શ્રેષ્ઠ ચંદ્રકાન્ત શેઠ

સંપાદકો: યોગેશ જોષી, શ્રદ્ધા ત્રિવેદી, ઊર્મિલા ઠાકર

શ્રેષ્ઠ ચંદ્રકાન્ત શેઠ Copyright © by સંપાદકો: યોગેશ જોષી, શ્રદ્ધા ત્રિવેદી, ઊર્મિલા ઠાકર. All Rights Reserved.

Contents

- મુખપૃષ્ઠ

- ‘એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

- મુખપૃષ્ઠ-૨

- પરિચય-ચંદ્રકાન્ત શેઠ

- કવિ શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ : મૂળની સાથે મેળ, સત સાથે સુમેળ -યોગેશ જોષી

- Part I. કવિતા – પવનરૂપેરી (૧૯૭૨)

- ૧. ક્યાં છો ચંદ્રકાન્ત?

- ૨. મન ખવાતું જાય છે...

- ૩. ખખડે – સુણું

- ૪. એક ઈંટ જો હાલે...

- ૫. ચણીબોર ચાખીને

- ૬. ખુલ્લી હોય હથેલી

- ૭. અંધકારનો પવન રૂપેરી

- ૮. પંખી

- ૯. રસ્તો ક્યાં છે?

- ૧૦. ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીએ...

- ૧૧. રાત્રી થતાં...

- ૧૨. એક ઉંદરડી

- ૧૩. બેસ, બેસ, દેડકી!

- Part II. કવિતા – ઊઘડતી દીવાલો (૧૯૭૪)

- ૧૪. કક્કાજીની અ-કવિતા!

- ૧૫. મજા છે આ ‘છે’ની છો પર

- ૧૬. અટેકણે સૂવાની ટેવ

- ૧૭. દલો તરવાડી

- ૧૮. નહિ ગમે આ મારો વેશ

- ૧૯. એક ભાગવતપારાયણ

- ૨૦. ચક્કરિયા ચાલ

- ૨૧. ભાભો તો સપાટ

- ૨૨. ખાખરાની ખિસકોલીઓ!

- ૨૩. આકાશનો સોદો

- ૨૪. મારું અમદાવાદ

- ૨૫. એક ચંદુડિયાની નમૂનેદાર બનાવટ

- Part III. કવિતા – પડઘાની પેલે પાર (૧૯૮૭)

- ૨૬. મારેય હતું જન્મદિવસ જેવું કંઈક...

- ૨૭. ઘર તો ક્યાંનું ક્યાંય...

- ૨૮. ખરી પડતા વાળ અટકાવવા જતાં

- ૨૯. આવું ક્યારેક થઈ આવે છે ખરું!

- ૩૦. શાંતિ?...

- ૩૧. આઠ સંવેદન-ચિત્રો

- ૩૨. નવ ક્ષારબિન્દુઓ

- ૩૩. એક દોઢડાહી કાબરની વાત

- ૩૪. આજે એ મનાય છે સતી ને અમે...?

- ૩૫. વાંધો નથી, ગવાશે

- ૩૬. લોહીનો ઊઠતો નથી અવાજ

- Part IV. કવિતા – ગગન ખોલતી બારી (૧૯૯૦)

- ૩૭. માછલી જ બાકી?

- ૩૮. આ ઝાડ જુઓ ને...

- ૩૯. નથી મળાતું

- ૪૦. ટેકો રે મળે તો

- ૪૧. નભ ખોલીને જોયું...

- ૪૨. નથી

- ૪૩. કહો

- ૪૪. દરિયા ખોલીને...

- ૪૫. જેને માની અંદર

- ૪૬. આવ

- ૪૭. તારું મધમીઠેરું મુખ

- ૪૮. – તો મળવું લાગે મીઠું

- ૪૯. ક્યાંક નજરમાં નામ અને અહીં...

- ૫૦. કોના માટે?

- ૫૧. કોનું અજવાળું

- ૫૨. ઢળતાં ઢળતાં ઢળી

- ૫૩. ઢળતી રાતે...

- ૫૪. ઊંડું જોયું…

- ૫૫. એવો અનુભવ આવે

- ૫૬. અંદર જેની છલક છલક છે

- ૫૭. – તો આવ્યાં કને

- ૫૮. જલને જાણે…

- ૫૯. સાદ ના પાડો

- ૬૦. ઊંચા દરિયા ને...

- Part V. કવિતા – એક ટહુકો પંડમાં (૧૯૯૬)

- ૬૧. નીકળ્યો!

- ૬૨. સાદ કર

- Part VI. કવિતા – શગે એક ઝળહળીએ (૧૯૯૯)

- ૬૩. ભલે કિનારા અલગ

- ૬૪. એક માછલી

- ૬૫. એને દીવો ધરીને શું કરીશું?

- Part VII. કવિતા – ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય... (૨૦૦૪)

- ૬૬. કેમ રે પધરાવું ઝળહળ જ્યોતને?

- ૬૭. કેમ ઊઘડે શબ્દ?

- ૬૮. તે ક્યાં છે?

- ૬૯. એને કેમ વખોડું?

- ૭૦. કેમ ઊગરશે?

- ૭૧. આ માટીમાં

- ૭૨. અંદર એવાં મળ્યાં...

- ૭૩. તું ઊંડાણમાંથી આવે

- ૭૪. સ્વરસપ્તક

- ૭૫. માતાજીને

- Part VIII. કવિતા – જળ વાદળ ને વીજ (૨૦૦૫)

- ૭૬. બારી ખોલી

- ૭૭. ચણો ભાઈ, ચણો

- ૭૮. નથી બરદાસ્ત થતી આ ઉંબરિયાળ અવસ્થા...

- ૭૯. અને ઊડવા માંડ્યાં પાન...

- ૮૦. કયા રસ્તે કોણ આવે શી ખબર?

- ૮૧. કેલૈયોકુંવર તો –

- ૮૨. જળ વાદળ ને વીજ

- ૮૩. ‘બાર ઉન્મેષિકાઓ’માંથી

- ૮૪. ‘मा निषाद...’

- ૮૫. બોર ચાખતાં ચાખતાં જ...

- ૮૬. ધ્રુવની ઉક્તિ

- ૮૭. અર્જુનને

- ૮૮. એક બાળક, નામે અભિમન્યુ...

- ૮૯. ‘ચાલો બાપુ! આપણે જઈએ...’

- Part IX. કવિતા – ભીની હવા, ભીના શ્વાસ (૨૦૦૮)

- ૯૦. ને હું ખડી પડું છું...

- ૯૧. – એની વાટ જોતો જાગું છું

- ૯૨. – ને છતાં ખડો છું...

- ૯૩. તેં તો મને...

- ૯૪. ‘પાંચ अ-કાવ્યો’માંથી

- ૯૫. આ — જે ચાલ્યો, કોના માટે?

- Part X. કવિતા – ગગન ધરા પર તડકા નીચે (૨૦૦૮)

- ૯૬. અગિયાર બ્રિટન-કાવ્યોમાંથી

- ૯૭. અગિયાર અમેરિકી કાવ્યોમાંથી

- ૯૮. અગિયાર આફ્રિકી કાવ્યોમાંથી

- ૯૯. અગિયાર મિસર-કાવ્યોમાંથી

- Part XI. કવિતા – ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં (૨૦૧૨)

- ૧૦૦. ઉછાળ દરિયા

- ૧૦૧. થાઉં બળિયો

- ૧૦૨. હવે જે થાય તે ખરું!

- ૧૦૩. આ બધું શું ચાલે છે મારામાં?...

- ૧૦૪. કોઈ નહીં આવે?

- ૧૦૫. વરસાદી રાતે

- ૧૦૬. કવિ શ્રી ઉશનસ્‌ની પંચત્વપ્રાપ્તિ

- Part XII. કવિતા – હદમાં અનહદ (૨૦૧૭)

- ૧૦૭. ક્યારે જોવા મળશે?

- ૧૦૮. એક તાંતણો એવો વણીએ –

- ૧૦૯. હું તાે મારા હુંને કહું છું

- ૧૧૦. આમ મારું હોવું

- ૧૧૧. ત્રણ પ્રભાતી કાવ્યો

- ૧૧૨. તમારી છાયામાં

- ૧૧૩. વિશ્વકોશ-ગીત

- Part XIII. એકાંકી – સ્વપ્ન-પિંજર (૧૯૮૩)

- ૧. લાઇન

- ૨. સ્વપ્ન-પિંજર

- Part XIV. ટૂંકી વાર્તા – એ બાલ્કનીવાળી છોકરી અને… (૧૯૯૫)

- ૧. એ બાલ્કનીવાળી છોકરી અને…

- ૨. ‘લાવો, સાંધી દઉં!…’

- Part XV. હાસ્યકથા - ‘એ અને હું’ (૧૯૯૧)

- ૧

- ૧૩

- ૧૭

- Part XVI. નિબંધ-સાહિત્ય: નંદ સામવેદી (1980, 2001)

- ૧. હું અને દીવાલ

- ૨. હું આંખ મીંચું છું

- ૩. સ્થિર ક્ષણની ખોજ

- ૪. નંદની અલપઝલપ ક્ષણો

- ૫. ભાગવું એટલે ન ભાગવું

- ૬. નંદનું સાચું રૂપ સંકુલતા

- ૭. નંદ – અર્થથી શબ્દ સુધી

- ૮. આનંદનો અમીર ગરીબ નંદ

- ૯. માણસની શોધ – માણસની શ્રદ્ધા

- ૧૦. મુક્તિ – અમારી પ્રતીતિ – ક્યાં છે?

- ૧૧. નંદનું દર્શન : અનિષ્ટ – ઇષ્ટ

- ૧૨. ‘હું'થી થાકેલા નંદની વાત

- ૧૩. હાન્સદાદાની જાદુઈ લાકડી

- ૧૪. ભાઈરામ

- Part XVII. નિબંધ-સાહિત્ય: ચહેરા ભીતર ચહેરા (1986)

- ૧૫. બચુમિયાં બૅન્ડવાળા

- ૧૬. શંકર મિસ્ત્રી

- ૧૭. ગોપાલ બહુરૂપી

- ૧૮. રૂપી ખવાસણ

- Part XVIII. નિબંધ-સાહિત્ય: હેત અને હળવાશ (1990)

- ૧૯. ચશ્માં

- ૨૦. ચોપડીઓ વિશે

- ૨૧. ખુરશી

- ૨૨. ગધેડા વિશે

- Part XIX. નિબંધ-સાહિત્ય: વ્હાલ અને વિનોદ (1995)

- ૨૩. ચમચાઓ અને ચમચીઓ

- ૨૪. ભીડ વિશે

- Part XX. નિબંધ-સાહિત્ય: વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ (1997)

- ૨૫. વાણી હો સ્વાદુ આપણી

- ૨૬. પ્રકાશો અમ વાણીએ...

- ૨૭. બ્રહ્મ – વાણીનું પરમ વ્યોમ

- ૨૮. વાચા અને વાચસ્પતિનું સાયુજ્ય

- Part XXI. નિબંધ-સાહિત્ય: કાંકરીચાળો અને પથ્થરમારો (2005)

- ૨૯. કાંકરીચાળો ને પથ્થરમારો

- ૩૦. રામાની શોધમાં

- Part XXII. નિબંધ-સાહિત્ય: હળવી કલમનાં ફૂલ (2005)

- ૩૧. નેઇમ-પ્લેટ

- ૩૨. ખિસ્સે ખાલી, ભપકો ભારી

- ૩૩. ક્રિયાપદોને પગલે પગલે…

- Part XXIII. નિબંધ-સાહિત્ય: રૂડી જણસો જીવતરની (2013)

- ૩૪. મારો ચક્રધર બાલસખા

- Part XXIV. નિબંધ-સાહિત્ય: દીવે દીવે દેવ (2015)

- ૩૫. ખોખલા જણની કેફિયત

- Part XXV. સંસ્મરણો

- ‘ધૂળમાંની પગલીઓ’ (૧૯૮૪)માંથી અંશો

- Part XXVI. કવિ શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું ગદ્ય  -યોગેશ જોષી

- કવિ શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું ગદ્ય : વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ; અંદરનું તેજ, અંદરના તીખારા -યોગેશ જોષી

- Part XXVII. બાળકાવ્યો – ચાંદલિયાની ગાડી (1980)

- રમવા ચાલ

- ઝાડ રે ઝાડ!

- ઝરમર ઝરમર વરસું છું…

- આવ્યાં અમે

- હરણું

- તો —

- થાય?

- છોકરાં રે!

- તબાક તૂંબડી

- શુભ ભાવમાં ઠરીએ

- દોડે – કૂદે – ઊડે

- Part XXVIII. બાળકાવ્યો – ઘોડે ચડીને આવું છું (2001)

- સોના જેવી સવાર

- ખિસકોલીબ્હેન ઊઠ્યાં…

- દઈશ

- ઘોડે ચડીને આવું છું…

- કીડીબ્હેન અને સાકર

- દીવા! દીવા!! દીવા!!!

- તાલી દો!

- Part XXIX. બાળકાવ્યો – હું તો ચાલું મારી જેમ! (2001)

- કામ છે!

- હું તો ચાલું મારી જેમ!

- સમજણ તે આપણા બેની

- ઓ ખિસકોલી! ખિસકોલી!!

- જો —

- મા, મારી મુઠ્ઠી તો ખોલ

- મા, તારો ટપાલી હું થઉં…

- બંદા બનશે

- એનઘેન દીવાઘેન

- મારું બૅન્ડ

- ગોળ ગોળ ગોળ

- આવે મજા!

- Part XXX. બાળવાર્તાઓ – અનિલનો ચબૂતરો (2012)

- અનિલનો ચબૂતરો

- Part XXXI. બાળવાર્તાઓ – કીડીબાઈએ નાત જમાડી! (2012)

- કીડીબાઈએ નાત જમાડી!

- Part XXXII. બાળવાર્તાઓ – જેવા છીએ, રૂડા છીએ (2012)

- વાત અમારા ફરવાની

- Part XXXIII. બાળવાર્તાઓ – ઝાંઝરભાઈને જડ્યા પગ… (2012)

- ઝાંઝરભાઈને જડ્યા પગ…

- ઝાંઝરીબહેન પરબના ગોળામાં

- Part XXXIV. શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું બાળસાહિત્ય -ડૉ. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી

- શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું બાળસાહિત્ય -ડૉ. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી

- Part XXXV. ચંદ્રકાન્ત શેઠ — જીવનવહી અને સાહિત્યસર્જન — ઊર્મિલા ઠાકર

- ચંદ્રકાન્ત શેઠ-જીવનવહી અને સાહિત્યસર્જન

મુખપૃષ્ઠ

‘એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

આપણી મધુર ગુજરાતી ભાષા અને એના મનભાવન સાહિત્ય માટેનાં સ્નેહ-પ્રેમ-મમતા અને ગૌરવથી પ્રેરાઈને ‘એકત્ર’ પરિવારે સાહિત્યનાં ઉત્તમ ને રસપ્રદ પુસ્તકોને, વીજાણુ માધ્યમથી, સૌ વાચકો ને મુક્તપણે પહોંચાડવાનો સંકલ્પ કરેલો છે.

આજ સુધીમાં અમે જે જે પુસ્તકો અમારા આ ઈ-બુકના માધ્યમથી પ્રકાશિત કરેલાં છે એ સર્વ આપ

www.ekatrafoundation.org

તથા

https://ekatra.pressbooks.pub

પરથી વાંચી શકશો.

અમારો દૃષ્ટિકોણ:

હા, પુસ્તકો સૌને અમારે પહોંચાડવાં છે – પણ દૃષ્ટિપૂર્વક. અમારો ‘વેચવાનો’ આશય નથી, ‘વહેંચવાનો’ જ છે, એ ખરું; પરંતુ એટલું પૂરતું નથી. અમારે ઉત્તમ વસ્તુ સરસ રીતે પહોંચાડવી છે.

આ રીતે –

* પુસ્તકોની પસંદગી ‘ઉત્તમ-અને-રસપ્રદ’ના ધોરણે કરીએ છીએ: એટલે કે રસપૂર્વક વાંચી શકાય એવાં ઉત્તમ પુસ્તકો અમે, ચાખીચાખીને, સૌ સામે મૂકવા માગીએ છીએ.

* પુસ્તકનો આરંભ થશે એના મૂળ કવરપેજથી; પછી હશે તેના લેખકનો પૂરા કદનો ફોટોગ્રાફ; એ પછી હશે એક ખાસ મહત્ત્વની બાબત – લેખક પરિચય અને પુસ્તક પરિચય (ટૂંકમા) અને પછી હશે પુસ્તકનું શીર્ષક અને પ્રકાશન વિગતો. ત્યાર બાદ આપ સૌ પુસ્તકમાં પ્રવેશ કરશો.

– અર્થાત્, લેખકનો તથા પુસ્તકનો પ્રથમ પરિચય કરીને લેખક અને પુસ્તક સાથે હસ્તધૂનન કરીને આપ પુસ્તકમાં પ્રવેશશો.

તો, આવો. આપનું સ્વાગત છે ગમતાના ગુલાલથી.

*

Ekatra Foundation is grateful to the author for allowing distribution of this book as ebook at no charge. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from author and publisher. Readers can purchase original book form the publisher. Ekatra Foundation is a USA registered not for profit organization with objective to preserve Gujarati literature and increase its audience through digitization. For more information, Please visit: www.ekatrafoundation.org  and  https://ekatra.pressbooks.pub.

* **

મુખપૃષ્ઠ-૨

શ્રેષ્ઠ ચંદ્રકાન્ત શેઠ

સંપાદકો

યોગેશ જોષી
શ્રદ્ધા ત્રિવેદી
ઊર્મિલા ઠાકર

મુખપૃષ્ઠ છબી સૌજન્ય – જગન મહેતા

પરિચય-ચંદ્રકાન્ત શેઠ

શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ

મૂળની સાથે મેળ છે ને સત સાથે સુમેળ છે તેવા, સમષ્ટિના સૂર સાથે પોતાના શબ્દનો, શબદનો સૂર મેળવતા-કેળવતા કવિ, અંદરના તેજે વાણીનું સત અને વાણીની શક્તિ પ્રગટાવતા ગદ્યકાર, વિવેચક શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠે (જન્મઃ ૧૯૩૮) નવલકથા સિવાયનાં બધાં સ્વરૂપોમાં ખૂબ કામ કર્યું છે. ચૌદ જેટલા કાવ્યસંગ્રહ, તેર નિબંધસંગ્રહ, સંસ્મરણ — ‘ધૂળમાંની પગલીઓ’, એક એકાંકીસંગ્રહ, એક વાર્તાસંગ્રહ, ચરિત્રાત્મક લેખોના પાંચ સંગ્રહ, હાસ્યકથા, બાળસાહિત્યનાં સાતેક પુસ્તકો; વિવેચન-સંશોધનના ત્રીસેક ગ્રંથો, સંપાદનના ચાલીસેક ગ્રંથો, અનુવાદ/રૂપાંતરના છ સંગ્રહ તેમની પાસેથી મળ્યાં છે. તેઓ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્ય વિભાગના પ્રાધ્યાપક તથા અધ્યક્ષ તરીકે નિવૃત્ત થયા બાદ ૧૯૯૮થી ગુજરાત વિશ્વકોશમાં સેવાઓ આપે છે. ગુજરાતી વિશ્વકોશના સહસંપાદક તથા ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશના મુખ્ય સંપાદક તરીકેની તેમની કામગીરી વિરલ છે. તેમની સાહિત્ય સેવા ‘કુમાર’ ચંદ્રક, રણજિતરામ અને નર્મદ સુવર્ણચંદ્રકો, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદેમીના ઍવૉર્ડ, આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતા ઍવૉર્ડ, દર્શક ઍવૉર્ડ; ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તથા ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનાં પારિતોષિકોથી સન્માનિત થઈ છે.

ચંદ્રકાન્ત શેઠના સર્જનાત્મક સાહિત્યમાંથી ચયન કરીને આ e-book તૈયાર કરી છે. આ e-bookનું સંપાદનકાર્ય યોગેશ જોષી (કવિ, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, નિબંધકાર, બાળસાહિત્યકાર, સંપાદક, ‘પરબ’ના તંત્રી, BSNLમાંથી Dy. General Manager તરીકે નિવૃત્ત), શ્રદ્ધા ત્રિવેદી (બાળસાહિત્યકાર, વિવેચક, સંપાદક, એચ. કે. આર્ટ્સ કૉલેજમાંથી નિવૃત્ત, હાલ ગુજરાત વિશ્વકોશમાં સેવા આપી રહ્યાં છે.) તથા ઊર્મિલા ઠાકરે (ગ્રંથાલયશાસ્ત્રનાં વિદુષી, કવિતાનાં વ્યાસંગી, સંપાદક, કવિતા-વાર્તા-આસ્વાદ-અવલોકન સામયિકોમાં પ્રકાશિત, વલ્લભ વિદ્યાનગરની સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટીમાં ગ્રંથાલય અને માહિતી-વિજ્ઞાનનાં પ્રાધ્યાપિકા તથા અધ્યક્ષ તરીકે નિવૃત્ત, હાલ ગુજરાત વિશ્વકોશમાં સેવા આપી રહ્યાં છે.) કર્યું છે. અન્નકૂટની અઢળક સામગ્રીમાંથી સંપાદકોએ અહીં થોડોક પ્રસાદ પીરસ્યો છે. આશા છે આ પ્રસાદ યાદગાર બની રહેશે.

કવિ શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ : મૂળની સાથે મેળ, સત સાથે સુમેળ -યોગેશ જોષી

મૂળની સાથે મેળ છે ને સત સાથે સુમેળ છે તેવા, સમષ્ટિના સૂર સાથે પોતાના શબ્દનો — શબદનો સૂર મેળવતા-કેળવતા આ કવિને ‘કુમાર’ ચંદ્રક (૧૯૬૪), રણજિતરામ ચંદ્રક (૧૯૮૫), સાહિત્ય અકાદેમી, દિલ્હીનો ઍવૉર્ડ (૧૯૮૬), નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક (૧૯૮૩-૮૭), આદ્યકવિ શ્રી નરસિંહ મહેતા ઍવૉર્ડ (૨૦૦૫), ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનો ગૌરવ પુરસ્કાર (૨૦૦૬), સચ્ચિદાનંદ સન્માન (૨૦૧૦), વિનોદ નિઓટિઆ કાવ્યમુદ્રા ઍવૉર્ડ (૨૦૧૬) તથા ગુજરાત સરકાર/ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી અને ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદ તેમજ અન્યો દ્વારા અનેક પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા છે.

નમણો લંબગોળ મધુર ચહેરો, શામળો વાન. મોટું કપાળ, આછા-લાંબા વાળ, ચશ્માં પાછળ ચમકતી, ઊંડું-અઢળક-મબલક જોતી-પરખતી, હદમાં અનહદ નીરખતી આંખો — એમાં અધ્યાત્મનું તેજ, સં-વેદનનો ભેજ. વાણીમાં હૈયાનો ઉઘાડ. અવાજમાં સચ્ચાઈનો રણકો. ‘અમે દીવાલો, નથી અમારે પાંખ: સાદ ના પાડો’ કહેતા. પણ ‘સૂક્ષ્મ’ને સાંભળતા કવિ-કાન. ચહેરા પર ધીર ગંભીર પ્રસન્નતા, ભીતર કવિતાના સતનો જાણે દરિયો, મોજાં પર મોજાં પર મોજાં આવ્યાં કરે ને કવિતા ઊતર્યા કરે — અવતર્યા કરે. ખાદીનો ઝભ્ભો-લેંઘો. ભીતર ગાંધી-સંસ્કારથી ભર્યા ભર્યા. હોઠ પર મીઠું-મધુરું સ્નેહસભર સ્મિત, મારી નવી લખેલી કવિતા હું એમના હાથમાં આપું ત્યારે શરૂમાં એમનો ચહેરો કડક વિવેચક જેવો દેખાય (વાંચતાં વાંચતાં જોડણીની ભૂલો સુધારતા જાય), પછી સહૃદય ભાવક જેવો, પછી અસલ સર્જક જેવો. ચહેરા પર પ્રસન્નતા છલકાય, હોઠ પર વળી મધ-મીઠેરું સ્મિત લહેરાય. આ સ્મિતમાં ઠાકોરજીના મધુર સ્મિતનો અણસાર પણ ક્યારેક ફરકતો જણાય. પિતા ત્રિકમલાલ માણેકલાલ શેઠ ચુસ્ત વૈષ્ણવ. કીર્તનમાં — ઠાકોરજીમાં ઓતપ્રોત. ઘરમાં પુષ્ટિસંપ્રદાયનું વાતાવરણ. ભજન-કીર્તન ને ભાગવતાદિનું વાચન-શ્રવણ. માતાનું નામ સરસ્વતી. સ્નેહાળ, સહનશીલ, કરકસરમાં માને. દીવાસળી પણ ગણીને સળગાવે! (ચંદ્રકાન્ત શેઠને દીકરી વંદનાના લગ્ન વખતે લાલ રીફિલથી કંકોતરી લખતા જોયેલા, એમના હાથમાં મોંઘી પેન કદી જોઈ નથી, આવેલી ટપાલમાંથી એક બાજુ કોરી હોય તેવો કાગળ સાચવી રાખે ને લેખન માટે ઉપયોગમાં લે.)

ચંદ્રકાન્ત શેઠનો જન્મ ૩ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૩૮ના રોજ પંચમહાલ જિલ્લાના કાલોલ ગામે. વતન ઠાસરા (જિ. ખેડા). તેઓ જન્મ્યા ને મા લકવાગ્રસ્ત થઈ. બીજાઓને ધાવીને તેઓ મોટા થયા. ઘરમાં વજ્રથીયે વધારે કઠોરતા ને કુસુમથીયે વધારે કોમળતાનો અનુભવ થતો રહ્યો. બાળવિધવા મોટી બહેન સુરીલા કંઠે હલકથી દયારામનાં પદો ગાતી.હવેલીની જેમ ઘરમાંયે સેવા-ઉત્સવ-કથા-કીર્તનનો માહોલ. મંદિરમાં રાસ-હીંચ રમાતાં. આ બધાંના સ્વાદ થકી, ભગવાનના પ્રસાદ થકી કવિનો તન-મનનો પિંડ બંધાતો ગયો. શરીરે નબળા ને રમતગમતમાં ઢીલા તેથી વાચનલેખનમાં જીવ રોપ્યો. જાદુના ખેલ, રામલીલા ને ભવાઈના ખેલ, નટના ખેલ ને રાસલીલાના ખેલ — આ બધું એમની ચેતનામાં રોપાતું ગયું. ‘બા’ શબ્દ બોલવાનું શરૂ થયું ત્યારથી જ તેમની શબ્દાયનની કથા શરૂ થઈ, ‘પહેલીમાંનો અક્ષર પહેલો બા, બા, બા’ આજેય તેઓ ભૂલ્યા નથી. શબ્દ સાથેનો સંબંધ એમને મા સાથેના સંબંધ જેવો લાગે છે. આથી જ તેમણે નોંધ્યું છે:

‘…આપણી માતૃભાષા કાવ્યભાષા બને છે ત્યારે તેમાં વિશ્વભાષાનો આત્મા ધબકતો પામી શકાય છે.’

(‘શબ્દ સાથે મારો સંબંધ’, સં. હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ, અનિલ ચાવડા, પૃ. ૫૪)

પ્રાથમિક-માધ્યમિક શિક્ષણ હાલોલ અને કણજરીમાં. કણજરીના દરબાર જૂની રંગભૂમિના આશક, નાટકકાર ને કવિ. દરબારમાં રોજ મિજલસ થાય. તરુણ ચંદ્રકાન્તની કવિતા અંગેની પાત્રતાના કારણે મિજલસમાં હાજર થવા નોતરું મળે. પિતાજી ખિજાય. આમ તો સાતમા ધોરણથી કવિતાની શરૂઆત. ૧૯૪૮માં ગાંધીજીનો દેહાંત થતાં કાવ્ય લખેલું: ‘એવા બાપુ અમર રહો!’ કિશોર વયથી જ એમને ગાંધીજી ગમતા ને ખાદી પહેરવાની ઇચ્છા થતી. ૧૯૫૦ પછીથી આઠમા ધોરણથી અમદાવાદમાં કાંકરિયાની પ્રોપ્રાયટરી હાઈસ્કૂલમાં. રવીન્દ્રનાથનું પ્રબળ ખેંચાણ. મૅટ્રિક સુધીમાં પ્રચલિત છંદો પર ઠીક ઠીક પ્રભુત્વ મેળવી લીધેલું. શાળાજીવન દરમિયાન કવિતાના વ્યાયામથી પાંચ-સાત નોટો ભરી દીધેલી. પ્રોપ્રાયરી હાઈસ્કૂલમાં તેઓ ભણતા ત્યારે કવિ શ્રી ઉમાશંકર જોષીનાં દર્શન થયેલાં. ઉમાશંકર સ્કૂલમાં આવેલા ને વ્યાખ્યાન આપવા માટે ‘ભોમિયા વિના’ ગીત ગાયેલું. શાળાના વાર્ષિક અંકમાં એમનું કાવ્ય ‘મા શારદે!’ છપાયેલું.

તેઓ ગુજરાત કૉલેજમાં દાખલ થયા ત્યાર પછી એમની કાવ્યયાત્રાને દિશા અને વેગ મળ્યાં. તેઓ જુનિયર બી.એ.માં હતા ત્યારે લાભશંકર ઠાકર અને રાધેશ્યામ શર્મા સિનિયર બી.એ.માં હતા. એમની મૈત્રી કાવ્યરસે પુષ્ટ થતી ગઈ. લાભશંકરે એમને ‘કુમાર’ની ‘બુધસભા’નું ડહેલું બતાવ્યું ને પછી તો જાણે ગગન ખોલતી બારી ખૂલી ગઈ! કાવ્યપદાર્થની સમજણ વિકસતી ચાલી. મુ. બચુભાઈની ‘બુધસભા’માં સુન્દરમ્, ઉમાશંકર, રાજેન્દ્ર શાહ, નિરંજન ભગત, પ્રિયકાન્ત મણિયાર, બાલમુકુન્દ દવે જેવા ઘણા કવિઓની કવિતાને પ્ર-માણવા મળી. રઘુવીર ચૌધરી, લાભશંકર ઠાકર, ચિનુ મોદી, મનહર મોદી જેવા મિત્રો મળ્યા તો ઉમાશંકર જોશી, અનંતરાય રાવળ, નગીનદાસ પારેખ, મોહનભાઈ શં. પટેલ જેવા ગુરુજનો મળ્યા ને એમના સર્જનની ક્ષણોનું વૈશ્વિકતા સાથે સૂરસંધાન (ટ્યૂનિંગ) શરૂ થયું.

આમ એમનું બાળપણ વીત્યું હાલોલ-કણજરીમાં ને વિશેષ ઘડતર થયું અમદાવાદમાં. આ સંદર્ભે એમણે નોંધ્યું છે —

‘મારામાં ગામડું અને શહેર બેય ભળ્યાં છે. કેટલોક વણાટ શહેરમાં, પણ મૂળભૂત દ્રવ્ય રૂ-સૂતર તો ગામડાનું. મારો કેટલોક વણાટ શહેરમાં એટલે બધું બરોબર એવું નહીં જ. વણાટમાં કેટલાક ગરબડગોટાળાયે ખરા જ. કેટલાંક તો હું સમજું છતાંયે ચાલવા દઉં; ગેરસમજના જોખમ છતાં! મને ગેરસમજ પોસાય છે. અસત હરગિજ નહીં.’

(‘સર્જકની આંતરકથા’, પુનર્મુદ્રણ, ૨૦૧૧, સં. ઉમાશંકર જોશી, પૃ. ૧૦)

અસત એમને હરગિજ પોસાતું નથી આથી જ એમને મૂળની સાથે મેળ છે ને સત સાથે સુમેળ, એમની એક ગીત-પંક્તિ છે —

‘મૂળની સાથે મેળ હોય તો મળવું લાગે મીઠું.’

બધે જ સતનો રકાસ થતો લાગે છે એવા આ સમયમાં આ કવિ મૂળની સાથે મેળ સધાય, આંતરચેતનાના સૂક્ષ્મ તાર સમષ્ટિ-ચેતના સાથે જોડાય એ માટે શું કરે છે?! —

‘ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીએ;
એના મનમાં ખાલી સમય સડે છે.

ચપટી નભ ને ચપટી માટી,
ચપટી વાયુ, ચપટી તેજ,
જરા મળ્યો જે ભેજ.
— બધુંયે વ્યર્થ વ્યર્થ બગડે છે
દેશકાળને દર્પણ એના ડાઘ પડે છે :
ચંદ્રકાન્તનો ચ્હેરો ભૂંસી દઈએ;
એને વેરવિખેર કરીને આ ધરતીમાં ધરબી દઈએ.

*

ચંદ્રકાન્તના મન પર લીલ ચઢી છે
એક માછલી, વરસોથી, કો ગલમાં બદ્ધ પડી છે.

*

ચંદ્રકાન્તને ઝટપટ હળથી ભાંગી ખેતર સપાટ કરીએ,
ચં દ્ર કા ન્ત ને ભાં ગી ક ણ ક ણ ખ લા સ ક રી એ….’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૫-૧૬)

જાતને શોધવાની અને પામવાની આ સર્જનાત્મક પ્રક્રિયા એમના અપૂર્વ અને અનન્ય અંગત નિબંધો ‘નંદ સામવેદી’માંય ચાલે છે. ‘આ-નંદપર્વ’ શીર્ષકથી લાભશંકર ઠાકરે ચંદ્રકાન્ત શેઠના પ્રતિનિધિ નિબંધોનું સંપાદન કર્યું છે. એની પ્રસ્તાવનામાં લાભશંકરે યથાર્થ નોંધ્યું છે —

‘આ નિબંધોમાં ચંદ્રકાન્તનાં બાહ્ય રૂપોનો ભુક્કો કરી અસલ, આંતરિક ચંદ્રકાન્તને પામવાનો, નિબંધકારનો શોધપુરુષાર્થ છે.’

ચંદ્રકાન્ત શેઠની ભીતર ધૂણી ધખાવીને એક કવિ જો બેઠેલો ન હોત તો કદાચ ‘નંદ સામવેદી’નો જન્મ થયો ન હોત, કવિના પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ ‘પવન રૂપેરી’માં પહેલું કાવ્ય છે — ‘ક્યાં છો ચંદ્રકાન્ત?’ એના ઉત્તરની શોધ સતત ચાલતી રહી છે. નિબંધકાર તરીકેની કેફિયત આપતાં આ કવિએ કહ્યું છે —

‘મારામાં કોઈ સાચુકલો — અસલી ચંદ્રકાન્ત હોય તો તેની ખોજ માટેના ઉધામા આદર્યા અને તેનું સીધું પરિણામે તે ‘નંદ સામવેદી’.’

‘ ‘નંદ સામવેદી’ને મારી ‘અધર સેલ્ફ’ કહી શકાય.’

(‘શબ્દયાત્રા: ચંદ્રકાન્ત શેઠ’, સં. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી, પૃ. ૧૦૨)

આમ કવિ ચંદ્રકાન્ત શેઠ અને ‘નંદ સામવેદી’ એક જ અસલ સિક્કાની બે બાજુઓ છે, એમાં સતનો રણકાર છે. ‘નંદ સામવેદી’, ‘આર્યપુત્ર’, ‘બાલચંદ્ર’, ‘દક્ષ પ્રજાપતિ’ વગેરે ઉપનામોથી એમણે લખ્યું છે. શા માટે આ ઉપનામો?! પોતાનાં જ અનેક બાહ્ય રૂપોને તપાસવાં સ્તો ને એમાંથી સાચા ચંદ્રકાન્તને શોધવા સ્તો!

‘ગોરંભો’ કાવ્યમાં કવિ કહે છે —

‘જાતે પોતાનું દર્પણ થવું.
પોતે જ પોતાની સામે ઊભા રહી
પોતાને રંગે હાથ પકડવો…
— આ પ્રક્રિયા જ મને તળે-ઉપર કરી નાખે છે…’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૫૮)

જાતને તળે-ઉપર કરવાની આ પ્રક્રિયા સતત ચાલતી રહી છે.

‘ક્યાં છો ચંદ્રકાન્ત?’માં કવિ પોતાનાં બાહ્ય રૂપો વચ્ચે ‘અસલ ચંદ્રકાન્ત’ને શોધવા કેવા કેવા કીમિયા કરે છે! —

‘કેટલાય કૅમેરાની આંખો પ્હેરી,
અંધાકરો આંજી આંજી.
પ્રકાશોથી રંગી રંગી,
પ્લેટોમાં ઠાંસી ઠાંસીને,
ચંદ્રકાન્તો ચારે કોર મૂકી મૂકી જોયા;
ચંદ્રકાન્ત પાના જેવા સાવ કોરા!
ચારે કોર ચંદ્રકાન્તો
ખીચોખીચ
કીડિયારાં રચી રચી જીવે,
— એમાં હું જ હોઉં સાચો
એક તો બતાવો મને,
ચંદ્રકાન્ત ક્યાં છે?
ક્યાં છે?
ક્યાં છે?’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૨)

ભાવકચિત્તમાંય ‘ક્યાં છે?’ ‘ક્યાં છે?’ના પડઘા પડતા રહે છે.

ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીને એના ટુકડાઓ કવિ જાણે કૅલિડોસ્કોપમાં ભરે છે, તળે-ઉપર કરે છે, ફેરવી ફેરવીને નીરખે છે ને એમ શબ્દલીલા, સ્વલીલા ને શબદલીલા ચાલતી રહે છે.

જાતની વિડંબના કરતાં કરતાં, હસતાં હસતાં આ કવિ બાહ્ય આવરણો ઉતારીય શકે છે — ‘નહિ ગમે આ મારો વેશ’ કાવ્યમાં કવિ કહે છે —

‘હું બરોબર જાણું છું:
તેઓ તેમની સૉફિસ્ટિકેટેડ એસ્પ્રેસો કૉફીમાંથી
આસ્તેથી
રૂપાના ઢોળવાળી ચમચીથી
કાઢી નાખશે મારું નામ બહાર;
તેઓ તેમની ડાયરીમાંથી
અવાજ ન થાય એમ હળવેકથી
ફાડી નાખશે મારા જન્મદિવસનો વાર.
… …
… …
હું એમની કૉફી-પાર્ટીમાં જાઉં છું. એકાદો શર્કરાકણ ચાટવા;
હું ભળું છું એમની કૉફી-પાર્ટીમાં, ઉગાડવા રંગધનુષો, કૉફીથી!
એમની ઉષ્માથી મારી કપાવેલી સાત સુંવાળી પૂંછડીઓ
મથું છું મને ચોંટાડવા.

જો એ પૂંછડીઓ મને ચોંટી રહે
ને તેથી મિત્રો જો દાદ આપે
તો
ઊભી બજારે
સાત પૂંછડીઓ બતાવતાં ફરવા
કદાચ
નિર્વસ્ત્ર થવાનુંયે હું કરું!’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૩૦-૩૧)

જાતની વિડંબના કરતા જઈને કવિ શબ્દનું, કવિતાનું સત્ય પેટાવતા રહે છે. ‘એક ચંદુડિયાની નમૂનેદાર બનાવટ’માં કવિ કહે છે —

‘હું શું કરું છું?
બનાવટ — શબ્દોની ચોક્કસ પ્રકારની નમૂનેદાર બનાવટ.
સમય છે. શક્તિ છે. સાધન છે, પ્રોત્સાહન છે,
તો લખીએ છીએ.

*

એક કવિસંમેલનની તાળીઓથી ચઢી ગયો ચંદુડિયો વૈકુંઠ લગણ;
પણ કવિતાથી નહિ ચઢેલો તે બચાડો ઊંધે માથે પડ્યો ને
પટકાયો પથ્થરિયા ભોંય પર.
ને કુદરતનું કરવું તે વાગ્યું તો પાર વિનાનું
પણ ખોપરીનો મસાલો જળવાઈ રહ્યો અકબંધ!’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૪૨-૪૩)

એક ગીતમાં આ કવિ નિર્મમ બનીને ચંદુડિયા પર સોંસરો વાર કરે છે, પણ ચંદુ, ‘મારો ચંદુ’ તુરત ફરાર થઈ જાય છે! —

‘અંદરથી આ કટાર નીકળી,
અંદરથી તલવાર,

ચંદુડિયાની હવે ખેર ના,
કરું સોંસરો વાર!’ —

*

માટી દેતાં ઈંટો કીધી,
એથી કરી દીવાલો!
વાડી દેતાં વાડો કીધી,
દેશ કર્યો કાંટાળો!
‘તને જ પ્હેલો ખાઉં ખાઉં’નો ઉર જ્યાં ઊઠ્યો પુકાર;
મારો ચંદુ તુરત ફરાર! —’

(‘ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં’, પૃ. ૫૮)

શબ્દમાં અને શબદમાં આ કવિને અપાર શ્રદ્ધા છે. શબ્દને તેઓ કઈ રીતે નીરખે છે? — ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના તેત્રીસમા અધિવેશનમાં સર્જનવિભાગના અધ્યક્ષપદેથી રજૂ કરેલ વ્યાખ્યાન — ‘મારા મનની વાત’માં તેમણે કહેલું —

‘આપણે બરોબર સમજી લેવું રહ્યું કે પગ નીચે જેમ ધરતી છે તેમ આપણા શબ્દ નીચેય ધરતી છે — શ્રદ્ધાની — સત્-શ્રદ્ધાની. એના વિના સ્થિરતા નથી, દૃઢતા નથી, ઉઘાડ ને વિકાસ નથી કે ઉડાણ નથી.’

(‘શબ્દયાત્રા’, સં. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી, પૃ. ૬૯)

‘હું જોઉં છું — શબ્દ એક શર છે. હું એના માટેની પ્રત્યંચા. એ શરનું લક્ષ્ય મારી બહાર નથી, એ શરનો છોડણહાર પણ મારી બહાર નથી. બાંધવાનું અને છોડવાનું. બેય રીતે સ્વાદ તો સર્જનનો જ માણવાનો.’

(‘શબ્દયાત્રા’, સં. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી, પૃ. ૭૩)

આમ તો હું વિજ્ઞાનનો વિદ્યાર્થી, પણ ચંદ્રકાન્ત શેઠ મારા ગુરુ. ૧૯૮૩માં અમદાવાદમાં બદલી થઈ. મારી ઑફિસેથી વિદ્યાપીઠ નજીક. રોજ રિસેસમાં વિદ્યાપીઠ. મુદ્રિકાબહેને થરમૉસમાં ભરી આપેલી ફુદીનાની સોડમવાળી ચા અને કવિતા. અવારનવાર, વારંવાર ‘શેઠકાકા’ના ઘરે પણ નાસ્તો, ચા અને સાહિત્યની વાતો. હાંડવો, ઢોકળાં, મૂઠિયાં તો મુદ્રિકાબહેનનાં. આમ એમની પાસેથી મને જાણે કાવ્યદીક્ષા મળી. સાહિત્યના પાઠ શીખવા મળ્યા. લગભગ મારું બધું જ લખાણ એમની સૂક્ષ્મ નજર તળેથી પસાર થાય. ૧૯૮૦માં, હું સુરેન્દ્રનગરમાં હતો ત્યારે, ભવિષ્યમાં હું નવલકથા લખીશ એવું મેં સ્વપ્નમાંય કદી વિચાર્યું નહોતું ત્યારે, મારી વાર્તા ‘ગંગાબા’ વાંચીને ચંદ્રકાન્ત શેઠે એક પોસ્ટકાર્ડ લખેલું. એમાં લખ્યું હતું — ‘તમે મોટા નવલકથાકાર થશો.’ પછી તો એમની સાથે કવિતાનાં સંપાદનોનું કામ કરવાની તક મળી ને કાવ્યપદાર્થની મારી સમજણ વિકસતી ગઈ. કેરળ તથા રામેશ્વર-મદુરાઈના પ્રવાસમાં પણ સાથે જવાનું થયું. ચેન્નાઈમાં અતિવરસાદના કારણે પ્રવાસ ટૂંકાવીને કન્યાકુમારીથી પાછું ફરવું પડેલું. રામેશ્વર-મદુરાઈ બાકી રહ્યાંનું સહુને દુઃખ હતું. પણ સૌ. મુદ્રિકાબેન? પ્રવાસ દરમિયાન તેઓ જેવાં પ્રસન્ન હતાં તેવાં જ પ્રસન્ન…! યાત્રા અધૂરી રહ્યાનો રંજ પણ નહિ! ‘જેવી ઠાકોરજીની ઇચ્છા’ કહી પરિસ્થિતિનો સહજ સ્વીકાર. સાચાં વૈષ્ણવ. ઠાકોરજીને સમર્પિત. સચ્ચાઈ તથા ઇન્ટિગ્રિટીનો વારસો એમનાં સંતાનો — વંદના તથા અભિજાતમાં પણ ઝિલાયો છે, જળવાયો છે. દીકરી રુચિરાનું અકાળ અવસાન થયું ત્યારે એના ઊંડા આઘાતમાંથી મુદ્રિકાબહેન ઠાકોરજી પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને સમર્પણ થકી બહાર આવેલાં, ‘શેઠકાકા’ પણ આ આઘાતમાંથી કવિતા પ્રત્યેની, શબ્દ અને શબદ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા થકી બહાર આવેલા. કાવ્યસર્જનની પ્રક્રિયા વિશે વાત કરતાં એમણે કહ્યું છે —

‘હું મારી કાવ્યસર્જનની પ્રક્રિયાને આંતરસાધના — આત્મસાધના જ લેખું છું. સાપની સામે લડતો નોળિયો જેમ ઝેર ઉતારવા નોળવેલ પાસે જાય, એમ હુંયે જીવનમાં નાનામોટા સંઘર્ષોનો મુકાબલો કરતાં કરતાં અવારનવાર મને ઠીક કરવા માટે મારી અંદર વળું છું. કવિતાના ચરણે માથું મૂકું છું.’

(‘શબ્દયાત્રા’, પૃ. ૯૮)

આ જ લેખમાં તેઓ લખે છે —

‘કાવ્યદેવતાનું થાનક બને તેટલું ચોખ્ખુંચણક ને રળિયામણું રહે એવો મારો અંદરનો ઉછાળ-ભાવ હોય છે. કાવ્યસર્જન દરમિયાન મારો ‘હું’ મને ઓછામાં ઓછી ડખલ કરે, એ માપ કે મર્યાદામાં રહે એની બનતી તકેદારી રાખું છું. મારી ખટાપટી તો મારા સર્જનની વૈયક્તિક ક્ષણ વૈશ્વિકતા સાથે સૂરસંધાન (‘ટ્યૂનિંગ’) કરીને કઈ રીતે શાશ્વતીના રસની ક્ષણમાં રૂપાંતરિત થાય એ માટેની હોય છે. મારી સચ્ચાઈ કવિતાના પદે પદે વધુમાં વધુ નિર્મળ ને નમણા સ્વરૂપે પ્રગટવી જોઈએ.’

(‘શબ્દયાત્રા’, પૃ. ૯૯)

‘હું તો મારા હું ને કહું છું : બ્હાર નીકળ, તું બ્હાર!’

‘હું’ને બ્હાર કાઢવા માટેનો આ સમજણભર્યો કવિમિજાજ વિરલ છે.

કવિ કે નિબંધકાર તરીકે આપેલ કૅફિયતમાં પણ તેઓ અહમ્ વિશે કહેતા રહ્યા છે —

‘અંદર અહંરોગ તો ખરો જ.’

(‘શબ્દયાત્રા’, પૃ. ૮૨)

‘હું મારા અહંકારના ભારથી પણ ત્રાસું છું. આધુનિકતાનો અંચળો પહેરી ઉન્નતભ્રૂ થઈને ફરવું કે બૌદ્ધિકતાના બખ્તરમાં જકડાઈને બંધિયારપણું દાખવવું એ મારા સ્વભાવમાં નથી. પ્રાચીન હોય, મધ્યકાલીન હોય કે અર્વાચીન — આધુનિક હોય સર્વ વિચારધારાઓ સમજવાની અને એ બધાંમાંથી જે કંઈ સાર્થક જીવન જીવવામાં લાભદાયી હોય તે ગ્રહણ કરીને પંડને કેળવવાની કોશિશ હંમેશાં કરતો રહું છું.’

(‘શબ્દયાત્રા’, પૃ. ૧૦૬)

આથી જ તો એમના પંડમાં જાગેલો ટહુકો ગગન ખોલે છે ને વૈશ્વિક ઉઘાડ સાથે સૂર મેળવે છે. પંડને સતત કેળવતા રહેલા ને ‘સ્વ’ની તથા ‘કવિતા’ની શોધ કરતા આ કવિ આધુનિકતાના કે કોઈ વાદના કે અન્ય કોઈ ચોકઠામાં પુરાય તેમ નથી. કારણ, આ કવિને ‘સ્વધર્મ’ સૂઝ્યો છે. ‘એ જ મને સૂઝેલો સ્વધર્મ’ કાવ્યમાં કવિ કહે છે:

‘તારે આમ ચોકઠામાં ઢળવાનું હોય નહીં,
ચાર ચાસ વચ્ચે તારે ઝૂમવાનું હોય નહીં.
દેખ, એ ક્ષિતિજ પાર,
ઊઠ, એ આકાશ પાર; …

*

રસનો પ્રકાશ ક્યાંથી અનાયાસ સ્ફુરે?

*

હું તો એક ગુહા,
જ્યાંથી ઊઠે રસ-ધ્વનિ!
હું તો એક ઘર,
જેની ઈંટે ઈંટે છૂપેલી આકાશકણી,

*

ભલે મારું બધુંયે તણાય;
મારે વ્હેતાં વ્હેતાં,
ખોતાં ખોતાં,
મૂળથી તે ફળ લગી
રસનું જે ચાલતું તોફાન;
એનો પામી લઈ મર્મ
ખૂલવું છે શબ્દે શબ્દે
મૌને મૌને,
એ જ મારું કર્મ.
એ જ મને સૂઝેલો સ્વધર્મ.

(‘પડઘા અને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૭૫, ૭૬, ૭૭)

કવિની શોધ છે માણસના અને પોતાના સાચા ચહેરાની, ‘ચહેરા ભીતરના ચહેરા’ની, કવિતાના ચહેરાની, સત્યના ચહેરાની, શબ્દના ચહેરાની, છીપમાં મોતી પાકે એટલું પાણી આ કવિની આંખમાં છે —

‘અમે તો અમારા આ મૂળભૂત ચહેરા વિશે જ સાશંક.’

‘સંબંધોના સર્વ સેતુથી છિન્ન’ કાવ્યમાં તેઓ કહે છે —

‘બહેતર, મારું નામ આથમી જાય…’

તો, ‘સત્યનો ચહેરો’ કાવ્યમાં આ કવિ અન્યને મન પોતે કોણ છે તે તપાસે છે! —

‘કદાચ રસ્તાઓને મન હું કીડી છું,
કદાચ મકાનોને મન હું ઘુવડ છું.
કદાચ આકાશોને મન હું ધુમ્મસ છું,
કદાચ સમયને મન હું શૂન્ય છું.
મારી પગલી — મારી સ્મૃતિઓ — મારા શબ્દો —
બધું જ — બધું જ બનાવટ?’

*

અરીસાઓ ભેદી રીતે ચૂપ છે.
ને મારું સત્ય અપમાનથી મૂક છે.
મેં એનો ચહેરો લઈને ચાલવાનું કર્યું આ સરિયામ રસ્તેથી, તેથી,
ક્યારે આવશે અંત આ પ્રતિકૂળ ચાલનો?
ક્યારે સત્ય પોતે આવશે, આદરણીય રીતે, મારો ચહેરો લઈને?

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૬૭-૬૮)

આ કવિને પ્રકૃતિ, સંસ્કૃતિ, સંગીત, નાટક, ફિલ્મ, ચિત્ર, પ્રવાસ… બધાંમાં રસ છે. આથી એમની કવિતામાં પ્રકૃતિ ઉપરાંત સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો સૂક્ષ્મતાથી પ્રગટ થાય છે. સત્-કૃતિ માટેનો એમનો રસ વધતો રહ્યો છે ને એ માટેનું તપ પણ સતત ચાલતું રહ્યું છે. સત્યના આગ્રહી એવા આ કવિ એમની કૅફિયત — ‘મારો વાગ્યોગ’માં નોંધે છે —

‘ક્યારેક મારા થકી નાનાં છમકલાં જેવાં અસત થાય ત્યારે મારી બેચેની ભારેની હોય છે અને કોઈ રીતે એની કબૂલાત કરાય ત્યારે જ મને આશ્વાસન રહે છે — મારો શ્વાસ હેઠે બેસે છે. આ મારી ભૂમિકાથી મારા કાવ્યના શબ્દને છુટ્ટો ન પાડવો જોઈએ. મારા શબ્દમાં જે કંઈ સામર્થ્ય કે પ્રભાવ આવે તે સત્-તત્ત્વ સાથેના યોગે કરીને જ આવી શકે.’

(‘સર્જકની આંતરકથા’, સં. ઉમાશંકર જોશી, પુનર્મુદ્રણ ૨૦૧૧, પૃ. ૧૦)

ભીતરની આવી સચ્ચાઈથી આ કવિનો શબ્દ ઝળહળે છે ને કવિતાની ત્રિજ્યા વિસ્તરે છે. આ કવિનો શબ્દ અધ્યાત્મના ઊંડાણમાંથી પ્રગટે છે અને ઊંચાણમાં લઈ જાય છે, આ કવિને ૧૯૭૪માં પ્રશ્ન થાય છે —

‘છંદની છ હજાર વર્ષ જૂની ચાલથી
ઓગણીસોચુમ્મોતેરને કેમ ચલાવવો?’

આ સમસ્યા કવિએ કઈ રીતે ઉકેલી? તો એ કહે, ‘મેં મારા છંદને ખોલી, એ દ્વારા જ અછાંદસમાં પ્રવેશ મેળવ્યો.’

આ કવિ કાજે ભાષાએ શુદ્ધ બ્રાહ્મણિયા રસોઈ જમવાનો આગ્રહ છોડી દીધો છે ને એ ચાલવા માંડી છે રોજના જીવવાના માર્ગે ને ભાષા હવે આ કવિની જેમ ખાય છે, પીએ છે ને હરેફરે છે! આકાશનો સોદો કરવા નીકળેલા આ કવિએ એમની કાણી હોડીથી ઇકોતેર પેઢીઓને સામે પાર લઈ જવાની નૈતિક જવાબદારી હવે છોડી દીધી છે. આ કવિની સંવેદનશીલતા એવી તીવ્ર છે કે કોઈ ટાંકણી પતંગિયાની પાંખમાંથી સીધી પછી કવિની અંદર ઊંડે ઊતરે છે! આથી જ તો એમની કવિતાની range — એની સીમા વિષય તથા બાનીના સંદર્ભે વિસ્તરતી જાય છે. ‘કક્કાજીની અ-કવિતા!’ રચનાર આ કવિ કોથળામાં પ્લાસ્ટિક વીણનાર વિશેય કવિતા રચે. ચિત્રકળામાંનો એમનો રસ ‘ચિત્રચેતનાના અજવાશે’ જેવી કવિતાય પ્રગટાવે. એમની તીવ્ર સંવેદનશીલતા ‘સંવેદન-ચિત્રો’ જેવી વિલક્ષણ કૃતિઓય રચાવે. એમની કવિતામાં ખીલતા ફૂલ જેવો બાળક ગાંધીની લાકડીનો છેડો પકડીને કહી શકે:

‘ચાલો, બાપુ! આપણે જઈએ
પેલા સૂરજદાદા કને!’

એમની ભીતરનો હાસ્યકાર, જાતની તથા બનાવટી કવિતાની વિડંબના કરતી હળવી શૈલીની કૃતિઓ પણ રચાવે. કવિતામાં તેઓ ભાત ભાતના ખેલ ખેલી શકે છે. કવિતામાં અકસ્માતની એમને બીક નથી, બલકે, એક આલાગ્રાન્ડ ઍક્સિડન્ટનું અરમાન છે! ક્યારેક કશી ધીર ગંભીર વાત આ કવિ બાળકોની શૈલીમાંય પ્ર-ભાવક રીતે રજૂ કરી દઈ કાવ્ય-વિસ્મય જગવે છે! —

‘બેસ, બેસ, દેડકી!
ગાવું હોય તો ગા,
ને ખાવું હોય તો ખા;
નહીં તો જા…
મારે તો પાંચ શેર કામ
ને અધમણ આરામ બાકી છે.

*

દેડકી! ડાહી થા,
મળે તે ખા,
સૂઝે તે ગા
ને નહીંતર જા… પાવલો પા…’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૨૬)

‘થા, ખા, ગા, જા, પા’ જેવા પ્રાસ પણ વિરલ. આ કવિને અંધકારનો ‘પવન રૂપેરી’ આવતો અનુભવાય છે. આ કવિને ‘ઊઘડતી દીવાલો’ જ નહિ, ‘ગગન ખોલતી બારી’યે લાધી છે. આથી જ તેઓ ‘પડઘાની પેેલે પાર’ જવાનો કીમિયો જાણે છે. સ્વપ્નાં તેમ જ ‘જળ વાદળ ને વીજ’નાં રહસ્ય પામવા તેઓ મથે છે. ‘ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં’ એમના ભીતર ને અજવાળતાં રહ્યાં છે. અધ્યાત્મની એક બારી એમની અંદર ઉઘાડ પામી છે. આથી જ એમનો શબ્દ અધ્યાત્મનાં ગૂઢ રહસ્યોને તાગે છે! (‘એક શબદ જો સધાય સાચો, / ગઢ ભાષાનો ભેદું’) આ કવિને અજબ ઇલમ લાધ્યો છે. આથી તેઓ ઘટમાં ગગન ઉડાડે છે! આથી જ કવિમાં કોઈ આંધળું પંખી, તણખલે ગગન બાંધ્યા કરે છે! પડઘા સતની નાડ ભીંસે છે ત્યારે કવિના પંડમાં તિરાડ પડે છે! આ કવિ સતની ડાળ સાહીને સકળને તાગે છે. સતત ઊછળતાં મોજાં વચ્ચે આ કવિના ઉતારા છે!

કેળવણીનાં બીજ રોપવાની સાથે સાથે બાળકોની કલ્પનાશક્તિને ખીલવે તેવાં બાળકાવ્યો પણ આ કવિ પાસેથી મળ્યાં છે. ‘ચાંદલિયાની ગાડી’, ‘હું તો ચાલું મારી જેમ!’ અને ‘ઘોડે ચડીને આવું છું’ એમના બાળકાવ્યસંગ્રહો. પ્રૌઢો માટે પણ આ કવિએ ‘પ્રૌઢશિક્ષણ ગીતમાળા’ રચી છે.

ઉમાશંકર જોશીએ નોંધ્યું છે : ‘ચંદ્રકાન્ત બહુ ઝીણું જોનારો માણસ છે.’ તો નિરંજન ભગતને લાગ્યું છે : ‘લાભશંકર ઠાકર અને સિતાંશુ પછી આ ચંદ્રકાન્ત એક એવો કવિ છે, જેના પર ચાંપતી નજર રાખવી ઘટે.’

આ કવિ વિશે એમના સમકાલીન કવિ સિતાંશુ યશશ્ચંદ્રે લખ્યું છે —

‘‘…વહેવારુ અંતિમો તરફથી આવતાં દબાણોને એ વશ થતા નથી. એમની કવિતાના મૂળને એક શોધક ચેતના અને એક શોધનપ્રક્રિયાનું સંયુક્ત રસાયણ પોષણ આપતું જણાય છે. જાતને અને જગતને આ કવિ ફંફોસ્યા કરે છે. શોધતો ફરે છે. સાથે જ એ પોતાનું શોધન કરતો રહે છે. નિર્મળ થતો રહે છે. ‘ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીએ’ અને ‘ઊંડું જોયું, અઢળક જોયું’ બંને પંક્તિઓના કવિ એક જ છે. જળ અને જાળ, બંનેને એ જામે છે અને જાળવે છે… … …

શેઠસાહેબની દોસ્તી આજકાલ કરતાં મને અડધી સદીથી મળી છે. અડગ છે. કોમળ છે. નિર્મળ છે. એમના જેવી જ. ને મારો એક વિસામો છે.’’

સન્મિત્ર અને પડોશી રઘુવીર ચૌધરીએ ચંદ્રકાન્ત શેઠ વિશે નોંધ્યું છે:

‘…ગુફાવાસી રહી કામ કરવું, ધૂળધોયાનાં કામ કરવાં, નેપથ્યે રહી પોતાનો સદર્થે ઉપયોગ થવા દેવો; એટલું જ નહીં, પ્રસિદ્ધિની પરેજી પાળવાની ટેવ પણ ખરી. એ સંન્યાસીની મનોદશા ધરાવે છે એવું કહેવાનો આશય નથી. જીવનરસની એમણે કદાપિ ઉપેક્ષા કરી નથી. દાઉદખાની ઘઉંમાંથી નીકળેલી માટીમાંથી એમણે ભગવાન બુદ્ધ બનાવ્યા હતા. વિરલ હતું એ શિલ્પ. ગાવાનું કહીએ તો ટાળે, પણ એક વાર ગાતાં ગાતાં સૂરો શાસ્ત્રીય બની ગયા. આલાપમાં પણ ઊણપ ન રહી.’

એમનાં વિદ્યાર્થિની શ્રદ્ધા ત્રિવેદીએ ગુરુ વિશે લખ્યું છે:

‘તેઓ તત્ત્વતઃ તો શબ્દ દ્વારા આત્મખોજ કરવામાં એકાગ્રપણે રસ લેતા ‘વાગ્યોગધર્મી કવિ’ છે.’

એક મુલાકાતમાં આ કવિએ કહ્યું છે તેમ, ‘કવિની સચ્ચાઈ ને સર્જન-ક્ષણની તન્મયતા વિશેષભાવે ગીતમાં અપેક્ષિત છે. ગીતમાં કવિની સર્જનાત્મક ક્ષણની એક ગુંજ પ્રગટતી હોય છે.’ ગીત-સ્વરૂપે તો આ કવિને હૈયે-માથે હાથ મૂકીને જાણે આશીર્વાદ આપ્યા છે. અંદરના અધ્યાત્મ વિના, પંડમાંથી ઊઠતી ઈશ્વરની ગુંજ વિના કેટલીક પંક્તિઓ પ્રગટી જ ના શકે. —

‘આખો દરિયો તેં જાળ મહીં ઝાલ્યો ને માછલી જ બાકી?’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૮૦)

*

‘નભ ખોલીને જોયું, પંખી નથી નથી;
જળ ખોલીને જોયું, મોતી નથી નથી.’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૮૨)

*

‘મૂળની સાથે મેળ હોય તો મળવું લાગે મીઠું;
દિલનો દરિયો આંખે ઊછળે તો લાગે કંઈ દીઠું!’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૮૯)

*

‘પંખી ટહુકે દૂર
અને અહીં ગગન ખોલતી બારી!’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૮૯)

*

‘અંદર ઊતરું કોના માટે? કોના માટે બહાર ફરું?
કોના માટે જંગલ ઝાડી ડુંગર દરિયા પાર કરું?’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૯૦)

*

‘ઊંડું જોયું. અઢળક જોયું;
મનમાં જોયું, મબલક જોયું.’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૯૪)

*

‘અંદર જેની છલક છલક છે, એનો મારે છંદ.’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૯૬)

*

‘શોધતો હતો ફૂલને ફોરમ શોધતી હતી મને,
એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર, તો આવ્યાં કને.’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૭)

*

‘જલને જાણે ફૂલ ફૂટિયાં,
જલને આવ્યાં પાન’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૯)

*

‘બારીમાંથી ગગન પાડતું સાદ!
સાદ ના પાડો.
અમે દીવાલો, નથી અમારે પાંખ:
સાદ ના પાડો.’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૨૧)

*

‘ભલે કોડિયાં અલગ, આપણે શગે એક ઝળહળીએ.’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૧૧)

*

‘અજિબ ઇલમ હૈ હમરે અંદર;
કણ કણ દેખો મસ્ત કલંદર!’

આ કવિમાં ગીતનાં તો જાણે મોજાં પર મોજાં પર મોજાં ઊમટે છે! ગીત-પ્રાકટ્ય માટેય આ કવિની જ પંક્તિઓ ટાંકું —

‘કોઈ ભીતરનાં તલ ભેદીને
સૂતાં ઝરણ જગાવે,
કોઈ ઘાટ પર આવી ઘટમાં
નભગંગા પ્રગટાવે,
એવી આજે લ્હેર ચઢી જે
મૂળથી મને ઉઠાવે!’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૯૫, ૯૬)

*

ક્યારેક ગઝલ પણ તીર પર તોફાન લઈને આવે છે અને આ કવિના પંડમાં ટહુકા કરી જાય છે. બે-ત્રણ શે’ર —

‘એક પંખી શોધતું આકાશમાં
નીડ જેવી ક્યાંય છે ખાલી જગા?’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૦૪)

*

‘એકબે શબ્દો ગઝલના માંડ આ હોઠે ચડ્યા,
ત્યાં જ હું ગાલિબ મિયાંની હોડ બકવા નીકળ્યો!’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૦૭)

*

‘પાંદડે ખળભળ ઘણી,
મૂળ ઊંડે શાન્ત છે!’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૧૦)

*

આ કવિએ સુંદર આધુનિક કાવ્યો આપ્યાં છે પણ કવિની ભીતરનું અધ્યાત્મ એમને અન્ય આધુનિકોની જેમ હતાશ — નિરાશાવાદી બનવા દે તેમ નથી, કવિને આશા છે, શ્રદ્ધા છે —

‘મધપૂડો હજુય દૂઝ્યા કરે છે ઊંડે ઊંડે
ને તેથી જ ફૂલોના ડંખ હજી જીરવાશે
ને પડઘાની પેલે પાર નીકળી શકાશે હસતાં હસતાં.’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૬૯)

*

કવિ આશાવાદી છે, પણ ભીતર ભારોભાર વેદના, પીડા ને ભીંસ પણ છે. ‘કયા રસ્તે કોણ આવશે, શી ખબર!’ કાવ્યમાં ભીતરની ભીંસ આમ વ્યક્ત થાય છે —

‘શું આ મારું ઘર જ મારું કતલખાનું?
આ વરુઓના દાંત ને નહોર
કેમ લાગે છે મને મારા?
જાણે હું કોળિયો થઈ રહ્યો છું મારી ભૂખનો!

હું જ બકરી ને હું જ વરુ!
ક્યાં ભાગું?
કેમ બચું?

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૪૨)

*

અસહ્ય ભીંસ અને ગૂંગળામણ ‘રસ્તો ક્યાં છે?’ કાવ્યમાં અનન્ય કલ્પનો સાથે આમ પ્રગટ થાય છે —

‘બ્હાર નીકળવું મારે,
રસ્તો ક્યાં છે?
પાંખ નથી રે, પીંછાં પીંછાં,
ડાળો વચ્ચે પિંજર દીઠાં,
એક વિહગને બ્હાર જવું છે,
નભમાં બારી ક્યાં છે?’

(‘પડઘા ને પડછાયા વચ્ચે’, પૃ. ૧૪)

*

આ કવિને એમના વિદેશ-પ્રવાસોય ફળદાયી નીવડ્યા છે. એમનાં પ્રવાસ-કાવ્યોમાં જે તે દેશનો પ્રકૃતિ-સંસ્કૃતિસંદર્ભો સાથેનો એક ચહેરો પ્રત્યક્ષ થાય છે ને સાથે સાથે કાવ્યત્વ પણ સિદ્ધ થાય છે, ‘સ્વાતંત્ર્યદેવીને દર્શતાં…’, ‘હું કંઈ એકલો નથી’, ‘વિક્ટોરિયા લેક જોતાં’ તથા ‘નિગ્રો’ જેવાં વિલક્ષણ પ્રવાસકાવ્યો આપણને આ કવિ પાસેથી સાંપડ્યાં છે. ‘વિશ્વકોશ’ માટેનું સુંદર ગીત પણ આ કવિ પાસેથી મળ્યું છે. ક્યારેક ટીવી સિરિયલ માટે પણ આ કવિએ ગીતો લખ્યાં છે.

પુષ્ટિભક્તિના કથા-કીર્તનવાળા વાતાવરણમાં ઉછેર તથા પ્રકૃતિએ એમને કવિતાની ગળથૂથી પાઈ. ‘કુમાર’ની ‘બુધસભા’ તથા સઘન અભ્યાસ થકી એમનામાં ભારતીય તેમજ પાશ્ચાત્ય કાવ્યપરંપરાના સંસ્કાર સીંચાયા. તો ‘રે મઠ’ના મિત્રો દ્વારા આધુનિકતા અને પ્રયોગશીલતાની દિક્ષા ઊઘડી. આધુનિકતાના બંધિયાર ઓરડામાં તેઓ પુરાઈ ન રહ્યા, પણ ‘ગગન ખોલતી’ બધીયે બારીઓ ઉઘાડતા ગયા. એમની કવિતાએ કશી આભડછેટ રાખ્યા બિના બધીયે દિશાઓમાંથી પોષણ મેળવ્યું છે. એમની કવિતાનાં મૂળિયાં પોતીકી ભોંયમાં ઊંડાં ઊતરતાં ગયાં છે ને વિસ્તરતાં — વિકસતાં ગયાં છે. આ મૂળિયાંએ પાતાળમાંથી જળ મેળવ્યું છે ને આકાશમાંથી તેજ. પરંપરા અને આધુનિકતા, કલ્પનો અને રૂપકો, તર્ક, વિચાર અને પ્રતીકો, લયનો ઉજાસ અને શબ્દનું સત, ચંદુડિયો અને ચંદ્રકાન્ત શેઠ… બધુંયે એમના કાવ્યમાં ઓગળતું જાય છે ને નવાં પરિમાણો સિદ્ધ થતાં જાય છે. એમનું સર્જન ઊંડે અને ઊંચે, પેલે પાર ભણીની ગતિ સાધે છે. શબ્દના અને સત્યના સાધક એવા કવિશ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠને વંદન.

-યોગેશ જોષી

I

કવિતા – પવનરૂપેરી (૧૯૭૨)

૧. ક્યાં છો ચંદ્રકાન્ત?

ક્યાં છો ચંદ્રકાન્ત? તમે ક્યાં છો? ક્યાં છો?
તમારા આ બોલાયેલા – લખાયેલા શબ્દો,
– એમાં તમે નથી, તમારી છે છાયા;
– જેને તમારું ના સ્હેજે અભિજ્ઞાન.
ચંદ્રકાન્ત!
તમોને ભુલાવી દેતા તમારા અરીસા
– એને તોડીફોડી કેમ નથી દેતા?
તમારી જ આરતીને સહી લો છો શાને?
કેમ ફૂંક મારી હોલવી ના દેતા?

તેજના તમિસ્રમાંથી નીકળો રે બહાર,
તમારું જે રૂપ, જુઓ તમારીયે પાર!

શ્વાસથી ઉચ્છ્‌વાસના ઝૂલાએ રોજ ઝૂલો,
કદી અંતરાલે માંડી ખરી મીટ?

કોનો લય, કોની ગતિ, કોનું રૂપ
– જેનો આમ નિષ્પંદ શો છંદ ઊંડો નસે નસે ચાલે?

ફૂલ જેમ હસો છો ને કરો છો કલ્લોલ!

તમે જાણો છો?
– અનંતમાં જે અંતે તમે ઝૂલો
એ કાળના તરુની કોણ ડાળ?

‘ચંદ્રકાન્ત’ નામની ધજાઓ જ્યાં ચઢાવી,
એ જ મંદિરે ના જાણે કોઈ ‘ચંદ્રકાન્ત’ કોણ!
ચંદ્રકાન્ત, તમોએ જે ઉછેર્યું એ ઘર,
એ જ જાણે નહિ ‘ચંદ્રકાન્ત’ કોણ!

‘ચંદ્રકાન્ત’ નામના જે રાજપથે ચાલો
એને તમારાં ના પગલાંની જાણ.
ઢગ ઢગ ફૂલોએ જે પામ્યા તમે માન,
એમાં તમારા જ સ્મિતની ના શાન.

‘ચંદ્રકાન્ત’ નામની દીવાલો ઓઢી ઓઢી
તમે શ્વાસે શ્વાસે મમી થતા ચાલ્યા!
‘ચંદ્રકાન્ત’ – એ જ તમે એમ માની–ચાલી,
ભલા ખુદનેય દૂર ઠીક રાખ્યા!

‘ચંદ્રકાન્ત’ નામ પઢ્યા પોપટની જેમ
તોય,
મરચાના જેટલીયે
ચાંચને તમારી પૂછો,
‘ચંદ્રકાન્ત’ નામની પિછાન છે કે કેમ?
‘ચંદ્રકાન્ત’ નામ માટે
શબ્દોના મિનારા ચણ્યા,
સંબંધોનાં જાળ વણ્યાં,
પરઘેર પાણી ભર્યાં,
રંગલાના વેશ કર્યા,
સાત સાત પૂછડાં ઉગાડ્યાં ને કપાવ્યા કર્યાં!

કેટલાયે કૅમેરાની આંખો પ્હેરી,
અંધકારો આંજી આંજી,
પ્રકાશોથી રંગી રંગી,
પ્લેટોમાં ઠાંસી ઠાંસીને,
ચંદ્રકાન્તો ચારે કોર મૂકી મૂકી જોયા;
ચંદ્રકાન્ત પાના જેવા સાવ કોરા!

ચારેકોર ચંદ્રકાન્તો
ખીચોખીચ
કીડિયારાં રચી રચી જીવે,
– એમાં હું જ હોઉં એવો સાચો
એક તો બતાવો મને
ચંદ્રકાન્ત ક્યાં છે?
ક્યાં છે?
ક્યાં છે?

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૧-૩)

૨. મન ખવાતું જાય છે...

