઓ પોતાના પૌત્રોને કહી શકે એવો કરવા ધાર્યો હશે . શક્ય છે ભવિષ્યમાં કોઈ સંશોધક આ શ્લોકને સંસ્કૃતના કોઈક અજ્ઞાત કવિની નોંધપાત્ર કૃતિ ઠરાવે . રવીન્દ્રનાથે ‘ ભાનુસિંહેર પદાવલી ’ લખેલી . એ વિશે સંશોધન કરવા જર્મની જેવા જર્મનીનોય એક ઉત્સાહી અભ્યાસી પ્રેરાયેલો . રસિકભાઈએ આ માટે પણ થોડુંક સંસ્કૃતમાં લખવું જોઈતું હતું .

રસિકભાઈનો સંસ્કૃત સાથેનો સંબંધ એવો ઉષ્માભર્યો કે એમની કારકિર્દીના આરંભે એમને વિશે લખવાનું પણ સંસ્કૃતમાં શરૂ થયેલું . કરસનદાસ માણેકે એક શ્લોક રચેલો . મેં આજથી પચીસ વર્ષ પહેલાં ભોળાભાઈના મુખે સાંભળેલો :

‘ રસિકાનામ્ રિસર્ચેષુ પાઠકા : સ્તુતિપાઠક :’

શ્લોકનું બીજું ચરણ અધ્યાહાર રાખવામાં આવેલું છે . એનો પૂર્વાપર સંદર્ભ આ મુજબ છે : ત્રીજા – ચોથા દાયકામાં ગાંધીજીની ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં રામનારાયણ પાઠક અને રસિકલાલ પરીખ સાથે અધ્યાપન કરે . પાઠકસાહેબ ઉંમરમાં રસિકભાઈથી દસેક વર્ષ મોટા પણ કાવ્યશાસ્ત્ર વિશે કંઈ કરતા હોય તો રસિકભાઈને પૂછે . વળી , ઇતિહાસ અને પુરાતત્ત્વ એ તો રસિકભાઈના જ વિષયો . ત્યારે એ વિશે એમના સંશોધન લેખો છપાયા હોય એ તરફ પાઠકસાહેબ વર્ગમાં કે જાહેરમાં ધ્યાન ખેંચે . બીજી બાજુ પાઠકસાહેબની શક્તિઓના રસિકભાઈ એવા જ મોટા પ્રશંસક . શ્રી પ્રફુલ્લ ભારતીયે મૈત્રીવિવેચન વિશે અંક બહાર પાડવો જ હતો તો પાંચેક દાયકા પૂર્વે બનેલી આ ઘટના વિશે કોઈ અધિકારી વિદ્વાન પાસે લખાવવું જોઈતું હતું .

થોડાં વરસ પહેલાંની ઘટના છે . ઉમાશંકર ઍરપોર્ટથી સીધા ઘેર આવવાને બદલે નૂતન વર્ષાભિનંદન કરવા સૌથી પહેલાં રસિકભાઈને ત્યાં ભારતી સોસાયટીમાં ગયા હતા . અમારે ત્યાં એવો રિવાજ કે વરઘોડિયાં પહેલાં ભાગોળના બધા દેવને પગે લાગી આવે . ઉમાશંકર કોઈ નવી જવાબદારી શરૂ કરતાં પહેલાં રસિકભાઈને પગે લાગવા ગયા હશે એમ ધારેલું , પછી ખબર પડી કે આ તો જૂનું વ્યસન છે . એ આ મુરબ્બીને માને છે , માન આપવા યોગ્ય જ નહિ , ચર્ચા કરવા યોગ્ય પણ . એકવાર મેં અને ભોળાભાઈએ એમની વચ્ચે સંસ્કૃત અને પશ્ચાત્ય કાવ્યશાસ્ત્રના એક મુદ્દાની બહુ ઝીણી ચર્ચા સાંભળી . હિંદીમાં કહેવત છે : ‘ બાલ કી ખાલ નિકાલના .’ એ બેની વચ્ચે થયેલી ચર્ચા સાંભળતાં ગુજરાતીમાં એવી કહેવતની ખોટ સાલેલી .

ઉંમર વધતાં સ્મૃતિ ઘટે છે એ નિયમ રસિકભાઈએ તોડી નાખ્યો છે . એમની જન્મતારીખ છે 20-8-1897. 1982 સુધી એમને મળવાનું થતું . એમને વર્ષો પહેલાં વાંચેલું બધું યાદ આવે . કોઈ એક ભાષામાં નહિ , સંસ્કૃત , ગુજરાતી , અંગ્રેજી ત્રણેયમાં . એમનું પુસ્તક ‘ આનંદ – મીમાંસા ’ યશવંતભાઈની દૃષ્ટિએ ગુજરાતીમાં તુલનાત્મક સૌંદર્ય – મીમાંસાનો પ્રથમ ગ્રંથ છે . 1965-66 માં હું વિદ્યાપીઠ છોડી વિદ્યાસભાના ‘ પારિભાષિક કોશ ’ ના કામમાં જોડાયો ને ‘ આનંદ – મીમાંસા ’ વાંચીને એમને મળવા પ્રેરાયો . હું તો ત્યારે શરૂઆત કરનાર હતો . એવું તો શું લખ્યું હતું ? પણ જે કંઈ જોયું હશે એથી મુજ જુવાન પર રાજી હતા . પછી તો એમને મળાયું નથી કે કશુંક નવું પમાયું નથી !

હા , જિજ્ઞાસુએ એમને મળવું પડે . સભામાં સાંભળવાથી ન ચાલે . એ સારા વક્તા નહોતા . એમ તો બોલે મુદ્દાસર અને લંબાવતા નહોતા પણ માઈક સામે મુકાતાં જ એમનું સ્વગત શરૂ થાય . આચાર્ય રજનીશની સભાઓમાં એમના વક્તવ્યની ભાષા ન જાણતા હજારો શ્રોતાઓ હોય છે . સમાધિની મદદથી એમને સાંભળતા હશે . રસિકભાઈને સભા – સમારંભોમાં સાંભળવામાં મને આવી કોઈક ઇન્દ્રિયાતીત મદદ મળતી રહ્યાનો વહેમ છે .

છેલ્લાં બેપાંચ વરસમાં એ બનતાં સુધી ભાષણ કરવા જતા નહીં પણ વાંચવા – લખવાનું ચાલું હતું . એક વાર પહેલાં એ બીમાર હતા ને હું ખબર કાઢવા ગયેલો . ‘ રુદ્રમહાલય ’ લખું છું એ જાણીને મને ખપ લાગે એવું બોલેલા . જેમાંનું કેટલુંક મેં પછી વાંચેલું . જે પૂર્વે વાંચેલું તે એમને વધુ સારી રીતે યાદ હતું . વાતચીતમાં એ વિરલ વિદ્વાન લાગે . યશવંતભાઈ કહેતા કે આટલા બધા વિષયોની સજ્જતા ધરાવતા એમની કક્ષાના બીજા વિદ્વાનો આઠમા – નવમા દાયકાના ગુજરાતમાં નહોતા . પંડિત સુખલાલજી , મુનિ જિનવિજયજી હતા ત્યારે એમની સાથે પણ રસિકભાઈની વિદ્વત્તાને યાદ કરી શકાતી . વૈદિક પાઠાવલી , કાવ્યશાસ્ત્ર અને સૌંદર્યશાસ્ત્ર વિશેના ગ્રંથોનું સંપાદન , ‘ ગુજરાતની રાજધાનીઓ ’, ‘ ઇતિહાસ : પદ્ધતિ અને સ્વરૂપ ’ આદિ ગ્રંથો , ત્રૈમાસિક ‘ પુરાતત્ત્વ ’ માં આ સદીના ત્રીજા દાયકામાં લખેલા લેખો , અંગ્રેજી પુસ્તકો અને પ્રવચનો પ્રાચ્યવિદ્યા પરિષદના સંસ્કૃત વિભાગના અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના તત્ત્વજ્ઞાન વિભાગના પ્રમુખ તરીકેનાં વ્યાખ્યાનો , સર્જનાત્મક કૃતિઓના સંસ્કૃત અને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદો ; કવિતા (‘ સ્મૃતિ ’), વાર્તા (‘ જીવનનાં વહેણો ’), નાટક (‘ મેનાં ગુજરી ’ અને ‘ શર્વિલક ’) વિવેચનનાં પુસ્તકો (‘ પુરોવચન અને વિવચન ’ ‘ કાવ્યનુશાસન ’ નું સંપાદન ) — એ બધાની સૂચિ તરફ નજર કરતાં જ ભુલભુલામણી જેવું લાગે છે . એક માણસ આટલા બધા વિષયોમાં , આટલા જથ્થામાં અને તેય ઝીણવટપૂર્વક આમ કામ કરી શકે ? ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના મુંબઈ અધિવેશનના એ પ્રમુખ હતા . આજ સુધીના પ્રમુખોનાં વાખ્યાનોમાં સહુથી લાંબું એમનું વ્યાખ્યાન રહ્યું છે . એટલું જ નહીં , એમણે એ આખું વાંચવાનો આગ્રહ પણ રાખેલો . મૂળ ગાંધીજીના સંસ્કાર . વિદ્યાર્થીઓ નહીં હોય તો વાંદરાંનાં બચ્ચાં માટે પણ વિદ્યાપીઠ ચલાવીશ ! જોકે રસિકભાઈને શ્રોતાઓની ખેંચ ન પડત . સહુને માટેના વક્તા એવા શ્રી યશવંતભાઈ રસિકભાઈ સમક્ષ એક અદના શ્રોતા બની બેઠા હોય . એ માને છે કે જ્ઞાનની સકળ શાખાઓ પ્રત્યે રસિકભાઈને તીવ્ર જિજ્ઞાસા હતી . જ્ઞાન પૂરા આધ્યાત્મિક અર્થમાં એમની ઉપાસનાનો વિષય હતો . સમાજશાસ્ત્ર , માનસશાસ્ત્ર , પેરા – સાયકોલોજી , બાયોલોજી અને અન્ય ભૌતિક વિજ્ઞાનો , બધાં વિજ્ઞાનોનું તત્ત્વજ્ઞાન એમને આકર્ષે . એંશીની ઉંમરે જ્યારે એ ઝડપથી ચાલી શકતા નહોતા , બી . કે . મજૂમદારે આપેલી એ સુંદર રૂપેરી લાકડી હાથમાં રાખીને પણ સાધનાબહેન , ઇશિરા કે સુબંધુભાઈની સાથે ચાલવાનું પસંદ કરતા . છતાં ખુલ્લા માથે એકલા બેઠા હોય ત્યારે ચિત્તતંત્ર પૂર્વવત્ સ્ફૂર્તિથી ચાલતું . શરીરનાં બીજાં અંગોનું વજન ઘટ્યું હતું , પણ મસ્તકને આંચ આવી નહોતી . હવે કોઈક સાંજે આછા અંધારામાં ફૂલઝાડ પાસે પાટ પર બેઠેલા એમને જોવા નજર કરીએ ત્યારેય સહુથી પહેલાં એમનું મસ્તક દેખાય છે .

1979 માં નાટ્યાચાર્ય જસવંત ઠાકરે તૈયાર કરેલા મારા નાટક ‘ સિકંદર સાની ’ ના પ્રથમ પ્રયોગમાં રસિકભાઈ પધારેલા . રીહર્સલ જેવો જ શો હતો પણ એ છેવટ સુધી બેઠા . મેં એમને પૂછેલું : ‘ કેવી રીતે ટકી શકેલા ?’

ભજવણી દરમિયાન કૃતિને પોતાની રીતે પામી લેવાની એમણે એક આવડત કેળવેલી . ઉપરાંત સંકલ્પ કરેલો : નાટક જોવા ગયા હોઈએ તો છેવટ સુધી બેસવું . નહીંતર મુદ્દલ ન જવું . આ રીતે કલા અને કલાકારોની અદબ જાળવનાર ખુદ કલાકારો પણ કેટલા ?

રસિકભાઈ સંગીત જાણે . જૂની રંગભૂમિના એક વિખ્યાત સંગીતકાર વાડીભાઈ સાથે એમને ઘરોબો હતો . થોડોક વખત ગીતો લખવાની વ્યાવસાયિક કામગીરી પણ બજાવેલી . એમ જ કહો ને કે જૂની રંગભૂમિનું બધું જ જાણે . એ સિવાય એ ‘ મેનાં ગુજરી ’ રચી શક્યા હોત ખરા ?

કિશોરાવસ્થામાં હું ગામથી કોઈ કોઈ વાર અમદાવાદ આવેલો છું પણ જે વખત ‘ મેનાં ગુજરી ’ જોવા મળેલું એ મુલાકાતનું અમદાવાદ આજેય સ્મરણમાં શોભે છે . કાંકરિયાના ઓપન એર થિયેટરના એ પ્રયોગમાં ખુદ જયશંકર સુંદરીએ મેનાંના પિતાની ભૂમિકા કરેલી . દીનાબહેન , પ્રાણસુખભાઈ — બધાં યાદ છે . આખું નાટક એક ચિત્રકલ્પ રચના રૂપે તે દિવસ ચિત્તમાં જડાઈ ગયું તે જડાઈ ગયું . એ નાટક દિગ્દર્શક અને નટ – નટીની સાક્ષીએ જ સર્જાતું ગયું છે . એનું મૂળ લેખિત રૂપ તો એકાંકી સમું હતું . ‘ શર્વિલક ’ વાંચવા માટેનું નાટક રહીને પણ આપણા નાટ્યસાહિત્યની એક વિશિષ્ટ કૃતિ ઠરે છે . જશવંત ઠાકરે એને પાંચ કલાકમાં ભજવી બતાવેલું . ‘ નટમંડળ ’ તો મૂળ રસિકભાઈનું જ સ્વપ્ન .

ગુજરાતીમાં ઇબ્સનના અનેક અનુવાદો ભજવાયા એના મૂળમાં પણ રસિકભાઈ . ઍબ્સર્ડ સુધીનું બધું જાણે . પરિષદના પેલા દીર્ઘતમ વ્યાખ્યાનમાં એમણે પાશ્ચાત્ય સાહિત્ય – મીમાંસકોને પણ નાણી જોયા છે .

રસિકભાઈએ સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી સાથે એમ . એ . ની તૈયારી ભરપૂર કરેલી પણ અસહકારની લડત શરૂ થઈ અને એમણે કોઈ સરકારી પરીક્ષા ન આપવાનો નિર્ણય કર્યો . એમના પિતાશ્રી છોટાલાલ પરીખ અમારી બાજુ સાદરામાં વકીલાત કરતા હતા . પિતાશ્રીની ઇચ્છાથી રસિકભાઈ પૂનામાં ચાર વર્ષ બી . એ . થયેલા . એ ઉંમરે એમણે ‘ ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનમાં પરિવર્તન અને નિત્યતાનો સિદ્ધાંત ’ તથા ‘ અનેકાન્તનો જૈન ન્યાય ’ નામે બે નિબંધો અંગ્રેજીમાં લખેલા , જે ખ્યાતિ પામેલા . હેમચંદ્રાચાર્યના અભ્યાસી તરીકે પણ એમની નામના હતી . ત્યાં પૂનામાં ગુણે , રાનડે , પટવર્ધન , અભ્યંકર શાસ્ત્રી આદિ વિદ્વાન અધ્યાપકોનો એવો તો લાભ મળેલો કે પછી એમણે પીએચ . ડી . ના માર્ગદર્શક તરીકે કોઈ ગુજરાતીને ન છાજે એવી શિસ્તથી પોતાના વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી કામ લીધેલું . આચાર્યશ્રી ચીનુભાઈ નાયક કહે છે કે રસિકભાઈના હાથ નીચે પીએચ . ડી . થનારાઓમાં કદાચ એકબે જણ રડ્યા વિના પાસ થયા હશે . પ્રો . નાન્દી જેવા પણ કપાળ કૂટતા અને ચીનુભાઈ સ્વયં રડવાની અણીએ આવીને અટકી જતા . કારણમાં બીજું કશું નહીં . કષ્ટપ્રદ વિલંબ , કામ કરાવ્યે જ જાય . વરસોનાં વરસ લાગે કેમ કે નાનામાં નાની વિગતની ચકાસણી કરવા માટે પણ વિદ્યાર્થીને મૂળ સંદર્ભ જોવાની ફરજ પાડે . વિદ્યાર્થીને ન આવડતી ભાષામાં લખાયેલી સામગ્રી સમજવા ભાષાવિદ શોધવાની ફરજ પાડે , ચીનુભાઈ નાયક ભરતના નાટ્યશાસ્ત્ર પર પીએચ . ડી . કરતા હતા . ‘ નાસાપુટ ’ શબ્દ આવ્યો . ચીનુભાઈએ એનું અંગ્રેજી શોધ્યું . ‘ નોસ્ટ્રિલ ’. એ ન ચાલે . અહીં તો ત્રિવિધ અભિનયની વાત આવતી હતી . મેડિકલ ડિક્શનરી જોવડાવી . પછી તો વિદ્યાર્થીએ પણ ચેલેન્જ ઉપાડી લીધી ને ત્રણેક ડૉક્ટરોના જ્ઞાનની કસોટી કરી નાખી . છેવટે ‘ એલી ’ શબ્દ મળ્યો . ‘ ટુ એક્સપ્રેસ ગુડ ઓર બૅડ સ્મેલ !’ ઉપરાંત ડૂસકાં લેતી વખતે વચ્ચે પણ આ ‘ એલી ’ ઉર્ફે નાસાપુટથી અભિનય કરી લેવાનો .

આ એક શબ્દ માટે થઈને ચીનુભાઈનું અઠવાડિયું ગયું . મારાથી પુછાઈ ગયું : ‘ તમને ડાયાબિટિસ પીએચ . ડી . કરતાં કરતાં થયો ?’ ‘ ના . પહેલાંથી હતો પણ રસિકભાઈએ ડૉક્ટર પાસે ચેકિંગ કરાવીને હું “ ફીટ ” છું કે નહીં એની ખાતરી કરાવી લીધી હતી .’ શક્ય છે રસિકભાઈ ડાયાબિટિસ વિશે પણ ચીનુભાઈ કરતાં થોડુંક વધુ જાણતા હોય .

યશવંતભાઈ દ્વારા એક પ્રસંગ જાણવા મળેલો . જૂનો છે . એમના ભો . જે . વિદ્યાભવનના હિસાબનીશે કંઈક ભૂલ કરી હશે ઘણું કરીને વાઉચર આડે હાથ મુકાયો હશે . ઓડિટરે નોંધ કરી અને રસિકભાઈએ આદેશ આપ્યો . ખૂટતા પૈસા મૂકી દો . દરમિયાન પોતે વિચારી રાખ્યું કે હિસાબનીશ પૈસા ન મૂકે તો શું કરવું ? માણેકબાનાં ઘરેણાં ગિરવે મૂકીને પૈસા ભરી દેવા ! એમ કરવાની નોબત ન આવી પણ નિર્ણય તો કરી જ લીધો હતો , સંસ્થાના વડા તરીકે એ જવાબદારી પોતાની પણ ગણાય એવા ભાવથી .

એમને 82 વર્ષ થયાં ત્યારે વર્ષાબહેન નામે એક અંગ્રેજીનાં યુવાન અધ્યાપિકાએ રસિકભાઈના હાથ નીચે પીએચ . ડી . શરૂ કર્યું : ‘ ભરત અને એરિસ્ટોટલ ’ વિશે . એમણે સમયસર કામ પૂરું પણ કર્યું . સાઈઠ વર્ષે નિવૃત્ત કરવા યોગ્ય અધ્યાપકો સાથે રસિકભાઈને સરખાવી જુઓ ! જે પાસે જાય એને પ્રકાશ મળે . પણ દૂર કે નજીકના કોઈને એમનો ભાર નહીં . પરિભાષાની ચોકસાઈથી વાત કરીએ તો રસિકભાઈ સંત નહીં , મનીષી કહેવાય . છતાં મકરંદભાઈની પંક્તિઓ અહીં યાદ આવી જાય છે :

ફૂલ તો એની ફોરમ ઢાળી રાજી ,
કોઈનું નહીં અપરાધી ને કોઈનું નહીં કાજી .

પહેલી નવેમ્બર 1982 ની સવારે એમણે વિદાય લીધી . જ્યોતિષની દૃષ્ટિએ દિવસ ચોખ્ખો હતો . શરદપૂનમ હતી . એમની પૌત્રી ઈશિરા ગરબો કરવાની હતી . ચંદ્ર સોળે કળાએ ખીલવાનો હતો . આટલો ભાગ જરા બાકી રહી ગયો . એમની રસિકતા એવી હતી કે એ માટે પણ એમણે ફરી અવતરવું જોઈએ , મુક્તિનો હક જતો કરીને પણ .

રાજેન્દ્ર શાહ

સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના દિવસો છે .

કપડવણજના ટાવર પર રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકી રહ્યો છે . નવયુવક રાજેન્દ્રને એનો આનંદ છે , રોમાંચ છે , દર્પ છે .

ત્યાં એ રાષ્ટ્રધ્વજ ઉતારી લેવા પોલીસ પેરવી કરતી દેખાય છે . રાજેન્દ્રની ચેતના વિદ્યુતગતિએ નિર્ણય કરી લે છે . એ ક્ષણાર્ધમાં સડસડાટ ટાવરની ટોચે જઈ પહોંચે છે . રાષ્ટ્રધ્વજને છાતી સરસો ચાંપીને એટલી ઊંચાઈએથી કૂદકો મારે છે .

એ ટાવર મેં જોયું છે . બહુ ઊંચું નથી પણ આજનો કોઈ પણ ગુજરાતી કવિ ત્યાંથી પડતું મૂકીને જીવતો બચી શકે તેમ નથી . રાજેન્દ્ર એમની કિશોરાવસ્થા – યુવાવસ્થામાં વ્યાયમવીર હતા . જન્મ તારીખ 28-1-1913. એમને પચાસ વર્ષ થયાં ત્યારે એમના માટે સ્નેહાદર દાખવવા મને એમનો પ્રિય છંદ ખપ લાગેલો :

આ શો ખુમાર છલકે તવ પ્રૌઢ ચિત્તે !
મસ્તી કુમાશ રણકો કવિનો જ નિત્યે !

નિર્વ્યાજ નેહ તગતો તવ નેણમાં તે
તાજા પ્રફુલ્લ ઉરનું અભિજ્ઞાન આપે .

સંદિગ્ધ છિન્ન અતિ ખિન્ન બધી હવાઓ
ત્યાં મંદ્ર કંઠ સૂરસપ્તક સ્વસ્થ ગાયો .

કોલાહલો પડત શાંત અહીં ગળાઈ ,
આંદોલને ધ્વનિત રમ્ય શ્રુતિ રચાઈ .

સૌંદર્ય – પુષ્પ – સરજ્યો પરિવેશ જામે
તો ધૂળ શૂળ સઘળું મધુગંધ પામે .

હે પ્રાજ્ઞમુગ્ધ ! નિખિલે ઋતસત્યયાત્રી
તારી સિતાર જીરવી શકી મૂલ્યરાત્રી .

વાટે મળ્યાં સકળ વેદન મગ્ન પીધાં ,
આલોક — પ્રીત ભ્રમણા થકી ભિન્ન કીધાં .

25-2-63

આ રચનામાં એમને માટે ‘ પ્રાજ્ઞમુગ્ધ ’ સમાસ રચાયેલો તે સાથે ઘણા કાવ્યરસિકો સહમત થયેલા એવું યાદ આવે છે . આટલાં વર્ષ પછી આ સમાસના કયા પદને પ્રધાન માનવું એ એક પ્રશ્ન છે . શું એમનું મૌગ્ધ્ય ઘટ્યું છે ? તો શું ત્યારે એ ઓછા પ્રાજ્ઞ હતા ? ‘ ધ્વનિ ’ ના પ્રકાશન પછી ઉમાશંકરે એમને ‘ સૌંદર્યલુબ્ધ ’ કહેલા અને ‘ સમયરંગ ’ ની એક નોંધમાં એમને માટે ‘ કવિવર ’ શબ્દ યોજી સમકાલીન કવિઓમાંથી જાણેઅજાણે જુદા તારવી આપેલા . ઉપર્યુક્ત રચનામાં એમના ચાર સંગ્રહોના ઉલ્લેખો આવે છે . એ પછી ‘ મોરપીંછ ’, ‘ વિષાદને સાદ ’, ‘ ક્ષણ જે ચિરંતન ’, ‘ ચિત્રણા ’, ‘ નિરુદ્દેશે ’, ‘ મધ્યમા ’ અને ‘ ઉદ્ગીતિ ’, ‘ ઈક્ષણા ’, ‘ પત્રલેખા ’, ‘ પ્રસંગસપ્તક ’, ‘ પંચવર્ષા ’, ‘ કિંજલ્કિની ’, ‘ વિભાવન ’, ‘ દ્વા સુપર્ણા ’ સુધીના સંગ્રહો ‘ સંકલિત કવિતા ’ (1983) માં સ્થાન પામ્યા છે . એ પછી ‘ ચંદનભીની અનામિકા ’ અને ‘ નીલાંજના ’ નું પ્રકાશન થયું છે . નદી સમથલ મેદાનમાં વહી રહી છે જાણે ! ભરતી કે ઓટ વિનાની સભર પ્રસન્નતા . એકવિધતા ખરી પણ શૂન્યાવકાશ નહીં .

રાજેન્દ્રભાઈને જ્યારે પણ જોયા છે ત્યારે એમની આંખમાં આનંદદેશના કોઈ નવા વિસ્તારને સર કર્યાની ચમક વરતાઈ છે . વિરલ છે આ વ્યક્તિત્વ . મેં એમને ઉદ્વેગ ને ગમગીનીની મનોદશામાં કદી જોયા નથી . મિત્રોએ પણ જોયા નથી . ખાતરી કરીને આ લખ્યું છે . શ્રી પિનાકિન્ ઠાકોર આ અંગે છેલ્લો શબ્દ કહેવાય . અન્ય વ્યક્તિઓ સાથેની ભાગીદારીમાં અકલ્પ્ય વિશ્વાસઘાતના પ્રસંગોએ રાજેન્દ્રભાઈએ મૂંગા મોંએ જે બધું વેઠી લીધું છે અને ‘ રહસ્યઘન અંધકાર ’ જેવી રચનાઓ કરી એ અનુભવોની ઘેરી સ્મૃતિમાંથી મુક્તિ મેળવી લીધી છે . જો માનવસર્જિત આપત્તિઓને એ હસતા મોંએ વેઠી શક્યા હોય તો અકસ્માતો સામે તો ફરિયાદ જ શેની કરે ? મુંબઈની પ્રેસ બળી ગઈ . કેવું મોટું નુકસાન ? છતાં મિત્રોએ એમને વ્યાકુળ કે વ્યગ્ર જોયા ન હતા . મને લાગે છે કે એ જૂની યજ્ઞવેદિની પાસે બેઠેલા કોઈક બૌદ્ધ સાથે ત્યારે સામ્ય ધરાવતા હશે .

રાજેન્દ્રભાઈની આંખોમાં વરતાતી શાંતિ જોઈને કોઈને ભાગ્યે જ ખ્યાલ આવશે કે એ કેવી વિષમ પરિસ્થિતિઓમાં ઊછર્યા છે . મિત્રો અને અભ્યાસીઓ જાણે છે કે ‘ નિરુદ્દેશે ’ લખતા આ કવિએ જીવનની અનેકવિધ છબિઓ નજીકથી જોઈ છે . એટલું જ નહીં એ અનેક ક્ષેત્રોનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ ધરાવે છે , પ્રેક્ષક તરીકે નહીં પણ કર્તા તરીકે , સફળ કરતાં નિષ્ફળ વધારે અને નિષ્ફળતા માણસને વધુ શીખવે છે . એવા અનુભવોમાંથી પસાર થયેલા લેખકો સીનિક થઈ ગયાના દાખલા છે . રાજેન્દ્રભાઈએ વિષમતાઓમાં ઘડાઈને પોતાની ઓળખાણ વધારી :

ગહન નિધિ હું મોજુંયે હું વળી ધનવર્ષણ ,
અભિનવ સ્વરૂપે પામું હું સદૈવ વિસર્જન

( આયુષ્યને અવશેષે , ધ્વનિ )

એમના ઘડતરકાળની કેટલીક વિગતો આ મુજબ છે :

બી . એ . થયા ત્યાં સુધી ખાનગી ટ્યુશન કરીને એમણે કુટુંબનું ભરણપોષણ કરેલું . પછી અમદાવાદની ઢાલગરવાડની નિશાળમાં નોકરી કરેલી . પછી સુંદરમ્ ની ભલામણથી જ્યોતિસંઘમાં જોડાયેલા . પછી એલિસબ્રિજમાં મોદીખાનાની દુકાન . ‘ ઇંધન ’ નામે કોલસાનો સ્ટોર . રેંટિયાવાડીમાં બૉબિનનું કારખાનું . મુંબઈ ગયા . ત્યાં ‘ સ્વદેશી ડાઇંગ ઍન્ડ બ્લીચિંગ ’ માં નોકરી . એ પછી જંગલોમાં લાકડાં કાપવાનો કૉન્ટ્રેક્ટ રાખતી ‘ આર . જે . શાહ ઍન્ડ કંપની ’ સાથે જોડાયા અને સંદર્ભ બદલાયો . શ્રી ધીરુભાઈ પરીખ નોંધે છે કે આ નોકરી નિમિત્તે વારંવાર થાણાનાં જંગલોમાં જવાનું થતું એટલે વન્ય પ્રકૃતિ માણવાનો લાભ મળી રહ્યો . આવા એક પ્રવાસ દરમિયાન એમને બીજનું દર્શન થયું : ‘ જાણે બીજને ઝરૂખડે ઝૂકી ’ તી પૂર્ણિમા ઝાઝેરો ઘૂમટો તાણી .’ રાજેન્દ્રની કવિતા જોતજોતામાં બીજથી પૂનમ સુધી પહોંચી ગઈ . સહૃદયોની સ્મૃતિમાં આ પૂનમ કદી આથમવાની નથી .