મન ખવાતું જાય છે…
સૂર્ય આંખોમાં ઘસાતો જાય છે,
મન ખવાતું જાય છે…

પ્રત્યેક પલ આ ટાંકણીની જેમ ભોંકાતી જતી,
વાટ ઊંડી શૂન્યતાનો શેરડો પાડી જતી,
હાથ બે મળતાં વચાળે બરફ બસ, પીગળી રહ્યો,
ચાર આંખે બદ્ધ અવકાશે હવે તો
ચંદ્ર કોઈ હાડ હાડ ગળી રહ્યો!
આંસુ મારી નજરને ચોંટ્યું : ઊખડતું એ નથી!
હાથ પહોળા થૈ શકે પણ,
કોઈ પંખીનું ગગન ખૂલતું નથી.

હર ઘડી લાગ્યા કરે :
ઘણ-ઘાવ કો ચાલી રહ્યા – હું સાંભળું;
કોઈના હૈયે ઊંડે ઊતરી રહ્યો ખીલો
– અને એ હું કળું!

ફૂલની આંખે ભીતર જે વેદના,
કંટકોની ટોચ પરથી ઊભરે;
ચૂચવે છે ચક્ર, એનો જે ઘસારો,
એકધારા શ્વાસમાં આ નીતરે.

ડગલે અને પગલે
ઊંડે આ રક્તમાં ફાટી પડેલા વૃક્ષનું
પાન શાખાથી વિખૂટું થાય છે;
ભીતરે અંધારમાં ઝૂલતું અમરફળ કોકનું
પિંગળાની ભૂખથી ભરખાય છે;
મન ખવાતું જાય છે…

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૫)

૩. ખખડે – સુણું

મનના ખાલી ગોળા ગબડે – ખખડે,
માંડ બિડાવા કરતી આંખે
ધાતુની બે કીકીઓ ખખડે,
આંગળીઓમાં ખખડે લીલા ફળની સુક્કી યાદ,
અને લોહીમાં ખખડે કોરાં પાંદ, કાંકરા, કાંટ.

ઉંબર પરથી ફરી ગયેલાં પગલાં પંથે ખખડે,
આંખોમાંથી ખરી પડેલાં આભ હવામાં ખખડે,
બંધ બારણે સેજે વાસી રાત અટૂલી ખખડે,
અશ્રુધારથી વીંધી વાતો પીળી પીળી ખખડે.

સપનાંનુંયે સુખ હતું તો ક્યાં છે?
ભર્યા નેહનો પડઘો લીલો ક્યાં છે?
પ્હાડ સમાણા પ્હાડ ઓગળી બેઠા!
સામે નર્યા સીમાડા ઊકળે!
આંગણ મારે છોડ અગનના ઊતરે!
જે ઘરની છાયામાં મારો દિવસ ગુજારું
તે આ ઘરને મોભે
કૈંક દિવસનો ભૂખ્યો સૂર્ય લટકતો!
ઘરનો જાણે દરેક ખૂણો ભડ ભડ બળતો!
જોતાં નજર સળગતી – એને કેમ બુઝાવું?
હોઠ સુધી અડતી જે ઝાળ,
કેમ કરી હડસેલું?
આંખ દઝાતી બંધ કરી હું,
તિમિરલોહનો શીત ખંડ તે
મૂકી પોપચે
મથતો ટાઢક લેવા;
મારી ગળી જાય છે રોમ રોમથી
રહીસહીય ભીનાશ,
કૂજે ભરેલ ઢળી જાય છે મારો શેષ ઉજાશ.

હવે તો ખોપરીઓમાં મેઢાં બબડે, સુણું
શબ્દોના ઠળિયાની આ એકલતા ખખડે, સુણું,
પલ પલ પારા જેવી,
મારા હાડ મહીં ટકરાતી, કણ કણ પથરાતી તે સુણું,
સુણું કરડ કરડ રે કૈંક ચવાતું
રાતદિવસ કો’ કરાલ દાઢે
ભીતર મારે ક્યાંક!

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૬-૭)

૪. એક ઈંટ જો હાલે...

આટઆટલી ભીંતો વચ્ચે
અવાજ મારો ભટકાતો ભાંગીને ભુક્કો થાય!
ઊડવા કરતું આભ ભીતરનું,
છતની સામે પાંખ પછાડી,
ઢગ પીંછાંમાં વીખરાતું આ ચરણ તળે ચગદાય;
અને હું છિન્ન અવાજે સાદ કરું શેરીની વચ્ચે :
‘કોઈ મને છોડાવો
રે કોઈ રસ્તાઓના ભરડામાંથી
મારા ચરણ મુકાવો.’
રોજ રોજ આ ભીંત મહીંથી ફૂટે ભીંત હજારો,
પગ ચાલે ને લાગે :
મારી સાથે ચાલે ઈંટ હજારો!
નીલ ગગનનું ઊડતું પંખી, દૂર – દિવસની પાર;
એકલ મારા મનની ડાળે અંધકારનો ભાર.
કોઈ એક ઝાકળનું બિન્દુ ક્યાં છે?
– જે આ લુખ્ખી આંખે મોતી થૈને નિર્મલ ચમકે.
કોઈ એવું રે જલનું બિન્દુ ક્યાં છે?
– જે આ
ઈંટમાં બાંધ્યા
મરી ગયેલા
તડકા જેવા ઘેરા
મારા માટીના ચહેરામાં ઊતરી ફરકે.
શ્વાસે શ્વાસે નિઃશ્વાસો પડઘાય,
પિરામિડોના થર પર થર પથરાય.

એક ઈંટ જો હાલે,
આખું નગર હલાવી નાખું;
પલકારામાં પિરામિડો પાધરમાં પલટી નાખું…
સૂરજ ક્યાં છે?
સૂરજ, આપો એક જ કરનો સાથ;
કદાચ મારો ખડી ગયેલો હલે ફરીથી હાથ…
ને હું…

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૧૨-૧૩)

૫. ચણીબોર ચાખીને

ચણીબોર ચાખીને ચાખ્યો સમય,
હવે તો શબ્દે શબ્દે એની મીઠી વાત કહેવી…

આંખોમાં ખૂંચે છે રજકણ.
આંખે ખારાં પાણી,
પણ અમને તો ભઈ, ખુશી
ગરેલાં ચણીબોર બેચાર મળ્યાં-ની!

ઉજ્જડ ઉજ્જડ વગડો
ને લુખ્ખું લુખ્ખું આભ,
બરછટ બરછટ હાથ,
પણ ચણીબોરનો લાભ!

ઝાઝા ઠળિયા,
ઝાઝી છાલ,
થોડાં લિસ્સાં બોર
કાંટાળી કૂડી જાળ!

અમારો રસ્તો ખોટો નથી!
અમારો નિષ્ફળ આંટો નથી!

ચણીબોર ચાખીને ચાખ્યો સમય,
હવે તો ડગલે પગલે ચણીબોરની વાતો વ્હેવી!

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૨૪)

૬. ખુલ્લી હોય હથેલી

ખુલ્લી હોય હથેલી
ખુલ્લો ચારે ગમ અવકાશ,
ખુલ્લા મનને ખૂણે ખૂણે
ઢગ પંખીનો વાસ!

પંખીડાં આ ફરરરક્ કરતાં
જાય ઊડ્યાં… ઓ જાય…!
પાછળ કસબી કોર કશી તડકાની તગતગ થાય!

વાટ મૂકી જ્યાં ચરણ ચલ્યાં, પગલીએ ઠેકી વાડ!
આ ગમથી જો ઝરણ મળ્યાં, તો ઓલી ગમથી પ્હાડ!

ઝરણાંને હું પગમાં બાંધી નાચું,
માથે મેલી પ્હાડ છમકછૂમ નાચું,
અને ગુંજીને
એવી ફૂલના મનમાં મૂકું વાત…
રાત પડે તે પહેલાં
રમવા લાગી જાય પ્રભાત!

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૨૮)

૭. અંધકારનો પવન રૂપેરી

અંધકારનો પવન રૂપેરી આવે,
હરિયાળાં મેદાન ફરકતાં આવે,
ઝાકળનાં મોતીના અઢળક મેઘ,
શય્યાની ચોગમ ઝબકીને હસતા ચાંદ અનેક :
દીવાલ સઘળી અંધકારના ફીણ મહીં ફેલાતી,
બારીમાંથી શય્યા સામે સીમ લગી લંબાતી!
શય્યાથી મેદાન હવે શું દૂર?
પાંખોથી આકાશ કેટલું દૂર?
હાથ જરા જો થાય ઊંચો તો હવા મહીં ઓ દ્રાક્ષ!
હોઠ જરા ફરકે તો ગીતનો અડી જાય રે સ્વાદ.
પ્હાડ બધા ધુમ્મસના તરતા પડખામાંથી સરતા,
એકલતાના ડંખ ફૂલ થૈ પારિજાતનાં ખરતા.
ગરમ લોહીનાં ઊછળે રાતાં ફૂલ!
શ્યામ લટોમાં ડોલે લિસ્સા મણિધર મુક્ત પ્રફુલ્લ.
હોઠ મહીં રે હોઠ ઓગળી જાય,
આંગળીઓનાં સ્નિગ્ધ ટેરવે જ્યોત ફૂટતી જાય.
અંધકારનો પવન રૂપેરી વાય;
કાળમીંઢ કો ખડક રેશમી કપોતમાં પલટાય.
કપોત કેરી શ્વેત હૂંફનો શય્યામાં સંચાર,
રોમ રોમમાં વ્યાપે એના ઊડવાનો વિસ્તાર.

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૪૧)

૮. પંખી

પંખી કો’ આંધળું,
ભીતરે વર્ષ કૈં કેટલાં-થી વસ્યું,
ખાલી ઈંડું જ સેવ્યા કરે છે;
પાંગળી પાંખથી સ્હેજ ઊડી–પડી
તણખલે ગગન બાંધ્યા કરે છે.

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૬૧)

૯. રસ્તો ક્યાં છે?

બ્હાર નીકળવું મારે,
રસ્તો ક્યાં છે?

પાંખ નથી રે પીંછાં પીંછાં,
ડાળો વચ્ચે પિંજર દીઠાં,
એક વિહગને બહાર જવું છે,
નભમાં બારી ક્યાં છે?

છીપની દીવાલ બંધ,
કણ રેતીનો,
સહરા જેવો.

સ્વાતિનો આ સમય
આખુંયે આભ ઊજડ્યા જેવો.
આંખોમાં તરફડતાં મીન,
જનારના પડછાયા વાગે, ભીતર ઊતરે ખીણ :
ઊભા રહો તો જાવ ચણાતા,
ચાલો તો વીખરાતા!
દરિયાનાં મોજાંય મગર થૈ મરજીવાને ખાતાં!

કાંઠો હોડી ગળી રહ્યો છે…
ભીંત ભીતરને ગળી રહી છે…

પથ્થર! મોઢું ખોલી બોલો, રસ્તો ક્યાં છે?
તમે અહીં જ્યાંથી આવ્યા તે રસ્તો ક્યાં છે?

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૬૪)

૧૦. ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીએ...

ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીએ.
એના મનમાં ખાલી સમય સડે છે.

ચપટી નભ ને ચપટી માટી,
ચપટી વાયુ, ચપટી તેજ,
જરા મળ્યો જે ભેજ,
– બધુંયે વ્યર્થ વ્યર્થ બગડે છે
દેશકાળને દર્પણ એના ડાઘ પડે છે:
ચંદ્રકાન્તનો ચ્હેરો ભૂંસી દઈએ;
એને વેરવિખેર કરીને આ ધરતીમાં ધરબી દઈએ.

ભારેખમ એ ખડક,
નથી ઊછળવાનો મોજાંથી;
વરસે વાદળ લાખ,
છતાં કોરીકટ એની માટી!
વંટોળો ફૂંકાય
છતાંયે એનો સઢ ના હવા પકડતો!
લંગર પકડી એ તો લટક્યા કરતો!

શ્વાસ કરોડો ઢીંચી,
પડછાયા સેવ્યા છે એણે આંખો મીંચી.

ચંદ્રકાન્તના મન પર લીલ ચઢી છે;
એક માછલી વરસોથી કો ગલમાં બદ્ધ પડી છે.

કેટકેટલી તરડ પડી છે, જ્યાં જ્યાં એનાં ચરણ પડ્યાં ત્યાં!

ચંદ્રકાન્તથી હવા બગડશે,
જલમાં ઝેર પ્રસરશે.
એનાં જે ખંડેરો – એને ખતમ કરી દો વ્હેલાં પ્હેલાં.
એને અહીંથી સાફ કરી દો વ્હેલાં પ્હેલાં:
એની આંખે સૂર્ય પડ્યા છે ખોટા,
અને ત્યારથી દિવસ પડ્યા છે ખોટા,
ખોટી રાત પડી છે:

ચંદ્રકાન્તને ઝટપટ હળથી ભાંગી ખેતર સપાટ કરીએ,
ચંદ્રકાન્તને ભાંગી કણ કણ ખલાસ કરીએ…

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૬૮)

૧૧. રાત્રી થતાં...

રાત્રી થતાં જગત ઊજળું જાય ડૂબી,
અંધારનાં ફરી વળી જળ લે ઉછાળા :
કૈં ઊજળા થર ચઢ્યા મુજને યુગોના
ધોવાઈ જાય : છતું થાય સ્વરૂપ મારું
પ્રાચીન અશ્મ-યુગનું : ઘર મારું લાગે
ઊંડી ગુહા : ઘરની એકલતા રડે છે
કો’ શ્વાન જેમ મુખ ઊર્ધ્વ કરી નિશાએ.

શી પ્રેતની ગુસપુસો મુજ આજુબાજુ
ને આ હવા પરશતાં લહું : ગંધ મીઠી
લે મારી હિંસ્ર પશુ કો’ કરી નાક ઊંચું,
રે એ જ આ પશુ હવે મુજમાંથી આવે
ધીમે બહાર : ડગલે દૃઢ ચાલ્યું આવે
મારા પ્રતિ : સ્થિર વિલુબ્ધ દૃગે મને જ
તાક્યા કરે…!
કૈં કેટલાય યુગથી
આમ જ એ મને તો તાક્યા કરે…!

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૧૦૮)

૧૨. એક ઉંદરડી

આ એક ઉંદરડી
બ્રેડમાં પેસે,
મીઠાઈના ખોખામાં ફરે,
સ્ટ્રૉથી પેલા કાચના કબાટમાં મૂકેલી કોલા પીએ,
છટકીને ટૉકીઝનાં બંધ બારણાંની તરાડમાંથી અંદર ઘૂસે,
ને કોઈની આંખની સૂની બખોલમાં બેસી
ચટકે મટકે ફિલિમ જુએ…
ફિલિમ જુએ ને પાછી તક મળે તો
કોઈની સુંવાળી પાનીને અંધારામાં અડીયે લે!
પાછી કોઈના બ્લાઉઝ પર
ગોળ ગોળ ચકરાવાયે લઈ જુએ!

પાછી આ લુચ્ચી
ક્યાંક બગીચામાં ઝાડની ઓથે લપાઈ
અજાણ્યાં કો બે જણની મધમીઠી વાતોય ચાખી લે,
અને ભરી બજાર વચ્ચે રૂપાળી પૂંછલડી હલાવતી
ટગુમગુ ટગુમગુ આંખો નચાવતી
ભેળ ખાતી
ને ગોળો ચૂસતી
કૂદતી ને નાચતી
હસતી ને ગાતી

ભૂખરા એકાંતની ઠંડી હવાથી ડરીને
ગરમ કપડાંની દુકાન તરફ ભાગે છે ત્યારે,
સાચું કહું? મને હસવું આવે છે.

ભોળીભટાક ઉંદરડી!
એને ક્યાં જાણ છે કે એણે એ જોયું તે તો ઉંદરિયામાં જ જોયું છે.
ઉંદરડી ક્યાંય ગઈ નથી;
એ ઉંદરિયામાં જ છે,
મારા જ ઉંદરિયામાં.

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૧૨૩)

૧૩. બેસ, બેસ, દેડકી!

બેસ, બેસ, દેડકી!
ગાવું હોય તો ગા,
ને ખાવું હોય તો ખા;
નહીં તો જા…
મારે પાંચ શેર કામ
ને અધમણ આરામ બાકી છે.

તું તો બોલ્યા કરે,
ને આકાશ પેટમાં ફુલાવ્યા કરે!…
મારે તો સાત લાખ સપનાં
ને વીસ લાખ વાસના બાકી છે.

તું તારે ડોલ્યા કર,
ને ગળ્યા કર જીવડાં…
મારે તો અનંત ગાઉનાં મરવાં
ને અનંત ગાઉનાં જનમવાં બાકી છે.

બેસ, બેસ, દેડકી! મૂગી!
ખા તારે ખાવું હોય તો,
નહીંતર ભાગ અહીંથી કૂદતી કૂદતી!…
મારે તો સાત પગથિયાં ઊતરવાં
ને સાત પગથિયાં ચઢવાં બાકી છે.
દેડકી! ડાહી થા,
મળે તે ખા,
સૂઝે તે ગા
ને નહીંતર જા… પાવલો પા…

(પવન રૂપેરી, ૧૯૭૨, પૃ. ૧૨૫)

II

કવિતા – ઊઘડતી દીવાલો (૧૯૭૪)

૧૪. કક્કાજીની અ-કવિતા!

કક્કાજીને કાજે કવિતા નથી આ.
ને બહેરી બારાખડી માટેની બોલી નથી આ,
છંદની છ હજાર વર્ષ જૂની ચાલથી
ઓગણીસો ચુમ્મોતેરને કેમ ચલાવવો?
ગર્દભો તો હજુયે ગોવર્ધનરામના ગોદામમાંથી ગદ્ય લાવીને
ગાંધી રોડ પર ફરે છે પાઘડી ને ખેસ નાખીને,
પણ તેથી ટ્રાફિક જામ થવાના
ઘેરા પ્રશ્નો સર્જાયા છે આજકાલ!

મીંચેલી આંખે
ઈસવી સન પૂર્વે જોયેલા એક સૂરજને યાદ કરી
આજના સૂર્યોદયે
કાપડની મિલનાં ભૂંગળાં
ગાયત્રીને બદલે વ્હિસલ સંભળાવે છે
તેથી બેચેન છે બાવન કુલ ભદ્રંભદ્રનાં.
તેઓ તો ઇચ્છે છે :
આ ભાષાને ચોળી ચણિયો ને પાટલીનો ઘેર સજીને
વટસાવિત્રીનું વ્રત કરતી
ને સુકાઈ ગયેલા વડની ચોફેર દિનરાત સૂતરના આંટા મારતી જોવાને!
પણ ભાષાને ભેટી ગયો કોક અલગારી!
કંઈક એવું ઘુસાડ્યું બખડજંતર એના દિમાગમાં
કે
એક સવારે
ભાષા
શુદ્ધ બ્રાહ્મણિયા રસોઈ જમવાનો આગ્રહ છોડી
ચાલવા માંડી અમારી સાથે – અમારા રોજના જીવવાના માર્ગે.
ભાષા હવે અમારી જેમ ખાય છે, પીએ છે ને હરેફરે છે.

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૧)

૧૫. મજા છે આ ‘છે’ની છો પર

પથરાઈ પડી છે પાંખો,
ને ઊઘડી રહ્યો છે પંખો.
ઉકેલાઈને પડ્યો છે તાકો.
ભોંય પર પડ્યો છે ફેલાઈને તંબુ.
ઊંટ તકિયા પર ડોક ઢાળીને
બંધ આંખે
વાગોળે છે તિમિર હળવે હળવે.

હુક્કાની ઊંઘણશી ગડગડમાં
પરપોટા થાય છે રંગના આકાશમાં.
સપનાંની એક આળસુ નજાકત
છલકાય છે હવામાં આસ્તે આસ્તે.

તાળામાં જરાય ફર્યા વિના,
સંચેસંચ ખોલીને,
બંદા ખુલ્લંખુલ્લા છે ચૂપ.
કોઈ કેફી હવાનો રંગ
ચઢતો જાય છે શ્વાસને – અવકાશને.

ખુલ્લી છે મુઠ્ઠીઓ
ને લહેરાય છે કિનખાબી કેવડાની ગંધ
રાતની રસીલી રાહમાં.

ઊઘડ્યો છે મયૂરપંખ
રે રેલાય છે રેશમી સૂર હવાને બાંધતા જુલ્ફમાં
મધરાતી વાતની લીલી દ્રાક્ષ
લૂમતીઝૂમતી ચમકે છે તારાનાં ઝૂમખાંમાં, શ્યામ કેડી પર.

નિરાંતનું સરોવર!
ખીંટી પર અમથાં અમથાં ફરકતાં કામ.
ઘડિયાળમાં તરતો પિક્કડ આરામ.
સુનાર સૂએ.
જાગનાર જાગે.
કદાચ કોઈ કૂવો-હવાડો કરે,
કોઈ ક્રૉસ પર ચઢે.
ભલે! ભલે!! તથાસ્તુ!!!

ભલે રહી જતી તિજોરીઓ ખુલ્લી!
ભલે જામી જાય કસ્તર પીવાના જામમાં.
ભલે ધાડ પડે ધરમીને ઘેર
ને મેવા ખાઈ જાય મવાલીઓ.
ભલે સત્યાગ્રહી ચંપલો કાનાફૂસી કરે અંધારા ખૂણામાં
ને ભલે રચનાત્મક રસ્તાઓ ખૂટલ થાય જડતાથી.
થાય તે ભલે થતું!
આપણે તો ઊંઘની મજા છે આ ‘છે’ની છો પર.
સઢ સંકેલીને
ઘાટ પર આડા પડીને
આળસુ હલેસાંની ગુફતેગો માણી હોય
તો આજે સૂરજને તંગ ન કરશો.
કરવા દો એને કરવું હોય તે.

સઢ તો આવતી કાલે પણ ચઢાવી શકાશે,
ને સામેના કાંઠે આવતી કાલે પણ પહોંચી શકાશે.

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૨૬)

૧૬. અટેકણે સૂવાની ટેવ

અરમાનોના ઓશીકે માથું ટેકવી સૂવાની મારી ટેવ
આજ તૂટી ગઈ!
રોજ તો બધું ઝળાંઝળાં હતું સાઠ વૉલ્ટના અજવાળામાં
ગમતુંય હતું આંખને બધું વાંચવું – જોવું
પણ આજ તો કોણ જાણે શાથી
ઊડી ગયો છે ફ્યૂઝ અકાળે
જે જામી પડ્યો છે અંધકાર મારી શય્યાને ભીંસતો.

મને ટાઢ વાય છે
ને મારી પત્ની પોઢી છે બરફનું પૂતળું થઈ
શય્યામાં ક્યાંક કોઈ અજાણ્યા ખૂણે!
કાનની બૂટને ભીંજવે છે ખારો ઘુઘવાટ ભરતીનો;
ને સંભળાય છે કોઈ ડૂબનારના હાથની મૂંગી ચીસ!
કાશીના કરવતથી વહેરાઈ રહ્યા છે પાયા પલંગના;
કોઈ ભીની કાથીથી બંધાઈ રહ્યું છે પૂતળું અડદનું!

સંભવ છે :
એક તોફાન ઓશીકા પર પછડાઈને
ફેલાઈ જાય પથારીમાં ઉત્તરદક્ષિણ
ને
એક સૂરજ માથામાંથી તૂટી પડી
ગુલાંટો ખાતો
પટકાય પગમાં ને ફૂટી જાય કણ કણ,
મને ભય છે :
અટેકણે સૂવાની મારી ટેવ
સંસારની એક ગમખ્વાર ઘટનાનું જલ્લાદ કારણ બને.

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૨૯)

૧૭. દલો તરવાડી

દલા તરવાડી!
તેર હાથના બીવાળું બાર હાથનું ચીભડુંય ચાલશે…

ભૂખ તો ભોગળ તોડી નાખે એવી છે.

વળગણી પરનો સાલ્લો પહેર્યા વિના
મારું બૈરું હાલી નીકળ્યું મધરાત માથે લઈને.
ચૂલામાં
હડતાલ ચાલે છે હરિયાળી ક્રાંતિની.
ઉનાળાની ઝાળથી પાણિયારું કોરુંકટ થઈ ગયું
ને બેફામ બનતી ભૂખ
પીંખે છે પલંગને જંગલી રીતે.

દલા!
મારે એક વાડી હોત,
તારા સરખી લાડી હોત,
ઘેર ઘુઘરિયાળી ગાડી હોત…

દલા!
ગામ આખાને ટેં કરી દેત ચીભડાં ખવડાવી!

પણ દલા!
શું કરું?
ચીભડાં ગળનારી વાડની હારે પનારું પડ્યું છે મારે!
દલા!
હું બાવા આદમના વેલાનો;
હું જાતે થઈને ચીભડું માંગું છું,
તે કાંક હશે એવું ત્યારે ને!

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૩૬)

૧૮. નહિ ગમે આ મારો વેશ

જાણું છું :
મિત્રોને નહિ ગમે આ મારો વેશ!
મારા વ્યવહાર-વિવેક વિનાના રઝળુ શબ્દો;
મારા શિસ્ત વગરના અનાડી શબ્દો;
ગંભીરતાની ગરિમામાં લાઇનસર નહીં ગોઠવાતું મારું
બેવકૂફ હાસ્ય;
ને મહિમાવંતોના આસનને અમસ્તું જ ડગમગાવતી
લખોટી જેવી બાલિશતા;
મારા મિત્રો સભ્યતાની હાઈ-બ્રો પાર્ટીમાં ડેકૉરમના
ખ્યાલથીયે
નહીં સ્વીકારી શકે મને.
મને તેઓ કોઈ રીતે મંજૂર નહીં કરી શકે!
હું બરોબર જાણું છું :
તેઓ તેમની સૉફિસ્ટિકેટેડ એસ્પ્રેસો કૉફીમાંથી
આસ્તેથી,
રૂપાના ઢોળવાળી ચમચીથી
કાઢી નાખશે મારું નામ બહાર;
તેઓ તેમની ડાયરીમાંથી
અવાજ ન થાય એમ હળવેકથી
ફાડી નાખશે મારા જન્મદિવસનો વાર.

તેઓ સિગારેટના સલામત ધુમાડાનાં અટપટાં વલયોમાં
મારા પરિચયની રેખાઓને ગૂંચવી,
ઈશ્વરના કોઈ એક મહાન ગોટાળા રૂપે પ્રદર્શિત કરશે મને.
એ મિત્રોને અફસોસ હશે મારી ગેરહાજરીનો?
હોય અફસોસ એમને મારી ગેરહાજરીનો?
શંકાના તૂટું તૂટું થતા પીળચટ્ટા પાંદડા પર
પવનની થપાટો વચ્ચે મને સ્થિર રાખવા મથતો
હું એક મૂર્ખ કીડો!

હું એમની કૉફી-પાર્ટીમાં જાઉં છું, એકાદો શર્કરાકણ ચાટવા;
હું ભળું છું એમની કૉફી-પાર્ટીમાં, ઉગાડવા રંગધનુષો, કૉફીથી!
એમની ઉષ્માથી કપાવેલી સાત સુંવાળી પૂંછડીઓ ચોંટાડવા
મથું છું હું મને.

જો એ પૂંછડીઓ મને ચોંટી રહે
ને તેથી મિત્રો મને દાદ આપે
તો
ઊભી બજારે
સાત પૂંછડીઓ બતાવતાં ફરવા
કદાચ
નિર્વસ્ત્ર થવાનુંયે હું કરું!

મારા ગંદાગોબરા અખળડખળ પોટકાને
ખખડધજ સાઇકલ પર લાદી
આમ જ નીકળી પડું છું ત્યારે
હું જાણું છું :
મારા સાચા મિત્રોને કદીયે ગમશે નહીં આ મારો
ઉભડક વેશ!

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૪૧)

૧૯. એક ભાગવતપારાયણ

અંધારું ચશ્માં ચઢાવી વાંચે છે શ્રીમદ્ભાગવત
ને ઘરડી દીવાલો આછું સાંભળતી હોંકારો ભણે છે ગદ્ગદ થઈને.

જ્ઞાનેશ્વર પાસે ભાગવત ભણીને આવેલી ભેંસ
ગાદીતકિયે બેસી,
કાન હલાવે ને પૂછડું હલાવે,
પૂછડું હલાવે ને કાન હલાવે.

અરે! કોણ છે?
કોણ કરે છે ધમાલ આ બારણા આગળ?

અલ્યા વનેચરો!
વસ્તીમાં તો વર્તો જરા સંસ્કારી રીતે!
હાશ… ટળ્યા વનેચરો!
ચલાવો આપની દેવકથા આગળ!

ને અંધારું ફરીથી ચશ્માં ચઢાવી,
પુનશ્ચઓમ્ કરી,
હંકારે છે આગળ શ્રીમદ્ભાગવતનો દશમસ્કંધ.

દશમસ્કંધમાં દેવકીને પીડા ઊપડી પ્રસવની
ને આ બાજુ પેલી જ્ઞાનેશ્વરવાળી ભેંસનેય પીડા ઊપડી જણતરની!
ભેંસ તો જે ભાંભરે છે – જે ભાંભરે છે!…
ઘરડી દીવાલો કાને આંગળીઓ ખોસીને કહે,
‘રાંડ, મૂંગી મર,
ને ભાગવત તો સાંભળ!’
ભેંસનો માલિક તો ચશ્માંધારી અંધારાને જ્ઞાનેશ્વર માની પૂછે :
‘બાપજી! ભેંસને પાડો આવશે કે પાડી?’
ને ચશ્માંધારી અંધારું તો સાવ નિરુત્તર!
ભેંસના ખાલી પેટ જેવું ખાલી – સાવ નિરુત્તર!

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૪૯)

૨૦. ચક્કરિયા ચાલ

અમે જ કાઢી નાખી છે અમારા પાટાની ફિશપ્લેટો.
રોજ એકની એક રીતે જતી ગાડીએ અમને થકવી નાખ્યા છે.

હરિયાળી ને વેરાન
સપાટ ને ખડબચડી
પોચી ને પથરાળ
લાલ ને કાળી
બધી જમીનને ઢાંકી દેતી આ લોઢાની ઘટમાળ માન્ય નથી અમને.

અમે આજે સિગ્નલને સમજીશું નહીં;
ગાર્ડની વ્હિસલથી ઊપડીશું નહીં.

ઘંટ ગમે તેટલો ટકોરા સંભળાવે
ઘડિયાળ ગમે તે સમય બતાવે!
અમે ઠારી દીધું છે એન્જિનને ભરશિયાળાની રાતે.

અમારે ક્યાંય જવું નથી, પહોંચવું નથી.
અમારે સ્ટેશનો નથી.
અમારે લઈ જવાના નથી કોઈને ક્યાંય.
અમે છોડી નાખી છે અમારી બધી જ સાંકળો – ખાનગી ને જાહેર.
એકેએક ડબ્બાને પાડી દીધો છે અલગ.
કોઈ ખેંચી જશે ને અમે જશું – આ ચલણી વાત
હવે હડહડતું જૂઠાણું છે અમારા માટે.

અમે રેલવેનાં બધાં ટાઇમટેબલો ચાવી જઈ
પાટા પર જ સૂઈ જવાનું નક્કી કર્યું છે.
અમે એ રીતે સરિયામ બદલીશું પાટાનો અર્થ.
ને સર્જીશું એક બિનલોહિયાળ અકસ્માત.

અમને લેશ પણ માન્ય નથી અમારી આ ચક્કરિયા ચાલ.

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૫૪)

૨૧. ભાભો તો સપાટ

ઊંટ પરનાં ત્રંબાળુથી નહિ જાગનાર ભાભો
જાગી ગયો આજે તેલના ખાલી ડબલાના અવાજે.
ને ભાઈ, જાગ્યો તેવો જ એ તો ભાગ્યો રેશનની લાઇનમાં
રાયપુર દરવાજે.

ઘઉં ગમે ત્યારે ઊડી જાય હવામાં
ને કર્તવ્યની કાળી બિલાડીઓ
ઘીના અભાવે
વ્હાઇટ ઑઇલ ભેળવેલું તેલ પણ લબ લબ ચાટી જાય!
પૃથ્વીના ત્રણ ભાગનાં ખારાં પાણીમાં
પાંચ રૂપિયે કિલોની ખાંડ પણ એમ જ ઓગળી જાય!
ખાંડનાે રાક્ષસ થવાનો નથી
ને સાકરની પૂતળી જનમવાની નથી.
(લાલ ત્રિકોણ અસરકારક છે આમ તો!)
ભોળો ભાભો તો તેલના ડબ્બા પર સૂરજ જુએ!
સૂરજ તો તરબોળ તેલમાં ન્હાતો હશે!
ખાંડ ખાસ્સી ખાતો હશે!
સવારસાંજ ઘીના એ…ય…ને… લચપચ લાડુ જમતો હશે!

સૂરજને મેદ,
લોકોને ખેદ!
સૂરજ તો હવે ‘ઇમ્પાલા’માં જ ફરવાનો!
દિલ્હીમાં જ ઠરવાનો!
ફાઈવ સ્ટારમાં જ ઊતરવાનો!
ને આપણે તો…?

ભાભાનું માથું કોઈ બી ટોપી માટે મોટું,
પણ માથામાં ગડીઓ તો ગણતર જ!
કોકે ક્‌હેતાં કહ્યું :
‘લાલ દરવાજે તો ગધેડે ગવાય છે ખાંડ, ઘી ને ઘઉં,
દોટ મેલો સહુ!’
સાઇકલ દોડી ને રિક્ષા દોડી,
બસ દોડી ને ભાભોય દોડ્યો – બસની પાછળ,
અમદાવાદી હોલ બૂટ સાથે.

લાલદરવાજે તો ધડ…ધડ…ધડ…
રુશવતખોર શબ્દોની ચકલીઓ ચારે કોર છુટ્ટી,
ગળાબૂડ પાણી… મીઠા શબ્દોનું પાણી… શબ્દોનું સોંઘું અનાજ.
પચ્ચાસ હજાર ટન તેલ – આ લો!
અનાજ ટન અગિયારસો લાખ… લો મૂકો તમારા ગોડાઉનમાં!
દૂધ ને ઘી… પેટ ભરીને જમો! શ્વેત ક્રાંતિ છે!
આપણી આઝાદી છે!

ભાભો પહોળી આંખે ને અધખૂલા મોંએ
ગરડગટ ગરડગટ ગળે ઉતારતો જાય દૂધ ને ઘી,
કાનથી.
હવે તો ના હલાય કે ના ચલાય… પેટ તડમતૂમ.
જાણે ભડકેલી ભેંસનો પહોળો પોદળો!
ભાભો તો ટેં થઈ ગયો!
ભાભો તો સીધો જ જમીન પર સપાટ!
આઝાદ ભારતની ભૂખી ને દુઃખી આમધરતી પર!

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૬૨)

૨૨. ખાખરાની ખિસકોલીઓ!

ખાખરાની ખિસકોલીઓ!
સાકરના પહાડની તો વાત જ ન્યારી!
ખરબચડી છાલથી ટેવાયેલ તમારી ચાલ
લપસી પડશે એના લિસ્સાલટ ઢાળ પરથી.
તમારી સિસોટીથી કોઈ ગાડી નથી આવવાની
ને કોઈ નથી પહોંચાડવાની તમને એ પહાડ પર.
તમારી રામાયણની કારકિર્દીનું પ્રમાણપત્ર
નહીં ચાલે આજે.
કરન્સી બદલાઈ ગઈ છે
ને સાકરના પહાડની આસપાસ સ્થપાઈ ગઈ છે અનેક કો-ઑપરેટિવ્ઝ.

ખિસકોલીઓ!
હે પવિત્ર ખિસકોલીઓ!
કદાચ તમે જાઓ તો પહાડની તળેટીમાં ટોલનાકે જ બગડી જાય
તબિયત તમારી!
વિના સાકર ખાધે
તમારા લોહીમાં અઢળક સાકર ભળ્યાના
સરકારી દાક્તરના અહેવાલે
અટકવું પડે પહાડની તળેટીમાં જ!

તો હે શાણી આજ્ઞાંકિત ખિસકોલીઓ!
ખાખરાનાં પાન જ સારાં છે – એમાં ભેળસેળ નથી
ને તેથી ક્વૉલિટી-કન્ટ્રોલનો પ્રશ્ન નથી!

આમેય આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ તો
તમારા જીવનની સલામતી સજ્જડ છે
લીંબોળીના ઠળિયામાં જ.

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૭૪)

૨૩. આકાશનો સોદો

સાંકડી શેરીમાં આકાશ વેચવા નીકળેલો હું!
મને સાંકડી શેરીના લોકોએ ગાંડો માન્યો,
મારો હુરિયો બોલાવ્યો,
મને ધક્કે ચઢાવ્યો,
મને પથ્થર માર્યા,
મારાં લૂગડાં ફાડ્યાં,
મારી મુઠ્ઠી છોડાવવા પ્રયત્ન કર્યો,
પણ આકાશ ઓછું જ હોઈ શકે મુઠ્ઠીમાં?

બિચારા સાંકડી શેરીના લોકો!

એમને ખબર નથી
કે આકાશ કંઈ ખિસ્સામાં, પોટલીમાં કે પેટીમાં કે મુઠ્ઠીમાં
આવી શકતું નથી!
આકાશ તો એમની આંખોનાં ઢળેલાં પોપચાં ઊંચાં કરીને
હું બતાવવાનો હતો.
આકાશ તો એમને મળવાનું હતું એમનું એમ!
આકાશ વેચવાનું તો એક બહાનું જ હતું માત્ર!
પણ સાંકડી શેરીના લોકો!
મને શેરી બહાર કાઢી
સૂઈ ગયા બારી-બારણાં વાસી ગોદડામાં મોં ઘાલી.

હું ફરીથી ઘસડાતો ઘસડાતો
આકાશ આજ નહીં તો કાલે વેચાશે એવી આશાએ
સંકલ્પપૂર્વક લેવા લાગ્યો સુદીર્ઘ શ્વાસ!

આ તો સાંકડી શેરીના લોકો
ને આકાશનો સોદો!
સહેજમાં પતે કે?

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૭૫)

૨૪. મારું અમદાવાદ

હથેળીમાં મૂકી જોઉં અમદાવાદ!
લખોટીથી તાકી જોઉં અમદાવાદ!
અમદાવાદના ટુકડા ભરી જોયા કરું કૅલિડોસ્કોપમાં
અમદાવાદને ફૂંકી જોઉં મિલની ચીમની જેવી સિગારેટથી.
અમદાવાદને હોળી જોઉં ને ગૂંચ કાઢી ફેંકી દઉં સાબરમાં.
અમદાવાદને ગજવે ઘાલી લઈ જઉં હૅવમૉરમાં
ને બતાવું ઝગમગ જુગનુ જેવું કંઈક અંધારામાં.
અમદાવાદને કમ્પોઝ કરું છાપાંમાં
ને વેચી દઉં પસ્તીમાં – માણેકચોકમાં.
અમદાવાદને જોઉં સીદી સઈદની જાળીમાંથી.
અમદાવાદને સાંભળું વેપારી મહામંડળના અધિવેશનમાં.

અમદાવાદ નાનું છે – નાની-શી નારના નાકના મોતી જેવું!
અમદાવાદ મોટું છે – શેરબજારના શેઠજીની ફાંદ જેવું!

અમદાવાદ નમતું છે – વાણિયાની મૂછ જેવું!
અમદાવાદ અણનમ છે – વેપારીની આંટ જેવું!
અમદાવાદ ગલી છે સાંકડી શેરીની.
અમદાવાદ વિશાળ છે – સાબરથી સમુદ્ર સુધી.
અમદાવાદ ને અહમદશાહ :
અહમદશાહ ને હું :
હું ને અમદાવાદ :
હું ગાદી પર, અમદાવાદ માણેકનાથની સાદડી પર!
હું ધોતી, અમદાવાદ પાઘડી!
અમદાવાદ હસે, રડે, ઊંઘે, જાગે, થંભે, ભાગે
ને ત્યારેય અમદાવાદ મારા પગલામાં, મારા ગજવામાં,
મારી આંખમાં, મારા શબ્દોમાં.
અમદાવાદ મારા હાથ જેટલું લાંબું,
મારી છાતી જેટલું પહોળું,
મારી ચાલ જેટલું ઝડપી,
મારા શ્વાસ જેટલું પાસે,
ને મારા મન જેટલું મારું!

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૨, પૃ. ૭૬)

૨૫. એક ચંદુડિયાની નમૂનેદાર બનાવટ

હુ શું કરું છું?
બનાવટ – શબ્દોની ચોક્કસ પ્રકારની નમૂનેદાર બનાવટ.
સમય છે, શક્તિ છે, સાધન છે, પ્રોત્સાહન છે,
તો લખીએ છીએ.

લખીએ છીએ તે છપાય છે,
છપાય છે તે વંચાય છે.
વંચાય છે તો વિવેચાય છે અપનવાલામાં,
વિવેચાય છે ને સંભળાય છે અનુભવી અધ્યાપકોના માર્ગદર્શક
કાનથી,
સંભળાય છે ત્યારે હસાય છે – सुસ્પષ્ટતાથી હસાય છે!…
જુઓ ને, આમ ને આમ બત્રીસ વત્તા ચાર – છત્રીસ તો થયાં,
રહ્યાં કેટલાં?
કૂંડળીમાં લેખનવ્યવસાય છે જ : લહિયો થાઉં કે લેખક થાઉં,
મંબો થાઉં કે જંબો થાઉં,
લેખનવ્યવસાય છે જ છે.
મૃત્યુ હાલમાં નથી જ,
સ્કોપ છે ફૉરેઇનનો…
મને લાગે છે શબ્દોમાંથી પાસપૉર્ટ ને વિઝા મળશે!
શબ્દોમાં ડૉલર દેખાય છે કિલિયરકટ મને!
શબ્દો ફૉરેઇન એક્સચેન્જમાં જમા થશે જ થશે.
શબ્દોથી જમ્બોજેટમાં પેટ્રોલ ભરી શકાશે
ને ઍરહૉસ્ટેસ કમ્મરે પટ્ટો બાંધી શકશે.
ઍરહૉસ્ટેસની દેખાવડી પણ પ્રોઝેઇક સૂચનાઓ
‘પોએટિક’ થશે મારા શબ્દોના યોગે કરીને.
વન્ડરફુલ ફ્લાઇટ…
શબ્દોમાંથી અમેરિકા જડશે,
ન્યૂયૉર્ક જન્મશે.
માઇ ઇન્ડિયા, માઇ અમેરિકા!

શબ્દોને રસ્તે મળવા આવશે મને નિક્સન.
કોણ? નિકસન? હૂ ઇઝ નિક્સન?
આઇ – એ પોએટ! હૂ ઇઝ નિક્સન?
નિક્સન તો ઍટમબૉમ્બ ફોડાવી શકે – બસ, એટલું જ.
હું તો લાકડાની ચકલી ઉડાવી શકું
ને ધારું તો બેસાડી શકું નિક્સનની હૅટ પર.

આમિ કૉબિ… બિચિત્રેર કૉબિ…

વટ છે રાજ્જા આપણો શબ્દોમાં!
શબ્દોની બહાર તો ખાલીખમ
શબ્દોની અંદર જ વાઘ ને કાગ, કાગનો વાઘ, કાગ ને કબૂતર,
શબ્દોમાં જ સાત સમુંદર…

એક કવિસંમેલનની તાળીઓથી ચઢી ગયો ચંદુડિયો વૈકુંઠ લગણ.
પણ કવિતાથી નહિ ચઢેલો તે બચાડો ઊંધે માથે પડ્યો ને
પટકાયો પથ્થરિયા ભોંય પર.
ને કુદરતનું કરવું તે વાગ્યું તો પાર વિનાનું
પણ ખોપરીનો મસાલો જળવાઈ રહ્યો અકબંધ!

ચંદુડિયો ચઢી ગયો પાછો શબ્દોમાં…
દાવ સારા લગાવે છે!
દાણા ધાર્યા પાડે છે!
એકને ઘરમાં બેસાડ્યું…
બીજું પાકું કર્યું,
ત્રીજું ગાંડું કર્યું,
ચોથું…

ચંદુડિયો જીતી જવાનો શબ્દોમાં! સાંઈબાવાની મહેરથી.
સ્વર્ગમાં જઈ લખાવી લાવવાનો ભલામણ રણજિતરામ કનેથી.
ચંદ્રકની મજાલ છે કે પછી ભૂવાના નાળિયેરમાં કે બ્લૅકમાં જાય…

બહુ ભારેનો જાદુગર છે ચંદુડિયો!

જખ મારે છે હવે દુનિયા!
સિત્તેરને તો બનાવ્યા શબ્દોથી,
સાત અબજને બનાવી શકાશે હવે…
દુનિયાની વસ્તી હજી માંડ સાડા ત્રણ અબજે પહોંચી હશે…

ઘણો સ્કોપ છે આવતી કાલમાં!
ગ્રેટ ચાન્સ છે નજદીકમાં!
ગુરુ સ્વગૃહી થશે – ઉચ્ચનો થશે!
બુધ-ગુરુનો યોગ અનુકૂળ રહેશે.
હવે ઔર ટેસ્ટફુલ બનાવો શબ્દોની પ્રિપરેશન!
ગરમાગરમ – તાજી – મસાલેદાર!
શબ્દોની બનાવટ – કેવળ બનાવટ!
૪૨૦ની કલમમાં આવશે નહિ એ બનાવટ.
નો ફૉર્જરી…
શબ્દોની બુલંદ બનાવટ નીચે
ખુદની સાચી સહી કરી શકાય!
લો, હુંય મારી દઉ મતું – સહી
અહીં
નીચે

– ચંદુડિયો
સ. દ. પોતે.

(ઊઘડતી દીવાલો, ૧૯૭૪, પૃ. ૮૪)

III

કવિતા – પડઘાની પેલે પાર (૧૯૮૭)

૨૬. મારેય હતું જન્મદિવસ જેવું કંઈક...

મારેય હતું જન્મદિવસ જેવું કંઈક…
કંઈક સવાર જેવુંયે ભળાતું હતું મને આંખોથી;
સત્ય જેવુંયે કશુંક સાંભળી શકાતું’તું મારાથી;
ને ત્યારે રસ્તાઓ બધા ખુલ્લા હતા વિશ્વાસુ મિત્રો-શા;
ને ચરણ નિર્ભય હતા, ઉત્સાહી હતા ને દોડતા હતા અવિરામ
રમ્ય, રમ્યતર, રમ્યતમની આશાએ.

ત્યારે પ્રકાશ પૂગી શકતો’તો પુષ્પ સુધી,
ને આકાશ અડી શકતું’તું ઊડવા કરતી પાંખોને.
ત્યારે સરોવર પ્રસન્ન હતું નિર્મળ મન સમું
ને હંસ પરોવી શકતા હતા સાચાં મોતી પાંપણોમાં.
ત્યારે વનની પ્રસન્ન શાંતિયે ટહુકી શકતી હતી
લીલાછમ પડઘાઓમાં, કિસલયના ફૂટવામાં;
ને ઊભરાતી હતી રંગીનતા પ્રાણમાં
રોજ રોજ નવા ઊઘડતા સૂર્યની.
ત્યારેય તે ક્રૌંચવધો તો થતા ટાણે-કટાણે,
પણ, સદ્ભાગ્યે, એકાદ ઋષિ, નામે વાલ્મીકિ,
મુક્ત હતો કથી દેવા:
मा निषाद…
આજ
ક્યાં છે મારામાંનો એ મુક્ત વાલ્મીકિ?
ક્યાં છે મારો સાદ – मा निषाद?…

આજ તો હોશ નથી આંગળીઓમાં
ચપટી ધૂળમાંથી ધરતી આખીની તાજપ ખોજવાની.
આજ બચી નથી આકાંક્ષા
આકાશને પિંજરસ્થ પંખીની પાંખ સુધી વહી જવાની.
ખબર નહોતી કે
ઘુવડિયા થયેલ આંખો
સવારની વાત સાંભળતાંવેંત જ આમ મીંચાઈ જશે
ને ખીલવાની વાતે જ
ખરવા માંડશે કળીઓ ટપોટપ વાસંતી.

એક અણઘડ પથરો પ્રત્યેક શ્વાસે ફૂલતો-ફાલતો,
પહાડનું ગજું કાઢતો,
ભીતરમાં મારાં બધાંય બારી-બારણાં પર કબજો જમાવી બેસશે
એની નહોતી જરાય કલ્પના મને.

આજે તો હવે
બહાર નહીં જવાય કે અવાય;
જીભ છતાં નહીં બોલાય
ને આંખ છતાં નહીં જોવાય;
જીવ છતાંય નથી ચસાતું આમ કે તેમ
ને આવતાં જતાં લોક પૂછે : ભાઈ, કેમ?
અરે, આ તો નિશ્ચેતન મુડદાલ!!
ભોળુડાં લોક! ક્યાં છે એમને ખબર?
કે –
મારેય હતું જન્મદિવસ જેવું કંઈક
ને મારે મરણતિથિ જેવુંયે કંઈક હશે
આજ, નહીં તો કાલ, નહીં તો પરમે દહાડે,
– કોઈ દિવસ, ક્યારેક…

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૧)

૨૭. ઘર તો ક્યાંનું ક્યાંય...

ઘર તો ક્યાંનું ક્યાંય ઊડી ગયું ફફડાવતુંક ને પાંખ.

અહીં તો એક સુક્કું થડ – ઠૂંઠું,
વેરણછેરણ તણખલાં
ને આંખને ખૂંચતી તીક્ષ્ણ કાળી કરચો સફેદ ઈંડાંની,
ભેદી વાગેલી કોઈ ચાંચ ને તૂટેલી કોઈ પાંખ.

ખાલી જલાશય સમું આભ
ને એની ઉજ્જડતાનો કઠોર ઉજાસ હથેલીમાં.

આમ તો કંઈ ને કંઈ ખોવાતું હોય છે
પ્રત્યેક શ્વાસમાં ને પ્રત્યેક પગલામાં,
પ્રત્યેક શબ્દમાં ને પ્રત્યેક વેદનામાં!
પણ એકાએક પગ નીચેની ધરતી ખોઈ બેસવી
કે આંખની પાછળના સૂરજનેય ખોઈ બેસવો
એનો તો આઘાત જ નવો!

મુઠ્ઠી વાળી,
કરોડરજ્જુમાં ધનુષ્યની પણછ ચઢાવી,
ઊંડા શ્વાસે,
ભાંગી ગયેલા ઘરને ખેંચી આણી
મારી અંદરની રિક્તતામાં વળીવળીને મથું છું
મૂળિયાંસોતું ઉતારવા.

પણ શ્વાસનો તાર અવારનવાર તૂટી જાય છે
ખોટવાયેલા ચરખાને લઈને.
હું મૂંગો મૂંગો એક રંગીન પીંછાને કાન પાસે લઈ જઈ
મથું છું પેલા અસલી ટહુકાને ભીતર કોઈ ડાળ પર બેસાડવા,
પણ ઘણું મોડું થઈ ગયું છે…

સમુદ્રનાં ખારાં પાણી આંખને ડુબાવતાં
ફરી વળ્યાં છે મારી ચારે તરફ.
ખારા સ્વાદની ભારે બેચેની સાથે હજુયે મથું છું
ઊખડી ગયેલાં મૂળિયાંને ફરીથી
મારી ધરતીમાં ઊંડે ને ઊંડે ચોંટાડવા.

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૬)

૨૮. ખરી પડતા વાળ અટકાવવા જતાં

અમે જો હસી શક્યા હોત
તો ફૂલો સલામત હોત,
આકાશ મોગરા જેવું સ્વચ્છ હોત,
ને પવનની ગતિયે સરળ હોત નિર્મળ સરોવર-શી.

પણ અમે અમારા હાથની મુઠ્ઠીઓ વાળી
બધુંયે કરી દીધું જટિલ અને ભારેખમ.
પગલાં પૂજાય એ લોભથી અમે એમને
અટકાવીને બાંધી દીધાં જડબેસલાક.
પાંચ માણસમાં પુછાતા થઈએ તે માટે
અમે પ્રશ્નોને ફૂટતા ડામી દીધા ભીતરમાં,
અમે ફૂલ પર ઢોળ ચઢાવ્યો પ્રૌઢત્વનો
ને ઠરેલ થવા બેઠા અમારા ભોગે.
ચારે બાજુએથી – અરીસામાંથી, પથારીમાંથી,
થાળીમાંથી ને થોથાંમાંથી
ઢગલાબંધ ઝાંખરાં ફૂટીફૂટીને
અમને ઘેરવા લાગ્યાં છે ચોતરફથી.
હવે તો શ્વાસ પણ લઈ શકાતો નથી ઉઝરડાયા વિના!
આંસુના એક ઊના ટબકલાથી
દૂમ દબાવીને ભાગતી આ સસલા જેવી જિંદગી
એને કેમ પાછી વાળી શકાશે પારધીની નજરમાંથી?
કોઈ જૂઈની નિર્દોષ આંખડીમાં આંખ ડુબાવીને જોયું હોત…
કોક આંગણે ચડી આવેલા રખડુ ચંદ્રકિરણને
બારણાની તરાડમાંથીયે અંદર પ્રવેશવા દીધું હોત…
કોક ખિસકોલીને એમ જ ખેલવા દીધી હોત ઉંબરા પર…
પણ… અમે તો પાણીનો ઘૂંટ ભરતાં થતા અવાજ વિશે
ગંભીરપણે ચિંતન કર્યું!
સવારે અકસ્માત્ આવેલી છીંક વિશે
રાતોની રાતો જાગીને વિચાર્યું!
અમને અમારા ટી-ટેબલની સુઘડ રીતભાત
પાયામાંથી જરાયે ડગે તે મંજૂર નથી.
અમારા સુગંધીદાર રૂમાલના ભોગે કશીયે
ચોખવટ થાય એમાં અમને ઉત્સાહ નથી.
અમે હવે બાલિશ બનીને અમારી સર્વમાન્ય
પ્રૌઢિની ઉપેક્ષા ન કરી શકીએ;
ને અમે હવે રમતની રીતે જીવનને વેતરી પણ ન શકીએ!

હું પૂછું છું : એવું તે શું બની ગયું છે કે
સૂરજ હવે મ્લાન થતો જાય છે?
ને કોક ફિક્કાશ ફરી વળે છે આ વિચારશીલ ચહેરામાં?
કદાચ સારું થાત,
જો અમે ફૂલની જેમ ઝડપથી ખરી ગયા હોત
ને અમારે હસવું જોઈએ એમ અમને ન લાગ્યું હોત તો.
પણ શું થાય?
ખરી પડતા વાળને અટકાવવા જતાં જ
આવું કંઈક બની ગયું અણધાર્યું – એકાએક!

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૧૦)

૨૯. આવું ક્યારેક થઈ આવે છે ખરું!

લાલ સફરજનમાં રાક્ષસી દાંત બેસાડીને હસી શકાય.
હસી શકાય એક માસૂમ પતંગિયાને ટાંકણીમાં પરોવીને.
તોડી શકાય બિસતંતુને અકાળે
ને ભૂંસીયે શકાય રેતીમાં આળખેલી આકૃતિ જલના મનની.
પણ…
પણ એમ કરતાં ક્યારેક એવી તો આવી જાય છે બધિરતા
કે પછી –
સાંભળી શકાતી નથી ઝાકળમાં રણકતી સ્વચ્છ ભાષા સવારની.
જોઈ શકાતા નથી શ્વેતલ વિચારો રાત્રિએ વિકસતા પોયણાના.
કશુંક અધવચ્ચે જ ખોટકાઈ પડે છે ફૂલ થતાં થતાંમાં.
કશુંક અનિચ્છાએ જ સરી પડે છે હથેળીમાંથી
સુંદર થતાં થતાંમાં.
અચાનક ઉજ્જડતાની તીવ્ર ગંધ આવવા માંડે છે…
ઉંબરા પર જ પગ પછાડતાં ઊભાં થઈ જાય છે ઝાંખરાં…
રસ્તાઓ પગલાંથી દાઝતા હોય તેમ ખસવા માંડે છે આઘા ને આઘા…
જાણે દરેક દિશા દબાતી જાય છે કઠોર પડછાયાથી!

કંઈક એવું ગુજર્યું છે મારી અંદર, મારી આસપાસ,
કે શ્વાસમાત્ર પ્રેરે છે અવિશ્વાસ…

આથી તો બહેતર હતું –
કોઈ લીલીછમ તીક્ષ્ણતાએ આ વીંધાઈ ગઈ હોત જાત,
ને અંદરથી જો વહેવા દીધી હોત વેદનાને હસતાં હસતાં તો
એ વેદનાએ આ લોહિયાળ ઉજ્જડતામાં
ન ખીલવ્યા હોત મોગરા મઘમઘતી ચાંદનીના?
પણ, ખેર, જવા દો…
મુદ્દામ વાત તો આટલી જ
કે આવું ક્યારેક મને થઈ આવે છે ખરું!
– જ્યારે કોઈ ટાંકણી પતંગિયાની પાંખમાંથી
આપણી અંદર ઊંડે ઊતરે છે ત્યારે.

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૧૨)

૩૦. શાંતિ?...

શાંતિ…
એક ચીસનું પથરાઈ જવું મ્લાન ઉજાશમાં,
એક વેદનાનું સ્તબ્ધ થઈ જવું આંગળીઓમાં,
એષણાઓનો કોઈ અવાજ નથી…

શાંતિ…
ભારેખમ થતા જાય છે કાન,
ભાર લાગ્યા કરે છે અસ્તિત્વનો,
પ્રત્યેક ક્ષણથી સમયની વધતી જાય છે ખડકતા,
એક સુકુમાર સ્વપ્ને મોકૂફ રાખ્યું છે ફૂટવાનું,
પણ એની મોકૂફીનો કોઈ અવાજ નથી…

શાંતિ…
અનરાધાર હેલી વચ્ચેય કોરીકટ જમીન!
આંખોમાંથી શું ટપક્યું?
આંસુ?
મૃગજલ?
કે અભાવ ઉભયનો?
નીરન્ધ્ર નિરુત્તરતા.

પગલાં ને પંથ વચ્ચે સંવાદ નથી!
સૂરજ જેવો સૂરજ પણ ડૂબી જાય છે આંખમાં
ને કમલ-હથેલીઓ તો સાવ નિષ્કંપ!
લોહીમાં શ્વાસે શ્વાસે તરડાતો જાય તડકો,
ને તેનોય અવાજ નહીં!…
શાંતિ… …
શાંતિ?… … …

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૪૧)

૩૧. આઠ સંવેદન-ચિત્રો

૧. નાગ

તમિસ્રની બખોલમાંથી પ્રગટતો ફુત્કાર :
એક જીવલેણ લિસ્સો સ્પર્શ,
હવામાં વળાંક લેતો લય
ને આંખમાં બંધાતો જતો આકાર ડંખીલા સંબંધનો.
સમયના મધમીઠા સૂરમાં
હિલ્લોળાતો લીલોછમ પડઘો મૃત્યુનો,
શય્યાના શાંત જલમાં
લિસોટાતો પ્રકાશ વેદનાની પરાકાષ્ઠાનો.
એક સ્વપ્ન
વિષકન્યાની આંખમાંથી છટકી
ફેનિલ નૃત્ય કરતું આ એકાંતના અંતરીક્ષમાં,
ને મૂર્ચ્છાવશ શ્વાસ
વિખેરાઈ જતો ધૂમ્રલેખાની બંકિમ ગતિમાં, શૂન્યમાં.

૨. મગર

આળસુ હવામાંથી અજગર
ને આળસુ જળમાંથી મગર.
હિંસક અગ્નિનું ગંઠાયેલું ઠંડુંગાર રૂપ.
ઊંડાણનું વિકરાળ મુખ પાણી બહાર પથ્થર પર.
સંવેદનશૂન્ય પીઠ પર તરંગિત અડીખમતાની
મોજાંની કરોડરજ્જુ પર નિર્ભર નિઃસ્તબ્ધતા.
ભોળી સરલ વિશદતાને ભરખતું
કઠોર સંકુલતાનું પંકિલ મૌન.
અર્થનો અનુદાર ખરબચડો પડઘો
જલની સમુદાર સંદર્ભ-સૃષ્ટિમાં.
ઊંડાણના આંતરિક હિંસક દિમાગમાંથી પ્રભવેલ નિષ્ઠુર ઉન્મેષ
કૃપણ કાળના ભીંસેલા હોઠ પર.

૩. મહિષ

પ્રમાદની ભીનીભદ્દ માટી
ને આંખમાં ઘેરાયેલી અકળામણ જાગૃતિની.
ફાંદાળી ભૂખનો ભાર ચાલમાં
ને
અ-ગતિનો એક સંકુચિત આકાર ખ્યાલમાં.
સગર્ભ તમિસ્રોનો તોતિંગ આધાર
ને
હાંફતા સમયનો સ્થગિત વિકાર.

લીલગ્રસ્ત અસ્તિત્વનો અકરાંતિયો વિસ્ફોટ
ને ઘનતાનો રેખાશૂન્ય ગોરંભ અંધ અવકાશને ભીંસતો
દૃષ્ટિને અવરોધતો
ને પગલાંને ભીંતમાં ધરબતો
દુર્દિનતાનો કલ્પનાશૂન્ય સંદર્ભ હવાયેલ છાયામાં.

૪. કાચિંડો

પલટાતા રંગમાં અટવાયેલી હસ્તી.
એક ભુલભુલામણી આંખની અંદર ને બહાર.

બુનિયાદી અવિશ્વાસની બરડ ભેખડ પર તોલાતો
રંગીનતાનો ભ્રામક સેતુ!
સંચરતો આકાર અકળ જિજીવિષાનો.
વંચનાની વાણીનો નિર્જળ નિર્ઝર!
તૃષ્ણાનો ઉજ્જડ આલોક!
પર્ણમાં પર્ણ, મૃત્તિકામાં મૃત્તિકા.

અનુકૂલનનો એક આત્મવિલોપક અર્થ.
રક્તમાં પ્રસરતો આભાસ ક્ષણિક રંગીનતાનો;
ને અંધ ભિત્તિ પર ઊઘડતી બિંબલીલા નિયતિની ચિત્રકવિતાની.
કોક વિ-પક્ષ વ્યંજનાનો વ્યર્થ વિલાસ ઉડ્ડયનનો,
ને આ નિષ્પક્ષ ગતિનો સમર્થ ઉપહાસ આત્મધારણનો.

૫. કરોળિયો

શૂન્યની લિસ્સી અરીસાઈ દીવાલ પર
આસ્તે આસ્તે ઊપસતો ઊર્ણનાભ.
હવામાંથી કંતાઈને આવતા રેશમી તાર તૃષ્ણાના,
ને ચૈતસિક ઘટનાનો એક સમતોલ પ્રતિધ્વનિ
મૂર્તિમંત લૂતાતંતુમાં.
એક અકલ અજંપામાં ગ્રસ્ત મક્ષિકા નાભિકેન્દ્રે.

પાંખોનો નિરુપાય સંચાર.
ઊર્ણનાભનો આસુરી ઉન્માદ.
હથેલીમાંથી ફેલાતી લંબાતી ચીસ છૂટવાની
ને ઊર્ણનાભથી ઘૂંટાતી ભીંસ નાડીઓમાં.
એક સુકુમાર તંતુએ નિરુદ્ધ ગતિનો
અવિશ્રાંત વિદ્રોહ નિષ્ફળ મુષ્ટિમાં.

ઊર્ણનાભની અપ્રતિહત ગતિનો આક્રમક કંપ ભીતરમાં.
કશીક અનિવાર્ય વેદનાની વિમૂક સ્વીકૃતિ!
ને એ જ તો પ્રકૃતિ લૂતાતંતુબદ્ધ મનોમક્ષિકાની.

૬. પતંગિયું

એક ચાંદનીનું સ્મિત, હવામાં હિલ્લોલાતું,
ઝિલાઈ ગયું કોઈ ફૂલથી મધરાતે આંખમાં;
ને મોહક સ્વપ્નમાં પલટાઈ
લઈ પાંખ
માંડ્યું પમરવા હવામાં રંગોથી આમતેમ.
એક મુગ્ધ ઘેલછાનું રમણીય રૂપ.
એમ જ નર્તી ઊઠ્યું કોક સ્વર્ણિમ ઝાંઝરમાં
ને પડઘી ઊઠ્યું એનું રમતિયાળ સંવેદન
હવાના રંગીન ફૂલમાં આમતેમ.

હવે બાળકની મૃદુલ હથેલીમાં
પ્રભાતના પ્રથમ કિરણને સ્પર્શ
પુનઃ પ્રગટશે પતંગિયું,
મનના રંગીન ખ્યાલોની ઉત્કટ સ્ફૂર્તિ લઈ.
અને ત્યારે
શબ્દમાં છલક છલક થશે અંજવાશ
ને આંખમાં બાલરવિ રમશે ફુવારે
સાત સાત રંગધારે,
ધવલ અંતરપટમાં.

૭. હસ્તી

વનાંચલે મંથર લયે સરતા પહાડનો એક ઉત્તુંગ આવિષ્કાર!

સૂક્ષ્મતાની અણી પર
ગંજાવર સ્થિતિની લીલામય સંતુલા.
હવાના અભેદ્ય પડખામાં અંકાયે જતો દંતૂશળનો શ્વેત વળાંક,
અને અંતરીક્ષને મંદ મંદ આંદોલાવતી સચેતતા સૂંઢમાં.
પહોળાતા, આછા આછા વીંઝાતા કર્ણપટલે
ભવ્ય ગરિમાનું અવકાશભારે ઉચ્ચાલન!
સ્થૂલત્વના કીલક પર ઝૂમતી એક વિરાટ હસ્તની
મનસ્વી રહસ્યમયતા!

પિંડીભૂત દેશકાળનો પ્રસન્નગંભીર સ્તૂપ!
એક અડીખમ સંકેત રાજવંશી રોનકનો!
શૈલ સુનિકેત શિવભદ્ર જિજીવિષાનો!
અંતર્ગત સૂક્ષ્મતાનો ભર્યો ભર્યો પ્રતિઘોષ
જીવનપ્રવાહને તોતિંગતા બક્ષતો.

૮. ઊંટ

રણની અગાધ તૃષ્ણાનો ચંચળ આરોહ-અવરોહ.
એકલતાની અણનમ ગતિનો બદામી લિસોટો મૃગજળમાં.

ઉજ્જડતાનું ઉત્કટ લીલું સંવેદન શ્વાસના ઊંડાણમાં,
ને આંખમાં એક લીલોછમ વિસ્તાર ભવિષ્યનો.

ખડકાળ સંકલ્પનો મખમલી પડછંદ એનાં પોચાં પગલાંમાં,
અને શૂન્યતાનું તીક્ષ્ણ રૂપ
રણવાટે સંચારિત એક ઉભડક રેખામાં.

અપરાજિત જિજીવિષાનું સોંસરું સંક્રમણ.
ચક્રવાતની અંતર્ગૂઢ સુરાવટનો તાલબદ્ધ સંકેત
– રણમાંથી રણની પાર જલાશય પર્યંત
એક લંબાતી ડોકે વક્રતામાં વિસ્તરતો…

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૪૨)

૩૨. નવ ક્ષારબિન્દુઓ

૧

સ્તબ્ધ સમય,
સ્થગિત નજર,
હાથ – એક ખાલીપો,
વાંસળીમાં રૂંધાય એક ફૂંક,
વરતાય શ્વાસોચ્છ્‌વાસે
પોતાના જ હોવાનો દબાવ :

આંખથી સ્રવે આસમાની ભીનાશ!
વેઠાતી નથી
આ સ્રવતી ભીનાશની ખલેલ
વેઠાતી નથી.

૨

મુઠ્ઠી વાળું,
પોપચાં ઢાળું,
હોઠ પીસું,
હાથ ભીંસું,
આ તટે થરથરતી એક વાદળી;
ઓ તટે ગાજવીજ અંદરની!

આ આવે મોજાં.
ખડકે ખડકે ઊઠતાં, અમળાતાં, ધસમસતાં…
આ… આ… ટકરાય મારી હોડીના તળિયે…
સઢ પણે છે, કૂવાથંભ અહીં;
એક હલેસું પેલી ગમ, બીજું આ ગમ.
હવે તો ચિરાયેલી હોડીમાં ખડો છું – ખુલ્લી છાતીએ,
જોઉં છું : હું બાથમાં લઉં છું ખડકને
કે ખડક બાથમાં લે છે મને?

૩

વર્ષોનો હિસાબ મસમોટા શૂન્યમાં.
શેની વાળતા’તા ભાઈ, ગાંઠો
ને શેની બાંધતા’તા ગાંસડીઓ?
કેટલાં વરસ ગબડી ગબડીને
ગોળ થઈ ગયાં તમારામાં?
હવે ગબડવું નથી વરસોના હિસાબે!
જલના નાના-શા ટીપાનેય પાંપણ લગી
ગબડવા દેવું નથી મારે.

ભલે, જલના અભાવે
તરડાયેલી માટીમાં હુંયે તૂટતો જાઉં.

૪

શ્વાસ-ઉચ્છ્‌વાસે ઊતરે છે એક કરવત
અંદર
ઊંડે ને ઊંડે.
વહેરામણે ભરાય છે આંખો
ને ધૂંધળુંધૂસર થવા માંડે છે મારી આસપાસ અવકાશ!!
હવે તો મારી ડાળેડાળ પાનફૂલફળ વિનાની!
હવે તો જે રહ્યાંસહ્યાં પંખીઓ તેય ટહુકા વિનાનાં!
વેરણછેરણ નીડનાં તણખલાં ગદાયાં કરે છે મનને,
હાલતાં ને ચાલતાં…

થોડું થોડું લોહી ફૂટે,
થોડાં થોડાં આંસુ છૂટે,
તો થવાય તે કંઈક હળવા?

૫

સંબંધોની શૃંખલા તૂટેલી,
લાલચોળ સળિયાઓની પાછળ હું!
કોઈક મુશ્કેટાટ બાંધવા કરે છે અવકાશને,
– ઉજાશને.

એકલતાની લાચાર દૃષ્ટિ!
નિઃસહાય અંદરની સૃષ્ટિ!
કશુંક અડે છે ક્યાંકથી
ને ઝાળ ઝાળ ઊઠે છે સર્વત્ર!
અવાજ ઊછળી શકતો નથી.
બિડાવા કરતાં પોપચાંમાં ઉજાગરાની આગ,
સૌ શાંત!
હું જ એક અશાંત!

પાતાળકૂવાને કાંઠડેય મારે તો જલ પીવાના દોષ!
મારે તો ઝાંઝવાં જોતાં જોતાં હસી દેવાનું.
– રહીસહી આંખની ભીનાશમાં.

૬

ખતમ થવાનો ખેલ હવે કેટલોક લંબાશે?
આંખને હજુ શું જોવાનું હશે?

શું સાંભળવાનું હશે કાનને?
જ્યાં કશું જ નથી ત્યાં સ્પર્શવાનું કોને?
એક ભડભડાટ!
એક ફડફડાટ!
ગોળ ગોળ ઘૂમતું રહ્યું છે એક અલાતચક્ર
– અંદરથી બહાર, બહારથી અંદર.

કહે છે કે ઘાટ ઊતરવાનો છે…
તો તો આ નીંભાડોય બિલકુલ તૈયાર જ છે,
ઘાટ ઊતર્યાની જ વાર…!

૭

પીઠ પર સતત લદાયા કરતો ભાર!
કરોડરજ્જુને ટટાર રાખવાનું કેમ બનશે?
ઠોકર લાગી કે પોટકું હેઠે!
ફસકેલા પોટકામાં ચીંથરાં વિના છેય શું?
સુક્કાં પાન ને તરડાયેલાં ગાન!
હવાનેય મજા આવતી નથી આ પાન ખડખડાવવામાં.
ચાલો, આપણે સમયસર હોલવાઈ જઈએ,
જેથી ગાન શોધવા આવનારને જડીએ જ નહીં!

૮

ક્યાં રોકાયું છે કોઈ?
રસ્તાએ ચાલતી પકડી
ને પગલાં અહીં પડ્યાં પડ્યાં કણસે પારાવાર!
કેટકેટલું ફોગાઈ ચાલ્યું ભીતરના ભેજથી!
હવે તો સ્વપ્નાંય છેતરે છે ને દિશાઓ પણ!
આપણે હવે જ્યાં થોડુંક ઊભા રહી શક્યા,
ત્યાં જ મૂળ નાખીએ…

પણ… પ…ણ…
માટીના થર તળે તો લાવા ખળભળે છે!
થોડુંક થોભી જોઈએ…
પણ આ હાડચામનો તે શું ભરોસો?
આ લાવામાં ભળી જાય ને
આપણે એક જ ચીસમાં
એમ જ છૂટી પડીએ…

૯

ઘણુંઘણું હતું ને આ ક્ષણે કશું જ નહીં!
નરી સ્તબ્ધતાનું શીતાગાર!
અંદર આગ, બહાર હિમ!
આટઆટલી ખારાશ એકસામટી ક્યાંથી ઊમટી મારામાં?!
આંખો કોરીકટ.
સમુદ્ર તો નાખી નજરમાં ક્યાંયે નહીં!
આપણે તો આ ઊખડેલી છત સામે તાકીએ છીએ :
એક વાદળી આવવામાં છે…
વાદળી તો આવતાં આવશે,
ધુમ્મસ આવી લાગ્યું છે…
ને મેં હળવેકથી આકાશ છોડીને
મૂકી દીધું છે એક રેતાળ હથેલીમાં.

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૪૭)

૩૩. એક દોઢડાહી કાબરની વાત

કાબર થોડી દોઢડાહી તો ખરી જ!
હમણાં જ કઢાવી લાવી ટિકિટ એક ઍરલાઇન્સની
અને પછી સૌને કાનમાં વારાફરતી કહે :
‘જુઓ, ચેતતું પ્રાણી તો સદાય સુખી!
કેટલી ઝડપથી બદલાય છે દિવસો!
ગઈ કાલે દિવસ હતો ખાદીનો,
આજે છે ટેરેલીનનો
ને આવતી કાલે તો શી ખબર?

હું તો કહું છું :
તમારે સૌએ પાઇલટની તાલીમ પણ લઈ લેવી ઘટે!
શી ખબર, કાલે આપણી પાંખોનું શું થાય?’