એમણે બી . એ . માં તત્ત્વજ્ઞાનનો વિષય રાખેલો . એ પૂર્વે શ્રેયસાધક વર્ગના ઉત્સવોમાં ભાગ લેવા જવાનો વારસો માતાપિતાએ આપેલો . ઉપેન્દ્રાચાર્યનું સંગીત અને તત્ત્વદર્શન રાજેન્દ્રભાઈની કાવ્યપ્રવૃત્તિના મૂળમાં હોવાનો ઉલ્લેખ કરી શકાય . અજ્ઞેયવાદ , તંત્રશાસ્ત્ર આદિમાં એમને રુચિ હતી , છે . લૌકિક મધ્યે રહીને લોકોત્તરનું કાવ્ય કરવું , રહસ્યનો અનુભવ કહેવો , તંત્ર દર્શનની પરિભાષામાં વાત કરવી ઇષ્ટ છે , સહજસાધ્ય છે . રાજકોટ , ભરૂચ કે કલકત્તા જવાનો એમને થાક નથી . જિજ્ઞાસા સતેજ છે . અગવડો સામે અણગમો નથી . પરિષદના સન્માન્ય સભ્ય તરીકે એ વડોદરાના 30 મા સંમેલનમાં આવ્યા હતા . એમના માટે કશી જ સગવડ ન હતી પણ એ ત્રણ દિવસ દરમિયાન સહુની સાથે રહેવામાં કોઈને અગવડ ન પડી હોય તો એકલા રાજેન્દ્રભાઈને .

અમદાવાદમાં સાહિત્યનો કાર્યક્રમ હોય તો મેં જોયું છે કે રાજેન્દ્રભાઈ આમંત્રણ વિના પણ આવે , તે પણ કેવા ? શ્રાવણના વરસાદની સહજતાથી . પ્રતિષ્ઠિત લેખકોમાં એ આ બાબતે બહુ જુદા પડે છે . કશા માન – સન્માનની માગણી નહિ , કેમ કે અપેક્ષા જ નહીં . અસ્મિતાનો ખ્યાલ નહીં . કેવળ આનંદ . ક્યારેક ચાલમાં પ્રભાતિયાનો લય તો ક્યારેક દયારામની ગરબીની ગતિ . ચહેરા પર ઊગતા સૂરજનું સ્મિત . એમના વિષે વાત કરવા જઈએ તોય હરખ ઊભરાય . આવું હળવું ને આટલું સમૃદ્ધ વ્યક્તિત્વ એમની પેઢીના કવિઓમાં બીજા કોનું ? મકરન્દભાઈને હજી હું મળી શક્યો નથી . અર્થશૂન્યતાની વાતો કરતા પણ અનેક યુક્તિપ્રયુક્તિઓમાં રાચતા , અંગત હેતુઓને ઢાંકી રાખી બીજાઓને ઉતારી પાડવા કલાશુદ્ધિના દાવા કરતા , આત્મગૌરવની સતત એકપક્ષીય અપેક્ષા રાખતા સંખ્યાતીત ગુજરાતી લેખકોમાંથી રાજેન્દ્રભાઈના સમોવડિયા શોધવા માટે એમને ટચલી આંગળીએ મૂકીએ તો અનામિકા ફરી એકવાર સાર્થવતી બને .

કવિ આદિલ કોઈની પણ મજાક કરી શકે પણ રાજુભાઈને સદા માન આપે . એમને 1964 નો સાહિત્ય અકાદમીનો પુરસ્કાર મળ્યો ત્યારે અભિનંદનરૂપે એણે પત્રમાં નિશાન કરી પાંચ હજાર અગૂંઠા મોકલી આપ્યા હતા . કશુંય નકારે તો રાજુભાઈ શેના ? સહજ મળ્યું તે માથે . હું યોગ્ય ન કહેવાઉં એવી નમ્રતા નહીં . નમ્રતાનું અભિમાન તો કદાપિ નહીં . માત્ર પ્રસન્નતા ! ખીલેલ પદ્મ ‘ નિજમાં પરિતૃપ્ત પ્રજ્ઞ !’

રાવજી

ડાકોરથી એક કાચી સડક જાય છે . પહેલાં સુઈ ગામ આવે અને પછી રાવજીનું વતન — વલ્લવપુરા . નાનું સરખું ગામ છે , એક નજરે જોઈ લેવાય એવું . દૂર રહીને પણ રાવજી વલ્લવપુરાને જોતો રહેલો , પોતાના બદલાતા ચિત્તમાં એની એક છબી સતત સાચવી રહેલો . ડાકોરની ગુજરાતી નિશાળમાં એને ભણવા મૂકેલો . દર ચોમાસે પડખું બદલતા રસ્તે ચાલતાં ચાલતાં ડાકોર પહોંચવાનું . વળતાં સુઈ ગામનાં એક ડોશીનો ઘણીવાર સંગાથ થતો . એમની પોટલી નાનો રાવજી ઉપાડી લે અને એનું દફતર ડોશીને આપે . ત્યારે એ કોઈક બાળકીને પણ ઓળખતો , એની યાદ છેક ગયા મે માસની 27 મી તારીખ સુધી ડાકોરની સંગીતશાળા ભેગી એ સાચવી રહેલો . થોડી વાર પહેલાં એણે એનું છેલ્લું ગીત ગાઈ ગાઈને લખાવ્યું હતું . ટૂંકા ટૂંકા શ્વાસથી જીવવાનું હતું એવી ક્ષણોમાં પણ એ ગાઈ શકેલો . પછી બાળપણની યાદમાં રડી પડેલો .

માધ્યમિક શિક્ષણ અમદાવાદમાં લીધું . કાકાને ઘેર રહેતો . મિલમાં કારકુનની નોકરી મળી . કૉલેજમાં પણ કંઈક જતો અને આર્ટ્સની પહેલા અને બીજા વર્ષની પરીક્ષાઓ પાસ કરેલી . એવામાં જ પોતાનાથીય છુપાવી રહ્યો હતો એ તબિયતની વાત જાહેર થઈ ગઈ . પહેલા મળ્યા એ ડૉક્ટરે તપાસ કરીને સહેજે સંકોચ રાખ્યા વિના કહી દીધું — ‘ છ માસ જીવશો .’ રાવજીથી એ માની શકાય એમ ન હતું . પચીસ રૂપિયાના ભાડાની એક ઓરડીમાં ઘરસંસાર શરૂ કરી દીધો હતો . મહાલક્ષ્મીએ પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો અને રાવજીએ એનું નામ પાડ્યું હતું — ‘ અપેક્ષા ’. હજી બી . એ . થવું હતું અને કૉલેજમાં પ્રોફેસર થવું હતું . રમણ અને બીજા બે ભાઈઓને ભણાવવાના હતા . વીસ વીઘાંમાંથી ગીરો મુકાઈ ગયેલી દસ વીઘાં જમીન છોડાવવાની હતી , ખેતી કરતા પિતાજી ( છોટાલાલ ) નો ભાર ઓછો કરવો હતો . રાવજીએ એ ડૉક્ટરની વાત છેક સુધી સાચી ન જ માની અને એ પછી તો ચાર વર્ષ જીવ્યો . જોકે એવામાં થોડા દિવસ ભારે બેચેન રહેલો . પણ પછી મુંબઈના ડૉક્ટરે કિડની તપાસીને આશ્વાસન આપ્યું . એક ફેફસું આખું સાજું હતું , ઑપરેશન કરાવીને જોખમમાંથી ઊગરી શકાય એમ હતું . આણંદના ક્ષય – ચિકિત્સાલયમાં દાખલ થયો અને જિંદગીમાં પહેલી વાર તાજો થઈને બહાર આવ્યો . આ પહેલાં ત્રણ નોકરીઓ છોડેલી . મિલમાં સાહેબ બીજા કોઈને રાખવા માટે એને છૂટો કરવા માગે છે એવું માની લઈને એણે જાતે જ જવાનું બંધ કરેલું . પછી વિદ્યાપીઠના પુસ્તકાલયમાં થોડો સમય અને થોડો સમય ‘ કુમાર ’ કાર્યાલયમાં કામ કરેલું . જેટલા ઉત્સાહથી એ નવી નોકરી સ્વીકારી લેતો એટલા જ વૈરાગ્યથી છોડી પણ દેતો અને ભૂલી જતો .

આણંદથી આવ્યા પછી એણે ‘ અશ્રુઘર ’ લખી . બે વાર લખી . પહેલી વાર લખી તેમાં કથા અડધામાં પૂરી કરી હતી અને લલિતા સાથે સત્યને પરણાવી દઈને બેઉને સુખી કર્યાં હતાં . ફરીથી લખી અને પછી સત્યને છેક અંત સુધી લઈ ગયો . ‘ અશ્રુઘર ’ ને આવકાર મળ્યો . રાધેશ્યામે , ચંદ્રકાન્તે રાજીવમાં પન્નાલાલ પ્રકારની શક્તિ જોઈ . રાવજીએ શરદબાબુ બરોબર વાંચેલા અને લાગણીના નિરૂપણમાં વાચકને આગામી ક્ષણથી અજાણ્યો રાખવાની શરદબાબુને જે ફાવટ છે એ રાવજીમાં પણ હતી . પણ વિશેષ તો એ કે ‘ અશ્રુઘર ’ માં વાસનાઓની સરળ સંધિ નથી . ઇન્દ્રિયાનુભવોની ખેંચતાણ છે , સમાધાન શેને કહેવાય એ ન જાણતાં આળાં અને બરડ સંવેદનોની વિષમ સંધિથી અનુભવાતી સંકુલતા છે . હજી એને પોતાની આગવી રીતિ મળી નથી અને ક્યાંક ક્યાંક શબ્દો એની ભાષામાંથી છૂટા પડી જાય છે પણ સમગ્રપણે કૃતિ રોચક બનેલી છે . ગેરસમજ કે વિરોધ ન હોય તોપણ બે માણસ બે હોય છે એટલા જ કારણે અનુભવાતો સંઘર્ષ અહીં આસ્વાદ્ય બને છે . પાત્ર રચવાની અને ગૌણ પાત્રોને ઉઠાવ આપવાની રાવજીમાં શક્તિ છે એ વાત આ પહેલી કૃતિથી બહાર આવી .

‘ ઝંઝા ’ લખી તે પહેલાં બારેક વાર્તાઓ થયેલી , પણ બધી ગ્રંથસ્થ થઈ શકે એવી નહિ . છેલ્લા વર્ષમાં લખાયેલી વાર્તાઓએ ધ્યાન ખેંચ્યું . નાનાં નાનાં અને વ્યક્તિત્વવાળાં પાત્રોના સંબંધની વાત શરૂ થાય છે અને એમાંથી છેક સુધી ટકી રહેતું સંવેદન જાગે છે . જુદી જુદી વય સાથે એ એકસાથે કામ પાડી શકે છે . રાવજીની વાર્તાઓમાં ઉત્તરોત્તર નિરૂપણની સ્વસ્થતા વધી હતી , એનો મર્મ પણ ધ્યાન ખેંચતો .

શરીર અવારનવાર ઢીલું થઈ જતું , પણ લખવાનું સૂઝે પછી છોડતો નહિ . કામ – નોકરી જે કંઈ મળે એ માટે પણ તૈયાર . પરિચય ટ્રસ્ટે આરામથી થઈ શકે એવું કાર્ડ બનાવવાનું કામ સોંપેલું . તે પછી સંદેશમાં કામ મળ્યું , પછી ગુજરાત સમાચારમાં . એવામાં જ ઘેર ગુસ્સો કર્યો તેમાં હાથ ભાંગ્યો . દોઢેક મહિનો એમાં ગયો . તે પછી થોડા દિવસ કામે ગયો હશે અને ગુજરાત સમાચારે એને છૂટો કર્યો . ‘ ઝંઝા ’ પ્રેસમાં પહોંચી ગઈ હતી અને ત્રીજી નવલકથાનું નામ પાડી રાખ્યું હતું — ‘ વૃત્તિ ’. વૃત્તિનાં થોડાંક પાનાં લખ્યાં હશે ત્યાં એક સાંજે વળી ગળફામાં લોહી દેખાયું . સોનગઢ પાસે અમરગઢના ક્ષયચિકિત્સાલયમાં દાખલ થવા તૈયાર થયો અને જગા મળતાં ઑક્ટોબર ’67 માં ગયો તે ’68 ના મેની 25 તારીખ સુધી ત્યાં રહ્યો .

ક્ષય તો ઘણો જૂનો હતો . ચારેક વર્ષથી ડાયાબિટીસ પણ હતો . શુગરનું પ્રમાણ નજીવું હતું પણ કહે છે કે નાની ઉંમરે થતો ડાયાબિટીસ કિડનીને કોરી ખાય છે . વજન વધે અને પાછું ઘટી જાય . ઑપરેશન શક્ય ન બન્યું . બીજા ફેફસાને પણ થોડી અસર થઈ . એ ભાગ સૂકવી શકાયો હતો પણ એક ખતરનાક વસ્તુ ઉમેરાઈ ચૂકી હતી — માનસિક અસ્થિરતા . ચિકિત્સાલયમાં ત્રણેક વાર સંતુલન ગુમાવેલું . છેલ્લે છેલ્લે તો કપડાં વિના વૉર્ડમાં દોડવા લાગતો . દર્દીઓ એનો ખ્યાલ રાખતા . એને પાણી આપતા પણ એ કોગળો કરીને એમના પર થૂંકતો . નર્સ વગેરેને તો એ પહેલેથી જ પોતાનાં સગાંવહાલાં માનતો અને એ નાતે એમની સલાહની અવગણના કર્યા કરતો . છેલ્લી વાર ગાંડપણનું દેખીતું કારણ કદાચ એણે આખી રાત જાગીને મૃત્યુ વિશે લખ્યા કર્યું એ હોય . એના અક્ષર દાણા જેવા હોય પણ તે રાતે લખ્યું છે એમાં અક્ષર ડહોળાઈ ગયા છે . માંડ વાંચી શકાય છે :

‘ મને એમ થયું કે હું મરી ગયો છું અને મને બાળી નાખે છે , બળી ગયા પછી તો જગત સાથેના બધા જ કૉન્ટ્રેક્ટ્સ કપાઈ જાય છે . હું હું નથી રહેતો , તમે તમે નથી રહેતા . તમે મને ગાંડો કહેશો , હું તમને ડાહ્યા સમજીશ . પણ ગાંડા – ડાહ્યામાં માત્ર એક જ ફરક પડવાનો છે . હું સમજું છું એ ( તમે ) નથી સમજતા અને હું તમે સમજો છો એ નથી સમજતો .’

અડધા ગાંડા રાવજીને સોનગઢથી પ્રેસનો માણસ અમદાવાદ મૂકી ગયો . બેઠા રહેવાનીય શક્તિ ન હતી પણ રસ્તામાં એક સ્ટેશને ઊતરીને ચાલવા લાગેલો . અઢી વર્ષ પહેલાં સિગારેટ છોડેલી પણ તે દિવસ ગાડીમાં માગીને બે બીડીઓ પીધી . આવ્યો તે રાત્રે પણ ઊંઘ્યો નહિ . બોલ્યા કર્યું — ‘ આવતી સાલ કાર લાવું , નૉબેલ પ્રાઈઝ મેળવવું છે , વૃત્તિનાં હજાર પાનાં કરવાં છે , હવે તો જીવવાનો .’

બીજે દિવસે એને વલ્લવપુરા પહોંચાડ્યો . એને આવેલો જાણીને આખું ગામ ભેગું થયું હતું . એ તો છૂટથી બોલ્યે જ જતો હતો . તે રાતે પણ ન ઊંઘ્યો . પણ વળી કળ વળી અને એક મહિનો ત્યાં રહ્યો એમાં ચાલતો પણ થયેલો . વળી , લડીને લાડુ ખાધા અને ડાયાબિટીસનો હુમલો થયો . અમદાવાદ વાડીલાલમાં દસેક દિવસ રાખીને રજા આપી . તે પછી ચોથા દિવસે યુરેમિયા થઈ ગયો . યુરિયાનું પ્રમાણ વધુમાં વધુ ચાલીસ હોય એને બદલે બસો હતું . પાંચ દિવસ બેભાન રહ્યો . 10 મી ઑગસ્ટના સવારના સવા ચાર સુધી એ હતો , પછી ભળી ગયો , જુદો ન રહ્યો .

એને સહુની સાથે ફાવતું . લખતો હતો તેથી ગમા – અણગમા તો હોય , પણ એનો અહં ઊપસી ન આવતો . નગરજીવનની ઔપચારિકતાઓ વચ્ચેય એનું વર્તન શુદ્ધ જાનપદી હતું . જરા અળવીતરો પણ ખરો . સારી હોટલમાં બેસવાનું પસંદ કરે અને બીજાની રાહ જોવા કોઈ ત્રીજાના ટેબલ પર જઈને બેસે . અજાણ્યાના ઓશિંગણ થવામાં એને નાનમ ન હતી . સ્નેહનો સહેજ અણસાર જોઈનેય ઝૂકી જાય . જ્યાં હોય ત્યાં ઠરીને બેઠો હોય એમ લાગે . જાગે ત્યારે સ્મરણમાં કંઈ ને કંઈ સંતાડી જાય . ઓરડીમાં એકલા રહેવું જોઈએ એવી સલાહ માને , પણ રહી ન શકે . ક્યારેક લાભશંકરની દવા લઈ આવે પણ ચરી ન પાળે . ખુલ્લામાં ફરવાને બદલે શહેરની ધૂસર સંકડાશમાં આવી ચડે . મારા – તમારા જેવા જોડે મોડે સુધી બેસી રહે . રાત વીતતી હોય , એ થાક્યો હોય . ઉધરસ ખાધા કરતો હોય તોય જવાનું કહીએ તો ખોટું લગાડે . એને મૂકી આવીએ તોયે સાવ એકલો પડીને રૂમમાં જાય . એને જે સાથ અને સ્નેહની જરૂર હતી એ કોણ કેમ કરીને આપી શકે એની એનેય ખબર ન હતી . એ ચાહતો , આપતો . અમરગઢમાં પોતાને માટેની રકમમાંથી ભાગ કાઢીને એક દર્દીને સાજો કરવામાં એનો થોડો ફાળો હતો .

હસતો , ક્યારેક હસાવતો . સાચું – ખોટું બધું જ બોલતો . અમદાવાદમાં ઓળખાયો ત્યારથી દુ : ખ એ જ એની કથા છે . ’62 માં બુધસભાનું પ્રથમ કાવ્યસત્ર થયેલું એમાં એ આવેલો . પટાવાળો લેંઘો પહેરી તીતીઘોડાની જેમ ઊડ્યા કરતો . અવાજ વિનાનું હસ્યા કરતો . હાઈસ્કૂલમાં જ એક શિક્ષક મળેલા , એમની પાસે કવિતા સમજતો . ‘ કુમાર ’ માં આવતો થયો અને એક વર્ષમાં તો એ સહુથી જુદો તરી આવતો હતો .

બે વર્ષ પછી મુકુન્દ પરીખ સાથે ‘ શબ્દ ’ નામનું કવિતા સામયિક ચલાવ્યું . જેટલું ચાલ્યું , ઠીક ચાલ્યું .

ત્યારે તો માત્ર પ્રકૃતિ હતી . જુદાઈનો ભાવ પછી ભળ્યો . પ્રેમ , વાસના , મૃત્યુ અને સહુની વચ્ચે અજાણ્યા રહી જવાનો વસવસો — એની કવિતામાં જે કોઈ ભાવ આવ્યો , તીવ્રતાથી આવ્યો . રોમાન્ટિક મૂડ કવિતાને ઉપકારક નથી એવી માન્યતા રૂઢ થઈ રહી હતી એ સમયમાં રાવજી રોમાન્ટિક મૂડ લઈને બહાર આવ્યો અને એણે પૂરતું ધ્યાન ખેંચ્યું . એની રચનાઓમાં ઘાસ , ગંધ અને ધરતી એક થતાં હતાં અને જાણ્યે – અજાણ્યે કલ્પન દ્વારા કોઈક કહેવા જેવી વાત ઊતરી આવતી હતી . કુતૂહલ તો બાળકમાં હોય એવું , જે જુએ એને વળગી પડે . પ્રકૃતિથી વિખૂટા પડવું ન હતું , પડછાયાઓનો દેશ છોડીને પરીઓ પાસે પહોંચવાની માયા હતી , ગામ અને નગર વચ્ચે વહેંચાયેલું ઘર એક કરવું હતું , અને એ બધાંને જોડતું એકાંત તોડવું હતું . એની કવિતામાં ક્રિયાનો અનુભવ છે . મુખ્ય રીતિ વર્ણનની લાગશે પણ વર્ણનમાં ઇન્દ્રિય – વ્યત્યય સધાતાં કલ્પનો રચાતાં જાય છે અને પૂર્વપરિચિત સૃષ્ટિ જ તાજગીનો અનુભવ કરાવે છે . કાવ્યના આરંભથી અંત વચ્ચેનો અરૂઢ સંબંધ પણ એની રચનાઓને વ્યક્તિત્વ આપે છે .

ક્યાંક આક્રોશ , ક્યાંક કટાક્ષ પણ કર્યો છે , એ એનામાં પારકાં તત્ત્વોનો પ્રવેશ છે . લવારી જેવી લાગતી પંક્તિઓ લખીને કાવ્ય કરવામાં એ એટલો નિષ્ફળ નથી ગયો . કોઈ પણ પ્રકારની રચનામાં ઉપમાએ એનો સાથ નથી છોડ્યો . સ્પર્શ કર્યા વિના સરકી જાય એ ઉપમા રાવજીની નહિ . એની ઉપમાઓ મોટેભાગે કલ્પન બની જાય છે .

રાવજી પ્રવેશ્યો ત્યારે અદ્યતન કવિતાનો બીજો તબક્કો શરૂ થઈ રહ્યો હતો . શુદ્ધ કવિતાની વિભાવના ફરીફરી વાતાવરણમાં પ્રસારિત થવા લાગી હતી . કલ્પન , પ્રતિક , લય , ઇબારત આદિની અવારનવાર ચર્ચાઓ ઊપડતી ; અને રાવજીને જીવવાનું તો એવું મળ્યું કે સંકડાશ , અસંતોષ , એકલતા અને વિષાદ પશ્ચિમનું કશુંક વાંચીને મેળવવાં પડે એમ ન હતાં . એવા વાચનની એને સગવડ પણ ઝાઝી ન હતી . એની રચનામાં વરતાતી આધુનિક સંવેદના યુગ વિશેની એની સંપ્રજ્ઞતામાંથી જન્મી હશે એમ કહેવાનું રહેતું નથી . છતાં એના અવાજમાં વર્તમાનની બધી મૂંઝવણો અને રૂંધામણો ભળેલી છે . લાગે છે કે વેદના જ એક અનોખો અવાજ ઘડતી રહી . મુદતી ભવિષ્ય સાથે જોડાઈ ગયેલું દર્દ અને જતી – આવતી આર્થિક મુશ્કેલીઓ વચ્ચેય એ આનંદની ક્ષણો વીણતો રહ્યો , સહન કરવા મળ્યું એને સમૃદ્ધિ માનીને વાપરતો રહ્યો . ક્વચિત્ અસ્વસ્થતા અને આવેશ આવ્યાં તે પણ બળ બનીને . એના વ્યક્તિત્વનો સ્પર્શ વરતાતો કલ્પન અને લયને એકરૂપ કરતી એની જાનપદી પદરચનામાં , જ્યાં વિષય અને ભાષાનું સાયુજ્ય થાય અને એનું એ લાગતું સંવેદન રચનાએ રચનાએ અવનવા સ્તરે ઊઘડતું જાય . પાંચસાત કલ્પન , બેત્રણ લય અને મહદ્ અંશે એક પરિમાણમાં રહીને કવિ રાવજીએ જે પરિણામ પ્રાપ્ત કર્યું એ એના સમકાલીનો માટે એક આશ્ચર્ય છે .

રાવળસાહેબ

શ્રી સુરેશ જોષી પછીના સાહિત્ય વિશે આપે ખાસ લખ્યું નથી તો એનું કારણ એ તો નથી ને કે જીવન વિશેની માન્યતા જુદી પડતી હોય ?

શ્રી રાવળસાહેબને મેં પૂછ્યું . હું એમની પાસે ભણ્યો નથી તેથી એમને ‘ સાહેબ ’ કહેવાનો કાયદેસર હક્ક ધરાવતો નથી છતાં બધા મિત્રો અને મુરબ્બીઓ — યશવંતભાઈ ને ઉમાશંકર સુધ્ધાં એમને આ રીતે આદર આપે છે ને એમની સહૃદયધર્મી ઉપાસના ચાલુ છે એવા અંદાજે ‘ સાહેબ ’ કહેવાની ટેવ પડી છે , પણ એ સર્જાતા સાહિત્ય વિશે કેમ ખાસ લખતા નથી એવો પ્રશ્ન ઘણીવાર થાય છે . પ્રશ્ન સાથે એનો ઉત્તર શોધતાં એમ લાગે છે કે રાવળસાહેબ રહ્યા ઉપનિષદ – ગીતાના ઉપાસક . ‘ અમૃતા ’ માં મેં અમુક વિભાગ માટે ‘ નિરપેક્ષ ’ શબ્દ વાપરેલો ત્યાં ‘ અનપેક્ષ ’ જોઈએ એમ એમણે છેક 1965 માં કહેલું , અનપેક્ષ રીતે જ , પણ મેં પછી ભૂલ સુધારેલી . આજે પણ તમે એમની ધાર્મિક માન્યતા વિશે પૂછશો તો એ બેલાશક કહેશે : ‘ હા , હું અદ્વૈત વેદાન્તી છું .’ તો આવા અદ્વૈતવાદીને અસ્તિત્વવાદ અને ‘ ઍબ્સર્ડ ’ ની છાંટ ધરાવતું , નવા મિજાજનું સાહિત્ય ન ગમે એ શક્ય છે તેથી પૂછેલું . એમણે કહેલું :

‘ મુદ્દામાલ સારો જોઈએ . જીવન વિશેની કોઈપણ માન્યતા કૃતિના આસ્વાદમાં નડતી નથી . એ વસ્તુ સાહિત્ય હોય એટલે થયું . પરંપરા કે પ્રયોગ એવા ભેદ પણ હું કરતો નથી . ભાષા પરત્વે બહુ સાવધ છું . અભિવ્યક્તિની કચાશ હોય તો કૃતિમાં રસ ન પડે .’

‘ પણ સર્જાતા સાહિત્ય વિશે લખતા નથી .’

‘ વાંચતો રહું છું .’

એ નિર્વિવાદ છે કે રાવળસાહેબ વાંચતા રહેતા . મેં એકવાર જાહેર મંચ પરથી એમનો પરિચય આપતાં દૃઢ માન્યતા સાથે કહેલું કે ગુજરાતી સાહિત્ય વધુમાં વધુ રાવળસાહેબે વાંચ્યું છે . ઉત્તમ , મધ્યમ અને કનિષ્ટ બધા પ્રકારની કૃતિઓ એમણે વાંચી છે . નગીનભાઈ સમજ્યા વિના એક શબ્દ પણ પાડે નહીં તેમ રાવળસાહેબ વાંચ્યા વિના બોલે નહીં , અતિશયોક્તિ કરે નહીં , અલંકારો વાપરે નહીં . કૃતિ વિશે કદાપિ વ્યંગ કરે નહીં . ક્યારેક તો એક જ વાક્યમાં આખી વાત કહી દે . એમનું એક વાક્ય એક ફકરાનું પણ હોય . તેથી એ ફકરામાં એકવાક્યતાનો ગુણ તો હોય જ . એમાં વિશેષણો જ નહિ , ક્રિયાવિશેષણો પણ હોય તેથી ફકરો વજનદાર હોય . એમાં રહેલા રાવળસાહેબના સહૃદયધર્મને કોઈ વિધર્મી એક ફૂંકે ઉડાડી દે એ વાતમાં માલ નહિ . તમે રાવળસાહેબને વાંચ્યા વિના ચલાવી શકો પણ એમની સાથે મતભેદ પાડીને એમને ખોટા ઠરાવી ન શકો . એમની તટસ્થતા તમારામાં હોય તો પછી જોઈએ જ શું ? આજનું ગુજરાતી સાહિત્ય આમ વિવેચકરહિત ન જ હોત . ચિનુ મોદીએ ‘ મારા સમકાલીન કવિઓ ’ એ નામે શ્રેણી લખેલી . એમાં ‘ મારા ’ પર ભાર . ભોળાભાઈ , અનિરુદ્ધ , રાધેશ્યામ , સુમન , નલિન અને બંને ચંદ્રકાન્ત મુખ્યત્વે સર્જક થવાની આકાંક્ષા ધરાવે છે . ગુજરાતીમાં કોઈ સર્જક થઈ શકે એ વિશે સુરેશભાઈને શ્રદ્ધા જ નથી . તેથી ગુજરાતી વિશે બોલવા પૂર્વે પણ એમણે વાંચ્યું હોય પશ્ચિમનું . નિરંજનભાઈ માત્ર બોલે , ખાસ લખે નહીં અને દિગીશભાઈ વાંચ્યા પછી બોલે પણ ભાગ્યે જ . ટૂંકમાં કોઈ કહેતાં કોઈ પૂરા સમયના શુદ્ધ વિવેચક નથી . રમણલાલ સ્વમાની છે . જેમાં પોતે વક્તા ન હોય એ સભામાં જાય નહીં , તેમ લેખકની વિનંતી વિના લખે નહીં . જયંત કોઠારી આ બધાથી કંઈક જુદા પડે પણ એમને ભાયાણીસાહેબનો ચેપ લાગ્યા પછી એ શાસ્ત્રકાર થવા બેઠા છે , વિવેચનનું વિવેચન અને સંપાદન કરે છે . રાવળસાહેબ જેટલું સર્જનાત્મક સાહિત્ય એ પણ વાંચતા લાગતા નથી . અને આમ , રાવળસાહેબ અદ્વિતીય કઈ રીતે એનાં કારણોમાં ઊતરવું જોઈએ .

આમ જોવા જઈએ તો નવી પેઢી તેજસ્વી છે . એ ક્યારેક વધુ ઊંચે તાકતી લાગે છે . પણ કોણ જાણે આધુનિકતાનો આગ્રહ વધી ગયો છે . વિવેચનક્ષેત્રે પણ અમે કશુંક નવું કર્યું એ સિદ્ધ કરવાની આકાંક્ષાએ મહત્ત્વ ધારણ કર્યું છે . આ વિશિષ્ટ પ્રકારની આધુનિકતાએ વિવેચકોની નવી પેઢીને પોતાની ભાષામાં સર્જાતા સાહિત્યથી વિમુખ કરી છે . તો બીજી બાજુ સાહિત્યનાં સામયિકો પુસ્તક – સમીક્ષાના વિભાગને અનિવાર્ય ગણતા નથી . રાવળસાહેબે આટલી બધી ગુજરાતી કૃતિઓની સમીક્ષાઓ લખી એમાં એમના અધ્યાપનકાર્ય ઉપરાંત કૌમુદી , પ્રસ્થાન , રેખા , ઊર્મિ – નવરચના આદિ સામયિકોના તંત્રીઓ પણ જવાબદાર છે , અને ખાસ તો એમનું વ્યસન . જોકે આપણે પૂછીએ તો એ કહેવાના કે અત્યારે તો જરા જોઈને વાંચું છું . એમની જેમ શતાધિક પ્રસ્તાવનાઓ બીજા કોઈએ ભાગ્યે જ લખી હશે . નવલરામ ત્રિવેદી બધું જ વાંચતા . વિશ્વનાથ પ્રશિષ્ટના આગ્રહી . પોતે વિવેચન કાર્ય શરૂ કર્યું તે દિવસોમાં વિશ્વનાથનું આકર્ષણ પણ પોતે સ્વભાવ અને સમજથી અહિંસક . સહદય તરીકે ક્યાંય પાછા ન પડી જવાય ને યાગ્યતા કેળવાતી રહે એવી પ્રતિજ્ઞા કરેલી . ગાંધીજીએ કલ્પેલા અહિંસામૂલક શાંત અને સ્વસ્થ સમાજના નાગરિક . એક પુસ્તક પ્રો . જે . ડી . પાઠક સાથે રહીને ‘ આહાર અને પોષણ ’ વિશે લખેલું છે . પોષણ ન આપે એવા આહારના એ પુરસ્કર્તા નથી . તેથી જે વાંચે છે એ બધાને પુરસ્કારતા નથી , એવું અનુમાન કરી શકાય . એમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક મળ્યો ત્યારે અભિવાદકોએ એમને અજાતશત્રુ વિવેચક કહેલા , પણ એ ગુસ્સે ન જ થાય એવું નથી . થોડાંક વર્ષ પહેલાં ગુજરાતીની અભ્યાસ – સમિતિની ચૂંટણી વખતે એ એમના એક મિત્ર પર ગુસ્સે થયેલા , પછી ચૂંટણીમાંથી ખસી ગયેલા . ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના આગામી પ્રમુખપદ માટે બીજાં નામો સૂચવાયાં હોત તો એ ખસી જાત , માત્ર નામો નહીં , યોગ્ય નામો . ક્યારેક માત્ર નામો જોઈને પણ એ ખસી જાય , લડે નહીં . ક્યારેક એ અજાતશત્રુ હોવાની સાથે એ અજાત યોધ્ધા પણ લાગે , પણ એ મોટે ભાગે આભાસ હોય . કોઈની બીકથી એ ખોટાં વખાણ ન કરે . પુસ્તકમાં દેખાયું ન હોય એવું બોલે નહીં . હા , ખસી જાય ખરા . ખસી જવાની આપણી પરંપરા સમૃદ્ધ છે . સમકાલીન સાહિત્ય વિષે બોલવું નહીં એ ખસી જવાનો જ એક પ્રકાર થયો . ભીષ્મ પોતાની પ્રતિજ્ઞા પાળીને જ કૃતાર્થતા અનુભવતા રહેલા , જે સભા એમના જેવા વૃદ્ધોથી શોભતી હતી એમાં પણ એમનું મૌન ઇતિહાસની ઉધાર બાજુએ નોંધાયું .

રાવળસાહેબની કારકિર્દી ખૂબ જ તેજસ્વી રહી હતી . 1932 માં સંસ્કૃત ઓનર્સ અને ગુજરાતીમાં યુનિવર્સિટિમાં પ્રથમ સ્થાન મેળવીને બી . એ . થયેલા . એમ . એ . માં ગુજરાતી સાથે સાથે અંગ્રજી ભણેલા . ગુજરાત કૉલેજમાં પૂરાં પચ્ચીસ વર્ષ અધ્યાપન કર્યું . અને બોલવાનું હોય એ વિષે નિ : શેષ કથન કરે . ક્યારેક પ્રમુખપદેથી વક્તા કરતાં વધુ બોલે . શ્રોતાઓ પ્રસંશા કરશે કે કેમ એ બાબતે અનપેક્ષ રહે . વાક્યરચનાની ભૂલ કદાપિ ન થાય પણ લખે છે એવી શૈલીમાં બોલે . અવાજ પણ અહિંસક , કોઈને વાગે નહિ , અડકે નહિ . ક્યારેક શ્રોતાઓને આવ્યા હોય એવા જવા દે પણ વ્યાખ્યાન ટેપ થયું હોય કે લખાયું હોય તો એથી ગુજરાતી સાહિત્યની ગુણવત્તા અવશ્ય વધી હોય . પોતાના તરફ ધ્યાન ખેંચ્યા વિના જેમણે પોતાની સ્વાધ્યાયનિષ્ઠાથી આપણા સંસ્કારજીવનની સતત સેવા કરી છે એમાં રાવળસાહેબનું નામ રહેશે . એ નહિ , એમનું કામ બોલશે .

એમણે જયા – જયંતની અભિનેય આવૃત્તિ તૈયાર કરેલી . ક્યારેક દિગ્દર્શન પણ કર્યું હશે , પણ અભિનય નથી કર્યો . એની કળા પારખી છે . ગુજરાતી રંગભૂમિ એમના રસનો વિષય હતો . બીજી કળાઓમાં સંગીત . એ ગાઈ શકતા . ત્રણ ફૂટની રેંજમાં પહોંચે એવા અવાજથી એ ચોખ્ખું ગાઈ શકતા . મીરાંનું પદ આપો તો હરહંમેશ તૈયાર . પણ ઘણું કરીને તો તમને ખ્યાલ જ ન આવે કે એ તમારી નજીકમાં છે . પોતાના હોવા અંગે કોઈને સભાન પણ ન કરનાર માણસ કોઈને માટે ભારરૂપ તો બને જ ક્યાંથી ? અને તેથી એક ઊંડા અને ઉમદા અર્થમાં એમનું ખસી જવાનું વલણ વાજબી ઠરે છે . ઇ . સ . 1912 ના પ્રથમ દિને જન્મેલા રાવળસાહેબ ઘણું જીવશે , કેમ કે આજે પણ એ ચાલે છે , સ્ફૂર્તિથી , આજુબાજુ જોયા વિના , પોતાની દિશામાં દ્વૈત પણ નથી તો દ્વિધા તો હોય જ ક્યાંથી ?

વિષ્ણુભાઈ

‘ તમે વિષ્ણુભાઈને મળ્યા છો ?’— મેં દર્શકને પૂછ્યું હતું .

‘ ત્રણ – ચાર વાર !’— દર્શકની આંખમાં ચમક આવી ગઈ :‘ સુરત ગયા હોઇએ તો પ્રણામ કરી આવીએ .’ — એમનો અવાજ એ ક્ષણે પ્રણત હતો . જાણે આ સ્મરણ પણ એક પ્રણામ ન હોય !

‘ તમે વિષ્ણુભાઈના વિદ્યાર્થી ?’ મેં યશવંતભાઈને પૂછેલું .

‘ હું વિષ્ણુભાઈનો જ વિદ્યાર્થી !’ — ‘ જ ’ ઉપર એવો ભાર કે જાણે એ જમાનામાં બીજા શિક્ષકો જ ન હોય .

મનુભાઈ પરદેશ ગયેલા ત્યારે વિષ્ણુભાઈ માટે પાર્કર પેન લઈ આવેલા . કદાચ નાનાભાઈ કહેતા ગયા હોય કે ગુરુદક્ષિણા મને નહિ , ક્યારેક બને તો વિષ્ણુભાઈને આપજો ! દર્શક કહે : ‘ એમના જેવા માણસ આપણું કશુંય સ્વીકારે એ જ અહોભાગ્ય !’

આપણા આવા સાઠોત્તર સર્જકો અને વિદ્વાનો જેમને વિશે અહોભાવથી વાત કરતા એ વિષ્ણુભાઈને તમારે મળવું જોઇએ , અકારણ , એમને મળી શકાય .

જન્મતારીખ ચોથી જુલાઈ અઢારસો નવાણું . દૃષ્ટિ એકવીસમી સદીને પણ ઓળખી શકે એવી પણ પહેરવેશ અઢારમી સદીનો શોભે . એ મોજાં પહેલાંથી પહેરે . શ્રી જયંતભાઈ પાઠક લખે છે :

‘ એ જ માથે સફેદ ફેંટો , લાંબો કોટ , પગમાં બૂટ મોજાં ને ચોમાસે ઉનાળે ઉઘાડી કે બંધ છત્રી … અવાજ મંદ , પાતળો પવનમાં ઊડી જાય એવો . એટલે તો એ વર્ગમાં આવતાં જ પંખો બંધ કરાવે . ધીમે ધીમે મુખમાંથી શબ્દો સરે – ઝગમગતાં સાચાં મોતી જેવા . એક અક્ષર પણ ચૂકવાનું મન ન થાય , ચૂકવાનું પાલવે પણ નહિ . સાહિત્યકલાનું સેવન માણસને આમ ચિત્તનાં અગાધ ઊંડાણોનો , જીવનના ઊંડા મર્મોનો જાણકાર બનાવી શકે એવી પ્રતીતિ તો એમને જોઈને જ થઈ … આમ તો મરતાને મેર્ય ન કહે એવા , પણ પોતાનાં વિચારણા , મંતવ્યો ને દર્શનમાં ચોક્કસ આગ્રહી .’ ( પૃ .35-36, સ્મરણિકા , હીરક મહોત્સવ , એમ . ટી . બી . કૉલેજ , સુરત )

વિષ્ણુભાઈ આગ્રહી છે પણ એમના આગ્રહોએ એમને શત્રુ આપ્યા નથી . એમનો વિરોધ કરી શકાય પણ અવજ્ઞા નહિ . એ તો વળી કહેશે કે અવજ્ઞા કોઈ પણ માણસની હોય જ નહિ . માનવીય ગૌરવના એ પ્રહરી છે . તેથી તો ભાઈ ભગવતીકુમાર શર્મા 1921 ના જાન્યુઆરી મહિનાને સુરતના સંસ્કાર – આત્મા માટે પરમ ભાગ્ય વિધાયક કહે . વિષ્ણુભાઈ ત્યારથી અધ્યાપકપદે જોડાયા અને 58 વર્ષથી એ પ્રાચીન નગરનું ‘ સંસ્કારતીર્થ બલકે જંગમ વિધાપીઠ બની રહ્યા .’ વિષ્ણુભાઈને વિદ્યાપીઠ કહેવા સામે ઉમાશંકરભાઈ જેવા ભૂતપૂર્વ કુલપતિને પણ વાંધો નહોતો . પણ એમને ‘ જંગમ ’ વિદ્યાપીઠ કહેવા સામે આ લખનારને પાયાનો વાંધો છે કેમ કે વિદ્યાપીઠના જોડણીકોશ મુજબ તો ‘ જંગમ એટલે એક ઠેકાણેથી બીજે ઠેકાણે ખસી શકે એવું .’ જ્યારે વિષ્ણુભાઈ તો સ્થિર હતા , સ્થાવર હતા . એ એમના ‘ મૈત્રી ’ — ભવનમાંથી ક્યાંય ખસતા જ નહીં . હા , એમાં ઊંચે ચડે ખરા . એક વાર સુરતમાં પૂર આવ્યું ત્યારે એક ડહોળાયેલો રેલો નિર્મળ થવા એમના ચરણ સુધી આવેલો . સમગ્ર જળરાશિને મૈત્રીભાવે જોવા અને જળરાશિને શુભેચ્છાઓ પાઠવવા એ ઊંચે ચડેલા : સાદી ભાષામાં એ ખુરશીમાં બેસીને એ ધાબા પર ચઢેલા , એમ કહી શકાય , પણ એ પૂરતું નથી . આકાશ સામે વેદકાલીન ઋષિની જેમ નતનેત્ર ઊભા રહેલા . એ આખા આકાશના ચાહક છે પણ એને જોવા માટે ‘ મૈત્રી ’ ની બારી પૂરતી છે . યશવંતભાઈ કહે છે કે હીંચકા પર બેસીને પણ એ કામ કરી શકે છે :

‘ આ હિંચકે ઝૂલતાં આખા વિશ્વ સાથે તેમણે મેળ બાંધ્યો છે . એ શાની વાસ આવી ? આ કયું પંખી બોલ્યું ? આ કયું વૃક્ષ ? એને કઈ ઋતુમાં ફળ આવે ? ક્યારે એનાં પાન ખરે ? ક્યા રોગ ઉપર કઈ દવા અસર કરે ? આ બધાનું એમને ભારે કૌતુક અને ખૂબ ઊંડા ઊતરીને આ સર્વની ચર્ચા કરે . વિશ્વની ઘટનાઓની પણ એ જ પ્રમાણે ઊંચી નૈતિક ભૂમિકાએથી ચર્ચા કરે . ચિત્તની ગતિના પ્રમાણમાં શરીરની અગતિકતા એ એમના જીવનનો વિરોધાભાસ છતાં એમનું સુક્ષ્મ જીવન , એમની સૌંદર્યાભિમુખતા અને એમનું સત્યાન્વેષણ ખૂબ વિકસ્યાં છે તેની પ્રતીતિ એમની સાથે વાત કરવાથી થાય છે . આજ સુધી આ સઘળી બાબતોમાં હું એમનો વિધાર્થી મટ્યો નથી એનો સગૌરવ એકરાર કરું છું .’ ( પૃ .390-91, ઉપાયન )

જેમ યશવંતભાઈ લાંબો સમય વિષ્ણુભાઈના વિદ્યાર્થી રહ્યા તેમ કેટલાક વિદ્વાનો યશવંતભાઈના વિદ્યાર્થી મટ્યા નહીં . આની પાછળ એક લાંબો કાર્યકારણ સંબંધ છે . 1920 માં વિષ્ણુભાઈ સંસ્કૃત અને અંગ્રેજી સાથે બી . એ . ની પરીક્ષામાં પ્રથમ વર્ગમાં ઉત્તીર્ણ થયા અને ગુજરાત કૉલેજમાં દક્ષિણા ફેલો નિમાયા ને પછી સુરતે એમને અધ્યાપક તરીકે બોલાવી લીધા છતાં એમણે ભણવાનું ચાલું રાખ્યું અને એમ . એ . થયા . તેથી તો અધ્યાપક થયા પછી ભણવાનું ચાલુ રાખે એવા વિદ્યાર્થીઓ એમને મળ્યા . એ અંગ્રેજી પણ ભણાવતા તેથી એસ . આર . ભટ્ટ પણ એમના વિદ્યાર્થી , નિરંજન ભગત ભટ્ટ સાહેબના , નલિન રાવળ નિરંજનભાઈના અને નલિનભાઈના હાથ નીચે પણ બેએક પેઢીઓ પસાર થઈ ગઈ . વિષ્ણુભાઈ આ બધાનું વાંચે . વાંચે અને પત્ર લખે . પત્ર એટલે પોસ્ટકાર્ડ . ક્યારેક અનુસંધાન આપીને બે પોસ્ટકાર્ડ સાથે લખે . પત્રલેખક તરીકે શિવકુમાર અને ઉશનસ્ પણ જાણીતા . પણ વિષ્ણુભાઈના અક્ષર એ બંને કરતાં સારા , અને શબ્દો પણ એક પોસ્ટકાર્ડમાં ઘણા સમાવે તેથી પત્રલેખક તરીકે ગુજરાતમાં વિષ્ણુભાઈનો નંબર પહેલો આવે , આથી તો ઉમાશંકરભાઈ એમને ‘ મૅન ઑફ લેટર્સ ’ કહેતા . સાચે જ આ શબ્દપ્રયોગ એના તમામ અર્થોમાં વિષ્ણુભાઈના સંદર્ભમાં વાજબી ઠરે .

જેમની વિદ્વતા અને જીવનદૃષ્ટિ બંને આદર ઉપજાવે એવા વિવેચકો આપણે ત્યાં કેટલા ? પોતે નિષ્ફળ કવિ છે એવી જાહેરાત કરીને પણ કાવ્યસાધના કરતા રહે એવા ક્રોચે – માન્ય સર્જકો કેટલા ? યશવંતભાઈ પાસે એવી બાતમી હતી કે વિષ્ણુભાઈએ અંગ્રેજીમાં કાવ્યો લખેલાં છે જેમાં ઊંચી કવિતા રહેલી છે . કાવ્યાત્મક ગદ્યના નમૂના એમનાં લખાણોમાંથી અનેક મળવા સંભવ છે જે સૂચવે છે કે વિષ્ણુભાઈ સારા લલિત નિબંધો આપી શક્યા હોત :

‘ હું કવિને સ્મરણ કરાવું છું કે આ સો વર્ષનો ભારતનો ઇતિહાસ દસ મહાભારત લખાય એવડો છે . આ ગાંધીજીનું ભવ્ય મૃત્યુ નગાધિરાજ ડોલે ને સાત સમુદ્ર ગાય એવું કવિતાભર્યું છે . બીભત્સતા , ભીષણતા , ભયાનકતા , ક્રૂરતા , નીચતા , સ્વાર્થ અને વિલાસ સામે ઉચ્ચ માનવતા , સત્ય ને સંયમ ઝઝૂમી રહ્યાં છે . એક ક્રૌચ યુગલના વધનિમિત્તે રામાયણ પ્રગટ્યું : લાખ લાખ કુટુંબ દાઝી રહ્યાં છે ને કોઈ મહાકવિનો કંઠ નહિ ખૂલે ? હું ચારેકોર જોઉં છું . આ ઉષાધેણને લઈ આવતાં પંખીઓનાં ગાન વનોપવનમાં સંભળાય છે ને હું પર્યુત્સક બનું છું . આ સંધ્યાની જવનિકા સામે સુરખીમાં સુરખી રેડતાં અને વાયુ સાથે ડોલતાં અસંખ્ય કમળો જોઉં છું ને મારું હૃદય નાચી ઊઠે છે . સુંદર બનું છું . આ રાત્રિ ખેડતા અસંખ્ય તારાઓ મને નોતરે છે ને તેમની સાથે અંધારી કોટડીમાં હું ટમકું છું . હું સાહસ પલાણું છું , છતાં હું શોધું છું ચંદ્ર અને સૂર્ય . મારે ગંગાના પ્રવાહમાં ઝીલવું છે . ઉમાશંકર અને સુન્દરમ્ ઉપર હું મીટ માંડું છું . તેમનાં સત્ત્વ જો નકારશે તો મારે કદાચ એક આખી પેઢી વાટ જોવી પડશે .’ ( પૃ . 396-97, ઉપાયન )

આ ‘ અનુભાવના ’ પ્રગટ કર્યા પછી વિષ્ણુભાઈએ એક નહિ બે પેઢી રાહ જોઈ ગમે તેની પાસે આશા રાખે એવી એમની સમજ નથી . એ માત્ર શ્રદ્ધાના નહિ , સમજના માણસ . એને આધારે તો એ પરસ્પર વિરોધી લાગતી પરિસ્થિતિ કે ઘટનામાં પણ નીતિતત્ત્વનું સાતત્ય જોતાં . એમની દૃષ્ટિએ મૂલ્યો બદલાય છે . રૂપાંતર પામે છે પણ મૂલ્યતત્ત્વ તૂટતું નથી . એ કોઈ વાદ કે વિચારના પ્રચારક એવા લેખક કરતાં જીવનનું તટસ્થ દર્શન કરનાર લેખકને વધુ નવાજે છે . ‘ મૂલપર્યંતગામી ’ દૃષ્ટિના પુરસ્કર્તા આનંદશંકરના એ ઉત્તરાધિકારી છે . તેથી તો કહે છે કે જેની દૃષ્ટિ કુંવારી છે , જે જગતમાં આંખ – કાન ઉઘાડાં રાખી રહસ્ય શોધવા વિચરે છે , તે વિશેષ તટસ્થ સાહિત્યકાર થવા સંભવ છે . તેનું સર્જનમાત્ર સૌંદર્યપરાયણ થાય અને તાત્પર્ય કે રહસ્ય કેવળ તેને જ આધીન રહે .

સર્જનની સૌંદર્યપરાયણતાનો ઉલ્લેખ જેમણે અચૂક કર્યો છે , કાવ્યમાં વક્રોક્તિને સત્યોક્તિ કહી છે , છતાં સમગ્રપણે જેમની વિવેચકદૃષ્ટિ જીવનસત્ત્વને શોધતી — પુરસ્કારતી રહી છે એમાં વિષ્ણુભાઈનું નામ સહુથી પહેલું યાદ આવશે . એ કલાના આસ્વાદક છે , કલાવાદી નથી . માર્ક્સવાદીઓ જેવા જીવનવાદી કે વર્ગવાદી હોવાનો તો સંભવ જ ન હતો , એ ગાંધીવાદી પણ નથી . એમને ધર્મનિષ્ઠ સંસ્કૃતિની પરંપરાના ધારક અને સમર્થક કહી શકાય . એ ભારપૂર્વક કહેશે કે હિંદુપણું ખોવાનું નથી , ખીલવવાનું છે ; કેમ કે એમને હિંદુધર્મની વ્યાપક સહિષ્ણુતામાં , નવા યુગને ‘ અનુરૂપ ’ ચેતના ધારણ કરવાની ક્ષમતામાં શ્રદ્ધા છે . વિવેચકનું સર્વોત્તમ લક્ષણ ગણાવવા જતાં પણ એમની ગીતાની પરિભાષા ખપ લાગે છે : ‘ બને તેટલે અંશે સ્થિતપ્રજ્ઞ થઈ વિવેચન કરવું .’ વિવેચક વિષ્ણુભાઈની સાધના વિશે લખતાં ઉમાશંકરે આ વાક્ય મથાળે ટાંક્યું છે .

વિવેચક તરીકે વિષ્ણુભાઈને સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવામાં કદાચ સુરેશભાઈનેય વાંધો નહીં હોય પણ જીવનમાં તો એ ભારે લાગણીશીલ છે . બ્રિટિશ ઔપચારિકતામાં માનતા લાગે છે છતાં ક્યારેક સભાની અદબ તોડીને ઊભા થઈ જાય . ‘ બે સુખદ પ્રસંગો ’ માં શ્રી રતન માર્શલે વક્તૃત્વસ્પર્ધાના નિર્ણાયકના નિર્ણય વિશે સભા વચ્ચે ઊભા થઈને બોલી બેસતા વિષ્ણુભાઈનું સાદર સ્મરણ કર્યું છે . એમની તટસ્થતા વિશે તો કશો પ્રશ્ન જ ન હોય , પણ કોઈને અન્યાય ન થાય એ અંગેની એમની સભાનતા વિરલ છે . એકબે વાર સાંભળવા મળ્યું છે કે અમુક યુનિવર્સિટીઓએ ફલાણા અધ્યાપકનો મહાનિબંધ તપાસવા વિષ્ણુભાઈને મોકલેલો . પેલા નિબંધલેખકને અન્યાય ન થાય એની સભાનતા એટલી બધી કે નિર્ણય પોતાની પાસે રાખીને એમણે મહાનિબંધ પરત કરવાનું પગલું ભર્યું . ટૂંકમાં બીજાને નાપાસ કરવાને બદલે એ પોતાને નાપાસ કરે . મહેનતુ અને ચોકસાઈવાળા વિદ્યાર્થીઓના ભોગે પોતાનાં ધોરણો ઊંચાં લઈ જવા મથતા પરીક્ષકોની ટીકા કરવા આ વાત લખી નથી . ખરેખર તો પરિસ્થિતિ એવી છે કે કોઈ પરીક્ષક એકાદ દાખલામાંય ઊંચું ધોરણ દાખવે તોય રાજી થવાય . વિષ્ણુભાઈએ પણ વાંચેલા કામ વિશે પોતાનો પ્રતિભાવ આપવાનો હોય . એમ કરવાને બદલે એ મૂંગા રહેતા , કદાચ એટલા માટે કે નવાં ખેડાણો વિશે એ પોતાને નિર્ણાયક માનતા નહીં . જિજ્ઞાસા તો હજી એટલી જ હરિયાળી છે પણ અવનવા સિદ્ધાંતોને પહોંચી વળવા ઉદ્યમ કરવાની સંમતિ આપે એવું સ્વાસ્થ્ય નથી .

આ સ્વાસ્થ્ય વિશે વાત કરતાં સહેજ સંકોચ થાય છે , કંઈક વેદનાનો ભાવ જાગે છે ; કેમ કે કદાચ ને વિષ્ણુભાઈ આ લેખ વાંચે અને અહીં નોંધેલા પ્રસંગના સ્મરણમાં મુકાઈ જાય તો એમનો આઘાત તાજો થાય .

પહેલાં એમનું સ્વાસ્થ્ય આવું નહોતું જ . એ ફેંટો બાંધતા થયા એ પહેલાં કાળી ટોપી પહેરતા ને એ પહેલાં ‘ હાફકોટ , પાટલૂન અને હૅટમાં સજ્જ બની રોજ સાંજે ’ શ્રી કાલિદાસ દેસાઈ સાથે કૉલેજ ટૅનિસ રમવા જતા . પરંતુ 1826 માં અસહ્ય આઘાત આવ્યો . સપ્ટેમ્બરમાં એમનાં પત્ની અને બાળકો નડિયાદ હતાં . બાળકોને થોડા થોડા અંતરે ઊંટાંટિયો થયો અને બંને ગુજરી ગયાં . એથી લાગેલા આઘાતથી , યશવંતભાઈ કહે છે કે 1927 ના જાન્યુઆરીમાં એમનું ક્ષુબ્ધ ચિત્ત ભાંગી પડ્યું . માતાપિતા અને દાક્તર મામાની માવજતથી શરીર બચી શક્યું . ત્યાર પછી પણ ‘ નર્વસ બ્રેકડાઉન ’ જેવો અનુભવ એમને સમયે સમયે થતો રહેતો હોવાથી આ બાબતમાં એમને હંમેશ સાવધ રહેવું પડ્યું હતું . આ સંદર્ભ જાણનાર ક્યારેય વિષ્ણુભાઈના સ્વાસ્થ્ય વિશે ઠંડે કલેજે મજાક કરી શકે ખરો ? હાસ્યકારની સઘળી અવળચંડાઈ અહીં હારી જાય છે અને એ ગંભીરતાથી વિચારવા લાગે છે : આવા અનુભવો પછી પણ વિષ્ણુભાઈ જીવન અને જગતને શ્રદ્ધાથી જોઈ શક્યા , એ કેવી મોટી ઘટના છે ! આનંદવાદી કાલિદાસ અને રવીન્દ્રનાથ જેવા કવિઓના જીવનમાં પણ વિષમતાઓ અને યાતનાઓ નહોતી એવું તો કોઈ કહી શક્યું નથી . જીવનના મંથનમાંથી જે વિષ નીકળ્યું તે તમે આરોગી ગયા અને અમૃતનું અમને દાન કર્યું એમ કહીને જે પ્રેમાદરથી રવીન્દ્રનાથે કાલિદાસને યાદ કર્યા છે એ જ પ્રેમાદરથી વિષ્ણુભાઈ રવીન્દ્રનાથને યાદ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે . પ્રત્યક્ષ સૃષ્ટિ અને કલાસૃષ્ટિ જે અમૃતનો આસ્વાદ કરાવે છે એ રવિ ઠાકુર જેટલા જ આસ્તિક આ વિવચેક માટે ઇશ્વરનો મધુર આશીર્વાદ ઠરે છે . મનુષ્યના પ્રીતિપાત્ર દ્વારા એ આસ્વાદ શક્ય બને છે . વિષ્ણુભાઈના મકાનનું નામ ‘ મૈત્રી ’ આ કારણે તો નહીં હોય ?

એ જીવને સુંદરેર પેયેછિ મધુર આશીર્વાદ ,
માનુષેર પ્રીતિપાત્રે પાઈ તાર સુધાર આસ્વાદ .