કેટલાંક પંખી ઍરલાઇન્સ તરફ દોડવા માંડ્યાં છે…
કેટલાંક પાંખ ફફડાવીને વિચાર કરે છે…
કેટલાંક તો જાણે પાંખો હોવાનુંયે ભૂલી જવા માંડ્યાં છે…
(કદાચ આવાં પંખીઓને જ ઍરલાઇન્સની આંતરિક રીતે જરૂર પડે!)
એક પ્રશ્ન થાય છે:
જો પંખીઓને પાંખ-વિહોણાં થવું પડશે,
તો આકાશ જેવી ચીજ શી રીતે બચવાની છે?
ને
પંખીઓ નહીં હોય તો વિમાનોને એકલાં ઊડવાનું ગમશે?

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૫૯)

૩૪. આજે એ મનાય છે સતી ને અમે...?

અમે છાપાં માટે એને છબીલી છૂમછૂમ બનાવી,
એને કંઈક મહેફિલો ને મજલિસોમાં ફેરવી,
એને ટેવ પડી તાળીઓના નશાની,
અમે એને સજધજ કરી, સમજાવી, પટાવી
ફેરવ્યા કરી આ ઘેર, પેલે ઘેર.
અમે એને રંગ આપ્યો, રોનક આપી,
શાનમાનથી લચી પડતું ભવિષ્ય આપ્યું,
ને તોય અમે તો એના રહ્યા નાચીજ સેવક જ!
બધું બરોબર હતું :
ઘીને ઠામ ઘી હતું :
સંસાર સુખી હતો…
પણ… પણ…
એક ન બનવાની વાત બની ગઈ…
એક ગોઝારી ઘડીએ
એક હરામખોર અળવીતરાએ બેઅદબી કરી:
એણે ભરી સભામાં હાથ પકડ્યો એનો;
ને…
ગઈ કાલ સુધી તો અમોને પૂછીને પાણી પીનારી,
અમારાં વાક્યોને વેદવાક્યો સમજનારી,
એ શાલીન કન્યા
સટકી ગઈ અમારા હાથમાંથી એકાએક
શ્વેત પારેવડી જાણે સમડી બનીને છટકી!
ગઈ કાલ સુધી પ્રેમના અઢી અક્ષર પણ માંડ બોલી શકનારી,
એ આજે ફરી બેઠી – વીફરી બેઠી!…
આજે છેલ્લે પાટલે જઈને એ બેઠી!
એણે અમને લોહીનો વેપાર કરનારી ટોળકીના તરફદાર કહ્યા!
– અમને લોહીના વેપારીઓ કહ્યા
એણે મદિરાના ઘૂંટ પર ઘૂંટ ભરી
અમારા પર એના કોગળા કર્યા!
અમે સળગી ગયા, પરંતુ અમને તો હતી ને સભાની અદબ!
અમેય પકડી શકત ખુલ્લેઆમ એનો હાથ,
પરંતુ અમારે આગળ ઉલાળ ને પાછળ ધરાળ હતા!
અમે ગમ ખાધો, સંસ્કારિતાના ખયાલે;
અમે ખામોશ રહ્યા, સાંસ્કૃતિક ચિંતા ને ચિંતને.
અમે એને રોજરોજ ચઢાવતા હતા,
એક એકપે અદકું ચીર;
પરંતુ એ નાદાન – નઘરોળ છોકરી,
એ બેકદરની ઓલાદ,
એણે તો અમને બેધડક દુઃશાસન કહ્યા –
નવસોનવ્વાણું હરવા તત્પર દુઃશાસન…
ને બંધુજનો! જુઓ તો ખરા?
– મૂલ્યો કેવાં થઈ જાય છે વિપરીત!
આજે ય એ મનાય છે સતી ને અમે…?

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૬૧)

૩૫. વાંધો નથી, ગવાશે

હજુયે હાલે છે આ ડાળ લીલાં પાન પહેરીને;
વાંધો નથી, ઝુલાશે.
હજુયે ટહુકો તાજી કરે છે ઓળખાણ આકાશની;
વાંધો નથી, ગવાશે.
સમય તો સોના-સાંકળીએ બાંધ્યો આ ખિસ્સામાં જ છે;
રસ્તાના અણધાર્યા વળાંકોય છે હજુ નહીં પડેલી મારી પગલીમાં;
હવાય વેરાવા દે છે સુગંધોને એમની રીતે;
ને તેથી ઉઘાડી બારીએ ફરવું ગમશે અંદર-બહાર.
ડુંગરાઓની ભાષામાંનો પડકાર મને સમજાય છે;
દરિયાના ખડક વિશેના ખ્યાલોય કંઈક પમાય છે;
બે હાથથી જે બંધાય છે તે જ ચરણોથી એમ જ છૂટી જાય છે;
ને તેથી જ પહોંચી શકાશે અહીંથી પણે કોઈ દોર વિના.
મનને જોઈને જ શબ્દો વધુ ને વધુ ઊંચકાય છે કવિતામાં,
ને એકાંતને જોઈને જ વાદળ વધુ ને વધુ ગોરંભાય છે મૌનમાં.
મધપૂડો હજુય દૂઝ્યા કરે છે ઊંડે ઊંડે
ને તેથી જ ફૂલોના ડંખ હજી જીરવાશે
ને પડઘાની પેલે પાર નીકળી શકાશે હસતાં હસતાં…

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૭૮)

૩૬. લોહીનો ઊઠતો નથી અવાજ

લોહીમાં હજુયે શાને
કેમ નથી રે! ઊઠતો કશો અવાજ?
લોહીમાં દીવાલ શેની? પડદા શાના? પડઘા શાના?
શેના કપટી કાચ?
કાયરતાનાં થરથરતાં શાં રાજ!
પથ્થરથીયે ભારે પગલાં – મીંઢાં પગલાં –
હંસોથીયે ધોળાં… નહીં, નહીં, કાળાં બગલાં!
જીભ ઉપર નાચે છે જૂઠની પરીઓ,
આંખ મહીં નહીં આગ,
દંભની ખાલી હસે પૂતળીઓ!
ક્યાંક પગથિયે પંડ પાથર્યાં,
ક્યાંક ઉંબરે તેજ આંતર્યાં,
ક્યાંક આભને ટૂંપો દઈને રૂંધ્યા સૂરજ-શ્વાસ,
ક્યાંક ફૂંકથી ફોડી નાખ્યા છત્રફૂલ્યા વિશ્વાસ,
લોહીમાં મરી ગયેલા મનનો અવડ-મિજાજ :
લોહીમાં સાત-સઢાળાં ડૂબી ગયેલાં સર્વ સમયનાં જ્હાજ.

એંઠ ખાઈને બેઠાં ડ્હોળે ડાહી દુનિયાદારી,
પોલા પ્હાડ બન્યાની ફડફડ ફડકે શી ફિશિયારી!
ક્યાંક ચાટતાં ચમચી પામ્યા,
ક્યાંક વળી ઊતરેલા જામા!

અધ્ધર અધ્ધર નાક-ચઢેલે ચાલે!
અગડંબગડં બેવકૂફ ચાડું લઈ ચટપટ ચાલે!
ભ્રમ-ધુમ્મસના દોર દિમાગે ઊતરે, એની આંટી :
લોહીમાંસની સાવ સાંકડી ભીંસ્યા કરતી ઘાંટી!
લોહીમાંસમાં ટક્યું-બચ્યું તે આ જ સડેલું સાચ?
અરે! લોહીમાં ડૂબી જવાની હરેક ઊગતી આજ?
અને છતાંયે કશો નહીં ચિત્કાર?
હજુ લોહીનો – લોહી ફરે તેનોયે નહીં અવાજ?!

(પડઘાની પેલે પાર, ૧૯૮૭, પૃ. ૮૯)

IV

કવિતા – ગગન ખોલતી બારી (૧૯૯૦)

૩૭. માછલી જ બાકી?

આખો દરિયો તેં જાળ મહીં ઝાલ્યો ને માછલી જ બાકી?
આમ ગોરંભો કેટલો તેં કીધો ને વીજળી જ બાકી?

હોડીના હાંકનાર ખોવાયા હોડીમાં,
ખોવાયાં હાથમાં હલેસાં;
દરિયાના શ્વાસ બધા સઢમાં શોષાઈ ગયા,
ખડકો તે લોઢને ગળે શા!
દરિયાને ઝાલતાં જ તુંયે ઝલાય મહીં,
એવી આ જાળ કેમ રાખી? —

કોને તે બેટ જઈ ઝળહળતા સાહસના
દેવા’તા તારે સંકેત?
જાળ મહીં આવેલા દરિયે તો દેખ,
કેવી તળિયાની કોરીકટ રેત?
તારામાં હોડી શું? હોડીમાં દરિયો શું?
દરિયે કઈ માછલડી તાગી
કે છુટ્ટી તેં જલને વેરાન જાળ નાખી?

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૧૩)

૩૮. આ ઝાડ જુઓ ને...

આ ઝાડ જુઓ ને મૂળિયાં લઈને અહીંતહીં બધે ફરે છે!
દેશકાળની માટીમાંથી જે ઊખડેલું,
જેની ભીતર મૃગજળ કેવળ ફરી વળેલું,
એ લીલાંછમ સ્વપ્ન સેવતું, પાન ખેરતું ર્‌હે છે.

તડકાઓની હૂંફ છતાં ના હિમ ઓગળતું એનું,
પવન ઘણુંયે મથે, પુષ્પનું દ્વાર ન ખૂલતું એનું,
ઝરમરમાંય નથી કોળાતું,
ટહુકામાંય નથી મ્હોરાતું;
પોતાનાં થડ-ડાળ-પાંખડાં એથી છિન્ન થયેલું,
પોતાના આકાશ થકીયે પોતે ભ્રષ્ટ થયેલું;
પોતાને પોતાના લોચન-જળે સીંચતું,
પોતાને પોતામાં સ્થિર કરવાને મથતું.
કોઈ અમરફળ કાજ સતત અંતરમાં ઝૂર્યાં કરે છે,
આ ઝાડ જુઓ ને મૂળ નાખવા નિજમાં ફર્યાં કરે છે!

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૨૦)

૩૯. નથી મળાતું

બે પંખીને મળવું છે, પણ નથી મળાતું,
એક વળાંકે વળવું છે, પણ નથી વળાતું! –
એક પંખી છે પિંજરપૂર્યું,
પગ પણ બાંધ્યા પાશે;
અવર પંખી તે છિન્ન-પાંખ છે,
ઊડતાં કેમ ઉડાશે?
બે પંખીને ઊંચે જવું છે, નથી જવાતું;
જોડે રહીને,
જલ પીવું છે એક ઝરણનું, નથી પિવાતું! –
એક પંખીને દિવસ મળ્યો છે,
અવર પંખીને રાત,
એક કથે ને અવર સુણે એ,
કેમ બને રે વાત?

બે પંખીને,
એક ડાળ પર ઝૂલવું છે, પણ નથી ઝુલાતું!
એકબીજામાં ખૂલવું છે, પણ નથી ખુલાતું. –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૨૩)

૪૦. ટેકો રે મળે તો

ટેકો રે મળે તો ટકીએ આપણે,
ટેકો મળશે કોનો રે ટટાર?
એકલા ઊભીને તૂટીએ આપણે,
આપણી ચારે પાસ ધરાર
પડછાયાના ટેકા પ્હોળા જાણીએ. – ટેકો રેo

હાથ રે મળે તો ઝાલીએ આપણે,
હાથ રે કોણ દેવાને તૈયાર?
હાથ તો લંબાવી ભોંઠા આપણે,
આપણા સીમાડે આવકાર
હાથલા થોરોનો મનભર માણીએ. – ટેકો રેo

તેડું રે મળે તો જઈએ આપણે,
કોણ તેડે જાણીને બુખાર?
આપણા પાણીએ બળીએ આપણે,
આપણો ક્યાંથી હોય ઉગાર?
ઝાંઝવે વલોણાં જુઠ્ઠાં તાણીએ. – ટેકો રેo

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૨૪)

૪૧. નભ ખોલીને જોયું...

નભ ખોલીને જોયું, પંખી નથી નથી,
જળ ખોલીને જોયું, મોતી નથી નથી. –

સતત છેડીએ તાર,
છતાં કંઈ રણકે નહીં,
આ કેવો ચમકાર??
કશુંયે ચમકે નહીં?

ખોલી જોયા સૂર, હલક એ નથી નથી;
ખોલી જોયાં નૂર, નજર એ નથી નથી. –

લાંબી લાંબી વાટ,
પ્હોંચતી ક્યાંય નહીં;
આ પગલાં ક્યાં જાય?
મને સમજાય નહીં;

આ તે કેવા દેશ?! – દિશા જ્યાં નથી નથી!
આ મારો પરિવેશ! – હું જ ત્યાં નથી નથી!

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૨૫)

૪૨. નથી

એક આંસુને આંખનો સહારો નથી;
એક થાકેલી નાવને કિનારો નથી.

એક પાંદડાનો ડાળીએ છોડ્યો છે સાથ;
એક સૌરભનો લ્હેરખીએ ઠેલ્યો છે હાથ;
એક ફાગણને ફૂલમાં ઉતારો નથી. –

એક માછલીમાં પાણીની તરવરતી પ્યાસ;
એક વીજળીમાં વાદળની તરડાતી આશ;
એક ઊખડેલા મૂળનો ઉગારો નથી. –

એક પંખીની અંદર છે ઊડવાનું બંધ;
એક આંખ મહીં અટવાતું અજવાળું અંધ;
એક અંધારું વીંધનાર તારો નથી. –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૨૭)

૪૩. કહો

કઈ બાજુથી કહો, આજ હું પેલો પ્હાડ ઉપાડું?
કયા તટેથી કહો, આજ આ દરિયા બંધ ઉઘાડું? –

બંધ પાંખમાં ગગન રૂંધાતું,
બંધ આંખથી તેજ!
બંધ ફુગાતી હવા ખોળિયે,
ભીતર ઊતરે ભેજ.
કઈ ડાળથી વસંતના સૂરજને કહો, ઉઠાડું? –

સાવ પરાઈ માટી લાગે,
મન મૂળિયાં નહીં નાખે!
કોણ ઊગવા કરતા દિનને
રોજ વેગળો રાખે?
કઈ લ્હેરથી લળી લીલપની સૌને લેહ લગાડું? –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૩૯)

૪૪. દરિયા ખોલીને...

દરિયા ખોલીને મેં તો દરિયા દીધા છે હવે,
પ્હાડો ખોલીને દઈશ પ્હાડ;
માટી ખોલીને દઈશ માટીનાં તેજ તને,
જાણી લે : કોઈ નથી આડ. –

છોડ રે સુકાન, છોડ કાંઠાની વાત,
દેખ, સઢમાં તોફાન ફાટફાટ!
પગલીનો છંદ પણે પડઘાતો તારલિયે,
ઊડુંઊડું થાય વાટ વાટ!
ખોલું અહીં કંઠ, પણે ખૂલે છે આભ,
ખૂલે – ખૂલે છે બંધ સૌ કમાડ. –

ખુલ્લા સૂરજ, હવે ખુલ્લા ગ્રહ–ચાંદ બધા,
ખુલ્લો બે આંખનો ઉઘાડ;
મુઠ્ઠી ખૂલ્યાના આજ કેવા આ રંગ!
નથી દેખાતી ક્યાંય કોઈ વાડ!
છલકું છું જેમ જેમ, મારામાં તેમ તેમ,
આવે છે બાઢ પરે બાઢ! –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૪૦)

૪૫. જેને માની અંદર

જેને માની અંદર, એ તો બ્હાર હતી રે બ્હાર!
જેની આશા હતી, તે જ અહીં તરવા નહીં તૈયાર,

હોડી લઈને હવે શું ફરવું?
મોતી લઈ શું કરવું?
ડૂબવાની બસ અહીં મજા છે,
કાંઠે નથી ઊતરવું?
જેની ઝંખા હતી ઉદયની, એનો નહીં અણસાર. –

બંધ કરી દઉં સઘળી બારી,
બંધ કરું સૌ મળવું;
મારે મારાં પગલાં લઈને
પાછા અંદર વળવું.
જેની પ્યાસા હતી મને તે મૃગજળનો અવતાર! –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૪૮)

૪૬. આવ

આ સમય ખૂલ્યો ને અંતર ખૂલ્યું,
આવ, સખીરી! આવ;
આ ઊપડ્યો પડદો, દુનિયા ઊઘડી,
આવ, ખેલવા આવ. –

આ અક્ષર અક્ષર મોતી ચમકે,
છલકે નરી કવિતા,
આ ઝરમર ઝરમર મન-માટીમાં
લીલપ સ્રવે સવિતા;
આ ઊડતાં પંખી પંખ પસારી,
આવ, ટહુકતી આવ. –

આ મનથી ઊછળ્યાં, આભે ઊભર્યાં,
ઝળહળ ઝળહળ તેજે,
આ પગલે પગલે રણક્યાં ગુપચુપ,
ઊઘડ્યાં અઢળક હેજે;
આ નીકળ્યા લઈને એવી વસ કે
આવ, લૂંટવા આવ. –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૬૪)

૪૭. તારું મધમીઠેરું મુખ

તારું મધમીઠેરું મુખ,
અમારું એ તો અઢળક સુખ! –

પથરાળી આ ધરા ભલે ને ભલે વળી ઉજ્જડતા,
કેરથોરની કાંટે આડી ભલે રચી અક્કડતા;
તારાથી શો મધરો ચાંદો,
મધુર ડંખનાં દુઃખ!

ભલે પાંખમાં આભ નથી ને નથી ગળામાં ગુંજ,
અરે, સૂરજનાં સ્વપ્નવિહોણાં મ્લાન પુષ્પના પુંજ;
તારે મુખ શી લચી ખિલાવટ!
વસંત અહીં સન્મુખ! —

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૭૦)

૪૮. – તો મળવું લાગે મીઠું

મૂળની સાથે મેળ હોય તો મળવું લાગે મીઠું;
દિલનો દરિયો આંખે ઊછળે તો લાગે કંઈ દીઠું. –

કપરી કેડી, કાંટ-ઝાંખરાં,
અંધકાર ને આંધી;
એવામાંયે મળી જાય એ,
ગાંઠ એમ છે બાંધી;
ભવની ભાંગે ભૂખ, બોર જ્યાં એનું મળે અજીઠું. –

હોય બધુંયે બંધ, ત્યાં જ એ
અંદર આવી ઊઘડે,
મારામાંથી મને ઉપાડી
ક્યાંની ક્યાં એ ઊપડે!
ક્‌હેતાં નહીં કહેવાય એવું એ કરે કશું મધમીઠું! –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૭૧)

૪૯. ક્યાંક નજરમાં નામ અને અહીં...

દરિયો ઊછળે દૂર
અને હું ભીતર ભીની ભીની;
વાદળ વરસે દૂર
મને અહીં ફરફર લાગે ઝીણી! –

દૂર ઊઘડે ફૂલ
અને અહીં મઘમઘ માટી સારી;
પંખી ટહુકે દૂર
અને અહીં ગગન ખોલતી બારી! –

ક્યાંક ઊગતી બીજ
અને અહીં ચાંદો ચઢતો હેલે!
ક્યાંક નજરમાં નામ
અને અહીં મનમાં મનખો ખેલે! –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૭૫)

૫૦. કોના માટે?

અંદર ઊતરું કોના માટે? કોના માટે બહાર ફરું?
કોના માટે જંગલ ઝાડી ડુંગર દરિયા પાર કરું? –

કોના માટે શ્વાસે શ્વાસે
કૂવો ઉલેચી કુંભ ભરું?
કોના માટે મારી અંદર
એક ઉછેરું તેજ-તરુ?
કોના માટે ઘરના ખૂણે દુનિયાનો દરબાર ભરું? –

કોના માટે યમુના આવી
આ માટીને પાય અમી!
કદંબડાળી કોના માટે
અંદર આવી રહે નમી?
કોના માટે ઘૂઘર બાંધી મને જ હું તૈયાર કરું? –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૭૮)

૫૧. કોનું અજવાળું

આ અદીઠ કોનું અજવાળું છે મીઠું,
જે ભીતર મારે વળી વળીને વમળે ચઢતું દીઠું. –

આંખ મીંચતાં શશિયર ઊગે,
જાગે ઝળહળ તારા;
શૂન્ય ઉપર રણઝણવા લાગે
ગેબી રસની ધારા;
આ એકાંતે ફરકે ઝીણું કોનું વસન અદીઠું? –

ખાલી હાથે હું નહીં ખાલી,
નહીં છેડો, નહીં ગાંઠ,
રમત રમતમાં ખૂલી પડ્યું શું
ફૂલની થઈને ફાંટ?
શબરી-ફળ શું કોણે મારું કીધું સકળ અજીઠું? –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૮૯)

૫૨. ઢળતાં ઢળતાં ઢળી

ઢળતાં ઢળતાં ઢળી
આંખ આ કયા ઊંડાણે વળી? –

નહીં અજવાળાં, નહીં અંધારાં
નહીં તલ, નહીં કિનારા,
સતત ઊછળતાં મોજાં વચ્ચે
એણે કર્યા ઉતારા,
મોતીની રઢ ફળી! –

હર શ્વાસે સમદરને વીંટતો,
ઉકેલતો ઉચ્છ્‌વાસે,
ગગન આખુંયે રોમરોમમાં
લખ લખ અકળ ઉજાશે,
હદ અનહદમાં ગળી! –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૯૧)

૫૩. ઢળતી રાતે...

ઢળતી રાતે કોણ પધારે, કોણ, અમારે દેશ?
– જેવી જેવી કરી ઝંખના એવો લઈને વેશ! –

ગહન શાંતિની એક ગુહામાં
મન મણકામાં મ્હાલે!
એક દીવાની જ્યોતિ સ્થિર છે,
ત્યાંથી કોણ નિહાળે?
બંધ દ્વારની આડે રહીને કોણે કર્યો પ્રવેશ? –

જળના નીતર્યા એક બિન્દુને
છીપમાં કાયમ કીધું,
હળવે હળવે એમાં કોણે
તેજ પરોવી દીધું?
કોણે અહીંયાં સ્વાતિસમયનો ખોલ્યો મર્મવિશેષ? –

શ્વાસ કરીને સંયત સરવર
વમળ શમાવી દીધાં,
કોણે છોડી લંગર ખુલ્લા
હોડીના પથ કીધા?
હોડી દરિયા સાથ ઊપડી, ક્યાંનો લઈ ઉજેશ? –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૯૨)

૫૪. ઊંડું જોયું…

ઊંડું જોયું, અઢળક જોયું;
મનમાં જોયું, મબલખ જોયું.
ઝાકળજળમાં ચમકી આંખો, એ આંખોમાં જ્યોતિ,
કોક ગેબના તળિયાનાં મહીં ઝલમલ ઝલમલ મોતી!
તળિયે જોયું, તગતગ જોયું;
ઊંડે જોયું, અઢળક જોયું.

માટીથી આ મન બંધાયું ને મનથી કૈં મમતા;
એ મમતાની પાળે પાળે હંસ રૂપાળા રમતા!
જળમાં જોયું, ઝગમગ જોયું,
ઊંડે જોયું, અઢળક જોયું.

આ ઘર, ઓ ઘર કરતાં કરતાં, ઘૂમી વળ્યા આ મનખો;
ધૂણી-ધખારે ઘટ ઘેર્યો પણ અછતો રહે કે તણખો?
પલમાં જોયું, અપલક જોયું;
હદમાં જોયું, અનહદ જોયું;
ઊંડું જોયું, અઢળક જોયું.

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૯૪)

૫૫. એવો અનુભવ આવે

એવો અનુભવ આવે
જેની અઁખિયાં ઝાંય બતાવે. –

હાથ રહે છે ખુલ્લા, એને
મુઠ્ઠી હવે ન ફાવે,
શ્વાસે શ્વાસે કોણ અંતરે
મોતનમાળ બનાવે?
મરજીવાને રંગ ચડ્યો છે,
કાંઠા બધા ડુબાવે. —

ખુલ્લામાં છે ઝરમર ઝરમર
કોણ રહે અહીં ઘરમાં?
ભલે ભીંજાતી કોરી માટી,
મઘમઘશે થર થરમાં!
વાંસલડીને વાણ ફૂટી છે,
ગો-કુલ સકલ નચાવે. –

કોઈ ભીતરમાં તલ ભેદીને,
સૂતાં ઝરણ જગાવે,
કોઈ ઘાટ પર આવી ઘટમાં
નભગંગા પ્રગટાવે,
એવી આજે લ્હેર ચઢી જે,
મૂળથી મને ઉઠાવે. –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૧૦૧)

૫૬. અંદર જેની છલક છલક છે

અંદર જેની છલક છલક છે, એનો મારે છંદ,
અંદર જેની રણક ઝણક છે, શ્વાસે એનો સ્પંદ. –

લયમાં સરવું વાટે ઘાટે
જોવા ઝલમલ ચ્હેરા;
બે મીઠાં જ્યાં વેણ મળે ત્યાં,
અપના રૈન બસેરા! –
અંદર જેની અવરજવર છે, એનો પદ પડછંદ. –

ઝરમર ઝીલી ઝીલી મારે
ઢાળ હોય ત્યાં ઢળવું,
ક્યાંક સમુંદર ખરો આપણો,
એ ગમ હવે નીકળવું,
અંદર રસનું તાણ સખત છે, નિકટ પૂનમનો ચંદ. –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૧૦૪)

૫૭. – તો આવ્યાં કને

શોધતો હતો ફૂલ ને ફોરમ શોધતી હતી મને,
એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર, તો આવ્યાં કને. –

ક્યાંક રે આંબો ટહુક્યો
એની વનમાં મ્હેકી વાત,
કમળ જેવો ખીલતો દિવસ,
પોયણા જેવી રાત.
શોધતો રહ્યો ચાંદ ને રહી ચાંદની શોધી મને,
એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર, તો આવ્યાં કને. –

આંખ મીંચું ત્યાં
જૂઈનું ગાલે અડતું ઝાકળફૂલ,
મનમાં હળુક લ્હેરવા લાગે
વ્યોમની કિરણ-ઝૂલ.
શોધતો જેની પગલી એનો મારગ શોધે મને,
એકબીજાને શોધતાં ગયાં દૂર, તો આવ્યાં કને. –

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૧૧૭)

૫૮. જલને જાણે…

જલને જાણે ફૂલ ફૂટિયાં,
જલને આવ્યાં પાન,
જલને આવ્યું જોબન,
એનો ઊઘડ્યો અઢળક વાન. –

જલ ચાલ્યું ત્યાં રેલો ફૂટ્યો,
જલ નાચ્યું ત્યાં ઝરણું,
ભયું સરોવર, જલ જ્યાં મીંચી
આંખ માણતું સમણું. –

જલ તો મીઠા તડકે નાહ્યું,
કમલસેજમાં પોઢ્યું,
કોક મોરને ટહુકે જાગ્યું,
હસતું દડબડ દોડ્યું! –

ટપ ટપ ટીપાં ટપકે,
જલની આંખો સાથે ઝબકે,
કરતલમાં જ્યાં ઝીલો,
મોતી મનમાં સીધાં સરકે. –

ભીતર બેઠા રાજહંસને પરશે જ્યાં એ મોતી;
રાજહંસ મોતીમાં છૂપ્યું માનસ ર્‌હેતા ગોતી.

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૧૩૧)

૫૯. સાદ ના પાડો

બારીમાંથી ગગન પાડતું સાદ!
સાદ ના પાડો.
અમે દીવાલો, નથી અમારે પાંખ :
સાદ ના પાડો.

સૂનકારને સાગર અમને ડૂબ્યાં જાણો વ્હાણ,
ક્યાંથી જાણો તમે અમોને છે પથ્થરના કાન?
પડછાયાની આંખો, એને નથી તેજની જાણ :
સાદ ના પાડો.

જલ છોડીને કમલ આવશે ક્યાંથી રે આ રણમાં?
ખરી ગયેલું ફૂલ ખીલશે કયા કિરણથી વનમાં?
ઘુવડના માળામાં આવી સૂરજ પાડે સાદ!
સાદ ના પાડો.
અમે દીવાલો, નથી અમારે પાંખ :
સાદ ના પાડો.

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૧૩૮)

૬૦. ઊંચા દરિયા ને...

ઊંચા દરિયા ને ઊંડા ડુંગરા રે જી,
ધરતી પર ઊછળે આકાશ રે;
પગલામાં પંથ પંથ ઊડતા રે જી.

લીલા તડકા ને કાજળ ચાંદની રે જી,
મોગરામાં મઘમઘતી રાત રે;
તારાને નેણ તિમિર ટૌકતાં રે જી.

મૂંગાં છે ગીત, મૌન ગુંજતાં રે જી,
પથ્થરમાં પડઘાના ચાસ રે;
ચાસે ચાસે રે કીર કોળતા રે જી.

(ગગન ખોલતી બારી, ૧૯૯૦, પૃ. ૧૪૩)

V

કવિતા – એક ટહુકો પંડમાં (૧૯૯૬)

૬૧. નીકળ્યો!

સાવ હું ખાલી છતાં બ્રહ્માંડ ભરવા નીકળ્યો!
હું બૂઝેલું કોડિયું તે સૂર્ય સ્રજવા નીકળ્યો!

સર્વ જાણે છે : નથીયે ચીંથરું મારી કને,
તોય હું પાંચાલીઓનાં ચીર પૂરવા નીકળ્યો!

એક મીઠું બોર પણ ના મેં હજુયે મેળવ્યું,
તોય પેલા રામને મહેમાન કરવા નીકળ્યો!

‘ઝેર’નાયે નામથી જ્વર પંડમાં પેસી જતો,
હું મીરાંને વાદ એનું પાન કરવા નીકળ્યો!

ઘર સુધીના એક રસ્તાનીય ક્યાં સાચી ખબર?
તોય માનવજાતને સૌ પંથ ચીંધવા નીકળ્યો!

એક કીડીને ચલવવી એય મારે વશ નથી;
તોય ઈશ્વર, જો, તને આજે ચલવવા નીકળ્યો!

પાંખ તો સધ્ધર નથી ને આભમાં અધ્ધર જવું!
મૂળ પોપટ પાંજરાનો બાજ બનવા નીકળ્યો!

એકબે શબ્દો ગઝલના માંડ આ હોઠે ચડ્યા,
ત્યાં જ હું ગાલિબ મિયાંની હોડ બકવા નીકળ્યો!

(એક ટહુકો પંડમાં, ૧૯૯૬, પૃ. ૯૪)

૬૨. સાદ કર

એ જ તારામાં હશે, તું સાદ કર;
ખીણ તેથી શું? શિખરને સાદ કર!

જિંદગી ખારા જલે ખોવાય ના,
ક્યાંક તારો મેહુલો, તું સાદ કર.

આટલા અંધારમાંયે એ જડે,
એક દીવા જેમ તુંયે સાદ કર.

ક્યાં સુધી એકાન્ત અંદર વેઠવું?
આયનાના આદમીને સાદ કર.

એ જ આવી છાંયડે લ્હેરી જશે,
ભરબપોરી ડાળ પરથી સાદ કર.

આટલામાં ક્યાંક એ ર્‌હે છે ખરો!
બારીએ ડોકાય એવો સાદ કર.

પોતીકું જે તે તરત પામી લિયે,
મૂળમાં ઊતરી ઊંડેથી સાદ કર.

(એક ટહુકો પંડમાં, ૧૯૯૬, પૃ. ૧૧૧)

VI

કવિતા – શગે એક ઝળહળીએ (૧૯૯૯)

૬૩. ભલે કિનારા અલગ

ભલે કિનારા અલગ, આપણે દરિયે એક ઊછળીએ;
ભલે ફૂલ બે અલગ, મ્હેકતાં એક લહરમાં લળીએ.

એક મૂળ છે, એક ગગન છે,
એક બારી આ મનની:
ત્યાંથી એવું કૌતુક હેર્યું;
વાત વીસર્યાં તનની!

ભલે આપણા અલગ રાહ, પણ એક વિસામે વળીએ,
ભલે કોડિયાં અલગ, આપણે શગે એક ઝળહળીએ.

એક માટીની કથા આપણી,
એક શિખરની વાત;
તાણા-વાણા અલગ, આપણી
એક પટોળે ભાત :

સૂર આપણા ભલે અલગ, પણ એક જ રાગે ઢળીએ,
દૂર આપણા ભલે દેહ, પણ હરદમ હૈયે હળીએ.

(‘શગે એક ઝળહળીએ’, ૧૯૯૯, પૃ. ૧૬)

૬૪. એક માછલી

એક માછલી નથી માનતી,
જળમાં રહી સુકાતી;
એક વાદળી નથી માનતી,
વ્યોમ ચડી વસૂકાતી!

આટઆટલા બગલા વચ્ચે
કેમ જિવાશે જળમાં?
મસમોટા જ્યાં મગરમચ્છ ત્યાં
કેમ ટકાશે તળમાં?
એક માછલી સતત ખડકની
છાયા તળે ભીંસાતી!
– એક માછલીo

આટઆટલા વંટોળો ત્યાં
કેમ ઠરાય ગગનમાં?
ક્યાંક ઝાંઝવે મળી જવાથી
સિદ્ધ થશે શું રણમાં?
એક વાદળી વીજ-નજરથી
ભીતર સતત ઘવાતી!
– એક વાદળીo

(‘શગે એક ઝળહળીએ’, ૧૯૯૯, પૃ. ૨૨)

૬૫. એને દીવો ધરીને શું કરીશું?

દીવો જ ઠારી દઈએ!
આંખો જ મીંચી દઈએ!
જેના દર્શને આપણે આવ્યા,
ક્યાં છે એ?
આપણા અરીસામાંયે આવવા
ક્યાં છે કોઈ તૈયાર?
સૂર્યગ્રહણની ઘટના બાદ
ઘુવડની દોસ્તી બરોબર સદી છે;
અંધકાર જ એના માટે ઠીક છે.
એને નાપસંદ છે આ આરતી-ફારતીનાં –
દીવા-ફીવાનાં તૂત!
હવે તો ફૂંક મારી બુઝાવી દઈએ દીવો.
નાહકનો જે જલ્યા કરે છે
માર્ગદર્શક થવાના ખ્યાલે!
ભલે પછી રહી જાય ધૂમ્રસેર,
ભલે ગૂંગળાય શ્વાસ ને અંદરનો અવકાશ,
ભલે ઠરી જવાનું થાય બંધ પેટીમાં :
જેને અહીં આવવું નથી,
જરાયે ચાલવું કે ચમકવું નથી,
જેને આપણા તરફ નજર કરવાની નવરાશ નથી,
– સમજોને કે આંખ નથી;
એને દીવો ધરીને શું કરીશું?

(‘શગે એક ઝળહળીએ’, ૧૯૯૯, પૃ. ૪૩)

VII

કવિતા – ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય... (૨૦૦૪)

૬૬. કેમ રે પધરાવું ઝળહળ જ્યોતને?

હું તો કેમ રે તેડાવું
ને કેમ રે પધરાવું ઝળહળ જ્યોતને
માટીના મારા કોડિયે?

મારું કોડિયું રે બરડ,
એમાં કેટલીયે તરડ?!
એની વાટમાં ના મરડ,
ટીપું તેલની ના સવડ :
તણખો ઊઠે તોયે કિયે ઠામે ઠરે?
હું કેમ રે પેટાવું ઝળહળ જ્યોતને
માટીના કાચા કોડિયે?

ચોગમ હવામાં છે ઠાર,
માથે વાદળાંના ભાર,
વાતો વાયરે અંધાર,
ખૂંચે આંખે ઝીણો ખાર,
કોડિયું રાખવું ક્યાં આંધળા આ ઘરે?
હું કેમ રે બેસાડું ઝળહળ જ્યોતને
માટીના કોરા કોડિયે?

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૧)

૬૭. કેમ ઊઘડે શબ્દ?

કેમ ઊઘડે શબ્દ?
– અરે! જો અંદરથી હું બંધ!
કેમ ઊઘડે રંગ?
– અરે! જો અંદરથી હું અંધ!

કેટકેટલાં પંખી આવે?
ડાળે ડાળે કલરવ!
સવારનાં કિરણોનો કેવો
પાને પાને પદરવ!
કેમ લ્હેરખી અડે?
– શ્વાસ જો રાખે નહિ સંબંધ! –

કેટકેટલાં ચાંદરણાં લઈ
રૂમઝૂમ આવે રાતો!
કેટકેટલી દરિયાઓના
દિલની ઊછળે વાતો!
કેમ ખાલીપો ખસે?
– રહે જો હૈયે હિમ અકબંધ? –

૨૦-૧૦-૧૯૯૫

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૩)

૬૮. તે ક્યાં છે?

અંદર જેનો પડઘો, એનો શબદ મૂળ તે ક્યાં છે?
અંદર જેની છાયા, એની અસલી કાયા ક્યાં છે?

પગલી જેની, એનાં મારે
ચરણ જોઈએ ચરણ;
જેની અડતી નજર, થવું છે
એ આંખોનું સ્વપન!
જળમાં જેનાં વમળો એનાં કમળો ક્યાં છે? ક્યાં છે?

જેને સુમિરણ ચિત્ત ચમકતું
એને પૂરા પરશવું;
ચિદાકાશમાં છવાય, તેની
ચંદની થઈ વરસવું!
જેણે દીધી પાંખ, ઊડતું અંબર એનું ક્યાં છે?

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૪)

૬૯. એને કેમ વખોડું?

જે ઘટથી રસ પીધો ગટ ગટ,
એ ઘટને શું ફોડું?
જે ડાળે મેં માળો બાંધ્યો,
એ જ ડાળ શું તોડું? –

જે પાંખે મેં ગગન ઉઘાડ્યાં,
એ પાંખો શું પથ્થર?
જે આંખે રસરૂપ બતાડ્યાં
એ આંખો અવ કટ્ટર?
જે દીવે જગમાયા પરખી
એને શું તરછોડું? –

જે માટીમાં અવાજ ઊઠે,
જે માટીથી તેજ;
જે માટીએ ઝમી ઝમીને
પાયાં અઢળક હેજ;
તે માટીનાં ફૂલ આપણે,
એને કેમ વખોડું? –

૨૧-૪-૧૯૯૯

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૨૮)

૭૦. કેમ ઊગરશે?

જળને માને જાળ, માછલી કેમ ઊગરશે?
તરવું જેને તાણ, પાર તે કેમ ઊતરશે? –

જળના ઝીણે તેજ ન જેનાં લોચન ઝબકે,
જળને ઝીણે ગાન ન જેનું હૈયું ધબકે,
કાંઠા ભણી સુકાન,
માછલી તે શું કરશે? –

જળનાં ભર્યાં ઊંડાણ નહીં આકર્ષે જેને,
મોતી-રસ્યા ઉઘાડ, નથી ત્યાં વસવાં જેને,
વમળે જે વમળાય,
માછલી ક્યાં તે ઠરશે? –

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૩૦)

૭૧. આ માટીમાં

આ માટીમાં મૂળિયાં છે ને આ માટીમાં મંન;
આ માટીમાં જેમ ઊતરીએ, લહીએ એમ ગગંન!

મૂળિયાં જ્યારે માટી ચૂમે,
ડાળે તાજાં પાન;
મૂળિયાં વાટે ચઢતા રસની
ફળમાં રસબસ લ્હાણ!
મૂળિયાંની માટીનું લહેરે પુષ્પે રમ્ય ગવંન! –

આ માટીની સોડમ એવી,
પ્રાણે તાજપ સીંચે;
આ માટીની મસ્તી કેવી
પાને પાને હીંચે!
આ માટીને કણ કણ કોળે માધવનું મધુવંન! –

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૫૭)

૭૨. અંદર એવાં મળ્યાં...

અંદર એવાં મળ્યાં,
આપણે મધરું મધરું ગળ્યાં! –

ખીણ–ખડક ના કશુંય આડે,
ડુંગર તે સૌ દળ્યા!
આઘેનાં તે ઓરાં આવી
ભીતર મારે ભળ્યાં!
ઝરમર ઝરમર ઝમતા કેવા
જીવ મળ્યા – ઝળહળ્યા! –

રગે રગે શગ રચે આરતી,
આંખે યમુના છલ્યાં!
શ્વાસે શ્વાસે બજે બાંસુરી,
અંતરમાં વ્રજ વળ્યાં!
ઘટમાં ગોરસ એવાં ઊભર્યાં!
ફોડનારને ફળ્યાં!

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૮૦)

૭૩. તું ઊંડાણમાંથી આવે

તું ઊંડાણમાંથી આવે
ને ઊંચાણમાં લઈ જાય;
તું પથ્થરમાંથી પ્રગટે
ને પ્હાડ ઉપર લઈ જાય! …

તું વાવે એક જ બિન્દુ
ને મબલખ મોતી થાય;
તું એક જ કૂંપળ કાઢે
ને ઘટા અહીં ઘેરાય!
તું કંકર લઈને આવે
ને શંકર સોંપી જાય! –

તું અંદર કમળ ઉઘાડે
ને પિંડે થાય પ્રભાત;
તું એવો ટહુકો છાંટે
કે મઘમઘ વસંત-વાત!
તું મૌને ઝબાક ઝબકે
ને ગીત પેટવી જાય! –

આ તારી એક જ ચાવી,
અહીં બધાય ખોલે સંચ;
આ તારી મળે નજર ને
અહીં મધુરજનીનો મંચ!
તું એ વેણુ થઈ વાય
કે કૃષ્ણ કૃષ્ણ સૌ થાય! –

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૮૨)

૭૪. સ્વરસપ્તક

सा

અંધકારની ઘેરઘટામાં કળી મોગરાની જે ફૂટી–सा!
સૂનકારની શાન્ત હવામાં એક પરીએ સુવાસ ઘૂંટી –सा!

દૃગે ગહનતા તગે,
રણકો ઊંડો રગે,
સ્રવે સ્નિગ્ધતા,
ભરે રિક્તતા,
તાજો તાજો સૂર્ય આંગણે ઝગે!

પારેવાને ગળે ઘૂંટાતું,
તેજ ભૂખરું રાતું રાતું,
સઘન સૂરની સેર હવે જે હળવે હળવે છૂટી – सा!

रे

रेની રણઝણ જાગી,
મનની ડાળ ડોલવા લાગી!

બંધ બારીએ તડકા ઊતર્યા,
બંધ છીપમાં મોતી,
બંધ આંખમાં ગગન પારના
પ્રગટ્યા અપલક જ્યોતિ!
ભીંત ભીતરે ભાંગી! –

કિરણ કિરણમાં સપ્ત રંગના
ઊડતા થયા ફુવારા!
એક રાધિકાની રૂમઝૂમમાં
નાચે નંદ-દુલારા!
સુરતા વેણે વાગી! –

ग

ગહન ગુહામાં ગુંજે ग ગાંધાર!
શૂન્ય શિખરથી સ્રવે ચંદની-ધાર! –

પર્ણે પર્ણે પુલકિત ઝાંય,
અંદર સ્પર્શે અમિયલ છાંય,
અહો! બાહુને બંધ ગેબ-ગિરનાર! –

પુષ્પિત પુષ્પિત પ્હાડ,
મ્હેકે મત્ત ઉઘાડ,
પ્રસન્નતાનો પલ પલ પારાવાર! –

म

म મધ્યમનો મેળ માણીએ,
મધુમયતાનું નૂર નાણીએ!

શાન્ત સરોવર, શાન્ત વમળ,
ભ્રમરસમાધિલીન કમળ!

હેત હેલનું ઝમે,
હોઠ પર નરી મુગ્ધતા રમે!
લયની તે શી લહર જાણીએ!

માનસસરમાં સરે મરાલ!
મૌક્તિકમય પટ ખૂલે વિશાળ!
સ્વર્ણ મીન શાં ચલે!
મનમાં મધ કંઈ મળે!

મધુરપનું શું મૂળ પ્ર-માણીએ!

प

प પંચમ પડછંદે બોલે,
ભેદ ભીતરના ખોલે! –
નસ નસ તંગ,
ભાવ ત્રિ-ભંગ,
રગ રગ રંગ,
અંગ અનંગ,
મનનાં મોતી ઊછળે છોળે છોળે,
પડછંદે પડછંદે ભીતર કોળે! –
ડમક ડમકે ડમરુ,
ઘમાક ઘમકે ઘૂઘરું,
શંખ-ઘોષમય
ઘન-ગર્જનમય
મહાસિન્ધુ શો બુન્દ બુન્દમાં ડોલે!
હેરતથી ભરપૂર હૃદય હિલ્લોળે! –

ध

धैवतની રસધારા,
ભેદે ભીતર કારા!
કાંટામાંથી કૂંપળ ફૂટે…
પીંછામાંથી પંખી ઊઠે,
ઊંડે ઊંડે શાંત સ્રોતમાં સરતી એક શિકારા! –
મુઠ્ઠી ઊઘડે, ઊછળે ફૂલ,
સૌરભનું ત્યાં ઊડે દુકૂલ!
સહજ લીલામય લહરે કોળે અંતરના સૌ ક્યારા. –

नि

निषादનાં નયનોમાં નાચે મનની મોહક માયા!
અંતરના એકાન્તે એની છવાય અમિયલ છાયા! –

કોઈ માંડતું અંદર મહુવર,
રહે ખોલતું ગેબી ગહ્‌વર,
એક નાગિણી જાગી નાચે, મોહનમંત્ર ચલાયા!
કણ કણ માટી સ્પંદે,
શ્વાસ વહે નવ છંદે,
સકલ ચેતનાના ચમકારે દ્હેરે દીપ ચડાયા!

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૯૩)

૭૫. માતાજીને

હું તો બાળ તમારો, માતા! સદાય રાખો સાથે;
કમળ સમો કર રહો તમારો ફરતો મારે માથે!

આ દુનિયાના દોડા કરતાં જ્યારે થાકું ત્યારે,
તમે જ શીળી લહર સમાં મા, ધાજો મારી વ્હારે!

ધોમ ભલે ને ધખે, તમારી છાંય લીમડી જેવી;
ઠારે મારા તનને – મનને આંખ તમારી એવી!

અટાપટાળી અહીંની વાટે અટવાતો રહું જ્યારે,
ઝળહળ આંગળીએ મા, ચીંધો પથ સાચો અંધારે.

અંદર મારે તરસ ઊપડે, ત્યારે અમરત વરસી;
હરિયાળી એવી લહેરાવો, રહું હરિ ત્યાં દરશી!

દર્શનદિન,
૨૪-૪-૨૦૦૨

(ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય…, ૨૦૦૪, પૃ. ૯૮)

VIII

કવિતા – જળ વાદળ ને વીજ (૨૦૦૫)

૭૬. બારી ખોલી

બારી ખોલી વૃક્ષ ઉઘાડ્યું,
વૃક્ષ ઉઘાડી ફૂલ ખીલવ્યું,
ફૂલ ખીલવી સૂર્ય જગાડ્યો.
સૂર્ય જગાડી નભને ખોલ્યું,
નભ ખોલીને પાંખ ઉઘાડી.
પાંખ ઊઘડતાં પંખી ઊડ્યું:
ટહુકા અંદર બહાર!

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૧)

૭૭. ચણો ભાઈ, ચણો

ઈંટ પર ઈંટ
ચણો ભાઈ, ચણો
તળિયેથી ચણો ભાઈ,
ચણો મને, ચોદિશેથી ચણો…

ઈંટ છે ને પાકી?
માલ છે ને પાકો?
પાકે હાથે ચણો,
ચણો મને જડબેસલાક…

કેટલા છો ભલા!
તમે મારી ખાલ નહીં ઉતરડાવી,
કરાવ્યો ના હાથીપગે,
ફાંસી ના અપાવી,
ચડાવ્યો ના શૂળી પર,
જીવતો ના બાળ્યો મને ચિતા પર,
ઝેરના કટોરા નહીં દીધા,
દીધા નહીં હાથે પગે ખીલા,
– ક્રૉસ પર ચડાવ્યો ના,
ઘણું ઘણું કરી શકો એવા તમે,
છતાંયે ના એવું કશું કર્યું,
જેથી થાય રક્તપાત!
કેટલા મૃદુલ ને સુભદ્ર તમે!

તમે મને હોંશે હોંશે ખવડાવ્યું,
પ્યાસ જ્યારે લાગી, પાણી પાયું,
ગુમાવ્યો મિજાજ હશે મેં,
તમે તો સદાય કેવી ટાઢા કોઠે વાત કરી,
ભુલાવી દેવાને મથ્યા દર્દ,
મારા સાચા હમદર્દ!

તમે મારી ખામોશી વખાણી,
મારી સ્થિરતા પ્રમાણી,
ક્યાંય મારો ભૂલથીયે કૂંડાળે ના પડે પગ,
એટલે તો તળિયેથી બાંધી દીધો મને,
ઈંટ પર મૂકી ઈંટ,
ચણી મારી ચાલ,

તમે સલામતી કરી દીધી કેવી તો કમાલ!

તમે માત્ર ચાહ્યું,
નિરુપદ્રવી બની હું જીવું સ્થાણુ જેમ,
ઈંટની વચાળ થાઉં ઈંટ,
ભીંતથી વચાળ થાઉં ભીંત.

તમે તો,
હું કોઈ વાતે જરાયે ના આણું ઓછું,
એટલા માટે જ,
કાળજીથી શબ્દો જેમ ગોઠવાય વિનયના વાક્યે,
ગોઠવો છો કાળજીથી એમ મને ઈંટ સાથે…

ઈંટ પર ઈંટ,
ચણો ભાઈ, ચણો,
મૂળિયેથી ચણ્યો,
હવે ચણો મને ડાળીએથી, પાંદડેથી,
ચણો મને ફૂલથી ને ફળથીયે!
પાકી રીતે ચણો,
રખે, રહે ક્યાંય રન્ધ્ર;
ફળદાયી ચણો,
રખે, રાખો કશું વન્ધ્ય!

કેટલાં વરસ થયાં ચણવાનું ચાલે?!
માંડ હજુ ધડ લગી આવ્યા!
હવે તો આ ચણવાનું કરો તેજ,
લાગણીનો સૂકવીને ભેજ,
હાથપગ ચણાયા તો
બાકીનું તો ચણવું આસાન!
હાથપગ કરશે ના હવે કો વિક્ષેપ,
શેષ તો સરળ હવે ખેપ.
ભય નથી હવે – હું ખસી જાઉં એવો!
ભય નથી હવે – હું બેસી પડું એવો!

ફુલાવીને છાતી ફરું – એ જ હવે પરીકથા.
ભીંતમાં હું ભીંત થાઉં – એ જ મારી ભાગ્યકથા.

છાતી હવે બંધ,
ફેફસાંય થશે નહીં હવે વધુ તંગ.

શ્વાસ ક્ષીણસેર – શાંત – મંદ.
ચીસનો સવાલ નથી.
પડઘાય શોષી લેતા શૂન્યનો પ્ર-બંધ!

પાળિયાના સમું બધું સ્તબ્ધ.
પાળિયાના ઘોડા,
એની હોય હણહણાટી?
પાળિયાની તેગ,
એ શું વીંધે કોઈ છાતી?
પાળિયાની આંખ,
એમાં આગ હોય ક્યાંથી?
પાળિયાના પૌરુષને
ધાર હોય ક્યાંથી?
પાળિયો બનું કે બનું ઈંટ,
કોઈ રીતે માટી મહીં મળવાનું છે,
ધૂળ વચ્ચે ધૂળ બની ભળવાનું છે.

ચણો ને સત્વર,
હોઠ સુધી પહોંચાડી દો ઈંટનો આ થર,
બોલવાપણું રહે ના,
સુણવાપણું – તેય રહે ના,
બધું હો પ્રશાંત,
નહીં કશું ક્લાંત, નહીં ભ્રાન્ત.

ઈંટ પર ઈંટ,
જેમ વધુ ઈંટ,
તેમ ઊંચી ભીંત.
શીઘ્ર કરો તંત્ર,
ચલાવો ને ચોદિશાનાં યંત્ર.
ચણો સૌ દિશાઓ મારી;
ચણી લો વિચારો મારા,
ચણી લો
આ ફૂલ જ્યાંથી આવે છે તે સર્વે ક્યારા!
ચણી લો આ પંખીઓ આકાશસોતાં,
ચણી લો આ મોજાંઓ પવનસોતાં!
ચણી લો સૌ સ્વપન!
ચણી લો સૌ તેજ.
દીવાદાંડી ઢાળી દો સૌ,
ઢાળી દો સૌ શૃંગ;
વિખેરી દો સુગંધોને,
મૂંગા કરો ભૃંગ.

મારે હવે શું જોવાં’તાં શુભાશુભ?
મારે વળી તોલવાં શાં સદસદ્?
મારે નથી મૂલવવાં ઇષ્ટાનિષ્ટ,
મારે નથી તારવવાં મિષ્ટામિષ્ટ,
મારા ભાગ્યે ભલી બાંધી ઈંટ
એથી હું વિઠ્ઠલ!

ઈંટ તે કરોડરજ્જુ મારી!
ઈંટ તે જ હાડકાં ને પાંસળાંની પાળી!

ઈંટ પર ઈંટ,
ચણો, ભાઈ, ચણો,
તમે બ્હારથી જો ચણ્યો,
હવે માંહ્યથીયે ચણો…

હાડકાંમાં ગોઠવી દો ઈંટ હવે, ચુસ્ત!
મેળવી દો ચૂનો
મારા રક્ત મહીં શુદ્ધ!
ભલે મારી જિહ્વા થાય તરડાતી ક્ષીણ,
સુકાયેલા સરે જેવું મીન!

જળ લઈ આવે પેલાં વાદળાં ભોળુડાં,
તે પ્હેલાં તો,
આરંભ્યું તે પૂરું કરી નાખો આ ચણતર,
મારી પાસે હવે
ખોળિયે રહીને ક્ષણો ઘડાવાની રહી ગણતર.

તમે તો સુજાણ,
કેમ ગઢના પાયામાં સીસું પૂરવું હા, તેના!
તમે હવે રૂડી રીતે
મારા બેય કાન મહીં પૂરો એ ગરમ સીસું,
વાર ના લગાડો મને મૂંગો કરી દેવા મહીં,
વિચારોય મારા તમે કરી દેજો મૂંગા,
વિચારો સાંભળવાની પાડશો જો ટેવ,
તો તો પછી ચણી રહ્યા મને!
ભીંત જેવા બની નહીં શકો,
ભીંત પછી કેમ કરી કરશો રે મને?
વિચારો જો સાંભળી શકો તો પછી
તમારાથી ભીંત ના ચણાશે કોઈ,
તમારાથી ગઢ ના બંધાશે કોઈ!
બાળકની જેમ હું તો વિચારોથી રમું,
તમારાથી એમ ના રમાશે!
જે જે મારી રમવાની રીતો,
એથી તમારાં ના સધાવાનાં હિતો!
વિચારોને માની પ્રદૂષણ,
વેગળા એનાથી રહો, એમાં શાણપણ.

મારાં સર્વે છિદ્ર,
વાંસળીનાં પૂરો જેમ કાણાં, તેમ પૂરો,
કોઈ રીતે ક્ષુબ્ધ તમે થાઓ તેવો
થવા દો અવાજ, નહીં પૂરો કે અધૂરો.
અવડ કૂવાની જેવી લીલ
વેળ એવી ઓઢાડી
હો નિરાંતવા જીવ!

સળવળ નહીં કોઈ,
ચળવળ નહીં કોઈ,
શાંત બધું, મૌન બધું,
ઈંટ બાંધનારા હાથ,
કાળે કરી તેય થશે ક્ષીણ.
ચણનારા જીવ,
તેય કો દી ચણવાની ટેવ માટે થશે ખિન્ન!
ઈંટ સાથે ઈંટ કરી,
કોઈને ચણીને પછી જીવવું ઘણું કઠિન!
ઈંટના ભવિષ્યથી સભાન થતાં પ્હેલાં,
ચણવાનું કરી દો સમાપ્ત.
સૂર્ય હવે ડૂબવાની લગોલગ વેળ,
ચૂનો હવે પથરાળ થવાનીયે વેળ,
કાળનો ભરોસો નહીં,
ઈંટનાંયે છિદ્રોમાંથી સરી જાય,
શું શું એની સાથે આવી
સરી જાય, કોણ જાણે?

ચણી લેવું તન છે આસાન,
મનને જ ચણવામાં ખરી ખેંચતાણ.
ચિંતાઓ, શંકાઓ,
ભ્રાન્તિઓ, શ્રદ્ધાઓ,
વિચારો ને તર્કો,
ભાવો, ભાવનાઓ ને આદર્શો,
કલ્પનાઓ, તરંગો ને સ્વપ્નો,
સૌને દાબી બરોબર
ઈંટ પર મૂકી ઈંટ,
પૂરી કરી ભીંત.
પૂરું કરો જિંદગીનું ઈંટેરી આ ગીત!

ચણો ભાઈ ચણો!
તમે બ્હારથી તો ચણ્યો ઘણો,
આવીને અંદર મને ચણો,
મને અંદરથી ચણો,
આપોઆપ બ્હારથી ચણાઈ જઈશ હું!
સમાધિનું સ્વપ્ન મારું,
જોડાજોડ ચણાતું જ પામી લઈશ હું!

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૭)

૭૮. નથી બરદાસ્ત થતી આ ઉંબરિયાળ અવસ્થા...

અમે તો નહીં ઘરના, નહીં ઘાટના!
અમારે તો આ પા નહીં ખાટલો, ઓ પા નહીં પાટલો.
અમે તો, ઈંટ પર જેમ વિઠ્ઠલ,
એમ જ આ ઉંબર પર અટલ!
અમે આમ તો જોતા જ હોઈએ, પણ તે દેખાડીએ કોને?
અમે આમ તો બોલતા જ હોઈએ, પણ તે સંભળાવીએ કોને?
કોણ સાંભળે?
ને કોણ દે પડઘોય તે?

એક પા અકલ એકાન્ત,
બીજી પા વિકલ વેરાન,
એક પા અતિપરિચયાત્ અવજ્ઞા,
બીજી પા અતિપરિચયાત્ કુશંકા.

અમારાથી નથી રહી શકાતું ઘરમાં,
નથી જઈ શકાતું ઘરબહાર.
અમે તો ઉંબર પર અટવાયેલા
ફસડાયેલા
ખોડાયેલા!
તલેતલ ત્રિશંકુના જ તોલ અને તાલના!

જનમ ધરીને આજ લગીમાં તો દીઠું જ હોય ને અઢળક?
પણ ક્યાંય દેખાય છે એની લેશ પણ અસર કે અણસાર?
જનમ ધરીને આજ લગીમાં તો સાંભળ્યું જ હોય ને મબલક?
પણ ક્યાંય વરતાય છે એની જરાતરાય ભણક કે ભણકાર?

અમારું તો જોયેલું ને જાણેલું બધું જ જર્જરિત!
અમારું તો સાંભળેલું ને સંઘરેલું બધું જ ક્ષીણ!
અમે તો આડેધડ ઢોળાઈ ગયા પથ્થર પર પાણી થઈ!
કોણ ઉગારે અમને?
કોણ ઉદ્ધારે?
શું નરસિંહના પ્રાકટ્યની પલ હજુ નહીં પાકી હોય?
અરે! અમારી હિરણ્યકશિપુતાનો ભેદણહાર!
કોઈ જાણતલ તો આવો!
કોઈ તો ઉકેલી કાઢો અમને અંદર-બહારથી;
કોઈ તો મુક્ત કરો અમારામાં ભીંસાતી
પ્રહ્લાદીય શક્તિને;
હવે નથી વેઠાતી આ ઉંબર પર અમને જ
બાંધી રાખતી ભીંસ;
અમારાથી નથી બરદાસ્ત થતી
આ ઉંબરિયાળ અવસ્થા!

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૨૮)

૭૯. અને ઊડવા માંડ્યાં પાન...

અને ઊડવા માંડ્યાં પાન એકસામટાં બધાં!…
સોયદોરો ને સાંધનાર,
એ રીતે કોઈ બાંધનાર,
બચ્યું છે ક્યાંય આપણી આ હકૂમતમાં?
આજે શબ્દ ઊડ્યા,
તો આવતી કાલે ઊડશે સત્યતાયે!
પૂછું છું : એક સીધીસાદી સફરમાં
બધું અણધાર્યું અખળડખળ કેમ થાય છે?
સાહસે નીકળેલા રસ્તાઓ
કેમ વળી જાય છે પાછા?
સવળા જે પવન,
અવળા થાય છે શા માટે?
શા માટે ફેરવી નાખે છે શઢના સંકલ્પ?

ચાવી દીધી,
સમય મેળવ્યો,
પણ વ્યર્થ!
અંદર ક્યાં છે મેળ
આપણાં ચક્રોનો અરસપરસ?
કહું છું : આ પાનની આડેધડ ઉડાણ
ક્યાં સુધી ચાલશે?

જેને વિશ્વાસપૂર્વક પાન પછી પાન રચ્યું,
જેને પ્રેમપૂર્વક પાન પછી પાન બાંધ્યું;
એના વિશ્વાસનું શું?
– પ્રેમનું શું?

ઉડાવી દેવા જેવું તો કંઈ કેટલુંયે છે,
ને પવનને પાન લાગ્યાં ઉડાવવા જેવાં?
પવન પણ એક સ્થાપિત હિત,
એક ભેળસેળિયો અવતાર,
ને છતાં નથી થઈ શકતો એનો બહિષ્કાર;
આપણે લાચાર, આપણા શ્વાસથી!

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૩૧)

૮૦. કયા રસ્તે કોણ આવે શી ખબર?

કયા રસ્તે કોણ આવે શી ખબર?
અહીં તો વાડ એટલાં છીંડાં,
દીવાલ એટલાં બાકોરાં,
રખોપાં એટલા જ ઉચાટ!
અહીં તો રાત-દહાડાના કુટારા ને જાગરણ.
કઈ ભાગોળે કઈ ભેંસો હશે કોને ખબર?
પણ અહીં તો ભારેની ધમાધમ!

જન્મ્યા પછી અહીં સૂતું છે જ કોણ?
જીદે ચઢીને ચરવા નીકળી પડેલી બકરીઓ પાછી ફરી નથી!
પેલાં સફેદ કબૂતર ગયાં તે ગયાં…
પાછાં આવ્યાં જ નથી!

ધરતી જખ્મી છે,
આકાશ તરડાયેલું,
દરેક ક્ષણ કેમ લાગ્યા કરે છે લોહિયાળ?
ઉપલાણેથી વહી આવતા પાણીમાં
નર્યો લાલ રંગ શાથી?
જે પાણી જોયું જતું નથી
તે પિવાશે તો કેમ કરી?
કોનાં કરમ ફૂટ્યાં
ને તરસનાં માર્યાં તૂટ્યાં
કે વહી આવ્યાં આ તરફ
વરુઓની વસાહતમાં?
અંદર કશુંક ભડભડે છે.
ઘુમાય છે – ગોટાય છે બધું અંદર-બહાર!
નથી ઉઘાડી શકાતાં બારી-બારણાં
કે નથી બંધ થઈ શકતી આંખો!
મારા ઘરના એકેએક ખૂણામાં
કોઈ હિંસક આંખોની ચમક!
બારીએ ને બારણે ભુખાળવાં જડબાંની લપક!
રીંછ આવશે કે વરુ?
આ પાથી ધાશે કે પેલી પાથી?
હાથ પાણી પાણી!
પગ માટી માટી!
શું આ મારું ઘર જ મારું કતલખાનું?
આ વરુઓના દાંત ને નહોર
કેમ લાગે છે મને મારા?
જાણે હું કોળિયો થઈ રહ્યો છું મારી ભૂખનો!
હું જ બકરી ને હું જ વરુ!
ક્યાં ભાગું?
કેમ બચું?
બાળપણમાં બકરીના બચ્ચા ને વરુની વાત કહેનારી
ને એ કહેતાં કહેતાં નીંદરમાં ઢબૂરી દેનારી
– પેલી મીઠી મીઠી હથેલી ક્યાં?

અત્યારે તો
બકરીને માથે વકરીને વિકરાળ બન્યાં છે વરુ
– મારી અંદર ને મારી બહાર!…

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૩૫)

૮૧. કેલૈયોકુંવર તો –

કેલૈયોકુંવર તો આ હાજરાહજૂર
બિલકુલ તૈયાર,
પણ પેલો થનગનતો અધીરો ઘોડીલો અશ્વ ક્યાં?
આ બેલગામ પ્રદૂષણોની હવામાં
એ અશ્વ કેમનો હોય તૈયાર?
પગના દાબડા ઊપડે જ નહીં,
અગ્નિશિખા-શું પુચ્છ કંપે જ નહીં,
ગળામાંથી હણહણાટી કે હાવળ નહીં,
કેશવાળીનો સળવળાટ નહીં,
જાણે સર્વાંગે લકવાયેલો!
જાણે પાળિયામાં પેસીને પૂરો પલટાઈ ગયેલો!

પેંગડે પગ ઘાલી, એડી માર્યા જ કરો,
ભલે ચિરાઈ જાય પેટ, એ નહીં દોડે!
લગામ તંગ કરીને ખેંચ્યે જ જાઓ.
ભલે ચિરાઈ જાય મુખ, એ નહીં દોડે!
સબોડ્યે જાઓ ચાબુક પર ચાબુક
ભલે થઈ જાય એ લોહીલુહાણ, એ નહીં જ દોડે!

ક્યાંક દૂર ગોખે બેઠી
દસ ગાઉ દૂર રહેલા અસવારની
મિલનઝંખામાં ઝુરાપે ઝૂલતી સુંદરી,
એને હવે તો પામી લેવું જોઈએ:
જેવો અશ્વ, એવો જ એનો અસવાર,
હાથ છતાં, હાથ વિનાનો,
પગ છતાં, પગ વિનાનો,
છતે કાને બધિર,
છતી આંખે અંધ,
એની પાસે એકમાત્ર હુંનું ખાલીખમ ખોળિયું!
ભલા, એમાં તે કોઈથીયે કરી શકાય ઉતારા?
ભલે તે કૈલેયોકુંવર હોય,
આંબાની સાખ-શો તડાક તૈયાર!
એનેય હવે તો
અશ્વની જેમ
લઈ લેવો ઘટે ઉતારો કોઈ પાળિયામાં તત્કાલ.

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૩૭)

૮૨. જળ વાદળ ને વીજ

૧

લોહીમાંથી લંબાયેલી લીટી
હૃષ્ટપુષ્ટ હવામાં હલબલે,
ભૂરી ભૂરી ફેલાતી નસો પર
લીલાં લીલાં પાંદડે આસમાન પલપલે,
મધમીઠી સોનેરી દ્રાક્ષનો લૂમખો
નક્ષત્ર-શો આંખ સામે લળેવળે
ને મારું મન
ઊર્ધ્વ બાહુએ
ભીની ભીની જિહ્વાએ
એને લોહીમાં જ સીધો ઉતારી દેવા વલવલે!
પણ
કાળુંડિબાગ વાદળ ધસી આવે અંતરિયાળ,
ને ગાયબ થઈ જાય પેલી દ્રાક્ષ…
હું તો પેલી મધમીઠી દ્રાક્ષના ખ્યાલે
લથડાતી લહેરખીમાં ઝૂમતો,
મારી લંબાયેલી લીટી પર
પ્રગટાવવા મથું છું દ્રાક્ષ,
નથી જે મેં ચાખી,
ને તોય ચાખવી તો છે જ છે.

૨

મારી હથેલીઓની રેખાઓ સાફ સાફ
પેલાં પાન પર;
મારી નજરનો નિતાર ઝળાંઝળાં
લીલુડી ભીનાશ પર;
બાહુને બંધ વરસાદી ઉઘાડ કાઢતો પહાડ!
એ ઊંડે ઊંડે કંઈક એવું સ્રવે,
એવું સ્રવે,
કે મારાં પગલાં વહી જાય છે મોજાં થઈ
કલકલ રવે
ને મને થાય છે : હવે વાર નથી!
અંદર વીજળી ઝબકી જ જુઓ!

૩

કંટકની અણી પર જલની કણી!
અંધકારની સૂંઢ પર તેજની તીક્ષ્ણ કળી!
ભેદાય છે શ્યામતા કર્કશકઠ્ઠણ
છેદાય છે ઉજ્જડતા કણ કણ કણ
નાસિકાની તેજતીખી સત્તાશીલતા
નથાય છે નથના મોતીએ!
ઘેરાય છે મઘમઘ લીલાશ કેવડાના કંટકે!
જલના ઝીણા અજવાસે જોઉં છું :
કંટક પર ધાર કાઢતી વીજળીની અણી!

૪

પહાડ ઉપર તું વાળ પલાંઠી,
પકડ વાદળને તારી પાંખમાં,
જકડ વીજળીઓને આંખમાં,
બાંધ ગગનને તારી બાથમાં,
અંદરની ઘનઘેરી ઘટામાં તો ઝાંખ :
મૂરઝાય છે એક મોર મૂંગો મૂંગો વરસોથી,
અડવા દે એને ઝાંય ઝરમરની
કદાચ ખલી જાય મન,
ખૂલી જાય કંઠ,
ને આખાયે જંગલની બુલંદી પડઘાવતો
થઈ જાય એક ટહુકો
ને ત્યારે આ મારી માટીમાં
શાંત સૂતેલાં મૂળિયાં,
શું શાંત જ રહેશે?

૫

મૂળ મજબૂત જો માટીમાં,
તો થડ પણ મજબૂત બાંધામાં.
ડાળીઓય ખાસ્સી અડીખમ ને લાંબ્બી…
પાંદડાંનો પાર નહીં…
પાંદડે પાંદડે મોતી!
ડાળીએ ડાળીએ ફૂલ!
હવાનો હળવો હડદોલો ને મધ-ઝરતી મર્મર!
વાદળીની ધારે ધારે તડકીલી ઝરમર!
આમ લંબાય હાથ તો હથેલીમાં ચાંદ!
ને આમ લંબાય હાથ તો હથેલીમાં સૂરજ!
આમ જરાક લઉં ઘૂમરી તો વીજળીના વળાંક!
ને આમ જરાક દાબું પહાડ તો ઝરણાં અંદર ઝબાક!
લીલોછમ લય લોહીમાં,
કલકલનું કામણ કંઠમાં.
હવે તો ડાળે ડાળે ને માળે માળે
પાનેપાન પૂછ્યાં કરે છે કાનમાં :
પંખી ક્યારે આવે છે ગાનમાં?

૬

છત છો ને હોય,
વરસાદને જો ન રોકે તો!
ભીંત ભલે ને હોય,
લહેરખીને ન અવરોધે તો!
પગથિયાંયે રહો ને કૂદકાયે રહો!
મન પણ રહો ને માળવો પણ રહો!
મન બાંધે તો વાદળ બંધાય,
ને મન ભીંજવે તો ભીંજાવાય,
મન કરે તો સરોવર થવાય,
ને મન ધસે તો ધોધવે ધસાય,
મન ચઢે તો મોજે મોજે ચઢાય,
ને મન ચાહે તો નેવે નેવે ઊતરાય.
મન પીએ તો પેટ ભરીને પિવાય,
ને મન ગાય તો મનખો ભરીને ગવાય,
મન થાય તો સિંધુયે થવાય
પણ બિન્દુ તો જોઈએ ને આપણામાં?
છીપમાં મોતી પાકે એટલું તો
જોઈએ ને પાણી આંખમાં?

૭

પાણી ભલે રંગહીન
પણ પાણીમાંથી ખેંચાય છે સાત રંગની કમાન,
સૂરજના હાથે.
તીર તો તૈયાર છે અંદર
પથ્થરનીયે છાતી ફાડી દૂધ કાઢે એવું;
પણ છોડવું કેમ?
સરખી કમાન જોઈએ ને?
ને એ કમાન પાછી જલની – જલમાં ઊઘડતા રંગોની!
હે સૂરજ!
પાણીની પાસે આવ – એવી રીતે કે એ સુકાય નહીં!
પાણીને તારા કોમળ કોમળ કરે વહાલ કર,
ખેલાવ ને ખિલાવ!
પાણીયે ત્યારે કમાલ કરશે રંગોની કમાનમાં;
ને મારીયે કમાલ કંઈક ચાલશે ત્યારે રંગોની કમાન પર,
તારા જેવા સાત સાત સૂરજ હશે ને,
તો એય બધા મીઠાં મીઠાં સફરજન થઈ જશે
મારા એ તીરની કમાલે!
એક વાર, બસ એક વાર,
પાણી સુધી પહોંચવા દે તારા હાથના ઝળહળ સ્પર્શને.

૮

લીલ થાઉં કે સેવાળ થાઉં;
પણ પથ્થર તો નહીં જ.
કાંપ થાઉં કે કાદવ થાઉં;
ખારોપાટ તો નહીં જ.
મારે તો પાણી પીવું છે
બીજ રૂપે ફણગવા,
ને મૂળ રૂપે વિસ્તરવા.
મારે તો ડાળીએ ડાળીએ ફરકાવવાં છે વાદળ;
ને પાંદડે પાંદડે પરોવવાં છે ઝરમરિયાં મોતી.
મારે પાણીમાંથી ખેંચવાં છે મધ
ને સંચવાં છે ફૂલમાં;
મારે તો પાણીમાંથી સારવવા છે રસ
ને ઉતારવા છે ફળમાં.
મારે તો રોમે રોમે સીંચવું છે પાણી,
ને તૃણે તૃણે ફરફરવું છે લીલા ઉઘાડમાં!
મારે તો મોજે મોજે પામવી છે પાણીની પ્રસન્નતા
ને પૂરવેગે પથરાવું છે પારાવારમાં.

મારે નથી થવું હોડી,
જે સૌને તારવાના ધખારામાં
માત્ર પાણીની સપાટી પર જ સરકે છે સલામત રીતે.
મારે તો ડૂબવું છે ગળાબૂડ કોઈ કમલિની જેમ,
ને ખૂબ ખૂબ ખીલવું છે કમળના ચહેરામાં.
મારે તો લીલાછમ રહેવું છે
ને ફાલતા રહેવું છે બારેય માસ;
ને તેથી તો મારે વૃક્ષ થવું છે,
લાકડું કે સલેપાટ તો નહીં જ.

૯

આંખે આસમાન
પલકાર વીજ
કેશ વાદળ
ઓઢણી હરિયાળી
કલકંઠ નીલકંઠ
રોમાંચ મોરપિચ્છ
પ્રસન્નતા પ્રસૂન
હેજ ભેજ
સાચે જ હે પ્રાવૃષ!
તું પ્રિયામાં, પ્રિયા તારામાં;
આપણો સંબંધ જ લોહીનો.