રવીન્દ્રનાથની આ પંક્તિઓ સાથે એ દિવસોનું કલકત્તા યાદ આવે છે . કવિવરનું એ જન્મશતાબ્દી વર્ષ હતું અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના ત્યાં ભરાયેલા 21 મા અધિવેશનના વિષ્ણુભાઈ પ્રમુખ હતા . ઉમાશંકરે એમના વ્યક્તિત્વ માટે ઘીના દીવાની ઉપમા આપી હતી . એ દીવાના તેજ સમી વાણીમાં વિષ્ણુભાઈએ કહેલું :

‘ આ ચૈતસિક અવસ્થાના સંદર્ભમાં સાહિત્ય પરત્વે નવી શ્રદ્ધાના ઉદય માટે વિચાર જરૂરી છે . મનુષ્યને કોઈ પણ પદાર્થના સત્યપણાની વધુમાં વધુ ખાતરી હોય તો તે પોતાના અસ્તિત્વ વિશે છે . કેમ કે તે સ્વયંપ્રકાશિત છે … સાહિત્ય કે કલા અભિવ્યક્તિ દ્વારા આત્મસિદ્ધિ કરાવે છે એમ ગણીએ તો એ સર્વ ‘ મૂલ્યો ’ માં પરમ ‘ મૂલ્ય ’ છે , પરમ ભદ્ર ને પરમ મંગળ છે . રવિ સુધી કવિને જવાની વાત મિથ્યા નથી , રવિનું વસ્તુગત સત્ય પ્રકૃતિ પાસે હશે તો હશે , તેના કરતાં પૂષન તરીકે , બુદ્ધિના પ્રેરણાદાતા તરીકે તેનું સત્ય વધારે સાચું છે ને એ જ ઋગ્વેદનો કવિ ગાય છે . સર્વલક્ષ્ય પદાર્થ પાછળ જે અલક્ષ્ય નિયામક તત્ત્વ છે તેના પ્રકાશમાં કવિ જુએ અને પદાર્થ માત્રનું રહસ્ય પ્રગટ કરે . તેની દૃષ્ટિ જેટલી વિશદ ને સૂક્ષ્મ તેટલી તે સર્વ માનવની પ્રતિનિધિ થવાની .’ ( પૃ . 49, 50 મું સંમેલન — ગુ . સા . પ . હેવાલ )

વિષ્ણુભાઈની આ વિચારણામાં ધર્મ – દર્શન – સાહિત્ય વચ્ચે ભેદ રહેતો નથી . એ ભેદની વધેલી સભાનતાએ આપણને નુકસાન કર્યું છે , ક્યારેક કલાના નામે માત્ર રંગદર્શી બનાવીને આપણી સાહિત્યસૂઝને છીછરી કરી મૂકી છે . ગોવર્ધનરામ , મણિલાલ , આનંદશંકરની મજાક કરવાની હિંમત આપી છે . વિષ્ણુભાઈ તથાકથિતના પુરસ્કર્તા નહોતા , સ્થિતિ – સમર્થક નહોતા , જુનવાણી નહોતા , ગંભીરતાપૂર્વક પુનર્વિચાર કરતી રહેતી પ્રશ્નાર્થવૃત્તિના એ પુરસ્કર્તા હતા . એમણે સતત વાંચ્યું , વિચાર્યું . ન લખીને પણ ગુણવત્તાનો આગ્રહ સૂચવ્યો . ‘ વિવેચના ’, ‘ અર્વાચીન ચિન્તનાત્મક ગદ્ય ’, ‘ પરિશીલન ’,‘ ગોવર્ધનરામ સર્જક અને ચિંતક ’, ‘ સાહિત્ય – પરામર્શ ’, ‘ દ્રુમપર્ણ ’ આદિ પુસ્તકો અને અન્ય થકી સંકલિત ગ્રંથ ‘ ઉપાયન ’ જોતાં પ્રશ્ન થાય કે છ દાયકામાં થઈને માત્ર સાતેક ગ્રંથો જ ?

વિષ્ણુભાઈએ લેખોમાં નથી લખ્યું એટલું પત્રોમાં લખ્યું છે અને પત્રોમાં નથી લખ્યું એટલું વાતચીતમાં કહ્યું છે . સાહિત્યને ગંભીરતાથી લેનાર કોઈપણ લેખક કે અભ્યાસી સૂરત ગયો હોય અને એમને મળ્યો ન હોય એવું ભાગ્યે જ બન્યું હશે .

એ ભારે અતિથિ – વત્સલ . બેએક વર્ષ પહેલાં સૂરતમાં શ્રી સુરેશ જોષીના પ્રમુખપદે પરિષદ તરફથી પરિસંવાદ હતો . અમદાવાદથી ભોળાભાઈ , ચંદ્રકાન્ત , દીવા અને બીજા કેટલાક કવિમિત્રો ગયેલા . સાંજની બેઠક ચાર વાગ્યે શરૂ થતી હતી એની વિષ્ણુભાઈને ખબર . અમે બધા પહોંચેલા જ મોડા ને પાછા અલગ અલગ કવિમિત્રોને ત્યાં જમવા ગયેલા . વિષ્ણુભાઈને મળવા જવાની તીવ્ર ઇચ્છા હતી . ગયા . પણ સાડા ત્રણ પછી . અમને જોઈને એ રાજી થયા . એમણે અને શાંતાબહેને અમારી રાહ જોવામાં ચા નહોતી પીધી . કહે : ‘ થયું કે હવે કોઈ નહીં આવે .’

આ વાક્ય સાંભળતાં વિચાર આવેલો કે આ સ્થિતપ્રજ્ઞ વિવેચકને પણ ભરતીઓટના નિયમો સ્પર્શે છે ? મૈત્રી – નીડમાં અનાગતની ખોટ ચાલે છે ? વિચારપૂર્વક એ આવી કશી અપેક્ષા રાખે એવા નથી જ . છતાં પળવાર એમને થયું કે હવે કોઈ નહીં આવે અને એક સહજ ઉદ્ગાર સરી પડ્યો , જે સાંભળતાં અમારો સૂરત પહોંચવાનો થાક ઊતરી ગયો . અનાગતની આ પ્રતીક્ષા અને એમાં વરતાતી નિર્વૈયક્તિક ઉષ્મા એ વિષ્ણુભાઈની આગવી ઓળખ હતી .

શિવભાઈ

‘ અમદાવાદ ટાઉનહોલ પાસેથી હેવમોર અગિયાર વાગ્યે બંધ થયા પછી જો પાંચસાત જણા અંધારામાં બેઠા હોય તો એ કવિઓ હોય કે ચિત્રકાર . શિવભાઈ ચિત્રકાર હતા , વ્યંગ – ચિત્રકાર તરીકે પત્રકારત્વ દ્વારા ખ્યાતિ પામ્યા અને જીવનનાં છેલ્લાં વર્ષોમાં કાવ્યો લખ્યાં . પરંતુ ભાગ્યે જ કોઈને ખબર હતી કે એ ગાઈ શકતા . દસેક વર્ષ પહેલાંની એક મોડી રાતે એમણે ગાયું હતું , નીચા નિયંત્રિત અવાજે , એકેય સ્વરભંગ વિના . તે ક્ષણે જ ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે આ ચિત્રકારનો અન્ય કલાઓ સાથેનો નાતો દેખીતો નથી , ઊંડો છે , મજ્જાગત છે . એમનાં રેખાંકનો અને ચિત્રોમાં લયની ચેતના છે , સ્થિતિની જડતા નથી . એમના પહાડી શરીરને જે મધુર વ્યક્તિત્વ હતું એને રચવામાં સંગીતની સુપ્ત રેખાઓનો પણ યોગ હતો . શિવભાઈ પત્રકારોના સંગઠનમાં સક્રિય હતા . એ નિરંજન ભગતને જેટલું માન આપે એટલું માન એમને નિરંજન પરીખ તરફથી મળતું હતું . સમાજરચના વિશે એમના વિચારો કેન્દ્રથી ડાબી દિશાના હતા . કોઈ રાજકીય પક્ષ સાથે એમને કાયમી સહાનુભૂતિ ન હતી . એમના વિદ્રોહી અને માર્મિક વિચારો સાથે એમના સ્નેહાળ વ્યક્તિત્વની સૌમ્ય છટાઓ સંતુલન રચતી .

વર્ષો પહેલાં એમને આધુનિક ચિત્રકારો વચ્ચે જોયેલા . જેરામ , સાગરા , બાલભાઈ , જનક , ભાનુ , છગનભાઈ આદિ ચિત્રકારો પછી તો ગુજરાતમાં બીજી બે પેઢી આવી ગઈ . બધા સાથે એમનો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ પણ નિખાલસ સંબંધ . સાહિત્ય અને કલાના માણસોમાંથી મેં શિવભાઈ વિશે કોઈને મોંએ ફરિયાદ સાંભળી નથી . અલબત્ત , એ કડકમાં કડક અભિપ્રાય આપી શકતા , પરંતુ એમાં પૂર્વગ્રહ ન હોઈ એમના અભિપ્રાયો વિવાદાસ્પદ બનતા નહીં .

મને હતું કે શિવભાઈ આધુનિક ચિત્રકાર તરીકેની પોતાની શક્તિઓનો હિસાબ આપશે પણ એમણે દસથી વધુ ચિત્રો કર્યાં નહીં હોય . લાકડાના કેનવાસમાં એમનાં કેટલાંક તૈલચિત્રોમાં એમનો આગવો અભિગમ ડોકાય છે . એમણે પૌરાણિક અને રહસ્યવાદી પ્રતીકો બોલકાં ન બને એ રીતે સંયોજ્યાં છે . બાલભાઈ અને અન્ય ચિત્રકારો સાથે એમણે ઔદ્યોગિક કે રાજકીય ઉત્સવો વખતે વ્યાવસાયિક ચિત્રો કરેલાં છે . સાબરમતી આશ્રમમાં નામના ઉલ્લેખ વિનાનું એમનું એક ચિત્ર છે . લેખકો અને કલાકારોએ યોજેલી એમની શોકસભામાં શ્રી ભાનુભાઈ શાહ એક તૈલચિત્ર કોઈક મિત્રને ઘેરથી લઈ આવેલા . શિવભાઈએ આધુનિક શૈલીએ કરેલું લિંગપૂજાનું એ ચિત્ર લયાત્મક રૂપ ધરાવે છે . શૈવ સંપ્રદાય વિશે એ જાણતા , કશુંક માનતા , માળા સાથે ધ્યાન કરતા .

‘ જનસત્તા ’ માં મેં આઠેક વર્ષ લખ્યું . લેખ આપવા જાતે ગયો હોઉં ને નરેન્દ્રભાઈ જેવા મિત્ર સાથે બેસવાનું થયું હોય તોય શિવભાઈ ન હોય તો ફેરો પડ્યા જેવું લાગે . એ હોય તો સાંજના સમયે કોઈક તો બેઠું જ હોય . પાછલાં વર્ષોમાં એમના ટેબલ સામેની ડાબી ખુરશી પર શેખાદમનો એકાધિકાર થયેલો . ક્યારેક એ અધૂરું કાર્ટૂન પૂરું કરતાં હોય ને મિત્રો સાથેની વાતચીત માણતા હોય . એક વાર કાર્ટૂનની પૂર્વકલ્પના હાથ લાગી કે પછી રૂપ અને રેખાની ઝીણવટ એમને સહજ હતી .

કાર્ટૂન જ્યારે મૌલિક જેટલું જ અર્થગર્ભ બન્યું હોય ત્યારે એને વખાણવામાં આપણી સાથે એ પણ જોડાય . એમને સ્વ – પરનો ભેદ ન હતો . પોતાની સાચી રચના વિશે નિ : સંકોચ એકરાર કરવાની એમની નિખાલસતાને આત્મરતિમાં ખપાવી શકાય તેમ નથી . સામે ચાલીને પોતાની વાત આગળ કરે એવા તો એ નહોતા જ , શરમાળ હતા . વળી ધોરણો ઊંચાં . મૂલવણી કરવા બેસે ત્યારે જગતનો સંદર્ભ સામે રાખે . એકવાર એમણે મને એક પાશ્ચાત્ય કાર્ટૂનિસ્ટનું પુસ્તક ભેટ આપેલું .

ચકોર ( બંસીભાઈ ) અમદાવાદ આવ્યા એ પહેલાં શિવભાઈનાં કાર્ટૂનો સાથે બીજા કોઈનાં કાર્ટૂનોની સરખામણી કરવાનો પ્રશ્ન જ ઊભો થતો ન હતો . શ્રી ઇશ્વર પંચોલીએ એમને અંજલિ આપતાં સાચું જ કહેલું : ‘ આમ તો અમારું છાપું ત્રીજા નંબરનું કહેવાય પણ કાર્ટૂન બાબતે શિવભાઈને કારણે ગઈ કાલ સુધી પહેલા નંબરે હતું .’ બંસીભાઈમાં કલ્પકતા ખરી , એ પણ ક્યારેક લેખકોની પંક્તિઓનો વિશિષ્ટ વિનિયોગ કરે પણ એ ગાઢી રેખાઓ પ્રયોજે છે , કથનનો પ્રક્ષેપ કરે છે . શિવભાઈનાં કાર્ટૂનોમાં બધું લીલયા વ્યક્ત થતું . એ ઓછામાં ઓછી રેખાઓથી વધુમાં વધુ કામ લેતા . અવકાશનો ઉપયોગ સંતુલન રચવા ઉપરાંત સૂચક રીતે પણ કરતા . સાથે મૂકેલી કાવ્યપંક્તિ કે ગદ્યપંક્તિ પણ ઓછામાં ઓછા શબ્દની હોય એ જોતા . સફાઈ , લાઘવ અને સૂચકતાનો એમનો આગ્રહ એક મોટા કલાકારનો હતો . કટોકટી કાળમાં એમણે માર્મિકા નામે કરેલાં વ્યંગચિત્રોએ એમની નિર્ભયતા અને મૂલ્યનિષ્ઠાનો પણ પરિચય કરાવેલો .

શિવભાઈની ચપળતાનો એક પ્રસંગ એમના સાળા શ્રી મધુભાઈએ કહેલો : નડિયાદના બસ – સ્ટૅન્ડ પર અમદાવાદ જવા ઊભા એ હતા . બસ આવી . મુસાફરોની સંખ્યા મોટી હતી . બધા ટોળામાં ઊભા હતા . પોલીસે એમને એક લાઈનમાં ઊભા રાખવા પ્રયત્ન કર્યો . આ દરમિયાન એમના ગજવામાંથી પાકિટ ગયું . શિવભાઈએ લાઈનની બહાર નીકળીને એક નજર કરી લીધી ને તુરત એક જણ પાસે જઈને કહ્યું : ‘ પાકીટ લાવો .’ પેલાએ સહેજે મોડું કર્યા વિના પાકીટ ધરી દીધું . માફી સાથે રક્ષણ માગ્યું . એ શિવ હતા ને ! આશુતોષ ! તુરત અભયદાન . પણ એમની ઉદારતા સૂચવવા આ પ્રસંગ નોંધ્યો નથી . એવા તો સેંકડો મળી આવે . અહીં તો એમની તીક્ષ્ણ નજર , ચોરનો ચહેરો ઓળખી લેવાની કોઠાસૂઝ અને તત્ક્ષણ સક્રિય કરી મૂકતી સાહસિકતા અભિપ્રેત છે .

શિવભાઈના અવસાનના ચારેક માસ પહેલાંની વાત છે . શેખાદમ આબુવાલા એકાએક બીમાર પડી ગયેલા . કવિમિત્રો સાથે આખી રાત જાગીને સવારની ગાડીમાં એ કલોલથી અમદાવાદ આવી રહ્યા હતા . અમદાવાદ સ્ટેશને ગાડીના છાપરા પર બેઠેલો એક માણસ ઊભો થઈને આળસ મરડવા ગયો ને એના હાથ ઉપરનો વીજળીનો ખુલ્લો વાયર અડકી ગયો , ભારે દબાણ , એ સળગ્યો . ગાડીના છાપરે એક માણસ ઊભો ને ઊભો સળગ્યો એ જોઈને શેખાદમને પેટમાં આગ લાગી . અસહ્ય એસિડીટી થઈ . દસેક દિવસ એમણે પથારીમાં પડી રહેવાનું થયું . મારે એમનો પત્તો મેળવવો હતો , ખબર કાઢવી હતી . ભૂતનો ડેરો આંબલી . શેખાદમ નહિ તો એમના સમાચાર તો શિવભાઈને રોજ મળે જ , ફોન કર્યો . શિવભાઈએ ‘ એક મિનિટ ’ કહીને તુરત સીધો શેખાદમનો અવાજ રીલે કર્યો . મિત્રની ખબર કાઢવામાં પણ આપણે તો થોડાક મોડા પડીએ જ્યારે શિવભાઈ ? એ સારવાર કરવા શેખાદમને પોતાને ત્યાં લઈ આવ્યા હતા .

અહીં એક પ્રશ્ન પણ થાય છે : ગાડીના છાપરા પર સળગતા માણસનું જે દૃશ્ય જોઈને શેખાદમનું સંવેદનતંત્ર ધ્રૂજી ઊઠ્યું એ જોતાં શિવભાઈને શું થયું હોત ?

જાણીતા કાર્ટૂનિસ્ટ શ્રી અબૂ અબ્રાહમ ઉમાશંકરભાઈના મહેમાન તરીકે અમદાવાદ આવેલા . શિવભાઈને અબૂ સાથે સારી ઓળખ . એક સાંજે બધા બેઠા હતા . બેઉ એક સાથે એકમેકમનું રેખાંકન કરવા લાગ્યા . શિવભાઈને અબૂનો ચહેરો રેખામાં પકડતાં થોડીક સેકંડ વાર લાગી . અબૂનું કામ સહેલું હતું . શિવભાઈના મુખની આકૃતિ રાજવંશીય સપ્રમાણતા સૂચવે . એ રેખાંકન શિવભાઈનાં ‘ કાવ્યો ’ સાથે પ્રગટ થયેલું છે . બે કલાકારોનો એકમેક માટેનો આદર રેખાંકિત થયો તે ક્ષણના સાક્ષી થવું એ પણ એક ધન્યતા હતી .

શિવભાઈ ચિત્રકાર હતા તેથી એમનાં કાવ્યો કલ્પનપ્રધાન ન હોય તો જ નવાઈ . પરંતુ કૃતિમાં સાદ્યંત પ્રગટ થતું સંવેદન એમની સિદ્ધિ છે . એમણે વ્યક્ત કરેલી મૃત્યુની અનુભૂતિ વિશે શ્રી નિરંજન ભગતે સમગ્ર ગુજરાતી કવિતાના સંદર્ભમાં લખ્યું છે :

‘ શિવભાઈમાં જીવનનો તીવ્ર અને ઉગ્ર રસ હતો , વિવિધ વિષયો અને વિવિધ વ્યક્તિઓની પ્રત્યે રસોદ્રેક હતો . કોઈ પણ સાચું , સારું કે સુંદર કામ હોય એમાં શિવભાઈ હાજર . એમાં એમની હંમેશાં હા . એ અસ્તિત્વવાદી હતા . પણ એમની કવિતામાં મૃત્યુનો અનુભવ અગ્રતમ સ્થાને છે . એમને મૃત્યુનો આગોતરો અનુભવ હતો . એથી એમાં કંઈક રહસ્યમયતા છે . આજ લગી ગુજરાતી ભાષામાં એક બલવંતરાયે મૃત્યુના અનુભવમાંથી મોટા ગજાની કવિતા રચી છે . પણ મૃત્યુ સમયે બલવંતરાય વૃદ્ધ વયના હતા . એથી એમની કવિતામાં કલાંતિ છે . 1978 માં શિવભાઈનું અવસાન થયું ત્યારે એ મધ્યમવયના હતા . એમની સિસૃક્ષા અને જિજીવિષા ત્યારે પૂરબહારમાં હતી . એથી એમની કવિતામાં ક્લાન્તિ તો ન હોય , પણ એમાં દૈન્ય કે દૌર્બલ્ય પણ નથી . એમાં બળ છે , સંયમ અને ગૌરવ છે . ગુજરાતી ભાષામાં શિવભાઈની મૃત્યુના અનુભવની કવિતા અનન્ય છે .’ ( પૃ . 7, પ્રસ્તાવના , કાવ્યો )

શિવભાઈનાં આરંભનાં કાવ્યોમાંથી એક મુક્તક મેં મારા વિભાગમાં ફરી છાપ્યું હતું . એ પછી અન્યત્ર પણ છપાયેલું . એ અવતરણક્ષમ છે . ગતિ અને પૂર્ણતાનો અર્થ રેખા અને વર્તુળના પ્રતીક દ્વારા સહજતાથી પ્રગટ થયો છે :

રેખાનું વર્તુળ બની ગયા પછી
આરંભને કોઈ ખોળી શકતું નથી .

( પૃ . 20, કાવ્યો )

સાહિત્ય પદાર્થની શિવભાઈને ખબર હતી . ગુજરાતી સર્જકોની લાક્ષણિકતાઓ એ જાણતા . એમણે પેન્સિલથી ગુજરાતી સાક્ષરોનાં રેખાચિત્રો કર્યાં છે . એમાં એમની શક્તિઓનો વધુમાં વધુ હિસાબ મળ્યો છે . શ્રી નિરંજન ભગતે એક સભામાં કહેલું કે શિવભાઈનું એકેએક કૅરિકેચર એકએક વિવેચનગ્રંથ છે . આમાં અતિશયોક્તિ દેખાય , પણ સંકેત સાચી દિશાનો છે . પ્રત્યેક કૅરિકેચર તૈયાર કરવા પાછળનો એમનો પુરુષાર્થ હું જાણું છું . એમણે ગુજરાતી સાહિત્યની ઉત્તમ કૃતિઓ વાંચી હતી . અધિકૃત વ્યક્તિઓના મુખે ચર્ચાઓ સાંભળી હતી . સાહિત્યિક કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપી હતી .

શિવભાઈનાં કટાક્ષચિત્રોના બે સંગ્રહો પ્રગટ થયેલા . ‘ મનતરંગ ’ અશબ્દ છે અને ‘ શિવતરંગ ’ સશબ્દ . બંનેમાંથી એકએક નમૂનો જોઈએ :

1. એક ભલો માણસ ભોંયતળિયું રંગી રહ્યો છે . ચારે બાજુ રંગ કરી બેઠો છે . બહાર નીકળવાનો રસ્તો ગુમાવીને હવે મૂંઝાતો ઊભો છે . આ કંઈ જેલ નથી , ઓરડો છે . પણ હવે બહાર નીકળવા જતાં પગે રંગ લાગે અને રંગમાં પગલાં પડે . ઊભો છે એટલી જગાએ રંગ કરવાનો બાકી છે . એનું શું ? એ કંઈ નાનો કીકો નથી . એક હાથમાં રંગની પીંછી અને બીજા હાથમાં ડોલ બરોબર પકડી છે . માથે ગોળાકાર ટોપી પહેરી છે ને એવી જ છીંટનો સાંકડો લેંઘો છે . પગ ટૂંકા છે ને ટોપીથી માથું મોટું છે . સારી એવી મૂછો પણ છે . છતાં નાનું છોકરુંય ન મૂંઝાય એવો મૂંઝાય છે . શિવભાઈએ ઉપરના ખૂણામાં સહી કરવા સિવાય કશું લખ્યું નથી . લખવાની જરૂર રાખી જ નથી . આખો ખ્યાલ બિમ્બરૂપે ગ્રહણ કર્યો છે ને રંગરેખાથી એનું પ્રતિબિંબ પાડ્યું છે .

2. રેલવેના બે પાટા બતાવ્યા છે . એક બાજુના પાટા પર એક હૃષ્ટપુષ્ટ બહેન આપઘાત કરવાના ઉત્સાહથી લંબાવીને સૂતાં છે . બે પાટાની વચ્ચે આવી ઊભેલો પોલીસ એની ફરજ બજાવવા કહે છે : ‘ ગાડી તો પેલા પાટે આવશે બેન !’ અહીં હાસ્યનું કેન્દ્ર તો લંબાવીને સૂતેલાં પેલાં જીવનરસથી ભરપૂર બહેનની આપઘાતની ચેષ્ટા છે પણ વધુમાં પોલીસ પોતાની જાણકારીનો જે રીતે જાહેર જનતાને લાભ આપી રહ્યો છે એ પણ પૂરક નીવડે છે .

અશબ્દ અને શબ્દો સાથેનાં એમના વિનોદચિત્રો કે કટાક્ષચિત્રોમાં ભાવ , વિગત , વય , સમય , પરિસ્થિતિ આદિનું આશ્ચર્યજનક વૈવિધ્ય જોવા મળતું .

વિનોદચિત્રોમાં જીવનનો ઉલ્લાસ , કટાક્ષચિત્રો અને કાર્ટૂનોમાં મૂલ્યો સાથે છૂટછાટ લેતા જાહેરજીવનના અગ્રણીઓને ટકોર અને કવિતામાં મૃત્યુની , રહસ્યની અનુભૂતિ — આ બધા વિશે એક સાથે વિચાર કરતાં શિવભાઈ એમના સમકાલીનોમાં અનન્ય લાગતા અનુગામીઓમાંથી એમના સાચા ઉત્તરાધિકારીઓ સાંપડે એ દિવસની રાહ જોવી રહી .

પંડિત સુખલાલજી

પંડિત સુખલાલજી આ પ્રદેશમાં થઈ ગયા ન હોત તો દર્શકને સત્યકામનું પાત્ર ભાગ્યે જ મળ્યું હોત . એક અપંગ માણસ એની કરુણાના બળે દુનિયાને દોરી શકે એ માનવીય શક્યતા દર્શકને આ દાખલામાં દેખાઈ એમાં ઔચિત્ય છે , પ્રતીતિ છે . પંડિતજીના પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ પરિચયમાં આવનાર સહુ કોઈ જોઈ શકતું કે અહીં કશુંક અનન્ય છે , મહત્ છે .

પંડિતજી પરિચય ટ્રસ્ટના પ્રમુખ . ‘ ગ્રંથ ’ અમદાવાદમાં છપાવવાનું હતું . મેં 1965 માં વિદ્યાપીઠ છોડેલી . શ્રી યશવંત દોશીએ મને ‘ ગ્રંથ ’ ના પ્રકાશનના કામે જોતરેલો . યાદ આવે છે કે પહેલી વાર હું એમની સાથે પંડિતજી પાસે ગયેલો . વીસ લાખના અમદાવાદની વસ્તી દોઢ માણસની છે એમ કહેતાં નિરંજન ભગતે એક આખા માણસની જગા પંડિતજી માટે ફાળવેલી એ અંગે હું સહમત હતો . એમને મળવાનું થયું તે પહેલાં ‘ અધ્યાત્મ – વિચારણા ’ અને ‘ ભારતીય તત્ત્વવિજ્ઞાન ’ એ બે પુસ્તકો વાંચેલાં . બુદ્ધનો ક્ષણ વિશેનો ખ્યાલ એમણે વાતચીત દરમિયાન સમજાવેલો . મળવાનું થાય ત્યારે કંઈ ને કંઈ મળી આવતું . પ્રોત્સાહન પણ ખરું . ‘ જ્ઞાનગંગોત્રી ’ માં હિન્દી સાહિત્ય વિશેનો મારો દીર્ઘ લેખ એમણે અંતેવાસી પાસેથી સાંભળેલો . ક્યારેક સામયિક કે છાપાના લેખ પણ એમના કાને પડ્યા હોય . એ ક્યારે ‘ સરિતકુંજ ’ માં છે ને ક્યારે ‘ અનેકાન્ત વિહાર ’ માં એની મને ખબર રહે , ને પસાર થતાં જ મળવા જવાનો અભિલાષ થાય . પણ ત્યારે હું બીડી – પાઈપ વગેરે પીતો . પંડિતજી સાવ પાસે બેસાડે ને બરડે હાથ ફેરવી આશીર્વાદ આપે . બીક રહે કે બીડીના વ્યસનની એમને બાતમી મળી જશે . એમણે એકેય વાર એનો નિર્દેશ નહોતો કર્યો પણ એમને ખબર તો હોય જ . આંખો નહોતી એના બદલામાં બીજી બધી ઇન્દ્રિયો અત્યંત સતેજ હતી . શ્રીમતી મૃદુલા પ્ર . મહેતાએ એમના ‘ પુણ્યશ્લોક પંડિતજી ’ નામના સંસ્મરણમાં એક અવિસ્મરણીય પ્રસંગ નોંધ્યો છે .

તે દિવસે ઉકળાટ પછી પવન નીકળ્યો હતો . ચાંદની પણ એવી જ સુંદર હતી . મૃદુલાબહેને એનો ઉલ્લેખ નહોતો કર્યો છતાં પંડિતજી બોલેલા : ‘ પવન જ સરસ છે તેમ નથી , ચાંદની પણ સરસ છે , ખરું ને !’

મૃદુલાબહેન ડઘાઈ જાય છે . પંડિતજી કહે છે : ‘ જો એમાં કંઈ અલૌકિક શક્તિની જરૂર નથી . આજની હવામાં જે અનેરી શીતળતા છે તે પૂર્ણિમાની સોળે કળાએ ખીલેલી ચાંદની સિવાય સંભવે નહીં . એ અનન્ય શીતળતાનો અનુભવ આંખ હોય તેને થાય એના કરતાં વધારે તીવ્રપણે આંખ વગરનાને થાય એમ હું ધારું છું . મેં ઘણીવાર આજે પૂનમ છે તેમ આ અનુભવે જાણ્યું છે . તેમાંય વૈશાખી પૂનમ પરખાયા વિના રહે જ નહીં ! બુદ્ધ કંઈ અમસ્તા તે દિવસ જન્મ્યા હશે !’

એ પછીની ગંભીર – હળવી વાતચીત દરમિયાન પંડિતજી મૃદુલાબહેનને ચાંદનીનું વર્ણન કરવા કહે છે . એ આખો ભાગ લેખિકાના શબ્દોમાં જ મૂકવા જેવો છે :

‘ મેં વૃક્ષ , વેલીઓ , પુષ્પો અને સરિતાના જળમાં પડતા ચંદ્રના પ્રકાશ , પ્રતિબિંબ – વલયોનું થોડું વર્ણન કર્યું . પછી પંડિતજીએ પોતે નાનપણમાં માણેલી ચાંદનીનું વર્ણન કર્યું , તે શબ્દો મારી પાસે રહ્યા નથી પણ તે પછી તેમણે જે વર્ણન કર્યું તેની એક ઘેરી છાપ મારા અંતરમાં છે . કેટલી યોગ્ય રીતે તે વ્યક્તે થશે તેની મને ખબર નથી .’

કહે : ‘ પ્રકાશ કરતાં અંધકાર , ગાઢ અંધકારનો અનુભવ મેં કોઈએ ન કર્યો હોય તેવો તીવ્રપણે કર્યો છે . સોળ વર્ષની વયે જ્યારે આંખો ખોઈ ત્યારે આંખોનું તેજ ગયું તેટલું જ નહીં , સમસ્ત જીવન જીવવાની બધી આશા – આકાંક્ષાઓ ફરતો ગાઢ અંધકાર વીંટળાઈ વળ્યો હતો . પ્રગાઢ અંધકાર , જ્યાં પ્રકાશની આછી રેખા ન હતી , આશાની ઝાંય સરખી નહોતી અને અંધકારના ડુંગરનો , ચોસલે ચોસલાનો એવો ભાર હતો કે ડોક ઊંચી ન થઈ શકે . ઊંડા અંધારા કૂવામાં મને કોઈએ ધકેલી દઈ જાણે જીવનનાં એકેએક દ્વાર બંધ કરી દીધાં હતાં . આ અંધકારનો ખડક સમો ભાર ભેદીને બહાર નીકળાશે કે કદી કોઈ પ્રકાશરેખા સાંપડશે તેવી કલ્પના જ અસંભવિત લાગતી હતી . પ્રત્યક્ષ અંધકાર કરતાં પણ નિરાશાનો અંધકાર અતિ દુર્ભેદ્ય હોય છે . મારા મનની ત્યારે એ સ્થિતિ હતી . કોઈ આધાર નહીં , કોઈ ઓથાર નહીં . હૈયું હળવું કરવા કોઈ પગથી નહીં , મિત્રો હોય પણ જેને નિ : સહાયતાનો અનુભવ નથી તે સહાનુભૂતિ છતાં આપણી સ્થિતિ પૂર્ણપણે સમજી જ ન શકે એટલે તમે એકલા , અટૂલા નિ : સહાયપણે અંધકારના એ કળણમાં ખૂંપી જાઓ તેવી દશા થાય … આજે તો ઘણી શોધો , સુવિધાઓ થઈ છે પણ તે સમય , તે સમાજ અને તે પરિસ્થિતિ !! મૃદુલા , જીવનનો તે અંધકાર શબ્દમાં મુકાય તેવો નથી …’

તેમના સદા પ્રસન્ન ચહેરા પર વિષાદ છવાઈ ગયો હતો . શબ્દે શબ્દે અસહ્ય વેદના નીતરી રહી હતી . તેઓ બોલતા ગયા અને મારી આંખોમાંથી આંસુ નીતરતાં રહ્યાં . જરા પણ અવાજ ન થાય , શ્વાસ પણ જોરથી ન લેવાય તેની મેં ખૂબ તકેદારી રાખેલી પણ પ્રજ્ઞાચક્ષુ પામી ગયા . એકાએક થોભીને કહે : ‘ અરે , તું રડે છે ? આ તો ચાંદનીની મજા બગડી ગઈ ! હું તો વર્ણનમાં તલ્લીન થઈ ગયો . પણ સાંભળ — રડવા જેવું તેમાં હવે શું છે ? ઘોર અંધકારનો અનુભવ કર્યો તો એવા જ દેદીપ્યમાન પ્રકાશનો પણ અનુભવ કર્યો છે . ગાઢ અંધકારના અસહ્ય ભાર અને ઘોર નિરાશામાં એક પ્રકાશ કિરણ ઝળક્યું — પુરુષાર્થનું એક પગલું દેખાયું — આંચકો મારીને માથું ઊંચું કર્યું અને નિરાશાનો ખડક ગબડી પડ્યો . ધીમે ધીમે પગ માંડતાં , ટેકો મેળવવાની મથામણ કરતાં કરતાં એક સાંકળ હાથ આવી અને તે ઠેકીને તે ઊંડા કળણમાંથી બહાર આવ્યો તો જે ભવ્ય , દેદીપ્યમાન અને ઉજ્જ્વળ પ્રકાશ મને મળ્યો તેવો બહુ વિરલ આત્માઓને મળ્યો હશે . જીવનને આ કિનારે તો પ્રકાશ અને આનંદરસ છે પછી પ્રારંભમાં અંધકાર હતો તેનું કંઈ દુ : ખ થોડું જ હોય ! ચાલ , હવે ખુશ ને ? એક સરસ ભજન ગા , પછી આપણે જઈએ .’ કહી તેમણે વાત સમેટી લીધી .

બીજે દિવસે સવારમાં ફરતાં ફરતાં કહે : ‘ ઈશ્વર એક હાથે લઈ લે તો બે હાથે આપે એવો મારો જીવનનો અનુભવ છે . ઈશ્વરના ઔદાર્યને કદી સીમા નથી તે વાત તું જીવનમાં કદી ભૂલતી નહીં . ગમે તેવી વિકટ પરિસ્થિતિમાં પણ આધારનો કોઈક ખૂંટો તેણે આપણે માટે રાખ્યો જ હશે તેવી શ્રદ્ધા ગુમાવવી નહિ … પુરુષાર્થ કરવાનું આપણે ભાગે હોય છે . પુરુષાર્થ ન કરીએ તો ઈશ્વરીય ખૂંટો હાથ નહીં આવે .’

( પૃ . 18-19, પુષ્ણશ્લોક પંડિતજી )

માનવીય પુરુષાર્થનું અપૂર્વ દૃષ્ટાંત હેલનકેલરે પૂરું પાડેલું . અપંગતાને નામશેષ કરી દઈ સમગ્ર માનવજાત માટે પ્રેરક નીવડે એવો અનન્ય વિકાસ સાધ્યો પંડિત સુખલાલજીએ .

સોળ વર્ષની ઉમ્મરે લગ્ન થઈ ગયાં હોત પણ મોકૂફ રહ્યાં ને બીજા વર્ષે ઉનાળામાં માતા નીકળ્યાં ને આંખો ગઈ . વહેમો અને અંધશ્રદ્ધાઓને ઓળખી મુક્ત થતા ગયા . કાશીની યશોવિજય જૈન પાઠશાળામાં અભ્યાસ માટે ગયા . ન્યાય , કાવ્ય , વ્યાકરણના વિશેષજ્ઞો પાસે સ્વાધ્યાયની તક મળી . સંસ્કૃત – પ્રાકૃતમાં ભાષણ કરતા થયા . અલંકાર શીખવા લાગ્યા . ત્યારે જેટલું શીખતા એ બધું કંઠસ્થ કરીને . પરંતુ વેદપાઠી બ્રાહ્મણની રીતે માત્ર શબ્દપાઠ આગળ એ અટકતા નહીં . શીખેલ પાઠમાંથી પ્રશ્નો ઉદ્ભવતા . અધ્યાપક તિવારી સમાધાન કરતા . ચિંતન કરતા . ચિંતનનું પ્રમાણ વધ્યું . ઊંડા ઊતરતા ગયા .

પંડિતજીએ શિક્ષણના ભાગરૂપે પ્રવાસો પણ કર્યા . સમ્મેતશિખર , પાલીતાણા , આબુ , મિથિલા વગેરે સ્થળોની યાત્રાથી પોતે રમ્ય પ્રદેશો અને સરલ સ્વભાવી જનપદોને જાતે સ્પર્શ્યાનો આનંદ પામેલા . બનારસમાં અધ્યાપન કર્યું . અમદાવાદ આશ્રમમાં રહ્યા તે દરમ્યાન કામ માગ્યું ને ગાંધીજીએ એમને સાથે દળવા બેસાડ્યા . અનુયાયીઓએ ઊભાં કરેલાં આવરણ ભેદીને એ ગાંધીજીને જોતા રહ્યા છે . એ માટે એક દાખલો પૂરતો છે . પંડિતજી જૈન સાધુઓને ભણાવતા . એક બહેન ત્યાં ભણવા આવ્યાં . મહારાજજીઓએ વિરોધ કર્યો . પંડિતજી બહેનને ઘેર ભણાવવા જવા લાગ્યા . એનો પણ વિરોધ થયો ત્યારે તેમણે કહી દીધું : ‘ જો કોઈ ઢેઢ , ભંગી કે બહેનો ભણવા આવશે અને વધારે વખતની જરૂર હશે તો હું સાધુઓને ભણાવવાનું છોડી દઈને પણ તેમને ભણાવીશ .’ ગાંધીજીને એમણે કરુણા અને પ્રજ્ઞાની મૂર્તિ કહ્યા હતા એમાં એ પણ સૂચવાઈ જાય છે કે પોતે ગાંધીજી પાસેથી શું શીખવા ઇચ્છતા હતા .

‘ જૈન ધર્મનું તત્ત્વ ઇન્દ્રિયોને અને મનોવૃત્તિઓને જીતવામાં છે અને બ્રાહ્મણ ધર્મનું તત્ત્વ વિશ્વની વિશાળતા આત્મામાં ઉતારવામાં છે , એ પામી ચૂકેલા પંડિતની ઉંમર ત્યારે પાંત્રીસેક વર્ષની હશે . 1915 ની વાત છે . બનારસનું ચોમાસું ને એમને ભારે તાવ આવ્યો . માથું ફાટી જાય . પંડિતજી લગભગ તરફડે એવી દશા . શ્રાવકો આવે , ખબર પૂછતા બેસે . ત્યાં મુનિ પુણ્યવિજયજીના ગુરુ કાન્તિવિજયજી પધાર્યા . એ વૃદ્ધ મુનિ પંડિતજીનું માથું દબાવવા લાગ્યા . શ્રાવકો દોડી આવ્યા . હાહાકાર થઈ ગયો . જૈન સાધુઓ નિયમ મુજબ ગૃહસ્થની સેવા ન કરી શકે . પરંતુ કાંતિવિજયજી પાસે કારણ હતું . અમે સાધુઓ એમની પાસે ભણીએ છીએ . અમે તો એમની પાસે એકડાં વિનાનાં મીંડાં જેવા છીએ . તેમની સેવા કરવી એ અમારો ધર્મ છે .

પંડિતજી ત્યાગી હતા પણ પોતાના શિષ્યો પ્રત્યેનું એમનું વાત્સલ્ય ધાર્મિક આચારની નકારાત્મક મર્યાદાઓ ઉલ્લંઘતું . એ માટે પણ એ ચોક્કસ સમજથી પ્રેરાતા . જ્ઞાનયોગ , કર્મયોગ કે ભક્તિયોગ , કોઈ યોગસાધનાની શરતરૂપે એ અપરિણિત જીવનને ગણાવતા નહીં . એમને મન સાચી શરત હતી સંયમ . મોટા ભાગના માણસો માટે લગ્નજીવન સ્વસ્થ ઉત્કર્ષનું સાધન છે . કૃત્રિમ રીતે કડક નિયમોથી ઊભો કરેલો સાધુસમાજ વિકૃતિઓ વધારે . એમણે મૃદુલાબહેનને કહેલું કે સ્ત્રીઓના સહવાસ વગરના બધા લોકો અર્ધ દગ્ધ બુધ્ધુ નીકળ્યા છે અને પુરુષના યોગ્ય સહવાસ વગરની બધી સ્ત્રીઓ વેવલી નીકળી છે . બહેનોને ભણાવવાનો પંડિતજીનો અનુભવ સારો હતો . કહેતા : આટલું સરળ અમારે લખવું હોય તો ઘણો વિચાર કરવો પડે . બહેનો કપડાંમાં ભલે ઠસ્સો કરે , તેમના લખાણમાં કૃત્રિમતા આવતી નથી .

પંડિતજીની પ્રસન્નતાનો અનુભવ તો મને પણ છે . વાતને પ્રાસાદિક બનાવવા એમણે રમૂજી થવાની જરૂર ન હતી . એમના મુખે કહેવાયેલું સત્ય પોતાના જ બળે સીધું સામી વ્યક્તિને સ્પર્શ કરતું . એમનું એક વાક્ય મને યાદ રહી ગયું છે : ‘ અકર્મણ્યતા અને અસ્પૃશ્યતા એ આ દેશના મહારોગ છે .’ આજે આટલાં વરસ પછી પણ સ્વતંત્ર ભારતના સમાજ વિશે વાત કરવાની આવશે તો મને પંડિતજીનું એ વાક્ય યાદ આવ્યા વિના રહેશે નહીં .

આપણા ઉચ્ચ શિક્ષણની એક અપંગતા તરફ પંડિતજીએ ધ્યાન ખેંચેલું . ‘ જેમ પાશ્ચાત્ય તત્ત્વજ્ઞાન શીખનાર એની મૂળ ગ્રીક , જર્મન , ફ્રેંચ આદિ ભાષાઓને જાણ્યા સિવાય જ તેના અંગ્રેજી અનુવાદો કે સારો દ્વારા તે શીખે છે તેમ ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાન વિશે બન્યું છે .’ એમણે કહેલું કે ભારતીય અભ્યાસીઓએ મૂળ ગ્રંથોને પામી શકાય એટલું સંસ્કૃત શીખવું જોઈએ . સામાન્ય અભ્યાસી અનુવાદથી ચલાવી શકે પણ નિષ્ણાત થવા ઇચ્છનારે તો મૂલ્યપર્યંતગામી સજ્જતા વધારવી જોઈએ . એમ થતાં અભિવ્યક્તિના કે ભાષા – પરિભાષાના પ્રશ્નો નહીં નડે ને સૂત્રાત્મક લાઘવ અને પારદર્શી નિરૂપણ શક્ય બનશે . પંડિતજીને આદર્શ માનવાની યોગ્યતા કેળવાશે .

શબ્દવેધી બાણ ચલાવનારા નિશાનબાજો પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ સુધી હતા . પંડિતજીને અવાજ પરથી દિશાનો ખ્યાલ આવી જતો એટલું જ નહીં , અવાજ પરથી વક્તાના વ્યક્તિત્વનો અંદાજ પણ આવી જતો . શબ્દ અને અર્થ એ વાણીનાં સંયુક્ત ઘટકો ગણાયાં છે . અર્થની મદદ પછી તો સહુ સમજે . પંડિતજી શબ્દ દ્વારા પણ એમના ઉદ્ગાતાને પામી જતા . એમની આ શક્તિ પણ આશ્ચર્યચકિત કરે એવી હતી . પણ એમને પૂછ્યું હોત તો કહેત : એકાગ્ર સજગતા , બીજું શું ?

પંડિતજીએ પ્રવાસવર્ણન પણ કર્યું છે . શ્રી દલસુખ માલવણિયાએ નોંધ્યું છે કે તેઓ હરતાફરતા હોય ત્યારે આસપાસની ઝીણી ઝીણી વિગતો સહચર પાસેથી જાણી લેવાનો પ્રયત્ન કરે તેથી તેમના વર્ણનમાં તાદશ જોયાનો ભાવ સહજ રીતે આવી જાય . વાચકને ખ્યાલ પણ ન આવે કે આ વર્ણનો એક અંધ વ્યક્તિએ કરેલાં છે . ( જુઓ , દર્શન અને ચિંતન ભાગ 2, પૃ . 189 થી 246) દલસુખભાઈએ લખેલા ‘ પ્રજ્ઞાચક્ષુ પંડિત સુખલાલજી ’ માં આજના સંદર્ભમાં કેટલાંક સમાધાનો પ્રતીતિકર રીતે મૂકી આપ્યાં છે : ધર્મનું નામ સૂગ ઉપજાવનારું થઈ પડ્યું છે અને તત્ત્વજ્ઞાન એ નકામી કલ્પનાઓમાં ખપવા લાગ્યું છે . એના કારણમાં પંડિતજીને લાગ્યું છે કે ધર્મનું કલેવર જડતાપોષક થઈ ગયું છે . એવો ધર્મ છોડવો જ રહ્યો પણ સંસ્કૃતિ વિના માનવતા કે રાષ્ટ્રીયતા નથી સર્જાતી કે નથી ટકતી .

પંડિતજી માનતા કે જવાબદારીનું ભાન એ જીવનના સમગ્ર વિકાસની ચાવી છે . જીવનશક્તિનો યથાર્થ અનુભવ કરાવતી જવાબદારી સતત વેગવાળી નદીના પ્રવાહની જેમ રોકી શકાતી નથી . ચેતના એ એક એવી સ્થિર ને પ્રકાશમાન શક્તિ છે કે જે દૈહિક , માનસિક ને ઐન્દ્રિય આદિ સર્વકાર્યોનું થોડું ઘણું ધ્યાન રાખે જ છે . આપણે ક્યારેય ચેતનાશૂન્ય થઈ શકતા નથી . જીવનશક્તિના ત્રણ અંશ છે — ચેતના , સંકલ્પ અને વીર્ય . આ જીવનશક્તિનો અનુભવ થાય તો જીવનદૃષ્ટિ બદલાય અને જીવનના વિકાસને માર્ગ મળી જાય .

તો આ જીવન શું છે ?

‘ જીવન સમુદ્ર જેવું અગાધ છે અને આકાશ જેવું અનંત છે . સમુદ્રને સપાટી છે , જીવનને પણ સપાટી છે . સપાટી ઉપર નાનાંમોટાં રંગબેરંગી હારબંધ અને હાર વિનાનાં આડાંઅવળાં અનેક મોજાંઓ ઊઠે છે , આગળ વધે છે , પાછાં વળે છે , અંદરોઅંદર અથડાય છે . એ અથડામણોમાંથી વળી નવાં તોફાની મોજાં ઊઠે છે અને છેવટે તે કિનારે પહોંચ્યા પહેલાં વચ્ચે અથવા તો કિનારે પહોંચીને પણ વિલીન થઈ જાય છે . સપાટી ઉપરનું આ તરંગનૃત્ય એક પળ પણ થંભ્યા વિના રાત અને દિવસ સતત ચાલ્યા કરે છે . જ્યાં દેખો ત્યાં સૂક્ષ્મ — સ્થૂલ કટીપતંગોની , વિવિધ પશુપક્ષીઓની અને માનવજાતિની સર્જન — સંહારલીલા જોવા મળે છે .

‘ સપાટી ઉપરના ખેલ કરતાં ઊંડાણનો ખેલ જેમ સમુદ્રમાં કાંઈક જુદા જ પ્રકારનો હોય છે , જેમ જેમ તળ તરફ ઊંડા જઈએ તેમ તેમ પાણી એકવિધ જ હોવા છતાં એના વહન — પ્રતિવહનના પરિવર્તનોમાં ફેર પડતો જ જાય છે , તેમ સપાટી ઉપરના જીવનને સ્પર્શતા જીવનસૃષ્ટિમાંના દેહગત વૈવિધ્ય કરતાં એ જીવનના ઊંડાણમાં રહેલ મનોગત અને વાસનાગત વહેણનું વૈવિધ્ય બહુ જ જુદા પ્રકારનું અને જટિલ હોય છે . એમ તો સમુદ્ર અગાધ — તલસ્પર્શ વિનાનો કહેવાય છે , પણ માનવબુદ્ધિની છેલ્લી શોધોએ એનું તળિયું માપ્યું છે , તેમ છતાં આજ સુધીની કોઈ માનવ શોધે જીવનના તળનો લેશ પણ સ્પર્શ કર્યો નથી . તેથી જીવન ખરા અર્થમાં જ અગાધ છે . આકાશપ્રદેશમાં ગમે ત્યાં જઈને ઊભા રહી , ગમે તેટલે દૂર જાઓ , છતાં ત્યાંનું ક્ષિતિજ નવું વિસ્તર્યે જ જવાનું . જીવનની બાબતમાં પણ એમ જ છે . કોઈ પણ કક્ષાએ જઈને જીવનનો વિચાર કરી એને વિષે કલ્પનાઓ સર્જો પણ એ વિચારો અને કલ્પનાઓ સાવ અધૂરાં લાગવાનાં . જીવનના પૂર્ણ અને યથાવત્ સ્વરૂપને તે વિચારો કે કલ્પનાઓ પકડી શકવાનાં જ નહિ . એ એની પૂરી પકડથી પહેલાંના જેટલું જ વેગળું અને અલિપ્ત રહેવાનું . તેથી જ ખરા અર્થમાં જીવન અનંત છે , અમાપ છે , અગ્રાહ્ય છે , અજ્ઞેય છે .’ આમ છતાં માનવ એ જીવનતત્ત્વની શોધમાં લાગેલો છે અને એ શોધના જે પડાવો છે તે જ તે ધર્મના વિવિધ માર્ગો છે . ‘ આને લીધે ભારતીય આધ્યાત્મિક ચિંતનની દીર્ઘ યાત્રામાં અનેક માર્ગોનાં જુદાં જુદાં પ્રસ્થાન તેમ જ નાનાવિધ વિષયોનાં જુદાં જુદાં નિરૂપણો જોવા મળે છે . એક રીતે એમ કહી શકાય કે જેટલું ભારતીય કે વિશ્વવાઅમય ઉપલબ્ધ છે તે બધું એકંદરે આ શોધનો જ પ્રત્યક્ષ પુરાવો છે .’ ( પૃ . 56-57, પ્રજ્ઞાચક્ષુ પંડિત સુખલાલજી )

પંડિતજી આટલા સર્વગ્રાહી અને વૈશ્વિક થઈ શક્યા એના પાયામાં બે વસ્તુ લાગે છે : (1) અનેકાન્તવાદના જૈન સિદ્ધાંતની પાકી સમજ અને (2) યુગાવતાર ગાંધીજીના જીવનરહસ્યનો આંતર અનુભવ . એમની સહિષ્ણુતા અને સાદગીમાં આ બંને વસ્તુ મૂર્ત થયેલી જોવા મળતી . આમ , જ્ઞાનના સાધક માટે સંતનું જીવન સહજ બન્યું . ગુરુ નાનકે કહેલું કે સત્ય શ્રેષ્ઠ છે પરંતુ સત્યનું આચરણ શ્રેષ્ઠતર છે . આ આચરણ કરતાં કરતાં એમણે ક્યારેક એવી વાત કહેવાની પણ આવતી કે જે જૈન વિદ્વાનોને પણ કઠતી . પંડિતજી સંપ્રદાયની શિસ્તમાં સમાય એવા નાના રહ્યા જ ન હતા . એ ‘ બ્રહ્મ ’ અને ‘ સમ ’ ના ઉપાસક એક સાથે હતા . એમણે 1959 માં સાહિત્ય પરિષદના તત્ત્વજ્ઞાન વિભાગના પ્રમુખ તરીકે આ વિશે જ વ્યાખ્યાન આપ્યું હતું . એ માનતા કે બુદ્ધિનો મૂળગત સ્વભાવ સત્યને સ્પર્શવાનો છે . હું એક સચેતન તત્ત્વ છું અને બીજા પ્રાણીવર્ગમાં પણ એવી જ ચેતના છે . ‘ સમ ’ ની દૃષ્ટિ આ સ્વીકારે છે . બાહ્ય પ્રકૃતિ એ બુદ્ધિનું બીજું પ્રભવસ્થાન છે . એમાંથી કવિત્વમય ચિંતન લાધે છે . પ્રકૃતિનાં દૃશ્યમાન રૂપો પાછળ પરમગૂઢ તત્ત્વ હોય પણ એ રૂપોને સંબોધીને થતી પ્રાર્થનાઓ બ્રહ્મરૂપે ઓળખાઈ . એમાંથી ફલિત થતું કે અખિલ વિશ્વના મૂળમાં એક ‘ સત ’ કે ‘ બ્રહ્મ ’ તત્ત્વ છે . તે જ દેહધારી જીવનવ્યક્તિમાં પણ છે .

પંડિતજી મોટામાં મોટા વિચારકને , ગૂઢતમ તત્ત્વને વિશદતાથી સૂત્રાત્મક રીતે રજૂ કરી શકતા . અંગ્રેજી તો એ પાછળથી શીખ્યા . એમની તાલીમ મૂળ સંસ્કૃત ગ્રંથોની . પણ સ્વાધ્યાય કેવો સતત અને ચિંતનગર્ભ . વાંચેલું કંઠસ્થ થાય ને કંઠસ્થ થયેલું ચિંતન દ્વારા વિશદ થાય , એમના પોતાના વિચારરૂપે પ્રકાશિત થાય .

સો વરસ પૂરાં થવામાં વાર ન હતી ત્યાં એમણે વિદાય લીધી . ડગલી જેવા દોડી આવે એની નવાઈ ન હોય પણ એકેએક ક્ષેત્રના વડીલો સ્મશાનમાં હાજર હતા અને એમના સહુના મોં પર અનાથ બની ગયાનો એક આછો છૂપો ભાવ હતો . અઠવાડિયા પછી ભાષાભવનમાં એમને વિશે બોલતાં બોલતાં દર્શનનાં વિદુષી પ્રો . એસ્તર સોલોમન રડી પડ્યાં ને બેસી ગયાં . પંડિતજી જતાં જાણે કે સામેથી એક શિખર અદૃશ્ય થઈ ગયું અને એના અંતસ્થલમાંથી વહેતું ઝરણું જુદી જુદી આંખોમાં ઠરી પાછું વહી ગયું .

સુન્દરમ્

એકવાર કવિતા આસ્વાદના એક કાર્યક્રમમાં સુન્દરમ્ સળેખમ વિશે વિસ્તારથી બોલ્યા . મને બરોબર યાદ છે કે વર્ષો પહેલાં ધ્યાન વિશે બોલતાં વચ્ચે કૂતરાના ભસવા વિશે એ આટલી જ ગંભીરતાથી બોલ્યા હતા . એમના બોલવા પૂર્વે કે બોલી રહ્યા પછી આપણને ક્યાંય એવું દેખાય નહીં કે સળેખમ કે કૂતરાના ભસવા વિશે વાત કરવી એ કવિતા – પાઠ કે ધ્યાન વિશે વાત કરવા કરતાં ઊતરતું કામ છે . એમના સ્વભાવમાં ક્યાંય ઓટ આવતી જ નથી . એમને શું નથી ગમતું એ ક્યારેય જાણી શકાયું નહીં . અને આ જ સુન્દરમ્ ની ખૂબી છે . એ એમના ‘ સુન્દરમ્ ’ હોવાનું પ્રમાણ છે . એમની દૃષ્ટિએ કશું ઊતરતું નથી , તુચ્છ નથી .

એ જ રીતે એમને કશા માટે ઉતાવળ નથી . એમણે સમયને જીતી લીધો છે . એંશી વર્ષના સુન્દરમ્ ની જન્મતારીખની જાણકારી સાથે કોઈ સાહિત્યરસિક એમને વહેલી સવારે પહેલી વાર મળવા ગયો હોય અને માલિશ કર્યા પછી ચડ્ડીધારી સુન્દરમ્ એની નજરે પડે તો એ કાં તો સુન્દરમ્ માટે રાહ જોવાનું ચાલુ રાખે કાં તો 22 માર્ચ 1908 વિશે શંકા કરે . ‘ ઘણુંક ઘણું ભાંગવું ધણ ઉઠાવ મારી ભુજા ’ એ પંક્તિ લખનાર દાયકાઓ પહેલાંનો હાથ સ્નાયુઓનું સૌષ્ઠવ ધરાવતો . અને ‘ હું પુષ્પ થૈ આવીશ તારી પાસમાં ’ એ પંક્તિ એમના પ્રત્યેક સ્મિતમાં વંચાતી .

એમ . એ . પછીનો અભ્યાસ કરતી ભોળાભાઈની એક વિદ્યાર્થિની એની બહેનપણી સાથે સુન્દરમ્ ને મળવા ગઈ હશે . સાંભળીને આવી હતી પણ એ તો એમને જોયા વિશે જ વાત કરતી રહી . એના ઉદ્ગારોમાં સુન્દરમ્ ના સ્મિતની સૌરભ વરતાતી હતી . મેં એને કવિશ્રીની જન્મતારીખ ન કહી . કાં તો એ મને ખોટો માનત કાં તો એને આઘાત લાગત . સુન્દરમ્ નું સમયજિત સ્મિત મને ખોટો પાડી વિજયી નીવડે એ શક્યતા મોટી હતી અને મારે સુન્દરમ્ સાથે સ્પર્ધા નથી . આવું વાક્ય લખવાનો પણ મને હક નથી . સુન્દરમ્ સાથે કોઈએ સ્પર્ધા કરી નથી , ઉમાશંકરે પણ નહીં . એમણે તો વળી ‘ જોડિયા ભાઈ ’ હોવાનો દાવો કર્યો છે . સરોવર અને ઝરણા વચ્ચે એ સંબંધ સ્વીકારી શકાય . ઉમાશંકરે કાકાસાહેબને ‘ ગંગોત્રી ’ અર્પણ કરતાં ‘ ગભરું ઝરણું ’ હોવાનું સ્વીકાર્યું હતું અને સાગર થવાની રટના જાગ્યાનો એકરાર કર્યો હતો . સુન્દરમ્ સરોવર છે . રસિક ઝવેરી સાથે સહમત થઈ શકાય : ‘ અસ્તિત્વ બંનેનું આહ્લાદક — સુન્દરમ્ નું માનસરોવર જેવું ; ઉમાશંકરનું વહેતા ઝરણા જેવું . બંને ઠાવકા જણ . ઉમાશંકર વધુ વ્યવહારડાહ્યા . બંને પાસે સ્નેહની વાણી – સરવાણી . ઉમાશંકરને પ્રવાસયોગ : સુન્દરમ્ ને યોગપ્રવાસ . બંનેનો માનવપ્રેમ મબલખ ’. આમ ને આમ બંનેની સરખામણી કરતાં જઈએ તો માનવજીવન વિશે વધુ ને વધુ વિધેયાત્મક જાણવા મળે એમ છે . ઉમાશંકરનો બાળકો માટેનો પ્રેમ અનન્ય છે . સુન્દરમ્ કોઈ પણ ક્ષણે બાળક બની શકે છે . પ્રજારામને પૂછીએ . અધિકારથી કહે , કેમ કે એ તો બાળકના મનની મોકળાશ છોડીને જીવ્યા જ નહોતા . એમનાં બધાં સંસ્મરણો સુન્દરમ્ ની બાલસહજ અનાવલિ ચેતનાનો જ સંકેત કરે . વેરાવળના દરિયાકિનારે ઊભા ઊભા સુન્દરમે એમને પોંડીચેરી બતાવેલું : ‘ આમ ચાલ્યા જઈએ , એટલે સીધું પોંડીચેરી !’ એ પછી બનેલી ઘટના અહીં નોંધવા જેવી છે :

‘ વેરાવળની કન્યાશાળામાં સુન્દરમ્ ને બોરસલીની માળા પહેરાવેલી . તે હાથમાં લઈ ચાલતા હતા . કોણ જાણે ક્યારે એ માળા સરકી પડી ! મંદિરથી ખાસ્સું દૂર ચાલી ગયા પછી હાથ પર નજર ગઈ તો માળા ન મળે ! ચાલો પાછા . જમીનની ઇંચે ઇંચ તપાસતાં તપાસતાં સામું જે કોઈ મળે તેને પૂછતાં પૂછતાં અમે ચાલ્યા : ‘ ભાઈ , એક માળા રસ્તામાં પડેલી જોઈ ?’ છેક મંદિરે જઈ અમે પાછા વળ્યા ; વળી , પૂછતાં પૂછતાં , ત્યાં એક સજ્જન કહે , ‘ હા , મેં માળા જોઈ છે . ત્યાં જ , પાસેના ઓટલા પર મેં મૂકી છે .’ અમે ઝડપથી ચાલ્યા . માળા મળી ! સુન્દરમ્ રાજી રાજી !’ (‘ સસ્મિત સુન્દરમ્ — પ્રજારામ રાવળ ’, પૃ . 96, તપોવન )

સુન્દરમનું ધ્યાન બોરસલીની માળામાં હોય કે આ નામરૂપ જગતની કોઈ પણ ક્રિયામાં હોય , એ સમયથી શાસિત થતા નથી . એ જમવાનું પણ ભૂલી જતા . સંગીતકાર શ્રી અજિતભાઈ શેઠે એક પ્રસંગ કહેલો : મુંબઈમાં એક મિત્રને ત્યાં સાંજે આઠ વાગ્યે સુન્દરમે જમવા જવાનું હતું . એમની અનુકૂળતા જોઈને જ સમય નક્કી કરેલો . પણ પહોંચ્યા નહીં . પા – અડધો કલાક તો ગમે તેને મોડું થઈ શકે . પેલા યજમાને સુન્દરમ્ માટે ખાસ બે કલાક સુધી રાહ જોઈ . છેવટે નિરાશ થઈને બધું આટોપી દીધું . સમય થતાં સહુ ઊંઘી ગયાં . એ પછી બરાબર રાતના બાર વાગ્યે સુન્દરમ્ પધાર્યા . મોડા પડવાની લેશમાત્ર સભાનતા વિના શાંત ચિત્તે સસ્મિત ! જમવાનું તો બાકી હતું જ . એ અંગે કશો સંકોચ નહીં . બધું રંધાયું , પીરસાયું અને સાવ સ્વાભાવિક રીતે જમાયું . માત્ર નિમિત્ત બનવાની રીતે . જાણકાર જાણે છે કે આંકડાઓનું ગણિત તો ઉપરથી લાદવામાં આવ્યું છે . સમય તો અમૂર્ત છે . એ સુન્દરમ્થી જુદો નથી . ખરેખર તો સુન્દરમ્ છે , સમય નથી .