૧૦

પથ્થરથી પાણી રમે,
ને પાણીથી પથ્થર ઝમે;
બંનેથી પહાડ ગમે.
શૃંગોમાં વાદળ રમે
ને વાદળમાં શૃંગ શમે;
બંને ઊંડે ઊતરી
મારાં જળ કેવાં ઢંઢોળે!

૧૧

જલનાં સપનાં આવે,
અંદર કંઈક જગાવે.
ટહુકો ટહુકે ખીલે,
ઝરમર કશી રચી લે.
મઘમઘ થતી દિશાઓ,
મીઠી હવે નિશાઓ.
સજ્જ સખી, અવ થાઓ,
જુઓ સંમુખે મલય,
પ્હેરી લો સરક્યું વલય,
હવે સર્ગનો સમય!

૧૧/૧૨/૧૩-૮-૧૯૯૪

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૫૯)

૮૩. ‘બાર ઉન્મેષિકાઓ’માંથી

૧

આકાશનાં મોતી તો
મળી ગયેલાં માટીમાં;
પાછાં બંધાઈને આવ્યાં બહાર,
ઝબક્યાં ડૂંડે ડૂંડે.

૨

શું તારો જ ખર્યો છે?
જોનારનું તો આકાશ પણ ખરી ગયું,
આંખમાંથી!

૩

નાવ ભાંગી ખડક પર,
ને મોજું ભાંગ્યું કાંઠે,
ને એ જોતાં જ ભાંગ્યું આકાશ
મારી અંદર દરિયે!

૪

અંદર હચમચી ગયાં છે મૂળિયાં,
પાન, ફૂલ, ફળના નહીં;
ખાલીપાના ભારે!

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૭૯)

૮૪. ‘मा निषाद...’

રામાયણ રચવાના રસમાં
ને તેથી ક્રૌંચ-વધ જોવાની તરસમાં
મારી અંદરના જ રામને
મેં એવો તો ઘા દઈ દીધો કે
રાવણ જેવો રાવણ પણ ધસી આવી
આવેશથી મને કહેવા લાગ્યો : ‘मा निषाद…’

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૭૯)

૮૫. બોર ચાખતાં ચાખતાં જ...

ઠળિયા દેખાતા નહોતા ત્યાં સુધી તો
ખૂબ આકર્ષક હતાં બોર!
પેલી શબરી તો
પંડે જ મીઠાશ પરખી પરખીને
રામને ધરતી હતી એનાં બોર!
હુંયે એમ ધરવા ચાહતો હતો
બોર મારા રામને!
પણ મારાથી તો
બોર ચાખતાં ચાખતાં જ
ઊતરી જવાયું ઠેઠ ઠળિયા સુધી
ને મીઠાશ ફાડી નાખતી તૂરાશમાં જ
અટકી જવાયું!
એક બાજુ તૂરાશમાં તૂટતી મારી હસ્તી
ને બીજી બાજુ રામની મારી અંદરના ઉંબરે ઉપસ્થિતિ!
બોરની છાબ જોઉં છું તો
એમાંયે બોર બોરમાં ડોળા કાઢતા નકરા ઠળિયા જ!
હવે કેમ ચાખવાં એ બોર
ને કેમ ચખાડવાં એ બોર મારા રામને?
હું વિવશતામાં વિમાસું છું
ને ત્યારે જ પેલી શબરીની નજર
સતત મને ચંપાયાં કરે છે અંદર!

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૭૯)

૮૬. ધ્રુવની ઉક્તિ

નથી તપવું તપ મારે એકપગે ખડા રહીને હવે!
ભલે પિતાના કરતાંયે તમારો બહોળો હોય ખોળો, પ્રભુ!
મારે એ પામવા માટે
આમ એક પગે ખડા રહીને તપ્યા કરવું નથી દિવસ ને રાત.

ઉત્તમની જનેતા જે સુરુચિ
તે જ થઈ કુ-રુચિ,
ને અપમાનિત કર્યો મને એણે;

પણ તેથી અસ્વસ્થ થઈ,
અ-ધ્રુવ થઈ,
મારે નથી અપમાનિત કરવું મારા બાળપણને.

મારે નથી મેળવવું આકાશમાં – નક્ષત્રલોકમાં કોઈ અ-વિચલ પદ;
બાળપણની ચંચળતાના ભોગે મને ના ખપે કોઈ ધ્રુવ-પદ.

મને તો બાળપણના ચરણ
ત્યારે જ લાગે છે રમ્યતમ,
જ્યારે એ નાચે છે ને કૂદે છે,
ખેલે છે ને સાહસના દેશ ઉત્સાહથી ખૂંદે છે.

ગાંધારીવેડામાં સરી,
દોઢડાહ્યા થઈ,
એક પગે અપંગ બનેલા તપથી મારે તમને પામવા નથી,
મારે તો તમને નાચતાકૂદતા થનગનતા ચરણે
રમત રમતાં પકડીને પામવા છે.

મારે તો તમને ફરજ પાડવી છે : દાવ દેવાની;
– સામે પગલે આવીને મને પકડવાની.

રમતની શરતે તમે કહો તેટલી લંગડી લેવા તૈયાર છું;
પરંતુ આમ એક પગે બગની જેમ ખડા રહીને,
તપની લુખ્ખી લપમાં નથી પડવું મારે.

મને નથી ગમતું
શેષશાયી તમારી પ્રૌઢ મૂરત આગળ
નીચા નમીને શિસ્તબદ્ધ રીતે ખડા રહેવાનું.

મને તો ગમે છે
તમારી બાલકનૈયાની દોસ્તીમાં
માખણચોરી માટે કોઈ શીકા આગળ
કહો ત્યાં સુધી ને કહો તેટલી વાર
નીચા નમીને ખડા રહેવાનું.

હું ધ્રુવ થાઉં ને ઠોયા જેવો ખડો રહું.
ને મને તમે પકડી લો એમાં તે
તમારી શી વશેકાઈ?

પણ હું અ-ધ્રુવ રહું
ને ત્યારેય મને તમે કેમ પકડી લો છો,
એ જ હવે તો જોવું છે મારે :

મને એવી રમત શું નહિ રમાડો, પ્રભુ?

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૮૩)

૮૭. અર્જુનને

તમારા માટેનું જે લક્ષ્ય,
જે મત્સ્ય તે ક્યાં છે?
સાત સાત સાગરોમાં ઊછળનારું જળ,
પડછંદ પ્રપાતોએ ગર્જનારું જળ,
કલ કલ નિર્ઝરોએ નર્તનારું જળ,
સરોવરમાં લહેરખીએ લળનારું જળ,
આટલું બધું ધીર
આટલું બધું શાંત-સ્થિર
ને આટલું બધું સ્તબ્ધ-શુષ્ક તો આજે જ લાગ્યું! –
– જ્યારે એની હથેલી દમયંતીની હથેલી-શી સાવ ખાલી હતી
ને નહોતું કોઈ મત્સ્ય;
નહોતો એમાં કોઈ સાચો સળવળ-સંચાર!

લક્ષ્યસિદ્ધિના સોનલ-સ્વપ્ને
મત્સ્ય સમી તમારી ચમકીલી આંખો,
બુઝાયેલા દીપ સરખી છેક જ ધૂમ્રગ્રસ્ત!

પ્રત્યંચા પર ચઢેલું શર
સાવ દિશાશૂન્ય – દિઙ્‌મૂઢ!
પંડમાંની સમસ્ત ગતિ અવરુદ્ધ,
– ઓટની જ પરાકાષ્ઠા!
મન – મતિ આમૂલાગ્ર સ્થગિત!

વરસવાનું વીસરી ગયેલા
મેઘ સમા સમયનું જાણે ક્ષણેક્ષણ
નિઃસીમ ઝાંઝવામાં અગાધ વિસ્તરણ!

અરે બંધુ! ક્યાં સુધી આમ ખડા રહેશો?
ત્રાજવાનાં પલ્લાંમાં ક્યાં સુધી આમ રહેશો કિંકર્તવ્યમૂઢ?

ઊતરી જાઓ, ઊતરી જાઓ એ પલ્લાંમાંથી
ને વળી જાઓ પાછા,
વહેલી તકે તમારા જૂના ને જાણીતા ગુપ્ત આવાસમાં…
પછી ભલે એ હોય લાક્ષાગૃહ!

હવે તો પાંચાલીની આંખમાં જોઈને
કહી શકે તો એકમાત્ર કૃષ્ણ જ –
મત્સ્યાવતારખ્યાત કૃષ્ણ જ કહી શકે
તમારા માટેનું જ લક્ષ્ય – જે મત્સ્ય –
જળનું જે સ્વર્ણિમ ફળ
તે ક્યાં છે… ક્યાં છે…

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૮૫)

૮૮. એક બાળક, નામે અભિમન્યુ...

એક બાળક,
નામે અભિમન્યુ,
– એને તો માના કોઠે જ
જિંદગીના પહેલા કોઠે જ ખબર પડી :
મહાભારતની દારુણ હવામાં
ધરતી પર જનમવું
એ સ્તો છે વસમી ઘડી!
માના જ પેટમાં છે વાખા ચોખ્ખા લોહીના,
વાખા છે સ્વચ્છ પાણી ને તાજી હવાના.

માના દૂધમાં જાણે ભળી ગયું છે
પૂતનાની બદનજરનું ઝેર!
એ દૂધ પીતાં
બંધાશે ખરાં હાડ સરખી રીતે અભિમન્યુનાં?
એના પ્રાણમાં યુદ્ધના ધુમાડાની ઘૂમરીઓ.
આંખોનાં કોડિયાં કેવાંક થશે સતેજ?
સ્નાયુનાં દોરડાં કેમ વણાશે ચુસ્તીથી?
કેમ ગોઠવાશે એના સંત્રસ્ત દિમાગમાં જ્ઞાનની ગડીઓ?
બધું જ અવળસવળ ને અખળડખળ,
અશ્વત્થામાની સડેલી ખોપરીમાં હોય તેવું,
કૃષ્ણેય આ જોઈને સ્તબ્ધ!
જો પહેલા જ કોઠે આવું તો સાતમા કોઠે?…
અભિમન્યુનો જીવ તો
માના પેટમાંથી ઓચરવા લાગ્યો :
‘હે માતુલ!
બ્રહ્માસ્ત્રના વિકરણ-ભયે
વિક્ષુબ્ધ આ ધરતી પર
જ્યાં અભડાયાં છે
હવા, પાણી ને માટી, આકાશ ને તેજ.
ત્યાં મારે નથી અવતરવું,
નથી અવતરવું!
મને આ પહેલા જ કોઠે હોલવી દો માતુલ!
મહાભારતના મારમાંથી બચાવો
પેલાં ટિટોડીનાં બચ્ચાંને બચાવ્યાં તેમ જ!

હે માતુલ!
કરી શકો તો કરો આટલો અનુગ્રહ,
મારો વિખેરીને વિગ્રહ!

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૮૬)

૮૯. ‘ચાલો બાપુ! આપણે જઈએ...’

આમ તો મને ખબર જ ન પડત એ આદમીની!
એ તો અહીં આવ્યો હતો
સ્વસ્થ ને સુદૃઢ પગલે,
જરાયે પદરવ ન થાય એ રીતે.
એણે જગા લીધી છેક છેવાડાની
કોઈનેય ખલેલ ન પહોંચે એ ખ્યાલે,
કોઈનુંય સ્વમાન નંદવાય નહીં એ રીતે.
એણે હળવેકથી ઊઠી
આસપાસમાં સડતો કૂડો-કચરો ઉપાડી,
બધું સાફસૂફ કરી,
ઉકરડામાં ઉગાડી દીધાં ગુલાબ!
એણે જ ચાહીને પેલી આંધળી ડોસીને
પાર કરાવ્યો રસ્તો
પોતાની લાકડીના ટેકે ટેકે.
અંધારામાં કોઈ આથડે નહીં એ માટે જ.
દીવો થઈને એ ખડો રહ્યો
આખીયે રાત
આંધળી ગલીના નાકે.

કબીરની વણકરીથી
આખાયે ભારતની એબ ઢાંકવા
એણે જ ચરખાના ચક્રે ઘૂમવા માંડ્યું
આ ઘેર, પેલે ઘેર,
આ ગામ, પેલે ગામ.

એણે જ વળી વળીને ભીનાશથી ધૂંધળા થતા
ચશ્માંના કાચ લૂછતાં લૂછતાં,
સૌને ચીંધ્યા કર્યો
ક્ષિતિજની પેલે પારનો
ઊગવા કરતો સૂરજ.

દાંડીથી નોઆખલી સુધી
પોતાના વત્સલ પડછાયાને વિસ્તારનાર
આ આદમી ખરેખર કોણ?
– એ મનોમન હું વિમાસતો હતો ત્યારે જ
એક ખીલતા ફૂલ જેવા બાળકે
એ આદમીની લાકડીનો છેડો પકડી લઈને કહ્યું :
‘ચાલો, બાપુ! આપણે જઈએ…
પેલા સૂરજદાદા કને!’

૩૦-૧-૨૦૦૦

(જળ વાદળ ને વીજ, ૨૦૦૫, પૃ. ૮૮)

IX

કવિતા – ભીની હવા, ભીના શ્વાસ (૨૦૦૮)

૯૦. ને હું ખડી પડું છું...

આકાશ બંધ
ને આ દરવાજોય બંધ!
ચકરાતી ચાવી
ને અકળાતું તાળું!
સુંવાળી એક વાંસલડીની જ વાગી ગઈ છે ફાંસ.

હવે તો જ્યાં જોઉં ત્યાં બધે જ ઝળૂંબતા
ચિડાયેલા મનના
મૌનભર્યા મધપૂડા!
– મધવિહોણા ને મીંઢા!
હું તો આ ઘર ને પેલું ઘર કરતો કરતો
મારી રેઢિયાળ રેંકડીને પાછી વાળું છું
અડધે રસ્તેથી…

અને ત્યારે મારાં જ પગલાં
બેફામ બની,
મને ચોતરફથી ઘેરી,
મારાં રહ્યાંસહ્યાં ચીંથરાંયે કઢાવી,
મારી અસલયિત ઉઘાડી
મારી ધજ્જી ઉડાવતાં પૂછે છે:
થોરિયાને સાચવતું
કોઈ ઘર જોયું છે ખરું?
ને હું ખડી પડું છું મારા જ ખોડીબારામાં!

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૧)

૯૧. – એની વાટ જોતો જાગું છું

ટેકો દેવો તો કોને દેવો
ને લેવો તો કોનો લેવો?
કકડભૂસ થતી આ મહોલાતને
કોણ અટકાવી શકે ને ટકાવી શકે
કટોકટીના કાળમાં!

ભારે ઘમસાણ વચ્ચે
આ રથનું પૈડું નીકળવામાં છે
ને કૈકેયીની આંગળી તો થઈ ગઈ છે કોકડી…

ગિરિરાજને ટકાવી શકે એવી
એક ટચલી આંગળીયે ટચકાવી ગયું છે કોઈ
અધરાતે – મધરાતે અંધકારમાં…

આખું આકાશ ગાજવીજ સાથે
તડાક તૂટી પડવા તલપાપડ છે
ને મારી ગાયો ગાયબ છે
કોઈ કાળી ઊંડી ખોમાં…

જ્યારથી એ નથી ત્યારથી
એક નાનકડા પથરાનેય ઊંચકવાની મારી હોંશહિંમત
ઊડી ગઈ છે હવાયેલી હવામાં!

એક ઊખડેલા ઉંબરને બેસાડવા જતાં જ
અનિચ્છાએ બેસી પડાયું છે મારાથી
મારા પંડમાં…

હવે તો કોણ મને હાથ ગ્રહીને ઉઠાડે છે
એની વાટ જોતો જાગું છું
ખંડેરના એક ખૂણે,
ટમટમતા એક કોડિયે…

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૪)

૯૨. – ને છતાં ખડો છું...

ભીની હવા,
ભીના શ્વાસ

ભીંતોમાં ભેજીલી વાસ.

બારીઓ બંધ,
રસ્તાઓ થાકેલા ને હતાશ.

ઊખડેલા ઉંબર,
ઊજડેલાં અંતર.
પાન તૂટેલાં,
ગાન બટકેલાં,
ખંડેરોમાં ખડખડતી પાનખરની પીળાશ!

હું ખડો છું :
દંડો છે હાથમાં,
ગલ્લી છે ગબ્બી પર,
પણ ઈકતો નથી ગલ્લી…
દાવનો ભાર છે માથે
ને છતાં ખડો છું :
ઈકતો નથી ગલ્લી,
ગલ્લી ગબ્બી પર છે છતાં…

બંધિયાર હવામાં
લકવાયો છે દંડો હાથમાં…

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૧૦)

૯૩. તેં તો મને...

તેં તો મને
હડસેલો દઈને ફંગોળ્યો આ ઊંડા કૂવામાં
પણ પંડને તરતું રાખવા
જીવ પર આવીને
પાણી સામે ઝૂઝવું તો મારે જ પડે છે હવે.

તું ભલો તો ખરો જ,
મને ફંગોળતાં પહેલાં
મારી કૅડે મજબૂત દોરડું તો તેં જ બંધાવી રાખેલું.

પણ ક્યાં સુધી ડૂબકાં ખાતાં
આ કૂવાના પાણીમાં
મારે કર્યા કરવાની છબાછબ ને ધબાધબ?

મારી જાતને આમ તરતી રાખવાનોયે
થાક લાગે છે મને!
કાં તો તું હવે ખેંચી લે તારી કને ઉપર મને,
અથવા મને ડૂબવા દે અહીં ડુબાય એ રીતે…
તું મને દરિયાના મોજે ઉછાળ
કે મને વંટોળિયાના માથે ચડાવી ઉડાડ
પણ આમ મને રાખ નહીં
કૂવાના પાણીમાં છટપટાહટ કરતો…

જે દોરડે બાંધીને મને ફંગોળ્યો
એ જ દોરડે ખેંચીને બહાર કાઢવાનો છે મને;
તેં જો મને દાવ દીધો
તો હવે તારે નહીં લેવાનો?

૧૪-૭-૨૦૦૫

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૨૪)

૯૪. ‘પાંચ अ-કાવ્યો’માંથી

પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ

ઊભી વાટે ઊડાઊડ કરતી આ પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ :
પ્રદૂષણની પોટલીઓ!
ભુખાળવી ગાયોની જઠર પર ઘસાતી
મૈયતની કારમી ઓકળીઓ!

આ કોથળીઓને
ટપટપ વીણીને લઈ જનારી
પેલી પસ્તીવાળી થીંગડિયાળી બાળાઓ
ન આવી શકી આ મંગળ પ્રભાતે!
સૂર્યોદયમાંથી સર્વોદય અવતરવાની
એક રંગીન આશાનું
આ અકાળ મરણ!

કુળની લીલી વાડીના
આ વસમા સુકારાએ
નીંદર ગુમાવી બેઠેલી
ઘસાઈ ગયેલા સિક્કા જેવી મા
મેલા પાલવનો ચીંથરાળો છેડો
નપાણિયા કૂવાના જર્જર થાળા જેવી કેડે ખોસી,
લચી પડી – મચી પડી
એક પછી એક પ્લાસ્ટિકની કોથળીઓ વીણવામાં!

પે…એ…લ્લી મસમોટી કોથળી!
રેશનિંગનો બાજરો ભરવામાં કામ લાગશે…
ઓ પે…લ્લી દૂધની ખાલ કોથળી…
આવી પચીસ-પચાસ કોથળીઓ જડી જાય ને…
તો… તો…
પસ્તીવાળાને દેતાં રૂપિયારોડાનો પાકો જોગ થઈ જાય…
પેલી કોથળી ભલે ને રહી નાની,
પણ મારી બે રૂપિયાની નોટનાં અડધિયાં
ગોઠવાઈ જશે એમાં બરોબર!
પિન મરાવી દઈશું પેલા પસા પટાવાળા કને
એટલે ચાલશે કોઈ ગુજરીની હાટમાં…
અને પેલી સજ્જડ બંધ થાય એવી કોથળી
બાબુડાને કામ આવશે ચવાણું ભરી દેવામાં…
એ ચવાણું ભરી દેવાના પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા
આમ ક્યાં પડ્યા છે રેઢા – રસ્તામાં?
દોડબોડમાં બાબુડો પહેલો આવી
ખેંચી લાવે કોઈ ડબ્બાનું ઇનામ…
પણ…
માની પસ્તી જોવા ટેવાયેલી નજર
અટકી ગઈ બાબુડાના રાંટા પગ આગળ…
મા અટકી ગઈ બોલતાં બોલતાં…
પછી બબડી :
હવે તો મારે આ બાબુડાને માટે ચાવણા જોગી
બેચાર કિલો કોથળીઓ તો ભેળી કરવી જ છે!

૧૩-૫-૨૦૦૩

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૪૯)

૯૫. આ — જે ચાલ્યો, કોના માટે?

[કવિ શ્રી મનહર મોદી માટે]

સવાર ચાલ્યો, સાંજે ચાલ્યો, અધરાતે મધરાતે ચાલ્યો;
આટે ચાલ્યો, પાટે ચાલ્યો, પોતાની સોંસરવો ચાલ્યો!

સૂતાં ચાલ્યો, ઊઠતાં ચાલ્યો, સીધો ચાલ્યો, આડો ચાલ્યો;
વાંકુંચૂકું ત્રાંસું ચાલ્યો, બાવનીયે બહારો ચાલ્યો!

તનની તબિયત માટે ચાલ્યો, મનની મહોબત માટે ચાલ્યો;
સૌની સોબત માટે ચાલ્યો, પોતાથીયે ઊફરો ચાલ્યો!

સુખમાં ચાલ્યો, દુઃખમાં ચાલ્યો, દેતાંલેતાં ચાલ્યો, ચાલ્યો;
ગુંજરતો ને ગાતો ચાલ્યો, અતલ મૌનમાં ઊંડો ચાલ્યો!

પાસે ચાલ્યો, આઘે ચાલ્યો, નીચે ચાલ્યો, ઊંચે ચાલ્યો;
પોતાને પણ પાછળ છોડી આરપાર ને અધ્ધર ચાલ્યો!

જોતો ચાલ્યો, ખોતો ચાલ્યો, પોતાને ખેલવતો ચાલ્યો;
દુનિયા સાથે કામ પાડતાં, દૂર દૂર દુનિયાથી ચાલ્યો!

શ્વાસે ચાલ્યો, પ્રાસે ચાલ્યો, છંદ છોડતો છંદે ચાલ્યો;
કવિતાના ભરપૂર કેફમાં હદમાં થઈ અનહદમાં ચાલ્યો!

પોતા માટે ચાલ્યો, અચ્છા! કવિતા માટે ચાલ્યો, અચ્છા!
આ-જે ચાલ્યો, કોના માટે? બતાવ મનહર, ખાંના બચ્ચા!

૩૦-૩-૨૦૦૩

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૬૭)

X

કવિતા – ગગન ધરા પર તડકા નીચે (૨૦૦૮)

૯૬. અગિયાર બ્રિટન-કાવ્યોમાંથી

૮. એટલી જ વાર!…

આ ટેકરીની કેડ પર લહેરાતી
ખેતરાઉ સ્કર્ટની લીલીછમ તરંગમાળ!
વાદળાંને પીંજી પીંજી, એમના પોલ ઉડાડતી,
હવાની રમતિયાળ ચાલ!
ઝરણાંમાં ખડકોની ખણખણ!
વર્ષામાં મોતીઓની રણઝણ!
જંગલમાં આમતેમ લપાતો – દેખાતો – લપાતો – દેખાતો
અટકચાળો સૂરજ!
બાહુપાશમાં કચડવાનું મન થાય એવી માદક-મીઠી ઠંડી!
તડકીલા શ્વાસે શ્વાસે ભીતરમાં ઊભરાતી સ્ફૂર્તિ!
અહીં ધરતીની ખુલ્લી લાલ હથેલીમાં
કૂકા સરખાં તગતગતાં ગામ ને ઘરાં!
યંત્રતંત્રની કૃપણકઠોર ચુંગાલ વચાળે પણ
સરોવરની શાન્ત ને સમુદાર સપાટી પર સંચરતી
સોનપરીની નાજુક સવારી!
લાલ-ધવલ
હરિત-શ્યામલ
ભૂરી ને ભૂખરી રંગરેખાઓથી ત્રોફાયેલી દેહયષ્ટિવાળી,
‘સૉલિટરી રીપર’ની સહિયર સમી,
આ અલ્લડ કન્યા બ્રિટાનિકા!
મારે તો આજે બસ, એમ જ નાચવું છે એની સાથે,
મન મૂકીને,
મન ભરીને!
મારે મારી ગંગા-જમનાનો હાથમેળાવો કરાવવો છે,
લંડનની આ થેમ્સ સાથે!
બિગબેન ટાવરમાં ટકોરા થાય…
એટલી જ વાર!…

૪-૧૨-૨૦૦૬
૩-૧૨-૨૦૦૭

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૧૧)

૯૭. અગિયાર અમેરિકી કાવ્યોમાંથી

૧. નાયગ્રા

જલના ધસમસ પ્રવાહમાં
ખેંચાઈ આવતું આકાશ,
શિલાઓ ઉપર પછડાતું,
પરપોટાનાં પીંછાંઓમાં વીખરાતું – પથરાતું,
સપ્તરંગી ફરફરતી ઝાંયથી
આસપાસના અવકાશને રસતું,
મારી હસ્તીમાં ઢાળેલા આકાશને ઉઘાડવા,
મારી માટીમાં પચેલા જલસ્રોતોને ખોલવા,
મારા પ્રાણમાં પોઢેલ પવનને ઉત્તેજવા,
મારામાંની આગને ઉશ્કેરવા,
સીધું મને લલકારે છે!

મારી માટીના કણેકણને
જલના બુંદેબુંદમાં એકરસ કરી દેવાનો એનો ઉન્માદ
હચમચાવે છે મને મૂળિયાંમાંથી.

ધોધ કંઈ ઝીલવાનો હોય?
ધોધની સામે તો ધોધ થઈને ધસવાનું હોય!
જલના પારસસ્પર્શે મારા મનનેય થવું છે જલમય!
શરીર ભલે ને ખડું ખડું તમાશો
જોયાં કરે પેલે તીરે!

મન તો મત્ત માતંગ થઈ,
છોળો ઉડાડતું,
વળી વળીને ઓ ધુબાકા મારે પણે –
એ ભેખડેથી, ઓ ભેખડેથી!
હજાર હજાર ધારાઓમાં એક ધારા મારીયે ખરી જ!
એ ધારા પણ
ભીતરની ભેખડોને ભાંગતી,
માટીમાંથી ઉઠાડે છે – ઉપાડે છે – ઉછાળે છે
મને આકાશ પ્રતિ!

આકાશે ચડીને – અડીને
મારે તો વહેતા થવું છે અહીં જ,
જલના ધરામસ પ્રવાહમાં
ને ઊછળવું છે ધરતીની છાતી પર બિનધાસ્ત!

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૧૬)

૭. હું કંઈ એકલો નથી

મારી રગોના રક્તમાં વહે છે
ગંગા યમુના ને સરસ્વતી;
મારી આંખોના ઊંડાણમાં
લહેરે છે દાલ, પુષ્કર ને ચિલિકા
મારા કર્ણવિવરમાં ગોરંભાય છે
‘ધમ્મં શરણં ગચ્છામિ’ના ઘોષ
અજંતા ને ઇલોરાના!

મારા મસ્તક પર હિમાલયની
ઝળહળતી બરફીલી સ્ફટિકરેખા
મારી કટિ પર ઝળહળતી
વિંધ્યાચળની મણિમેખલા!
મારા એક હાથે લહેરાય
મારા ઉત્તરીયનો પશ્ચિમાંચલ;
મારા અન્ય હાથે લહેરાય
તેનો પૂર્વાંચલ!

નીલી-લીલી પાંખોએ
ઊડતી મારી છાયા!
મારી હથેલીઓમાં ઝળહળતાં
તાજ ને તિરુપતિ!

મારા હોઠે ઊછળતી
મંત્રવાણી વેદોપનિષદની!
મારા ચરણોમાં ઝણકતી
ત્રણ ત્રણ સમુદ્રોની સંગમવાણી!
હું ચાલું છું અમેરિકાના આ સરિયામ રસ્તે
ઉત્સાહથી ને સ્નેહથી!
તમે મારાં થનગનતાં તાલબદ્ધ પગલાં જોયાં?
તમને મારાં પગલાંમાં દેખાય છે ને રેખાઓ
ગુજરાતની ને ભારતની?

હું કંઈ એકલો નથી,
હું અહીંયાં પણ ચાલું છું
ભારત-ભાગ્યવિધાતાની બાંય ઝાલીને!

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૨૭)

૮. ગ્રાન્ડ કૅન્યન

તોતિંગ ખડકોના ચહેરે ચહેરે કંડારાતો
અવકાશનોય ગહનમધુર રમ્યભવ્ય ચહેરો!
કેટલો ખુલ્લો ને કેટલો ખૂબીદાર!

દ્યાવાપૃથિવીના સંબંધસંયોગના
કેટકેટલા મર્મીલા ને મૂલ્યવાન અર્થો,
ઊતરતા-તરતા ઊપસી આવ્યા છે
ખડકોના કઠોર-કઠિન ચહેરા પર,
પ્રસન્નતાની મૃદુલ-મધુર માસૂમિયત-ભરી
નાજુક-નમણી રેખાઓમાં!

ઓ અવકાશી બુલંદીનાં બીજ,
ઓ અવકાશી ઊંચાઈનાં મૂળિયાં,
કોની તેજોમય કરાંગુલિએ
આરોપાતાં રહે છે આ ખડકીલા ધરતીના
ઉન્નત-ઉત્કટ ચાસોમાં!

ખડકોની ધારે ધારે પોતાના તીણા નહોર ખૂંપાવીને
ઝૂમતા ઝળૂંબતા અવકાશનો ફરફરાટ
ખડકોના પથરાળ પટલ પર
તડકી-છાંયડીની નકશીદાર સળવળમાં!

કૅમેરાની ચપટીમાં આવે નહીં એવું,
આંખોની અંજલિમાં ઝિલાય નહીં એવું,
મય દાનવનેય ભુલાવામાં ભમાવી દે એવું,
આ જે ખડકીલા સ્થાપત્યનું સૌંદર્ય-શિલ્પ
કેમ એનો પામી શકાય પાર
કેમ એનો કાઢી શકાય તાગ,
આ ટચૂકડી આંખોની કોડીઓથી?
ઇન્દ્રની હજાર હજાર આંખોય ઓછી પડે!

શ્રીકૃષ્ણે કુરુક્ષેત્રમાં અર્જુનને જે કરાવેલું વિશ્વરૂપદર્શન
તેનો જ એક મહાખંડ પ્રતિબિંબિત અહીં
ઍરિઝોનાના આ પાષાણી પારાવારામાં!
કદાચ ધરતી પરથી સદેહે સ્વર્ગમાં પૂગવાનાં
પગથિયાં પર, ઉંબરા પર
આપણે ખડાં છીએ;
સૂરજનું તાળું
ને ચાંદાની સાંકળ ખૂલે
એટલી જ વાર…

પ્રકૃતિ-પુરુષનું અંતઃપુર પે…લી…
ગગનભેદી પહાડીની પછવાડે જ છે!…

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૨૯)

૯૮. અગિયાર આફ્રિકી કાવ્યોમાંથી

૪. મસાઇમારાના આકાશમાં ચંદ્ર

ઓ રહ્યો પેલો રૂપેરી દડો
કોઈ શ્યામાંગનાના લાવણ્યસર-શા
વ્યોમ-પટમાં તરતો-સરતો!
મસાઇમારાના કોઈ જિરાફે
ઊંચી ડોકે ફંગોળ્યો હશે એને અહીંયાં
કે
કોઈ તોતિંગ ગજરાજે
લાંબી સૂંઢે લપેટીને
ઉછાળ્યો હશે એને અહીંયાં?

એ દડાનો મીઠો માંસલ પિંડ જોતાં
પેલી ઝાડીમાંના સિંહશાવકના પંજા
સળવળતા હશે
પોતાના તીખા નહોર એમાં ખૂંપાવી દેવાને,
આ તરફ શ્યામ અશ્વો-સમા
હબસી તરુણોના ચરણ પણ
થનગનતા હશે
પેલા દડાને ક્ષિતિજની ઓ પાર પહોંચાડવાને.

મૂર્તિમંત અમાવાસ્યા-શી
કોઈ સ્નિગ્ધ શ્યામાંગના
પોતાના શ્યામ સ્તનની જેમ
ગૌર ચંદ્રનેય
ચુસ્તીથી, હથેલી આડે દબાવતી,
ખુલ્લંખુલ્લા લલકારે છે
પેલા તીખા તરુણોના દેહને
માઝમરાતે – મઝધારે!

કમ્પાલા,
૮-૬-૨૦૦૨

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૪૨)

૫. ચાંદની પ્રવાહી મોગરા-શી

આ ચાંદની
પ્રવાહી મોગરા-શી,
શ્યામાંગનાના મત્ત મનને લહેરાવતી,
ઉત્કટ આવેગે માટીને મહેકાવતી,
વહી જાય છે આ નીલશ્યામ ધરા પર!
ધરતીની અંધાર-આંજી કામણગારી
આંખોનો ચમકાર હવામાં!
ઝરણાંની નકશીદાર રેખાઓના
નમણા ચહેરે ઝળહળતો
અવકાશ ભીતરનો!

જિરાફની ડોકે ચડીને
આ છાકટું મન ધોધ જેમ
ખાબકે છે
ખડકાળી શ્યામ ચટ્ટાનો તોડી
ગહનગંભીર ધરાઓમાં.
આટઆટલા લીલાછમ ઘાસમાં ફરતાં લોહી પણ લીલુંછમ!
એનો ફિણોટાતો છાક
છલકાય છે આ ચાંદનીની છોળોમાં!
ભીતરની ગહ્‌વરોમાં હવે એકાકાર
પૂનમ અને અમાસ,
અમાસ અને પૂનમ!

નાઇરોબી,
૩૧-૫-૨૦૦૨

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૪૩)

૯૯. અગિયાર મિસર-કાવ્યોમાંથી

૧. મિસરની આ ભોમ

મિસરની આ ભોમ :
પેપિરસનો પાથરેલો એક વિશાળ પત્ર-પટ!
હથેલીમાં જેવી જીવનરેખા કે ભાગ્યરેખા,
નાઈલની એવી પ્રસન્નગંભીર ચારુ ચમકતી
ગાઢી જળરેખા!
બદામી ભૂમિસાગરમાં નીલો એક શેરડો જાણે!
એ પત્ર-પટમાં ઊઘડેલી, અક્ષરલિપિ આકાશની!
તેજે તબકતાં સરોવરનેત્રોનાં આકર્ષક તારક-ચિહ્નો!
તામ્ર-ગૌર દેહે શ્યામલ તલ સમા
રણદ્વીપોનાં રમણીય વિરામ-ચિહ્નો!
અલ્લાતાલાના અવાજનો અંદાજ આપતાં જાણે
ચિત્રાંકિત લિપિ-ચિહ્નો!
સૂર્ય-ચંદ્ર-ગ્રહાદિનાં પદ-પગલાંની ગહન છાપ ઉપસાવતા
અહીંતહીં દેખાતા કુદરતી પિરામિડો-શા પહાડી વિસ્તારો!
કોઈ નિગૂઢ શક્તિના યંત્ર સમી,
કોઈ સંકુલ ચિત્તના તંત્ર સમી,
કોઈ અગમ પ્રેરણાના મંત્ર સમી,
મિસરની ખમીરવંતી ખામોશીને
આંતરચક્ષુએ નીરખવા,
આંતરશ્રવણે પરખવા,
એકાગ્ર કરવા મથું છું મારી સંવેદનાને
આ સ્થળકાળના અક્ષરબિન્દુ પર
– આ ઘઉંવર્ણી ધરતીના નાભિકેન્દ્ર પર!

૧૮-૧૧-૨૦૦૭
૨૪-૧૧-૨૦૦૭

(ભીની હવા ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૮, પૃ. ૫૨)

XI

કવિતા – ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં (૨૦૧૨)

૧૦૦. ઉછાળ દરિયા

ઉછાળ દરિયા, ઉછાળ પ્હાડો, ઉછાળ માટી-પંડ;
ઉછાળ મનવા, મુઠ્ઠી ખોલી સકળ બ્રહ્મનું અંડ!

હોય હવે નહીં બંધન-બાધા, ધોધે ધસમસ ધસવું;
એકીશ્વાસે ચડી હવે તો મેરુ-માથે વસવું!
હૈયે બારે મેઘ ઊમટ્યા, વરસે વ્હાલ પ્રચંડ!

નાવે નાવે પાંખ ઊઘડે, ગગન ઊઘડે દરિયે!
ગ્રહ-તારાની ભીડ મચી શી! ચાંદ-સૂરજ આ ફળિયે!
વાટઘાટ-ઘર-ગામ ડૂબતાં પામું બધું અખંડ!

વામનજીના કીમિયા કેવા! કણ કણ વિરાટ ખૂલે,
શેષનાગની શય્યા છોડી અનંત અંદર ઝૂલે,
છોળે છોળે છંદ છલકતા, જલ જલ ચેટીચંડ!

(ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં, ૨૦૧૨, પૃ. ૪૬)

૧૦૧. થાઉં બળિયો

મનસ્વી છું, ધાર્યું મગજ મહીં જે તે જ કરતો,
અને જ્યારે ભૂલું, તુરત તમને યાદ કરતો;
દિશાની, રસ્તાની ખબર નથી આખા મુલકની,
ગુમાને ઘૂમીને તમસમયતામાં ઊતરતો.

રહે છે મારામાં અવળમતિનો એક જણ, જે
કહ્યામાં ના મારા; મન વચન ને કર્મ – સહુમાં
કરે છે ગોટાળા, પ્રદૂષિત કરે અંદર હવા.
તમે પદ્મો દૈને સુરભિત કરો સત્વર મને.

તમારી પાસે છે સકળ રસ ને રંગ જગના,
છતાં શાને પીવા વિષમ વિષપ્યાલા નરકના?
તમારો હું છું તો પરવરિશ મારી અવ કરો;
તમારો આષાઢી સપૂત ઠરું એવું કંઈ કરો!

તમારો પ્રેર્યો હું ભવરમતમાં ભિલ્લુ બનિયો,
તમો રીઝો એવી રમત રમવા થાઉં બળિયો!

૨૫-૮-૨૦૧૧

(ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં, ૨૦૧૨, પૃ. ૬૮)

૧૦૨. હવે જે થાય તે ખરું!

અહીં ક્યાં છે કોઈ પુલ અને ક્યાં છે કોઈ રસ્તો?
અહીં તો આપણે ઊભા જ રહેવાનું છે.
કોઈ આપણને આસન આપે ને આપણને બેસવાનું કહે
– એવું બનવાનું જ નથી.

અહીં કોઈ આપણું પોતીકું કહેવાય એવું છે ખરું?
અહીં તો દરેકને છે પોતાના સ્વાર્થ,
પોતાની કુંડળીઓ, પોતાનાં કુળ અને કૂંડાળાં!
જેટલો આપણો ખપ એટલી આપણી કિંમત.

અહીં દીવા તો છે અનેક,
પણ આપણું અંધારું ટાળે એવા કેટલા?

આ તો બધા શગ વિનાનાં કોડિયાં જાણે!
કીકી વગરની આંખો ને પડદા વગરના કાન:
આપણને એ કેમ કરીને આવવાનાં કામ?
હથેલીવિહોણા હાથ ને ગતિવિહોણા પગ:
એ શું પહોંચાડે આપણને આપણે ઠામ?
બુઠ્ઠાં હથિયાર, ખોટવાયેલા હાથપગ
ને તૂટેલા બુરજ સરખાં બદન,
ચિંતાથી ચાળણી થઈ ગયેલાં મન ને જર્જરિત સદન,
ક્યાંય કોઈ એવી ભોંય ખરી,
જ્યાં કોળ્યાં હોય આપણાં સ્મરણ?
જ્યાં વવાયાં હોય આપણાં સ્વપન?
અહીં તો અસલમાં સમજણની જ કટોકટી!
આપણા ઘરના માળામાં જન્મેલી ને ઊછરેલી ચલ્લીયે
ક્યાં ઓળખે છે આપણને?!
અહીંના કોઈ તાળાને ખૂલવું જ નથી આપણી ચાવીથી!
દરેકને રાખવું છે પોતપોતાનું સઘળું તાળાબંધ – અકબંધ!
આપણા લોહીને ઉકાળતી
ને આપણાં આંસુને વરાળ કરતી અંદરની જે આગ
તેને ઠારી શકે એવું ક્યાં કશું પણ છે આપણી પાસ?
હવે તો આપણે આપણી માળાના બધાય મણકા ને મેરને
ટીચી ટીચીને તોડી નાખવા છે
અને એ માટે જોઈએ છે એક કાળમીંઢ નઘરોળ પથ્થર માત્ર!
શાલિગ્રામનો ભાર હવે ઊંચકાય એમ નથી!
હું જોઈ રહ્યો છું.
મારા ગળામાં ગાળિયું નાખી
હળવે હળવે ખેંચતાં ને તંગ કરતાં
મારાં કેટલાંયે સ્વજનોને!
તેઓ મારું ગળું તો ટૂંપી શકશે
પણ મારા અંદરના અવાજનું શું કરશે?
મેં તો કોઈ જાદુગરની જેમ
મારા એ અવાજને કબૂતરમાં ફેરવીને
ઉડાવી દીધો છે મુક્ત હવામાં…
હવે જે થાય તે ખરું!

(ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં, ૨૦૧૨, પૃ. ૮૬)

૧૦૩. આ બધું શું ચાલે છે મારામાં?...

ખોળામાં રણ,
ખોબામાં મૃગજળ!
જેની લાધી ઓથ
એ જ ચાહે મને ચણી લેવા ચોતરફથી!
જે મારા ઉંબર
એ જ મારા આડા ડુંગર!
બારીબારણાં ખરાં
પણ ત્યાંથી ન કોઈ આવી શકે,
ન કોઈ જઈ શકે!

બધું જ ઠરતું ને થીજતું!
હું તો આશાભર્યો દોડ્યો હતો
તાપણી કને હૂંફ મેળવવા
પણ એ તો મને જ બનાવવા ચાહે છે એનું બળતણ!
હું તરસથી સળગતો દોડ્યો એક કૂઈ કને,
પણ એ તો પાણી વગરની ભૂંડીભખ;
એના લુખ્ખા ગળાને તો ભીના થવું છે
મારા બત્રીસલક્ષણા ગરમ ગરમ લોહીથી!
મારી ભુરાટી થયેલી ભૂખના માટે તો
હું જ એનો ભર્યો ભર્યો ભાખર!

ક્ષણેક્ષણ
મારી અંદર ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતા જાય છે ખીલા!
ક્ષણેક્ષણ
વધુ ને વધુ ઢીલા પડતા જાય છે સાંધા!
ખંડાય છે કશુંક ખાંડણિયામાં
ઊંચા-નીચા થતા સાંબેલાથી!
તાપે તવાઈ
ને વરસાદે ભીંજાઈ
ઊખડતા જાય છે પોપડા!
આ પા ઉદાસ ઉંબરા, ઓ પા ઊખડેલા ઓટલા!
આ પા ખરતા કરા, ઓ પા સડતા થાંભલા!

ચાલમાં ચોકઠાં!
તાલમાં તાળાં!
હાથમાં નહીં હાથ,
પગમાં નહીં પગ,
આંખમાં નહીં આંખ,
કાનમાં નહીં કાન!
નથી ઊપડતી જીભ;
નથી ઊઘડતી વાત.
ઘરમાં નહીં ઘર,
તનમાં નહીં તન,
મનમાં નહીં મન,
આમ જુઓ તો હું ખરો,
ને આમ જુઓ તો હું નહીં!
આ બધું શું ચાલે છે મારામાં?…

૨૦૧૧
૨૯-૩-૨૦૧૨

(ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં, ૨૦૧૨, પૃ. ૯૪)

૧૦૪. કોઈ નહીં આવે?

તરસ્યું પાણિયારું,
ભૂખ્યું રસોડું,
ટાઢે થરથરતો ચૂલો,
અંધાપામાં અટવાયેલો ગોખલો,
આંખો ફાડી ફાડી રાહ જોઈ જોઈ ઢબી ગયેલી બારીઓ
અને ઉંબરાયે બારણે બેઠા બેઠા કંટાળેલા – થાકેલા!
ક્યાં સુધી આમ મારે પડ્યાં રહેવું પડછાયાના પડદે?
શું ચણિયારેથી ઊતરી પડેલું બારણું મારે ચડાવવાનું નહીં?
ઊખડેલા પગથિયાને ફરી પાછું સરખી રીતે ગોઠવવાનું નહીં?
ગાડીને તો ચડાવવી પડશે પાટે!
પગને દોડાવવા પડશે ઊભી વાટે!
હવે આ રીતે બેઠાં બેઠાં રહેવાય નહીં…
આંગણે તુલસીક્યારાને હિજરાતો રખાય નહીં…
ક્યાં સુધી કોડિયું પડ્યું રહે શગ વિના?
દેવદિવાળી ઢૂંકડી છે…
કોઈ નહીં આવે અહીં દીવો થઈને?

૨૭-૧૦-૨૦૦૯

(ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં, ૨૦૧૨, પૃ. ૧૨૪)

૧૦૫. વરસાદી રાતે

વરસાદી રાતે
પહાડમાંથી ઝરણાં ફૂટતાં હતાં;
હું શાન્ત હતો.
ઘેરાતી રાતે
જ્યારે આંખો ઝમી
ત્યારે મારી અંદરનો આખો પહાડ
અશાન્ત હતો.
ધોધના અવાજથી હું ભેદાયો નહોતો,
ભેદાયો હું આંખોમાંથી સ્રવતી શાન્ત ધારાથી.
દરિયાનાં તોફાનો વચ્ચે
અવિચલ રહેતો મારો ધ્રુવ
હવે તો આંખ મીંચી ગયો…
ને માછલીભરી જાળ દરિયામાં ફગાવી
મેં મારી હોડીને ખેંચાવા દીધી
પેલી બુઝદિલ દીવાદાંડીના ખડકાળા ચરણ તરફ…
કાંઠે રહીને વિવશ ભીંજાવા કરતાં
મઝધારે મોજાતા રહેવું બહેતર છે…

૯-૭-૨૦૦૪
૧૪-૯-૨૦૦૪

(ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં, ૨૦૧૨, પૃ. ૧૨૯)

૧૦૬. કવિ શ્રી ઉશનસ્‌ની પંચત્વપ્રાપ્તિ

બૃહત્‌તાના આરણ્યક કવિ ઉશનસ્‌ના
ચાલતા હતા છેલ્લા શ્વાસોચ્છ્‌વાસ.
એમની કવિચેતના જીવનના સૉનેટમાં છેલ્લે છેલ્લે
‘વિશ્વવ્યાપી ઘાસ’ સાથે બેસાડી રહી હતી ‘મૃણ્મય પ્રાસ’!
અને ત્યાં જ પ્રત્યક્ષ થઈ ધરિત્રી.

ઉશનસ્‌નો ‘તૃણનો ગ્રહ’ તે આ ધરિત્રી:
એ કહે:
“ઉશનસ્ નાં મૂળિયાં તો અમારી માટીમાં,
અમારાં પાન, ફૂલ, ફળનો રસ એમની બાનીમાં!
એમની તો હસ્તી જ હરિયાળી!
અમે પોંખીશું એમને રંગબેરંગી પતંગિયાંથી.
વનાંચલનાં ફૂલોના મઘમઘાટે
અમે એમનાં ભરી દઈશું ફેફસાં.
આદિવાસી ડુંગરા ને ધસમસતા ધોધવા
ખેલાવશે એમને ખડકોમાં ને ખીણોમાં.
તૃણની આંગળી એમને ખૂંદાવશે વનવગડા,
ઘુમાવશે એમને ઉંબરથી ડુંગર સુધી
અને ભોમથી બ્રહ્માંડ સુધી:
સોંપી દો અમને અમારા ઉશનસ્ !”

એટલામાં તો ફરકતું આસમાની અંબર લહેરાવતું
આવી લાગ્યું આકાશ!

એ કહે:
“ઉશનસ્ તો બ્રહ્મશિશુના છંદો છેડનારા!
તેઓ તો અમારું બીજ!
તેઓ તો પવનપાવડીએ ચડી
ગેબનાં ગહ્વરોમાં ગુંજનારા!
નભોમંડળના નક્ષત્રોમાં ઘૂમનારા!
તૃણ અને તારકોની બિચોબિચ રહીને,
તૃણ અને તારકોથી ખીચોખીચ થઈને
ખૂલનારા ને ખીલનારા!
અમારે તો એમને ઉઘાડવા છે તડકામાં,
અમારે તો એમને કરવા છે પંખાળા,
સાત સાત રંગોનાં ફરફરતાં પીંછાંથી!
અમને સોંપી દો અમારા ઉશનસ્!’

ત્યાં તો વાદળાંના વૃંદમાંથી
વીજળીના દોરે દોરે
ઊતરી આવી જલદેવતા હેઠે :
એ કહે :
“ઉશનસ્ તો અમારા આષાઢી દીકરા!
જીવનભર એમનો અંદરનો પહાડ દૂઝતો જ રહ્યો!
તેઓ ફોરે ફોરે ને ઝરમર ઝરમર
વરસતા જ રહ્યા, વરસતા જ રહ્યા વનોમાં ને પહાડોમાં!
ઝરણાં સાથે ઝણક્યા,
ધોધની સાથે ધૂબક્યા,
સરિતામાં સરક્યા,
સરોવરમાં મરક્યા,
દરિયાના મોજે મોજે ખડક્યા!
ને સ્વાતિની પલકે પલકે મોતીડાંમાં ટપક્યા!
જેને જેને અડ્યા, આર્દ્ર કરીને રહ્યા!
એમને તો અમારે ઉતારવા છે
મેઘદૂતની સાથે, અલકાની અટારીએ.
સોંપી દો અમારા ઉશનસ્ અમને!”
ત્યાં તો વાંસવનેથી ઊતરી આવ્યા પવનદેવતા :
એ કહે :
“ઉશનસ્ ની છાતીમાં તો
અમારા જ આવેગ ને ઉછાળ!
એમના સ્પંદ અને છંદને
સચેત કરતી ફૂંક અમારી!
ઉશનસ્ તો અમારી જ વાંસળી.
એમના પ્રાણને પ્રફુલ્લિત કરતા
વગડાના શ્વાસ તેય અમારા!
અરવલ્લીથી દાંડી ને દમણગંગા સુધી
એમનાં ફૂલોની ફોરમ લહેરાવી અમે.
તુલસી ને ડમરાની ગંધમાં
કેવડા ને ગુલાબની ગંધ એમણે ભેળવી
તેય અમે તો હોંશે હોંશે પ્રસરાવી!
હવે એમને હદથી અનહદ સુધી
ફોરમની જેમ લઈ જવા છે અમારે!
આવવા દો ઉશનસ્ ને અમારી સાથે.”
એટલામાં ત્યાં ભડભડ થતા આવી પૂગ્યા અગ્નિદેવતા :
એ કહે :
“ઉશનસ્ ના તો અમે જ થશું અંગનાં ઓશીકાં.
અંધારું એમને ઘેરી વળશે ત્યારે
અમે જ ઉડાવીશું એમની આસપાસ
ચંપાની કળીઓ જેવા આગિયા
અમે જ એમની અંદરના સોનેરી પંખીને
પાંજરામાંથી છોડાવીને
અતલ અવકાશમાં કલરવતું કરી દઈશું!
એમને જ વરેણ્ય ભર્ગની આંગળીએ
વળગાડીને અમે લઈ જઈશું ગેબની ગોદમાં.
હવે સોંપી દો ઉશનસ્ ને અમારે હવાલે!’
ઉશનસ્ તો આકાશ ઓઢીને
પૃથ્વી, જળ, વાયુ ને અગ્નિની કાંધે ચડીને,
નીકળી ગયા આપણા સૌની નજરની બહાર – પાર!

૧૨-૧૧-૨૦૧૧

(ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં, ૨૦૧૨, પૃ. ૧૩૫)

XII

કવિતા – હદમાં અનહદ (૨૦૧૭)

૧૦૭. ક્યારે જોવા મળશે?

મૂળ હોય તો ક્યાં છે? ક્યાં છે સરહદ?
હદમાં ક્યારે જોવા મળશે અનહદ?

કોણ આપણી માટીને મ્હેકાવી,
કોણ આપણાં ગહ્વર સૌ ગ્હેકાવી,
કોણ વિખેરી વાદળ, કરી નિરાપદ,
પૂનમ સરખી ઊજળી કરી જશે વદ? –

રૂપરંગના સાગર દૃગ છલકાવી,
સૂર-તાલથી મૌન મધુર ઝણકાવી,
કોણ પારસે કરી વિપદને સંપદ,
આપણને સથવારો દેશે પદ પદ? –

ઘડી ઘડીના ઉત્સવ થાશે ક્યારે?
હંસ આપણા મુક્ત વિહરશે ક્યારે?
ક્યારે ખોટું-ખૂટલ બધું થતાં રદ,
જોવા મળશે અંદર एतद्…एतद्…एतद्…एतद्? –

૦૬-૦૫-૨૦૧૩

(હદમાં અનહદ, ૨૦૧૭, પૃ. ૪૦)

૧૦૮. એક તાંતણો એવો વણીએ –

એક તાંતણો એવો વણીએ જેમાં વણાય જગ;
એક જ એવું ડગ ભરીએ જ્યાં સઘળા સમાય પથ! –

આસમાન અંજાતાં આંખો તારા સમી ચમકશે!
સૂર પાછળનો સૂર પમાતાં છાતી ઘણું છલકશે!
પરમાણુમાં પરમ પેખતી પેટવીએ કો શગ! –

બુન્દે બુન્દે સિન્ધુ છલછલ, પથ્થર પથ્થર મેરુ;
સાત રંગની રમણા વચ્ચે ઝળહળ ભભૂત-ગેરુ!
ઊબડખાબડ વાટ ભલે ત્યાં ચલો ખેડીએ રથ! –

પલકે પલકે સ્વપ્નો એની કસબી કાઢે કોર!
નવી નવી કળીઓનો મઘમઘ શ્વાસ મહીં કલશોર!
ઘટમાં એવું થાય વલોણું, ગોરસ દે મબલગ! –

૧૯-૦૮-૨૦૧૩

(હદમાં અનહદ, ૨૦૧૭, પૃ. ૫૩)

૧૦૯. હું તાે મારા હુંને કહું છું

હું તો મારા હુંને કહું છું : ‘બ્હાર નીકળ, તું બ્હાર!’
હું તો મારા મનને કહું છું : ‘માર મમતને, માર!’ –
પાંખ ભીડી બેસી ર્‌હેનારો
કદી થાય શું ખગ?
તેલ-વાટ વિણ કેમ કોડિયે
પ્રગટ થાય કો શગ?

ભીંતો વચ્ચે ઘરમાં ક્યાંથી ગગન કરે સંચાર?
ખોલવાં પડે બંધ સૌ દ્વાર! –

અંદર જેથી ખવાણ ચાલે
એ સાકર શું ખપની?
ભીતર ભૂખી ભમે ભુતાવળ,
એ ભાખર શું અપની?
હું-ને કહું છું : ‘ઉતાર તારો દશમાથાળો ભાર!
આપણે જવું પંડની પાર!’ –

૨૪-૧૧-૨૦૧૩
૩-૧૨-૨૦૧૩
૨૭-૦૨-૨૦૧૪

(હદમાં અનહદ, ૨૦૧૭, પૃ. ૫૯)

૧૧૦. આમ મારું હોવું

મારું હોવું
જ્યારે ભારરૂપ લાગે આસપાસનાં સૌને,
ત્યારે મનેય લાગું છું હું ભારરૂપ!
મારા જ ભારથી ભીંસાતો હોઉં,
પિસાતો હોઉં,
– એવું લાગ્યાં કરે છે મને!
જે જે મને દેખાય છે તે નથી દેખવું કોઈને;
જે જે મને સંભળાય છે તે નથી સાંભળવું કોઈને;
જે જે છે મારી પાસે તેનો ખપ નથી કોઈને.

મને ફૂલ તો અડે,
શૂળ પણ બિનધાસ્ત અડી શકે છે મને!

જેની જેની સાથે પનારું પડે છે મારે,
તેમને નથી લાવી શકતો નિકટ,
નથી હડસેલી શકતો દૂર!

હું તો પારદર્શક પડદાવાળી પેટીમાં બંધ!
ડૂબવાના વાંકે તરતો રહું છું
માછલીઘરના કોઈ માછલાની જેમ!

હું તો છતે પગે પંગુ,
છતી આંખે અંધ!
મારી જીભે ચડીને પડતા – પછડાતા શબ્દોનો
જાણે કોઈ અવાજ જ નથી!
અર્થના મામલાની વાત તો પછીની છે.

આમ તો હાલેચાલે છે મારા હાથપગ,
પણ તસુયે ક્યાં વધાય છે આગળ?
એક ફૂટું ફૂટું થતો માસૂમ અવાજ
વીખરાઈ જાય છે પડઘાઓના પડછંદી પથરાટમાં!
એક ખીલવા કરતી કળી
પીંખાઈ જાય છે પડછાયાની પૃથુલ પથારીમાં!

આમ તો છું હું ઘરમાં જ,
ફાલીફૂલી લીલી વાડીની વચાળે;
એ રીતે હું આગળ ઉલાળ ને પાછળ ધરાળવાળો પણ છું!
છતાં,
હું કોઈ પિરામિડમાં હોઉં એમ,
કોણ જાણે કેમ મને લાગ્યાં કરે છે?!

જોકે હજુયે કંઈક કવિતા જેવું અલપઝલપ
મને સૂઝતું તો રહે છે…
એટલે બળ્યોજળ્યો પણ કવિ તો ખરો જ!
આપણો રહ્યોસહ્યો સંધોય ભાર હવે એના માથે!

૨૬-૦૯-૨૦૧૩

(હદમાં અનહદ, ૨૦૧૭, પૃ. ૭૬)

૧૧૧. ત્રણ પ્રભાતી કાવ્યો

૧.

હું તો નીકળ્યો હતો શિયાળાની સવારે…
સોનેરી તડકાથી
મારે કરવી હતી પ્રફુલ્લિત મારી અંદરની
કમલવેલને,
અને થવું હતું મારેય પ્રફુલ્લિત!
સવારે પધારતો સૂરજ
ઝાકળની મોતનમાળ સજીને તૈયાર થયેલી
વાસકસજ્જા વનશ્રીને કેમ સત્કારે છે તે મારે જોવું હતું.

એ રમતિયાળ સૂરજ
પુષ્પોને કાને કાને કેમ કરે છે કૂક તે મારે સાંભળવું હતું.

એ મસ્તાનો સૂરજ
પ્હાડ ને ઝરણાં સાથે, પંખીઓ ને પવન સાથે,
વૃક્ષો ને વેલીઓ સાથે, વાદળ ને આકાશ સાથે,
કેમ જમાવે છે મહેફિલ તે મારે જાણવું હતું.

મનેય એ મહેફિલ માણવામાં
કેમ કરીને નોતરે છે એનું કૌતુક હતું.

મેં મારાં બધાંયે બંધ બારીબાર ઉઘાડી દીધાં હતાં.
મેં એક મજાની છડીયે તૈયાર રાખેલી
સૂરજના સોનેરી આગમનને વધાવવા!

પણ… પણ… આ શું?
કોઈ એકાએક ઓકવા માંડ્યું છે ધુમાડા,
આકાશને ડખોળવા,
કોઈ ફૂંકી રહ્યું અગન, કલરવની દુનિયાને પ્રજાળવા.
કોઈ પાથરી રહ્યું છે ઉજ્જડતાની ઓઘરાળી ભાત,
કોઈ છોડી રહ્યું છે મારા કમળવનમાં લીલૂડા નાગ!
એ નાગને નાથવા,
એ અગનને ઠારવા,
એ ધુમાડાને ડામવા,
એ ઉજ્જડતાને નિવારવા,
અચાનક જ મને મળી આવી છે એક અમયિલ કૂંપી –
કદાચ કવિતાની!

૨.

આ વૃક્ષો
ત્યારે જ પોઢ્યાં હશે,
જ્યારે પોઢ્યાં હશે તેમનાં પંખીઓ.
રાત્રિ ઓસરતાં
પંખાળાપણું ફડફડતાં
માળે માળે કલકલ્લોલ ફૂટતાં
ડાળે ડાળે
પાને પાને
પ્રકૃતિની પમરવા માંડી છે પ્રેમાળ પ્રસન્નતા!
ચમકવા લાગ્યો છે ઊઘડતા આકાશનો આનંદ
પુષ્પોની આંખે આંખે!
ઝાકળ ભીની શીળીમીઠી લહેરખીઓના સ્પર્શે
ઝંકૃત થઈ રહી છે વૃક્ષતા આસપાસ ને અંદર!
એ વૃક્ષતા જ
જ્યારે ઊગવા કરતા સૂરજને પોંખવા
પગની પાનીએથી ઊંચી થાય છે ત્યારે
મારામાંયે ફૂટવા માંડે છે સપ્તરંગી કૂંપળો પ્રભાતિયાંના સૂરોની!
કોઈ સુવાસમય કેસરી ઉપરણો ફરકાવતું
બોલાવી રહ્યું છે મને…
હવે તો
માટીસોતા મારાં મૂળિયાં લઈને
પહોંચવું જોઈશે ઊંચે પેલા ઉદયાચળે.

૩.

આ વૃક્ષની ટોચે ટોચે પંખીઓ!
વૃક્ષની જ કૂંપળોનો સળવળાટ એમની પાંખોમાં.
એમણે જ હવે વિસ્તારવો છે
વૃક્ષનો ઘટાટોપ નીલ ગગનમાં
કલરવનાં કિનખાબી પીંછે પીંછે!

વૃક્ષ પર પલપલતાં પાંદ,
ડાળ પર ફરફરતી પંખીઓની પાંખ!
વૃક્ષનાં મૂળ ને થડ,
ડાળ ને પાન,
ફૂલ ને ફળ
સૌમાંથી સ્રવતો રહે છે
સવારનો શરબતી સ્વાદ!
કોઈ સ્પર્શે છે મને મૂળથી,
કોઈ ગ્રહે છે મને ડાળથી,
કોઈ રોમેરોમમાં ઘૂંટે છે આસવ તાજપનો!
લીલાં લીલાં કૂણાં કૂણાં પાનપાંદડે
હું થતો જાઉં છું લીલોછમ!
વૃક્ષની કાયામાં હું કે વૃક્ષ મારી કાયામાં!
કશુંક મધ જેવું મીઠું ઊતરે છે મારી નસોમાં!
કોઈ ગગનપરીની હથેલીઓથી બિડાય છે મારી આંખો
ને મારી હથેલીમાં ચમકવા માંડે છે
પ્રભાત-રસે પમરતું ધરતીનું એક અમરફળ!

ઑગસ્ટ, ૨૦૧૪

(હદમાં અનહદ, ૨૦૧૭, પૃ. ૯૬)

૧૧૨. તમારી છાયામાં

તમારી છાયામાં સતત ખૂલતું જાય હૃદય,
અને હું હેરું છું અચરજ ઘણાં જીવન તણાં,
તમારા માર્ગે મેં કદમ ભરવા હિંમત કરી,
હવે માતા, તારે કરવું પડશે મારું જતન.

તમારા વાત્સલ્યે હસતી હરિયાળી ધરતી હો!
તમારા તેજે હો ગગન-સરમાં સૂર્ય ખીલતો!
તમારા શબ્દોથી સતત ખૂલતા સંચ મુજ હો!
તમારા મૌને હો મધુરતમ શાંતિ રણકતી!

તમે માતા, મારી તરસ પરખી જે રસ મને
ચહો પાવા, પાજો, હરખભર તે પી જઈશ હું;
તમે જ્યાં રાખો ત્યાં ઘર મુજ ગણીને રહીશ હું,
તમારો ત્યાં દીવો તમસ હરતો હો ઝળકતો!

બધા સંઘર્ષોમાં સતત શિવ-શાંતિ વરસતી,
તમારી સતકૃપા અણુ અણુ મને હો પરસતી!

૧૦-૧૦-૨૦૦૩

(હદમાં અનહદ, ૨૦૧૭, પૃ. ૧૦૧)

૧૧૩. વિશ્વકોશ-ગીત

[1]

અહીં જ્ઞાનસૂર્ય સંચરે,
આપણું ચિત્ત પ્રકાશિત કરે…
અહીં જ્ઞાનયજ્ઞ સૌ કરે,
ચિત્તનું વિશ્વ વિકાસિત કરે…

શબ્દ-પ્રકાશે અર્થ-ઉજાશે,
તર્ક-મર્મના સહજ વિકાસે,
જ્ઞાનામૃત નિર્ઝરે…
અર્ઘ્ય સૌ સત્યદેવને ધરે…

ધન્ય ગુર્જરીની શુભ દૃષ્ટિ,
વિશ્વકોશની એવી સૃષ્ટિ :
તમસ-તાપ સંહરે…
અંતરે સુખ સમજણનું ઠરે…

રેવા-જળ-શી શક્તિદાયિની,
સત્ય-સંમુદા-મુક્તિદાયિની!
‘વિશ્વવિહાર’ જ કરે…
શીલ-સત્ત્વ સંભરે…
ગુર્જરી વિશ્વરૂપને વરે!…

(હદમાં અનહદ, ૨૦૧૭, પૃ. ૧૧૧)

1. ‘ગુજરાતી વિશ્વકોશ’નું કાર્ય કરતી સંસ્થા માટેનું ગીત ↵

XIII

એકાંકી – સ્વપ્ન-પિંજર (૧૯૮૩)

૧. લાઇન

૨. સ્વપ્ન-પિંજર

૧. લાઇન

પાત્રો: અ, બ, ક, ડ — આ ચાર પુરુષો;

પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર અને પોલીસ;

વૃદ્ધ અને સ્ત્રી

[પડદો ઊપડે છે ત્યારે સ્ટેજ પર ફ્રન્ટથી બેક સુધી સર્પાકાર લાઇન સૂચવાય એ રીતે આઠ વ્યક્તિઓ ઊભી છે. આ આઠ વ્યક્તિઓમાં એક મધ્યમ વયની સ્ત્રી છે. બે આધેડ માણસો એક જ પ્રકારનાં ઝભ્ભો-ધોતી પહેરેલાં છે. એમાં એકનો વર્ણ શ્યામ, બીજાનો ગૌર. બે માણસો ૩૦-૩૫ વચ્ચેના કદાવર, પ્રભાવશાળી, સૂટ-બૂટમાં સજ્જ છે. એમાં એકનો વર્ણ શ્યામ, બીજાનો ગૌર. બે માણસો ખાખી પૅન્ટ અને ખાખી શર્ટ પહેરેલા છે. એક માણસ કંઈક વૃદ્ધ — નિવૃત્તિની ઉમરની નજીકનો છે; એણે કેદી-દારોગો પહેરે એવાં પટેદાર વસ્ત્રો પહેરેલાં છે. પડદો ઊપડે છે ત્યારે જાતજાતના અવાજો, સ્વભાવ-વર્તનનું વૈવિધ્ય પ્રકટ કરતી ચેષ્ટાઓ વગેરે બતાવવાં જરૂરી. ધક્કામુક્કી-ઘોંઘાટનો અભિનય ઇષ્ટ, થોડી ક્ષણો આ દશ્ય. દરમ્યાન ઘંટ વાગે છે. લાઇનમાંથી કાળા સુટ-બુટમાં સજ્જ શ્યામ પુરુષ અને ઝભ્ભાધોતીમાં સજ્જ ગૌર પુરુષ જમણી વિંગમાં જતા રહે છે; ખાખી પોશાકવાળા બે જણ ડાબી વિંગમાં જતા રહે છે. ઘંટ વાગવાનું બંધ. લાઇનમાં ફરીથી જેઓ બાકી રહ્યા તેમનો ઘોંઘાટ, ધમાચકડીનો અભિનય… આ નાટકમાં જે પાત્રને જ્યારે પાઠ ભજવવાનો ન આવે તે પાત્રે ત્યારે લાઇનમાંની વ્યક્તિ બનીને રહેવું. આ સૂચના નાટક પૂરું થાય ત્યાં સુધી પાળવી. જમણી વિંગમાંથી એક શ્યામ અને બીજી ગૌર વ્યક્તિઓનો પ્રવેશ. કાળા સૂટ-બૂટમાં સજ્જ શ્યામ વ્યક્તિ આ બોલે છે.]

અ : અરે નારદ! આ લાઇન શેની છે?

[ઝભ્ભા-ધોતીવાળી ગૌર વ્યક્તિ બ જવાબ આપે છે.]

બ : ધીમે, ભગવન્, ધીમે… કોઈ સાંભળી જશે ને જાણી જશે કે આ નારદ ને વિષ્ણુ છે છૂપા વેશમાં તો દેકારો બોલી જશે, આવી બનશે આપણું!

અ : એટલે જ તને હું કહેતો રહું છું: ટૂંકું બોલ, ધીમે બોલ!

બ : ભગવન્, હવે એમ જ બોલતો થયો છું! તમને નથી લાગતું?

અ : તું હવે મને ‘ભગવન્’ ન કહેતો; નહીંતર…

[આ વાતચીત દરમ્યાન અ અને બ લાઇનની લગોલગ આવી જાય છે. લાઇનમાંથી સૂટ-બૂટમાં સજ્જ કાળા વાનવાળી વ્યક્તિ ક બોલે છે.]

ક : એય! મહેરબાન! લાઇનમાં મત ઘૂસો…

[ઝભ્ભો-ધોતી પહેરેલી કાળા વાનવાળી વ્યક્તિ ડ બોલે છે.]

ડ : એય પોતડી! પાછળ જા!

સ્ત્રી : આપણે અહીં ક્યારનાં તપીએ છીએ!

ક : ત્યારે!…

બ : હવે ગડબડ શેના કરો છો? લાઇનમાં ઘૂસ્યા છીએ?

ડ : ન બોલ્યા હોત તો ઘૂસત ને?

અ : [બન્ને] મૂકને પંચાત! નકામી આમની સાથે જીભાજોડી! બોલ, હવે આપણે શું કરીશું?

ડ : બાઈ બાઈ ચાળણી કરો!

બ : આ લોકો જંગલી છે!

ક : એય ચોટી! મોઢું સંભાળીને બોલ; નહીંતર એક ખાશે તો જશે મારા બાપ પાસે!

અ : [બ-ને] ચાલ ઝટ કર ને! આપણે જઈએ અહીંથી.

બ : ચાલો… [બંને ડાબી વિંગ તરફ જવા કરે છે. પાછળ એમને ખીજવતા અવાજો આવે છે. દરમ્યાન પેલા ખાખી ડ્રેસવાળા માણસોમાંથી એક પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર તરીકે ને બીજો પોલીસ તરીકે પ્રવેશે છે. બંને પાસે અનુક્રમે રિવૉલ્વર અને રાઇફલ છે; વ્હિસલો ઇત્યાદિ છે.]

પો.ઇ.: [અ અને બ-ને] એ…ય! ક્યાં જાવ છો તમે?

બ : અમારે જ્યાં જવું છે ત્યાં…

પોલીસ : એય! સાહેબને સરખો જવાબ નથી અપાતો?

પો.ઇ. : કેમ મગજમાં બહુ રાઈ ભરાઈ ગઈ છે?

ક : સાહેબ, મોડા આવીને એ લોકો લાઇનમાં ઘૂસવા માગતા હતા!

ડ : હા, સાહેબ, ને પાછા દાદાગીરી કરતા હતા!

પો.ઇ. : આ લોકો શું કહે છે?

બ : આ લોકો જુઠ્ઠું કહે છે!

પોલીસ: પાછો, સાહેબની બેઅદબી કરે છે?

[પોલીસ પાછળથી બ-ને ઠૂંસો લગાવી પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર સામે બરોબર ખડો કરે છે.]

પો.ઇ.: તમને બેને ખબર છે? તમે કેવો ગુનો કર્યો છે?

અ–બઃ અમે, ગુનો?

પોલીસ: હા, ગુનો! લાઇન બહાર રહેવાનો!

બ : અમે એ જાણતા નહોતા…

પોલીસ: સજા થશે, એટલે જાણશો…

અ : આ વિચિત્ર કહેવાય! ગુનો કરવાનો અમારો કોઈ ઇરાદો નહોતો! ઊલટા અમે તો લાઇનમાં…

પો.ઇ. : હં.. હવે તમે સાચું બોલ્યા! પેલા માણસો સાચું કહેતા’તા કે તમે લાઇનમાં ઘૂસણખોરી કરવા પ્રયત્નો… અરે! પેલી બાજુ શેની ધમાચકડી છે! [પોલીસને] જો તો એ બાજુ. તમે બે અહીં રહેજો! હું તપાસ કરું! [નેપથ્યમાંથી જાતજાતના અવાજો… પોલીસ અને પાછળ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર વ્હિસલો વગાડતા, દંડા ઉગામતા, ટોળાને શાંત રહેવાનો અભિનય કરતા, બૅક સ્ટેજ પર પહોંચી, કાળા પડદા પાછળ સરી જાય છે. અ અને બ કિંકર્તવ્યમૂઢ જેવા ઊભા છે. લાઇનમાંથી વૃદ્ધ બોલે છે — લાઇનમાંના બીજા, સાંભળે નહિ એમ…]

વૃદ્ધ : આવી જાઓ, આવી જાઓ લાઇનમાં! આ ચાનસ મળ્યો છે કે મળશે…

અ : પણ ઇન્સ્પેક્ટરે અમને અહીં રહેવાનું કહ્યું છે તે…

વૃદ્ધ : એ તો કહે! આવું તો એ કહેતો જ રહ્યો છે! આવી જાઓ, હં!

બ : ચલો, ચલો… જતા રહીએ અંદર!

[અ-નો હાથ પકડી બ વૃદ્ધની પાછળ લાઇનમાં ગોઠવાઈ જાય છે.]