એમ તો એ ‘ ત્રિશૂલ ’ પણ થયેલા . ત્રિભુવનદાસ પુરુષોત્તમદાસ લુહારનો પ્રથમ અક્ષર ‘ ત્રિ ’ અને વેધકતાનો ભાવ જગવતો ‘ શૂલ ’ શબ્દ લઈ એમણે એ ઉપનામ રચેલું . ખાસ તો વાર્તાઓ લખવા માટે . પણ ઉત્તમ વાર્તાકાર તરીકેનો ‘ ત્રિશુલ ’ નો યશ પણ ‘ સુન્દરમ્ ’ ને જ મળ્યો . ‘ મરીચિ ’ અને ‘ વિશ્વકર્મા ’ પણ ગંભીરતાપૂર્વક ધારણ કરેલાં . જ્યારે ‘ સુન્દરમ્ ’ થયેલા તે તો રમૂજમાં . ત્યારે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં મિત્રો સાથે એ હાસ્યરસનું ‘ પંચતંત્ર ’ ચલાવતા . એમાં હળવી રીતે આ ઉપનામે લખેલું , ખાસ ગાંધીજીની આત્મકથામાંથી મેળવીને . એમાં બાલાસુન્દરમ્ નામના એક તમિળ મજૂરનો ઉલ્લેખ આવે છે . બિચારા એ મજૂરના નામમાંથી ‘ બાલા ’ બાદ કરીને પોતે ‘ સુન્દરમ્ ’ થયા અને પછી તો ત્રિશૂલ , મરીચિ , વિશ્વકર્મા મટીને ક્રમશ : વધુ ને વધુ સુન્દરમ્ થતા ગયા .

પૂરેપૂરા સુન્દરમ્ થયા પછી એકવાર દિલ્લી ગયા હશે . ઘણા બધા માણસોનાં નામો સાથે પોતાનું આ મધુર ઉપનામ જોડાઈ ગયેલું જોઈને એની આભા ઝાંખી થતી લાગી . એમના પોતાના જ શબ્દોમાં જોઈએ તો ‘ આખું દક્ષિણ સુન્દરમોથી ભરપૂર છે . એવી રીતની પ્રાકૃતતા અહીં પણ મારા નામમાં આવી જતી દેખાઈ અને એની અનન્યતા ગુજરાતમાં અનુભવાય છે તેવી ત્યાં અનુભવાવા ન લાગી .’ આ શબ્દો કવિશ્રીએ એકસઠ વર્ષની ઉંમરે ઉચ્ચાર્યા હતા . ઈકોતેર કે એક્યાશી વર્ષની ઉંમરે પણ એમના ઉદ્ગારમાં આ નિખાલસતા અને હળવાશ કલ્પી શકાય તેમ છે . એમનો આ સ્વભાવ એ એમની મૂલગામી સત્યનિષ્ઠાનું જ પ્રગટ રૂપ . પ્રાગટ્યથી ડરવું નહીં એ એમની શક્તિ છે . તેથી તો સાઠ પછીની ઉંમરે કોઈ સંસારીના જીવનને દારૂણ અનુભવમાં મૂકી દે , લગભગ નિષ્પ્રાણ કરી મૂકે એવી ઘટના એમના જીવનમાં ખરી જતા ફૂલની ઋજુતા મૂકી ગઈ . ગ્લાનિ શમી ગઈ અને સુન્દરમ્ ની તેજસ્વિતા સ્થિતિસ્થાપક નીવડી . ગુજરાતી લેખકોમાં આવા પ્રાણવાન પુરુષો કેટલા ?

પન્નાલાલ સુન્દરમ્ ની વિરલ સ્વસ્થતાના સાક્ષી . ગૃહકલહના પ્રસંગોમાં ‘ હમણાં કાં તો સુન્દરમ્ ઝાડની જેમ ઊભા થશે . આગળ પડેલી ચોપડીઓ જરૂર હવે ઊડવા માંડશે . પણ રામ તારી માયા !’ આ રમૂજનો રંગ કોઈ પ્રબળ સર્ગશક્તિમાંથી જ આવતો હશે ને ! ઉમાશંકર 1963 માં જ્યોત્સ્નાબહેન સાથે પોંડીચેરી ગયેલા . એમને વળાવવા સુન્દરમ્ અને એમની પુત્રી વસુધા આવેલાં . ગાડી ઊપડવામાં હતી ત્યાં છાંટા પડવા શરૂ થયા . કહ્યું , પણ ન ગયાં . ઝાપટું પડ્યું . બંને પલળ્યાં . ન ગયાં , ન ડબ્બામાં પ્રવેશ્યાં . એ પ્રસંગ વિશે ઉમાશંકરે નોંધ્યું છે : ‘ પિતા અને પુત્રી બંનેનું સ્વરૂપ જેમાં ભરપૂર પ્રગટ થઈ જાય છે તે એમનું સરસ ધવલોજ્જ્વલ હાસ્ય અને એની ઉપર અંતરિક્ષથી થતો અભિષેક — જે દૃશ્ય અનોખું હતું .’ અનોખાં દૃશ્યો સુન્દરમે સ્વયં પણ સર્જેલાં છે . એકવાર એમના વિદ્યાપીઠકાળની વાત નીકળી હતી . ઉમાશંકર અને જ્યોત્સ્નાબહેન ક્યાં અને ક્યારે મળે એ બધું ગોઠવનાર સુન્દરમ્ ! બંનેને બાગમાં મોકલીને પોતે બહારના બાંકડે બેસે . એ બાંકડે બેઠેલા કવિશ્રીની પ્રસન્નતા કલ્પી શકાય છે . આ બે કવિઓ સાથે હોય ત્યારે જે વાતાવરણ સર્જાય છે એ તો હાજર રહીને જ પામવાનું હોય છે . પરિષદના અમૃતપર્વ પ્રસંગે ઉમાશંકરના પ્રમુખપદે સુન્દરમે કવિતા વાંચેલી ત્યારે સભાગૃહમાં આનંદની ભરતી આવી હતી .

સુન્દરમ્ સાચે જ ઊર્મિરસિત સૃષ્ટિના , ભાવોદ્રેકના , વિરલ પ્રાબલ્યના કવિ છે અને એ અંગત – બિનઅંગત , લૌકિક – અલૌકિક વચ્ચે અંતર ઓછું કરનાર સાધક હોવાથી ક્યારેક એમના કવિત્વ વિશે વિધાનો કરીને એમના વ્યક્તિત્વનો ખ્યાલ આપી શકાય છે . સુન્દરમ્ વિરલ છે — એવા એક સાદા વાક્યથી પણ ઘણું કહી શકાય છે …

એક ઉદ્યમી વ્યક્તિ તરીકે પણ એ ગુજરાતી લેખકોમાં જુદા પડે . કેટકેટલાં ક્ષેત્રોમાં એમણે હસ્તક્ષેપ કર્યો છે ! વર્ષો પહેલાં પ્રગટ થયેલા કાકાસાહેબ અધ્યયનગ્રંથમાં એમણે પોતાના એ ગુરુની હજામત કરવા વિશે રસપૂર્વક લખ્યું છે . શ્રી ગિરીશભાઈ દેસાઈને ત્યાં પોતાના એ કાર્ય અને કવન વિશે મારું કુતૂહલ જોઈ સુન્દરમે વિસ્તારથી વાત કરી હતી . એમણે રીતસર સંકલ્પ કરીને એ કળા પર હાથ અજમાવેલો . પૂર્વતૈયારીના ભાગરૂપે બધાં ઓજારો વસાવેલાં ને પછી સહાધ્યાયીઓનાં માથાં માગેલાં . આજના માર્ક્સવાદી કાર્યકર શ્રી દિનકર મહેતા ત્યારે ગાંધીવાદી હતા . નિર્ભયતાથી મસ્તક ધરનારાઓમાં એ પહેલા , ‘ હી વૉઝ ફર્સ્ટ ટુ ઑફર હિઝ હેડ !’ જોકે દિનકરભાઈએ મોટું જોખમ ઉઠાવવું પડ્યું ન હતું . ત્રિભુવનદાસની કાતરે માત્ર એમનો કાન કાપેલો . પછી કાકાસાહેબની દાઢી કરતાં ઉત્તરોત્તર ઘા ઘટતા ગયા અને એક તબક્કે તો પાંચ રૂપિયા મહેનતાણું કમાવા સુધી વિકાસ કર્યો . જોકે એ રકમ એમણે ગુરુદક્ષિણા રૂપે પાછી આપી દીધેલી . પછી જીવનની બધી પ્રવૃત્તિઓમાં વધુ રસ પડતાં આ ક્ષૌરક્ષેત્રે એ આગળ ન વધ્યા .

કુટુંબનો વ્યવસાય શીખવા એ પહેલાં એમણે પ્રયત્ન કરેલો . અમોદની શાળામાં ભણતા ત્યારે રજાઓમાં ઘેર જતા . દાદા એમની પાસે ખાસ મદદ ન માગે પણ એ પોતે દુકાનમાં પડેલાં ઓજારો સાથે મગજમારી કર્યા કરે . એકવાર થોડી નળીઓ અને પૈડું ભેગું કરીને એન્જિન બનાવવાનો પ્રયત્ન કરેલો . માણસની વ્યાવસાયિક બુદ્ધિના વિકાસ સામે શ્રી અરવિંદને વાંધો નથી . બલ્કે ભૌતિક સાધનસામગ્રીની ઉપેક્ષા ન થાય એના ઉપર ભાર છે . પોંડીચેરી આશ્રમમાં એમણે મુદ્રકની જવાબદારી નિષ્ણાતની હેસિયતથી સંભાળી હતી .

સુન્દરમ્ ગાંધીવિચારના વાતાવરણમાં ઉછર્યા , પ્રેરાયા , સત્યાગ્રહી થઈ જેલમાં ગયા એ બધું ખરું પણ ત્યાંની આધ્યાત્મિકતા એમને આકર્ષી શકી નહીં . કાકાસાહેબે વહેલી સવારની પ્રાર્થનાઓ શરૂ કરી હતી . એ સાથે ‘ તારાદર્શન કરાવવાની મીઠી ગોળી પણ જોડી આપી હતી .’ પરંતુ કવિશ્રીએ કહ્યું છે કે મને સવારની ઊંઘ એવી ગાઢ મધુર આવતી કે ઈશ્વર અને તારાઓના દર્શનની ખોટ જરાકે અનુભવાતી નહોતી . જોકે ભક્તિનો એક પાતળો પ્રવાહ એમના બાળપણમાં વહેતો ખરો . લક્ષ્મી , વિષ્ણુ , શંકર , હનુમાન આદિ દેવોની ત્યારે એ આરાધના કરતા , સવાર – સાંજ બંને વખત , વ્યવસ્થિત . ક્યારેક ઘીનો દીવો કરતા કે ક્યારેક મીણબત્તી સળગાવતા અને એમાંથી એક દિવસ એક ‘ મહાન ઘટના ’ બની :

‘ એ શરદ પૂર્ણિમા હતી અને અમારે બધાને દૂધપૌંઆ ખાવાના હતા . એટલે મારી દેવપૂજા કરીને પેટીમાંના દેવો પાસે સળગતી મીણબત્તી મૂકીને હું નીચે ગયો અને દૂધપૌંઆ આરોગીને ઉપર આવું છું અને જોઉં છું તો મીણબત્તી પૂરેપૂરી બળી ગઈ હતી અને સાથે એણે બધાય દેવોને ( કાગળના ) બાળી દીધા હતા . બસ , ત્યારથી મારો ‘ ભક્તિયોગ ’ પૂરો થયો એમ હું ગણું છું . એ પછી કોઈ પણ કાગળના કે મંદિરના દેવોની પાસે હું ગયો નથી . ‘ દક્ષિણાયન ’ માંના મંદિરોમાં હું કેવી રીતે ફર્યો છું એ તો સુવિદિત છે .’ ( પૃ . 17, તપોવન )

દક્ષિણાયનમાં એમણે જન્મભૂમિ વિશે એક સુંદર ઉપમા કરી છે :

‘ મારું મકાન જેવી રીતે વહાલું લાગે છે , તેવી જ રીતે આ ભૂમિ મને વહાલી લાગે છે .’

ભૂમિને , એના અનેકવિધ અંકુરિત સૌંદર્યને , શિલ્પ – સ્થાપત્યને જોઈ એ હરખાયા છે અને ત્રણ ત્રણ બારણાંમાં બંધ દેવોની દયા ખાધી છે . ભક્તિથી યોગમાં પહોંચવા સુન્દરમે સારો એવો સમય લીધો હતો . એ સમજવા તો સીધા એમને જ વાંચવાના રહે . અહીં એટલું નોંધવું પૂરતું છે કે સુન્દરમે યોગ અને કવિતાની ભેળસેળ કરી નથી . શ્રી અરવિંદની દૃષ્ટિએ તો જીવનસમગ્ર એક યોગ છે . પરંતુ તેથી યોગ એ કવિતા છે કે કવિતા એ યોગ છે એવું તારણ કાઢવા કવિ પ્રેરાયા નથી . એમણે તો એટલે સુધી કહ્યું છે કે યોગ કરવો જ હોય તો તમારે કવિતાને ભૂલી જવી પડે છે અને કવિતા કરવી હોય તો તમે યોગને પણ ભૂલી શકો છો . કવિતા કરવાથી વધારે સારો યોગ થશે અથવા યોગ કરવાથી વધારે સારી કવિતા થશે એવું કંઈ નથી . ‘ યાત્રા ’ ની કવિતા વિશે એમણે કહ્યું છે કે એમાં શાંતિ — શમનું તત્ત્વ વધારે છે . ‘ વસુધા ’ ના કાવ્યાનુભવ જેટલો એ રોમાંચક ન હોય . શમની સ્થિતિ ઘણા માટે દૂરની હોય . શ્રી અરવિંદ જે ઉત્કટતા — તીવ્ર રસાત્મકતા માગે છે એ ‘ યાત્રા ’ નાં કાવ્યોમાં હોવા વિશે સુન્દરમ્ ને શંકા નથી .

‘ યાત્રા ’ પછીના આ સાડા ત્રણ દાયકામાં એમણે એકેય કાવ્યસંગ્રહ ન આપ્યો . કાવ્યો લઈને બેઠા હોત તો ત્રણ કે ચાર સંગ્રહો થાય . એક સંગ્રહ બાળકાવ્યોનો થાત . સારો તો થાત , વચ્ચે ગદ્યલેખો લઈને ગોઠવવા બેઠા તો ‘ સમર્ચના ’, ‘ સાહિત્ય ચિંતન ’, ‘ સા વિદ્યા ’ એ ત્રણ ગ્રંથો ઊભા થયા હતા . એમના કાવ્યસંગ્રહો આવશે ત્યારે સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી કવિતાને જોવા – ઓળખવા એક જુદો જ અવાજ સુલભ થશે . અર્વાચીન કવિતાના પુરસ્કર્તા આધુનિક કવિતાને સંતુલિત રાખવા પોતે કોઈ પરિબળ બન્યા છે ખરા ? એનો ઉત્તર મળશે . પૂર્વે શ્રી સુરેશ દલાલે એમને સમકાલીન કવિતાનાં ભયસ્થાનો અને શક્યતાઓ વિશે પૂછેલું . એમના ઉત્તરના કેટલાક અંશો જોઈએ :

‘ આજના જગતના કવિઓ જગતના જીવનમાં બનતા રહેલા મહાન બનાવો , જેમ કે છેલ્લાં બે મહાન યુદ્ધો , એ જ પ્રત્યાઘાતમાંથી જન્મેલા લેખકો છે . એ પ્રત્યાઘાતની ગતિ ક્યાં સુધી પહોંચે છે એ જોવાનું રહે છે . એ જોતાં આજનો કવિ જે અનુભૂત છે એના તરફ વેગપૂર્વક ધસી રહ્યો છે . એટલે કે જેને આપણે જીવનના સૌંદર્યમય અનુભવો ગણતા હતા , તેનો જાણે પૂરતો અનુભવ થઈ ચૂક્યો હોય , અને હવે બાકીના જે અનુભવો લેવાના હોય તે માટે તેઓ ગતિ કરવા લાગ્યા છે . એટલે કે જીવનમાં અસુંદર દુર્ગમ વગેરે તત્ત્વો ઉપર આપણી આંખ મંડાઈ અને એને પણ આપણે રસાનુભૂતિનો વિષય બનાવ્યો … એનો છેડો દેખાશે ત્યારે એ પાછી ફરીને કંઈક ખરેખર શુદ્ધ સુભગ , સુંદર મધુર તત્ત્વમાં પાછી આવશે .’ ( પ્રશ્નોત્તરી તપોવન )

સુન્દરમ્ માને છે કે માઠી વસ્તુઓ પણ જીવનને જરૂરી ઘાટ આપી જાય છે , ભલે નકારાત્મક રીતે .

આ કવિ પાસે માત્ર શ્રદ્ધા જ નથી , અનુભવ પણ છે . પૂર્વેનો લૌકિક અનુભવ ગુજરાતી કવિતા – વાર્તાને વળાંક આપવામાં નિમિત્ત બને છે કે કેમ એ જોવાનું રહે . સમયે ? ના , સુન્દરમે .

1964 માં મેં એમને પૂછેલું :

અમે જેને ચાહિયે તે તમે જ ?
અમારાથી અન્ય , ત્રીજું કોણ એ તમોને
ખેંચી જાય દૂર ? દૂર , માત્ર દૂર …

ગિરિ પર ચડી રહ્યા તેના જ ઓછાયા નીચે
વસુધા પે અંકિત તમારાં જુએ પદચિહ્ન ઊંચે .

યુગોથકી ઉપેક્ષિત કંટકશા અમે ,
પંથ પર ઊડી ઊડી પડી જતા ધૂલિકણ ,
વાદળના પડછાયા , ખાઈ મહીં ખોવાયેલ
પવન – શા અમે : એક બીજા સમા .

તમે જેને ચાહતા તે અમે જ .
નિરપેક્ષ આનંદ તો અનવદ્ય ,
પૂર્વેનો પ્રકોપ અવ જાગવાનો સદ્ય ?
ઘંટીનાં બે પડ વચ્ચે આજેય પિસાય
પેલી વૃદ્ધાતણી અંતિમ જીવનપળો .

ગરુડ હજીય આભ વિશે ઊડે , અટવાય ,
શૂન્યતાનો સાગર બે આંખમહીં ભર્યો ,
નિહાળેલી મૃત્તિકા તો પગ નીચે ,
રચાવાનો કણ થકી હિમાલય ?

લખી આપ્યાં સપનાં તે છેંકી નાખો
અથવા તો યથાર્થનો અંતરાલ વાંચો .

આજ થકી પ્રાપ્ત તવ શબ્દમહીં કવિ ,
પ્રફુલ્લિત પદ્મતણી તેજોન્મુખ છવિ .

અપૂર્વ એ મૂર્તિમંત સંમોહક દ્યુતિ .
ચિત્ત થાય તૃપ્ત અને જાગી આવે સ્તુતિ .

કિન્તુ અવ યાત્રા સ્થિર ? ધ્રુવ કેમ શ્રુતિ ?
કવિને તે ધ્રુવપદ હોય ભલા ? અવિરત ગતિ .

એક નહીં દસે દિશ અપરોક્ષ ઇજનથી ભરી .
ધરા પર સ્વર્ગ આવે ? ધરા એ જ સ્વર્ગ .

માનવને ઉર સંગોપિત સહુ ભર્ગ .

અવનીનું અમૃતત્વ શોધવાને સુન્દરમ્
માટી પર પાછો મૂકો દક્ષિણ ચરણ .

સુન્દરમે આ જ છંદમાં ‘ રુચિ ’ ના પછીના અંકમાં ઉત્તર આપેલો .

સુરેશ જોષી

શ્રી સુરેશ દલાલ એમની પેઢીના લેખકોમાં સહુથી મોટા વ્યવસ્થાપક તો સદ્ગત સુરેશ જોશી વ્યવસ્થાના સહુથી મોટા વિરોધી . જે વ્યવસ્થાઓ એમના સન્માનમાં કરવામાં આવી હોય એમની પણ એ વહેલીમોડી ટીકા કરવાના . ટીકા એમનો સ્થાયી ભાવ હતો અને જ્યાં નાયક હોય ત્યાં વિરોધ નામનો રસ સર્જાતો . સુરેશભાઈ માટે આ રસ આસ્વાદ્ય પદાર્થ પણ હતો અને સ્વયં આસ્વાદ પણ . વળી એ માને પણ ખરા કે રસની પરિભાષામાં સમગ્ર સાહિત્ય વિશે વાત કરવી મુશ્કેલ છે . જેમ કે સાહિત્યકૃતિ બળનો અનુભવ કરાવે તો બેચેન પણ કરી મૂકે . તેથી વિરોધ નામના નવા રસને સ્થાન છે . પૂર્વસૂરિઓએ શાંત રસને નવમું સ્થાન આપ્યું હોય ને પછી ભક્તિ ને વાત્સલ્યનો પણ વિચાર થયો હોય તો સુરેશભાઈના વિરોધની ઉપેક્ષા કરવાને કોઈ કારણ નથી . સાહિત્યના વિદ્યાર્થીઓએ યાદ એટલું જ રાખવાનું છે કે બીજા રસ વ્યક્ત થાય છે જ્યારે આ વિરોધ નામે રસ સર્જાય છે .

એ જ્યાં હોય ત્યાં નાયકથી સહેજ પણ ઊતરતા સ્થાને હોય નહીં . રહી શકે નહીં . ગમે તે ક્ષણે બધાં સૂત્રો એમના હાથમાં આવી જાય . એ કોઈ પણ લેખક પર કટાક્ષ કરી શકે અને એ પણ જનોઈવાઢ ! આ કામ એવું લીલયા થયું હોય કે અહિંસક લાગે .

અમારી પેઢીના ઘણા લેખકો પોતાના ભોગે પણ સુરેશભાઈના કટાક્ષ માણે . એનું કારણ છે . ગુજરાતીમાં લેખકો છે એવું કશું પોતે જાણતા જ ન હોય એ રીતે વાત કરવાની એમને ફાવટ હતી . એમાં અપવાદ કરીને કોઈ નામ એમના હોઠે ફરકી જાય તો અહોભાગ્ય !

સાતમો દાયકો આખો એમનો હતો . રાધેશ્યામ શર્માએ એમની પહેલી લઘુનવલના અર્પણમાં લખ્યું હતું :

‘ જેમનાથી પ્રભાવિત થયા વિના
જેમને રંગે રંગાયો તે સુરેશ જોષીને ,
જેમને રંગે રંગાયા વિના
જેમનાથી પ્રભાવિત થયો તે નિરંજન ભગતને .’

(— ફેરો )

પ્રભાવિત થવા અને રંગે રંગાવા વચ્ચે રાધેશ્યામે કલ્પ્યો છે એવો ભેદ કર્યા વિના પણ ઘણા સમકાલીનો આવું વિધાન કરી શક્યા હોત .

સુરેશભાઈ ગુજરાતીના અધ્યાપક હતા . ગુજરાતી સાહિત્યમાં શું નથી એ શોધવું એ જાણે એમનું જીવનકાર્ય હતું . નિરંજનભાઈ અંગ્રેજીના અધ્યાપક હતા . ગુજરાતીમાં ક્યાંય કશું હોય તો ધૂળ ધોયાની ધીરજથી એમણે એ શોધવાનું કામ કર્યું છે . આ બે વલણોને વિવિધ સંદર્ભમાં તપાસવાનું મને ગમ્યું છે . 1965 માં મેં ‘ અમૃતા ’ લખી . ઉદયન અને અનિકેતનાં પાત્રો રચવાનું સૂઝ્યું તે મૂળ આ બેમાંથી . એમના જીવનની એકેય ઘટના ખપમાં લેવાની મારે જરૂર ન હતી . ખ્યાલ પૂરતો હતો , બે તદ્દન ભિન્ન જીવનપદ્ધતિઓ અને છતાં એક જ સમયમાં ! ઘણી વાર બંને સાચા લાગે ! અમે સાતમા દાયકાના નવલેખકોએ આ બંનેને ભક્તિભાવે કે વેર ભાવે ભજ્યા છે . એમના સીધા સંપર્કમાં ન આવનાર કવિઓ અને વાર્તાકારો પણ પ્રભાવમાં આવ્યા વિના રહ્યા નથી .

નવાઈની વાત છે કે સુરેશભાઈ પોતે કોઈ એક લેખકના પ્રભાવમાં રહ્યા નથી . રવીન્દ્રનાથ , બોદલેર , કાફકા — કોઈના નહીં . રવીન્દ્રનાથની કવિતાનાં અવતરણો આપીને એમણે ગાંધીયુગની કવિતાને શુષ્ક સિદ્ધ કરી છે તો બોદલેરની કવિતાને યાદ કરીને રવીન્દ્રનાથને અસ્વીકાર્ય એવા જગતને કાવ્યવિશ્વમાં બિરદાવ્યું છે . કયા સર્જકમાં શું છે એ શોધવા કરતાં શું નથી એ શોધવાનું સુરેશભાઈને વધુ ફાવ્યું છે . અલબત્ત , બે લેખકોની સરખામણી કરતી વખતે એમણે બંનેના છેદ ઉડાડ્યા નથી . એકને ઉથાપવા બીજાને સ્થાપ્યો છે ને બીજા કોઈ પ્રસંગે પેલા સ્થાપિતને ઉથાપવા કોઈ ત્રીજાની મદદ અનાયાસ એમને મળી આવી છે . ગુજરાતી વિવેચનમાં આ રીતે એક ‘ છેદ ઉડાડવા – શૈલી ’ વિકસી . સુરેશભાઈ ગુજરાતી નવલિકાના ક્ષેત્રે વળાંક લાવ્યા એટલું કહીને અટકી જનારા પૂર્ણ સત્ય કહેતા નથી . વિવેચનના ક્ષેત્રે પણ એમનું પ્રદાન વિશિષ્ટ છે .

સુરેશભાઈ વ્યક્તિ તરીકે , સર્જક તરીકે કે વિવેચક તરીકે અમરતાના ઉપાસક નહોતા . એમનાં પાત્રો ભંગુરતાની વાતો કરે છે , લય પામવામાં માને છે . ‘ વિલયની ઇચ્છા એ જીવનને સમજવાની શરૂઆત છે ’ — એ મતલબનાં વાક્યો સુરેશભાઈ પૂંઠા પર ટાંકે છે . જો પોતે આવું માનતા હોય તો કોઈ લેખકને અમર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો એ તો વિરોધાભાસ થયો !

આ સંદર્ભમાં એમના વિવેચનને વાંચનાર જોઈ શકશે કે ગુજરાતી સાહિત્યમાં કશું નથી એમ સાબિત કરવાનો એમનો અભિગમ વાજબી છે . મુનશીએ જે અસ્મિતા શબ્દ આપેલો એ અધ્યાત્મ ભાવનાને પ્રતિકૂળ હતો . શૂન્યતાનો ભાવ જીવનનો મોહ ઘટાડવામાં મદદ કરે એમ છે . ગોવર્ધનરામના નાયકે ઘર છોડ્યું હતું . સુરેશભાઈના નાયકો જીવન છોડે છે . એ વિકાસનું લક્ષણ છે . શું છે આ જીવનમાં ? આગળ વધતી માનવભીડમાં શ્વાસ રૂંધાતાં એક માણસ મરી ગયો . પણ ભીડના જોરે એ બીજા જીવતાઓની રીતે જ આગળ વધતો રહ્યો . આ રીતે મરી ગયા પછી પણ ગતિશીલ લાગતો માણસ સુરેશભાઈની ચિંતાનો વિષય છે . આ ઉધાર જમાનામાં મૃત્યુના બિંદુથી જીવનને જોવા માટે એમની પાસે કારણ હતું .

છેલ્લે છેલ્લે એ વડોદરાની મ . સ . યુનિવર્સિટીમાં ગુજરાતી વિભાગના વડા હતા પણ નોકરી બાબતે એમની કદર થવામાં ઘણું મોડું થયેલું . અગાઉ ઘણી યોગ્યતાવાળા માણસોના હિતમાં એમની નોકરી ગઈ હતી કે બઢતી અટકી હતી . એ માટે કયા પરિબળો શો ભાગ ભજવે છે એની એમને ખબર ન પડતી હોય એવું નથી . પણ જે લોકો સત્તા પર હોય એમને દુશ્મન બનાવવાનું એમને ભાગે વહેલું આવવાનું . અમારી બાજુ કહેવત છે : ‘ કાંકરીએ ઘડો ફોડ્યો .’ સુરેશભાઈની એકાદ નાની શી શબ્દકાંકરી ગમે તેના ગૌરવનો ઘડો ફોડી શકે . ક્યારેક તો એમણે નિશાન તાક્યું જ ન હોય , જનાન્તિકે બોલ્યા હોય . પણ લક્ષ્ય સ્થાને પહોંચે નહીં તો એમનો શબ્દ શાનો ? આ પ્રકારનું દૂતકર્મ કરનારા શુભેચ્છકોની એમને ખોટ નહોતી .