બ : [લાઇનમાં રહીને ધીમેથી] ભગવન્! તાપ ખૂબ છે, માથું ઢાંકી દો કશાકથી…

[અ માથા પર રૂમાલ ઢાંકી છે. આ સાથે ખેસ વીંટાળે છે…]

અ : [બ-ને આપણે આમ લાઇનમાં ઘૂસી ગયા, તે બહાર નીકળતાં મુસીબત નહિ પડે?

બ : મુસીબત? બહાર નીકળતાં? આપણને તો બહાર રહીનેય મુસીબત જ હતી ને!

[દરમ્યાન ‘શું થયું?’ ‘શું થયું?’ ‘પોલીસવાળા ક્યાં ગયા?’ વગેરે અવાજે. આ અવાજો માટે નેપથ્ય પાછળની વ્યક્તિઓની મદદ લઈ શકાય

ડ : અરે! સાંભળ્યું? કહે છે કે એક બાઈને બાળક થયું!

બ : હેં! લાઇનમાં?!

ક : ત્યારે? લાઇનની બહાર ક્યાં કશું થાય છે?

અ : ખાવું, પીવું, સૂવું… બધું જ લાઇનમાં?!

વૃદ્ધ : બધું જ બધું લાઇનમાં…

સ્ત્રી : તે ભાઈ! પેલી બાઈની તબિયત તો સારી છે ને!

ડ : જીવે તો છે પણ બેભાન!

સ્ત્રી : હાય! હાય! બિચ્ચારી! તે મૂઆ આ ખવીસો એમને માટે કશું કરતાય નથી?

વૃદ્ધ : ધીમે, બહેન, ધીમે! કોઈ સાંભળશે તો નાહકનું…

સ્ત્રી : તે બાળક તો સારું છે ને?

ડ : બાળક? અધૂરા માસે જન્મ્યું ને પાછું મરેલું!

સ્ત્રી : હાય! હાય! મૂઓ ભગવાનેય શું જોઈને આવું કરતો હશે?

બ : બહેન, ભગવાનનો દોષ શા માટે કાઢો છો? આપણાં જ કર્મો આપણને પીડતાં હોય છે!

ડ : અરે! વાત છે કંઈ? પેલા જન્મનાર બાળકનાં કયાં કર્મો?

બ : પૂર્વજન્મનાં!

ક : આમ ને આમ, આજ લગી લોકોને તમે ઊંઘતા વેચ્યા!

બ : તમે ખોટા આક્ષેપ કરો છો!

અ : [બ-ને] હવે તું શાંત રહે ને! વિધિનાં વિધાન હોય તેમ થાય!

સ્ત્રી : હા સ્તો! બિચ્ચારું! એ છોકરું તો છૂટ્યું! નીકર શા લહાવા લેવાના હતા અહીં લાઇનમાં આવીને?

વૃદ્ધ : કોણ જાણે મોતેય ક્યારે આવશે?

ક : એ તો વડી ઑફિસમાંથી ચિઠ્ઠી ફાટે ત્યારે!

વૃદ્ધ : ફાટ્યાં ચિઠ્ઠાં!

સ્ત્રી : બળી આ લાઇન મૂઓ ભગવાન! અહીં લાઇનમાં ઊભો રહે તો ખબર પડે એને!

બ : બહેન, તમે આકળાં થઈ જાઓ છો! ભગવાનને આમ ગમે તેમ બોલો તે ઠીક ન કહેવાય!

સ્ત્રી : ભગવાનને ન બોલીએ તો કોને બોલીએ?

ડ : તમે તો મિસ્ટર, હજુ તાજા જ આવ્યા છો! થોડાં વરસ અહીં લાઇનમાં કાઢો. પછી કહેજો કે જનમ આપનારો ભગવાન સારો છે!

બ : ભગવાન તો – જેવા તમે, એવા એ!

ડ : હવે એ બધું ઠીક છે! સુફિયાણી ના ઠોકો, મહેરબાન! સમજ્યા! હજુ તો તમારે દૂધિયા દાંત છે!…

બ : જુઓ, જવાબદારીપૂર્વક વાત કરો, મારી સાથે! નહીંતર…

ક : હજુ તો તમે નવા છો ને ધમકી આપો છો!

બ : જુઓ, હવે બોલશો નહીં આગળ…

અ : [બ-ને] તું મૂંગો રહે ને!

ડ : આવવા દો તો પેલા કાકાઓને! ખબર પડશે બધીયે!

વૃદ્ધ : શાંતિ રાખો, ભાઈ! પેલા આવે છે!

[બૅક સ્ટેજ પરથી, કાળો પડદો ખસેડી પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર અને પોલીસ આવે છે. બેય લાઇનમાં કોઈને શોધતા હોય તેવો દેખાવ… લાઇનમાં બધા શિસ્તબદ્ધ, શાંત પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર ઇશારાથી પહેલાં ડ-ને અને પછી ક-ને લાઇન બહાર બોલાવે છે. બંને ડરતા ડરતા બહાર આવે છે. પોલીસ બેયને એક દોરડાથી જકડે છે. તે દરમ્યાન બધાં શાંત… પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર બે હાથ મોઢે મૂકી મેગાફોનમાં બોલતો હોય એવા અભિનય સાથે…

પો.ઇ. : યૉર અટેન્શન પ્લીઝ! આથી લાઇનમાં હાજર તમામ શખ્સોને માલૂમ થાય કે નામદાર સરકાર લાઇન બહાર રહેનાર કોઈનોય ગુનો હરગિજ ચલાવી લેશે નહિ. હમણાં જ લાઇન બહાર માલૂમ પડેલ આ બે શખસોની સામે નામદાર સરકાર સખતમાં સખત પગલાં ભરશે, જેથી આજ પછી કોઈ ક્યારેય મજકૂર ઇસમની રાહે ગુનાહિત કામમાં સંડોવાય નહિ. થૅન્ક્સ!

બ : [અ-ને ધીમેથી] એક તો ધમકી આપે છે ને પાછો થેન્કસ કહે છે!

અ : ચૂપ રહે! થાય તે જોયા કર!

પો.ઇ. : [અ-ને અને બ-ને] શું છે તમારે બેને?

અ : આ તો એક વાત હતી!

ક : સાહેબ. સાહેબ… મારી પણ એક નાની વાત હતી!

પો.ઇ. : કોઈ વાત નહીં!

ડ : અમે તો સાહેબ, જન્મ્યા ત્યારથી લાઇનમાં…

પોલીસ: ચૂપ નાદાન! તો શું ફોજદારસાહેબ જૂઠું બોલે છે?

ક : અરે! સાહેબ! એમ કેમ કહેવાય અમારાથી? આ તો એટલું કે અમે તો વરસોથી સાહેબના હુકમ મુજબ લાઇનમાં જ…

પો.ઇ. : તો શું અમારી આંખોએ ધોખો ખાધો એમ? તમને અમે અહીંથી ગયા તે અગાઉ લાઇનની બહાર રહેવા માટે ઝપટમાં લીધેલા.

અ : [લાઇનમાંથી બહાર આવી] એ સાચું નથી; ઇન્સ્પેક્ટર! લાઇનની બહાર તો હું અને આ [બ-ને બતાવી] મારો મિત્ર હતા.

પોલીસ: શટ અપ! ફોજદારસાહેબની બેઅદબી કરો છો?

અ : બેઅદબીનો પ્રશ્ન જ ક્યાં છે? તમે અમારે સ્થાને ભળતાને જ–

[પોલીસ અ-ને વાંસે દંડૂકો ફટકારવા જાય છે પણ તે બ-ના વાંસામાં ઝિલાય છે. પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર પોલીસનો દંડૂકો રોકે છે.]

પો.ઇ.: [અ-ને] એટલે તમારે એટલું કહેવું છે ને કે તમે બંને લાઇન બહાર હતા!

અ : હા, અમે બંને લાઇન બહાર હતા ને [ક અને ડ-ને બતાવી] આ બે નહોતા!

પોલીસ: આ બેની તમને કેમ ખબર પડે?

બ : કેમ ન પડે?

પોલીસ: તમે કંઈ ભગવાન છો?

પો.ઇ.: એનો નિર્ણય આપણે કરવાનો છે! જુઓ, તમે પોતે જ કહો છો કે લાઇનની બહાર અમે હતા, તો તમને પણ પરહેજ કરવામાં આવે છે. [પોલીસને] આમનેય લઈ લો… સાથે… [પોલીસ બેયના હાથ બાંધે છે.]

બ : અમને પકડો છો તે પેલા બેને છોડી દો…

ક–ડ : હા, સાહેબ! અમે તો નિર્દોષ છીએ…’

પો.ઇ. : એ અમારે નક્કી કરવાનું છે; તમારે નહીં…

બ : કેમ, અમારે નહીં? તમે પોલીસવાળા થઈને આમ નિર્દોષ પર જુલ્મ કરો ને…

પોલીસ : કેમ બહુ બડબડ કરે છે! વાંસો ભારે થયો લાગે છે!…

બ : જરા સંસ્કારી રીતે તો વર્તો!

પોલીસઃ તને, સંસ્કાર જ આપું છું… લે…

[પોલીસ એક-બે દંડૂકા બ-ને લગાવી દે છે ત્યાં અ પોલીસનો દંડૂકો પકડી લે છે. એ દંડૂકો પોલીસ છોડાવી શકતો નથી અને તેથી ઝંખવાણો પડી જાય છે… અ દંડૂકો તે પછી જ છોડે છે.]

પો.ઇ. : [પોલીસને] હવે! આ ચારેયને થાણે લઈ લે!

પોલીસ: ચાલો, ચારેય લાઇનમાં.

ક–ડ : પણ અમને તો જવા દો!

પોલીસ: ક્યાં જવું છે, ઉલ્લુના પઠ્ઠા? ચાલો આગળ થાઓ..

[આગળ પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર, પછી અ અને બ, પછી ક અને ડ, પછી પોલીસ – એમ ક્રમમાં બધા ગોઠવાય છે તે દરમ્યાન…]

ક–ડ: સાહેબ! અમે તમારી ગાય છીએ! અમારો કોઈ વાંકગુનો નથી, સાહેબ!

પો.ઇ.: [જતાં જતાં અટકી, લાઇન તરફ ફરી] તમે આ બેને [ક અને ડ-ને બતાવી] લાઇન બહાર જોયા નહોતા? ને જોયા હોય તો બોલો!…

[લાઇનમાંના સૌ નીચું મોઢું કરી ઊભા છે. લાઇનમાંના બધાના હાથ બંધાયેલા હોય એમ નીચે ભિડાયેલા છે, કોઈ કંઈ બોલતું નથી. પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર વિજેતાની અદાથી દૃષ્ટિપાત કરી ચારેય જણને લઈ જાય છે… પ્રકાશ ઝાંખો થતો જાય છે. છેવટે અંધકાર. ફરીથી ઝાંખો પ્રકાશ થાય છે ત્યારે જેલની એક કોટડીનું દૃશ્ય… એ કોટડીમાં અ અને બ છે. કોટડી સ્ટેજની ડાબી બાજુએ, એમાં અ અને બ-ને બરોબર જોઈ શકાય એ રીતે. જમણી બાજુ વિંગ આગળ પેલો વૃદ્ધ માણસ દારોગાની ફરજ પર. કંઈક ઝાંખો પ્રકાશ… દારોગાની આગળ કંઈક વધુ અંધારું… તેની આગળ ફાનસ બિલકુલ મંદ રીતે ટમટમે છે. પડદો ઊપડે છે ત્યારે દારોગો ઊંઘતો હોય છે. આ પડખાભેર સૂતો છે. બાજુમાં સૂતેલ બ જાગી, બેઠો થઈ બડબડે છે.]

બ : હું ના કહેતો’તો… નથી જવું ભગવન્, નથી જવું! પણ માને? નાના બાળકની જેમ હઠ લઈને બેઠા! ‘નહિ નારદ મારે તો લાઇનમાં રહેવું છે! લાઇન જોવી છે!’ જુઓ લાઇન! ખાવું, પીવું, ઊંઘવું બધું જ લાઇનમાં… શ્વાસ પણ લાઇનમાં જ લેવાનો! જોઈ લો લાઇનસર ચાલતું જીવન! મારો તો વાંસો તોડી નાખ્યો એ હરામજાદાઓએ! છે એમને કંઈ? પોઢ્યા છે જાણે છત્રપલંગે! કોણ જાણે આ તે પથારી છે કે પથરો છે? શરીરેય અકડાઈ ગયું!

અ : [પડખાભેર, આંખો મીંચેલી રાખીને] શું છે, નારદ? બબડ્યા વગર સૂઈ જા!]

બ : અહીં કોને ઊંઘ આવે છે?

અ : [સૂતાં સૂતાં] ન આવતી હોય તોય સૂઈ જા, નહીંતર પેલો દારોગો હલકો કરી નાંખશે તને!

બ : ભગવન્! તમે આમ ચટાઈ પર પડ્યા છો! નથી સહેવાતું આ મારાથી! તમે ખાધુંયે નથી કેટલાય સમયથી…

અ : [સૂતાં સૂત઼ાં] નારદ! માન મારું! સૂઈ જા..!

બ : નહિ ભગવન્, તમે ખાવ તો સૂઈ જાઉં!

અ : [જરાક બેઠા થઈ] ખાવાનું! આ લાઇનમાં ઊભા રહ્યા પછી ભૂખ જ મરી ગઈ છે! કેટલાં માણસો એમના ખાવાના વારાની રાહ જોતાં ઊભાં છે!… એમાં મારો નંબર તો…

બ : પણ તમે જરા પારખું કરાવી દો ને કે નામદાર સરકારનીય નામદાર સરકાર હું છું! પ્રશ્નનો પટ ઉકેલ! પહેલું ભોજન તમારું… બીજું તમારા પ્રાઇવેટ સેક્રેટરી પદ્મવિભૂષણ ડો. નારદનું!

અ : નારદ! આ લાઇનમાં આવ્યા પછી મારી પારખું બતાવવાની શક્તિ જ જાણે ચાલી ગઈ છે! મને મારા સાચા અસ્તિત્વ વિશે શંકા જન્મી છે! નારદ, શું હું ભગવાન છું?

બ : લો, કરો વાત! હું કહીશ તો નહિ માનો, ચાલો, લક્ષ્મીજીને પૂછીએ!

અ : [હસીને] આપણે જેલમાં છીએ, નારદ!

બ : તમને આ જેલ શું કરે? ધારો તો…

અ : ધારવાની શક્તિ જ ઠરી ગઈ છે, નારદ!

બ : એક વાર સ્વર્ગમાં ચાલો! પછી…

અ : નારદ, સ્વર્ગ વળી હતું જ ક્યારે? લાઇનમાં જન્મ્યા છીએ તું અને હું-આપણે બેય! આપણું સ્વર્ગ લાઇનમાં રહીને હસીએ એટલો વખત! ભૂલી જા કે તું નારદ છે ને હું વિષ્ણુ છું… આપણે ક્યારેય લાઇનની બહાર હતા જ નહિ! ‘નારદ’ ને ‘વિષ્ણુ’, ’લક્ષ્મી’ ને ‘સ્વર્ગ’ બધું મિથ્યા છે, નારદ, મિથ્યા બધી ધરખમ બનાવટ!

બ : પ્રભો! નક્કી તમને કંઈક થયું છે! અત્યારે વિશ્રાંતિ લો! પછી વાત!

અ : વિશ્રાંતિ? હવે પછી બીજી કઈ વાત બનવાની છે? બનવાનું બની જ ગયું છે! એના સ્વીકારનો જ પ્રશ્ન છે! કદાચ ને હું…

બ : કેમ ભગવન્! ચૂપ થઈ ગયા? ભગવન્! ભગવન્!!

દારોગાનો અવાજ: એય! કોણ બોલે છે? સૂઈ જાવ મૂંગા મૂંગા, નહીંતર…

બ : ભગવન્! ઊઠો… ઊઠો… ઊઠો…

[દારોગો ફાનસની વાટ મોટી કરી હાથમાં ચાબખો લઈ આંખો ચોળતો ચોળતો ઊભો થાય છે; લથડતી ચાલે કોટડી સુધી પહોંચે છે. કોટડીમાં ફાનસથી અજવાળું કરી જુએ છે. અ સૂતેલ છે, નારદ અ-ને ઢંઢોળે છે.)

દારોગો: [બ-ને] શું છે? કેમ ગરબડ કરે છે?

[એક ચાબખો લગાવે છે. નારદ ચીસ પાડે છે.]

દારોગો: બોલ, કેમ બૂમો પાડતો હતો?

બ : આ જાગતા નથી!

દારોગો: કોણ? તારો સાગરીત! ખસ, આઘો! હું જગાડું છું…

[દારોગો નારદને પ્રયત્ન ખસેડી બે-પાંચ ચાબખા અ-ને ચોઢે છે. અ તરફથી કોઈ પ્રતિક્રિયા નથી] સાલા! બોલ! ઢોંગ કરે છે પાજી? એક તો લાઇન બહાર સૂતો છે [ફટકો લગાવી] ને જાગતો નથી પાછો! હરામખોર! લે. [બીજા બે ફટકા]

બ : [વચ્ચે પડી] બસ! બસ! બસ! ન મારો! ન મારો! આ તો ભગવાન છે ભગવાન!

દારોગો: [હસીને] ભગવાન! ભગવાન હોય તો શુંનું શું કરે! આ ભગવાન?! [હસે છે. બ-ને] ઉઠાડ, નહિ તો ફરીથી જલદ દવા દેવી પડશે!

[બ અ–ને જગાડવા પ્રયત્ન કરે છે. નિષ્ફળ. કંઈક વહેમ પડતાં અ-નું શરીર તપાસે છે.]

બ : [આક્રંદના અવાજે] ન હોય! ન હોય! ભગવાન મરે? કદી ન બને!

દારોગો: શું છે? શેનો બખાળો કરે છે?

બ : [લો, અ-નો હાથ આપી] જુઓ નાડી ચાલે છે?

[દારોગો અ-નો હાથ લઈ નાડી જુએ છે. ‘અરે! આ તો! મરી ગયો!’ કહી એકદમ ડરે છે. ફાનસ હોલવીને ભાગે છે. સ્ટેજ પર સંપૂર્ણ અંધકાર… બ-ના રુદનનો અવાજ… દરમ્યાન જેલનો ઘંટ જોરશોરથી વાગે છે… દારોગા સમેત બાકીનાં બધાં જ પાત્રો-સ્ત્રી પણ – બૅટરીઓ લઈ અંધકારમાં દોડાદોડ કરે છે… પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર વ્હિસલ વગાડતો ‘આ બાજુ… પેલી બાજુ…’ એમ કરે છે… અ અને બ પણ આ બેની સાથે! પ્રકાશ ઠીક ઠીક થાય છે… પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર, દારોગો, અ અને બ… કોટડીમાં પ્રવેશી… [ચારેય બાજુ તપાસ કરે છે!]

અ : [અ-ની ચટાઈ ખંખેરી] પેલો અહીં પણ નથી!

બ : [બ-ની પથારી ઊંચી કરી] એનો સાગરીતેય ગાયબ થઈ ગયો!

પો. ઈ.: શોધો! શોધો! બરોબર શોધો! એ હોય તો આટલામાં જ હોય!

દારોગો: અને ભાગીને ભાગેય ક્યાં? દરવાજે તો હું અડીખમ હતો!

અ-બઃ અમને પણ એ જ આશ્ચર્ય છે! કીડીયે આ જડબેસલાક વ્યવસ્થામાંથી પાર નીકળી ન શકે તો આ સાડા પાંચ ફૂટની લાશો! માનો ન માનો પણ કંઈક..

ક-ડ : કંઈક ભેદી જ વાત બની છે!

પો.ઇ.: કશું ભેદી નથી! આપણે નકામા એ લોકોને શોધીએ છીએ! લાઇનમાં જ હશે એ લોકો!

પોલીસ: સાહેબ! ખરું કહે છે! કશું જ બન્યું નથી! આ તો નકામા ઉધમાત! બધાં લાઇનમાં જ છે!

અ : હા, હા, લાઇન બહાર નીકળનાર પણ લાઇનમાં જ હોય છે… આમ જુઓ તો!

બ : તમારી વાત ન સમજાઈ!

અ : અનુભવની વાત!

પો.ઇ. : નામદાર સરકારની વ્યવસ્થા જ એવી છે કે આપણે જેને ઘોર ગેરવ્યવસ્થા માનીને ગભરાઈએ તે પણ હોય તો વ્યવસ્થા જ… જડબેસલાક વ્યવસ્થા!

અ : ખરું છે! બધું જ વ્યવસ્થિત! લાઇનમાં – લાઇનસર!

[અંધકાર… નાટકના આરંભનું દૃશ્ય બરોબર એ જ વીગતો સાથે દેખાય.]

અ : અરે! નારદ! આ લાઇન શેની છે?

(એકદમ અંધકાર… પડદો…)

(સ્વપ્ન-પિંજર, પૃ. ૨૩-૩૩)

૨. સ્વપ્ન-પિંજર

પાત્રો: સોનાં, પોપટ – રાજકુમાર, રાજકુમારી, રાજાજી

[રાજકુમારીનો શયનખંડ. સોનેરી પિંજરમાં એક પોપટ. એના પગમાં કાળો દોરો. રાજકુમારીની દાસી સોનાં પોપટની સાથે વાત કરે છે. શરૂઆતમાં પ્રકાશ થોડો ઝાંખો; પછી વધે છે.]

સોનાં : કુંવરબાપુ! કુંવરીબાને આપ તો જીવથીયે વધારે વહાલા છો!

પોપટ : મને ક્યાં ખબર નથી? રાતદહાડો જે રીતે મારી કાળજી લે છે એ જ બતાવી આપે છે એ.

સોનાં : અવારનવાર કુંવરીબા તો કહે છે: શું થાય? રાજાજી માનતા નથી; નહીંતર હમણાં હું રૂપકુમારને પ્રગટ થવાનું કહું.

પોપટ : એનું, અલબત્ત, કારણ છે. મારા પિતા ને રાજકુમારીના પિતાને જૂનાં વેર છે. એ જાણે કે રૂપકુમારનાં પગલાં આ ફરસ પર પડ્યાં છે તો ફરસ પણ ઉખેડાવી ફેંકાવી દે!

સોનાં : ને એમનાં પુત્રી – આ કુંવરીબા તો રાતદી તમારી જ માળા જપતાં હોય છે. એમને તો શ્રદ્ધા છે કે એક દિવસ તો પોતે કુંવરબાપુની રાણી બનશે જ.

પોપટ : ભવિષ્યનો પ્રશ્ન જ નથી. રૂપકુમાર પરણશે તો આ રાજકુમારીને… નહીંતર ભેખ લેશે. મેં તો રાજકુમારીનેય કહ્યું છે: તમે તૈયાર હો તો અહીંથી ભાગી છૂટીએ; પણ કોઈ ગુપ્ત ભયની શંકાથી એ ના પાડે છે એમ કરવાનું!

સોનાં: એ ના પાડે જ! હું જાણું છું એ વાત! આજથી સાતેક વર્ષ પહેલાં એક દિવસ એક સાધુ મહારાજ આવેલા…

પોપટ : કેમ અટકી ગયાં તમે?

સોનાં : જવા દો એ વાત! સાંભળીનેય શું?

પોપટ : તો તો કહેવાથીયે શું? કહેવા માંડી છે તો કહી દો…

સોનાં : જવા દો બાપુ, એ વાત! ખરું કહું છું.

પોપટ : નહિ, હવે તો કહો જ…

સોનાં : લો, ત્યારે કહી દઉં… હં… ને: આજથી સાતેક વર્ષ પહેલાં એક દિવસ એક સાધુ મહારાજ આવેલા. એમણે કુંવરીબાનું ભવિષ્ય ભાખ્યું હતું કે – કુંવરી જીવશે તો આ ખંડમાં રહીને જ… બહાર પગ મૂકવા જશે તો…

પોપટ : એટલે જીવનભર આ ખંડમાં જ રહેવાનું, એમ જ ને? આ ખંડ જ રાજકુમારીનું તો પિંજર!

સોનાં : આમ તો પિંજર જ! પણ રાજાજીએ રાજકુમારીની ઇચ્છાનુસાર એમનાં સ્વપ્નોને અહીં ઉતારવાની ભારે કાળજી લીધી છે!

પોપટ : તો તો કુંવરીબા રાજાજીને ઘણાં વહાલાં તો ખરા જ

સોનાં : ખરા જ! પણ લગ્ન બાબતે, કોણ જાણે શાથી; પણ રાજાજી જરાય મચક આપતા નથી કુંવરીબાને.

પોપટ : કારણ?

સોનાં : કદાચ કોઈ અમંગળની શંકા રાજાજીને છે લગ્ન બાબતે!

પોપટ : લો! કેવી વાત?! લગ્નથી મંગળ કે અમંગળ?

સોનાં : આ તો જે વાતો હવામાં છે તે મેં કહી…

[રૂમઝૂમતે પગલે રાજકુમારીનો પ્રવેશ.. રાજકુમારી સઘસ્નાતા… સુંદર…]

રાજકુમારી: [આવીને] સોનાં! લે! આ મારા વાળ જરા સરખા કર ને!

પોપટ: રાજકુમારીને વાળ વાળે મોતી પરોવો!

રાજકુમારી: [હસીને] એટલાં મોતી તો પકવો પહેલાં!

પોપટ : મોતી તો તમારે પગલે પગલે પાકે છે!

રાજકુમારી: [હસીને] કોઈ સાંભળશે…

પોપટ: તો પ્રસન્ન થશે!

રાજકુમારી: પછી તમારું શું થશે?

પોપટ: તમે તો એ જ ચિંતા કરો છો સતત!

રાજકુમારી: કુમાર! મહામહેનતે કોઈ ધન્ય દહાડો ને ધન્ય ઘડી કે એક સાવ એકલી-અટૂલી રેતીમાં જ અલોપ થવાનું ભાગ્ય લઈ જન્મેલી સરિતામાં એના સદ્ભાગ્યે રસ્તો ભૂલીને એક રાજહંસ આવી ચઢ્યો! એ રાજહંસને કલ્લોલે સરિતા જાણે મસ્તીમાં છલકાઈ રહી છે. હવે એ સરિતા રાજહંસને ખોવા માગતી નથી!

પોપટ: એ રાજહંસ તો ઊડી ગયો! રહ્યો છે પિંજરનો એક પોપટ, તમારા સ્વપ્ન-પિંજરનો પોપટ!

રાજકુમારી: બસ, સોનાં! તું જા! જો બારી-બારણાં બધું બંધ હોય, પડદા નાખેલા હોય – બધું બરોબર જોજે! (સોનાં જાય છે. દરમ્યાન રાજકુમારી પોપટના પગનો દોરો છોડે છે… અંધકાર… પ્રકાશ થાય છે ત્યારે પિંજરની પડખે એક સુંદર રાજકુમાર બેઠો છે. એની પડખે સોનેરી પિંજર ખાલી લટકે છે ને થોડું થોડું હાલે છે.]

રાજકુમારી: કુમાર! તમે મારા સ્વપ્ન-પિંજરના પોપટ, તો હું મેના તો ખરી ને!

રાજકુમાર: હું ક્યાં નથી જાણતો તમારી પ્રીતિને? એ પ્રીતિથી તો આ પિંજરમાંય મેં રહેવાનું સ્વીકાર્યું છે.

રાજકુમારી: બીજો ઉપાય નથી…

રાજકુમાર: ઉપાય છે…

[એટલામાં સોનાં આવે છે… રાજકુમારીને પડખે લઈ જઈ કાનમાં કંઈક કહે છે. રાજકુમારીના ચહેરા પર ભય… ચિંતા-વિમાસણ… રાજકુમારી પાછી આવે છે ત્યારે ઉદાસ..]

રાજકુમાર: કેમ કંઈ ઉદાસ થઈ ગયાં, કુમારી? કંઈક છે ચિંતા જેવું?

રાજકુમારી: ના, ના… એવું કશું નથી…

રાજકુમાર: તમે મારાથી કંઈક છુપાવો છો, કુમારી! પણ કંઈ નહિ! ચાલો તમારી ઉદાસી કાઢી નાખે એવી એક રમત મેં શોધી કાઢી છે!

રાજકુમારી: એમ કે?

રાજકુમાર: જુઓ, હું બોલું કે તરત તમારે મારી વાતની પૂર્તિ કરવાની! એકદમ! તો શરૂ… આ પિંજર છે.

રાજકુમારી: પિંજર સોનાનું…

રાજકુમાર: એમાં પોપટ છે!

રાજકુમારી: ખોટું! ખોટું! પોપટ તો છે જ નહીં! પિંજર તો ખાલીખમ છે!

રાજકુમાર: પોપટ નહિ તો મેના તો છે જ..

રાજકુમારી: કયા પિંજરમાં?

રાજકુમાર: [રાજકુમારીને બતાવી] આ પિંજરમાં!

રાજકુમારી: આ તો સાવ ખોટું! આ પિંજરમાં તો પોપટ છે!

‘રૂપકુમાર’ નામનો પોપટ!

રાજકુમાર: ‘રૂપકુમાર’ બસ છે!

રાજકુમારી: કેમ! તમારે પોપટ થવું નથી ને મને મેના કરવી છે!

રાજકુમાર: મારી પાસે કાળા દોરાની વિદ્યા ક્યાં છે?

રાજકુમારી: તમારી પાસે તો એથીયે ચઢિયાતી વિદ્યા છે!

રાજકુમાર: પણ મારી એકેય વિદ્યા મને પોપટ બનતાં અટકાવી શકી નથી!…

રાજકુમારી: ને હુંય તમને પોપટ બનાવ્યા વિના રહેતી નથી ને!

રાજકુમાર: તમે કાળો દોરો ન બાંધો તો… તો પોપટ થવાનું મટી જાય…

રાજકુમારી: ને કદાચ ન થવાનુંયે થાય!…

રાજકુમાર: કુમારી! મૃત્યુ વિના બીજું શું થઈ થઈને થાય? શું મૃત્યુ અકારું હશે આ પોપટ બનવાની સજાથી!

રાજકુમારી: આ પોપટ બનવાનું એ સજા લાગે છે, કુમાર, નહીં?

રાજકુમાર: સજા સ્તો! એક નાનકડું પાંજરું! એમાં રહેવાનું! જગાડે ત્યારે જાગવાનું! નચાવે ત્યારે નાચવાનું! આપે તે ખાવાનું, બોલાવે તે બોલવાનું! રાજકુમારી! આ બધું રૂપકુમાર કરી શકે? આ તો પોપટ જ કરી શકે!

રાજકુમારી: ને હું?… [આગળ કહેવા જાય છે ત્યાં જ એક વિશાળ સોનેરી પિંજર આકારનું ટોપકું ઉપરથી ઊતરી રાજકુમારીને ઢાંકી દે છે.] હું તમને મુક્ત લાગું છું, નહિ? કુમાર! તમને કાળો દોરો બાંધતાં હું મને કેટલી રૂંધું છે, તેની તમને જાણ છે? હું ઇચ્છા મુજબ ફરી શકતી નથી, ઇચ્છા મુજબ તમને ફરવા દઈ શકતી નથી! હું કશું જ જાણી શકતી નથી કે કરી શકતી નથી… મને ડગલે ને પગલે સાંકળ ને સળિયા દેખાય છે. સલામતીની કેટકેટલી ગાંઠો મારીને તેઓ મને બચાવવા માગે છે. ફૂલને તેઓ પેટીમાં, તાળાકૂંચીમાં સાચવવા માગે છે! કુમાર! આ રંગમહેલનું એક એક પગથિયું ચોકી છે. એક એક બારણું જાસૂસના ચહેરા જેવું છે! મને ખબર નથી કે આવતી કાલ તમારી પાસે રહેશે કે નહિ? મારી શય્યામાંથી તમે આવતી કાલ જોવા હસતા હસતા ઊઠશો કે નહિ, મને ખબર નથી! મને ખબર છે તમને પોપટ બનાવી હું જીવનભર સાચવી શકીશ.. પણ તમને રૂપકુમાર તરીકે કેટલી ઘડી – તેની મને ખબર નથી! ને હુંય તે તમને – રૂપકુમારને સાચવનારી! હું તો એક જાદુગરણી જેવી જ ને! કાળા દોરાથી કામ લેનારી… રૂપકુમાર… તમને ખરેખર કાળો દોરો…

સોનાં: [દોડી આવીને] કુંવરીબા! કુંવરીબા! કોઈ આ તરફ આવતું લાગે છે! કદાચ રાજાજી જ!

રાજકુમારી: ભલે!

સોનાં: પણ આ રૂપકુમાર?

રાજકુમારી: તે શું છે?

સોનાં: જો કોઈ પરપુરુષને તમારા શયનખંડમાં જોશે…

રાજકુમારી: જે છે એ જોશે!

સોનાં: કુંવરી બા! વિચાર કરો! પલેપલ કટોકટીની છે; રાજાજી હમણાં આવી લાગશે! આ કુંવરબાપુનો તો વિચાર કરો!… આ કુંવરબાપુને પોપટ બનાવી દો તો…

રાજકુમારી: હવે એમને પોપટ બનાવવાની મારી હિંમત રહી નથી કાળો દોરો હું તો હવે નહિ જ બાંધી શકું.

સોનાં: કેમ? તો મને દોરો આપો, હું બાંધું એમને પગે.

રાજકુમારી: તારો પ્રયત્ન મિથ્યા જ થાય.

સોનાં: તો ઉતાવળ કરો! જુઓ આ બારણે અવાજ…

અવાજ-૧: રાજકુમારી, બારણું ખોલો.

અવાજ-૨: કુંવરીબા, બારણાં ઉઘાડો.

અવાજ-૩: બા, બા, જલદી કરો… રાજાજી પધાર્યા છે…

સોનાં: કુંવરીબા! હવે જલદી નિર્ણય કરો! નહીંતર આપણે ત્રણેય હવે સલામત નથી…

રાજકુમાર: [દીવાલ પરથી તલવાર લઈ] મારા જીવતાં તમે બંને સલામત જ રહેશો; ખાતરી રાખજો..

સોનાં: પણ પછી!

રાજકુમારી: સોનાં! ખબરદાર! હવે બોલી તો..

રૂપકુમાર: [ક્ષણાર્ધ અટકી, તલવાર ફેંકી] રાજકુમારી, આ લો મારો

પગ… મને દોરો બાંધો… જલદી બાંધો… મને પોપટ બનાવો… ને બારણાં ઉઘાડો…

રાજકુમારી: કુમાર! હવે પડદા ઊપડશે, બારીઓ ને બારણાં ખૂલશે.. હવે કોઈ બંધન ને બાધા નહિ હોય… પણ હવે રાજકુમાર પોપટ નહિ બને… રાજકુમાર રાજકુમાર છે. રાજકુમાર રૂપકુમાર છે.. એ પોપટ નથી… એ ઘોડેસવાર છે, એ શૂરવીર છે, ક્ષત્રિય છે; રાજકુમારીનો પ્રિયતમ પોપટ તો નથી જ… એનું પિંજર તો ગયું! મુઠ્ઠી તો ઊઘડી ગઈ છે કુમાર! રાજકુમાર! કદાચ ને હવે શું થાય એની મને ખબર નથી. મને ક્ષમા કરજો… તમે અમારે ખાતર પોપટ થવા માગો છો એ હું જાણું છું! મારાથી એ નહિ બને!

[ક્રમશઃ આ સંવાદ ચાલે તે દરમ્યાન બારણે અવાજ વધતો રહે. વચ્ચે સંવાદમાં ખલેલ પડતી લાગે… પણ આ પાત્રો એ વિશે બેધ્યાન.]

રાજકુમારી: હું તમને પિંજરમાં રાખીને, પોપટ બનાવીને તમારું અને મારું અપમાન કરવા માગતી નથી…

સોનાં: કુંવરીબા! જલદી કરો ને! પેલા આવી લાગશે હવે…

રાજકુમારી: મારી હવે દોરો બાંધવાની તૈયારી નથી..

[કાળો દોરો તોડીને ફેંકી દે છે; રાજકુમારીને ઢાંકતું સોનેરી પિંજર અદૃશ્ય થઈ જાય છે.]

સોનાં: કુંવરીબા! આ તમે શું કર્યું? કુંવરી… બા…!

રાજકુમારી: હું આજ દિન સુધી માનતી હતી કે તમને આપેલી સલામતીમાં સાત સ્વર્ગોનું સુખ છે… પણ હવે ગાંઠો છોડતાં-તોડતાં ખબર પડે છે કે સલામતીના પોટલામાં રૂપકુમાર નહોતો; પોપટ હતો… કદાચ પોપટ પણ નહિ; પીળાં નહિ પડી શકતાં પીંછાં… લીલાં… હલકાં લીલાં પીંછાં! રૂપકુમાર! એ દિવસ મને બરોબર યાદ છે. સ્વપ્નદૃશ્ય. છાયાઓનો ઉપયોગ થઈ શકે..] એક રાજકુમાર તબડક તબડક તેજીલા ઘોડે આવે છે… હાથમાં સાચાં મોતીની એક નથ છે… એ નથની પહેરનારીની ખોજમાં એ આવ્યો છે…સાત સાત સમુંદર વીંધ્યા છે. અગનચોકીઓ વટાવી છે… ભોંયરાં ભેદ્યાં છે ને ઘોર જંગલ વીંધ્યાં છે… એ જુએ છે એક ગવાક્ષમાં રાજકુમારીને… કેશમાં પુષ્પ ગૂંથતી કુમારીને… મળે છે દૃષ્ટ… ને…

[બારણું ખોલવાના અવાજો તીવ્રતર…]

સોનાં: બા, બા… હવે બારણું તૂટ્યું જ જાણો… બા…

કુમાર… હવે તો કંઈક કરો…

[સોનાં ત્યાંથી ગાભરી ગાભરી બારણા તરફ ધસે છે.]

રાજકુમારી: એ મને લઈ જવા માગતો હતો; હું એને રાખવા માગતી હતી! એ મને આકાશમાં ચગાવવા માગતો હતો; હું એને મારી શય્યામાં બાંધવા માગતી હતી! મેં એને બાંધ્યો… મેં એને બાંધ્યો ને સાચવ્યો! એને કોઈ મહામૂલ્યવાન રાતની જેમ રાત્રિના એકાંતમાં રત્નદીપના પ્રકાશમાં જોઈ જોઈને રાચી; અભિમાનમાં નાચી… આજે મને સમજાય છે: મેં જે દીથી રાજકુમારને બાંધ્યો એ જ દીથી એ તો ઊડી ગયો હતો મારા પિંજરની બહાર… ને મથતો હતો મનેય પિંજરમાંથી બહાર કાઢવા… રૂપકુમાર! હવે હું બહાર છું… પિંજરની બહાર… સત્યના અજવાળામાં સ્વપ્નપિંજર ઓગળી ગયું. ક્યાંક… નૂતન પ્રકાશ… નૂતન હવા! આવો રૂપકુમાર… આપણે હવે સાથે જ બારણું ઉઘાડીએ… એક છેલ્લું કામ! રૂપકુમાર! તમે નહિ ઇચ્છો તો ભલે! તમે આ શયનખંડના ગુપ્ત માર્ગેથી બહાર નીકળી જઈ શકશો. જો તમે ઇચ્છો તો… સોનાં કદાચ એ જ માર્ગેથી બહાર નીકળી ગઈ હોય.

રાજકુમાર: કુમારી! જો મારે એ ગુપ્ત માર્ગે નીકળવું જ હોત… તો મારે માટે પોપટ થવાનું કે પિંજરમાં રહેવાનું કોઈ રીતે અઘરું ન રહેત! સુખ ને સલામતી! મેવા ને મિષ્ટાન્ન! ગાનતાન ને આરામ… આ બધું… આ બધું ત્યાં હોત! પણ કુમારી! આજે તો પિંજર પડી ગયાં છે… મેનાપોપટ નીલ આકાશમાં ઊડે છે… ગઢના કાંગરા ધ્રૂજે છે ને મેના આજે ગીતના ઉલ્લાસમાં ચગી છે… હવે તો… તો… રૂપકુમાર ને રાજકુમારી! રાજકુમારી કે રૂપકુમાર!

રાજકુમારી: [હસીને] જુઓ! દરવાજોય તૂટ્યો… [બારણું તૂટવાનો અવાજ… પૂર્ણ પ્રકાશ… રાજાજીનો અવાજ…]

રાજાજી: ક્યાં છો, કુમારી! મેના! મારી મેના! ક્યાં છો?

[રાજકુમારી ને રાજકુમારના સ્નેહોન્માદભર્યા હાસ્યનો અવાજ… અંધકાર… પડદો.]

XIV

ટૂંકી વાર્તા – એ બાલ્કનીવાળી છોકરી અને… (૧૯૯૫)

૧. એ બાલ્કનીવાળી છોકરી અને…

૨. ‘લાવો, સાંધી દઉં!…’

૧. એ બાલ્કનીવાળી છોકરી અને…

પહેલાં તો હું પથારીમાં તડકા ચઢી જાય તોયે પડ્યો રહેતો; પરંતુ હમણાં હમણાંથી હું એવું કરતો નથી. છ-સાડા-છમાં તો હું નાહીધોઈને તૈયાર થઈ જાઉં છું! તમે બરાબર જોશો, સવારના સાડા-છએ તો મારા ફલૅટની બાલ્કનીમાં બેસી ગયો હોઉં છું. મારી બાલ્કની પૂર્વાભિમુખ છે. ત્યાં આરામખુરશીમાં હું બેસીને ઊગતા સૂરજનો કૂંણો-મીઠો તડકો આંખ મીંચીને ઝીલવાનો આનંદ લેતો હોઉં છું ને ત્યાં જ બરાબર મારી સામે થોડે દૂર આવેલા બીજા ફલૅટની બાલ્કનીમાંનું બારણું ખૂલે છે. ને એ બહાર આવે છે. તમે જાણે જાસૂદનું એક ફૂલ લીલાં પાંદડાંની ઘટામાંથી બહાર ડોકું કાઢતું હોય એવું અનુભવો! એ છોકરી પારસી બોલીમાં કહું તો બહુ ‘સોજ્જી’ છે. મને તો જોતાંમાં જ ગમી ગઈ છે! ખૂબ સ્ફૂર્તિલી ને ચમકીલી! મીઠી મીઠી મધ જેવી! આ સવારના તડકામાં એનુંયે તેજ ભળેલું મને તે તો વરતાય છે! એ બાલ્કનીએ આવી પાંચ પંદર મિનિટ આમતેમ આંટા મારતી બ્રશ કરે ને વળી પાછી બાલ્કનીનું બારણું ખુલ્લું રાખીને જ એના રૂમમાં અંદર ચાલી જાય. મને લાગે છે, એ કોગળા કરવા – મોઢું ધોવા ગઈ હશે! મને ત્યારે એક ખુશનુમા ચહેરે વાદળ આડે સરી ગયાનો ભાવ થાય છે. વળી પાછો એ ચહેરો વાદળ આડેથી ક્યારે બહાર આવે છે એની પ્રતીક્ષા! એ છોકરી ભારેની ખેપાની છે! મને સવારથી રાત સુધીમાં કંઈ કેટલી, કેટલીયે વાર પ્રતીક્ષાઓ કરાવતી હોય છે! હશે! જે ગમતું હોય છે એની પ્રતીક્ષા કરવાની યે મજા હોય છે!

થોડી વાર જાણે મને મારા કાંડા પરની ઘડિયાળ ચાલવાનો અવાજ ન સંભળાતો હોય એવું થાય છે ને ત્યાં જ પાછી એ હાજર! એના હાથમાં ત્યારે ચા ને છાપું હોય છે. એણે બાલ્કનીમાં જ એક ખુરશી રાખી છે, એના પર એ બેસે છે. પડખેની ટિપૉયને એ નજદીક લાવે છે. તે ઉપર ચા મૂકે છે ને પછી છાપું ખોલી વાંચે છે. શું વાંચતી હશે એ? હું મારાં ચશ્માં લૂછું છું, આંખો સાફ કરું છું, બરોબર ચશ્માં નાકની દાંડી પર ગોઠવી એને તાકી રહું છું. એ ‘મુંબઈ સમાચાર’ તો નહીં વાંચતી હોય ને? એમાંયે સંભવ છે કે મારો જ લેખ એ વાંચતી હોય! હું એનાથી કેટલાયે મીટર દૂર મારી બાલ્કનીમાં બેઠો બેઠો બેતાલાંવાળી આંખે એના હાથમાંના છાપા સાથે એનો ચહેરોયે વાંચવા મથું છું. અહીં મારી બાલ્કનીમાં જ બેઠો બેઠો એની બાલ્કનીમાં જાણે પહોંચી જાઉં છું, એના પડખે ઊભો રહું છું, ઝૂકું છું, એના સુંદર વાળને મારા બરછટ હાથે પસવારું છું. બહુ સુંવાળી છોકરી છે એ! બરોબર અમારી ટીકુ જેવી! ટીકુ હતી અમારી માસૂમ કળી જેવી એકની એક દીકરી, પતંગિયું જ સમજો ને! એ તો એવું પતંગિયું કે ફૂલ પર બેસવાને બદલે, જ્યાં એની પાંખો વીંધાય એવી શૂળ પર જઈ બેઠું! ને ત્યાં બેઠું તે બેઠું પછી એ હવાને રંગીન કરવા ઊડ્યું જ નહીં! આ છોકરીયે બોલવે-ચાલવે અમારી ટીકુ જેવી જ લાગે છે, અસ્સલ!..

આ છોકરી જરાય આળસુ જણાતી નથી! ચા ને છાપું પતાવી પાછી એ ઊઠી. માનું છું કે હવે એ નાહવા-ધોવા ગઈ હશે. બાલ્કનીમાં દોરી પર જે ટુવાલ ઝૂલતો હતો એ લઈને રૂમમાં ગઈ!… એ નાહવાધોવા ગઈ હશે તે અડધો કલાક તે થવાનો જ. હુંયે ઊઠું! હજી મેં ચાપાણી કર્યાં નથી એ તો કરું! ખાવાનો મામલો મને ખાસ સતાવતો નથી! મારે એકલા જીવને વળી શું ખાવું-પીવું? બે-ત્રણ કેળાં ને એક ગ્લાસ દૂધ હોય તો ભયોભયો! હવે મને પંચાવન થયાં. પહેલાં લાગતી હતી એવી ભૂખ પણ હવે લાગતી નથી ને હવે મને પરાણે જમાડનારેય કોઈ રહ્યું નથી… એ તો ટીકુની પાછળ પાછળ જ છ મહિનામાં ચાલી ગઈ!… એકનો એક દીકરો, તે પરદેશ… ત્યાં આવવા ઘણું લખે છે, પણ મારું ત્યાં કામ નહીં. મને આ ઘર સાથે એવી ગાંઠ બંધાઈ ગઈ છે; ગમે ત્યાં હોઉં રાતે તો ઘેર બનતાં સુધી આવી જ જઉં ને હમણાં હમણાંથી સામેના ફલૅટમાં આ છોકરીનું કુટુંબ (આમ તો બે જ જણનું) રહેવા આવ્યું છે ત્યારથી તો મને મારું ઘર – પેલી બાલ્કની ખૂબ ભર્યાં ભર્યાં મીઠાં લાગે છે. પહેલાં બાલ્કનીમાં બેસતાં ઠંડી લાગતી હતી, હવે હૂંફ લાગે છે!…

હું રસોડામાં જઈ ચા કરું છું. હજુ પેલા ડબ્બામાં બિસ્કિટ બચ્યાં છે તેમાંથી હું ચારપાંચ ડિશમાં લઉં છું. ચા ગાળી, ડિશ સાથે પાછો મારી બાલ્કનીમાં આવીને મારી ખુરશી સંભાળું છું! હજી એ નહી રહી લાગતી નથી…એ હજી એની બાલ્કનીમાં આવી લાગતી નથી. કંઈ નહીં! આજકાલની છોકરીઓને બાથરૂમમાં ધાર્યા કરતાં વધુ વાર થતી હોય છે! ટીકુયે નાહતાં વાર કરતી જ હતી ને? ચા ઠંડી થતી જાય છે. જોકે મને ચા આમ તો ગરમ ગરમ પીવાની ટેવ છે, ઉમાશંકરની જેમ. પણ એ હજી બાલ્કનીમાં આવી નથી ત્યાં સુધી ચા પીવાનું દિલ થતું નથી… મારી સામે અહીં ટીકુ હોત તે મેં ચાનો પ્યાલો ટિપોય પર આવતાં જ પેટમાં તુરત ઠાલવી દીધે હોત… એ લુચ્ચી મારાં બધાંયે બિસ્કિટ ખાઈ જાત ને મારે ભાગે કીટલીની ચા જ રાખત! પણ એ હવે નથી ને? હું હળવે હળવે એકબે બિસ્કિટ મોંમાં મમળાવતો બેસું છું; ત્યાં જ પેલી છોકરી બાલ્કનીમાં આવે છે! સદ્યસ્નાતા! એના વાળ છુટ્ટા છે. સારા લાગે છે એ! એણે આજે પંજાબી પહેર્યું જણાય છે. એય એને સુંદર લાગે છે. એનો બાંધો, એનાં રૂપરંગ એવાં છે કે એને કઈ પણ ડ્રેસ શોભે! એ હળવે હળવે બાલ્કનીમાં કપડાં સૂકવે છે! લાગે છે કે એ લોકોને હજુ ઘરઘાટી મળ્યો નથી! નવાંસવાં આવ્યાં છે ને! સારો વિશ્વાસુ ઘરઘાટી મળતાં મહિનો માસ જાયે ખરો! ઉતાવળેય શી છે? સારું છે કે આ છોકરી બાલ્કનીમાં નાનાં કપડાં જ સૂકવે છે. ત્યાં જો સાલ્લા, ચાદરો વગેરે એ સૂકવતી હોત તો… મારે તે ચંદ્રની આડે વાદળ આવી ગયા જેવું થઈ જાત! ભગવાનની દયા છે, હજુ એવા પડદા આંખ આડે આવ્યા નથી! હવે એ કપડાં સૂકવી રહી છે. એની કપડાં સૂકવવાની ચીવટ કહેવી પડે! ભીનાં કપડાંમાં ક્યાંય કરચલી ન પડે એની એ બરોબર કાળજી લેતી જણાય છે. કપડાં તો એ સૂકવી રહી! હવે? પાછી ચોપડી લઈને આવી! હવે એ ખાસ્સો એક કલાક બાલ્કનીમાં વિતાવશે, હોં! વાંચવાની શોખીન છે! અભ્યાસુ લાગે છે! આમ ચંચળ ને આમ સ્થિર! એની મજા છે! મનેય એ છોકરીના વાદે વાદે બાલ્કનીમાં બેસીને કામ કરવાની ટેવ પડતી જાય છે! ભલે ને એ દૂર એની બાલ્કનીમાં બેઠી બેઠી વાંચતી હોય, પણ મને તો જાણે એ મારી પડખે બેસીને વાંચતી લાગે છે! કદાય એ વાંચતાં વાંચતાં કોઈ ડિફિકલ્ટી આવે તો પૂછવાનું મન પણ કરે! મને ત્યારે થાય છે, હું એની જ બાલ્કનીમાં એની પડખે બેસી શક્યો હોત તો સારું થાત…

એ છોકરીને વાંચતાં વાંચતાં ટ્રાન્ઝિસ્ટર સાંભળવાનીયે ટેવ લાગે છે! ટીકુનેય હતી ને!… આજકાલનાં આ બધાં કૅસેટસંસ્કૃતિનાં ફરજંદ! એમના શોખ – એમના ટેસ્ટ ખૂબ નિરાળા! એ કઈ કૅસેટ સાંભળતી હશે અત્યારે? ગાયન હોય તોયે શું? મને તો એય ગમે છે! એ જે સાંભળે તે આપણને પસંદ!

લો, પાછી એ ઊઠી! મને લાગે છે, હવે એ જમશે! જમીને પાછી બાલ્કનીમાં આવશે? એ તે શું ખબર પડે? આપણે તો જમવાની ઇચ્છા નથી એટલે બાલ્કનીમાં બેઠા રહીશું. નિવૃત્તિકાળ તો હજુ હવે આવશે, પણ હવે એની ટેવ મારે પાડવી રહી! માળા લઈને બેસવાથીયે આનંદ આવે છે! મનને ભલે ને મણકામાં પરોવો! સારું લાગે છે એ રીતે! એ હવે જમતી હશે! જવાન છોકરાંઓએ બરોબર જમવું જોઈએ! મારાં દાદીમા કહેતાં: ખાય એ ધાય! ને પાછા એ ઘરડેઘડપણ પણ તક મળ્યે બેએક લાડુ પેટમાં પ્રેમથી ગોઠવી દેતાં. દાદી ગયાં ને દાદાયે ગયાં, માબાપ તો વહેલાં ગયેલાં, ભાઈબહેન તો હતાં જ નહીં. આપણે એકલારામ. થોડો વખત મેનાનો સંગ રહ્યો; તેયે ઘણું! એને યાદ કરીને તો હાલ મારા દિવસોને હું ભર્યા ભર્યા રાખું છું! હવે એ જમી રહી હશે. બાલ્કનીમાં પાછી એ નહીં આવે?

ના કેમ આવે? જો આવી! એવી એ મને આમ અહીં બેઠેલો નહીં જેતી હોય? એને નહીં થતું હોય? – આ કાકો સવારનો બાલ્કનીમાં ગોઠવાઈ જઈને શું કરે છે? કદાચ એના ધ્યાન પર હું નયે આવ્યો હોઉં! એને ધ્યાન પર લેવા જેવી બીજી અનેક બાબતો હશે! હોય!… જુઓ, પાછી એ ગઈ!… આ પાછી આવી.. કપડાં બદલીને…લાગે છે કે હવે એ બહાર જશે… નીચે એને સરખી સાહેલીઓ તેડવા આવી જાય છે! ભલે જાય! જુવાન છોકરાં ઘરની ચાર દીવાલ વચ્ચે ગોંધાઈ રહે એ ઠીક નથી. હું મેનાનેય વઢતો જ હતો ને, ટીકુને ઘરકૂકડી થતી અટકાવવા માટે!

એ ગઈ! હવે તો એ બહારથી આવે ત્યારે: હું હવે ઘરમાં બધું જેમ તેમ પડ્યું છે તે ઊંચુંનીચું મૂકું. હવે શરીર ઘસાયું છે, થાક પણ લાગે છે! આરામ પણ જોઈએ! પણ કેટલીક વાર એકલતા જ આપણો આરામ હરી લઈ જાય છે! એકાન્ત આપણને થકવી દે છે! હવે તો એ ક્યાંક સખીઓ સાથે શાળા-કૉલેજે ગઈ હશે. અત્યારે એ વર્ગમાં બેઠી ભણતી હશે કે સાહેલીઓ સાથે બેસી ચાપાણી કરતી હશે! જે હોય તે, પણ એ સક્રિય તો હશે જ. મારી જેમ એણે કંઈ ઘર ને બાલ્કનીની રજેરજ વીગતો યાદ રાખવામાં શું કરવા સમય વેડફવો જોઈએ?

મેના ગઈ ને આ ઘર કેટલી ઝડપથી એની સૂરત બદલતું જાય છે. હવે દીવાલનો રંગ ઊખડી ગયો છે બારીબારણાંના સાંધા ઢીલા પડ્યા છે! ઓઢવા – પાથરવાનાં ગોદડાંયે હવે જર્જરિત થતાં જાય છે! સમયનો લૂણો હરકોઈ ચીજને લાગે છે! અરે દિલદિમાગનેય લાગતો હોય છે! તમે શું માનો છો?

બેત્રણ કલાક મેં ખંડમાં પલંગમાં મને આરામ આપવા ઘણી કોશિશ કરી, પણ જેમ ચકલું ઉડાડીએ તો માળો કરવા ફરી ફરીને આવે તેમ ફરી ફરીને મારું મન અહીંથી ઊડી એની બાલ્કનીની ગ્રિલ પર જઈને બેસે છે! એનાં બાલ્કનીમાં સુકાતાં કપડાને બારીકીથી જુએ છે! એને કપડાંનોયે શોખ છે! એની કલરસેન્સ પણ સારી છે; તેથી તો મને એ કેટલીક વાર રંગબેરંગી કપડામાં પતંગપરી જેવી લાગે છે! હજી એ આવી નહીં! ચાર વાગ્યા – પાંચ સુધીમાં તે આવશે જ ને! લો, એ આવી! કેવી એની ચાલ ‘ગ્રેઇસફૂલ’ છે! એને બહેનપણીઓ કેટલી બધી છે! પણ મારા જેવો કાકો તો એને હું એક જ હોઈશ! એના ઘરમાં એની માને જ બસ, એક જોઉં છું, મારા સરખું કોઈ ત્યાં લાગતું નથી…

સારું છે કે એનેય મારી જેમ બાલ્કની ગમતી લાગે છે! ભરતગૂંથણનું કામ લઈનેય પાછી બાલ્કનીમાં જ આવી ગઈ! ભરો ભરો! આ ઉંમર છે ભરવા ગૂંથવાની! ટીકુને હું વારંવાર કહે – નવરો માણસ નખ્ખેદ વાળે! નવરા બેસવું જ નહીં… કંઈ કામ ન હોય તે ભરતકામ કરો! એથી તમારું મન પણ ભર્યું ભર્યું રહેશે. ને એ ભરતકામ માટે દોરા-કાપડ બધું લાવી… પણ…પણ… પછી ભરવા-ગૂંથવાની ખરેખરી તકે જ અલોપ થઈ ગઈ! નસીબ એવું મારું! આયે છે ને! કેવી એકાગ્રતાથી ભરતકામ કરે છે! એના હાથ, એની આંગળીઓ બધું નાજુક ને ચપળ જણાય છે! ક્યારેક મારે એનું એ ભરતકામ નજીકથી જોવું જોઈશે!

હવે તે સાંજના ઓળા ઊતરવા માંડ્યા છે. શરીરમાં મંદતા કળાય છે! ઉંમર ઉંમરનો ભાગ તો ભજવે ને? હું જૂનાં આલબમો લઈ બેસું છું, અતીતને પ્રત્યક્ષ કરવા મથું છું ને હું જાણે કોઈ ઊંડા કૂવામાં ઊતરતો જાઉં છું. મને કેાઈ દોરડાની – વરતની જરૂર છે! કોણ એ વરત લટકાવે? મેના ગઈ, ટીકુ ગઈ, દીકરો પરદેશ… હવે એ વરત કોણ લટકાવે? પેલી છોકરી ન લટકાવી શકે? એની બાલ્કનીમાંથી એ વરત લટકાવે તો…પણ… પણ એ તો હજી મારી તરફ નજર પણ માંડવાનુંયે ક્યાં જાણે છે! એના ફ્લૅટ આગળથી જાઉં છું, પણ એને મારી ઓળખાણ નથી! શું કરવા હોય? ભલે ને ઓળખાણ ન હોય, તો નજર સુધ્ધાં ન કરાય મારા તરફ? જુવાનિયાઓથી બીવાનું હોય! કંઈ મારાથી બિવાય? ખેર! આમ જ ચાલે છે બધું!

વડ તમે વડવાઈઓ વિનાનો જોયો છે? ન જોયો હોય તો મને જોઈ લો! પડખાં વિનાની પડછંદી ને બુનિયાદ વિનાની બુલંદી! આવું તૂટેલું તોસ્તાન ક્યાં સુધી ઊંચકવાનું? – ચલાવવાનું? એ હવે બાલ્કનીમાં સૂકવેલાં કપડાં વાળવા આવી છે! જેમ એની કપડાં સૂકવવાની તેમ વાળવાની એક સ્ટાઇલ છે! સારી છે! આ વાળેલાં કપડાંમાંથી આવતી કાલે એ ક્યાં કપડાં પહેરશે? કહું? નહીં જવા દે! અમારી ટીકુએ વણજારા સ્ટાઇલનો ડ્રેસ દરજીને ત્યાં સિવડાવવા આપેલો! મને એમ કે એને હું કહું, એ પહેરીને ફોટા પડાવે! પણ એ દિવસ જ નહીં આવ્યો! દરજી બાપડો એ ડ્રેસ સીવીને ઘેર આવ્યો પણ ન એની એ ડ્રેસ મને આપવાની હિંમત ચાલી, ન મારી લેવાની! હું આ છોકરીને તો નહીં કહું – શું પહેર તે! એ જે પહેરશે તે સુંદર જ લાગશે!

હવે પાછી એ પત્તાં લઈને આવી! થોડો વખત પત્તાંયે રમશે, ભલે! મનેય પત્તાંનો ભારે શોખ છે! પહેલાં તો કેટલું રમતો! પૈસાયે લગાવતો! હાલ તો એ પત્તાં બધાં વેરવિખેર છે. જોકે આજેય એ જો મને પત્તા રમવા બોલાવે તો બરોબર પત્તાં રમી દેખાડું. મને પત્તાંની કંઈ બેચાર રમતો જ આવડે છે? એ જો મને ભિલ્લુ રાખે તો એને એકેએક બાજી જિતાડી આપું! પણ એ તો એની મા સાથે પત્તાં રમે છે! એય સારું છે! એ સમય તો સુખનો જ ને?

હવે તો રાતે ઊતરી ગઈ!…એ એની બાલ્કનીને દીવો કરતી આ વિસ્તારમાં નથી! મચ્છરોને ભય ઓછો છે! મનેય હવે અંધારું ઊતરતાં જોવાનું બહુ ફાવતું નથી! અંધારામાંયે જે એ બાલ્કનીમાં આવીને ઊભી રહે તે મારી આંખને તુરત કંઈક થાય! પણ એવું થતું નથી! સંભવ છે એ હવે ઘરમાં એની મા સાથે બેસીને ટી. વી. જોતી હોય! હું તો હવે ટી.વી. ભાગ્યે જ ખોલું છું. અહીં બાલ્કનીમાં અંધારામાં બેસી, એના ફલૅટ તરફ – એની બાલ્કની તરફ જોતા રહેવાનું મને ગમે છે! દૂરનો તારો જોતો હોવું એમ એનેય હું જોવા કરું છું, પણ એ તો દેખાય ત્યારે!

ઉંમર થઈ છે, છતાંય બાલ્કનીમાં જ સૂવાનું મેં રાખ્યું છે! કેમ કે, એ રીતે સૂતાં સૂતાંય એની બાલ્કની તરફ નજર રહી શકે છે. વળી ખુલ્લી હવામાં સૂવું આમેય સારું. બંધિયારમાં જ બધું બગડતું હોય છે. ખુલ્લી હવાથી દિલ-દિમાગમાંયે ખુલ્લાશ રહે છે! રાતે એય મારા ધારવા પ્રમાણે બાલ્કની ખુલ્લી રાખી, બારણા આગળ જ સૂએ છે! એ સારું છે! તંદુરસ્તી ને તાજગી માટે, પ્રસન્નતા માટે!

રાત્રે એનેય સપનાં આવતાં હશે ને? ને એમાં એ જો મારી બાલ્કનીને ને મને જોતી હોય તો? …મનેય તે ટીકુની જેમ જ ટહુકો કરે ને?! એ ટહુકો કરે તો ખૂબ મીઠાશથી હુંયે સામે ટહુકો કરું!… પણ અબઘડી તો મને મારા ઘરના કોઈ અંધારિયા ખૂણામાંથી બોલતું એક તમરું જ સંભળાય છે!

હવે મારે ઊંઘવું જોઈએ! પણ ઊંઘ ક્યાં સહેલાઈથી આવે છે? નાનું હતું ત્યારે મા મને થાબડતી ને ઊંધ આવી જતી. મોટપણે પત્નીનો પ્રેમાળ હાથ જુલ્ફામાં ફરતો ને ઊંઘ આંખમાં અંજાતી! આજે તો પડખાં ફરી ફરીને થાકું છું પણ ઊંઘને આંખના ઉંબર ચઢતાં કીડીઓ ચડે છે જાણે! ભલે! તો હું માળા કરતાં કરતાં, એની બાલ્કનીમાં અંધારામાં એને ઊભેલી કલ્પતો કલ્પતો મારામાં ડૂબી જાઉં, કદાચ ને ઊંધ અહીં ભૂલી પડે.

સાંભળ્યું છે એ હમણાં અહીં નથી. બહારગામ ગઈ છે! આવશે, પણ ક્યારે? ખબર નથી. મેં તે મારી બાલ્કની ખુલ્લી જ રાખી છે. પણ એની બંધ છે! જડબેસલાક બંધ! અંધારામાં હું એની બંધ બાલ્કનીને જોતો ઊંઘ વગરની રાતો પસાર કરું છું…

લો, આ અંધારામાં આકાશમાંથી પેલી ઉલ્કા ખરી! એક ઠંડી ધ્રુજારી મારી કરોડરજ્જુ સેંસરી પસાર થઈ ગઈ! આમ છતાં આવા અંધારામાં જ મને કોક વાર બીજ દેખાવાની છે એ વાતનો સધિયારો છે! એની બાલ્કની ખૂલવાની છે. એ વળી પાછી બાલ્કનીમાં દેખાવાની છે! એ મને જેટલું મળી શકી છે એટલું મારી ટીકુ બાદ કરતાં બીજું કોણ મને મળ્યું છે?…

૧૨-૨-૯૩

૨. ‘લાવો, સાંધી દઉં!…’

હરિલાલે લતાને કહ્યું નહેાતું, પણ ગઈ કાલ રાતથી એમના શરીરમાં વાએ સખત ઉપાડો લીધેલો. ઊઠતાં, ચાલતાં, આમતેમ વળતાં એમને ખૂબ તકલીફ પડતી હતી. રોજનો નિત્યકર્મ પણ તેમણે મહામુસીબતે નિપટાવ્યો. ગઈ રાત્રે સુકેતુ સાથે બહાર ફરવા ગયેલી લતા લગભગ સાડાબાર-એકના અરસે પાછી ફરી હતી અને તેથી હરિલાલ સવારે ઊઠ્યા ત્યારે તે ઘસઘસાટ ઊંઘમાં હતી. તેને ઉઠાડવાનું હરિલાલને દિલ ન થયું. ‘મોડી રાતે થાકીપાકી સૂતી છે તે ભલે સૂતી! હવે ક્યાં કશી ઉતાવળ છે? રફતે રફતે થશે બધું. હરિલાલે વિચાર્યું. નિવૃત્ત થયા પછી હરિલાલના સ્વભાવમાં ઠીક ઠીક ફેરફાર દેખાતો હતો. પહેલાં વાતવાતમાં તપી જનારા હરિલાલ હવે ‘હશે’, ‘ચાલશે’, ‘ભલે’, ‘જવા દે’ વગેરે કહેતાં પોતાને પ્રતિકૂળ એવી ઘણી ઘણી બાબતોને નભાવી લેતા થયા હતા અને તેમાંયે એમનાં વહાલસોયાં ધર્મપત્ની શાન્તાબહેનના અવસાન પછી તે નર્યા શાન્ત – માખણથીયે વધારે નરમ બન્યા હતા. કોઈ વાતમાં કશીયે ખેંચતાણ નહીં. સૌને અનુકૂળ થઈને રહેવા વર્તવાનું જ વલણ; એ જ નીતિ!

હરિલાલે તેથી ચા પીવાની ઇચ્છા છતાંયે દીકરી લતાને જરાયે ખલેલ ન પહોંચાડી. બલ્કે તેની ઊંઘ ન બગડે એવી સાવધાનીથી તેમણે તેમનાં નિત્યકર્મો આટોપી લીધાં. દૂધવાળો આવ્યો ત્યારે વાગ્રસ્ત શરીર છતાં પ્રયત્નપૂર્વક દોડી જઈને દૂધ લઈ લીધું. તેમને એક તબક્કે જાતે જ ચા બનાવી લેવાની ઇચ્છા થઈ, પણ તે દબાવી દીધી. લતા ઊઠશે ત્યારે ચા થશે જ ને? ને લતાના હાથની ચાની તો વાત જ ન પૂછો! આ લતા તેમનું એકમાત્ર સંતાન. એક વાર તો તેમણે લતાને કહ્યું પણ ખરું, ‘લતા, તું સાસરે જશે, પછી મારી ચાનું શું થશે?’

‘કેમ શું થશે? પપ્પા, હું છું ત્યાં બધી સગવડ થશે. એ વખત તો આવવા દે!’

‘હવે ક્યાં દૂર છે એ વખત? આવ્યા જ જાણ! તારી મા થોડુંક વધારે ટકી ગઈ હોત…’ ને એ વધુ ન બોલી શક્યા. લતાયે ચૂપ જ રહી. બંનેય શાન્તાની મીઠી અમૃતિમાં સરી ગયાં…

હરિલાલે લતા ઊઠે ત્યાં સુધીમાં છાપું વાંચી લેવાનું વિચાર્યું. તેઓ ધીમે દબાતે પગલે વરંડામાં ગયા. ત્યાં આરામખુરશીમાં બેસી છાપું વાંચવા લાગ્યા. છાપું વાંચતાં વાંચતાં જ્યારે તેમને ઊંઘનું ઝોલું આવી ગયું તેની ખબરેય ન રહી. જ્યારે અરધાએક કલાક બાદ ‘લે પપ્પા, ચા’ કહેતી લતા આવી ત્યારે તેઓ ઝબકીને જાગ્યા, ને હળવેથી બોલ્યા, ‘અહો! ચાયે કરી લાવી, બેટા!’ ને એમણે આસ્તે આસ્તે ચાના ઘૂંટ ભરવા માંડ્યા.

ચાના ઘૂંટ ભરતાં ભરતાં એમની નજર સામે પિતાની દિવંગત પત્ની શાન્તાનો ચહેરો ચમકવા લાગ્યો! ગાળ મોઢું, વિશાળ ભાલ, એમાં ઝળહળતો લાલભડક ચાંદલો! હરિલાલને તો એના ચહેરામાં જ ઉષાદર્શન થતું હતું! સવારની ચા તે શાંતાબહેન ને હરિલાલ વરંડામાં બેસીને જ પીતાં. એ દિવસે હવે હંમેશ માટે ચાલી ગયા! શાન્તા ત્યારે હરિલાલની નાની નાની હાજતોનીયે કેવી ઝીણી કાળજી રાખતી! તેમને કયા પ્રકારની ચા જોઈએ, ક્યારે જોઈએ, કેવાં કપરકાબીમાં જોઈએ, ચા સાથે કેવો નાસ્તો જોઈએ — આવી આવી તો કેટલીયે બાબતો પર શાન્તાબહેન બરોબર ધ્યાન આપતાં. સવારે બ્રશ કરી, મોઢું ધોઈ, વરંડામાં બેસતાં, હાથમાં છાપું લેતાં, ‘ચા’ એમ બેલવા જાય તે પહેલાં શાન્તાબહેન ચાની કીટલી સાથે હાજરાહજૂર હોય! શાન્તા સાચે જ એમની જીવનની મધુર શાન્તિના સમૃદ્ધ સ્રોત સમાં હતાં, પરંતુ વિધાતાનું કરવું તે ગયા વરસે જ શાન્તાબહેન એકાએક કમળાના જીવલેણ વ્યાધિમાં ઝડપાયાં અને ગણતરીના દિવસોમાં ચાલ્યાં ગયાં. હરિલાલના માથે જાણે આભ તૂટી પડ્યું! તેમના સમથલ સરલ- મધુર જીવનમાં અશાન્તિ ફરી વળી. વારંવાર એમનું મન ઉદાસ થઈ જતું, વળી વળીને વૈરાગ્ય લેવા જેવું પોતાને થઈ જતું; પરંતુ શાન્તાની મહામૂલી અનામત સરખી, એની એક મીઠી સ્મૃતિપતાકારૂપ લતાને ઠેકાણે પાડ્યા વિના પોતાનાથી વૈરાગ્યબૈરાગને તો વિચાર પણ થઈ શકે તેમ નહોતો. શાન્તાની સોંપેલી, ને પોતે જ ઊભી કરેલી જે જવાબદારી–લતાને કોઈ સારે ઘેર સાંપવાની એ – અદા કર્યા વિના કેમ ચાલે? શાન્તાનું સાચું શ્રાદ્ધ તે લતાનું ક્યાંક સારી રીતે મંડાય એમાં હતું ને તેથી તો હરિલાલ રાત–ઉજાગરા વેઠીનેય લતાનું ક્યાંક ઠેકાણું પડે એ માટે ભારે સક્રિય હતા.

લતા એમ.એ. થયેલી. માના જેવો જ એનો સિક્કો! કામકાજમાં પાવરધી. સ્વભાવે મીઠી. ક્યારેક આવેગ, આકરાપણું દાખવે, પણ તે ક્યારેક જ! માને એનાં વિવાહ-લગ્નની ખૂબ ચિંતા હતી. તેની હયાતી દરમિયાન જ બેચાર ઠેકાણે લતાના વિવાહ અંગે વાતચીત ચાલતી હતી, પરંતુ તેનું નક્કર પરિણામ આવે તે પૂર્વે જ શાન્તાએ સદાને માટે વિદાય લઈ લીધી. એના વિવાહનું અધૂરું કામ પૂરું કરવાની જવાબદારી હરિલાલના માથે આવી. સગાં-વહાલાં-સ્વજનોના સાથસહકારથી એ જવાબદારી પાર પડી. લતાનું સુકેતુ નામના એક તરુણ ઇજનેર સાથે વિવાહનું નક્કી થયું; ને ગોળધાણા વહેંચાયા.

જે દિવસે લતાના સુકેતુ સાથે વિવાહ જાહેર થયા તે દિવસે હરિલાલના આનંદનો પાર નહોતો. માથેથી મોટો પહાડ ઊતર્યો. શાન્તાનેય એ જ્યાં હશે ત્યાં ‘હાશ!’ થઈ હશે. હવે લતાનાં લગ્ન જલદીથી પતાવાય એ જ કામ બાકી રહેલું ને સગાંસંબંધીઓની મદદથી તેની તૈયારીઓ પણ પૂરજોશમાં શરૂ થઈ ગયેલી.

લતાને નાનપણથી જ માતા કરતાં પિતા તરફ ઝુકાવ વધુ હતો, માતા-પિતા વચ્ચે કોઈ વખતે વાદવિવાદ – અલબત્ત, મીઠો– થતો તો લતા હંમેશાં પિતાના જ પક્ષે રહેતી. આમ તો શાન્તાબહેન પૂરી ખબરદારીથી હરિલાલની ક્ષણેક્ષણની પાકી કાળજી લેતાં, આમ છતાંયે કદાચ કોઈ વાર અપવાદરૂપેય એમાં કઈ કસરચૂક આવી જતી તો લતા તુરત જ શાન્તાબહેનનું ધ્યાન દોર્યા વિના રહેતી નહીં. પિતાના ગમા-અણગમાને, એમના મૂડનો તેને બરોબર અંદાજ રહેતો હતો. ‘મમ્મી, આજે પાપાને ઉધરસ થઈ છે, મીઠું હળદર કરી આપજે’ ‘મમ્મી, પપ્પાના પેલા કાળા પેન્ટને ઇસ્ત્રી બાકી છે, તે કરાવી દેજે’, ‘મમ્મી, પપ્પાને કાલે મિટિંગ છે, મોડું થશે, માટે એમના સારુ નાસ્તાની ગોઠવણ કરજે’ – આવી આવી તે અનેક સૂચનાઓ લતાના મોઢામાંથી નીકળતી રહેતી. શાન્તાબહેનને ક્યારેક મનમાં થતું, ‘આ વ્હાલમોઈને મારાથીયે વધારે એના પપ્પાની ચિંતા રહે છે. સારું છે. હું નહીં હોઉં ત્યારેય એમનું દીઠું પડશે નહીં!’ એક વાર તો — આ વાત પ્રગટપણે તેમણે હરિલાલને જણાવી હતી:

‘કહું છું, આ તમારી લાડકડી છે, તે હું નહીં હોઉં ત્યારેય તમારી અણીથી પણી ખબર રાખશે!’

‘સારું ને!’ હરિલાલે હસતાં હસતાં કહ્યું તેઓ બાજુમાં ઊભેલી લતાના માથા પર વહાલથી હાથ ફેરવતા રહ્યા.

શાન્તાના અવસાન બાદ વીસેક દહાડે એક પ્રસંગ બનેલો, તે જાણે હમણાં જ બન્યો હોય એમ એમની નજર સામે બિલકુલ તાજો તરવરતો હતો. હરિલાલને તે દિવસે કામપ્રસંગે એકાએક બહાર જવાનું થયું. તેમણે કબાટમાંથી પોતાનાં કપડાં કાઢીને પહેરવા માંડ્યાં ત્યાં જ તેમણે જોયું કે ખમીસનાં એકબે બટન ધોબીના સિતમને કારણે ગાયબ થઈ ગયાં હતાં. ખમીસ તો બીજાં હતાં પણ તેનો જે પૅન્ટ એમણે પહેર્યું તેની સાથે મેળ આવતો નહોતો. હરિલાલે ઝટપટ કબાટના ડ્રોઅરમાંથી સોય-દોરાની ડબ્બી કાઢી ને બટન ટાંકવા બેઠા. એ જ વખતે લતા એના રૂમમાં ડ્રેસિંગ ટેબલ આગળ બેસી એકચિત્તે પોતાના નખ રંગવાનું કામ કરતી હતી. હરિલાલે એ જોયું. તેને તેના કામમાં ‘ડિસ્ટર્બ’ કરવાનું ઠીક નહીં લાગ્યું, તેથી જાતે જ તેઓ બટન ટાંકવા માટે સોયમાં દોરો પરોવવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા. હરિલાલની આંખો હમણાં હમણાંની કાચી પડતી જતી હતી તેથી સોયના નાકામાં દોરો પરોવતાં મૂકેલી પડવા લાગી. પાંચસાત વાર પ્રયત્ન કર્યા પણ નિષ્ફળ! તેમણે થાકીને ઊંચે જોયું. સામેની દીવાલે ઊંચે ટાંગેલા શાન્તાબહેનના ફોટા તરફ તેમની નજર ગઈ. આંખ ભીની થઈ. નજર તેથી વધુ ધૂંધળી બની. ‘લતાને હવે દોરો પરોવી દેવાનું કહેવું જ પડશે’ તેમને થયું. તેઓ લતાને આ વાત કહેવા જતા હતા ત્યાં જ લતાનું ધ્યાન એમના તરફ ખેંચાયું. ચકોર લતા તુરત પરિસ્થિતિ પામી ગઈ. નખ રંગવાનું કામ બાજુએ હડસેલી પિતા પાસે દોડી આવી અને તેમના હાથમાંથી સોય-દોરો અને ખમીસ ખૂંચવી લઈ બટન ટાંકવા બેસી ગઈ. કહે: ‘આવું સાંધસૂધનું કામ તમારે મને કહેવાનું હોય; હું હોઉં ત્યાં સુધી તમારાથી એ કરાય!’ હરિલાલ ભાવભીની નજરે લતાને જોઈ રહ્યા. શાન્તાની જ જાગે લઘુ આવૃત્તિ. કેવી સ્ફૂર્તિથી તે બટન ટાંકતી હતી! જાણે શાન્તાના અભાવે ચિરાતા હદયને એ પ્રેમથી ટાંકા દઈ રહી ન હોય! લતા છેવટે તો શાન્તાની જ સરજત ને?

એ પછી લતાએ હરિલાલનાં બધાં કામો હોશિયારીથી પોતાને માથે લઈ લીધાં ને હરિલાલને તેની જાણે ખબરેય ન પડવા દીધી. હવે તો લતા જ હરિલાલના હાથપગ ને એમનાં આંખકાન. નાહવાનું ગરમ પાણી કાઢવાનું હોય, જમ્યા પછીની દવા લેવાની હોય, રાત્રે સૂતી વેળાએ દૂધ પીવાનું હોય – હરિલાલનાં નાનાંમોટાં આવાં સૌ કામ લતા ભારે ચાનક ને ચીવટથી કરી દેતી. એક વાર આ જોઈને હરિલાલનેય થયું?

‘લતા! તું પરણીને સાસરે જશે પછી…’

‘પછી શું? તમે મારી સાથે જ હશો! તમારે મને છોડવી હશે, પણ હું કંઈ તમને છોડવાની નથી!’

‘એ ખરું! પણ, તોય સમાજના રૂઢિવ્યવહાર ઓછા નેવે મુકાય છે?’

‘અરે! બધું થશે! તમે જોજો! જરૂર પડ્યે હું તો મારે ઘેર પણ તમને લઈ જાઉં!’

‘એમ કંઈ અવાય મારાથી? પણ ખેર! જવા દે એ વાત! કાલની વાત કાલે! હાલ તે મારું ગાડું ગબડે છે!…’

ને એમ દિવસ પર દિવસ પસાર થતા હતા. દરમિયાન સુકેતુ સાથે લતાનો વિવાહસંબંધ પાકે થયો. હવે લતા વધારે ને વધારે રોકાયેલી રહેવા લાગી –- સુકેતુની તહેનાતમાં સ્તો. શરૂઆતમાં તો સુકેતુ તક મળ્યે અલપઝલપ ઘરે આવી જતો. શરૂઆતમાં તો તેને હરિલાલની હાજરીથી ક્ષોભ-સંકોચ પણ થતા; પરંતુ પછી કાલક્રમે એ ઘરના સ્વજન-શો બની રહ્યો. કોઈ કોઈ વાર તે એની ને લતાની વાતો રાતના બાર-દોઢ સુધી ચાલતી. હરિલાલને લગ્ન લેવાય ત્યાં સુધી આ રીતે મળવામાં થોડી મર્યાદા રખાય એ ઇષ્ટ લાગતું, પણ તે તેઓ કહી શકતા નહોતા. કેટલીક વાર તે આ રીતે સુકેતુ-લતાનો સુમેળ ઉત્તરોત્તર ગાઢ થતો જાય છે એ જોઈ તેઓ પ્રસન્નતા અનુભવતા હતા. લતાયે હવે સુકેતુના આગમન સાથે બદલાતી જતી હતી. હવે તે પહેલાંની લતા તો નહોતી જ. સુકેતુની સારસંભાળમાં – સરભરામાં જ તેને ખાસ્સો સમય જતો હતો, તેના કારણે પિતાજીનુંયે રાખવું જોઈએ તેવું ધ્યાન તે રાખી શકતી નહોતી. ક્યારેક પિતાજી સૂઈ જાય, પછી એમને દૂધ આપવાની વાત યાદ આવે. કયારેક પિતાજી જમી રહે ને પછી યાદ આવે કે પડોશમાંથી આવેલી વાનગી એમને ભાણામાં પીરસવાની રહી ગઈ! ક્યારેક પિતાજીના પલંગની ચાદર બદલવાનુંયે ભૂલી જવાતું. એમાંયે મોટો છબરડો તો ત્યારે થયો જ્યારે સુકેતુ ને લતા સાંજના બહાર હોટલમાં જમીને આવ્યા અને ઘરે પિતાજી માટે જમવાનું રાખવાનું જ રહી ગયું. ત્યારે લતાએ અફસોસ તો ઘણો કર્યો, પરંતુ પાણી વહી ગયા પછી પાળ બાંધવાથી શું? હરિલાલે ફરિયાદ કે ઠપકાનો હરફ સરખો ઉચ્ચાર્યા વિના આખી વાતને ખેલદિલીથી ઉડાવી દીધી – એમ કહીને કે ‘તે સાંજનું જમવાનું રાખ્યું હોત તોયે જમનાર નહોતા, કેમ કે મને પેટમાં આજે ગૅસ થયો છે.’ લતા કંઈ કીકલી નહોતી કે પિતાના આવા ખુલાસા પાછળનો એમનો આશય સમજી ન શકે, એણે આવી બાબતમાં હવે સવિશેષ સાધવાની રાખવાનો સંકલ્પ કર્યો.

હરિલાલ લતાને સુકેતુ સાથે હરવાફરવામાં મોકળાશ રહે એ રીતે શક્ય બધું કરવા લાગ્યા. લતા ને સુકેતુને જિંદગીનો સ્વાદ લેવાનો ખરો સમય જ આ છે. પછી તો છે જ ને સંસારના ઢસરડા ઠેઠ લગી! વળી દીકરી મુદ્દામે પરાયું ધન – ઊડણચરકલડી જ. એની ઝાઝી આશાયે કરવી ઠીક નહીં. હરિલાલનો તેથી જ હવે લતાની મદદ વિના જ પોતાનાં થાય તેટલાં બધાં જ કામ કરી લેવાનો આગ્રહ રહેવા લાગ્યો.

એક સાંજે વરસાદી વાતાવરણ જામ્યું હતું. હરિલાલ ઘરમાં એકલા હતા. લતા સુકેતુ સાથે શૉપિંગ માટે ગયેલી. એ દિવસે હરિલાલના શરીરમાં વાનો સખત હુમલો થયો હતો. હાલવા – ચાલવાનુંયે મુશ્કેલ લાગતું હતું. એવામાં હરિલાલે ઠંડક સાથે વરસાદની ઝીણી ફરફર આવતી જોઈ. વરન્ડામાં હજુ કેટલાંક કપડાં સુકાતાં લટકતાં હતાં. હરિલાલ સખત વા છતાં જેમતેમ કરીને વરન્ડામાં પહોંચ્યા ને કપડાં લઈ પલંગમાં મૂક્યાં. તેઓ કપડાં લેતા હતા ત્યારે જ એમનો સદરો બાંય આગળથી બૂરી રીતે ફાટી ગયેલો તેમની નજરે ચડ્યો. જે ન સંધાય તો પહેરાય નહીં. વળી એમની પાસે હાલ વધારાનો એકેય સદરો બચેલો નહીં. શું કરવું? એ સદરો સાંધવો તો રહ્યો, પણ સાંધવો કેમ? પહેલો તો દોરામાં સોય પરોવવાનો જ પ્રશ્ન. આસપાસમાં કોઈ હોય તો એની મદદ લે ને? તેઓ કંઈક લાચાર બની ગયા. વળી વાને કારણે આંગળીઓના સાંધા દુખતા હતા. સદરો પોતાનાથી કેમ સંધાશે? શું લતાને એ માટે તકલીફ આપવી પડશે?

ને લતા રાત્રે આવી ત્યારે હરિલાલે કહ્યું,

‘બેટા. મારો સદરો ફાટી ગયો…’

‘તે બીજો લાવી દોને, પપ્પા!’

‘પણ એ જો સંધાય…’

‘એ બધી કડાકૂટ કરતાં નવો જ લાવી દેવો સારો!’

હરિલાલ વધુ બોલ્યા નહીં, તે ધીમે પગલે પોતાના ખંડમાં ગયા. વાને કારણે પોતે જમવાનું ટાળેલું પણ એ વાત લતાને તેમણે નહીં કરી. લતાનેય એ તત્કાલ નહીં સૂઝી. તેનું ધ્યાન સુકેતુ મિત્રના ઘરેથી જે વીડિયો–કૅસેટ લાવેલો તે જોવામાં હતું. હરિલાલ લતા-સુકેતુને પોતાની હાજરીથી જરાયે ક્ષોભ-સંકોચ ન થાય એની તાજવીજમાં રહ્યા. તેમણે ધીમે રહી પલંગમાં બેસી સૂવા માટે લંબાવ્યું; પણ વાની પીડાએ કેમેય આંખો મીંચાય જ નહીં. આખી રાત તેમણે અધ-ઉજાગરે પૂરી કરી. સવારે માંડ માંડ બેઠા થયા. જેમતેમ કરીને નાહીધોઈને પરવાર્યા. દરમિયાન મોડી રાત સુધી વીડિયો જોવાને કારણે લતા ઘસઘસાટ ઊંઘ ખેંચી રહી હતી. હરિલાલે તેને સૂવા જ દીધી. પિતાને નાહ્યા બાદ હવે સદરો પહેરવો હતો, પણ હજુ તે સંધાયો નહોતો. તેમણે પ્રયત્નપૂર્વક ફરીથી હાથમાં સોયદડી લઈ સદરો સાંધવાનું કામ હાથમાં લીધું. તેઓ ધીમે ધીમે સદરાને ટાંકો ભરતા જતા હતા. દરમિયાન લતા જાગી. તેણે ચાપાણી તૈયાર કર્યાં, હરિલાલે દવા લીધેલી હોઈ, તેઓ ચા પીનાર નહોતો. લતા એકલે હળવે હળવે ચાના ઘૂંટ ભરતી હતી. દરમિયાન તેની નજર સુકેતુના બુશર્ટ પર પડી. ગઈ રાતે તેનું બટન તૂટી ગયેલું હોઈ એ અહીં રાખી પોતે ખરીદેલો નવો બુશશર્ટ ચડાવીને તે તેના ઘરે રાત્રે પાછો ગયેલો. લતાને એ બુશશર્ટને બટન ટાંકી દેવાનું યાદ આવ્યું. તે પપ્પાને કહે:

‘પપ્પા, જરા મને સોય આપશે? સુકેતુના બુશશર્ટને બટન ટાંકવાનું છે.’

હરિલાલ સદરો સાંધવાનું અટકાવી, માંડ માંડ દોરામાં પરોવાયેલી સોય કાઢીને લતાના હાથમાં હળવેથી મૂકી, ‘લે બેટા, પતાવી દે; એ કામ પહેલું!’ એ પછી સદરો લઈ તેઓ પોતાના રૂમ તરફ ચાલ્યા – એ રૂમમાં શાન્તા જાણે પોતાની રાહ જોતી બેઠી ન હોય! જાણે કે એ કહેવાની ન હોય –

‘શું? સદરો ફાટ્યો છે? લાવો, સાંધી દઉં’, અબઘડી!…’

XV

હાસ્યકથા - ‘એ અને હું’ (૧૯૯૧)

પ્રકરણ ૧

પ્રકરણ ૧૩

પ્રકરણ ૧૭

૧

અમારી ઑફિસનું મકાન ત્રણ માળનું છે. જેમ જેમ અમને બઢતી મળતી ગઈ તેમ તેમ અમારી બેઠક પણ પહેલાં પહેલા માળે, પછી બીજા માળે — એમ ક્રમશ: ચઢતી ગઈ. આજે અમારી બેઠક ત્રીજા માળે છે.

અમારી ઑફિસના સૂત્રધારોમાં બચતની ભાવના પહેલેથી જ ઊંચી છે. વહીવટમાં કરકસર (ખાસ કરીને પૈસાની) કેમ કરવી એ સતત એમની નજર સામે હોય છે. તેથી તેઓ લિફ્ટ, ફોન, ઇન્ટરકૉમ ને એવી તેવી ક્ષુદ્ધ સગવડો આપવાનું ટાળે છે. કદાચ એવી સુંવાળી સગવડો દેવાથી ઑફિસના કર્મચારીઓની ખડતલતા, કાર્યદક્ષતા વગેરે જોખમાય એવો ભય એમને હશે! જે હશે તે, આપણે તો જીવનમાં જેવી મળી તેવી છેકરી સાથે, તેમ આજના બેકારી યુગમાં જેવી મળી તેવી નોકરી સાથે પડ્યું પાનું નિભાવી લીધું છે — ને તેય મોજથી!

સારું છે ઉપરનું છેલ્લું વાક્ય લખતાં આસપાસ ને આકાશમાં અમારાં શ્રીમતીજી સાક્ષાત્ કે છાંયા રૂપે ઉપસ્થિત નથી, નહીંતર આવી બેઅદબી યા ગુસ્તાખી બદલ અમારા માથે શું ગુજરત એની તો આપ જ કલ્પના કરો, આપની સહૃદયતામાં અમને ભારોભાર ભરોસો છે, ઘેર શ્રીમતીજીના અને ઑફિસમાં મહેરબાન બૉસ-જીના તાપના કારણે જ એક સંનિષ્ઠ કર્મચારી તરીકે અમારી શાખ બંધાઈ છે. ઑફિસમાં ક્યારેય મોડા પડ્યાનું સ્મરણ નથી, હા, ક્યારેક વહેલા પહોંચી જવાય છે ખરું!

આજેય અમે એમ જ ઑફિસે વહેલા પહોંચી ગયેલા. અમે રોજની જેમ આજેય એક ટેબલેથી બીજે, બીજેથી ત્રીજે – એમ આવતાંવેંત ઑફિસની પરિસ્થિતિનો જાતઅનુભવે ક્યાસ કાઢી લીધો. એ પછી અમારા ડાબેરી અર્થાત ડાબી બાજુના પ્રૌઢ અને પીઢ સાથી મિ. બદરીપ્રસાદ બારભૈયાના શુભ પ્રસ્તાવથી અમદાવાદી રીતે અડધી અડધી ચાને ન્યાય આપ્યો અને એ પછી કોળેલા અમે ટેબલ પર બિરાજી રાષ્ટ્રીય સેવા અદા કરવા સંનદ્ધ થયા અને ત્યાં જ હા દૈવ, જનમટીપની સજા પામ્યો હોય એવા દીદારવાળા અમારા કરસન પટાવાળાએ દેખા દીધા. જમણા હાથની મુઠ્ઠી વાળી, અંગૂઠાથી ભોંયતળિયાની દિશા ચીધી મને કહેઃ ‘સા’બ, ફોન.’

મેં પૂછ્યું: ‘કોનો છે?’

‘સાબ, એવાંય મગનું નામ મરી નહીં પાડતાં!’ કરસનના કહેવાથી એટલું તો સમજાયું કે ફોન કોઈ સન્નારીનો છે અને સન્નારીનો હોવાથી જ વધુ પૃચ્છા પડતી મેલી ત્રણ સીડીના તેત્રીસ પગથિયાં ઊતરીને ફોન સુધી પહોંચવા જેટલો ઉત્સાહ અમારામાં ભભૂકી ઊઠ્યો!

હું નીચે ગયો ત્યારે ફોન મારા તરફ મોઢું વકાસીને મારી જ જાણે રાહ જોતો ન હોય એવો એને દેખતાં ભાવ થયો. મેં ત્રણ સીડી ઊતરવાના હાંફ સાથે ફોન ઉપાડ્યો ને કહ્યું:

‘હલ્લો! કોણ છો, બહેન?’

‘કોણ છો તમે ભાઈ થતા આવેલા?’

‘અરે બહેન! હું કંઈ તમારું અપમાન કરવાના આશયથી નથી પૂછતો.’

‘પણ તમે મને ‘બહેન’ ‘બહેન’ શેના કરો છો? હું તમારી બહેન જેવી લાગું છું?’

ને ત્યારે જ, કમબખ્ત, મારા દિમાગમાં ટ્યૂબલાઇટ થઈ. હુંય કેવો મૂરખ, ગમાર, બેવકૂફ, બાઘો, ભોટ અને બોથડ કે ચોવીસ ચોવીસ વરસનાં શ્રીમતીજી સાથેના મારા ‘સફળ’ લગ્નજીવન પછીથીયે એમના અવાજને ન પારખી શક્યો! તેઓ તે મારાં પગલાંનો ને સ્કૂટરનો અવાજ પણ દૂરથી પારખી લઈ શકે છે. ખેર, આપણી શ્રવણશક્તિ મૂળભૂત રીતે ઓછી.

અવારનવાર શ્રીમતીજીની વાક્સરિતાનો કલકલ નાદ હું સાંભળ્યો — ના સાંભળ્યો કરું ત્યારે તેઓશ્રી અચૂક મને બહેરાંમૂંગાંની શાળાનું સરનામું આપે છે અને તે સાથે જ કોઈ ઈ.એન.ટી. સ્પેશિયાલિસ્ટ (આંખ, નાક, ગળાના નિષ્ણાત તબીબ)ને ત્યાં મને તાબડતોબ ઘસડીને લઈ જવાની ધમકી પણ! એમને જેમ મારી લેખનશક્તિ કે કવનશક્તિમાં મુદ્દલ શ્રદ્ધા નથી, તેમ મારી શ્રવણભક્તિમાં શ્રદ્ધા નથી. એમનું ચાલે તો અત્યારેય એ ફોન કરવાને બદલે મને રૂબરૂ આવીને લેખિત સૂચના જ આપે; પરંતુ આ જીવન જ એવું છે કે ખુદ ધરણીધરનુંયે બધું ધાર્યું નથી થતું ત્યાં અમારાં શ્રીમતીજીનું તે ક્યાંથી થાય ભલા?

જેમ અમારાં શ્રીમતીજીને અમારી કવન અને શ્રવણશક્તિ વિશે ઊંચો અભિપ્રાય નથી, તેમ અમારી સ્નેહશક્તિ અને સહનશક્તિ વિશેય ઊંચો અભિપ્રાય નથી; તેઓ ઉત્તેજિત થઈ એમાં આવી બાબતોય મસાલેદાર રીતે ઉમેરવાનાં: ‘જવા દો ને, એમની સહનશક્તિની તો વાત જ ન કરશો મારી આગળ. એક વાર ચામાં ભૂલથી ગરમ મસાલાને બદલે મારાથી કડુકરિયાતુંની ભૂકી પડી ગઈ તે ભાઈ, ત્યારે એવા એ જે તતડી ઊઠેલા તતડી ઊઠેલા… આપણે તો એમનાં ભડભડતી આગ જેવાં વચનોથી સળગી જતાં હોઈએ તે ચડીચૂપ રહીએ ને એવા એ તો..’

મેં આત્માનુભવે બહુ ટૂંકા ગાળામાં એટલું તો નક્કી કરી લીધેલું કે શ્રીમતીજીની લાલબાઈ જ્યારે ‘સ્ટાર્ટ’ થાય ત્યારે આપણે એમના રસ્તામાં ‘હર્ડલ’ નહીં મૂકવાં; બલકે, બની શકે તો ઝટપટ બાજુએ ખસી જવું. એમાં જ ‘હેડ’ અને ‘હાર્ટ’ બેયની સલામતી! આપણે બંદા તો ફોન પર પણ જો શ્રીમતીજીની વાગ્ધારા ધાર્યા કરતાં વધારે જોરદાર લાગે તો તુરત જ ‘ગુરોસ્તુ મૌનં વ્યાખ્યાનં’ એ અનુભવમંત્રનું જ મનોમન અનુષ્ઠાન કરવા બેસી જઈએ!

આજેય શ્રીમતીજીએ ઘરના છેડેથી એમની ગૂગલી બૉલિંગ શરૂ કરી એટલે આપણે એક જવાબદાર સ્ટેડી બૅટ્સમેનની અદાથી બૅટ ખાસ હલાવ્યા વિના જ વિકેટ પર ચોંટી રહેવાનું મુનાસિબ લેખ્યું. શ્રીમતીજી અમારા આ નિષ્ઠુર સંયમથી વ્યગ્ર થતાં લાગ્યાં. તેઓ બોલ્યાં: ‘કેમ ફોન પર ઊંઘી તો નથી ગયા ને! મને ન ઓળખી? હું કપિલા…’

‘હેં કપિલા? કપિલા હરિપ્રસાદ જોશી?’

‘અરે, તમે કઈ કપિલાની વાત કરો છો! હું છું, કપિલા મોતીલાલ શાહ.’

‘એવી કપિલાને હું ઓળખાતો નથી… હું ‘કપ્પી’ને ઓળખું છું, કપિલાગૌરી શ્રીકાંતભાઈ દવે ને!’

‘તે શ્રીકાંતભાઈ દવેને કપિલાગૌરીનું દાન કરનારા તે મોતીલાલ શાહ ને! હવે વાતમાં બહુ મોણ ના નાખો સમજ્યા?’

‘સમજ ગયા, માન ગયા દેવીજી, માન ગયા…’ ફિલ્મી અદાથી કહ્યું.

‘આ જ તમારી રામાયણ છે! તમારો આઈ.ક્યૂ. મેં તો ધારેલો તેથીયે ઘણો ઓછો ઊતર્યો! આ તો ઠીક છે હું છું, બીજી હોત તો…’

‘તો મને કેવી સરસ મુક્તિ મળત!’

‘હવે, બેસો, બેસો, નકામો વખત જાય છે… તમારા ઑફિસવાળાને થશે કે સાહેબ સિનિયર ઑડિટરના બદલે ફોન ઑપરેટર થઈ ગયા કે શું?’

‘જો, કપી, મોઢું સંભાળીને વાત કર. આ ઑફિસ છે…’

‘હુંય એ જ યાદ કરાવું છું તમને. જુઓ, ટૂંકમાં કાન માંડીને સાંભળી લ્યો. આજે મારા બાપુજીનો કાગળ આવ્યો છે. એ ચાર ધામની જાત્રાએ ઊપડે છે… તેથી મારે એમને મળવા જવાનું છે…’

‘તે જાઓને… તમને જ્યારે પણ પિયર જવાનું મનમાં ઊપડે છે ત્યારે મારી રજા લેવાની જરૂર સમજાય છે ખરી?’

‘સ્ત્રી બાપડીને એટલો તો જન્મસિદ્ધ અધિકાર હોય ને! પણ વધારે અગત્યની વાત સાંભળી લ્યો. તમે ઑફિસથી એક કલાક વહેલા ઘરે આવી જજો. મને બસ-સ્ટેશને મૂકવા તમારે આવવાનું છે.’

‘આમ તો તું ‘એકલો જાને રે’-ની વાત રટતી હોય છે. આજેય એકલાં જ સંચરો ને!’

‘હું તો જઈશ, પણ તમારું સારું નહીં લાગે. જુઓ, બધી પંચાત મેલી એક કલાક વહેલા ઘેર આવજો. હવે મને ફોન મૂકી દેવા દો.’

‘તે મેં ક્યાં આપ સાહેબનો હાથ ઝાલ્યો છે?’

‘હાથ તો મારો તમે એવો ઝાલ્યો છે કે… જવા દો વાત. નકામા ઑફિસવાળા તમારા જેવા સંનિષ્ઠ સેવક પર વહેમાશે કે આ ભોળિયા ભાઈનેય કોઈ લફરુંબફરું વળગ્યું ખરું ત્યારે! હવે તમે ફોન મૂકી દો, એટલે હું મૂકી શકું. જય શ્રીકૃષ્ણ!’

અમારાં શ્રીમતીજીએ છેવટે ફોન પરથી અમને છોડાવ્યાં. અમે વળી પાછા સિસિફસની રીતે એક પછી એક પગથિયું ચઢતા ત્રીજા માળે પહોંચ્યા. ત્યાં મારી પડખે બેઠેલો હેડ કલાર્ક યૂ-પિનથી કાન ખોતરતાં મને કહે: ‘કેમ સાહેબ, કપિલાબહેનનો ફોન હતો, નહીં?’

‘તમને કેમ ખબર પડી?’

‘તમારા ફેનની ડ્યુરેશન પરથી!’

‘ઓ. કે…. ઓ. કે.’ હસી પડ્યો. અત્યારે એ જ થઈ શકે એમ હતું. બાકી શ્રીમતીજીના આ અણધાર્યા પિયેરગમને અમારા ગૃહખાતામાં જે ગમખ્વાર ઘટનાઓ ગુજરવાની હતી એના ખ્યાલમાત્રે મારું ચિત્ત ફફડતું હતું. પરંતુ એ ફફડાટની વાત અહીં આ તુમારી સૃષ્ટિમાં કોને કહેવી?

શ્રીમતીજીના ફોન પરથી આવીને હું મારા ટેબલે જરા ઠરીઠામ થવા મથ્યો. બેચાર ફાઇલો ડાબેથી જમણે ને જમણેથી ડાબે કરી. પછી બાથરૂમમાં જઈ મોઢું ધોયું. ભાંગેલા દાંતિયાથી ટાલવાળા માથા પર જે વિરલ (કે વીર-લ?) વાળ બચેલા તે ઓળ્યા. પછી ઠંડું પાણી પીધું. શર્ટના કોલર-ટાઈ ઠીક કર્યા. પછી અમારી સવારી ઊપડી મહેરબાન બૉસજીની પાસે.

હું અમારા બૉસના ટેબલ પર એકબે મિનિટ એમ જ ખડો રહ્યો. તેઓશ્રી તો ‘દેખવું નહીં ને દાઝવુંયે નહીં’ – એવી કઈ ઊંચી આધ્યાત્મિક ભૂમિકામાં સ્થિર હશે એમ મને લાગ્યું! ક્ષણવાર તો મને મનમાં એમ પણ થઈ આવ્યું કે આવી ઉન્નત ભૂમિકાએ ચડેલા સાહેબના અંતરાત્માને ત્યાં જ ૨હેવા દઈ આપણે વિનીત ભાવે પાછા ફરવું, તપોભંગનું પાપ ન વહોરવું; પરંતુ તુરત નજર સામે શ્રીમતી કપિલાગૌરીનો લાલચોળ ચાંદલાવાળો ચહેરો ડોકાયો અને મેં ખોંખારો ખાઈ સાહેબની અલૌકિક સમાધિનો ભંગ કરવાની દુચેષ્ટા કરી. સાહેબે ઝબકીને આંખો ખોલી. નાક પર ઊતરી ગયેલાં ચશ્માંના ઉપલાણ ભાગેથી મને વીંધી નાખતા હોય એવી રીતે જોતાં, ઘર્ઘર ધ્વનિએ એમણે પૂછ્યું: ‘બોલો, મિ. દવે, શું છે?’

આમ પાર્ટટાઇમ બિઝનેસની રીતે હું છૂટક-ત્રૂટક થોડી કવિતા કરું છું, તેથી મારામાં એક પ્રકારની ‘ઇન્ટ્યુઇશનની કૅપેસિટી’ સહજ જ ‘ડેવલપ’ થઈ ગઈ છે. મેં શ્રીમતીજીએ દર્શાવેલા એક કલાકમાં, ગાંઠનો એક કલાક ઍડ’ કરી સાહેબ પાસે બે કલાકની રજા માગી. સાહેબે સહેજવાર નીચું જોયું. સહેજવાર આંગળીઓમાં પેન્સિલને રમાડી. પછી ઉઘરાણીદારને ભાગ્યા કરતાં ઓછી રકમનો ચેક કમને ફાડી દેતા હોય એવા ભાવથી મને કહ્યું, ‘જાઓ, પણ એક જ કલાક વહેલા જજો…’ મેં જાણે કોઈ ઊડતું ચકલું ગોફણના એક ઘાએ નીચે ગેરવ્યું હોય એમ અનુભવ્યું. સાહેબને સલામ કરી હું મારા ટેબલ પર ફરીથી સેટ થવા મથ્યો.

મને મારા આ ખડ્ડુસસાહેબ કરતાંય કપિલા પર ભારે ચીડ ચડી. શા માટે રજાના દિવસે કે સવારે અથવા સાંજે છ પછી જવાનું રાખવાને બદલે મારો ઑફિસટાઇમ ડિસ્ટર્બ થાય એ રીતે એ જવાનું ગોઠવે છે? મને થયું – આવી સ્ત્રીઓની તો ફરજિયાત ઑફિસમાં ભરતી કરાવી દેવી જોઈએ, ત્યારે તેમને ખબર પડે કે કેટલા શેરે મણ થાય છે! આ તો બાઈસાહેબ ઊઠ્યાં કે બાથરૂમ-રસોડું ને પાણિયારું-ચોકડી કર્યાં-ન કર્યાં કે દૈ’ના ઘોડાની જેમ છૂટપૂટ. બપોર આખી ચાંલ્લા ને ચોટલા, અરીસા ને ઓટલા. આ ઘર ને પેલું ઘર, સાંજે ભલું હોય તો રસોડામાં હડતાલ પાડી દીધી હોય!

એક વાર મેં નારી વિશેના મારા ઉપરના સદ્‌વિચારો કપિલા આગળ નિખાલસભાવે રજૂ કર્યા ત્યારે તે ચંડીની જેમ વીફરી મને કહેઃ ‘લો આ ઘર, ને આ ચાવી. તમે જાણો ને તમારું કામ. હું તો હવે અડાશેય અડવાની નથી. મારે નથી તમારું કમાયેલું ખાવું, નથી ખરચવું. હું મારે મારું ફોડી લઈશ. તમારે જે કરવું હોય તે કરજો.’ સારું હતું કે તે આટલે જ અટકી, ફારગતીની વાત સુધી ન પહોંચી. મેં એને જવાબમાં માત્ર આટલું જ કહ્યું ને તેય દબ્યા અવાજે: ‘એમાં આટલી આકળી શેની થાય છે? તમે તે તમારાં કામ નોકર રાખીનેય કરાવી શકો, અમારા જેવું તો નહીં ને!’ એટલે તે મારો હાથ પકડીને કહે: ‘જંપો જંપો હવે, નથી સારા લાગતા, આવું બોલે છે ત્યારે! તમે ઑફિસનાં ચીથરાં ઉસેડીને લઈ આવો છો ત્યારે એ સરખાં કરવામાં કોણ મદદ કરે છે? એનો પગાર તો ઠીક, પુરસ્કારેય કોઈ વાર પરખાવ્યો છે ખરો તમે? ફિશિયારી શેની કરો છો? તમને તો સરવાળા-બાદબાકીમાંયે ગાબડાં પડે છે. એ તો હું સરખાં કરી આપું છું, હું. ભૂલી ગયા બધું કેમ?’ અને આવે વખતે હું રાતોપીળો થઈ ગરજી ઊઠું છું: ‘કપ્પી, હવે હદ થાય છે! જરા મોઢાને ચોકડું તો રાખ. મનમાં આવે તે બધુંયે ઓકી દેવાનું? હું સી.એ. થયેલો, ઑફિસનો સિનિયર ઑડિટર, તેને તું સરવાળા-બાદબાકી નથી આવડતાં એમ કહે છે એટલે તું શું સમજે છે? આ તારી બેઅદબી? બહુ હેશિયાર હતાં તો શા માટે સી.એ.ના બદલે બી.એ. થયાં ને તેય વિથ ગુજરાતી?’

‘તમારા માટે સ્તો, સાહિત્યના સંસ્કારથી સારાં રસરુચિ કેળવાય, તમે સુધરો એટલા માટે.’

‘રહેવા દે રહેવા દે, બધી ફાલતું વાતો. નવ રસને બદલે મારા છ રસ જાળવે ને તેાયે ઘણું છે!’

‘એટલે તમે મને રસોઇયણ જાણી એમ?’

મારી ઇચ્છા આ પરિસંવાદ કે સંવિવાદ કોઈ પણ ઉપાયે ન લંબાય એવી જ હતી. તેથી મેં બદ્ધાંજલિ થઈ એને વિનંતી કરી—ખમૈયા કરવાની. ત્યારે એ માંડ મારા પર મહેરબાની કરતી હોય એ રીતે રોષનું અગ્ન્યસ્ત્ર પાછું ખેંચી લઈને મને જમવાના પાટલે બેસાડતી બોલીઃ ‘નવ રસમાંનો એક રૌદ્ર રસ તો ચાખ્યો ને, હવે આરોગો આ ષડ્‌રસનો થાળ. ક્યારનોય તૈયાર છે આપ શ્રીમાન માટે.’ અને એના રૌદ્ર રસની લીલયા હાસ્યમાં સંક્રાંતિ થઈ ગઈ! હું તો એનું આ લીલા રૂપ સાક્ષીભાવે જોઈ જ રહ્યો.

અને મેં ઘડિયાળમાં જોયું. તેનો કાંટો ચાર તરફ ધકેલાતો હતો, મારું મન પણ ઘર તરફ જવા ઊઠું ઊઠું થતું હતું. મેં સાહેબના આદેશ અનુસાર પાંચ વાગ્યે સમયસર નીકળી શકાય એ માટેની પૂર્વતૈયારીઓ એક કલાકથીયે વહેલી આરંભી દીધી. કાચબો જેમ અંગોને સંકેલી લે તેમ મેંય ઑફિસના સર્વ વિષયોમાંથી મન અને ઇન્દ્રિયોને સંકેલી લેવાની સૂક્ષ્મ સાધના શરૂ કરી. એમાં મારા રસલોકનાં એકમાત્ર અધિષ્ઠાત્રી શ્રીમતી કપિલાગૌરીની જ સત્પ્રેરણા મને હતી એમ મારે પ્રામાણિકપણે કબૂલવું જોઈએ.

૧૩

આજે સવારે ઊઠતાવેંત જ મેં કપિલાને કહ્યું: ‘આજથી શેવિંગ બંધ!’

‘શેવિંગ કે સેવિંગ? તમે બૅન્કના સેવિંગની વાત કરો છો?’

‘તને તો બસ, બૅન્કનું જ સેવિંગ યાદ આવે છે! હું તાલવ્ય ‘શ’વાળા શેવિંગની વાત કરું છું.’ મેં સસ્મિત જણાવ્યું.

‘અચ્છા, એમ વાત છે ત્યારે! તે એ શેવિંગ બંધ કરવાનું કારણ?’

‘મારા જેવાને અરીસા આગળ અડધો કલાક કાઢી નાખવાનું પરવડે એમ નથી!’ મેં સગૌરવ કપિલાને કહ્યું.

‘તમે એવા તે કેવા બ્યૂઝી માણસ છો? છાશવારે તમારા કલાકોના કલાકો તો ગામગપાટામાં જતા હોય છે!’

‘કેવું બોલે છે તું? કાવ્યગોષ્ઠિને, આઇ મીન, કાવ્યશાસ્ત્રવિનોદને તું ‘ગામગપાટા’માં ખપાવે છે?’

‘તે તમારો કાવ્યશાસ્ત્રવિનોદ ઓછો જ વિક્રમ ને ભોજના દરબારનો હોય છે?’ કપિલાએ સસ્મિત કહ્યું.

‘ઠીક છે, ઠીક છે! પણ આજથી હું શેવિંગ કરનાર નથી.’

‘એથી સારું નહીં થાય!’

‘એ તારો અભિપ્રાય થયો!’ મેં કડકાઈથી કહ્યું.

‘કદાચ, આપસાહેબના પવિત્ર અપવાદ સિવાય સૌનો આ જ અભિપ્રાય હશે!’ કપિલાએ કહ્યું, પછી જરાક અટકીને કંઈક નવું સૂઝી આવ્યું હોય એમ આંખો ચમકાવતાં કહે:

‘તમે પેલા દિલ્હીવાળા દેસાઈને ત્યાં આવેલા ને?’

‘હા, હા, વળી! તે તેનું શું છે?’

‘તમે ત્યાં કંઈ માર્ક કરેલું?’

‘હા, હા, સુંદર બંગલો અને એને સુંદરતર કરતો સુંદરતમ ઉદ્યાન!’

‘અને એ સુંદરતમ ઉદ્યાનમાં?’

‘ચંદ્રમાંના કલંક સરખી વેલ મેઇન્ટેઇન્ડ નહીં એવી લૉન!’

‘ધેર યુ આર! એ લૉન માટે તમે એક સચોટ ઉપમા વાપરેલી!’ કપિલાએ મને યાદ કરાવવાના પ્રયત્નમાં કહ્યું.

‘હા, હા, મેં કહેલું કે આ લૉન તો ઘેટાંબકરાં માટેના ચરાણ જેવી છે!’

‘બરાબર!’ કપિલાએ સંતોષપૂર્વક કહ્યું.

‘પરંતુ, આથી તું શું એસ્ટાબ્લિશ કરવા માગે છે?’ મેં જિજ્ઞાસાપૂર્વક પૂછ્યું.

‘એ જ મહેરબાન, કે આપનો અન્‌શેવ્ડ ચહેરો બરાબર પેલા ઘેટાંબકરાંના ચરાણ જેવો લાગે છે!’ કપિલા આ કહેતાં પાલવના છેડાએ પોતાનું હસવું રોકવા મથતી હતી. પછી માંડ હસવું રોકીને કહેઃ ‘હું તો આથીયે ઉપમામાં આગળ જવા માગું છું.’

‘મતલબ?’

‘તમારે અનશેવ્ડ ચહેરે જંગલી ઘાસના બીડ જેવો લાગે છે!’

કપિલાની આ વાતથી નારાજ થતાં મેં ઉશ્કેરાઈને કહ્યું: ‘કપ્પી, આઇ ઍમ ફર્મલી કન્વિન્સ્ડ, યુ હૅવ નો ઇસ્થેટિક સેન્સ!’

‘હાસ્તો, અમારામાં તમારા જેવી ઇસ્થેટિક સેન્સ ન જ હોય, તમે તો તમારા ચહેરાને ઈસુખ્રિસ્ત જેવો માનતા હશો!’

‘શા માટે ન માનું? હું કવિ છું?’

‘પણ શેખીખોર તો નહીં ને! કલ્પનાવિહાર કરતાં તમારે વાસ્તવિકતા તો વિસારે ન પાડવી જોઈએ ને!’

‘તું તો જાણે નવલકથાનો ડાયલૉગ બોલે છે! ઠીક છે, તારે જે માનવું હોય તે માન; હવે આ ચહેરો દાઢીમૂછમાં જ તારે જોવાનો રહેશે.’

‘ભલે દાઢીમૂછ રાખો, પરંતુ એની માવજત કરવામાંયે તમારે સમય જોઈશે?’

‘એ મારો પ્રશ્ન છે.’

‘ભલે! પણ અવારનવાર થાય છે તેમ તમારો પ્રશ્ન અમારો ન બની જાય એટલું સાચવજો.’ ને એ પછી કપિલા એના કામે વળગી. મેં બેચાર વાર અરીસામાં જોયું. આ ચહેરા પર દાઢીમૂછનો વિસ્તાર થતાં તે કેવો લાગશે એના ખ્યાલમાત્રથી હું હર્ષરોમાંચ અનુભવતો હતો. હું ઑફિસે ગયો ત્યારે મારા બેત્રણ મિત્રોએ ટોક્યો યે ખરો: ‘અરે શ્રીકાન્ત! રોજ દાઢી કરનાર તું, આજે દાઢી કરવી ભૂલી ગયો કે પછી બૈજુ બાવરા થવાનો પ્રોગ્રામ સેટ કર્યો છે?’

‘નહીં નહીં યાર, ભાભી સાથે વટકી હશે!’ બીજાએ કહ્યું.

‘ને શ્રીકાન્ત, ચાતુર્માસને તે ઓછામાં ઓછા ચાર માસની વાર છે!’ ત્રીજાએ બૉલિંગ કરી. મેં સૌને માત્ર એક જ જવાબ આપ્યો:

‘ધિસ ઇઝ માય મુડ! રોજ રોજ દાઢીમૂછની લટપટ આપણને ફાવતી નથી.’

‘ઠીક છે, બેટર ટુ બી લેટ ધૅન નેવર!’ રોજેરોજ દાતણ સાથે જ શેવિંગ કરનારા મેં દાઢીમૂછ વિના પૂરા ચોવીસ કલાકનો આખો એક દિવસ વિતાવ્યો ત્યારે સુશીલા મને કહેવા લાગી:

‘પપ્પા, દાઢીમૂછ વધારવાથી રવીન્દ્રનાથ જેવા થવાશે એમ તો તમે માનતા નથી ને?’

‘એ તે પ્રાકૃત લોકોની માન્યતા થઈ! હું તો જસ્ટ ફોર એ ચેઇન્જ, દાઢીમૂછ વધારવા માગું છું!’

‘જો તમારે ચેઇન્જ રાખવો હોય તે એકલી મૂછ રાખીનેય કરી શકો!’

‘પણ ટાઇમસેવિંગનો મુદ્દો છે!’

‘ઠીક છે પપ્પા, દાઢીમૂછ સરખાં રાખવા માટેય ટાઇમ તો આપવો પડે છે! તમે ભલે આજે દાઢીમૂછ રાખવામાં ચેઇન્જ માનો, પાછા તમે જ વધારેલાં દાઢીમૂછ કાઢી નાખવામાં ચેઇન્જ માનવાના છો, જો જો, હું શું કહું છું!’

‘સારું સારું! તું તારું કામ કર, જા!’ મેં સુશીલાને વિદાય કરી. એક દાઢીમૂછ રાખવાના સંકલ્પે સુશીલા, કપિલા વગેરે કેવા રિઍક્ટ થાય છે તેને સ્વાદ હું માણતો હતો. મને દાઢીમૂછ વધારવાની મારી આ ઘટના પ્રેમાનંદની પાઘડી નહીં પહેરવાની પ્રતિજ્ઞા જેટલી, બલ્કે તેથીયે વધારે ગંભીર લાગતી હતી. ગુજરાતી કવિતાનો ઇતિહાસ લખનારાઓ મારા જેવા કવિના જીવનની આ એક અનન્ય ઘટનાની નોંધ લેવાનું ચૂકી જશે તો ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસનો કેવો મહાન અપરાધ થશે એના ખ્યાલમાત્રથી હું તો થથરી જ ઊઠું છું. દાઢીમૂછ વિનાયે જેનો ચહેરો નારીમદમર્દનકર છે એ ચહેરો જો દાઢીમૂછમઢ્યો હશે ત્યારે તો હું નિમીલિત નેત્રે દાઢીમૂછવાળા મારા ચહેરાની સભામાં ખોવાઈ ગયો હતો, ત્યાં જ હળવેથી કોઈએ હથેલીથી મારા ગાલને મૃદુ સ્પર્શ કર્યો. તુરત હું પામી ગયો — આ કપિલા જ. કપિલા કહે:

‘એક દહાડો દાઢી કર્યા વિના રહ્યા તેમાં તો તમારો ચહેરો ડાંગરના ખૂંપરાવાળી ક્યારી જેવો થઈ ગયો!’

‘તેમાં તારે શું?’

‘એમ કે? મારે કંઈ જ નહીં?’

કપિલાનો ચહેરો જોતાં જ મારાથી કહેવાઈ ગયું:

‘ના, ના, તારો તો ઘણુંબધું!’

‘લે?! ગાલેગાલ અડાડીને સૂતાં ત્યારે રામ-સીતાને જે સુખ મળતું હતું તે હવે તમને તો દુર્લભ થવાનું!’

‘ભલે ભલે! રેશમી ધારવાળી બ્લૅડના સ્પર્શનું સુખ જે છોડી શક્યો તે…’

‘ઠીક છે, હવે તમારું છોડવાનું કેવું છે તે હું બરોબર જોઈશ.’ માનિની કપિલા ખંડિતા નાયિકા-શી ત્યાંથી સરી ગઈ. હું અણનમ ખડો રહી, દાઢીમૂછ ઊગે તો એ ટ્રીમ કરાવવાં યા નહીં, એની કટ કેવી રાખવી વગેરે વગેરે વિચારોમાં સરી ગયો! મારી આસપાસ દાઢીમૂછવાળા અનેક મહાનુભાવોના ચહેરાઓનું ગ્રહમંડળ ચક્કર ચક્કર ફરવા લાગ્યું. મને થયું, ‘ગમે તે થાય એક વાર તો દાઢીમૂછ રાખી જાણવી જ.’ માણસો ભલે બાહ્ય દેખાવને નિંદતા હોય, પણ તેનાથી પ્રભાવિત તે થાય જ છે. અમારા એક સાવ દેશી ને વધારામાં બેવકૂફ મિત્ર, દાઢીમૂછ રાખતાં રાખતાં ક્રમશઃ આધુનિકતાવાદી ટોળકીમાં સારી રીતે ઘૂસ મારી શક્યા છે! જોકે આ વાત હું તમને કહું છું, એમને કહું તો મારા પર અને મારી કવિતા પર માછલાં ધોવા માંડે! દાઢીમૂછવાળો ચહેરો સામાન્ય ચહેરા કરતાં કંઈક અસામાન્ય લાગે છે, અકળતા બતાવે છે. એથી સામો માણસ સાધારણ રીતે ગૂંચવાઈને શેહમાં આવી જાય છે, પ્રભાવિત થાય છે.

મારા દાઢીમૂછના વાળ રાતે નહીં તેટલા દિવસે અને દિવસે નહીં તેટલા રાતે વધતા જશે એ ઘટના જ કેટલી રોમાંચક લાગે છે! મને તો દાઢીમૂછના વાળ ચોટલો ગૂંથાય એટલી હદે વધારનારા કેટલાક બાવા-ફકીરો યાદ આવી ગયા. વળી તીખીતીણી મૂછો ને સુંદર ઓળેલી દાઢીવાળા સરદારજીઓ પણ મને પ્રત્યક્ષ થયા. મોટા થોભિયાવાળા અને બુકાની બાંધેલી દાઢીવાળા ડરામણી સૂરતવાળા ચંબલની ખીણના ખૂંખાર ડાકુઓ પણ સાંભર્યા. કુદરતે પુરુષને ચહેરે દાઢીમૂછ ઉગાડ્યાં તે પ્રયોજન વિના તો નહીં જ હોય. આપણે કુદરતદીધી ભેટને નકારીએ, એણે ઉગાડેલા દાઢીમૂછના વાળને કઢાવી નાખીએ તે ખોટું નથી? આ વાત મને ઘણી વહેલી સૂઝવી-સમજાવી જોઈતી હતી; પણ ખેર! મોડાં મોડાં સૂઝી-સમજાઈ તો ખરી! જાગ્યા ત્યાંથી સવાર – એ ન્યાયે હવે દાઢીમૂછ રાખવાં અને કુદરતના આશયને સાર્થક કરવો. એ જ હવે કર્તવ્ય, એ જ આપણો સ્વધર્મ! જ્યારે આપણો દાઢીમૂછવાળો ચહેરો કુદરતી મરણ બાદ ચિતામાં ભડ ભડ બળતો હશે ત્યારે જ કબીરસાહેબની ‘બાલ જલે જૈસે ઘાસ કી પોલી’નો મર્મ સૌને વધુ સઘન રીતે પ્રતીત થશે!

મારા અનેક મિત્રો આટલી ઉંમરેય મારા વાળમાં એક પણ પળિયું નહીં હોવાથી ચકિત થાય છે. મારા કાળાભમ્મર વાળ અને સ્નિગ્ધ ત્વચા પર મારા અનેક કવિમિત્રો પણ આફરીન છે. તેમણે જયારે દાઢીમૂછ વધારવાની મારી વાત જાણી ત્યારે મને ઉમળકાભેર ધન્યવાદ આપ્યા. પણ એ મિત્રોમાંથી એકે મને કહ્યું: ‘શ્રીકાન્ત, તું દાઢીમૂછ રાખવા માગે છે, પરંતુ તારી દાઢીમાં સફેદ વાળ ઘણા છે એ તેં નોંધ્યું છે ખરું?’

હું તો આ વાત વિશે બિલકુલ બેધ્યાન જ હતો. અરીસામાં ચહેરો જોયા કરતો ને મારા દાઢીમૂછના સફેદ વાળ મને ન દેખાય છે!

આ તે કેવો અંધાપો! એક વાર એક મિત્રને મેં અઢીનો સમય આપેલો, નોંધેલો પણ ખરો, પરંતુ તો સાડાત્રણ જ વાંચ્યા કરું, લખેલા અઢી છતાં! એમ હું મારાં દાઢીમૂછ વધેલાં જોતો, પરંતુ એમાં કેટલા વાળ સફેદ છે એ તો જોતો જ નહોતો! આ મારાં દાઢીમૂછ વધશે ત્યારે મારો ચહેરો કાબરચીતરો નહીં લાગે? હું તો ભારે ચિંતામાં પડી ગયો. ચહેરા પર પરસેવો વળવા લાગ્યો. મનની બેચેની કેમેય જતી નહોતી. રાત્રે બેડરૂમમાં સૂવા જતાં મેં કપિલાને પૂછ્યું: ‘કપ્પી! તું ખરેખર એમ માને છે કે મારા ચહેરાને દાઢીમૂછ સારાં નહીં લાગે?’

‘ના રે! હું તો ખાલી હસતી હતી! તમને તો દાઢીમૂછ પણ શોભશે.’

‘નહીં, તું સિરિયસલી કહે.’

‘સિરિયસલી કહું? તમે પંડે જ અરીસાને પૂછીને જે તે નિર્ણય લો, તેથી તમારો આત્મવિશ્વાસ વધશે!’

એ પછીના દિવસે સવારે ક્લિનશેવ કરેલા ચહેરાએ હું કપિલા આગળ પ્રત્યક્ષ થયો. મેં કહ્યું,

‘હવે કેમ લાગે છે ચહેરો?’

‘નીંદામણ કર્યા પછીના સાફ ખેતર જેવો!’

‘તને આવો ચહેરો જ ગમે છે ને!’

‘મને તો તમારો ચહેરો ગમે છે! પણ સારું થયું, દાઢીમૂછ છોડ્યાં, પણ આત્મવિશ્વાસ તો પાકો થયો! ચાલો, એ વાત પર તમને સરસ મજાની ચા પાઉં ને સાથે…’

મેં નજીકમાં કોઈ નથી ને, એ જોઈને સસ્મિત કહ્યું.

‘એક હૂંફાળી કિસ, આ કિલનશેવ્ડ ગાલ પર, બરાબર ને!’

‘હવે ઉંમર થઈ! જરા શરમાઓ!’ કપિલાએ એના ભીના ચહેરા પર અરુણોદયની શ્રી લહેરાતી છુપાવવાને વ્યર્થ પ્રયત્ન કરતાં કહ્યું.

૧૭

મેં એક મંગલ પ્રભાતે કપિલાને કહ્યું: ‘જીવનવન અતિ વેગે વટાવ્યું’નો અર્થ હું ‘જીવનના, એકાવન બાવન આદિ વરસો મેં ઝડપથી વિતાવ્યાં અને સાઠ થતાં થતાંમાં તો હું તારી પાસે આવી ગયો છું’ એવો કરું છું.’

મારી આ વાત સાંભળતાં જ કપિલાથી એકદમ હસી દેવાયું. પછી ચિડાવા જેવું કરીને કહેઃ ‘ભાઈસા’બ, હવે ખમૈયા કરો! તમારો આ બુદ્ધિનો વ્યભિચાર બંધ કરો. તમે કઈ રીતે કવિ થયા એ જ મને તો સમજાતું નથી!’

‘એટલે? તું શું કહેવા માગે છે?’ મેં જરા કડકાઈથી પૂછ્યું.

‘તમને એક કાવ્ય પણ સરખી રીતે કેમ સમજવું તે આવડતું નથી. તમે આટલીક આવડતે કઈ રીતે કવિતા લખતા હશો?’

‘આમાં અર્થઘટનનો પ્રશ્ન છે, ઇન્ટરપ્રિટેશનનો, સમજી? એ કાવ્યને મારી રીતે સમજવાનો મને પૂરો અધિકાર છે!’

‘છે જ, પણ તે એના કવિને અન્યાય થાય એ રીતે તો નહીં જ!’

‘એટલે?’

‘એટલે એમ કે પહેલાં તમે એ તો જાણે કે ‘મંગલ મંદિર’ કાવ્ય નરસિંહરાવે એમના યુવાન પુત્ર નલિનકાંતના અકાળ અવસાન નિમિત્તે લખેલું! એટલું જાણશો તોયે ‘જીવનવન’નો અર્થ તમે કરો છો એવો નહીં થાય!’

‘સમજ્યા સમજ્યા હવે! પણ એટલું તો ખરું જ કે દરેક તેજસ્વી ભાવક તો પોતાની રીતે જ કાવ્યનો અર્થ કરવાનો!’

‘પણ તેથી અર્થનો અનર્થ તો ન જ કરાય ને!’

મને થયું, સ્ત્રી જ્યારે મુખર થાય ત્યારે સુજ્ઞજને વિવાદ પરહરી મૌન જ ધારણ કરવું હિતાવહ છે. હું મનોમન એકાવન, બાવન, પંચાવન એ રીતે ઉંમરના ગણિતમાં ચડી ગયો! મારી નજર સામે એકદમ સાઠનો આંકડો ઝળહળવા લાગ્યો! મનેય એક દિવસ સાઠ થશે? ને ત્યારે આ ગુજરાત મારા માટે શું શું નહીં કરે? મને તો પાકો ભરોસો છે કે આ ચારપાંચ કરોડની ગુજરાતની જનતામાં સાઠસિત્તેર એવા સમજદાર સજ્જન તો નીકળવાના જ, જે કહેશે, અમારે અમારા આ લાડીલા કવિની ષષ્ટિપૂર્તિ ઊજવવી છે ને ત્યારે મારા જેવા સંવેદનશીલ જીવથી કંઈ એમના ઉમંગનો ભંગ ઓછો જ થઈ શકવાનો છે.

અમારા મંછારામ માસ્તર સાઠે નિવૃત્ત થયા ત્યારે ગાંઠનું રોકાણ કરીને ભાડૂતી પ્રશંસકો ભેગા કરીનેય તેઓ પોતાની ષષ્ટિપૂર્તિ ઉજવાવીને જંપ્યા. કેટલાક વાંકદેખાઓ એમની ષષ્ટિ પૂર્તિના એ સમારંભને સાઠે બુદ્ધિ નાઠાના સંકેતરૂપ—પાકટ બુદ્ધિના વિદાય-સમારંભરૂપ લેખે છે! ભલે લેખે! પણ ષષ્ટિપૂર્તિ તો ઊજવાઈ! જૂના વખતમાં કેટલાક વડીલોને પોતાનું જીવતિયું થતું જોઈને દૈવી સંતોષનો ભાવ થતો હતો. કંઈક એવો જ ભાવ અમારા મંછારામ પણ ષષ્ટિપૂર્તિનો સમારંભ ટાણે માણે તે એમાં ખોટું શું? અમારા એ મંછારામ વિશે ષષ્ટિપૂર્તિના પ્રસંગે બે પાંચ દસ બાર બોલ પણ બોલાયેલા! તે હું પૂછું છું, આપણે સાઠે પહોંચીશું ત્યારે એવું કશું નહીં થાય? ગુજરાતની કદરદાન જનતા શું એકાદ અભિનંદન ગ્રંથ, એકાદ થેલી પણ આપણા માટે નહીં કરે? હું પહેલેથી જ પરમ આશાવાદી છું. ક્યારેક તો મારો ભરોસો મારા સંતાનો કે શ્રીમતીજી પ્રત્યે છે તેથીયે વધારે આ ગુજરાતની સારી રસિક જનતા પ્રત્યે હોવાનું લાગી આવે છે! મને થાય છે, જ્યારે મારે સાઠ થશે ત્યારે આ છાપાને, રેડિયોને ટી.વી. વગેરેને કેટલું બધું ઊંચુંનીચું થવું પડશે? મને લાગે છે કે સાહિત્યિક સંસ્થાઓ તો મારી ષષ્ટિપૂર્તિના કાર્યક્રમો ગોઠવવાની લાયમાં છેક જ ઘાંઘી થઈ જશે! ખેર! આપણે એમાં શું કરી શકવાના?

આપણે તો એક જ વાત કરવાની રહે છે, સાઠના આંકડે મક્કમતાથી પહોંચી જવાનું! સૂર્ય એની ગતિ ચૂકી જાય તો ભલે, આપણે આપણી ગતિમાં જરાયે ચૂકવાનું નહીં. સાઠે અડીખમ રીતે પહોંચીને જ રહેવાનું અને અનુભવનાં મોંઘેરાં નવનીત પણ અમૃતવાણીમાં પીરસવાનાં. જે કરવું તે મન દઈને કરવું. ખૂલીને કરવું. આપણી ષષ્ટિપૂર્તિ જો ઊજવાય તો બરાબરની જ ઊજવાય. એ માટે જે તૈયારી કરવી પડે તે બધી જ આજથી જાગ્યા ત્યારથી જ તનમનધનથી કરવા માંડવાની જ વળી!

મને તો સતત લાગતું રહ્યું છે કે મારું શરીર ખરેખર સારસ્વત સેવા માટેનું એક અમોઘ ધર્મ સાધન છે. એને મારે કમમાં કમ સાઠ સુધી તો બરાબર જાળવવું જ રહ્યું. મારી ષષ્ટિપૂર્તિ ઊજવવા ચાહનારાઓને હતાશ કે નિરાશ કરવાનો મને કોઈ અધિકાર નથી! કહેનારે ખોટું નથી જ કહ્યું ‘શિર સલામત તો પઘડિયાં બહોત.’ આપણે સાઠે પહોંચીશું તો ષષ્ટિપૂર્તિ ઊજવાશે ને? મેં તેથી જ શરીરની જાળવણી માટે ચાંપતાં પગલાં લેવાનો તાકીદનો સંકલ્પ કરી લીધો છે અને પાછો મારો સ્વભાવેય એવો ખરો કે એક વાર સંકલ્પ કરું તો કોઈક રીતે વળગી તો રહું જ.

આ બાબતમાં એક દાખલો મને યાદ આવે છે. એક વાર મેં શિયાળામાં રોજ સવારે વહેલા ઊઠવા સંકલ્પ કરેલો. ઍલાર્મ મૂકું ને તે પ્રમાણે ઊઠું. ઊઠું એટલે ઊઠું જ! ઊઠ્યા પછી સવારની ઠંડીમાં પથારી છોડીને બહાર નીકળવાની ઇચ્છા ન થાય ને તેથી રજાઈમાં જ શરીર લપેટીને પડ્યો રહું એ વાત જુદી છે. બાકી નક્કી કરેલા વખતે ઊઠવાનો સંકલ્પ તો પાળીને જ રહેતો. એ જ રીતે મેં પૂ. રવિશંકર મહારાજનું વ્યાખ્યાન સાંભળીને પૂરાં બે વરસ માટે ચાનો પરિત્યાગ કરેલો છે તે બરોબર કરેલો! હા, પછી એની અવેજીમાં મારે કૉફીથી ચલાવવાનું થયું તેનાં કારણો વળી વિશિષ્ટ છે.

મેં નક્કી કર્યું કે શરીરમાં હવે જરા પણ ચરબી વધવી ન જોઈએ. શરીરમાંની સ્ફૂર્તિ હવે ઘટવી ન જોઈએ. એ માટે વ્યાયામ તો કરાય જ; પણ એમાં ડાયટિંગ એક મહત્ત્વની બાબત છે. ગાંધીજીના આહારના પ્રયોગો કરવામાં ગાંધીજીને અને મને-અમને બંનેને એકસરખો સાચો ને ઊંડો રસ. એક દિવસે સાયંકાલે બીજા દિવસથી આમરણાંત ઉપવાસ પર ઊતરવાનો હોઉં એવી પ્રાર્થનાની પવિત્ર ગંભીરતાથી મેં શ્રીમતીજીને નિકટ બોલાવી, ધીમેથી હળવો ખોંખારો ખાઈ કહ્યું:

‘બરાબર સાંભળ, આવતી કાલથી હું એક પ્રયોગ કરવા માગું છું.’

‘એમાં નવું શું છે? આજ દિન સુધી તમે પ્રયોગ સિવાય બીજું કર્યું પણ શું છે?’

‘પણ આ તો ગંભીર પ્રયોગ છે?’

‘સત્યના પ્રયોગ જેટલો?’

‘એવો જ વળી. હું હવે આહારના પ્રયોગમાં જવા માગું છું.’

‘ચાલો નિરાંત થઈ, મને રસોડામાંથી રજા મળશે.’

‘તારી કંઈક ગેરસમજ થઈ રહી છે. હું રસોઈ કરવાના નહીં, અમુક પ્રકારની રસોઈ જમવાના પ્રયોગમાં જવા માગું છું.’

‘હાય રામ! ત્યારે તો તમે મારું કામ વધારવાના!’

‘ના ના! ખાસ કામ નહીં વધે. તમે દાળ કરો છો તેમાંથી મારા માટે દાળ કાઢી લેવાની. તમે રોટલી કરો છો તો મારા માટે ગણીને ત્રણ ખાખરા કરી આપવાના!’

‘પણ એય કરવાનું ને!’

‘જે ઇષ્ટ હોય તે તો કરવું જ રહ્યું. વળી તાજાં ને કાચાં ખાઈ શકાય તેવાં શાકભાજીનાં કચુંબર લેવાના, હવેથી તળેલું બંધ, ઘી-તેલ-મલાઈ-માખણ બંધ, તીખું ને ગળ્યું પણ બંધ.’

‘આમ બધું બંધ કરવામાં ક્યાંક લોચવાઈ કે ગૂંગળાઈ ન જાઓ! ‘

‘જે થવાનું હોય તે થાય. પણ હવે આ શરીરને બરાબર સાચવવું છે. સાઠ કે સિતેરે જરાયે તલીફ ન પડે તેવું એને કસવું છે.’

‘પણ એ બાબતમાં તમે ગાડી ચૂક્યા હોય એવું નથી લાગતું?’

‘એ ગાડી ચૂક્યો હોઈશ તો દોડીને પકડી લઈશ, તું તો મારો જુસ્સો જાણે છે ને?’

‘જાણું છું, પણ તે પેલા નર્મદના જેવો નહીં, એવો હોત તો તમે ન્યાલ થઈ જાત!’

‘તે શું આજે હું બેહાલ છું?’ મેં પ્રશ્ન કર્યો.

શ્રીમતીજીએ કાન ઢાંકી જરાક જીભ કાઢી નકારમાં ડચકારો બોલાવતાં કહ્યું, ‘હું છું ત્યાં સુધી તે તમને બેહાલ ન થવા દઉં ને!’

‘ઠીક છે ઠીક છે! વહાણું તો સૂરજથી વાય છે, છતાં કોઈ કુક્કુટરાણીને વહાણું વાયાનો જશ લઈને રાચવું હોય તો ભલે રાચે!’

‘એમાં મુદ્દાની વાત એટલી કે પેલો સૂરજ ક્કુટરાણીના કહ્યા પ્રમાણે કરતો હતો!’

‘એ કહેતો હશે, હું નહીં; હું તો મારી કલમના ટેકે ચાલનારો છું.’

‘સાચી વાત, ને કલમને મારો ટેકો લીધા વિના ચાલતું નથી!’

‘મને આવી નકામી જીભાજોડી પસંદ નથી. આપણે ટપટપથી નહીં, મમ્‌મમ્‌થી કામ છે. જુઓ. આવતી કાલ સવારથી મારા આહારનો પ્રયોગનો આરંભ થાય છે.’

‘આરંભ કે સમારંભ?’ કપિલાએ જરાક ટોળ કરતાં પૂછ્યું.

મેં એના ટોળ તરફ દુર્લક્ષ કરી કહ્યું: ‘કાલથી બાફેલુંશેકેલું મોળું જ જમવાનું… બાકીનું બધું જ બંધ.’

‘તમે આમ એકાએક ખોરાકના પ્રયોગમાં ન જાઓ તો ન ચાલે? એ પ્રયોગ જરૂર કરજો પણ ત્રણેક અઠવાડિયાં બાદ કરજો. અત્યારે ભરશિયાળો છે, ઠંડી છે. મેં તમારા શરીરનો ખ્યાલ કરીને વસાણું કર્યું છે, મોહનથાળ પણ કર્યો છે ને હમણાં આ પ્રયોગ કરશો તો પછી મારે બીજાઓને ખવડાવી દેવો પડશે, છોકરાં એ ખાતાં નથી.’

હું મૂંઝાયો. આ શિયાળો ચાલે છે એનું તો મને ભાન જ નહીં. આમેય હું ભોજનપ્રેમી મોહનથાળનાં મોહબાણ આગળ તો છેક જ લાચાર. શિયાળામાં શરીરને આમ પ્રયોગોમાં ખેંચવા જતાં મારે માંડ માંડ સેટ થયેલો બૉડીનો રિધમ ડિસ્ટર્બ થવાનો સવાલ ખરો જ. મેં આ દૃષ્ટિકોણથી તો વિચારેલું જ નહીં. ધીર પુરુષો એક વાર સંકલ્પ કરે તો ન છોડે એ વાત ખરી, પણ સંકલ્પ કરતાં પૂર્વે તો સેંકડોહજાર વાર તેઓ વિચારે જ. મને લાગ્યું કે ડાયેટિંગનો જે મજબૂત પ્રયોગ કરવો છે તે ત્રણેક અઠવાડિયાં પાછો ઠેલવાથી કંઈ ખાટુંમોળું નહીં થઈ જાય. એ ઓછો જ છોકરાઓની પરીક્ષા ઠેલવા જેવો સવાલ છે?

હું આમ મનમાં જાતજાતના વિચારમાં ખોવાયેલો હતો તે જોઈ શ્રીમતીજી મોહક રીતે મલકાતાં કહે:

‘કેમ કંઈ કવિતાબવિતા સૂઝી કે શું?’

‘તારી હાજરીમાં મજાલ છે કે કવિતા મારી પાસે આવવા જેટલી હિંમત દાખવે?’

‘એમ કહોને કે પિપાસિતેઃ કાવ્યરસો ન પીયતે, ષડ્‌રસ આડે નવરસના વિચાર કયાંથી ડોકાય?’

‘ન જ ડેકાય વળી! આ ડાયેટિંગનો પ્રશ્ન ઊભો થયો તે કંઈ નાનો સુનો છે?’

‘પ્રશ્ન ઊભો કરનાર તમે જો ધારો તો એને સુવડાવી દઈ શકો એમાં આમ હૅમ્લેટની રીતે મૂંઝારામાં અટકાવવાની જરૂર નહીં!’ શ્રીમતીજી બોલ્યાં.

‘ઠીક છે મધુરી મૈયા! ઠીક છે. હાલના તબક્કે અનિવાર્ય સંજોગોને કારણે શ્રીયુત શ્રીકાંતભાઈના ખોરાકનો ભવ્ય પ્રયોગ, મોકૂફ રાખવામાં આવે છે. સૌ લાગતાવળગતાઓએ આની નોંધ લેવી.’

‘લાગતાવળગતાઓએ તો તમારી આ જાહેરાત પહેલાં જ નોંધ લઈ લીધેલી. ચાલો, ત્યારે હવે તમારું ડાયેટિંગ રદબાતલ!’

‘હાલ પૂરતું તો ખરું જ. નકામું આવા શિયાળામાં ડાયેટિંગ કરવા જતાં જો શરીર કથળે તો બકરું કાઢતાં ઊંટ પેઠાનો તાલ થાય!’

‘ના રે, આપણે બકરું કે ઊંટ કોઈની બાબતમાં કશુંયે કરવું નથી. બેસો નિરાંતે, હળવા થાઓ. સરસ મજાની આદુંફૂદીનાવાળી ચા કરું છું તે પીઓ. ‘કરું ને ચા?’

‘ચા કે ચાહ?’ મારાથી એમ પુછાઈ ગયું. શ્રીમતીજી કેવળ મલકયાં. એમના મલકાટમાં મને શું વંચાતું હશે તે તમે જ ધારી લો!

XVI

નિબંધ-સાહિત્ય: નંદ સામવેદી (1980, 2001)

૧. હું અને દીવાલ

હું અંધારા ખંડમાં પુરાયેલો છું. મારી સામે એક નક્કર દીવાલ ખડી છે. એ મારા હાથની મુક્કીઓથી તૂટે એમ નથી, માથું અફાળતાં ચસે એમ નથી. જેમ જેમ મારી આંખ ઊઘડતી ગઈ તેમ તેમ એ દીવાલની ભીંસ મને વધુ ને વધુ લાગતી ગઈ. આજે એ દીવાલને ભાંગવા હું મથું છું. હું દીવાલ વિશે વિચારો કરું છું, દીવાલ વિશે કાવ્યો લખું છું. દીવાલ ભાંગતાં જ મારા હાથમાં મોક્ષનું અમૃતફળ આવી પડશે એમ પણ હવે માનવા લાગ્યો છું. ‘ઘણુંક ઘણું ભાંગવું તું ઘણ ઉઠાવ મારી ભુજા’ – એ પંક્તિનું પરમ શ્રદ્ધાથી રટણ કરું છું. આ દીવાલની પેલી બાજુ મારો સૂર્ય છે, આ દીવાલની પેલી પાર મારા આ ત્રસ્ત જીવનની પરમ સાર્થકતાનું અમૃત છે. મારી આ દીવાલ તો તૂટવી જ જોઈએ…

દીવાલના ઝાઝા વિચારે હું પોતે પણ જાણે દીવાલમય ભાસું છું. જીવનમાં ક્ષણેક્ષણ ઈંટની જેમ મુકાતી આવે છે… ક્ષણે ક્ષણે દીવાલ ઊંચી થતી જાય છે, અંધકાર વધતો જાય છે, આંખો પર ભાર લાગે છે, આંખો મીંચાવા કરે છે… હમણાં નિદ્રા આવી જશે.