ક્યારેક એમ માનવા આધારો મળતા કે સુરેશભાઈને સહન કરવાનું ગમે છે . સંસારમાં સહન કરનારાઓ માટે સહાનુભૂતિ રાખનારાઓની સંખ્યા મોટી હોય છે . ઘણા લોકો કહ્યા કરતા : ‘ જુઓ ને ! સુરેશભાઈ હજી લેક્ચરર છે !’ વચ્ચે એમણે એક ઉત્તમ લેખક વિશે લખેલું : ‘ પ્રકાશકના અભાવે એની ઘણી કૃતિઓ હજી અપ્રગટ છે !’ યોગ્ય પ્રકાશકની શોધ બધા જ લેખકો કરતા હોય છે . સુરેશભાઈના બે વિવેચનસંગ્રહો આર . આર . શેઠે છાપ્યા હતા . બધું ગોઠવાયું હતું . ભગતભાઈને રસ હતો , કેમ કે આદર હતો . પણ પુસ્તકના કદ વિષે પણ દર વખત નવા ખ્યાલો , મુદ્રણમાં નવા પ્રયોગો ! જાતે નુકસાન વેઠે અને લેખકને પણ નુકસાન કરી શકે એવા પ્રકાશકો સાથે જ પોતાનો ઋણાનુબંધ છે એમ માનીને એ ચાલ્યા . અલબત્ત , છેલ્લે છેલ્લે સદ્ભાવવાળા પ્રો . ચંદ્રકાન્ત કડિયા અપવાદરૂપ નીવડ્યા . એ પૂર્વે પ્રગટ થયેલા સુરેશભાઈના ત્રીજા નિબંધસંગ્રહના આરંભે કંઈક આવી નોંધ મૂકવામાં આવી હતી : મુદ્રણદોષો એટલા બધા રહી ગયા છે કે શુદ્ધિપત્રક આપવું શક્ય નથી . આવું વાક્ય એ જ લખી શકે . શક્ય છે કે એ વાક્ય લખતાં એમને રોમાંચ થયો હોય . એમની માન્યતાઓની લીલયા પુષ્ટિ થઈ કહેવાય ને ! જુઓ ને ! ગુજરાતીમાં સાહિત્ય નથી તો મુદ્રણના પણ કેવા બૂરા હાલ છે ! ‘ ઉપજાતિ ’ નામનો કાવ્યસંગ્રહ રદ કરીને જેમણે ધોરણ સ્થાપવાનો એક અપૂર્વ પ્રયોગ કર્યો એ સુરેશભાઈ ચં . ચી . જેવા ક્રૂર હોત તો સામે ઊભા રહીને એમણે એ આખું પુસ્તક સળગાવી મૂક્યું હોત .

હા , સુરેશભાઈ સહેજ પણ ક્રૂર નહોતા . કડક પણ નહોતા . પ્રેમાળ હતા . સાહિત્યમાં નરી લાગણીના નિરૂપણના ભલે વિરોધી હોય પણ પોતે લાગણીના ભૂખ્યા હતા . સાહિત્યરસિક જિજ્ઞાસુઓ એમને વીંટળાઈને બેસે તો એમને બીજું કંઈ ન જોઈએ . ઉષાબહેન વચ્ચે વચ્ચે ચા – નાસ્તો લઈ આવે . આતિથ્ય તો એમનું જ ! કલકત્તાવાળા જયંતિલાલ મહેતા પરિષદના 30 મા સંમેલનમાં વડોદરા ગયા ને ઉતારો વગેરે બતાવનાર કોઈ સ્વયંસેવક ન મળતાં સીધા ગયા સુરેશભાઈને ત્યાં . ત્યારે ઉતારાની સગવડ છોડીને કેટલાક એમને ત્યાં બેસવા આવ્યા હતા , ભલે સુરેશભાઈ સંમેલનમાં આવવાના ન હોય ! બીજે દિવસ મારી અને ચંદ્રકાન્ત શેઠની અરજ અને શિરીષ પંચાલની ભલામણ ટાળી ન શકતાં માન્યતાના ભોગે પણ આવેલા . સર્જન વિભાગમાં પોતાની નવલકથા વિશે બોલવાનું હતું . પોતે વ્યક્ત કરેલી મરણની અનુભૂતિનો યુગસંદર્ભ વ્યક્ત કરતાં એક ઊર્મિગીત સમું આસ્વાદ્ય વક્તવ્ય આપ્યું . એ આવ્યા તેથી સહુને આનંદ થયો . ન પણ આવ્યા હોત . ઘણી જગાએ છેલ્લી ઘડીએ નહોતા જતા . એમને બોલાવનારાઓનો જીવ ઊંચો રહેતો . વાતાવરણ બદલાતાં પણ ક્યારેક તબિયત બગડે . ક્યારેક એમની ઇચ્છા જ શમી જાય . પ્રેમવશ થઈને હા પાડી બેઠા હોય પણ મોટા સમારંભો એમને ગમતા નહોતા . મોટી મેદનીને પ્રભાવિત કરતી છટાઓ એમની વાણીમાં જરૂર પ્રગટે પણ મિત્રો જાણે છે એ સ્વભાવથી ગોષ્ઠીના માણસ હતા . સાહિત્યના અને એમના પાંચસાત સહૃદયો નિષ્ઠાથી સ્વાધ્યાય કરે . કશુંક નક્કર કરે . ‘ લોકપ્રિય ’ શબ્દને એમણે ગુજરાતમાં બહુ વગોવ્યો છે . લોકપ્રિય થયા એ એમની નજરે ગયા .

એમનાં આવાં આત્યંતિક વિધાનોથી પ્રેરાઈને ઉમાશંકરે એકવાર સુરેશભાઈના વ્યાખ્યાન પછી રમૂજ કરેલી . એક લેખકે બહુ ઉત્સાહથી કહ્યું : ‘ મારા વાચકો હવે બેવડા થઈ ગયા છે .’ સામેથી પ્રશ્ન થયો : ‘ શું તમે લગ્ન કર્યું ?’ એક વાર આદિલે સુરેશભાઈના સરનામામાં લખેલું : ‘ તંત્રી , લેખક , વાચક : ક્ષિતિજ .’

સુરેશભાઈએ ઘણાં સામયિકો ચલાવ્યાં . માર્ક ટ્વેને કહેલું કે સિગારેટ છોડવી સહેલી છે , મેં સાત વાર છોડી છે . સુરેશભાઈ ઊલટાવીને કહી શકે કે સામયિક શરૂ કરવું સહેલું છે . મેં છ સામયિકો શરૂ કરેલાં . એ ચાલ્યાં નહીં એ કંઈ એમનો દોષ નથી . એકેય બંધ કરવાનો નિર્ણય એમણે નહોતો કર્યો . પણ આ પ્રકારનાં સામયિકોમાં લેખકો જ વાચકો હોય છે . અમુક રમતોના પ્રેક્ષકો ખેલાડીઓ જ હોય છે તેમ . એક વાર સુરેશભાઈ ફરિયાદ કરતા હતા : ‘ એતદ ’ માં રસિકભાઈ ને જયંત પારેખ લખતા નથી . મને પૂછવાનું મન થયેલું : ‘ વાંચતા હશે ખરા ?’ કદાચ વાંચતા તો હશે જ . આ નહીં તો બીજું . એમને એ પણ ખાતરી હશે કે ‘ એતદ ’ બંધ થશે તો બીજું સામયિક શરૂ કરવાનું આવશે જ . ભલે આખી દુનિયા એમની લાગણી દુભવે પણ આ બે જણા તો એમની સાથે જ રહેશે . સુરેશભાઈના છેલ્લા શ્વાસ સુધી એ સાથે હતા .

આજેય સુરેશભાઈ અઘરા લેખક ગણાય છે . પરંતુ એ વિદ્વાન હતા , એ સર્વસ્વીકૃત હકીકત છે . જાણેઅજાણે આ હકીકતથી વાકેફ થયેલા કેટલાંક દૈનિકોના તંત્રીઓ એમની પાસે કટાર લખાવતા . વચ્ચે તો જનસત્તા – લોકસત્તામાં એ અઠવાડિયામાં બે ‘ કટાર ’ ચલાવતા . શ્રી ચંદ્રકાન્ત શાહ મૅનેજર થયા ને એ પોતાનું છાપું વાંચવા લાગ્યા . સુરેશભાઈના શબ્દો પર નજર પડી . એમને કશું સમજાયું નહીં . ન તો સૂર્યોદય કે સૂર્યાસ્તનું સૌંદર્ય પમાયું . બંધ કરાવ્યું . નરેન્દ્ર ત્રિવેદી ત્યાં ચોથું પાનું કરે . ક્યારેક સુરેશભાઈએ કોઈ કૃતિ , લેખક કે સાંસ્કૃતિક ઘટના વિશે લખ્યું હોય ને કશુંક નક્કર નીપજી આવ્યું હોય તો અમે વાંચ્યાનો આનંદ વહેંચીએ . એમના જેવા સહૃદય કે ભગવતીકુમાર જેવા સર્જક એમની પાસે પોતાના છાપામાં લખાવે છે એ સારું છે . લલિત ગદ્યનાં એકબે વાક્યો છાપાના વાચકની આંખે ચડે એય અહોભાગ્ય કહેવાય . છાપાંની લાખો નકલો છપાતી હોય તેથી એમ માની લેવાનું નહોતું કે સુરેશભાઈ લાખો લોકો માટે લખતા . એમનાં પુસ્તકોનાં અર્પણ જુઓ . તમને ખાતરી થશે કે આ પુસ્તકો તો એમણે પરિષ્કૃત રુચિવાળી કોઈ એક જ વ્યક્તિ માટે લખ્યું છે , ‘ શ્રુણ્વન્તુ ’ ના આરંભે એમણે ખુલાસો કર્યો છે :

‘ સાહિત્યનો ભાવક વર્ગ જુદી જુદી કક્ષાનો અને રુચિનો છે . એમાંનો એક વર્ગ નવી પ્રવૃત્તિઓ પરત્વે બહુધા ઉદાસીન તો કોઈક વાર વિરોધી વલણ દાખવે છે . બીજો વર્ગ રૂઢિને અનુસરનારો અને વ્યુત્પન્ન હોય છે . એ શાસ્ત્રચર્ચામાં વિશેષ રાચે છે ; તો ત્રીજો એક વર્ગ નવાને માટે ઉત્સાહ બતાવે છે , સૂત્રોચ્ચાર કરે છે . ખરીતાઓ બહાર પાડે છે , પણ એનામાં ઝાઝી વિવેકબુદ્ધિ કેળવાયેલી હોતી નથી . આ સિવાયનો પરિષ્કૃત રુચિવાળો , મુકુરીભૂત હૃદયવાળો સાચો સહૃદય તો હંમેશાં વિરલ જ રહેવાનો પણ એનો અવાજ રૂંધાઈ જવો ન જોઈએ .’

શ્રી સુમન શાહ સુરેશભાઈને સમૃદ્ધ ભાવક ગણાવે છે . એક રીતે ખરું છે . એ ન્યાયે એ મને ઉત્તમ આસ્વાદક લાગ્યા છે . જે કૃતિ એમણે માણી હોય એનો એ સવાયો હિસાબ આપી શકતા . હા , એ કઈ કૃતિ માણશે અને કઈ નહિ માણે એની આગાહી કરવી અશક્ય નહીં તોપણ ઠીક ઠીક મુશ્કેલ હતી . એમણે ‘ શ્રુણ્વન્તુ ’ માં ગણાવેલી પ્રથમ ત્રણ કોટિઓના ભાવકોના ભાગ્યમાં હોય તો સુરેશભાઈ ચોથી કોટિના અર્થાત્ વિમલ દર્પણ શા સહૃદય તરીકે કામ આપે . નહીં તો અભિનવગુપ્તે ગણાવેલાં રસવિઘ્નોમાંથી એકાદ અપનાવી લે . ટૂંકમાં આસ્વાદક તરીકે પણ એ ભાવિની અનિશ્ચિતતાના ખ્યાલના પ્રવર્તક અને દૃષ્ટાંત બંને બની રહેતા .

એમણે સહજ રીતે તેમજ સજ્જનતા વધારવા જે પાશ્ચાત્ય કથાસાહિત્યનું પરિશીલન કર્યું હતું , એ પ્રેમના ખ્યાલને દૃઢ કરે એમ નથી . બલ્કે પ્રેમ તો ભ્રાંતિ ઠરે . જીવનની અવનવી સંકુલતાઓ દૃષ્ટિને ખૂંપવી દે . પરંતુ સુરેશભાઈનું સર્જનાત્મક લેખન જુઓ . એ વેદના અને પ્રેમના બિંદુએ વારંવાર પહોંચે છે . ક્યારેક એમની કોઈ આલંકારિક ઉક્તિ વિધાયક દર્શન સૂચવી રહે છે :

‘ થોડી વેદના , થોડું શૂન્ય આપણને આ સંસારમાં સાચાં બનાવવાને જરૂરી છે .’

‘ જે આ ક્ષણે આંસુ બનવા જેટલું નિકટ આવે છે તે જ બીજી ક્ષણે દૂરનું નક્ષત્ર બનીને ચમકે છે .’

( પૃ . 40 અને 50, છિન્નપત્ર )

વિવેચક કરતાં આ સર્જક સુરેશભાઈમાં મને વધુ રસ પડ્યો છે . કેટલીક વાર્તાઓ , ‘ જનાન્તિકે ’ અને ‘ છિન્નપત્ર ’ એ એમનું આગવું અર્પણ છે , ગુજરાતી સાહિત્યનો સ્વાધ્યાય કરીને એનું તટસ્થ નિરીક્ષણ માગવા માટે તો મોડું થઈ ગયું હતું . એમણે પશ્ચિમની બારી પૂરેપૂરી ખોલી આપી . પોતાના નકારાત્મક લાગતા અભિગમથી અનુગામી પેઢીને વિધેયાત્મક રીતે સભાન કરી . વિશ્વની ઉત્તમ કૃતિઓનો સંદર્ભ અનિવાર્ય બનાવ્યો . રાજકારણથી એ સદંતર અળગા રહી શક્યા અને કટોકટીકાળમાં શાસકોને લક્ષમાં રાખીને બેત્રણ વાર કડવાં વેણ લખી શક્યા . એમ કરવું એમને સહજ હતું . એ નિર્ભય હતા . સ્વાતંત્ર્યનું મૂલ્ય સમજતા .

એક લેખકમિત્રે વડોદરા સંમેલનના સંદર્ભમાં હળવી રીતે કહેલું કે એ ભલે ન આવે . એમની બીક રાખવા જેવી નથી . અહીં એમના પ્રશંસકો માત્ર ત્રણ છે . તત્કાળ તો મેં હસી લીધેલું , પણ પછી વિચાર કરતાં ગંભીર થઈ ગયેલો . મને સોરેસ કીર્કેગાર્ડ અને એનો જમાનો યાદ આવેલો . પોતાની વાત કહેવા જતાં એ કેવો એકલો પડી ગયો હતો ? સવા સદી પછી એટલો વિકાસ થયો કહેવાય કે સુરેશભાઈ એની જેમ સાવ એકલા નહોતા . એમને ત્રણેક શુભેચ્છકોની હૂંફ તો હતી જ .

*

સુરેશભાઈ (1920-86) ના અવસાન પછી જે ઉદ્ગારો નોંધાઈને એક રચના બની એમાં એમના કથાવિશ્વનાં પાત્રો પણ ડોકાયાં . એ એકલા ન રહ્યા .

1.

ડહોળાયેલી નદી શી પદ્માની આંખ ખૂલી ,
માલાનાં આંસુંમાં તારા ટમટમી ઊઠ્યા .
વાદળથી અણધાર્યું ઢંકાયું નક્ષત્ર .
મિત્રોએ સિગારેટ મૂકી દીધી .
એની સહેજ રાખ ખરી ન ખરી
ત્યાં સૂર્યના તડકામાં પ્રસરી
કપૂરની સુવાસ .

2.

ચંદ્ર આથમ્યો અમારાં સપનાંની આસપાસ .

3.

બધું બહુ જ ધીમે ,
નીરવ ભાવે થયું .
છેલ્લે બારી બિડાઈ .
આ બાજુ અમારી ભીતર જાગી
નિર્જનતા નામની ઘટના .

4.

સુરેશભાઈ શૂન્યને ભારેખમ લેખતા
ત્યારે સવાલ થતો .
આજે અનુભવાય છે
અજયની અભીપ્સા :
‘ પણ માલા ,
જળનું બિંદુ જળમાં એકાકાર થાય
તેમ એકાકાર થવાની આપણી સાધના
કદાચ જન્મોજન્મ વિસ્તરવાની હશે …
જે સ્નેહ આ શૂન્યને આવરી લઈને
સમૃદ્ધ બની શકે
તેને પામવા મથું છું …
આપણે આપણી વચ્ચે
જેટલી દૂરતા સમેટી લઈએ
તેટલું આપણા પ્રેમનું ઐશ્વર્ય વિશેષ .’
સુરેશભાઈ કહેતા કે આ માલા
કદી પૂરેપૂરી ક્યાંય હાજર રહેતી નથી : અર્ધી બારી
બહાર , અર્ધી જ અંદર ,
અર્ધી આ જન્મમાં , અર્ધી પરજન્મમાં .
આજે સમજાય છે
પ્રેયસીની મર્મકાયાને
વ્યક્ત કરવા માગતા કવિની વ્યથા
‘ હું ’ ના દોરે
શૂન્યના મોભે
ઝૂલતી જિંદગીને પ્રેયસી જાણતાં
ભવોભવ વીતી જાય .
પણ પાત્રોને ઘડતા સર્જકની જેમ
સર્જકને ઘડતાં પાત્રોએ કહેલું :
‘ આપણી આખી છબી પામવા આપણે કેટલા બધા
સંબંધો કેળવવા પડે છે !’
અને ગમે ત્યારે
કાળા અસવારના ઘોડાના ડાબલા
આપણા લમણામાં ગાજી ઊઠે છે .
ઘૂઘવતા સમુદ્રને દૂર ખેંચી જાય છે
ઓટનાં મોજાં .
છીપનાં મોતી શોધવામાં
ચાંદની સહેજે સહાયક થતી નથી .
એ માટે તો મરણિયા થઈને
ઝૂમવાનું રહે છે અકળ ઊંડાણે .
અકારણ બની જાય છે
શહેરના ટાવરનાં ઘડિયાળનો સંવાદ .
સળગતાં હોય વન એકાન્તનાં
ત્યારે સંબંધનું સત્ય તારવી લેવાની
મથામણ વિશે હજી તો
તમારી કને કાન માંડીને બેસવું હતું .
હજી એક બીજા પડાવ સુધી
પહોંચવું હતું પણ —

5.

આંખો વડે જ જીવતું એક ચરિત્ર
કહે છે :
‘ અર્ધા પાકેલા મરણનો ભાર લઈને ફરું છું .
આથી હાથ લંબાવીને
એકદમ કોઈને ભેટી શકતો નથી .’
આ ન ભેટવાની સ્થિતિમાં પણ
‘ દૂરના દરિયાનો આભાસ
ચાંદનીમાં ચમકતો રહ્યો .’
ન હોવાની વાત કેટલી બધી
ખોટી છે સુરેશભાઈ !
છેવટે તો નક્ષત્ર થવાની મમતા
જગવતો સ્નેહ સાચો પડવાનો .
પૂછો મૃણાલને .
મરણને શરીરમાં પૂરીને
તમે કેવા આબાદ નીકળી ગયા !
ક્યાંય પગલી પાડ્યા વિના !

6.

મરણ કળી ન જાય
એ રીતે જોવાનો પ્રયત્ન
બીજા કોઈએ કર્યો ન હતો .
દોડી જવાની આસક્તિ તો
કોણે આચરી નથી ?
પણ મરણેચ્છાની શીતળ ધારે
સ્મૃતિ અને આસક્તિને છેદીને
તમે દાખવી સમજણની શરૂઆત …
પારદર્શક શાંતિમાં ખંડ સુધી
મરણને દોરી જનાર કોઈકે
વર્ષો પહેલાં પૂછેલું : યાદ છે ?
‘ અભિમાન વિનાનો તે પ્રેમ હોય ?’
સ્નેહથી સમજ સુધીની
અવિરત યાત્રા
એ જ તમારો મરણોત્તર પ્રેમ !

7.

સાક્ષરોના પત્રો
ઉષાબહેને હજી ખોલ્યા નથી .
સ્થગિત શબ્દે માત્ર લિપિથી શું ?
આ શેખ , રસિક ને સુમન ,
પેલા જયંત , શિરીષ ને ભરત —
વાણીનો આખાબોલો વ્યવહાર
આજે અંતર્મુખ .
કેવો અણધાર્યો છતાં સહજ છે
આ સ્મરણ અને મરણનો પ્રાસ !!
આંખના ઝાકળમાં મહાકાળનો વિલાસ …
તમે પ્રબોધેલી ભંગુરતાની છબિ
ઝિલાઈ રહી છે મિત્રોના ધબકારે .
અનુભવાઈ રહ્યું છે એક સહિયારું
મરણોત્તર જીવન .
પ્રેમના પર્યાય વિના કળાય નહીં
એવું જીવન .

સ્નેહરશ્મિ

‘ મૅન ઈઝ અલોન ઈન ધ યુનિવર્સ !’

શ્રી ઝીણાભાઈ દેસાઈને ઘણાં અંગ્રેજી અવતરણો યાદ હોય છે . એમનું અંગ્રેજી સારું છે . આ અભિપ્રાય સાથે એ પણ સંમત થાત . અંગ્રેજીનો વિરોધ અંગ્રેજીમાં કરવાની આવડત એમણે કેળવી હતી . તેથી ઉપર નોંધેલું વાક્ય તો એમના માટે સાવ સાદું કહેવાય . એનો અર્થ એ આપણને સમજાવી શકે :

‘ માણસ વિશ્વમાં એકાકી છે .’

પરંતુ ઝીણાભાઈ એકલા રહી શકતા નહીં . લોકોનો એમના પર ભારે ઉપકાર છે કે એમને મળવા એકધારા આવ્યા કરે છે . એમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી , એમના પુત્રો કે છેવટે પોતાની પૌત્રીઓથી એ વીંટળાયેલા રહે છે . કેટલાક આધુનિક લેખકો ભીડમાં એકલા હોવાની ફરિયાદ કરે છે . ઝીણાભાઈને ભીડ ગમે છે . ક્યારેક એમના ઓરડામાં એમને પોતાને પણ બેસવાની અગવડ પડે એટલી ભીડ હોય છે અને ઝીણાભાઈને સામાન્ય રીતે જરા ફેલાઈને બેસવાની ટેવ છે . એક બાજુ એમની કવિતાની નોંધપોથીઓ પડી હોય . ઝીણાભાઈ એકસાથે બેત્રણ નોટોમાં કવિતાઓ લખતા . ક્યારેક એક કવિતાની બબ્બે નકલો રાખતા . જેથી એમના રોકાણ દરમિયાન મળવા આવેલાઓનો વખત ન બગડે . કેમ કે ઘણીવાર ઝીણાભાઈ તાકીદના શૈક્ષણિક પ્રશ્નોમાં ગૂંથાયેલા હોય . ક્યારેક એ પોતે પણ પ્રશ્નો ઊભા કરતા એટલે કે એમને પ્રશ્નો થતા અને મળવા આવેલાઓને એ અંગે વિચારવા પ્રેરતા . જોકે ઘણા લોકો વિચારવાને બદલે મૂંઝાઈને બેસી રહેતા . શાંતિથી સાંભળ્યા કરતા . એમને શ્રદ્ધા હોય કે ઝીણાભાઈ ગમે તે ક્ષણે અટકશે અને શિક્ષણના પ્રશ્નો છોડી સાહિત્યમાં રસ લેવા માંડશે . એટલે કે કવિતા વાંચવાનું શરૂ કરશે . ક્યારેક ઝીણાભાઈ ગાય છે પણ ખરા . શ્રોતાઓના પ્રમાણમાં એમનો ઉત્સાહ વધતો હોય છે . પરિષદના અમૃતપર્વમાં પાંચસો શ્રોતાઓ સમક્ષ એમણે ગાયું હતું , ઉમાશંકરની અડોઅડ બેસીને . પછી સંગીતકારો ગાવાના હતા જ . દાખલો બેસાડવા ઝીણાભાઈએ ગાયું હશે .

આવો કોઈ કાર્યક્રમ ન હોય , કોઈ મળવા આવ્યું ન હોય , ચા – નાસ્તો કે ભોજનનો સમય થયો ન હોય તો એ આંગણા બાજુ નજર કરતા . કોઈ નથી આવતું એ જોઈને એમને એકલતા સાલે અને એ ટેલિફોન તરફ સરકે . જે લેખકનો નંબર પહેલો યાદ આવે એને જોડે . સામાન્ય રીતે એમના હાથે રોંગ નંબર જોડાતા નથી , કેમ કે ટેલિફોન ક્યાંક તો જોડાય છે જ અને ઉપાડનાર એમને ઓળખતું ન હોય એવું બનતું જ નહીં . એટલું જ નહિ , એ જાણે પણ છે કે કશાય કારણ વિના માત્ર સ્નેહથી પ્રેરાઈને ઝીણાદાદા આ રીતે યાદ કરે . એ સ્નેહ – રશ્મિ છે એની પણ સહુને ખબર હોય .

બીજું કોઈ સામે આવીને બેસે નહીં ત્યાં સુધી ઝીણાભાઈ ટેલિફોન પર વાત ચાલુ રાખી શકતા . એમની વાત વ્યાખ્યાનનું સ્વરૂપ પણ ધારણ કરી શકતા . ક્યારેક એમાં સ્વગત અંશો પણ આવી જાય . ફોનને સામે છેડેનો શ્રોતા સમજે કે આટલો ભાગ મારા માટે નહીં હોય . સમજી ન શકે ને પૂછે તો ઝીણાભાઈનો અવાજ સહેજ મોટો થાય , સદ્ભાવ સતેજ થાય અને અગાઉ કહેલી વાત વધુ વિસ્તારથી કહે . ક્યારેક આગલા દિવસે કહેલું ફરીથી કહે . એમ ધારીને કે એ તો બીજા કોઈને કહ્યું હશે . ઝીણાભાઈ શ્રોતા અને શ્રોતા વચ્ચે ભેદ કરતા નથી . એમને મન મુદ્દો જ મહત્ત્વનો હોય છે . મારા પિતાજી રામનામની માળા ફેરવ્યા જ કરતા . ક્યારેક તો અડધી રાતે પણ એ બેસીને માળા ફેરવતા . ઝીણાભાઈ સ્વપ્નમાં પણ અવનવા મુદ્દા વિચારતા . પંચ્યાશીની વયે ( જન્મ તા . 16-4-1903) પણ એ સ્વપ્નની દુનિયામાં જીવતા . એમનું મન આદર્શોમાં રમતું . એમ પણ કહી શકાય કે એમનું મન તે આદર્શોની લીલાભૂમિ . ‘ આ નો ભદ્રા : ક્રતવો યન્તુ વિશ્વત :’ દરેક દિશાએથી અમને શુભ અને સુંદર વિચારો પ્રાપ્ત થાઓ . ઋગ્વેદની આ પ્રાર્થના અનાયાસ ફળી હતી . આ શુભ અને સુંદર વિચારો જરૂર કરતાં પણ વધુ આવતા . એકને અમલમાં મૂકે ત્યાં બીજો આવતા અને એ એમને વધુ સુંદર લાગે . તેથી એ કાર્યની અવેજીમાં કવિતા લખે . સાર્ત્ર ભલે માને કે કવિતાથી કશું વળ્યું નથી પણ ઝીણાભાઈએ આખું જીવન કવિતા લખી હતી .

આપણા વડીલ લેખકોમાં એવા બહુ ઓછા છે કે જેમાં પોતે વક્તા ન હોય એ સભામાં પણ જાય . ઝીણાભાઈ દરેક સભામાં જતા . જતા અને છેવટ સુધી બેસતા . વચ્ચે ઊંઘી ગયા હોય તેથી બેસી રહે એવું નહીં . જાગવાનો સંકલ્પ તાજો કરતા કરતા બેસે . કોઈ સભામાં જવાનું ન હોય ને કોઈ વિદ્યાર્થી બોલાવે તો એને ત્યાં જાય . નિરાંતે બેસે . પ્રેમથી વાત કરે . આ અનુભવ હોવા છતાં એક દિવસ કંઈક વાત નીકળી ને મોટી બેબી દૃષ્ટિ પૂછી બેઠી :

‘ આપણને ઝીણાદાદા ઓળખે ખરા ?’

‘ આંખો ઉઘાડે તો ને !’ એની મમ્મીએ કહ્યું . મેં આ ઉદ્ગાર ઝીણાભાઈને પહોંચાડ્યો ને એ રાજી થયા . એમને ઘણાં વર્ષ પછી ખબર પડી કે બોલતાં બોલતાં એમની આંખો તન્મયતાને કારણે બિડાઈ જાય છે . હું ધારતો હતો કે ગાંધીયુગીન નમ્રતાથી એ પોપચાં ઢાળીને બોલે છે . માત્ર હસતી વખતે એ બરોબર ખીલી ઊઠે . એ આખા અસ્તિત્વથી હસે ત્યારે ખીલેલું કમળ લહેરાતું લાગે . એક દિવસ એ મારે ઘેર આવું હસેલા . સંજયની જન્મતારીખ હતી . મેં વિનંતી કરી . પધાર્યા . જમ્યા પછી પારુને પૂછે : ‘ રઘુવીરનાં પુસ્તકો વાંચો છો ને ?’

‘ શું કામ વાંચું ? મારું બોલેલું તો એ લખે છે .’ — ઝીણાભાઈ ખુશ . વરદાન આપી બેસે એટલા ખુશ .