જોકે નિદ્રાનો કેફ પણ ઝાઝો ચાલતો નથી. સ્વપ્નમાં દીવાલોની હારમાળાઓ હાલતીચાલતી દેખાય છે. કેટલીક દીવાલો માણસોની આજુબાજુ ગોળ ગોળ વીંટાઈ જાય છે, કેટલીક દીવાલો ભગવાનની પ્રતિમાઓને ઘેરી વળીને હસે છે. કેટલીક દીવાલો ખેતરોની વાડોમાંથી ઊભી થાય છે, કેટલીક દીવાલો દેશ દેશના ઝંડાઓ તળેથી પાંખો ફફડાવતી બેઠી થાય છે. ચીનની લાંબી દીવાલો જેવી એ દીવાલો આંખોને પૂરું જોવા નથી દેતી, પૂરું સાંભળવા દેતી નથી. એ દીવાલો લોહી ને આંસુ પણ પીએ છે. કેટલાક તો આ દીવાલોને વાવવાનું, એને ઉછેરવાનું, એને રક્ષવાનું કામ કરે છે. આ લોકોનાં વસ્ત્રોમાં દીવાલોના પડછાયા ફરકે છે. આ લોકોના સંઘો દીવાલોની છાયામાં રહે છે અને તેઓ તો અવકાશમાં પણ દીવાલો મૂકવા સતત મથે છે. એ લોકોની કબ્રસ્તાનો સાથે દોસ્તી છે. એ લોકો રસ્તા વગર ચાલતા નથી, બારણું બંધ કર્યા વિના સૂતા નથી, એમની પાસે હજારો ચાવીઓનાં ઝૂમખાં છે, તેઓ હમેશાં તાળાં વાસવાની હિમાયત કરે છે. આ લોકોને કેવળ સાદાંસીધાં નામથી સંતોષ થતો નથી. છાપાંતિલકની જેમ સેંકડો નામોની મોટા મોટા મણકાવાળી માળાઓ તેઓ પહેરે છે. તેઓ ઉપવાસના મહિમાની વાત કરે છે અને તેથી બીજાઓને પેટપૂરતું ખાવા દેતા નથી. તેઓ ધર્મના પ્રચાર બરોબર થઈ શકે તે માટે માણસને સતત નરકની યાતનાઓનો અનુભવ આપતા ફરે છે. એમની સામે બોલી શકાતું નથી; કેમ કે તેઓ બધું જ સમજે છે, કોઈ એમને કશું નવું કહી શકે એમ નથી એવી એમની દૃઢ માન્યતા છે. તેઓ ગુરુઓ છે, આચાર્યો છે, નેતાઓ છે. મહાત્માઓ છે, અદના સેવકો છે, સમાજસુધારકો છે અથવા ક્રાંતિવીરો છે. તેઓ ઘણુંબધું છે અને તેથી માણસ છે કે કેમ એ પ્રશ્ન એમની બાબતમાં પૂછનારા બાળક જેવા ભોળા અને નાસ્તિક ગણાય છે. દીવાલ ચણનારાઓની અને દીવાલોની વસ્તી કુટુંબનિયોજન માગી લે એટલી છે.

એક દીવાલની બખોલમાં કોઈ કબૂતરી ઈંડું મૂકે છે, ઈંડું દિવસો જતાં ફૂટે છે, એમાંથી પક્ષી પ્રગટ થાય છે, તે હું છું. મારે પાંખો છે, પણ મારી પાસે આકાશ નથી. મારે આંખો છે, પણ પ્રકાશ નથી. હું ઈશ્વરને વારંવાર કહું છું કે જો મને તારે બંધિયાર સ્થિતિમાં જ રાખવો હતો તો શા માટે મને ઈંટ રૂપે જ અહીં ન મોકલ્યો? શા માટે તેં મને મુક્તિનું સ્વપ્ન આપ્યું? દીવાલની અસહ્યતાનું જ્ઞાન શા માટે મને કરાવ્યું? મુક્તિ માટે મથવાની પ્રેરણા મને કેમ આપી? શા માટે મુક્તિના માર્ગ વિશે વિચારવાની મને તકો અપાવી? પણ એ ઈશ્વર પણ દીવાલ જેવો સ્થિર છે, મૂક છે; એનો અવાજ આ પ્રત્યક્ષ દીવાલને ઓળંગીને મારા સુધી પહોંચતો નથી. હું હતાશ થાઉં છું. જાણે હું કોઈ કબરમાં જીવું છું!

આ તે કેવું? નથી હું જ્ઞાની થતો, નથી અજ્ઞાની રહેવું મને ગમતું. અર્ધદગ્ધતાની વેદના જ આવું આવું સહન કરાવે છે. મહેલમાં હોઈએ કે કબરમાં, મુક્ત હોઈએ કે ચાર દીવાલો વચ્ચે બંધાયેલા હોઈએ — શા માટે ભેદબુદ્ધિનો મને અનુભવ થાય છે? ભેદ એટલે જ વિષમતા અને વિષમતા એટલે જ વેદના. આ મને સમજાય છે પણ મનમાં દીવાલો એટલી ઊંડી ગયેલી છે કે દીવાલને દીવાલથી અન્ય રૂપે કલ્પી શકાતી નથી અને તેથી જ મુક્તિ પામી શકાતી નથી.

દીવાલ પોતે પોતાને બાંધતી નથી, પણ હું દીવાલ બાંધું છું અને પછીથી દીવાલ વચ્ચે બંધાયાનો અફસોસ કરું છું. જે મુક્ત છે એને દીવાલો કઈ રીતે નડી શકે? દીવાલોના પાયા મનની ગુલામીમાં નખાયા હોય છે. જો મુઠ્ઠી છૂટી જાય તો, વસ્તુની પોતાની એવી તાકાત નથી કે હથેલીમાં એ નિબદ્ધ રહી શકે. જેને આકાશની કલ્પના છે, જેણે આકાશને જોયું છે, જેણે બીજા મનુષ્યોની મુક્તિ માટે ને પોતાની મુક્તિ માટે લડત ચલાવી છે એ જ મનુષ્ય દીવાલોનો પણ રચનાર છે. દીવાલ ગુલામીની મનોદશાથી રચાય છે અને એ જ મનોદશાથી ટકી રહે છે. દીવાલ તોડવી એટલે પોતાની અંદરની ગ્રંથિઓ તોડવી. એ કેમ તૂટે?

હું આંખ મીંચું છું, મારી ભીતરના ગાઢ અંધકારને ભેદવા પ્રયત્ન કરું છું. કોઈ કિરણ – કોઈ સોનેરી કિરણ જાણે હમણાં મળશે, હમણાં મળશે એવી આશા બંધાય છે. મને થાય છે. હમણાં આ દીવાલ ખસશે… આ દીવાલમાંથી હમણાં બારી ખૂલશે…એક આકાશ આંખ સામ પ્રગટશે… આંખને આકાશનું કોઈ ગજબનું આકર્ષણ છે. એ આકર્ષણ કેમ છે એની ખબર નથી; પણ આંખ આકાશ જોયા વિના બેચેન બની જાય છે. અંધકાર અંધકાર નથી, એટલું જો આંખ જાણે તો એનો એ સૂર્યોદય હશે; પણ એ ક્યારે થશે?

આજે તો સૂર્યોદય નથી એટલું નિશ્ચિત છે. આજે તો અંધકાર એ હકીકત છે અને પ્રકાશની માત્ર કલ્પના છે; છતાં આપણી મનુષ્યની કલ્પના કદી સિદ્ધ જ ન થાય એવું કંઈ નથી. દીવાલ હોવાનું જો લાગ્યું છે, એ તોડવાની જો ઇચ્છા છે તો એ તોડવા માટેનું કેટલુંક કામ તો થયું છે જ અને કેટલુંક જ પછી તો બાકી રહે છે… એ પણ સિદ્ધ થશે; કેમ કે મારામાં આકાશસમેત કોઈ પંખીનો સંચાર હું અનુભવું છું, હું જે કોઈ પંખી છું એવું મને લાગે છે, મારા હાથ હવે હાલવા લાગ્યા છે, મારા ચરણમાં હજારો પગલીઓનો થનગનાટ વરતાય છે; મને ખાતરી છે: કોઈ પણ દીવાલ એવી નથી જ, જે કદી ન તૂટે.

(‘નંદ સામવેદી’, પૃ. ૧૧-૧૩)

૨. હું આંખ મીંચું છું

આ બપોર ખૂબ ભારેખમ છે, તપાવેલા લાલચોળ લોઢાની આ બપોરથી હું શેકાઉં છું. ગળે શોષ પડે છે…રસ્તા પર ચઢતાં ઝાંઝવાં મને અકળાવે છે…દીવાલોના પડછાયા ગરમ છે… મારી આંખ સામેની બારીના કાળા સળિયા હું સહી શકતો નથી… હું આંખ મીંચું છું.

મીંચેલી આંખમાં કંઈક ચિત્રવિચિત્ર ભાસ મને થાય છે. નથી ઉજાસ, નથી અંધકાર… આજ સુધીના ઉઘાડી આંખે જોયેલા રંગો કરતાં મીંચેલી આંખે જે દેખાય છે તે કંઈક જુદું અને તેથી આકર્ષક છે…મને જકડતી જેલની ઊંચી દીવાલો, જાડા સળિયા, કડક મૂછોવાળા ખાખી સંત્રીઓ — આ બધું બંડીવાળા હાથથી ગબડાવી શકાતું નથી; નજર આ બધું ન ગમતું હોવા છતાં મોં આગળથી હડસેલી શકતી નથી ને મારી પાસે એક જ ઉપાય રહે છે આંખ મીંચવાનો… સદ્ભાગ્યે, આંખને પાટા બાંધવામાં આવ્યા નથી… ને પાટા બાંધવામાં આવે તોય શું…? આંખ મીંચીને પાટાને જોવાનો પણ ઇનકાર થઈ શકે છે. હું મને ન ગમતું નહિ જોવાનો નિર્ણય કરી શકું છું ને આંખ મીંચીને મેં એ પુરવાર કર્યું છે.

હું આંખ મીંચીને મને જોવાનો પ્રયત્ન કરું છું… કહો ને હું મારી સ્વપ્નમૂર્તિ ઘડવા મથામણ કરું છું… મારી બધી ઇન્દ્રિયોને હું એકઠી કરવા મથું છું, મારા મગજને તાન પડે છે; હૃદયને ઉન્નત કરવા પ્રયત્ન કરું છું…પણ ક્યારેક પવન શઢમાં ન ભરાતો હોય ને હોડી પાણીમાં ચોટેલી રહે એવો અનુભવ કરું છું… તેજનું પૂતળું છું, અંધકારનું પૂતળું છું કે પછી તેજ–અંધકારનું પૂતળું છું? મારી મીંચેલી આંખથી આનો જવાબ મેળવવા પ્રયત્ન કરું છું. પણ હું કંઈ જ કરી શકતો નથી…અથવા કંઈ નહિ કરી શકવાની પ્રતીતિ કરું છું… હું હાડચામનો માળો છું, માંસનો પિંડ છું.. પંચમહાભૂતનો લોદો છું… હું છું એટલું જ મીંચેલી આંખથી મને સમજાયું છે અને તેની ખાતરી હું આપી શકું છું…

મેં ઉઘાડી આંખે અરીસામાં મારા ચહેરાને અનેક રીતે ટીકીટીકીને જોયો છે… આ ચહેરાનો છે એથી જુદો આકાર હોત તો લોકોને મારો જે પરિચય છે તેમાં ફરક પડત ખરો? મારો આ ચહેરો વિવિધ માણસોની આંખથી કઈ રીતે જોવાતો હશે? શું જેટલી આંખો એટલા મારા ચહેરા હશે? લોકો આંખ મીંચીને મને જોવા પ્રયત્ન કરે તો હું કેવો દેખાઉં? હું જન્માંધ હોત તો મને હું કેવો લાગત? હવે હું સૂરદાસની જેમ તપાવેલા લોઢાના સળિયા આંખમાં ખોસી દઈ અંધત્વ સ્વીકારી લઉં તોપણ જે કંઈ આજ સુધી જોયું છે તે કેવી રીતે ન જોયું કરી શકાય? આંખો મીંચ્યા પછીયે કેટકેટલું યાદ આવે છે!… અનેક ચહેરાઓ… પદાર્થો… પ્રકાશ… રંગો…આ બધાંને જ્યારે પ્રયત્નપૂર્વક મીંચેલી આંખના નિગૂઢ ઊંડાણમાં ડુબાડી દેવા હું મથું છું ત્યારે મને શું લાધે છે? તમે આંખ મીંચીને મને જોવા પ્રયત્ન કરો તો હું જે કહેવા માગું છું તેનો અણસાર કદાચ પામી શકો…

મને મારી મીંચેલી આંખોવાળો ચહેરો અરીસામાં જોવાની ભારે ઇચ્છા થાય છે… એવા ચહેરાનો ફોટોગ્રાફ પણ મળી શકે, પણ એમાં પોતાના જીવંત ચહેરાને મીંચેલી આંખે પોતે જ જોયાના ભાવ-અનુભવ આવતા નથી. હું આંખ મીંચીને મારા શરીરના કોટડાની બહાર જવા મથું છું…હું મને મારા જ્ઞાનતંતુઓની જાળમાંથી મુક્ત કરવા મથું છું… મારે માછલીને જીવંત રહે એ રીતે પાણીથી અલગ પાડવી છે…હું મુઠ્ઠીઓ વાળી મારી રગોમાંના લોહીનું દબાણ આપી મને મારાથી છૂટો પાડવા અથવા હું મારાથી છૂટો થવા મથું છું અને હું થાકું છું… આખો ખેલ જરાક માટે થઈને અટકી જાય છે…આ નહિ થઈ શકે…આંખ ખોલીને ફરીથી અરીસામાં હું મારી આંખના ઊંડાણમાં મને જોવા મથું છું…કશુંક છે ને એ કેમેય હાથમાં આવતું નથી…

*

મને મીંચેલી આંખોનું આકર્ષણ છે… બાળક ઊંઘે છે ત્યારે એનાં બિડાયેલાં પોપચાં તળે શું શું થતું હશે? બિડાયેલી આંખોના એ નાનકડા ટાપુ પર સોનાના મહેલ રચાતા હશે, ફૂલો ચહલપહલ કરતાં હશે, પરીઓ ગીતો ગાતી હશે, ચાંદામામા મલક મલક કરતા સફેદ દાઢી તળે બાળકોને છુપાવી સંતાકૂકડીની રમત ચગાવતા હશે. ક્યારેક હું નીચો વળી બાળકની પાંપણ પર ચાંદામામાના એકાદ કિરણને શોધી કાઢવાનો પ્રયત્ન કરું છું ને પછી મારી ઘેલછા પર હસી લઉં છું… આ ટચૂકડી આંખોમાં ચાંદામામા જ શા માટે આવે? મોટાં શિંગડાંવાળા, કાળા જડબાં ને સફેદ મોટા દાંતવાળા, લાલ નહોરવાળા ‘ખાઉં ખાઉં’ કરતા રાક્ષસો પણ આવી શકે! મારું ચાલે તો રાક્ષસોના આવવાના માર્ગો પર ગગલી ઘાંચણના દંડથી અભેદ્ય દીવાલ રચી દઉં…પણ એથી આંખમાં પરીઓ આવતી અટકી નહિ જાય? હવે વિક્રમની દુનિયામાંથી હું બહિષ્કૃત છું. એકલવીરનાં પરાક્રમોની ઝંખના, ઉત્સાહ ને બળ ચાલી ગયાં છે…હવે થાકું છું.. .ઊંઘવા માગું છું ને છતાં આંખ મીંચી શકાતી નથી…

તમે તમારી પ્રિયતમાની મીંચેલી આંખને પણ ચારુ ચુંબનથી અંકિત કરી હશે! એ આંખોમાં તમે અનંગ રૂપે મિત્ર વસંતને લઈ વિહરી નહિ આવ્યા હો એની શી ખાતરી? તમે ભલે એકલા હો…અર્ધશય્યા સૂની હોય ને છતાં તમારી પ્રિયતમાની આંખમાં તમારું એક રૂપ લીલાવિહાર કરતું હોય એની શક્યતા પણ ખરી ને? શી ખબર તમારી પ્રિયતમા મીંચેલી આંખમાં કઈ રીતે તમને જોઈ રહી છે? હું એકલતાની ઉદાસી ઓઢીને ફરું છું…મને ખબર નથી, હું કોઈની મીંચેલી આંખમાં કેટલા આકારો લઈ, કેટલી રીતે, કઈ રીતે વિહરી શકું? પ્રિયતમાની આંખોની – નિમીલિત આંખોની પણ એક આગવી નજાકત હોય છે! સમગ્ર સ્નેહનું એક નિગૂઢ રૂપ બંધ પોપચાં આડે અદૃશ્ય અમૃતકિરણોથી સ્નેહી હૃદયને સ્પર્શે છે ત્યારે દિવસ-રાત, પ્રકાશ-અંધકાર – આવી આવી ભેદની સભાનતા વિગલિત થઈ જાય છે… સ્મરણ પણ નથી રહેતું કે પ્રિયાની આંખો નિમીલિત છે કે અર્ધનિમીલિત કે પૂર્ણ વિકસિત – એ પ્રિયાની આંખ છે એટલું ભાન પણ હૃદયને એવું તો ઝંકૃત કરી દે છે કે શું જોવાય છે એ વાત ભુલાઈ જાય છે ને રોમાંચક અનુભૂતિ જ માત્ર અવશિષ્ટ રહે છે!

ને બુદ્ધનાં નિમીલિત ચક્ષુની વાત! સુંદરમે બુદ્ધના ચહેરામાંથી સૌન્દર્યનું આ પરમ નિધાન કઈ નજરે શોધ્યું હશે? એ નજર મળ્યા પછી કવિતા લખાય ન લખાય એની શી તથા? અંદરનાં બધાં તોફાનો શમી ગયાં હોય…જલની સપાટી શાંત-સૌમ્ય ચમકથી મલકતી હોય…આકાશ સ્વચ્છ હોય…ન કોઈ સંઘર્ષ, ન કોઈ વેદના, નહિ ઉદાસી, નહિ ચાંચલ્ય…હંસના આકારનું શ્વેત જહાજ…શઢ વિશ્રંભથી ઢળેલા હોય, જહાજનો દીવો સ્થિર-સૌમ્ય પ્રકાશે ચમકે ને એની ઝાંય નિમીલિત નેત્રોમાંથી ઝમે ત્યારે ગુલાબી ઠંડીની જેમ, જોનારની ચેતનાને એ નેત્રો સ્પર્શે છે ને તાજબી બક્ષે છે. હું અવારનવાર મારી આંખ સામેના અવકાશમાં એ નિમીલિત નેત્રોને ઉપસાવવા મથું છું… મારાં નેત્રોને એ મૌન પ્રસન્નતાના શાંત ઉજાસથી ભરી દેવા મથું છું…હું આંખો મીંચું છું…મારી ઈન્દ્રિયોના મેળ વગર વાગતા સૂરોને નિયંત્રિત કરી કોઈ મધુર રાગમાં નિબદ્ધ કરવા મથું છું…તોફાન શમાવી શાંતિ અનુભવવી છે ને તેથી હું મારા ચિત્તની ચંચળ સપાટીને સ્થિર કરવા મથું છું…એ માટે શૂન્ય થવાની મારી તૈયારી છે…પણ શૂન્ય થવું ક્યાં સહેલું છે? આંખો મીંચીને પણ આંખો મીંચ્યાનું ભાન ભૂલી જવું ક્યાં સહેલું છે?

અનેક વાર આંખ મીંચી હું મને પોતાને શાંત કરવા, આજુબાજુની અશાંતિમાંથી ઊગરી જવા પ્રયત્ન કરું છું…પણ જ્યાં હું મારી બે આંખ મીંચું છું ત્યાં મારી આંખોનાં અનેક પ્રતિબિંબો મને એવી રીતે તાકે છે કે હું વિચલિત થઈ જાઉં છું, હું તાલ ચૂકી જાઉં છું, સૂરમાં ભૂલ કરી બેસું છું…રાગ તૂટી જાય છે. ને આંખ મીંચતાંય નિદ્રા ન આવતી હોય એવી વિષમ સ્થિતિનો અનુભવ કરું છું. આમાંથી કેમ ઊગરી શકાય? મૃત્યુની કાળી હથેળીઓ આંખો પર મુકાય ત્યારે આમાંથી ઊગરવાનું શક્ય બનશે ખરું? પણ એ અત્યારે કહેવું બિલકુલ કવેળાનું જ ગણાય.

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૧૭–૨૦)

૩. સ્થિર ક્ષણની ખોજ

મને ક્યારેક થાય છે કે મારા આ શરીરના યંત્રને એક ક્ષણ અટકાવી દઉં અને એ ક્ષણની સ્થિરતા દરમિયાન મારી ચારેય બાજુ અનિરુદ્ધ ગતિએ જે કંઈ ચાલે છે એનો અનુભવ કરી લઉં. એક ક્ષણ હું મારી બહાર નીકળી મારું નખશિખ દર્શન કરી લઉં. એક ક્ષણ તમારી આંખે મને જોઈ લઉં, તમારા કાને મને સાંભળી લઉં, હું ‘હું’ રહી વસ્તુરૂપે મને અનુભવી રહું. પણ…પણ એ કેમ થાય?

રાત્રે હું શય્યામાં પડ્યો હોઉં છું ત્યારે આંખ મીંચી, શ્વાસ રોકી મારી સરકતી ક્ષણોમાંથી કોકને હું કોઈ ગલ નાખી માછલી પકડે તેમ પકડવા મથું છું. આ હાથમાં આવી… આવી ને ત્યાં તો એ સરી જાય છે…સાથે જાણે હુંયે કોઈ ચીકણી લીસી શિલા પરથી સરું છું… મારા હાથ-પગથી હું મને રોકી શકતો નથી… મારી નજરને હું સ્થિર કરી શકતો નથી…કોઈ અતલ ઊંડાણ તરફ હું ધસી રહું છું. કોઈ લાકડું જલના ધસમસતા વહેણમાં ઘસડાય એમ ઘસડાઉં છું… મારા વિચારો, મારી લાગણીઓ, મારી કલ્પનાઓ બધું આ અપ્રતિરોધ્ય વેગથી ફંગોળાય છે. કોઈ નિહારિકાનું ધૂંધળું વાદળ મારી ચારે બાજુ રચાય છે અને ચહેરાનું કોઈ બિંબ ઊપસતું નથી. હું મારી કલમની ટાંક કાગળ પર ભોંકીને એક ક્ષણ-ક્ષણાર્ધ અટકી જવા પ્રયત્ન કરું છું અને…પ્રયત્ન કરું છું…

હું મારા પોતાનાથી આ ખંડના એકાંતમાં જે ખલેલ પડે છે તે અટકાવવા માગું છું. મારા શરીરને હું છેક ઢબૂરી દેવા – થિજાવી દેવા ચાહું છું અને એ હું જોવા-અનુભવવા પણ ઇચ્છું છું. બહારથી બારણા પર અથડાતી ચાંદનીનો અવાજ મને સંભળાય, ખંડના એકાંતમાં તરતા અંધકારની કંપનરેખાઓ હું જોઈ શકું, દૂર દૂરના આકાશમાંથી વહી આવતી કોઈ સૂક્ષ્મ લહેરીઓથી રોમ રોમમાં વિસ્તરતાં વૈશ્વિક સ્પર્શનાં આંદોલનો હું કળી શકું, આ સતત ઘૂમતી પૃથ્વીના વેગની ઝપટ મારા શ્વાસે શ્વાસે પકડી શકું અને મારી આરપાર ગતિ કરતા ચેતનાના અદૃશ્ય હિલોળમાંથી મારા અસ્તિત્વનું કોઈ નિગૂઢ રૂપ હું પામી શકું તો કદાચ જીવવાની રીતે જીવવાની અને સાથે મરવાની મારી શક્તિનેય હું લીલાભાવે માણી શકું.

ચારે બાજુ ગતિ છે, ઘમસાણ છે. ખરતાં પાંદડાં અને નવાં ફૂટતાં પાંદડાંનો અવાજ, રસ્તા પરનાં પગલાં અને પડછાયાઓનો અવાજ, બંધ થતી ને ઊઘડતી બારીઓનો અવાજ, પોપચાં તળે ઝબક ઝબક થતા તેજનો અવાજ, રાતા હોઠ પર મલકતા મૌનનો અવાજ, સિગારની ધૂમ્રરેખાઓમાં ઊડતા વિચારોનો અવાજ, પ્રતીક્ષા કરતા હૃદયના દ્વારે વળી વળીને ભટકાતા ભૂતકાળનો અવાજ, બાળકની મુઠ્ઠીમાંથી ખરતી ચમકતી રેતમાં ફરકતાં ભાવિ સ્વપ્નોનો અવાજ, આ સૌ અવાજોના પડઘાઓને કાપતો — જોડતો મારી ભીતર ઊભરાતી ધૂસરતામાં ખદ્યોતની જેમ ઝબક ઝબક કરતો મારો અવાજ ને આ બધા અવાજોને તોડતોફોડતો, ઉપરતળે કરતો આસમાની ઉદાસીને વિષમતાના વિકૃત ચહેરાની કર્કશતાથી ભીંસતો, ચક્રોના ધૂમ્રલિસોટાઓનો અવાજ – આ બધા અવાજોના ચિત્રવિચિત્ર આકારોની સંકુલતામાં અટવાતી મારી નજરનું બાવરાપણું, મારી વાણીનો મૂંઝારો, મારા હાથની કિંકર્તવ્યમૂઢતા, મારા ચરણોની દિઙ્‌મૂઢતા, મારી ભીતર આળસનાં જાળાં વણતી મનની ઊર્ણનાભવૃત્તિ – આ બધાંનું કોઈ અજબ વિશ્વ ક્ષણેક્ષણ ખળભળે છે. એ બધામાં હું હોવા છતાંયે કેમ નથી એ જોવા-જાણવાની, અનુભવવાની મારી મનીષા છે. હું સોયની અણી જેટલી કુંવારી ધરતી શોધું છું – એવી ધરતી જેના પર હું સ્થિર રહી શકું અને જ્યાં રહી હું સર્વની ગતિનો તટસ્થ દ્રષ્ટા બની શકું.

ગઈ કાલે બાળક હતો, આજે યુવાન છું, આવતી કાલે વૃદ્ધ થવાનો છું. દરેક ક્ષણે અકસ્માતની શક્યતા છે, દરેક ક્ષણે મૃત્યુની શક્યતા છે ને છતાં મારી નસોમાં રક્ત અવિરત વહ્યા કરે છે; હૃદયનું ઘડિયાળ ટિક ટિક કર્યા કરે છે. ખબર નથી આ હૃદયની ઘડિયાળમાં કેટલી ચાવી ભરવામાં આવી છે. હાથપગ ચાલે છે; સુષુપ્તિ, સ્વપ્ન ને જાગૃતિ – ત્રણેયનો અનુભવ થયા કરે છે. પેલી તુરીય અવસ્થા સિદ્ધ થતી નથી ને તેથી એક પ્રકારની બેચેની અને થાક રહ્યાં કરે છે. કહે છે કે આ કાયામાં તો ઘણુંબધું છે. એમાં વાડીઓ છે, મોર છે, સરોવરો છે ને હંસ છે; પરંતુ મોરની કેકા સંભળાતી નથી. હંસનું કલગાન ઝીલી શકાતું નથી; ઇન્દ્રિયોના ઘોડાઓ ધસમસ ધસમસ દોડે છે. એમના ડાબલાના અવાજમાં આ શાંત અવાજો ડૂબી જાય છે; મને કોઈ અવાજ ડૂબેલો રહ્યાની આછી આછી પ્રતીતિ થાય છે ને આ ઘોડાઓને ક્ષણાર્ધ થોભાવી દેવાની ઇચ્છા થાય છે પણ હું તેમ કરી શકતો નથી. મારી દશા કાબાથી લૂંટાયેલા અર્જુન જેવી છે. મારો સારથિ ક્યાં છે? લગામ ખેંચવાની કલાશક્તિ ક્યાં છે? કદાચ હું જ સારથિ હોઈશ, એની પ્રતીતિ માટે હું અંતર્મુખ થવા પ્રયત્ન કરું છું, સ્થિર – ધ્યાનસ્થ બનવા પ્રયત્ન કરું છું, પણ મારું મન કમળપત્ર પર ચંચળતાથી સરકતા જલબિન્દુ જેવું છે. શ્વાસના ઝીણા સ્પર્શથી પણ એ કંપે છે…હાલ તો એની એ કંપલીલાનાં દર્શનનો ઉત્સવ માણું છું…પછીની વાત પછી!

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૨૭–૨૮)

૪. નંદની અલપઝલપ ક્ષણો

નંદ સામવેદીને હમણાં હમણાં ઊંઘ આવતી નથી. એની પડોશમાં રહેતા અઝીઝનો પુત્ર આદમ થોડા વખત પહેલાં જ ગુજરી ગયો! નાનકડો, મસૃણ માંસલ, કૂણા કૂણા તેજ અને સુંવાળા રેશમથી મઢેલો, ચાંદનીની ભીનાશથી જોનારની નજરને ઠારતો નાજુક ચહેરો કોઈ જૂઈના ફૂલમાંથી ઉદય પામીને આ નગરની કઠોર હવા વચ્ચે, ધુમ્મસમાં બાલરવિ ઝૂલે એમ ઝૂલ્યો ને કેમ ખોવાઈ ગયો તેની ખબરેય ન પડી. આવ્યો ને ખીલ્યો ફૂલની જેમ. ચાલી ગયો ઝાકળનું કોઈ બિન્દુ ચૂપચાપ ચાલી જાય તેમ. નંદને એ ગયો એ કેમેય સહન નથી થયું. થોડા દિવસ પહેલાં તો આદમનાં નાનકડાં ગુલાબી ચરણો મારા થીંગડાવાળા રગશિયા જોડાથી આંગણામાં ઘૂમતાં હતાં. એણે ખાધેલું બિસ્કિટનું અડધિયું ટેબલ પર જેમનું તેમ પડ્યું છે. એના ચમકતા સફેદ નાજુક દાંતનો અણસાર બિસ્કિટ પરની કપાયેલી ભાતીગળ કોર આપી રહે છે. હજુ એની નાનકડી ટોપી ઘરની દીવાલ પર ખીંટીએ ઝૂલે છે. એની હસતી આંખો અનેક વાર ચોરી લેવાનું નંદને મન થતું હતું. પણ…એનું કામણ કોઈને નંદના કરતાંય વધારે સ્પર્શ્યું ને એ રાતોરાત એને ચોરી ગયો! નંદ રાતોરાત ભારેનો રંક બની ગયો… કોઈએ કેવળ આદમને જ નહીં, આદમ સાથે ઘણુંબધું એનું ખૂંચવી લીધું… નંદને એની કળ વળતી નથી.

નંદ લઘરવઘર છે. એને કપડાં પહેરવાનું કે સાચવવાનું ભાન નથી. પાંચ દિવસ પહેલાં અમારી શેરીનો જૂનો ને જાણીતો કાળિયો વાઘરી બટકું રોટલો માગવા આ બાજુ આવ્યો. એની સાથે એક સાવ ગંદુંગોબરું છોકરું ચાલતું હતું. માથામાં ધૂળ, નાક પર જામી ગયેલું લીંટ, એની આજુબાજુ માખીઓનો બણબણાટ, ઠંડીમાં પણ એકમાત્ર ફાટેલો સદરો અને સદરામાંથી અડધો મેલો કાળો વાંસો દેખાય – નંદને શું થયું કે એણે પેલા બાળકને પાસે બોલાવ્યો, બાથમાં લીધો, ચૂમી કરી ને ખિસ્સામાં પડેલા થોડા ચણા એના હાથમાં મૂક્યા. નંદ એ બાળકના ગોબરા ચહેરા પરનું સ્મિત જોઈ રહ્યો! કાળી માટીમાં દાંત કાઢીને હસતા કપાસનું એને સ્મરણ થયું. નંદને પહેલી વાર એમ થયું કે મારી પાસે કોઈ જાદુઈ લાકડી હોય તો આ નાનકડા બાળકને હું સોનાના વાળવાળો રાજકુમાર બનાવી દઉં… આ માટે નંદ સામવેદી કામરુ દેશમાં જવા તૈયાર છે, એ કાળીચૌદસે ચોસઠ જોગણીઓને સાધવા તૈયાર છે અને જરૂર પડ્યે કમળપૂજા કરવાનો પણ એનો ઉત્સાહ છે; કેમ કે, નંદનું સ્વમાન અક્ષમ્ય રીતે ઘવાયું છે. નંદ સામવેદી જમવા બેસે છે ને ભાણામાંની રોટલી પર પેલા બાળકના ભૂખ્યા, ક્ષીણ અને શ્યામ હાથની આંગળીઓ જોવા મળે છે. નંદ વાળ હોળે છે અને લીંખ-જૂથી ભરેલાં લુખ્ખા વાળવાળાં હજારો માથાં અરીસામાં અંધકાર ભરી દેતાં ખડાં થાય છે. પથારીમાં એ સૂવા જાય છે ને પેટમાં પગ નાખીને પોઢતાં હજારો બાળકોની ધ્રુજારી એની કરોડની દોરડીને હલાવી જાય છે. નંદ ખાઈ શકતો નથી, સૂઈ શકતો નથી, અમનચમન કરી શકતો નથી ને છતાં નંદ એની માતાને ચિઠ્ઠી પાઠવે છે:

પોપટ ભૂખ્યો નથી
પોપટ તરસ્યો નથી
પોપટ આંબાની ડાળ
પોપટ સરોવરની પાળ
પોપટ કાચી કેરી ખાય
પોપટ પાકી કેરી ખાય

એની ઘરડી મા, નાકે ચશ્માં ચઢાવી એની ચિઠ્ઠી વાંચે છે, ઈશ્વરનો ઉપકાર માને છે અને નંદને માટે દીર્ઘાયુ વાંચે છે.

પણ નંદને દીર્ઘાયુ જોઈતું નથી. કોઈ કમબખ્તનો કાળો પડછાયો એના આંગણાને અભડાવી ગયો છે. એના આંગણામાં સવારે ફૂલ ઊડીને આવતાં નથી. હસતાં નથી, કલ્લોલતાં નથી. પેલો તડકો પણ હમણાં વંકાઈ ગયો છે. રાતદહાડો તૂટેલાં છાપરાંનાં નેવાં રડે છે અને બારીબારણાં ઉદાસ રહે છે. દીવાના ગોખલામાં કરોળિયાનાં જાળાં કંપે છે. નંદને ઘણું થાય છે કે આ આંગણામાં ચગડોળ ચાલે. હવાભરેલા ફુગ્ગાઓ ઊડે, કાગળની રંગબેરંગી ચકરડીઓ ઘૂમે ને દારૂખાનાનાં ઝાડ મહોરે ને કોઈ વાંસળીવાળો અહીં સૂરમાં બધું એકરસ કરી દેવા મથે; પણ આ આંગણામાં હવે ઢીંચણ સુધી ઘાસ ઊગી ગયું હોય, બારણામાં ધીંગા થોર વધી ગયા હોય અને કોઈ વણજારાની ગોજારી વાવનું લીલવાળું પાણી દુર્ગંધથી શ્વાસને અકળાવી રહ્યું હોય એવું થાય છે. નંદ હવે આદમને લઈ જનાર કાળા ચોરનો વારંવાર ભણકાર સાંભળે છે. નંદને લાગે છે કે એ બદમાશ દરરોજ રાતે બારણાની તરાડમાંથી મને તાકી રહે છે…એક દિવસ એ પોતાને ઊંઘતો ઝડપશે… એની કાળી ચાદરમાં પોતાને લપેટી લઈ કોઈ ભેદી ભોંયરામાં ખેંચી જશે… કદાચ ત્યાં આદમની આંખોના નીકળી પડેલા કાચ પડ્યા હોય ને ત્યાં પેલા આંગણાનાં ખરી ગયેલાં ફૂલોનો પ્રાણ પણ હોય!…

નંદને ખાતરી નથી ત્યાં શું છે તેની. એ કાળા ચોરની રાહ જુએ છે. કદાચ કાળો ચોર ‘રાજા-રાણીએ ફળ માગ્યું છે’ એમ કહેતો આવે ને ત્યારે નંદને હાથથી બતાવવું પડે કે હજુ ફળ આટલું જ વધ્યું છે… નંદને કદાચ આખી જિંદગી આમ જ કહેતાં રહેવાનું છે ને છતાં નંદને ખાતરી નથી કે પેલો કાળો ચોર ફળ લીધા વિના જ હંમેશાં પાછો જશે.

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૩૨-૩૪)

૫. ભાગવું એટલે ન ભાગવું

નંદ ભાગી ભાગીને ક્યાં જવાનો છે? નંદ ભાગે છે અને એની સાથે એના ઘરની દીવાલો પણ આવે છે! નંદ મુક્કી ઉગામે છે પણ નંદને બીજી જ ક્ષણે ખબર પડે છે કે એના હાથ તો લોઢાની બેડીઓમાં જકડાયેલા છે. નંદ ચાલી શકે છે, સૂઈ શકે છે, બોલી શકે છે, લખી શકે છે પણ એ નંદ ઘણુંબધું કરી શકતો નથી. એ પોતાને પાંખ ફુટાડી શકતો નથી, એ રેતીમાં કમળ ખિલાવી શકતો નથી; નંદ પવનની જેમ અદૃશ્ય થઈ શકતો નથી અને અંધારી રાત્રે તારાની જેમ ઝગમગી શકતો નથી. નંદ પોતાની નજરથી તારાઓની દુનિયામાં ભળી જવા માગે છે, પરંતુ ઝોકું આવી જાય છે અને તારાઓનાં લૂમખાં કોઈ ઘેનભર્યા અંધકારમાં ઓગળી જાય છે.

ક્યારેક પોતાની આંખમાં ન સમાતું આકાશ નંદને ગમે છે. ક્યારેક પોતાના હાથમાં ન આવતી પેલી ક્ષિતિજ નંદને ગમે છે. કદીયે ઊછળતાં ન થાકતાં મોજાંનો ઉત્સાહ નંદ ઝંખે છે. કદીયે વાસી ન થતી ઉષા નંદને આંખમાં આંજવી છે; પણ નંદને ખાતરી થઈ ગઈ છે કે પોતે નંદ રહીને કશુંયે કરી શકવાનો નથી. તેથી નંદ નંદને મિટાવી દેવા માગે છે. નંદ નંદમાંથી છટકી જવા માગે છે અને છટકવા જતાં એને પહેલી વાર લાગ્યું કે પોતાને હાથ નથી, પગ નથી, આંખો નથી ને જીભ નથી. ચોર્યાશી લાખ ચક્કર માર્યા પછી પણ નંદને પોતાનામાંથી છૂટવાનું કોઈ છીંડું મળશે કે કેમ એની કોઈ બેધડક બાંહેધરી આપતું નથી.

નંદે પથ્થર ફોડનારાઓને જોયા છે, નંદે ઊંચી કરાડો વચ્ચેથી રસ્તાઓ કોરનારાઓને જોયા છે. એ લોકો પથ્થર ફોડી શકે છે, એ રસ્તાઓ કોરી શકે છે, પરંતુ નંદ પોતાને જ એક પથ્થર રૂપે ઓળખતો થયો છે ત્યારથી નથી એ પથ્થર ફોડનારાઓને જોઈ શકતો, નથી પથ્થર ફોડી શકાય છે એ પોતે માની શકતો! નંદને રસ્તાઓ ચાલવા જેવા લાગતા નથી અને ઘર રહેવા જેવું લાગતું નથી. નંદ ભાગવા જાય છે પણ ઘરના ઉંબર પર જ અટકી જાય છે. કદાચ એ ઘરના ઉંબર પર જ વિઠ્ઠલની જેમ ઊભો ઊભો વૃદ્ધ થઈ જશે.

નંદની ચારે બાજુ જાણે અરીસા છે અને એમાં પોતાનાં અસંખ્ય પ્રતિબિંબોની ભીડમાં સાચો નંદ કયો એ શોધવું મુશ્કેલ બની ગયું છે. નંદ સાચો હોઈ શકે એ પ્રશ્ન જ હવે તો ગૂંગળાવનારો બની ગયો છે. નંદ આંખો મીંચી દે છે. અંધકારને તળિયે ડૂબકી મારે છે; પણ નંદ અંધકારમાં ઓગળી શકતો નથી. રોમેરોમ પ્રકાશ માટેની ચીસ ઊઠે છે. નંદ ફરી પાછો પ્રતિબિંબોની વસ્તીમાં પાછો ફરે છે. કોણ તોડે આ અરીસો? કોણ નંદને પ્રતિબિંબોથી જુદો પાડીને એના અણુએ અણુમાં રહેલા અવ્યક્તનો પરિચય આપે?

રેંટ ચાલે છે. એક પછી એક બાલદી ઉપર આવે છે. પાણી ઠાલવે છે, પાછી ભરાવા માટે નીચે જાય છે. કૂવાનું પાણી કદીયે ખૂટવાનું નથી. રેંટ ફેરવનાર બળદ કદી થાકવાના નથી અને ઢાળિયામાં પાણી આવતું ને વહી જતું અટકવાનું નથી. બારે માસ ને બારે વર્ષ સતત લીલાછમ રહેતા એક ક્ષેત્રનું આ રહસ્ય છે અને આ કદાચ નંદની ચમકનું પણ રહસ્ય છે.

માટે જ ભાઈ નંદ! તું ભાગ નહીં! કશુંયે કરવાનો સંકલ્પ પણ ન કર. કશું ન કરવાનો સંકલ્પ પણ ન કર. સંકલ્પ જ બંધન છે અને બંધનનો ખ્યાલ પણ બંધન છે. પલંગમાં પોઢવાનું ગમે તો પોઢી જા. ભૂખ લાગે તો ખાઈ લે અને વાંચવાનું ગમે તો વાંચી લે – ગમે તે: ‘કવિની સાધના’, ‘મેરા નામ જોકર’ની જાહેરખબર કે શેરના ગગડી ગયેલા ભાવ વિશેનો ‘સલાહકાર’નો અહેવાલ. જે ગાડી કદી પહોંચતી નથી એ ગાડીમાં તું બેઠો છે અથવા જે ગાડી નથી એને તું ગાડી માની બેઠો છે અને તેથી જ સમયપત્રકો જોવાની ચિંતા ન કર, ઘડિયાળના કાંટા ફરતા જોઈ ઉતાવળે શ્વાસ ન લે અને વાસ્તવમાં જે નથી એ સ્ટેશનોનાં નામ ગોખવામાં તું પરેશાન ન થા. પણ ભૂલ્યો ભાઈ નંદ! તારું ભાગવું અને ન ભાગવું એ એક જ ઘટનાના બે અર્થ — બે નામ છે ત્યાં લખી લખીને મેં છેવટે ન લખવા જેવું જ કર્યું છે ને! એ જ તો આનંદ છે નંદજી મારા!

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૩૮-૩૯)

૬. નંદનું સાચું રૂપ સંકુલતા

નંદ કેટલાક દિવસથી પોતે પોતાની અંદર છુપાઈ જવા મથે છે. નંદ ઇચ્છે છે કે સૌ કોઈ પોતે હોય નહિ એમ જ વર્તે. કાચની બારીમાંથી જોતાં કોઈ કાચની નોંધ ન લે એમ એની પણ નોંધ ન લેવાય. નંદ એના સમગ્ર અસ્તિત્વને કાચ જેવું પારદર્શક બનાવવા મથે છે પણ એ શક્ય છે ખરું?

નંદને હમણાં હમણાં કોઈની સાથે વાત કરવી ગમતી નથી. વાત કરતાં જે શબ્દ મુખમાંથી સરે છે એ શબ્દનું શું થશે એની એને સતત ચિંતા થાય છે. શબ્દ હોઠ ભીંસીને હૃદયમાં સંઘર્યો હતો ત્યાં સુધી ઠીક હતું. એથી શબ્દનો ભાર લાગતો હતો, એક પ્રકારની રૂંધામણનો અનુભવ થતો હતો એ સાચું; પરંતુ શબ્દ હોઠમાંથી બહાર નીકળી પડ્યા પછી પણ નંદને શાંતિ થતી નથી. એ શબ્દ अના મનમાં શું કર્યું હશે, बને આનંદ આપ્યો હશે કે આઘાત? क એ શબ્દ સાંભળીને કેમ અવિચલ રહ્યો? એ શબ્દ નંદ અને બીજાઓ વચ્ચે જાણે સેતુ થવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેઠો છે. નંદની આ ભારે વેદના છે! ભાષા છે પણ સં-ભાષણ નથી. નંદ પોતાને બીજાઓથી દબાયેલો અનુભવે છે. નંદને કોઈએ એકાંતવાસની સજા ફટકારી હોય એમ લાગે છે. આ અતિજ્ઞાનનો શાપ નથી, હોઈ શકે તો કદાચ સમ્યગ્ (?) જ્ઞાનનો શાપ હોય.

નંદને પહેલી વાર એમ લાગ્યું કે પોતાનું અહીં આવવું – રહેવુંટકવું એનો શોક કે આનંદ નકામો છે. કોઈએ એના આવવાની પ્રતીક્ષા કરી નહોતી ને આવ્યા પછી પણ કોઈએ એની વિશેષ નોંધ લીધી હોય એમ પણ બન્યું નથી. દરેક પોતાને માટે જીવે છે. ‘સ્વ’ સિવાયના કોઈ અર્થની કોઈને ખબર નથી. ખબર છે એમ માનીને બોલનાર માત્ર મિથ્યાભાષી જ છે અને તેથી ‘પ્રેમ’ ને ‘સમર્પણ’ની ભાષા પોકળ બની ગઈ છે. નંદને પ્રેમની ભાવનાનો નશો ચઢી શકતો નથી અને તેથી નંદ અસ્તિત્વના કઠોર સત્યના ભાને થતી વેદનાને ઢાંકી શકતો નથી.

નંદ અહીં રહે કે જાય – કોને કોની પડી છે? કરોડો પીળાં પાંદડાંમાં એક ‘નંદ’ નામનું પાંદડું પણ હોઈ શકે. નંદ જો પોતે પોતાને આથી વધારે વજન આપતો હોય તો એમાં ભૂલ તો નંદની જ રહેવાની. નંદનું આવવું, રહેવું ને જવું – આ કશું અકસ્માત નથી અને તેથી હવે વિસ્મય રહ્યો નથી, નંદને તેથી જ કશુંયે ઇચ્છવાની હિંમત થતી નથી. સ્વભાવની ગતિ એવી છે કે નંદને કંઈ ને કંઈ ઇચ્છાઓ થયા કરે છે; પરંતુ નંદ જાણે કે આ ઇચ્છાઓનું હોવું ન હોવું, એ ઇચ્છાઓનું શમન કે અશમન – એમાં એનું કર્તૃત્વ કે અકર્તૃત્વ કશું નથી.

નંદને આ મનોદશાએ ભારે એકલો પાડી દીધો છે. એકલતા જ નંદના અસ્તિત્વનું એક સત્ય છે, પરંતુ પોતે એકલો નથી એ ભ્રમમાં વરસો સુધી જીવ્યા પછી એકલતાની સ્થિતિનો અનુભવ કરવો એના હૃદયને તો ભારે આઘાતજનક લાગ્યો છે. કોણ ચીજ છે આ હૃદય? આ આંખ, કાન, નાક બધું શા માટે છે? એનાથી શું જોવાનું છે, સાંભળવાનું છે અને સૂંઘવાનું છે? આ બધું કરીને શું મેળવવાનું છે અથવા શું સિદ્ધ કરવાનું છે? આ બધાના ગમે તે જવાબો હોય, છેવટે આ બધા પ્રશ્નોનો અર્થ ‘હોવું’—‘અસ્તિત્વ’, એથી વિશેષ નથી અને તેથી વેદના કે વિસ્મયનો કોઈ અર્થ નથી.

નંદ હવે પોતાને સંયત કરવા માગે છે. પવન પ્રમાણે દિશા બદલનાર કૂકડાની સ્થિતિમાંથી એ બહાર નીકળવા માગે છે. એ ભવિષ્ય રચવા માગે છે. એ પોતાની ઇન્દ્રિયોના અશ્વોને લગામ ચઢાવી કોઈ ધ્રુવ લક્ષ્ય તરફ લઈ જવા માગે છે. નંદ પોતાના જીવનનો નિયંતા થવા માગે છે અને તેથી જ નંદ વિધિનિષેધોની સંકુલ બૂહરચના કરી પોતાની ઇચ્છાની પરિપૂર્તિ માટે એક યુદ્ધ ખેલી લેવા માગે છે.

આ નંદ પેલા પવનચક્કી સામે તલવાર કાઢીને ઊભા રહેલા દૉન કિહોતીનો જ અવતાર નથી? અને છતાં આ નંદ પેલા દૉન જેમ હાસ્યપાત્ર લાગતો નથી. નંદનું અહં નંદ તરીકેની પોતાની સ્થાપનાના પુરુષાર્થમાં રહેલું છે. એ પુરુષાર્થ નિષ્ફળ જાય તોયે શું? નિષ્ફળ જવાને જ નિર્માયેલા પુરુષાર્થમાં ખુવાર થનારની મૂર્ખતા પર કોઈ હસે, કોઈ એના પ્રત્યે દયા બતાવે એમ બને; પરંતુ અહીં હસનાર કે દયા દાખવનાર વધારે હાસ્યપાત્ર છે. નંદને પેલા સમ્રાટનો દાખલો યાદ છે. સમુદ્રનાં ઊછળતાં મોજાં નંદના શાસનને વશ થવાનાં નથી. નંદને ખબર છે કે જે ગણિતબુદ્ધિથી એક વત્તા એકનો જવાબ બે લાવી શકાય છે એ ગણિતબુદ્ધિથી જિંદગીમાં સરવાળા-બાદબાકી થઈ શકતાં નથી. ત્યાં એકડો ને મીંડું, ગુણાકાર ને ભાગાકાર, સરવાળા ને બાદબાકી — આ બધાંનું કોઈ એવું યંત્રતંત્ર છે કે એમાં બહુ બહુ તો દાખલો ગણવાના પુરુષાર્થનો જ આનંદ લઈ શકાય. દાખલો ખોટી રીતે ગણાય છે કે સાચી રીતે, દાખલાનો જવાબ મળશે કે નહિ અને મળશે તો સાચો હશે કે ખોટો – એ બધા પ્રશ્નો, તો સમજો ને કે, બિનજરૂરી – અપ્રસ્તુત છે. નંદને ક્યારેક થાય છે કે જે દાખલો પોતે ગણતો રહ્યો છે એનો જવાબ કદાચ શૂન્ય જ હશે; પણ એ તો માત્ર ધારણા છે. એનો સાક્ષાત્કાર હોત તો તો…

પણ નંદને પોતાની કેટલીક ઇચ્છાઓ છે. એના માટે રાતદિવસ મથે છે. એ વાંચે છે, લખે છે, સમય મળ્યે અલકમલકની વાતો કરે છે. આ બધું કોઈ અગ્નિમાં ઇંધન રૂપે હોમાતું રહે છે. અગ્નિ પ્રજ્વલિત રહે છે. પ્રકાશ અને હૂંફ મળતાં રહે છે. મનુષ્યની મનુષ્યતાનો આકાર આમાંથી પ્રગટતો રહે છે અને એ નંદનું જીવન છે અથવા મનુષ્યનું જીવન છે. નંદ મનુષ્ય તો કઈ રીતે મટી શકે? એમ મટવાનું એના હાથમાં નથી. એ પોતાનો બહિષ્કાર કરી શકે, પોતાનાથી છૂટી શકે તો તો ક્રાંતિ થાય. આ બ્રહ્માંડનું વિશાળ વૃક્ષ મૂળસોતું હાલી ઊઠે; પરંતુ નંદ એ કરી શકશે ખરો? નંદનો આજનો મિજાજ એવો છે કે એ આવા પ્રશ્નો સાંભળવા પણ માગતો નથી. એ તો મનુષ્ય તરીકેના પોતાના પદનું ગૌરવ સ્થાપિત કરવા મથે છે. એ એના હાથ-પગને. મગજને બનતી ગતિએ ચલાવે છે. આ વિશ્વસમસ્તની ગતિમાંથી પોતાની ગતિને અલગ તારવી લેવા – અલગ રીતે પામી લેવા મથે છે. એની મથામણમાં એ ભારે વિશ્વાસથી લાગેલો છે. નંદ – પેલો નિષ્ક્રિય નંદ – એને આ રીતે સક્રિય થયેલો જોવાનો આનંદ છે. એક શુક પિંજરના સળિયાને તોડવા મથે છે. બહારથી જોનાર જાણે છે કે એ સળિયા તૂટવાના નથી, પણ છતાંય જોનારને એ શુકની ઉગ્ર મથામણ જોવાની મજા આવે છે. નંદનો આ પ્રયત્ન એ રીતે જોનારને આનંદ આપે છે. પણ આ નંદને જોનારો પણ કદાચ પિંજરની બહાર નથી, અંદર છે – નંદની અંદર છે. એક નંદ જીવે છે, બીજો નંદ જુએ છે અને લખે છે. કદાચ નંદ બે નહિ પણ અનેક છે. એના એક ચહેરામાં અનેક ચહેરાઓ ભળી ગયેલા છે અને તેથી નંદની વાત સાચી છે ને તે સાથે સંકુલ પણ છે; કેમ કે, નંદનું સાચું રૂપ સંકુલતા છે.

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૪૦-૪૨)

૭. નંદ – અર્થથી શબ્દ સુધી

નંદ લગભગ પોતાની જ વાતો કર્યા કરે છે. શું સમજે છે નંદ એના મનમાં? એના સિવાય બીજાની હસ્તી જ નથી શું? એ શું એમ માની બેઠો છે કે અનેક શ્રોતાઓ કાન માંડીને એની વાતો સાંભળવા માગે છે? નંદનો આત્મવિશ્વાસ ભારે કહેવાય! ભૂલ્યો – આત્મવિશ્વાસ નહીં, આત્મરતિ!

ભાઈ નંદ! આ આક્ષેપ વિશે તારે કંઈ કહેવાનું છે? અથવા તેઓની ઉપેક્ષા કરી તું તારી વાતો કરતો જ રહેવાનો છે? નંદ કેવળ હસે છે: ‘હું મારી જ વાત કરું છું, કેમ કે હું એ જ વાત કરી શકું એમ છું. મારામાંથી ‘હું’ને બાદ કરી દઉં તો મારે કશું કહેવાનું રહેતું નથી, બલ્કે સંભળાવવાનું રહેતું નથી. હું બીજાને નામે બોલીશ અથવા બીજાઓ વતી બોલીશ તોપણ છેવટે તો હું જ બોલ્યો હોઈશ અને તેથી જ બહેતર એ છે કે હું ‘હું’ના નામે બધું બોલું. જ્યારે જ્યારે હું બોલું છું ત્યારે કેવળ કોઈને સંભળાવવાના હેતુથી જ બોલું છું એમ શા માટે માની લેવું જોઈએ? હું ન બોલું ત્યારે પણ મૌન છે એ મારું છે; જેમ બોલું છું ત્યારે બોલ મારા હોય છે. આમાંથી હું નીકળી શકું એમ છું? તમે જો રસ્તો જાણતા હો તો મને જણાવો.’

નંદ કોઈ રસ્તાની ખોજમાં જ નીકળ્યો છે. રસ્તાની ખોજ કરતાં જે ભૂલો, ભ્રમો, મંથનો વગેરે એ અનુભવે છે એની જ એ સૂઝી તે રીતે વાત કરતો હોય છે. એ રીતે વાત બીજા અનેક જણા કરતા હોય તોય શું? એ વાત એની છે એનું મહત્ત્વ છે. એ વાત નંદ બોલે છે – પોતાની છે માટે જ બોલે છે અને એટલે જ એ બોલવા જેવી હતી એ સૌ માનશે. સૌ એટલે જેઓ નંદની જેમ પોતાને યથાશક્તિમતિ જાણવા નીકળી પડ્યા છે એવા–ભોળા કહો તો ભોળા એવા લોકો. નંદને આવા લોકોનો મિજાજ જોઈ, પુરુષાર્થ જોઈ આનંદ થાય છે. નંદ ઇચ્છે છે કે આવા લોકો સતત બોલે અને પોતે એમનો મૂક શ્રોતા બને; પરંતુ ઇચ્છા હોવી-થવી એ એક વાત છે; એની પરિપૂર્તિ થવી એ બીજી વાત છે.

નંદને ઘણી વાર પોતાનો અવાજ ગમે છે, પોતાની ભાષા ગમે છે. એકાંતમાં એ જરા મોટેથી બોલે છે અને એ એકેએક બોલને અવધાનપૂર્વક ગ્રહણ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ પ્રયત્ન પરમ રોમાંચક હોય છે. નંદ પોતાની હાજરીનો વિશિષ્ટ રીતે અનુભવ કરી શકે છે. પોતે એકલો નથી એમ એને લાગે છે અને પોતાનું બોલવું જરૂરી હતું એમ પણ લાગે છે.

નંદને એની ભાષાનો એકેએક શબ્દ મુક્તિની દિશામાં ગતિપ્રેરક – ગતિપોષક લાગે છે, શબ્દ બાંધનાર છે એમ મુક્તિપ્રદ પણ છે. શબ્દે શબ્દે નંદ એના એકાંતમાં અનેક પદાર્થોને – ચહેરાઓને – દેશ અને કાળને પ્રવેશતા, આકાર ધારણ કરતા જુએ છે. શબ્દ શૂન્યમાં કશું સર્જતો હોય છે આવું નંદે અનેક વાર સાંભળેલું; આજે એનો એ અનુભવ કરે છે. નંદને લાગે છે કે શબ્દની સહાયથી અહીં થોડાક વર્ષો ટકી રહેવું શક્ય છે. નંદ ‘અનંત વર્ષો’ એમ નથી કહેતો કેમ કે એ અનંતતાનો અનુભવ એને નથી; અનુમાનને અનંતતા સુધી વિસ્તારો કે ન વિસ્તારો, નંદની લાગણી ‘થોડાંક વર્ષો’ એમ કહેવામાં પૂરી પ્રગટ થાય છે.

નંદ કેટલીક વાર પોતાને શબ્દના કે વાક્યના કે પ્રકરણના કોઈ અર્થ રૂપે, વાણીના અર્થ રૂપે પ્રતીત કરે છે. નંદ મોજમાં હોય તો કહે છે પણ ખરો अहमर्थो़ऽस्मि પણ પછી તરત કહે છે ‘હું જે શબ્દથી — વાક્‌રૂપથી પ્રગટ થઈ શકું એ શબ્દની શોધમાં છું. આજ લગીના મારા બધા જ વ્યાપારોનું લક્ષ્ય એ રહ્યું છે અને રહેશે. હું તો કોઈ શબ્દથી છૂટો પડી ગયેલો અર્થ છું; જન્મથી વિરહી એવો અર્થાત્મા. હું મારા શબ્દને શોધું છું – અત્ર, તત્ર, સર્વત્ર. એ શબ્દ પોતાનું રૂપ-પોતાનો આકાર સંગોપીને અહીં બેઠો છે. કળે કળે એ આકારને – એ રૂપને પામવાનો મારો ઉત્સાહ છે, પુરુષાર્થ છે. હું હતાશ કે નિરાશ નથી. કેમ કે મારું અસ્તિત્વ જ એના અસ્તિત્વનું સતત સમર્થન કરે છે. એ નિગૂઢ શબ્દનું એ સ્પષ્ટ પ્રમાણ છે. હું જાણું છું, મારું અર્થરૂપ સંકુલ છે અને તેથી જ એનું ઇંગિત આપનાર શબ્દ સહેલાઈથી મળનાર નથી; પણ તેથી હું મારો પ્રયત્ન છોડનાર નથી; કેમ કે, એ ‘શબ્દને પામવો’ — એનો પર્યાય ‘મને પામવો’ એવો થાય છે. મારા અસ્તિત્વના કેન્દ્રની ખોજમાં એનો આનંદપૂર્વક સ્વીકાર કરવો એ જ આત્મ-ધર્મ — જીવનધર્મ છે. પથ્થર દ્વારા પણ ઈશ્વર સુધી પહોંચાતું હોય તો પથ્થરને નમવામાં મને શરમ-સંકોચ નથી. પથ્થરથી મારી જાતને જુદી જોવાથી મારું અભિમાન જાળવી શકું કદાચ; મારું સત્ય જાળવી શકાશે કે કેમ એ વિશે મને ભારે શંકા છે – કહો કે અશ્રદ્ધા છે. શબ્દથી મને પૃથગ્ માનવાની પણ વૃત્તિ નથી. હું અર્થ છું એમ તો કહું છું; હું શબ્દ છું – अहं शब्दोऽस्मि। કહેવાનો સમય આવે એની રાહ જોઉં છું. જ્યારે શબ્દ દ્વારા હું મને પહોંચી શકીશ; શબ્દ અને હું એવું દ્વૈત વિલુપ્ત થશે, અર્થાત્ શબ્દ રૂપે મને પ્રતીત કરી શકીશ ત્યારે મારે બોલવાનું હશે નહિ, મારી પાસે મહામૌન હશે, હું મુનિ બન્યો હોઈશ! આ બહુ વિચિત્ર બાબત છેઃ શબ્દબ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થાય અને તમે પછી મૌનરૂપ પરા વાણીના જ ઉપાસક બની જાઓ!– આ પણ મારું આમ તો અનુમાન છે કે કેમ કે આજે हुं अहं शब्दोऽस्मिની ભૂમિકાએ પણ પહોંચ્યો નથી.’

નંદ આ પછી અશબ્દ બની રહે છે. એ જાણે આંખથી – સમગ્ર ચહેરાથી પોતાને અભિવ્યક્ત કરવા મથે છે. નંદનું લખાણ વાંચવું, નંદની વાણી સાંભળવી અને નંદની પ્રત્યક્ષ બેસી એના સમગ્ર વ્યક્તિત્વથી અભિવ્યક્ત થતી એની માનસી સૃષ્ટિનો ભાષા દ્વારા સ્પર્શ કરવો — આ ત્રણેય ભિન્ન બાબતો છે. આ હકીકત નંદ માટે સાચી છે એટલી જ મારા, તમારા કે ઇતર જનો માટેય સાચી છે.

(‘નંદ સામવેદી’, પૃ. ૪૯-૫૨)

૮. આનંદનો અમીર ગરીબ નંદ

નંદ મનથી અને શરીરથી પૂરો થાકી ગયેલો છે. નંદની પાસે હવે એક જ ઝભ્ભો છે ને તે પણ ફાટી ગયેલો. નવો ખરીદવાના પૈસા નથી. નંદ રોજ જે એક જ ઝભ્ભો તેની પાસે છે તે રાતે ધોઈને બીજે દહાડે પહેરે છે. નંદ જાણે છે કે આ દેશમાં એક સાજો ઝભ્ભો પણ પાસે હોવો એ સમૃદ્ધિ છે. લારી ખેંચનાર પેલા જીવાનું પહેરણ જોયું છે. એનું પહેરણ પહેરણ નથી, પણ ચીંથરાં છે. આ પહેરણ કરતાં તો ઉઘાડા રહેવું બહેતર. નંદે એક વાર જીવાને કહ્યું: ‘તું શા માટે પહેરણને સાંધતો નથી?’ એનો જવાબ હતો: ‘સોય-દોરો જોઈએ ને?’ આ દેશની સ્થિતિ વરસોથી ફાટેલા પહેરણ જેવી છે, પણ કોઈ એ સાંધતું નથી. સોય-દોરો પણ કદાચ છે; પણ સોય-દોરાવાળાને એ સાંધવાની પડી નથી. આ આળસ, આ ઉપેક્ષા, આ બેજવાબદારી — આ બધું કોઠે પડી ગયું છે અને તેથી જ ફાટેલું પહેરણ જોવાથી કોઈનું કાળજું મૂળમાંથી હાલી જાય એવું બનતું નથી.

નંદ ઘણા એવા સમાજધુરીણોને ઓળખે છે; જેઓ આ દેશની કંગાલિયત વિશે સુંદર રીતે ભાષણ આપે છે: ‘આ કરવું જોઈએ અને તે કરવું જોઈએ’ એમ કહે છે; પરંતુ આ ‘જોઈએ’-વર્ગવાળાઓ કર્તૃત્વથી પોતે ન ખરડાય એ માટે પૂરા સાવધ છે! બિચારા ભોળા લોકો આ સમાજધુરીણોને અડધા અડધા થઈ આવકારે છે. એમની આંખો એમના શબ્દો સાંભળીને આશાથી ચમકી ઊઠે છે; પરંતુ એમને અનુભવે સમજાય છે કે પેલા મહાનુભાવોના શબ્દો ઘરમાં દીવો પેટાવી શકતા નથી. ખાટલામાં દવાને અભાવે મરવા પડેલી બાળકીને એક દવાની ગોળી પણ અપાવી શકતા નથી. કૂકડાઓનો અવાજ વારે વારે કાને અથડાય છે, પણ કોણ જાણે કેમ, સૂરજ એનું મોઢું બતાવતો નથી. કદાચ સૂરજની પણ આ નિસ્તેજ ચહેરાઓ જોવાની હિંમત નથી!

નંદના ખિસ્સામાં થોડું પરચૂરણ પડ્યું હતું. ગણી જોયું. પૂરા ત્રીસ પૈસા… એ હોટલમાં જાય છે. ચાનો ઑર્ડર મૂકે છે. આઠ વર્ષનો બાળક, સ્વતંત્ર ભારતના ભાવિ નાગરિક ચા લઈને આવે છે…એક સૂટબૂટમાં સજ્જ માણસના હાથનો હડસેલો વાગે છે, ખણખણ..રકાબી-પ્યાલો તૂટી જાય છે…પેલા ભાઈને તો પાછું વળીને જોવાનો પણ સમય નથી…પેલા છોકરાનું મોઢું સાવ હોલવાઈ જાય છે…શેઠ એની સામે સળગતી નજરે જુએ છે…એ નીચો વળી ફૂટેલાં રકાબી-પ્યાલાના કાચ વિણે છે…નંદે પૂછ્યું: ‘આના પૈસા તારા પગારમાંથી કપાશે?’ પેલો હકારમાં માથું ધુણાવે છે. ‘તારો પગાર કેટલો?’ ‘મહિને દસ.’ નંદને થાય છે કે આ રકાબી-પ્યાલાના પૈસા હું આપી દઉં.. પણ ખિસ્સામાં કોડીયે નથી.. નંદ ક્ષણવાર તો લાચારી અનુભવે છે…પછીથી કંઈક સૂઝતાં ઊઠે છે. એક મિત્ર પાસેથી રૂપિયો ઉછીનો લાવી ચૂકવે છે. પેલાની આંખોની અહેશાનભરી ચમક હૈયામાં ભરીને એ વિદાય થાય છે.

નંદ પાસે ભિખારી આવે છે. એની સાથે એક આંધળી, ફાટેલા ફરાકવાળી છોકરી છે. નરી ઉજ્જડતા ભિખારીના ચહેરા પર દેખાય છે… નંદ પેલી છોકરીના શબ્દ સાંભળે છે…પેલા બુઢ્ઢાએ આ નાનકડી મેનાને ભીખના શબ્દો બરાબર ગોખાવ્યા છે… તે દિવસે નંદનું ખિસ્સું સમૃદ્ધ હતું… નંદ આઠ-આની કાઢી ભિખારીની પેલી છોકરીના હાથમાં મૂકે છે… હું નંદને વારું છું… ‘શા માટે ભીખને ઉત્તેજન આપે છે? આ બધાં તો બરોબર બનેલાં હોય છે?’

‘એને આ ન આપું તો શું આપું?’ ‘કામ.’

‘એ મારા હાથમાં નથી ને આની શક્તિયે છે કામની? એની ઉંમર તો જો.’

‘પણ સામાજિક દૂષણોને આમ પોષવાં…’

નંદ તુરત મને કહે છે: ‘ભિખારીઓનો વર્ગ પેદા થાય એવાં દૂષણોવાળી સામાજિક વ્યવસ્થા કરનાર આપણે… આપણાં દૂષણોના પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે આપણે કંઈક કરવાનું કે નહિ?’

‘પણ તે આ!’

‘મારી જાડી બુદ્ધિને ઝાઝું સૂઝતું નથી. મને તો આઠ-આની આપતાં એના ચહેરા પર જે આનંદ ખીલી ઊઠ્યો એનું મૂલ્ય છે…મેં આઠઆની આપીને તો એનો એ આનંદ ખરીદ્યો છે!…’

‘પાગલ નહિ તો…’ હું બબડ્યો. નંદ હસતો હતો…પેલો ભિખારી છોકરીને લઈ પાછો ફરતો હતો. ત્યાં નંદે બૂમ પાડી: ‘એય બચુડી, લે આ ચૉકલેટ… પેલી છોકરી દોડતી આવી..એના નાનકડા હાથે ક્યારે ચોકલેટ લીધી ને ક્યારે નાનકડા ગલોફામાં ગોઠવી દીધી એની ખબરેય ન પડી! પેલો બુઢ્ઢો આ જોતો રહ્યો…નંદે બીજી ચૉકલેટ કાઢી બુઢ્ઢાને કહ્યું: ‘દાદા, આ તમારા માટે.’ બુઢ્ઢાના બોખા મોઢામાં ચોકલેટ! નંદ એની મોજ માણતો હતો. એ મને કહે: ‘હું મારા આનંદ માટે – મારા સ્વાર્થ માટે એને આપું છું. એની મારી પાસે લેવાની ગરજ કરતાં એને આપવાની મારી ગરજ વધારે છે, સમજ્યો?’

નંદને ક્યાં ખબર છે? અમે બધાં બારીબારણાં બંધ કરી, સલામતીના પોલાદી ચોકઠામાં પુરાઈને હાશકારો અનુભવીએ છીએ. અમને ખુલ્લા આકાશની બીક છે, મુઠ્ઠી ખૂલી જાય એની બીક છે… મુસાફરીએ નીકળીએ છીએ ત્યારે ખિસ્સાનો ભાર કોઈ હળવો કરી જાય એની બીક છે…અમારી પાસે કપડાંને ઇસ્ત્રી કરાવવાના પૈસા નથી હોતા ત્યારે અમે અમારી એ ‘ગરીબી’થી કંપી ઊઠીએ છીએ. અમે ગરીબીના પ્રશ્નોનો અભ્યાસ કરીએ છીએ…સામ્યવાદ ને સમાજવાદ–એવાં એવાં કંઈ કંઈ વાદાવાદીનાં જળ ડહોળીએ છીએ… આમાં અમને આનંદ આવે છે… અમે ગાઈએ છીએ ને એવામાં જો કોઈનો ‘બટકું આલજો બા…’ એવો અવાજ સાંભળીએ છીએ ત્યારે ગુસ્સે થઈએ છીએ… અમે કવિતા લખતા હોઈએ ને કોઈ નોકરીની શોધ માટે ઓળખાણ લઈને આવેલા જુવાનિયો બારણું ઠકઠકાવે છે ત્યારે ‘ડિસ્ટર્બ’ થયાના ભાવથી મોટું બગાડીએ છીએ… અમે નંદને ચાહીએ છીએ પણ એની વિચિત્રતાઓને મર્મમાં હસીએ છીએ. આ બિચારો નંદ…આમ ને આમ જિંદગી પૂરી કરશે…સારું છે એને આગળ ઉલાળ ને પાછળ ધરાળ નથી…એને બૈરી હોત તો પોશ પોશ આંસુએ… રોતી હોત… અમે નંદને પણ આ કહીએ છીએ…ને નંદ મીઠી નજરે અમને જોતો હસે છે.

નંદ થાકે છે, ઉદાસ થાય છે; પરંતુ કોઈ પણ માણસને જુએ છે ત્યારે એની નજરમાં કોણ જાણે કઈ રીતે અઢળક મીઠાશ ઊભરાઈ આવે છે…નંદ ગુસ્સે થાય છે પણ એ નંદ જેની સામે ગુસ્સે થાય છે એને ચાહ્યા વગર રહી શકતો નથી. એ એનું જીવન છે… જીવનમાં નંદને પ્રેમ જોઈએ છે અને નંદ બરોબર જાણે છે કે કોઈને ભૂખ્યા કે તરસ્યા રાખીને નથી પ્રેમ આપી શકાતો, નથી લઈ શકાતો. નંદની પાસે સોય છે, થોડો દોરો પણ છે; પણ ફાટેલાં પહેરણ એટલાં છે કે અનેક સહસ્ર બાહુઓએ – કરોડો હાથોએ સાંધતાંય પાર ન આવે; પણ નંદને તો બે હાથના પ્રામાણિક પ્રયત્નનો જ આનંદ છે.

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૫૧-૫૩)

૯. માણસની શોધ – માણસની શ્રદ્ધા

એક શોધ હું સતત કરું છું. ખાખી ડ્રાય કરેલાં કપડાંમાં સજ્જ લશ્કરી સૈનિક છે, ભરાવદાર આંકડા ચઢાવેલી મૂછો છે, ખુલ્લી બૅયોનેટવાળી રાઇફલ હાથમાં રાખી અક્કડ ઊભો છે, જાણે મલખંભ જ જોઈ લો! આ પંચમહાભૂતના પૂતળામાં લાગણી-કલ્પના-વિચાર-વિકાર હશે ખરાં? — મનમાં સ્વાભાવિક જ એવો પ્રશ્ન થાય છે. એ સ્થિર ઊભો છે – મૂર્તિમંત શિસ્ત! ને ત્યાં જ એક અળવીતરો છોકરો આવે છે. થોડી વાર તો પેલા સૈનિક સામે ઊભો ઊભો એનું નિરીક્ષણ કરે છે. એકાદ ડગલું પાસે જાય છે. પોતાની આંખો પર નાનકડી હથેળીઓ મૂકી પાછી એ ખસેડી લે છે. એમ બે-પાંચ વાર કરે છે… પછી જરાક હસે છે…પેલા સૈનિકના આરસિયા ચહેરા પર સ્મિતની જરાક કરચલી પડે છે… ને પછી તો પેલો છોકરડો વિશ્વાસથી એની નજીક પહોંચી ખેલમજાક કરે છે. એક સૈનિકના ચહેરા પર સ્મિતની આછી રેખાઓ જોતાં મારી બેચેની દૂર થઈ! બહુધા માણસના શિકાર માટે બનાવેલી રાઇફલ પકડનાર હાથ માણસના છે, અરે, રાઇફલ બનાવનાર હાથ પણ માણસના હશે – એ રાઇફલ બનાવનાર યંત્રો – એ યંત્રો ચલાવનાર શક્તિનો સ્રોત વહેવડાવનાર માણસ હશે – એ માણસ જે આમ બાળકને જોઈને હસ્યા વિના રહી શકતો નથી એ જોઈને મને જાણે આશ્વાસન મળે છે.