મેં એકવાર એમને ગુસ્સે પણ કરેલા . સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ થયા ત્યારે એમણે અનેક શુભ અને સુંદર વિચારો વહેતા મૂકેલા . પિતાંબરભાઈ ખર્ચનો વિચાર કરીને અટકી જતા . મધ્યસ્થ સમિતિની બેઠક હતી . ઝીણાભાઈના શાસનનું બીજું વરસ હતું . કંઈક વાદપ્રતિવાદ થયો ને મેં અકળાઈને પૂછી નાખ્યું :

‘ આ બે વરસમાં તમે શું કર્યું ?’

ઝીણાભાઈ લાલચોળ . કેટકેટલા વિચારો કર્યા હતા ! છતાં એક જવાન માણસ જાણીજોઈને બેઅદબી કરે ? એમણે બંધારણીય જ્ઞાનની મદદથી મારા પર હુમલો કર્યો — ઉગ્રતાથી સામી દલીલ કરી :

‘ તમે મધ્યસ્થના સભ્ય છો , તમે શું કર્યું ?’

‘ કેમ , તમને સવાલ પૂછીએ છીએ એ ઓછું છે ?’ — મેં કહ્યું અને એ હસ્યા . પ્રમુખ કે સભ્યો કોણ વધુ હસ્યું હતું એ યાદ નથી . આશુતોષ સ્નેહરશ્મિ તત્ક્ષણ પ્રસન્ન ! તમે ગમે તેટલું લડીને પણ એમને રીઝવી શકો . સુભાષ શાહે ‘ મારા સમર્થ અનુગામી ચિ . ભાઈ ઝીણાને ’ એવું લખીને પોતાનો હાઈકુસંગ્રહ એમને અર્પણ કર્યો હતો અને ઝીણાભાઈના બધા જ શુભેચ્છકો એના પર ગુસ્સે હતા . તે સ્થિતિમાં પણ સુભાષ એમની શુભેચ્છા લઈ આવ્યો હતો . તોફાની છોકરાઓને ચાહવા તો એમણે અવતાર લીધો હતો . સજા નહિ , સ્નેહ એ એમનો જીવનમંત્ર . આમાં નિષ્ફળ જવાના પ્રસંગે એ રડી પડે પણ માયા મૂકે નહીં .

કોઈ લેખક કે કલાકારને કશીક અગવડ આવી પડી હોય તો એ દુ : ખી થઈ જાય . ફટ દઈને ફોન કરે . જાતે જઈને ભલામણ કરી આવે . માણસ લેખક હોય એટલે એમને મન યોગ્ય , એને માટે ભલામણ કરવી એ ‘ કરપ્શન ’ કહેવાતું હોય તોપણ એ સો વાર કરે . આવું કરવામાં એમનો ઘણો વખત ગયો , નહીં તો એ ‘ અંતરપટ ’ જેવી લાંબી બીજી ઓછામાં ઓછી પાંચ નવલકથાઓ લખી શક્યા હોત . એમની દરેક ભલામણ પાછળ એક એક પ્રકરણ લખવા જેટલી શક્તિ ખર્ચાય . ખબર હોય કે આમાં કશું વળે તેમ નથી છતાં એ પ્રયત્ન તો કરવાના જ . બદલામાં તમારે માત્ર એમની કવિતા સાંભળવાની .

એકવાર નવો કાવ્યસંગ્રહ કરવાનો હતો . મોટે ભાગે ‘ અતીતની પાંખમાંથી ’. અલગ અલગ સહૃદય શ્રોતાઓએ મળીને એમનાં બધાં જ કાવ્યો પસંદ કર્યાં હતાં . કોઈએ આ પસંદ કર્યું તો કોઈકે પેલું . પાંચ જણને ન ગમેલું છઠ્ઠાને તો ગમ્યું જ હતું તેથી કુલ સંખ્યામાંથી એકેય ઓછું કરવા એમને કારણ ન હતું અને મને ગમતાં કાવ્યોનો એમાં સમાવેશ હતો જ . મારે ફરિયાદ કરવાની રહેતી ન હતી . ત્યાં વળી સૂઝ્યું : ઝીણાભાઈ , આ સંગ્રહ પ્રગટ થાય પછી તમારી કવિતા જે વાંચવાના હતા એમને સહુને તો તમે સ્વમુખે સંભળાવી છે , કદાચ જે વાંચવાના ન હતા એમને પણ સંભળાવી છે . પ્રત્યાયનનું પ્રયોજન સિદ્ધ થઈ ગયું છે . કેમ કે કવિતા એ કાનની કળા છે . તો મુદ્રણ – પ્રકાશનની કડાકૂટમાં પડવાની જરૂર ખરી ? ઝીણાભાઈએ આ સૂચન હસી કાઢ્યું ન હતું . એમને તાત્ત્વિક વિરોધ હતો . કવિતા માત્ર વર્તમાન શ્રોતાઓ માટે જ નથી . ભવિષ્ય માટે પણ છે . કંઈ કૂવા પર પાણી પીને પાણિયારીઓ પાછી વળી જતી નથી . એ બેડાં ભરીને લઈ જાય છે . ભવિષ્ય માટે ‘ પનઘટ ’ નું મહત્ત્વ ઝીણાભાઈ પહેલાંથી જાણે . કવિતાને અક્ષરમાં બાંધવી એટલે ભાવિને સૌંદર્યનો ‘ અર્ધ્ય ’ આપવો .

ભૂતકાળના જાણકાર તો એ હતા જ . એમણે લખેલાં ઇતિહાસનાં પાઠ્યપુસ્તકો વર્ષો સુધી ચાલ્યાં છે . એવા કોઈ પ્રયોજન વિના પણ એમણે ઇતિહાસ વાંચ્યો છે . દર્શકની નવલકથા ‘ સોક્રેટીસ ’ માં સધાયેલા ઇતિહાસના વ્યુત્ક્રમ વિશે એમણે કેવો સુદીર્ઘ અભ્યાસપૂર્ણ લેખ લખ્યો છે ! બસ , જે કામ હાથમાં લીધું એ લીધું . એની પાછળ પોતાની અને પોતાનાંની સઘળી શક્તિઓ કામે લગાડી દેવાના . એ પૂરું થાય ત્યારે એ જ નહીં , સહુ સ્વજનો હાશ અનુભવે . એમનો બાળકાવ્યોનો સંગ્રહ ‘ તરાપો ’ છપાયો ત્યારે આખા ગામને સક્રિય કરવાનો ઉત્સાહ એમણે દાખવ્યો હતો . ઘેરથી એકલા નીકળીને લક્ષ્યસ્થાને સરઘસાકારે પહોંચવાનો એમનો સ્વભાવ છે . અગાઉ કહ્યું તેમ એમનાથી એકલતા જિરવાતી નહીં .

એમના જીવનની પ્રથમ સ્મૃતિ બીમાર મા સાથે લીમઝરથી ચીખલી જતાં ગાડામાં વાત કરવા મથતા ત્રણ વર્ષના બાળક તરીકેની છે :

‘ રસ્તાની બંને બાજુએ ગીચ વનરાજી છે . ઊંચા ઢોળાવ ઉપરથી ઊતરતાં ને ચડતાં ગાડું ખાસ સાવધાનીથી હાંકવામાં આવે છે . લાલ બનૂસ ઓઢેલી સત્તર – અઢાર વરસની એક યુવતી ગાડામાં સૂતી છે અને તેને બોલાવવા મથતો બેત્રણ વરસનો તેનો બાળક તેના માથા નજીક બેઠો છે .’ ( પૃ . 1, મારી દુનિયા )

બાઈબલમાં કહ્યું છે કે ઇશ્વરના દરબારમાં પ્રવેશવા તમારે ફરીથી બાળક બનવું પડે છે . ઝીણાભાઈમાં પેલા ત્રણ વરસના બાળકની નિર્મળતા અને એકલતા ટકી રહેલી .

એ એકલા જમી શકતા નહીં . વિજયાબહેન સમાજસેવા કરે તેથી વહેલુંમોડું થાય . ક્યારેક આખો સમાજ વિજયાબહેન પાસે ન્યાય કરાવવા આંગણે ભેગો થયો હોય . ઝીણાભાઈએ અમદાવાદમાં આવતાંની સાથે ગુલબાઈ ટેકરા વિશે કવિતા લખીને જે સ્નેહ દાખવ્યો એને વિજયાબહેને પોતાનો જીવનધર્મ બનાવી લીધો . સંખ્યાતીત છારા સ્ત્રી – પુરુષો પોતાના ઝઘડાના ઉકેલ માટે ગમે ત્યારે આવી પહોંચે . આ ગદ્યાળુ કામ ઝીણાભાઈને બહુ ફાવે નહીં . કવિતા અને સમાજસેવા વચ્ચે અંતર આવી જાય . પછી બંને સમાન્તર ચાલે . જોકે વિજયાબહેન બહુ સારાં શિલ્પી છે . એમનાં રચેલાં શિલ્પો ઝીણાભાઈની નજર સામે શોભે છે . એ જોઈને પણ એ પોતાની એકલતા ઓછી કરી શકે .

જોકે ઝીણાભાઈની એકલતા એ દરિયાની એકલતા છે . આ જીવન એ અંધકારના દરિયા જેવું છે . એમાં સ્નેહભર્યું કવિહૃદય એ તેજના તરાપા જેવું છે . એમણે આ વાત જરા જુદી રીતે કરી છે :

રાત અંધારી

તેજ — તરાપે તરે

નગરી નાની !

ઝીણાભાઈ વિશે ટૂંકમાં વાત કરવાની હોય તો હું એટલું જ કહું : કોઈ એમનાથી ડરતું નથી અને એ ઊંડે અંધારે માત્ર પોતાના જ સ્નેહના પ્રતાપે આજ સુધી તર્યા છે , એકલા .

*

સિક્કાની બીજી બાજુ પણ જોવા જેવી છે .

ઝીણાભાઈ ર . દેસાઈ ‘ સ્નેહરશ્મિ ’ ગુજરાતમાં ઝીણાદાદાના હુલામણા નામે ઓળખાતા . દાદા – દાદી બનેલ વ્યક્તિઓ એમને મળવા આવી હોય ત્યારે આ તો પ્રણામ કરવા આવેલા એમના વિદ્યાર્થી છે એ જાણીને અજાણ્યા માણસને નવાઈ લાગે . બીજી એટલી જ નવાઈની વાત છે પંચ્યાશીમે વર્ષે પણ એમના કાળા વાળ . અને તમે રૂબરૂ નહીં તોય ફોન પર એમની સાથે વાત કરી છે ખરી ? એમના અવાજનો મધુર રણકો બરાબર ટક્યો છે . દાંત ગયા છે પણ ઉચ્ચારોમાં સ્વર – વ્યંજન ચોખ્ખા સંભળાય છે . ક્યારેક એ અવાજ ઘટાડીને સ્વગત બોલતા હોય એ રીતે વાત કરતા લાગે ખરા , પણ અટકી જતા નથી , વિષયાન્તર કરીને છટકી જતા નથી અને સાહિત્યશિક્ષણનો કોઈ કાર્યક્રમ ન હોય તો એ સી . એન . વિદ્યાવિહારના નાભિબિન્દુ સમા એમના નિવાસે સુલભ હોય . જાઓ , મળો , ચા – પાણી કરો , જમો , વાતો કરો . ઝીણાદાદા બહુ બહુ તો ઊંઘી જશે , થાકશે નહીં , તમને નકારશે નહીં . ભારતના પૌરાણિક ચરિત્રોમાં એક ગણપતિદાદા છે અને બીજા અમારા અમદાવાદના ઝીણાદાદા . એ અને એમની મૂષકસેના ! મેં મોટેભાગે એમને બાળકોથી વીંટળાયેલા જોયા છે . બાળકો રમતાં હોય કે ભણતાં હોય , ઘરનાં હોય કે ગામનાં હોય એથી વત્સલમૂર્તિ ઝીણાદાદા માટે કશો ફેર પડતો નથી . એ અવિચળભાવે એમનું લેખનકાર્ય કરતા જાય . વ્યાસ લખાવતા , ગણેશ લખતા , બહુ ઝડપી લખતા . તેથી યુક્તિ તરીકે વ્યાસ એક અઘરો શ્લોક વચ્ચે બોલતા . શરત હતી , સમજણ વિના કશું લખવું નહીં . ઝીણાભાઈના વ્યાસ ગાંધી હતા . હિન્દના સર્વાંગી વિકાસને લગતા કેટલાક અઘરા પ્રશ્નો મૂકતા ગયેલા , તેથી લખવાનું પહોંચ્યું . એંશીની વયે પ્રગટ થતાં નવ પુસ્તકો એમની અવિરત સ્ફૂર્તિને આભારી હતું . બૌદ્ધિક સજાગતા એવી કે સાહિત્ય અને શિક્ષણનાં કામો સમાન્તર ચલાવી શકે . એમનાં કેટલાંક હાઈકુ અને કાવ્યો સર્જનાત્મક ઉન્મેષ સૂચવે છે .

ગાંધીજીએ સ્થાપેલી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં 1921 માં એ વિનીત થયા . 1926 માં એ રાજ્યશાસ્ત્ર વિષય સાથે સ્નાતક થયા . ગુજરાતી વિષયમાં પ્રથમ વર્ગમાં પ્રથમ . પારિતોષિક મેળવવાની એમને નવાઈ નથી . આજથી છ દાયકા પહેલાં ભારતવર્ષીય વિદ્યાર્થી પારિતોષિક મળેલું . શિક્ષક તરીકે પણ એમને વ્યાપક પ્રતિષ્ઠા સાંપડી . પરિણામે ચંદ્રકાન્ત અંજારીઆ પારિતોષિક મળ્યું . દરમિયાન એમના દ્વાર , એમના હાથે પુરસ્કૃત થઈને અન્ય વ્યક્તિઓ ધન્ય થઈ . ઈ . સ . 1961 માં એમને ઉત્તમ શિક્ષક તરીકેનું રાષ્ટ્રીય પારિતોષિક મળ્યું એ નિમિત્તે વિદ્યાવિહાર સંસ્થાએ પોતાને ત્યાં ઉત્તમ શિક્ષક માટે સ્નેહરશ્મિ પારિતોષિકની સ્થાપના કરી . વિદેહ પુત્રીની સ્મૃતિ માટે એમણે સાહિત્ય પરિષદને દાન આપ્યું . એમાંથી ઉમા – સ્નેહરશ્મિ પારિતોષિક શરૂ થયું . દાતાને પ્રાપ્ત થયેલો આ અંજારીઆ પુરસ્કાર સ્વયં વિભૂષિત થયો છે . ઝીણાદાદાને તો પ્રેમ એ જ પુરસ્કાર ! એમના ઉદ્ગારનો અનુકૂળ પ્રતિભાવ , પહોંચના બે શબ્દો , થયું . બાકી તો એ આપવા જ સર્જાયા હતા , શિક્ષણ અને સંસ્કાર આપશે . ક્યારેક ભેટ પણ આપશે . હવે પ્રમાતાનું સુખ ભોગવતાં આચાર્ય ધૈર્યબાળા વોરાને ત્યાં લગ્નપ્રસંગ હતો . અનેક સુંદર મોંધી સાડીઓ આવેલી . પણ વિજયાબહેને મોકલાવેલી એ જ સાડી પહેરી ! દૃષ્ટિને વિનયનના બારમા ધોરણની જાહેર પરીક્ષામાં છોત્તેર ટકા ઓછા પડેલા તે રડતી હતી . ઝીણાભાઈએ જાણ્યું હશે . આશ્વાસનનો ફોન આવ્યો , જે અન્યાયની લાગણી દૂર કરી અભિનંદનનો ભાવ જગવી ગયો . એમના વિદ્યાર્થીઓ સાહિત્ય , કલા , શિક્ષણ , પત્રકારત્વ , ઉદ્યોગ , તબીબી વિજ્ઞાન , કાયદો , ઈજનેરી શાખા આદિ ક્ષેત્રે ખૂબ આગળ આવ્યા છે . વાડીલાલ ડગલી આખી દુનિયાને મુદ્દાસર સલાહ આપે , જયવદન તક્તાવાલા ભોળાશંકરની આસાનીથી ગમે તેમ દાન આપે . આ બધાને જીવનમાં ઘણું મળ્યું છે . છતાં એક વસ્તુ તો જોઈએ જ . ઝીણાદાદાનો સ્નેહ : બહેન સૌદામિની તક્તાવાલા આ વયે પણ લહિયા તરીકે સેવાઓ આપવા સામે ચાલીને ઝીણાદાદા પાસે માગણી કરે . પુરુષોત્તમ માવલંકરને પણ કહેવાનું ગમે કે પોતે સી . એન . ના વિદ્યાર્થી હતા . 1942 ની લડત પૂર્વેના એક વર્ષના શાળા જીવનનાં સ્મરણોની વાત કરતાં ન્યાયમૂર્તિ શ્રી નારાયણભાઈ ભટ્ટ ધન્યતા અનુભવે છે .

હા , ‘ સ્નેહરશ્મિ ’ એ સર્જક ઝીણાભાઈનું માત્ર ઉપનામ નથી , શિક્ષક ઝીણાભાઈનું વિશેષણ છે . વિદ્યાર્થીના વિરોધને , તોફાનને પચાવીને એની સાથે આત્મીયતા સાધી સંવાદ ચાલુ રાખવો એ આ શિક્ષકનો આદર્શ હતો . એમના વિદ્યાર્થી હોવાનું ભાગ્ય મને સાંપડ્યું નહીં , પણ તેથી એમને હેરાન કરવાનો હક જવા દેવાય ? બદલામાં અછડતો ગુસ્સો અને અઢળક સ્નેહ . એમને ત્યાં વૃક્ષનો ન્યાય પ્રવર્તે છે . પથરો મારો , નિશાન ખોટું તકાયું હોય તોય વૃક્ષ પાસેથી ફળ મળે . સી . એન . માં અનેક વિભાગો છે , પણ વચ્ચે વાડ નથી , વૃક્ષો છે , વાતાવરણ છે . ખાનગી ટ્યુશન કરીને થાક્યા પછી શિક્ષક વર્ગમાં આવતો હોય તે જમાનામાં પણ આ સંસ્થામાં વર્ગશિક્ષણની ગુણવત્તા સારી એવી બચી છે . અગાઉની સરખામણીમાં જો કંઈ ઊણપ આવી હોય તો એ ભરપાઈ કરી શકાય એવું વાતાવરણ છે . મુઠ્ઠી જેવડું મંદિર માણસના દેહને પવિત્ર રાખે છે . હું જે વાતાવરણની વાત કરું છું તેના રુધિરાભિસરણનું કેન્દ્ર ઝીણાભાઈ , છેક 1938 થી . અંજારિઆ પુરસ્કાર અપાયો ત્યારે સમગ્ર વિદ્યાવિહાર કુળ ઝીણાદાદાની એક્યાસીમી વર્ષગાંઠ ઊજવવાની ધમાલમાં પડ્યું હતું . ઇન્દુબહેન અને હરિકૃષ્ણભાઈ જેવાં ગણ્યાંગાંઠ્યાં કાર્યકરો દ્વારા આ શક્ય ન બનત . શિક્ષકો , ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન બધા વિદ્યાર્થીઓ એમાં સામેલ હતા . એમની આત્મકથાના બીજા ભાગનું નામ છે : ‘ સાફલ્યટાણું ’. જીવનના એ તબક્કાના સાક્ષી શ્રી નગીનદાસ પારેખે એની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છે :

‘ ખરું જોતાં આ ઝીણાભાઈ નામે એક વ્યક્તિની કથા નથી રહેતી પણ એ જમાનાની અનેક વ્યક્તિઓની અને ખાસ તો એ ગાળામાં દેશે અનુભવેલા અપૂર્વ અને અદ્ભુત જીવન સાફલ્યના ટાણાની કથા બની જાય છે . ગાંધીજી માટીમાંથી માનવ સર્જતા હતા એમ જે કહેવાયું છે તે ક્રિયા અહીં પ્રત્યક્ષ જોવા મળે છે . એ જમાનાનો ઉચ્ચ આદર્શવાદ અને ધ્યેયનિષ્ઠ ત્યાગભાવના સામાન્ય માણસોમાં પણ કેવું બળ પૂરતાં હતાં તેનો અહીં પાને પાને પરિચય થાય છે . એ રીતે , આ કથા આજની પેઢીને આપણી આઝાદીની લડતના એક મહત્ત્વના અને ઉજ્જવળ ગાળાના પ્રેરક અને પાવક વાતાવરણનો જાણે કે પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરાવે છે .’

માતાપિતા ધર્મપરાયણ , પરમ ઉદાર . ઇચ્છાબેન કરીને એક બાઈ સાચવવા માટે કાશીબા પાસે સો રૂપિયા મૂકી ગયેલી . વખત થયો . એક વખત ઇચ્છાબેનને જતી જોઈને કાશીબાએ કહ્યું : ‘ બાઈ , તારા પેલા સો રૂપિયા લઈ જાને !’ ઇચ્છાબેન કહે : ‘ એ તો હું ક્યારનીય લઈ ગઈ .’ કાશીબા કહે : ‘ ના , મને બરાબર યાદ છે , તું નથી લઈ ગઈ , ખોટું બોલે છે .’ ઇચ્છાબેન વીફરી : ‘ તું મને બીજા સો રૂપિયા એટલા માટે વળગાડવા માગે છે કે આવતા ભવમાં તારી ગાય દોઈને ભરપાઈ કરું ?’ હવે કાશીબા પણ ગુસ્સે થયાં : ‘ તો શું તારા સો રૂપિયા પચાવી પાડીને , હું તારી ગાય થાઉં ?’ — આ ઝઘડો ચાલે છે ત્યાં ઝીણાભાઈ આવી પહોંચે છે : ‘ લડશો નહિ . તમારા બેમાંથી ગમે તેનો વાછરડો થવા હું તૈયાર છું .’

પિતાજી ગામના એક ગુનેગાર યુવકના જામીન થયેલા . પેલો ભાગી જતાં જામીનગીરીની રકમ ભરવી પડેલી . પેલાએ ફરી ગુનો કર્યો . આ વખતે પણ રતનજીભાઈ એના જામીન થયા . એની અસર થઈ . પેલો બદલાયો . પોતાની બધી મિલકત આપવા આવ્યો . રતનજીભાઈએ ટ્રસ્ટી તરીકે એ મિલકત સાચવી અને પેલાને કેળવવામાં નિમિત્ત બન્યા .

આવો વિરલ વારસો ધરાવતા ઝીણાભાઈએ વ્યક્તિના વિકાસ પર જેટલું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું તેટલું જ , બલકે તેથી વિશેષ , સમૂહમાં કામ કરવાની આપણી રાષ્ટ્રીય મર્યાદા ઉપર ધ્યાન આપી વિદ્યાર્થીઓ સહિયારી ભાવનાથી કામ કરતાં શીખે ને સમૂહના વિકાસમાં પોતાનું ભવિષ્ય જુએ એ માટે વિવિધ પ્રયોગો કરી તેને અનુરૂપ આયોજન કર્યાં હતાં . શક્ય છે આ એમના ઇતિહાસશિક્ષણનું તારણ હોય . બાર પુરબિયા ને તેર વાડા જેવી કહેવતોનું સમર્થન કરતો સમાજ કેવી રીતે સામુદાયિક વિકાસ કરે એ કેળવણીકાર તરીકે એમની ચિંતાનો વિષય રહ્યો હતો . તેજસ્વી વ્યક્તિઓને સંસ્થામાં ખેંચી લાવી સાથે રાખવાની કુનેહ અને ગુણદર્શી સહિષ્ણુતા દાખવી એ કારણે મુંબઈમાં આચાર્ય તરીકેની એમની કારકિર્દી બંધાઈ . શ્રી ગુલાબરાય મંકોડી , ઇન્દ્ર વસાવડા , ઉમાશંકર જોશી , ધીરુભાઈ દેસાઈ , બાપુભાઈ વશી અને રણછોડજી દેસાઈ જેવા એ વખતે એમની સાથે હતા અને ઝીણાભાઈ એ સૌના સંયોજકસૂત્ર બન્યા . વિદ્યાર્થીઓ માત્ર શ્રોતા બની રહેવાને બદલે શૈક્ષણિક સંવાદમાં ભાગીદાર બન્યા . કહે છે કે પાંચે પૂરી થતી શાળા ક્યારેક તો સાત સુધી ગાજતી . ઝીણાભાઈએ શિક્ષણપૂરક પ્રવૃત્તિઓમાં એ તબક્કે જે શ્રદ્ધા મૂકી એ ઉત્તરોત્તર સંવર્ધિત થતી રહી છે . શ્રીમતી હંસાબહેન મહેતાએ એકવાર વિદ્યાવિહારને બિરદાવતાં એને પશ્ચિમ ભારતનું શાંતિનિકેતન કહેલું . શ્રી રસિકલાલ પારેખ , ભાસ્કરરાવ વિદ્વાંસ , નંદલાલ ત્રિવેદી , વીલીબહેન , ગોવિંદલાલ દલાલ , ભાઈલાલભાઈ શાહ જેવા શિક્ષકોએ અહીં કામ કર્યું છે . એ પરંપરા ચાલુ રહે એવી શક્યતા છે . અહીંનું પ્રાર્થના સંગીત જ નહિ , સ્નેહરશ્મિની કવિતા પણ રવીન્દ્રનાથથી પ્રભાવિત છે . એમનાં ઘણાં બધાં ગેય ગીતોમાં કેળવણીકારની હેતુલક્ષી સૂઝ છે . સ્વયંશિક્ષણના અનેક પ્રયોગોમાં શિક્ષણદિનનું પણ ત્યાં ઘણું મહત્ત્વ . એકવાર શિક્ષકદિન નિમિત્તે છઠ્ઠામાં ભણતી સુરતા શિક્ષકદિને સાતમામાં જઈને હિન્દી શીખવી આવી . શિક્ષકોની હૂંફથી જ આ શક્ય બને . વિધેયાત્મક વાતાવરણના પ્રભાવે જ વિદ્યાર્થી ચડસાચડસી ભૂલીને પોતાનાથી નાના પાસેથી શીખવા તૈયાર થાય . ખુદ ઝીણાભાઈની જિજ્ઞાસા પણ એ બાળકો કરતાં ક્યાં ઓછી પડે એવી હતી ? નિરંજન ભગતને નવરાશ હોય તો જાય , બે કલાક બોલી આવે . વિશ્વકવિતા વિશે જ બોલવું એવી કશી શરત નહિ . ગુજરાતવ્યાપી વિષય પણ ચાલે . યુનિવર્સિટી , વિદ્યાપીઠ , પરિષદ — ઝીણાભાઈ સાથે સંબંધિત કોઈ પણ સંસ્થા વિશે બોલે . ભલભલા વક્તાને હરાવી શકે એવા હતા આ શ્રોતા . એમની સાહિત્ય પ્રવૃત્તિઓની વ્યાપક અસર એમના વિદ્યાર્થીઓ ઉપર દેખાય . એમની પ્રેરણાથી એક તબક્કે સી . એન . માં હાઈકુ લેખનમાં એવી ભરતી આવેલી કે વિદ્યાર્થીઓ પરીક્ષાના ઉત્તરો પણ હાઈકુ સ્વરૂપે લખી શકે એવી અનુકૂળતા ઊભી થઈ હતી . ઝીણાભાઈના શિક્ષણ જગતમાં સાહિત્ય અને સંગીતનું સ્થાન પહેલું . વિજ્ઞાન પણ રાષ્ટ્રીય સંદર્ભમાં જોવાવું જોઈએ . ઝીણાભાઈ કહેતા રહ્યા છે કે શિક્ષણતંત્ર પાસે દેશના ભવિષ્યનો સુરેખ નકશો હોવો જોઈએ . આપણા ઘણા બધા પ્રશ્નોના મૂળમાં આયોજનનો અભાવ છે . આપણા પોતીકા સંદર્ભનું વિસ્મરણ છે . ઝીણાભાઈ ‘ નઈ તાલીમ ’ ના બધા ગુણ બિરદાવતા હોવા છતાં એના પક્ષીય ટેકેદાર નહીં . એમણે દેશની બે મોટી યુનિવર્સિટીનાં સત્તામંડળોમાં કામ કર્યું હતું . ગુજરાત યુનિવર્સિટીની સિન્ડિકેટમાં લગભગ અઢી દાયકા સભ્યપદે રહેવા ઉપરાંત ત્રણ વખત કાર્યકારી કુલપતિ તરીકેની જવાબદારી પણ એમણે અદા કરી હતી . સાહિત્ય અકાદમી ને હિસ્ટોરીકલ રેકર્ડસ કમિશન જેવી કેન્દ્રિય કક્ષાની સંસ્થાઓમાં પણ વર્ષો સુધી એ સભ્ય રહી ચૂક્યા હતા . શિક્ષણ વિશેનાં આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદોમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો . મુંબઈ અને ગુજરાત રાજ્યની વિવિધ શૈક્ષણિક સમિતિઓમાં સેવાઓ આપી હતી . તેથી એક કેળવણીકાર તરીકે એમની પાસે માહિતી અને દૃષ્ટિ બંને હતી . ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ તરીકે એમણે સમસ્ત પ્રજાના સંસ્કારવર્ધનમાં સાહિત્ય પદાર્થ કેવી રીતે નિમિત્ત બને એ અંગે વિચારેલું . પ્રવૃત્તિ વિસ્તારનું સ્વપ્ન સેવેલું . એમના કાવ્યસંગ્રહ ‘ પનઘટ ’ વિશે લખતાં વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીએ કહેલું : ‘ લઘુતામાં વિરાટની જે શક્યતા છે તેનું એમને મોટું મૂલ્ય છે . એમની શ્રદ્ધા છે કે જે આછું સુપ્ત પણ વ્યાપક છે તેને જાગ્રત કરી ખીલવવામાં માનવજાતિના ઉજ્જ્વલ ભાવિનો આધાર .

સ્નેહરશ્મિ એવા આ આપણા ઝીણાદાદા સર્જક તરીકે કેળવણીકાર હતા અને કેળવણીકાર તરીકે સર્જક હતા . આ સંયોગે એમના વ્યક્તિત્વને એક તાજગી બક્ષી હતી . એ એમની સમકાલીન તમામ પેઢીઓ માટે પ્રેરક છે અને ગાંધીયુગના અર્કરૂપ એમનું અનહદ ઔદાર્ય વંદનીય છે .

*