આ ઇસ્ત્રીબંધ હવામાં કોણ જાણે કેમ મને લઘરવઘરતાનું આકર્ષણ થવા લાગ્યું છે. મારા ગામનો ધૂળિયો રસ્તો જ્યારે ડામરનો થયો ત્યારે અમે દરરોજ નિશાળેથી આવીને એ રસ્તાનું કામ જોતા. ડામર ચબૂતરા સુધી પથરાઈ ગયો; હવે તો મહાદેવના મંદિર સુધી ડામર આવી ગયો અને એનો કેવો તો રોમાંચ હતો! પ્રથમ વર્ષાએ આ ડામરની સડક પર કેટલું લપસ્યા હતા! પણ કંઈક વરસો ડામરની સડક પર ગાળ્યાં પછી હવે થાય છે: લોહીનાં ભીંગડાં જેવા આ ડામરના કાળા પોપડા ઉશેટી નાખીએ! ક્યાં છે પેલું લીલુંછમ ઘાસ ને પેલી રવાદાર ધૂળ! કાદવથી આંગળીઓ ખરડવાનું મન થાય છે. રોજ નાહ્યા પછી રવિવાર આવતાં એમ થાય છે કે બસ, આજે તો નાહવું જ નથી; ભલે મેલા-ઘેલા રહેવાય. ડૉક્ટર ભાઈ ભલે બૅક્ટેરિયા ને વાઇરસની વાતો કરતો રહે! રોગ થાય તો ભલે! રોગ થશે તો પાંચ મહાભૂતોના આ કોટડાને થશે. મને શું થવાનું છે? નિશાળમાં બૅન્ચ, ઑફિસમાં ખુરશી, પલાંઠી વાળી બેસાય નહિ. બેસીએ તો અસભ્ય, કપડાંની ઇસ્ત્રી ભાંગી જાય, લોકો હસે! મોઢે ન કહે તો મનમાં તો ટીકા કરે જ. રસ્તા પર સાઈકલ ચલાવો તો અમુક રીતે; ચાલો તો અમુક રીતે; રંગ છાંટો તો અમુક રીતે; ફટાકડા ફોડો તો અમુક રીતે; નહિ ભાઈ! નહિ – આ બધું નથી ફાવતું. નાગરિકશાસ્ત્ર તો ભણ્યા છીએ. નાગરિક ધર્મનાં ધારાધોરણો નથી સમજતા એવું પણ નથી; પણ આ અમારું શું થવા બેઠું છે? આ ઇસ્ત્રી અમારાં કપડાં પર ફરતી નથી, અમારા જીવન પર એ ફરે છે. અમારે ‘ડિસન્ટ’ ને ‘સ્માર્ટ’ નથી દેખાવું. અમારે ભદ્ર વર્ગના નથી ગણાવું. અમને વહેતા મેલી દો ગંદી ગટરોમાં – ગટરોનાં ગંદાં પાણીમાં. મેં કંઈક ગરીબ ભૂલકાંઓને રમતાં જોયાં છે ત્યાં! શું કરે બિચારાં? જાહેર બગીચામાં ઊડતા ફુવારાનાં પાણી પાસે જતાં એમના પગ ઢીલા થઈ જાય છે. કોઈ અકોણાપણું, કોઈ ક્ષોભ – એથી એ બાપડાં દૂર રહે છે. સમાજશાસ્ત્રીઓ ને માનસશાસ્ત્રીઓ, બુદ્ધિવાદીઓ ને તત્ત્વવિદો – એમને જેમ કરવું હોય તેમ કરે! તત્ત્વના ટૂંપણામાં જન્મારો કાઢવો હોય તોય કોણ એમને ના કહે છે? અમે એમનામાંના નથી. અમને નહિ ફાવે એ ઇસ્ત્રીબંધ વર્ગોમાં જીવવાનું. અમારા અજ્ઞાનની દયા ખાઓ, અમારી જાડી બુદ્ધિને હસો અથવા અમારી આ સ્થૂલ સમજનો પ્રતિકાર કરો – જે કરવું હોય તે કરો પણ અમને માણસને અકાળે બુઢ્ઢો બનાવી દેતી હવાથી બચાવો.

પણ ધીરો થા, બાપ નંદ! કોણ તને બચાવવાનું હતું? બચનાર પોતાના બળથી જ બચી શકે. તને કદાચ વલ્કલ ગમે, કદાચ ગુફામાં પડી રહેવું ગમે, હીટર કરતાં તાપણાની પાસે બેસી રાતભર અલકમલકની વાતો છેડવી ગમે – બૅન્ક-બેલેન્સની માથાકૂટ નહિ, આઇડેન્ટિટી-કાર્ડની જરૂર નહિ, લાઇસન્સ કે સર્ટિફિકેટની ઝંઝટ નહિ, પાસપોર્ટ કે વીમા નહિ, પરીક્ષા કે ઇન્ટરવ્યુ નહિ – બસ, ભૂખ લાગે ત્યારે પક્ષીની જેમ ક્યાંક જઈને ફળ ખાઈ આવવું, દિલ થાય તો ખુલ્લા, કોઈ ‘ધાનના ઢગ જેવા શાંત’ તળાવમાંથી ચાંચ ભરીને ચાંગળું પાણી પી લેવું, મરજી પડે ત્યારે ટહુકી લેવું – આ બધું તને મળે પણ નંદ, – તું ખાતરી આપે છે કે ગુફામાં પાછો ફર્યા પછી તું પાછો બંગલામાં આવવાની ઇચ્છા નહિ કરે?

તંત્ર રચનારો સર્જક છે તો તંત્ર તોડનારો પણ સર્જક છે. યંત્ર રચનાર પણ કવિ હતો. પણ નંદ તું અકળાયેલો છે, ક્ષુબ્ધ છે ને તેથી તારી જ સર્જકતાનો તું પૂરો તાગ મેળવવામાં નિષ્ફળ જાય છે. પણ નંદ, તારી આ નિષ્ફળતા જોઈને મને આનંદ થાય છે. તારી અકળામણમાં મને પરિવર્તનની આશા દેખાય છે. તું જેની શોધ કરે છે એ માણસ નાશ પામ્યો નથી. નગરોની હવામાં એ છે; દીવાલોના પડછાયામાં અને યંત્રોની વચ્ચે એ અક્ષત છે જ. મારી શ્રદ્ધા છે, તારી શોધ છે; ને પ્રબુદ્ધ થવા –– રહેવા માગનારને તો શોધ ને શ્રદ્ધા બેય જોઈશે ને?..

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૫૬-૫૭)

૧૦. મુક્તિ – અમારી પ્રતીતિ – ક્યાં છે?

આકાશના કયા ખૂણામાં મુક્તિ મહારાણી સંતાઈ ગયાં છે? અમે એની નિરંતર ખોજ કરીએ છીએ! સિંહ સિંહત્વને શોધે છે અને અમે અમારી મુક્તિ શોધીએ છીએ! અમારા આંગણમાં ઉકરડા સડી રહ્યા છે. અંધકાર અમારી આંખમાંથી ખસતો નથી. વધારે ને વધારે દીવાલો વીંટાતી જાય છે. ગઈ કાલે તો એમ હતું કે ઘરની દીવાલ તૂટતાં મનની દીવાલ તૂટી જશે; પણ ઘરની દીવાલ તૂટ્યા પછી સલામતીના જીવોએ વધારે ને વધારે દીવાલો ઓઢવા માંડી છે. શરીર અકળાય છે, શ્વાસ રૂંધાય છે ને છતાંય ‘ભલે થોડો ઓછો શ્વાસ લઈશું’ – એમ વિચારી બેસી રહેવાની – પડી રહેવાની ઇચ્છા અવારનવાર થઈ આવે છે; પણ આમ ક્યાં સુધી રહી શકાય?

ગઈ કાલે રાષ્ટ્રની મુક્તિનો પ્રશ્ન હતો, આજે અમારી મુક્તિનો પ્રશ્ન છે. અમે જે ધરતી પર ઊભા છીએ એનો પણ પ્રશ્ન એ છે જ. અમને મુક્ત હવાની જરૂર છે, મુક્ત પ્રકાશ અને મુક્ત આકાશની જરૂર છે. ઉંબરા ઉખાડી ફેંકી દો, રસ્તાઓ તોડી દો, સલામતીનાં છત્રો ઉડાડી દો. મૂળભૂત રીતે અમે મુક્ત હતા. મુક્તિમાંથી અમારો જન્મ થયો છે; પણ કયા અદેખાએ જન્મતાંવેંત અમારી આંખે પાટા બાંધી દીધાં? કોણે અમને વિધિનિષેધોની શતરંજ પર મહોરાં બનાવી ગોઠવી દીધા? મૂલ્યોની રેશમ-દોરીઓથી કોણે અમારા હાથપગ જકડી અમારી લીલાગતિને રૂંધી દીધી? આ ત્રાજવાં, આ ફૂટપટ્ટીઓ, આ કાયદાપોથીઓ ને આ નીતિશાસ્ત્રો, આ સંપ્રદાયો ને આ વાદો, આ સંસ્કાર મહાવિદ્યાલયો ને આ પરિષદો – અરે, શું કરવા ધાર્યું છે અમારું આ બધાએ ભેગાં મળીને? અમને નગ્ન રહેવા દો. માટીનાં ઢેફાં રહેવા દો. અમારે નથી ઘડાવું, નથી કેળવાવું. અમને તમારાં કપડાંમાં અકળામણ થાય છે. અમે જે કંઈ હતા એ શું પૂરતું નહોતું? અમને કોણે અસંતોષનો અભિશાપ આપ્યો? કોણે અમારામાં કામનાઓના કાળઝાળ અગ્નિને ભભૂકાવ્યો? અમે એનાથી ભડભડ બળીએ છીએ. અમારામાંથી પ્રભવતો ધૂમ્ર અમારી દૃષ્ટિને ધૂંધળી બનાવી રહ્યો છે. શ્વાસ લેવાની મજા આવતી નથી. સતત અભાવની કોઈ વેદના અમને ઠરીઠામ થવા દેતી નથી. અમારાં હાથ, પગ, આંખ, કાન – સૌ પોતપોતાના તીવ્ર અસંતોષથી ખળભળીને કોલાહલ મચાવી રહ્યાં છે. અમારામાંનું સંગીત ખંડિત થયું છે, શાંતિ સરી ગઈ છે, મુક્તિ જાણે મરી ગઈ છે. કોઈ અમને ડોકમાં શિસ્તના પટા ભરાવીને ઘુમાવે છે. કોઈ અમારી દુઃસ્થિતિ પર દયા ખાઈને અમારા માટે શાસનની અનિવાર્યતા જુએ છે. અમે શાસકને જન્મ આપ્યો છે, સરમુખત્યારને જન્મ આપ્યો છે, દાસત્વ દેનારા દેવોને જન્મ આપ્યો છે. હવે અમે સ્વસ્થ નથી. તમે અમને સત્, ચિત્ કે આનંદથી ન ઓળખો. અમારી સ્વ-રૂપતાની હવે અમને પ્રતીતિ રહી નથી. અમે અમસ્તા જ શું મુક્તિ શોધવા મેદાને પડ્યા હોઈશું?

અરે રામ! મુક્તિ તે કોઈ લટકતું લીંબુ છે કે હાથ લાંબો કરીએ ને મળી જાય? કેમ જાણે મુક્તિસુંદરી અમારી રાહ જોતી ગગન-ઝરૂખે બેઠી ન હોય! કોણ આપી શકે છે મુક્તિ? સર્વસ્વ વેચીને પણ સાટામાં મુક્તિ ખરીદી શકાય છે? મુક્તિ તો પ્રતીતિ છે – શુદ્ધ સ્વર્ણિમ પ્રતીતિ; પોતાપણાની પોતાને થતી પ્રતીતિ. આ પ્રતીતિ કેમ થાય? ક્યારે થાય? કોઈ પયગંબર એવી જડીબુટ્ટીઓ આપતો નથી કે એ લો ને બધું ઝળાંઝળાં થઈ જાય – સોળે શણગારે મુક્તિ પ્રત્યક્ષ થઈ જાય એક વાર – અરે, ક્ષણવાર પણ અમે જો અમારી આંખ સામે ઊભા રહી શકીએ, અમે અમારા સાત સાત કોઠા વીંધીને જો આરપાર નીકળી શકીએ…તો…તો…અમને ચિંતા જ નથી અમારા ઘરની દીવાલો ટકી રહી છે કે તૂટી ગઈ છે તેની; અથવા ગામ ને નગરો, રાષ્ટ્ર કે રાષ્ટ્રોની સરહદો ગાઢી રીતે અંકાયેલી છે કે ભૂંસાયેલી છે તેની. રાષ્ટ્રગીતો લલકારો કે સામૂહિક રીતે મૌન પાળો – કોને પરવા છે? અમે અમારામાંના મુક્તિના અંશને પામી શકીએ તો જય જય, કેવળ અમારો – નંદકુળનો જ નહિ, તમારો – સૌનો. પછી તો ક્ષણેક્ષણ સ્વાતંત્ર્યનું પર્વ..પરંતુ યે દિન કહાઁ કિ… અત્યારે તો અમે પિંજરને સાચવીએ છીએ. અંદરનો પોપટ જીવતો છે કે મરેલો એ તો રવીન્દ્રનાથનો ભગવાન જાણે! નંદ પણ કદાચ નહિ…

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૬૦-૬૧)

૧૧. નંદનું દર્શન : અનિષ્ટ – ઇષ્ટ

કશું જ સૂઝતું નથી ને તેથી બેસી રહેવું પડે છે. ચારેય બાજુના રસ્તા જડબેસલાક બંધ થઈ ગયા છે. એક પ્રકારનો મૂંઝારો થાય છે. જે આજ સુધી જોયું છે તે બીજી રીતે જોયું હોત તો? – એવી લાગણી થાય છે. માણસના ચહેરાને ગુલાબ કે કમળ કે ચંદ્ર સાથે સરખાવ્યાથી જે આનંદ થતો હતો તે આજે હવે થતો નથી. માણસના ચહેરાને બીજી રીતે જોવાની તાતી જરૂર ઊભી થઈ છે. એ ચહેરામાં શું દેખાય છે? એમાં કશુંક એવું ભળી ગયું છે, જે જોવું ગમતું નથી. એ એવું તત્ત્વ છે જે વેર કરે છે, જે દંભ કરે છે, જે પશુતા આચરે છે, લોહી વહેવડાવે છે. માણસના ચહેરામાં આ તત્ત્વ જોવાની ઇચ્છા કે અપેક્ષા નહોતી; પણ એ જોવું પડે છે અને એની વેદનાનો ભાર એવો છે કે એનું વહન કરતાં ઊંડી અમૂંઝણ થાય છે; ચારે બાજુનો અવકાશ રૂંધાતો – સંકોચાતો લાગે છે. આજ સુધી જે રસ્તે ચાલ્યા તે ખરેખર યોગ્ય હતો? – એ રસ્તો સાચો હતો? – આશંકા થાય છે, ને આશંકા મારી ઊંઘ હરી લે છે. જાગવું ગમતું નથી ને ઊંઘ આવતી નથી. કશુંક એવું મારામાં ભળી ગયું છે જે ન હોત તો હું પરમ સુખી હોત, અત્યંત પ્રસન્ન હોત. પણ એ અનિષ્ટને હું મારામાંથી કાઢી શક્યો નથી. મારી ઇન્દ્રિયો ઇષ્ટને જ સ્વીકારે ને તે સાથે અનિષ્ટને ઇનકારે એવી બનાવી શકતો નથી. આંખથી જો જોઈ શકું છું તો પ્રકાશ જ જોવા મળે છે એવું નથી, મારે અંધકાર પણ જોવો પડે છે ને એની તો મને વેદના છે.

અવારનવાર મને થાય છે; આપણા રોજના જીવનમાં કેટકેટલી વાતો મિથ્યા છે! કેટકેટલું મિથ્યાચરણ આપણે કરીએ છીએ! આપણે કેટલા બધા ભ્રમગ્રસ્ત (ભયગ્રસ્ત પણ) હોઈએ છીએ! લાગણીના નશામાં કેટકેટલું છે એમ માની લઈને ચાલીએ છીએ! કલ્પનાની હવા ભરી ભરીને કેટકેટલાં ઉડ્ડયન કરીએ છીએ! ને એવાં ઉડ્ડયન કરીને પામીએ છીએ શું? વિચારોનું ગણિત માંડી કેટકેટલા દાખલા ગણીએ છીએ ને છેવટે જે જવાબ લાગે છે તે એવો હોય છે કે તાળો મળતો નથી અને વિચારોનું ગણિત ગણ્યાનો બધો પ્રયત્ન નિરર્થક લાગે છે! આના કરતાં તો કશું જ ન થયું હોત, મેં કશું જ ન કર્યું હોત તો સારું હતું; પરંતુ કશું અટકાવવું, કશું કરવું કે ન કરવું એ મારા હાથની વાત નથી. હું મારી આ વિચિત્ર પરિસ્થિતિથી થાકી જાઉં છું… આના કરતાં મને કશું જ થયું ન હોત…હું પથ્થર જેવો જડ જ હોત… પણ મેં કહ્યું ને આ મારા હાથની વાત નથી…ભાષા દ્વારા પણ હું મને જે કંઈ થાય છે એ વ્યક્ત કરી શકું એ પણ ખરું પૂછો તો મારા હાથની વાત નથી. તમે સમજી ગયા હશો આ મારી મનઃસ્થિતિ! આ મન: સ્થિતિએ મને બેચેન કરી મૂક્યો છે. હું મને ચેનમાં લાવી શકતો નથી. હું કોઈને પ્રેમ કરી શકતો નથી, હું કોઈનો ધિક્કાર કરી શકતો નથી. એક અરીસો, જે મારું પ્રતિબિંબ પાડી મને મારો સાક્ષાત્કાર (?) કરાવવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો તે અરીસો શતધા વિશીર્ણ થઈ ગયો છે. જે જાળમાં રહીને હું મને સલામત માનતો હતો એ જાળનો જ એક તંતુ કોક કૃપણે તોડ્યો છે. કોકે મને બાંધનારી અનેક ગાંઠોમાંની એક ગાંઠ જરા ઢીલી કરી છે ને ત્યારથી મારી અનેકાનેક મુશ્કેલીઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. પત્નીને; પુત્ર, પુત્રી, માતા, પિતા, ભાઈભાંડુઓ, મિત્રો – આ બધાંને આજ સુધી જે રીતે હું જોતો હતો એ રીતે હવે હું જોઈ શકીશ? જે પડદો વાસ્તવિકતાને આચ્છાદી દઈને એક રમણીય રૂપ પ્રગટ કરતો હતો એ પડદામાં ક્યાંક ચીરો પડ્યો છે. એ ચીરામાંથી જે જોવાની મારી જરાય તૈયારી નહોતી એ મને દેખાઈ રહ્યું છે ને એ હું સહી શકતો નથી.

શું આ નંદ? – જે ફૂલોની વાતો કરતો હતો, જે સૂર્યોદય ને સૂર્યાસ્તના રંગોની વાતો કરતો હતો તે આ નંદ? એ મુઠ્ઠીભર અનાજ માટે બજારમાં વેચાવા ઊભો રહ્યો છે. એ અઢળક ફૂલોના રંગીન સ્વાગત તરફ મુખ પણ ફેરવવા તૈયાર નથી. આ નંદ, જે પોતાની એક ફૂટ જગા માટે યાદવાસ્થળીનું જોખમ ખેડવા તૈયાર થયો છે? નંદ સારો હતો, સજ્જન હતો, સૌન્દર્યનો પ્રશંસક ને પૂજારી હતો, સંસ્કૃતિપુરુષ હતો – એ બધું હતો; પણ એ ક્યાં સુધી? નંદનો રંગમહેલ જે ધરતી પર હતો એ ધરતીની કઠોરતા હવે નંદને ભારે વેદના કરે છે. આવી વેદના નંદને થાય છે એનું કારણ પણ નંદનું અજ્ઞાન, નંદની ઊર્મિલતા યા અસ્વસ્થતા છે. નંદ હવે સમજી ગયો છે કે આ પરિસ્થિતિમાંથી ઉગારો નથી. એમાં તો માત્ર કોઈ પણ રીતે સહન કરવાનું જ રહે છે. એ જ વાસ્તવિક સત્ય છે.

જ્યાં સુધી હું ‘હું’ છું, નંદ છું ત્યાં સુધી કંઈક તો સહન કરવાનું છે. અનિષ્ટ જ સહન કરવાનું છે એમ નહીં, ઇષ્ટને પણ સહન કરવાનું છે. ઇષ્ટની બાબતમાં પણ સહન કરવાપણું હોય છે એ લખવું સહેલું છે, પણ એ જ્યારે અનુભવે સમજાશે ત્યારે મારો – મારામાંના નંદનો નૂતન અવતાર હશે એમ મને લાગે છે. આજે તો એની કેવળ પ્રતીક્ષા કરવાનું પ્રાપ્ત થયું છે ને એ પણ ઇષ્ટ છે? ઇષ્ટ છે કે અનિષ્ટ? ઉત્તર જો એમ સ્પષ્ટ જ હોત તો આ બધું ચીતરવાની ચેષ્ટાય કરત કે?

(નંદ સામવેદી, પૃ. ૮૩-૮૪)

૧૨. ‘હું'થી થાકેલા નંદની વાત

સાચું કહું? નંદની વાતો લખવાનો હવે કંટાળો આવે છે! નંદ, નંદ ને નંદ! સતત હું મારી જ વાતો કરું અને બીજાઓને ‘બોર’ કરું! મને શો અધિકાર છે કોઈને ‘બોર’ કરવાનો? આથી તો સર્વાર્થસાધન મૌન બહેતર નહીં? ક્યારેક થાય છે : ભાષા જ ન હોય તો…આકાશ તળે, પૃથ્વી પર કેવો સોપો પડી જાય! કેટલી ધમાલ ઘટી જાય! પછી શું થાય? લોકોની મુશ્કેલીઓ કેવી વધી જાય? જ્યાં સુધી બે જીવંત છે ત્યાં સુધી કોઈ વ્યવહાર તો ચાલશે જ; કોઈ પણ રીતે એ વ્યવહાર ચાલવાનો જ! ક્યારેક તો મને રસાયણશાસ્ત્રના પ્રદેશની ઉપમા સૂઝે છે: જેમ બે રસાયણો વચ્ચે કોઈ રાસાયણિક પ્રક્રિયા ચાલે તેમ કદાચ બે માણસો વચ્ચે પણ એવી જ કોઈક પ્રક્રિયા તો નહિ ચાલતી હોય ને? એક માણસનું મગજ બીજા માણસના સંપર્કમાં આવતાં જ અમુક રીતે પ્રતિભાવો પ્રકટ કરતું — પ્રતિક્રિયાઓ અનુભવતું થઈ જતું હશે. કદાચ ભાષા, વિચારો, કલ્પનાઓ, લાગણીઓ આ બધું એ રાસાયણિક પ્રક્રિયાના ગાણિતિક પરિણામરૂપ જ હશે; પાણીમાં થતા પરપોટા — બાષ્પ ઇત્યાદિ જેવું જ! હશે, જે હશે તે! હવે બડબડાટ બંધ કર, નંદ!

નંદ! તને નથી લાગતું — આ રીતે કાગળ ને શાહી બગાડવાં, પોતાનો અને બીજાનો (જો તેઓ આ વાંચતા હોય તો, અથવા કમ્પોઝિટર — પ્રૂફરીડર, તંત્રી આદિનો અને પ્રકાશકનો પણ!) સમય બગાડવો, ધન બગાડવું — આ બધું બરોબર છે? જ્યારે લોકોને પીવાનું પાણી ન મળતું હોય, પાથરવાને ટાટનો ગાભોય ન હોય (યાદ છે ને છાપાં પાથરી, ફૂટપાથ પર બે નાનાં બાળકોને સૂતેલાં થોડા દિવસ પર જોયેલાં!), જ્યારે દૂધ વિના કેટલાય બાળકો ટળવળતાં હોય, આઠ આનાની (અમારા ડૉક્ટર તો રોજના ત્રણચાર રૂપિયાથી ઓછું લેતા નથી!) દવાય માબાપ પોતાની તાવે તરફડતી દીકરીને આપી શકતાં ન હોય – આવી દીનહીનક્ષીણ સ્થિતિ હોય ત્યારે શબ્દોના આ રંગીન ગુબ્બારાઓથી શું? માનવતાની વાતોનો આ વિલાસ કે બીજું કંઈ? તું ખરેખર માનવતાની લાગણીથી હાલી ઊઠ્યો હોત, ખરેખર એ દીનહીનોની વેદનાએ તને જીવલેણ ઘા માર્યો હોત તો તું અહીં ખુરશી પર બેસી આમ આ નંદની વાત ન ચીતરત; તું અત્યારે સીધો કોઈ ઝૂંપડીએ પહોંચી ગયો હોત. તેં સલામતીના શ્વાસ ન લીધા હોત; એ ગરીબોની સાથે રહેવા બિનસલામતી વહોરી હોત. ગાંધીજીની વાતો ભણાવી આનંદ ન પામત; ગાંધીજીનું કામ કરવા તું એ લોકો વચ્ચે દોડી ગયો હોત. ક્યાંક તારા હૃદયમાં બહેરાશ છે – બુઢ્ઢાપણું છે. ક્યાંક તું અંદરથી ખોટવાયેલ–ખોરવાયેલ છે, ક્યાંક તારા સ્વાર્થથી તું વિકૃત બનેલ છે. તેથી તું આ વાગ્વિલાસમાં રસ લઈ શકે છે; એ વાગ્વિલાસની પ્રશંસા સાંભળી આનંદ પામે છે! વાહ નંદ! શી તારી કૃતાર્થતા! શો તારો આનંદ!

ક્યારેક નિખાલસતાથી પોતાને પ્રકટ કરી શકાયાનો આનંદ હોય છે; ક્યારેક નિખાલસતા બતાવ્યાનો આનંદ હોય છે. આ પણ એક ખૂજલી છે! વલૂરી વલૂરી પોતાનું લોહી કાઢી, એ જોઈને–ચાખીને કોઈ અનુકૂળ વેદનાનો રસ માણવો – આ એક પ્રકારની નશાખોરી છે. બસ, કબૂલ કરી દીધું! – શું થાય, ભાઈ? આ મર્યાદા છે – અમારી આ મજબૂરી છે. બધુંયે સમજીએ છીએ; પણ નથી થઈ શકતું બધું! જો એમ ધાર્યા પ્રમાણે થઈ શકતું હોત તો.. ગાંધીજીની સદ્‌વિચારને તુરત જ આચારમાં મૂકવાની તાકાત, એ જો અમારામાં હોત…પણ બધા ઓછા જ ગાંધી થઈ શકે છે? આમેય કોઈએ ‘ગાંધી’ થવાની જરૂર નથી, એ શક્ય પણ નથી. ગાંધી જ ગાંધી થઈ શક્યા. બસ, એ કાફી છે. આપણે આપણી રીતે જીવવાનું હોય; પણ શું થાય? માણસ માત્ર અર્થનો જ દાસ હોતો નથી; સંજોગોનોય તે દાસ હોય છે. કદાચ અર્થનો દાસ એટલે પણ સંજોગોનો દાસ એવા સમીકરણ સુધી પહોંચાય.. પણ અલમ્, કોઈ ને કોઈ પ્રકારે આત્મકથા સુણી સુણીને તો કાન ફૂટી ગયા! અમારે હવે વધારે નથી સાંભળવું. અમને ખબર છે: આ જ રીતે અનેક માણસો પોતાની જવાબદારીનું ગાળિયું કાઢી દેતા હોય છે. આ જ પાખંડી નમ્રતાથી સ્વાર્થના છોડને બચાવી લેવાનો પ્રયત્ન થતો હોય છે! પણ હવે આ બધું ઝાઝું ચાલવાનું નથી. આપણે જ શબ્દોને બેજવાબદારપણે વાપરી એની કિંમત ઘટાડી નાખી છે! હવે નંદની શબ્દલીલામાં – ‘શબ્દલીલા’ શાની? ભાષાબાજી જ ગણો – એ ભાષાબાજીમાં અમને શ્રદ્ધા નથી. નંદ પોતેય પાછો આવું કહે છે! આ નંદ તે કેવો ખેપાની છે! એ જ ફરિયાદી – એ જ આરોપી–એ જ વકીલ – એ જ ન્યાયાધીશ – એ જ ન્યાયાધીશપણાનો વિરોધી પણ! વિચિત્ર છે એનું રૂપ – એનું ડોળિયું! નંદ! તારે લખવું હોય તો લખ; નહિ તો મૂંગો મર! આમ મૂંગા મરવાની જરૂરિયાતની વાત કરતાં કરતાંય તું બોલવાનો જ હોય, અમને ‘બોર’ કરવાનો હોય તો પછી તો…

નંદ હવે પોતાના ‘હું’થી થાકેલો છે – take it from me – તમને એ એની આત્મકથા (?) – આપકથા(?)થી હવે ઝાઝો સમય, ભારે નહિ મારે. એ પોતે જ હવે પોતાના ભારે ભીંસાઈ રહ્યો છે! એ હવે એના ડેરા-તંબૂ ઉપાડી, કોક ગધેડું મળે તો એની પીઠ પર બધો ભાર લાદી, દૉન કિહોતીની જેમ, ગર્ભિત ગરીબાઈ હઠાવવા માટે કોક સુમંગળ ઘડીએ પવનચક્કીઓની સામે લડવા નીકળી પડે તો નવાઈ નહિ! એ સર્વાન્તિસના આદેશની રાહ જોતો સૂતો છે – સૂતાં સૂતાં જાગે છે; અથવા જાગેલો છતાં સૂઈ રહ્યો છે! મેં તમને કહ્યું જ ને? – આ નંદમાં ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવ એકીસાથે લગોલગ આવી કોઈ મોટો ગોસમોટાળો કરી ગયા છે. નંદ પોતે જ ગોળ ગોળ ગોટાળો છે ને એમાંથી એક મૂળભૂત દાખલાનો સાચો જવાબ શોધવાનો છે. નંદ એ સાચો જવાબ શોધવાની મથામણમાં આવાં પાનાં ચીતરે તો ક્ષમા ન ઘટે એને? તર્કપુરુષો કદાચ નંદને ક્ષમા ન આપે; કેમ કે કેવળ તર્ક ન તો નંદને પામી શકશે, ન એને સ્વીકારી શકશે ને તેથી તે એની હસ્તીને બહાલી આપી શકશે નહિ. નંદને સંવેદનકળાના પુરુષો પાસેથી જ સમુદાર સ્વીકૃતિની આશા – આશા શું? શ્રદ્ધા છે; પણ નંદ! તું શા માટે સ્વીકૃતિનીયે અપેક્ષા રાખવા જેટલો પરાવલંબી – પરોપજીવી થાય છે? નક્કી, જિંદાદિલીને અભાવે પીડતો થાક તને ઘેરી વળેલો જણાય છે.

(‘નંદ સામવેદી’, પૃ. )

૧૩. હાન્સદાદાની જાદુઈ લાકડી

હાન્સ ઍન્ડરસનની જાદુઈ લાકડી મારા માથા પર ફરી ગઈ છે ને તેથી જ હવે હું નંદ સામવેદી નથી, હું ૧૫૦ રતલ વજન ધરાવતો હાડમાંસનો કોથળો નથી. હું પ્રાધ્યાપક કે રીડર નથી. હું નાગર કે હિન્દુ નથી. હું ફલાણા કે ઢીંકણાનો પતિ કે પિતા નથી. હું છું આ અનુભવ લખવા બેઠેલ ‘હું’. હું છું પેનથી આલેખાતી લીટીમાં સરકતી ચેતના. હું છું પીપળાના પાન પર થરકતી કીડી – હું છું કબૂતરના ઘૂઘૂકારમાં પડઘોતો અવાજ. હું ફૂલની અંદર છું. હું ફૂલ ઉપર ઊડનાર છું. મારો રંગ આ તડકામાં છે. મારી ચાલ આ પવનમાં છે. ખૂલ જા સિમ સિમ. ને ખૂલી જાય છે દીવાલો ને એમાંથી ધસી આવે છે આંબાવાડિયાની મહેક, કોયલનો અવાજ ને રાતા ગવનનો ઊડતો ગુલાબી મિજાજ. મારો પલંગ ઊડતો ઘોડો થઈ શકે છે. આ દીવાલો દોડી શકે છે. આ બારીઓ આંખો ચમકાવતી હસી શકે છે. પેલી શો-કેસમાંની ઢીંગલીઓ મારી સાથે વાત કરી શકે છે. પેલું જડ લાગતું તાળું! ક્યાં છે જડ? ચાવીથી એ વાસું છું ને એ હોઠ ભીંસીને એવો તો ચાળો કરે છે કે… પેલી સાણસી! કેવી ખબરદાર છે! પક્કી. જે એની ચપટીમાં આવે એને છોડે જ નહીં! આ સમય ઘડિયાળમાં બેસીને કંઈક ટક ટક કર્યા કરે છે. એ ટકટકિયો ને જિદ્દી છે. એ સતત પોતાની યાદ આપ્યા કરે છે. પેલો ટેબલ-લૅમ્પ! બસ, મશાલ લઈને, ઊભા છે સાહેબ ટેબલ પર! કાગળ પર જમા થયેલા કીડી-મકોડાના ટોળાની (કે ધણની?) રખેવાળી કરે છે! એનાં પાઘડી-બુકાની એવાં કે ચહેરો દેખાય જ નહીં જાણે ને તોય તેની ખબર તો પડે જ પડે! આ ખુરશીબહેન! ખૂણામાં પડ્યાં પડ્યાં જાણે માળા ફેરવે છે! અકાળે જ ઘરડાં ને! ને આ પેલું ખીંટીએ લટકતું શર્ટ! શર્ટ શેનું? એ તો જાણે ઈશુ થવા મથતું ખોળિયું! મૂરખ નહિ તો! આ મારા ખિસ્સામાં શું છે? હા, હા, બસની ટિકિટો! તમે એ ટિકિટોને કાન આગળ લઈ જઈને સાંભળો… કંડક્ટરનો અવાજ, બસનો અવાજ તમને બરોબર સંભળાશે… અરે આ સાઇકલની ચાવી આમથી આમ ફેરવો ને રૂમમાં જ જુઓ કે સાઇકલ ફરવા માંડે છે. પેલી કૅલેન્ડરની હોડી! રાત પડે કે ધીમેથી, અવાજ ન થાય એમ, ધોળો શઢ ફરકાવતી અંધકારના શ્યામ સરોવરમાં સહેલ કરવા નીકળે છે. એનાં હલેસાંનો અવાજ, કાચના તોરણની ભૂંગળીઓમાં હું બરોબર સાંભળું છું. મારા ચરણને બાઝેલી રેતી આજે મોતી થશે! સાચુકલાં મોતી! ને એક પરવાળાંના બેટની રાજકુમારી પેલો પડદો ખસેડી રાતે અહીં આવશે…એના હાથમાં હશે ચાંદનીનું શ્વેત પીંછું…મારી મીંચાયેલી પાંપણને એ હળવેકથી સ્પર્શશે… ને આંખમાં એક મખમલી જાજમ પર રંગીન બગીચો ખડો થઈ જશે… રંગધનુષના પુલ! તારાઓનાં ફૂલ…આકાશગંગાનાં ઝરણાં… નિહારિકાઓના મંડપ… ચાંદનીના ફુવારા…તડકાની હૂંફાળી રેત… ઘાસની આકાશી બિછાત… મેષ ને વૃષભ, કન્યા ને સિંહ, વૃશ્ચિક ને મિથુન, મકર ને મીન…વાહ ભાઈ, વાહ! બધું જ રોશનીમય – ચમકતું… બધું જ ભીતરના અંધકારને આનંદનું પ્રકાશરૂપ બક્ષતું! મારા પડછાયાને કાઢી નાખીશ. મારા પગને બાંધેલી દોરીઓ છોડી નાખીશ. હું સાવ નગ્ન થઈ, સાથળ પર હાથ પછાડતો, તબડક તબડક કરતો નાગોડિયા વરસાદમાં કાગળની હોડી લઈને નીકળી પડીશ…હું નહિ હોઉં તો મારામાંથી જ કોઈ બાળક ઊઠીને એવું કરશે!

‘અરે! કોઈ ઉંદરડી પગની આંગળીને અડી સરકી ગઈ…? મારી ચેતના સરોવરમાં કેવો કંપ મૂકી ગઈ! મને લાગે છે, આજે તો સોનપરીનો સોનેરી વાળ ઊડતો ઊડતો મારા સપનામાં આવશે…મારા આ માટીના કિલ્લામાં રંગરંગના દીવા થશે! મોતીનાં ઝુમ્મર ઝૂલશે! મોટા લાવલશ્કર સાથે દેશપરદેશના રાજાઓ મારી સામે ખડા હશે…સૌની વંદના ઝીલતો હું શ્વેત ઘોડાને પલાણીશ. ને પછી તો ઘોડાની ગતિએ બધું ધસમસશે, અથડાશે, તૂટશે, જોડાશે, નવા નવા ઘાટ રચાશે.. પલંગમાંથી ઘોડો, ઘોડામાંથી ઘોડિયાં… ઘોડિયાંમાંથી સ્વપ્નપરીની શય્યા ને એ શપ્યામાંથી… દીવાલો ચિત્રોમાં ઘૂસી જશે… ચિત્રો બારીઓમાં… બારીઓ આંખોમાં પેસી જશે ને આંખો અંધારાના પહાડમાં ઊતરી જશે ઊંડે ને ઊંડે.. ને આખો અંધકારનો પહાડ ઝગારા મારશે…જાણે આગિયાનો વિરાટ મધપૂડો! ઘાસમાંથી કિરણો ફુવારાની જેમ છૂટશે ને પથ્થરમાંથી નિહારિકાઓ ઊડવા માંડશે…બધું તેજતરલ… મધુર-મોહક… અપૂર્વ-અદ્ભુત… કોઈ વિસ્મય ખીંટી પર સોનેરી ચલ્લી થઈને ગાશે; કોઈ કલ્પનાની કિન્નરી પુસ્તકના શબ્દોમાંથી અલાદીનના જાદુઈ ચિરાગનો પ્રકાશ છલકાવશે… કોઈ ભલો નિશાચર મારા પલંગ તળેથી સાત પાતાળનો ભેદી રસ્તો શોધી કાઢશે ને કોઈ વાદળપરી હળવે સૂતેલા બાળકના ઝરમર સ્મિતની હવામાંથી નંદનવનનો મઘમઘતો માર્ગ શોધી આપશે. બારીના સળિયા સંગીતના સરોદ રેલશે ને ફરસ પર સાચાં મોતીની પંક્તિઓ ઝગમગશે…હાન્સ ઍન્ડરસન આવે છે… નવા જ વેશમાં! કાળો ડગલો, કાળી ટોપી પણ ધોળાં દાઢી ને મૂછ…ખિસ્સામાં સાત પાતાળ ને સ્વર્ગ – અંતરમંતર જાદુતંતર… આયા દેખો એક સમુંદર… હાથ બીચ હૈ બડા સિકંદર…એક ફૂંક ને હવામાં રંગીન ફુગ્ગા… બીજી ફૂંક ને લાકડી પર રંગરંગનાં ફૂલ…ત્રીજી ફૂંક ને એક રૂમઝૂમ કરતી રાજકુમારી આયનામાંથી બહાર… હાન્સદાદાનો જાદુ! ચાંદનીનાં સસલાં ને રંગોનાં પતંગિયાં… અનોખો રાસ… હાન્સદાદા ઘૂમરી લે…ને ફરી જાય પૃથ્વીનો ગોળો…હાન્સદાદા ઊંધા વળીને જુએ ને બધું ઊંધું દેખાય ચારે તરફ! આકાશ નીચે, પગ ઉપર…ભાઈ, આ તો બધું હાન્સદાદા કરી શકે એવું…હાન્સદાદા! એકબે એવી ચૉકલેટ – કલ્પનાની સ્તો – અમનેય આપો…ચગળતા જઈશું ને ગાતા જઈશું… હાન્સદાદા સારા છે… સૌને દિલથી પ્યારા છે…હાન્સદાદા મૂછ થાઓ… મારું તમે પૂછ થાઓ… હાન્સદાદા મોર થાઓ…મારું મોરપીંછું થાઓ… ને હાન્સદાદા તો બસ, મરકે છે… બીજું કરેય શું? છોકરાં ગેલ કરે! મનમાં આવે તે બબડે…મનમાં આવે તે જુએ ને કહે… હાન્સદાદાનેય તો એ જ ગમે ને? હાથ લાંબાટૂંકા થાય… પગ પાંખો થાય ને હલેસાં થાય… આંખો મોતી થાય ને કોડી થાય… નાક મરચું થાય ને પોપટની ચાંચ થાય… વાળમાં સુગરીનો માળો દેખાય ને પેટની ગાગરડીમાં સાત સમુંદર ભમરડાની જેમ ચાક લેતા સમાય. આ બધું નથી ગમે એવું? હાન્સદાદા, હવે તો ડામરના રસ્તાના કાળા રંગમાં કૃષ્ણનાં મોરપીંછ દેખાય છે! નિયોન લાઈટમાંથી સપનાંની ઢગલો પાંખડીઓ ……

૧૪. ભાઈરામ

જેઓ મારા ગાઢ દોસ્તો છે તેઓ સૌ જાણે છે કે મારી ભાઈરામ સાથે કેવી નિકટતા છે તે. ભાઈરામ ને હું છૂટા જ નથી પડતા એમ કહીએ તો ચાલે. હું સૂતો હોઉં તો ભાઈરામ પણ મારી પડખે બેસી મને પંખો નાખતો હોય. હું જમતો હોઉ તો ભાઈરામ મારી બાજુમાં પાણીનું પવાલું ભરીને બેઠો હોય. હું નિશાળે જાઉં ત્યારે ભાઈરામ પણ મારી સાથે સાથે ચોપડી વાંચતો ચાલતો હોય. હું રમવા માગું ત્યાં તો ભાઈરામ જ પોતાની આંગળી ઊંચી કરી, મારો ભિલ્લુ થવા ઉમેદવારી નોંધાવી દે. હું ભૂખ્યો થાઉં તો ભાઈરામને અકળામણ થાય. ઘરની અંદર પટારામાં ને કબાટમાં, કોઠીમાં ને શીકામાં, ક્યાંય કશું ખાવાનું ઢાંક્યું ઢૂબ્યું રાખી મૂકેલું હોય તો એ ખાંખાંખોળાં કરવા લાગે. હું તરસ્યો થાઉં કે ભાઈરામ પરબે ને પાણિયારે પહોંચ્યો જ હોય. ભાઈરામ મારામાં ઇચ્છા જાગે એ પહેલાં જ જાણે મારી એ ઇચ્છાને કળી જઈને એ પૂરી કરવામાં લાગી પડે છે. ભાઈરામ પડખે હોય તો બીકનું નામ નહીં; ભલે ને ગમે તેવાં રાક્ષસી સપનાં મને ઘેરી વળે. એની આંગળી પકડી કે સબ સલામત. ભાઈરામ કદી મને એકલાપણું લાગવા દેતો નથી; કદી મને ઓશિયાળો થવા દેતો નથી. એ જાણે મારા હાથપગ, મારાં આંખકાન બધુંયે થઈને બેઠો ન હોય! એ અવનવું સંભળાવે છે ને હું એ સાંભળું છું; એ અવનવું દેખાડે છે ને હું દેખું છું. કોણ જાણે મારા માટે થઈને એને શું શું નહીં કરવું પડતું હોય? મારે તો માત્ર જોવાનું, પણ મારે જે જોવાનું તે પણ શું — એને અંગે ભાઈરામને જ ચિંતા કરવી પડતી હશે ને? હું જોઈ શકું એવો પ્રકાશ જાળવવાનીયે ચિંતા એની જ હશે ને? ભાઈરામ મારા સુખનો સરવાળો ને દુઃખની બાદબાકી કરવાને સતત એનું દિમાગ કસતો હોય છે.

આ ભાઈરામની દોસ્તી માટે મને ગૌરવ છે ને ગર્વ પણ. આ ભાઈરામ વિશે વાત કરવાની મને જો ક્યારેય તક મળે છે તો હું તે ગુમાવતો નથી. એની વાત કરવામાં મને એવો તો રસ છૂટે છે; વાછરડાને ધવરાવતાં ગાયના આંચળમાંથી જેમ દૂધ! કોઈ કોઈ સાથી – મિત્ર કુતૂહલવશ મને પૂછે છેય ખરો: ‘આ ભાઈરામ કોણ છે?’ એનું નામ શું? ને આવા સવાલ વખતે, સાચું કહું? હું શરમના ભાર તળે જાણે દબાઈ જાઉં છું – મૂંઝાઈ જાઉં છું. જે મારી આટલો નજીક, એના વિશે હું આટલો બધો અજાણ! આ ભાઈરામ કોણ છે — એ વિશે તો મેં વિચારેલું જ નહીં! હા, એટલી ખબર છે કે જ્યારથી હું સમજણો થયો છું ત્યારથી હું એને મારી સાથે જ જોઉં છું. મારાં ભાઈબહેન, માતા, પિતા – સૌની સાથે મેં એને જોયો છે. અવારનવાર ભાઈરામના ચહેરામાં મારાં સૌ સ્વજનોની ને મિત્રોની મોંકળાના અણસાર મને આવે છે. મને એ કદીયે અજાણ કે ત્રાહિત લાગ્યો જ નથી. મને મારા વિશે પ્રશ્ન થાય તો એના વિશે થાય ને! મને મારા પરિચયમાં મારા નામની જરૂર પડે છે તે એના નામનીયે જરૂર પડે? પરંતુ સાથી–મિત્ર જો સવાલ કરે તો તો એને સંતોષ થાય એવો ઉત્તર મારે શોધવો જોઈએ. ને ભાઈરામ મારી મૂંઝવણ જોતાં મલકી પડે છે! જાણે મોગરાની કળીઓની એક પડી જ ઊઘડી ગઈ. મીઠી મીઠી ઊજળી ઊજળી મહેક! મારા સવાલનો ઉત્તર એની એ મહેકમાં જ પમરતો હોય જાણે! છતાંય હું મુખરતા ટાળી શકતો નથી; પૂછું છું: ‘ભાઈરામ, કહે તો ખરો, હું તને શું કહું? ‘આકાશ’ કહું? ‘શૈલ’ કહું કે ‘સૂર્યકાન્ત’? તને ‘દિવ્યકાન્ત’ કહું કે ‘વસુંધર’? અથવા તને ‘ટીપુ’ કે ‘ટીનુ’, ‘મહાસુખ માંકડો’ કે ‘બબલ બિલાડો’ કહું?’ મેં કંઈ કંઈ નામ દીધાં ને દરેક નામ સાથે જાણે એક મોગરાની કળી એના સ્મિતમાં ઉમેરાતી હતી. હું તો સેંકડો નામોના મસમોટા જંગલમાં અટવાઈ ગયો – ખાંડના ઢગલામાં કોઈ કીડી અટવાઈ જાય એમ છેવટે થાકીને મેં એને કહ્યું: ‘કહું છું, આ બધાંમાંથી કોઈ એક નામ..ભાઈસા’બ, …ભાઈરામ… ને…’ ને મને આ ‘ભાઈરામ’ જીભે ચોંટી ગયું – વસી ગયું. એને તો વાંધાનો પ્રશ્ન જ નહોતો. હું ત્યારથી પછી એને ‘ભાઈરામ’ નામથી બોલાવું છું.

‘ભાઈરામ’ નામ આવ્યું એટલે ઠામઠેકાણાનો, સરનામાનો સવાલ ઊપડ્યો! મારે ક્યાં એની જરૂર હતી? એ તો અહીં જ રહે છે. જ્યાં હું ત્યાં એ. ને છતાંય કુતૂહલ એક વિચિત્ર વસ્તુ છે! ‘હાથ છે’ એમ આપણે કહીએ તો તેથી કુતૂહલને ધરવ ન થાય; એ તો હાથને હાથમાં લે ત્યારે જ ધરવ અનુભવે. મેં તો કદીયે ભાઈરામને પૂછ્યું નથી કે તું ક્યાંથી આવ્યો? મારી સાથે ક્યાં સુધી રહેવાનો? પછીથી તું ક્યાં જવાનો? – આ બધા પ્રશ્નો મને નિરર્થક લાગે છે – કહો કે અપ્રસ્તુત લાગે છે. આવા બધા પ્રશ્નો માટે તો તેની પાસે છે પેલું એક મોહકમીઠું સ્મિત – મોગરાની કળીઓના ગુચ્છ સરખું. છતાંય કુતૂહલનો જે વળ ચઢ્યો એ કંઈ એમ અમસ્તો છૂટે? કુતૂહલ હજાર જીભે જાણે પોકારી ઊઠે છે: ‘તારું સરનામું શું? તારું સરનામું શું?’ નથી કોઈ ચિઠ્ઠીચપાટી પાઠવવાનો સવાલ, નથી કોઈ સંદેશા ભેજવાનો સવાલ ને છતાંય આ અડપલું–આ અટકચાળું! ભાઈરામ તો સ્વસ્થતાનો સાગર છે, પ્રસન્નતાનો પારાવાર છે. એ તો સહજ રીતે જ કહે છે: ‘તારું સરનામું તે મારું… તારે પછી ક્યાં મૂંઝવણ છે? કોઈ પણ સરનામે કાગળ લખ; પણ મને સંબોધીને હશે તો પહોંચશે જ મને; અરે સરનામા વગરના કાગળોય મને તો પહોંચે છે! ને વળી જો હું તો તારી સાથે જ છું.. તને તારા સરનામાની જરૂર છે તે મારાનીયે હોય પછી?’ હું એની દલીલોથી મૂંગો થઈ જાઉં છું. મેં મારા ભાઈરામને નામ-સરનામું પૂછીનેય એક પ્રકારનો એની સાથેનો મારો અલગતાનો ભાવ જ પ્રગટ કર્યો, જે બરાબર નહોતો જ નહોતો; પણ ભાઈરામ સાથેનો સંબંધ જ એવો છે, કે એમાં થોડું આડુંઅવળુંયે વેતરાઈ જાય છે; પણ એ ભારેનો ઉદાર છે ને તેથી છેવટે તો એ બધું સરખું કરી ઘીને ઠામ ઘી જેવું કરી દે છે ખરો. એની તો હિકમત ને હકૂમત બેય એવાં છે કે બધાય સાલ છેવટે બરાબર બેસીને જ રહે!

ભાઈરામ હંમેશાં મારા આનંદની જ કાળજી લે છે. એ કેટકેટલું મારા માટે કરે છે! જરાક ઘામ થયો નથી ને ઠંડી લહેરખી સાથે એ સેવામાં હાજર થયો નથી. જરાક સ્તબ્ધતા જેવું લાગે તો ત્યાં એનું ઓરકેસ્ટ્રા તૈયાર. જાતભાતના અવાજો ને જાતભાતના તાલ! ઝરણાંના ઝણકાર ને પાંદડાંનાં મર્મર, પંખીઓનાં કૂજન ને ભમરાનાં ગુંજન, અનિલની વાંસળી ને મેઘનું મૃદંગ – સૌનું એક સંવાદભર્યું સંગીત, કેટકેટલા વેશ ને પરિવેશ નજર સામે ધરે છે એ! વાદળે વાદળે જે સિફતથી એ એનાં રંગીન વસ્ત્રો બદલે છે, જે રીતે રંગો પહેરીને એ ફૂલ ફૂલ પર પતંગિયાં સાથે ઉપસ્થિત થાય છે, જે રીતે એ રંગ રંગના પથ્થરોમાં ને પીંછાંમાં, જલની તરંગમાળામાં પોતાની રૂપ-રેખાઓના અપૂર્વ આકારોને ઉપસાવે છે; હું તો એ બધી રીતો જોતાં મોંમાં આંગળાં નાખી જાઉં છું. મારો ભાઈરામ આવો મોટો જાદુગર હશે એની તો ખબર જ નહીં, એ આટલો ઊંડો હશે એનો તો તાગ જ નહીં. મને તો એની આ બધી જાદુગરી જાણ્યા પછીયે મારા જેવો જ માની લેવાનું માફક આવતું! હું તો માનતો હતો કે ભાઈરામને તો આંખે પાટા બાંધ્યા કે સાહેબ પછી આંધળાભીંત! ભાઈરામના હાથ રૂમાલથી જકડ્યા કે ભાઈસાહેબ લાચાર! સહેજ વાઘનું મહોરું બતાવ્યું કે શિયાળાની ઠંડી જેવા થઈ જવાના! કિટ્ટા કરી કે ભાઈસાહેબ રડતા રડતા આપણી પાસે આવવાના! પણ આ તો કંઈક ઇદમ્ તૃતીયમ્ લાગે છે. કદાચ જે હું ભાઈરામનું કરવા માગતો હતો એ ભાઈરામ મારું કરી શકે…

ને ભાઈરામ, તમને કહું? – એને જયારે હું મહાન જાદુગીરીની વાત કરું છું ત્યારે ઉનાળાના કેસૂડાની જેમ હસી ઊઠે છે ને કહે છે: ‘ભાઈ, એ બધું ભૂલી જા…જો ઘરમાંથી વાટકી દૂધપૌંઆ ઉપાડી લાવ, આપણે ખાઈએ ને પછી આપણે સાતતાળી, સંતાકૂકડી, થપ્પો ને એવું બધું રમીએ.’ હુંયે એની વાતમાં સ્વભાવવશ જ તુરત આવી જાઉં છું ને ઝટપટ દાવ પકાવી એને કહું છું: ‘ચાલ, તું આંખો મીંચી દે; હું સંતાઉ જાઉં.’ ભાઈરામ મલકાતો, ઝીણી આંખે મને નીરખતો હા ભણી દે છે ને એક…બે…ત્રણ.. ગણતો આંખ મીંચીને દીવાલ ભણી મોઢું કરીને ઊભો રહે છે. હું ઉતાવળે ક્યાંક સંતાઈ જવા કરું છું…પણ તમે માનશો? હું જ્યાં સંતાઈ જવા કરું ત્યાં મને એમ થાય કે ભાઈરામને આ જગા જરાય અજાણી નથી. ભાઈરામની આંખ મને જાણે જોતી જ જણાય; ને એક વાર તો મેં કહી દીધું: ‘ભાઈરામ, તું તો મને સંતાતાં જ જોઈ જાય છે!’ પણ ત્યારે ભાઈરામ એવું હસ્યો કે હું જ એવો આક્ષેપ એના પર કરવા બદલ શરમાઈ મર્યો. મારો ભાઈરામ અંચઈ કરી શકે એમ તો બને જ ક્યાંથી? હું ગમે ત્યાં સંતાઈ જાઉં, પણ મને તો ત્યાં ભાઈરામની છાયા દેખાયા કરે એમાં વાંક મારો કે એનો! હું જોઈ શક્યો કે ભાઈરામથી હું સંતાઈ શકું એમ કદાચ નહીં થાય. એ મારી મુશ્કેલી સમજી ગયો; એ ખેલદિલીથી મને કહેઃ ‘ચાલ, હું હારી ગયો… ફરી રમત રમીએ…હવે તું મને પકડજે!!’ મેં ઉત્સાહપૂર્વક કહ્યું: ‘કબૂલ.’ હું તો મારી જીત વિશે પાકો શ્રદ્ધાવાન્ હતો. વરસોથી ભાઈરામને ઓળખું છું; છટકીને ક્યાં છટકવાના છે ભાઈસાહેબ? હાથ લંબાવ્યો કે એના ઝભ્ભાની ચાળ હાથમાં. પણ ખરેખરો ખેલ જ્યારે મંડાયો ત્યારે તો મારી કપરી કસોટી થઈ ગઈ. ભાઈરામ મારી આસપાસ હોવાના પાકા ભણકારા વાગે ને આઠ અંગે સાબધો થાઉં પણ નિષ્ફળ. ભાઈરામ મારી ચોપડીમાં મોઢું ઘાલીને મારી સાથે વાંચતો હોય એવું લાગે; પણ ના તો એની આંખ હથેલીથી દાબી શકાય, ના એનો હાથ પકડાય. કિરણનું જંતર વગાડતો પેલી તડકાળી બારીએ ચઢેલો એ લાગે પણ બારી કને જાઉં તો કશુંયે નહીં; કેવળ ચમકતો આકાશનો નીલરંગી દરિયો! ભાઈરામનાં પગલાંની આછી આછી ફોરમ ફૂલમાંથી પકડાય પણ પવનના દોરડામાંથીયે એ ભાઈસાહેબ અટપટા દાવ કરતાંકને છૂ! કેટકેટલી આંખની, કાનની, નાકની – એવી એવી ચોકીઓ, પણ બધીયે વટાવીને એ સાહેબ તો હેમખેમ પાર. હું તો સમજી ગયો કે ભાઈરામ જો દીવાલો વચ્ચેય પકડાતો નથી, જો આપણી નજરના સીમાડામાંય સપડાતો નથી તો એ હવે હાથમાં તો શું આવે? હું થાક્યો! સાચું કહું તો મને એમ પણ થયું કે આમ રમતના બહાને ભાઈરામ મને થાપ આપીને – હાથતાળી દઈ હંમેશ માટે તો મારાથી વેગળો નહીં જતો રહે ને! આંખમાંથી એક ટીપુંયે સરી પડ્યું, સહજ જ ઝિલાઈ ગયું મારી હથેલીમાં ને એમાં જોઉં છું તો મારા ભાઈરામની ખિલખિલ હસતી મૂરત! મને તો જે હાશકારો ત્યારે થયો છે…! ભાઈરામ તો ત્યારે મારા વાંસે હાથ મૂકીને મને સાવ નિર્દોષભાવે કહે: ‘ચાલ બહુ રમ્યા; હવે જરા ખાઈએ-પીએ ને આરામ કરીએ.’ ને હું તો એની સાથે જાણે સોનેરી શેરડીના ખેતરમાં જ ઊતરી પડ્યો! હું શેરડીનો સાંઠો કાપું ને એ ચસચસીને ચૂસે. ને જે ગુલાબીપણું એના ચહેરા પર હતું તે એવું તો અનોખું હતું! …મેં એ શેરડીના પાન પર ટશર રૂપે ફૂટી આવતું કેટલીક વાર જોયું છેય ખરું!

ભાઈરામની સાથે મારો રિસામણાં-મનામણાંનો નાતો. હું ચિડાઉં ત્યારે જ એની તો મજા. શરૂઆતમાં તો એ જાણે મારા પ્રત્યે છેક બેતમા હોય એવી અદાથી ફરતો. હું મારા ઘરના ઉંબર પર હથેલીમાં મોઢું દાટીને, આંખો ઢાળીને બેઠો હોઉં ને એ ભાઈસાહેબ રમતે ચઢે. ખિસકોલીની જેમ સીટીઓ લગાવે; કબૂતરની જેમ ગોળ ગોળ ઘૂમરીઓ લેતા ઘુઘવાટો ચલાવે; વાંદરાની જેમ વડવાઈએ વળગે, મ્યાઉં મ્યાઉં કરતાં એક પછી એક ખૂણે ભરાય; દેડકાની જેમ પગથિયાં કૂદે ને ગાયની જેમ ભાંભરે, ને પાછો ગર્દભની જેમ આળોટેય તે! કેટલીક વાર મકાઈના ડોડાની મૂછો ને ટોપલીનો મુગટ ને કાગડાનાં પીંછાં ને એવું-તેવું બધું સજીને બહુરૂપીનો વેશ કાઢતો મારી સામે જાતભાતના દાવપેચ અજમાવે; પણ હુંયે એનો ભાઈબંધ ને! મારી રીસ પણ પોલાદી… એમ હસી પડું તો તો થઈ જ રહ્યું ને! એય પછી તો અકળાય ને પછી એકાએક એને કશું સૂઝી આવે! એ એકદમ એક ફુગ્ગો લઈ આવે, ફુલાવવા માંડે. જેમ ફુગ્ગો ફૂલતો જાય એમ એના ગાલ ને એનું પેટ પણ ફૂલતું જાય! એક તડીતૂમ અસ્તિત્વ! હુંયે કતરાતી નજરે જોઉં છું કે કોણ પહેલું ફૂટે છે, ફુગ્ગો કે ફાંદ? પણ ફુગ્ગો ફૂટે છે. ભાઈરામ એના અવાજે જ ધૂળમાં ચત્તોપાટ. એકદમ મારાથી દોડી જવાય છે! ને ત્યાં તો ભાઈરામ રૂપાળો ગલગોટા જેવો અડીખમ, મારા સ્વાગત માટે સજ્જ! કેટકેટલી ગાંઠો મારી મારીને માંડ બાંધી રાખેલું મારું રીસનું પોટકું ફસક ફસકી પડે છે! ફૂલની જાણે ફસકી પડેલ ફાંટ! બધે જ એક તંદુરસ્ત ગુલાબી તાજગીનો અબાધિત પમરાટ!

ભાઈરામની અમુક રીતે અવળચંડાઈનો પાર નહીં. આપણે કોઈ કવિનો સીવેલો કોરોકટ તડકો પહેરીને બેઠા હોઈએ ને ભાઈરામ વાદળની પોઠ પર કિસમ કિસમના રંગો લાદીને હાજર. સેર પર સેર! આપણો તો અસલી રંગ જ કોણ જાણે કયા કયા રંગોમાં સેળવીભેળવી દે. આપણે કોઈ મહામૂલું મોતી હાથ કર્યું હોય, મુઠ્ઠીમાં સંતાડ્યું હોય ને ભાઈરામની કાકદષ્ટિ ત્યાં ગઈ જ હોય! ભાઈસાહેબ ભારેના ઠાવકા થઈ એક આંબલીની છાયામાં વેંતનો પાવો ફૂંકવા બેસે ને પછી તો આપણી હથેલીમાંનું મોતી જ પોતે ફણગતું લાગે! આંખની આગળ એ પાવાના સૂરે મોતીની લચકાલોળ લૂમો ઝૂમતી ઝળહળતી ભળાય. ભાઈરામના પગમાં પછી મુઠ્ઠીમાંનું મોતી પધરાવ્યે જ છૂટકો.

ભાઈરામ બધીયે ઋતુઓમાં, બધી રમતોમાં સાથે. ચોમાસું આવે ને નેવાં નીતરે કે ભાઈરામ કાગળની હોડી સાથે આવ્યો જ સમજો! એક વાર મને કહે: ‘ચાલ, આપણે પેલા લીમડિયા વહેળામાં આપણી હોડી તરાવીએ.’ મેં કહ્યું: પણ એ હોડીમાં બેસવાનું કોણ એ પહેલું નક્કી થવું જોઈએ; ને અમે બંનેય પીઠ પર વાદળની હળવી જળથપાટો સહેતા હોડીમાં બેસવાનો સ્વાધિકાર આગળ કરતા મમતે ચઢી ગયા; ને અમને એકાએક અમારી હોડીની ક્ષણભંગુર કાયાનું પવિત્ર ભાન થયું ને તાકીદે અમારે અમારા અંગત ઉચ્ચ આગ્રહોને છોડીને એકમતી પર આવી જવું કર્તવ્યદૃષ્ટિએ અનિવાર્ય થયું. અમે એક કીડીને જ મહારાણી તરીકે એ હોડીમાં પધરાવવાનો શિવસંકલ્પ કર્યો ને હોડી કીડીરાણીનો ભાર વહેતી વહેળામાં સંચરી, ભાઈરામ ક્યાંય સુધી એ હોડીને જોઈ રહ્યો; હોડી અદશ્ય થઈ ત્યારે એ તો જાણે એને જ નીરખતો હતો. એ મને પૂછે: ‘ભાઈ, પેલી કીડીરાણીનું શું થયું હશે?’ હું કશો જ જવાબ દઈ શકેલો નહીં ને ભાઈરામે તો એ સવાલ પણ સાત દિવસમાં વધારે નહીં તોયે ઓછામાં ઓછો સિત્તેર વાર તો પૂછ્યો જ હશે!

ભાઈરામ વિનાની મારી હસ્તી હું વિચારી ન શકું એવી મારી ભાવસ્થિતિ છે. ભાઈરામ મારી ઝીણામાં ઝીણી સગવડ માટે સચિંત- સભાન હોય છે. હું નાહીને બહાર નીકળું ત્યાં ભાઈરામ ઊભો જ હોય, અરીસા કને, મારી વાટ જોતો. હું ઘરમાંથી બહાર નીકળું કે એનો અધીરો ઘોડીલો આંગણમાં થનગનતો જ હોય. હું બહારથી થાકીને આવું ને ભાઈરામ જલની ઝારી સાથે તૈયાર. ભાઈરામ અનેક રૂપે, અનેક રીતે મારી સાથે હરેફરે છે. કોઈ તો એના વિશે ભૂલથાપેય ખાઈ જાય. કોઈ કહે: ‘અમે તો ભાઈરામને કાશ્મીરી ટોપી પહેરેલો જોયેલો.’ હું જાણું છું કે મારા ઘરના કિશનકાકા કાશ્મીરી ટોપી જ પહેરે છે. વળી બીજું કોઈ કહે: ‘ભાઈરામે તો વાદળી શાલ ઓઢેલી.’ હું જાણું છું, મારી બા દેવદર્શન જતાં એ જ શાલ ઓઢીને જાય છે. કોઈ ભાઈરામના હાથમાં બૅન્કના ચોપડા જુએ છે – જેવા મારા પિતાશ્રીના હાથમાં હોય છે, સાંજુકના ઑફિસેથી પાછા ફરતી વેળાએ. મને હવે લાગે છે કે ભાઈરામને કદાચ મારા જેવાં કપડાં પહેરીનેય ફરતો કોઈએ જોયો હોય. ભાઈરામ છે જ એવો; એના વિશે તરેહ તરેહની વાતો ન થાય તો જ નવાઈ.

આ ભાઈરામ સતત ઇચ્છે છે કે હું રાજી થાઉં, હું રાજી રહું. કશુંયે ખોટું કરું ત્યારે એ કોણ જાણે કેમ પણ ઉદાસ બની જાય છે. એની એ ઉદાસી મારાથી જિરવાતી નથી. બે દિવસ પહેલાં મેં એક કબૂતરના ઈંડાને લખોટી મારીને તોડી નાખ્યું ને ત્યારે ઈંડું મૂકનાર કબૂતરી કરતાંયે ભાઈરામ વધારે વ્યગ્ર હતો. કોઈ નાનું ભૂલકું આવી પડે ને હું એના હાથમાં એકાદ ચૉકલેટ મૂકું તેમાં ભાઈરામ તો જે ખુશખુશાલ થઈ જાય…! ભાઈરામને ખાતર પણ મેં નક્કી કર્યું છે કે કોઈ પંખી પેલા પાણીના કૂંડા આગળ બેસે તો એને ઉડાડવું નહીં. હું છોડ પર ખીલેલું ફૂલ તોડું ને ભાઈરામનો જીવ જાણે તૂટે. હવે તો હું ફૂલને છોડ પર ખીલેલું જોઈને જ હસી લઉં છું ને પીંછા પર આંગળી ફેરવતાં ઊડતા પંખીને આકાશ સાથે જ સ્પર્શી લઉં છું.

મારા માટે તો ભાઈરામની સોબત એ જ મનગમતી મીઠાઈ છે. ભાઈરામની પ્રસન્નતા જ હવે તો મારી પ્રસન્નતા છે. હું જાણું છું; જ્યારે હું પેલી આંધળી રાધાડોસીની લાકડી પકડીને એને એના કૂબા સુધી દોરી જાઉં છું ત્યારે ભાઈરામનો ચહેરો, પ્રથમ વર્ષા પછીની વનસૃષ્ટિ જેવો ચમકી રહે છે. જ્યારે હું કરસનકાકાની માંદી છોકરીને બે સફરજન આપવા ગયો ત્યારે ભાઈરામના ચહેરા પર જાણે સફરજનનો લાલચટક ઉજાસ લચી પડેલો; કદાચ વહેલી સવારે તમે આકાશમાં જુઓ તો એનો કંઈક અંદાજ મેળવી શકો – જો મેળવી શકો તો.

ભાઈરામને છોડવાની તો હવે વાત જ નથી; એ મુદ્દો જ છેક અપ્રસ્તુત લાગે છે મને તો. હવે તો અહીં બસ, અમારી – ભાઈરામની મંડળી – બેલડી – જુગલજોડી કેમ બરોબર જામી જાય એની જ ખેવના છે, આપણે તો આ ભાઈરામ મળ્યો છે ત્યારથી ગમે તે થાય પણ ભાઈરામની દોસ્તી ન તૂટે એ માટેનો પાકો નિશ્ચય કરીને બેઠા છીએ; ને ભાઈરામ તો આટલા મારા નિશ્ચયથીયે જાણે કેટલો ઋણભાર અનુભવે છે! ખરો છે આ ભાઈલો મારો – આ ભાઈરામ! દુશ્મનીમાં મૂંઝવે એના કરતાંયે ઝાઝો દોસ્તીમાં મૂંઝવે છે! – જુઓ તો ખરા!

XVII

નિબંધ-સાહિત્ય: ચહેરા ભીતર ચહેરા (1986)

૧૫. બચુમિયાં બૅન્ડવાળા

અમારું ગામ આમ તો નાનું, પરંતુ પડખેના શહેર કરતાં અમારે મન તો કંઈ કેટલાયે મહિમાવાળું; કેમ કે અમારા ગામમાં ‘હસીના બૅન્ડ કંપની’ હતી તે પડખેના શહેરમાં નહોતી અને એ કંપનીની બોલબાલા અમારા ગામમાં જ નહીં, આસપાસના વિસ્તારમાં અને પડખેના શહેરમાંયે હતી. લગનગાળાની સિઝન હોય ત્યારે તો ‘હસીના બૅન્ડ કંપની’ના માલિક બચુમિયાંને બોલવાનીયે ફુરસદ ન હોય. સિઝન દરમિયાન રોજની બે-ત્રણ વરદી તો હોય જ હોય.

અમારા બચુમિયાં બૅન્ડમાસ્ટર અમારા ગામના ગૌરવ રૂપે છાપે નહિ ચઢેલા; પરંતુ એમનું નામ તો અમારા ગામમાં સૌના હોઠે બરાબર ચઢેલું જ. બચુમિયાં સર્વાનુમતે અમારા ગામનું ગૌરવ. તેઓ જ્યારે ક્લૅરિનેટ વગાડે ત્યારે સૌને થતું બસ, જાણે સાંભળ્યા જ કરીએ! બચુમિયાં પોતે પણ ક્લૅરિનેટ વગાડતાં એના સૂરમાં ઊંડે ઊંડે ક્યાંક ખોવાઈ જતા જાણે! તેઓ જાણે પોતાને જ માટે એ ન વગાડતા હોય! આ બચુમિયાં બૅન્ડ વગાડે ને ગામનાં બાળકો એમની આસપાસ ન હોય એમ બને? બચુમિયાં બાળકોને જોતાં બૅન્ડમાં ઓર ખીલતા ને તેથી જ બાળકોને મન બચુમિયાં બહુ મોટી ‘ચીજ’ હતા. ગામનાં બાળકોને પૂછો કે મોટા થઈને તમારે શું થવું છે? તો મોટા ભાગનાં બાળકોનો જવાબ એક જ આવે: ‘બચુમિયાં!’

બચુમિયાંના બાપ દરબારગઢમાં પટાવાળા. નાનકડા બચુને એ દરબારની સંગીતની મહેફિલમાં અવારનવાર તેડી જાય અને ત્યારથી બચુમિયાંને સંગીતનો નાદ લાગેલો. બચુમિયાં નાના હતા ત્યારે એમની રમતોમાં ‘બૅન્ડ બૅન્ડ’ રમવાનું તો આવે જ. જાડા પૂંઠાની કે કોઈ જૂની કોઠીના ઢાંકણાની પડઘમ બનાવાય. પોલી ભૂંગળીઓની પિપૂડીઓ થાય ને બૅન્ડ જોરશોરથી ગજવવામાં આવે. બપોરી વેળાએ એ વાગે ત્યારે કંઈકની ઊંઘ વિખાય ને કોઈ કોઈ તો વઢવાયે નીકળે. એક વખત દરબારસાહેબ કાશી-મથુરાથી આવ્યા ત્યારે બચુમિયાંને માટે એક પિપૂડું લાવેલા. ત્યારે બચુમિયાંનો જે આનંદ હતો તેની તો વાત જ શું કરવી! બચુમિયાં ખાતાં-પીતાં, ઊઠતાં-ઊંઘતાં પિપૂડાને જોડે જ રાખે. નિશાળે જાય ત્યારે દફતરમાં ચોપડીઓ સાથે પિપૂડુંયે હોય જ. ધીમે ધીમે બચુમિયાંનો પિપૂડા પર હાથ બેઠો. પિપૂડામાંથી હવે ધાર્યાં ગીતો વગાડતા. એ પછી વાંસળી વગાડવાનું શીખ્યા ને પછી તો દરબારસાહેબનીયે કેટલીક ગીતરચનાઓ એમણે વાંસળીમાં બેસાડી. દરબારસાહેબના આનંદનો પાર નહિ. એમણે તુરત વડોદરા એક બૅન્ડ કંપનીમાં બચુમિયાંને ભરતી કરાવી દીધા ને ત્યાં રહીને બચુમિયાંએ બૅન્ડમાંનાં બધાં વાદ્યો શીખી લીધાં.

એ પછી બચુમિયાંને પોતાની જ બૅન્ડ કંપની કાઢવાનો વિચાર આવ્યો. બાપને એ અંગે વાત કરી; બાપે દરબારસાહેબને. દરબારસાહેબે બચુમિયાંને બૅન્ડ વસાવવા વગર વ્યાજે જરૂરી મૂડી ધીરી ને બચુમિયાંએ પોતાની એક ‘ઇલેવન’ ખડી કરી દીધી. આ બૅન્ડમાં પડઘમ, સાઇડડ્રમ, બ્યૂગલો, ઝાંઝ, ક્લૅરિનેટ વગેરે જરૂરી મુખ્ય વાદ્યોનો સમાવેશ થતો હતો.

બચુમિયાંએ પોતાની આ બૅન્ડ કંપનીનું નામ ‘હસીના બૅન્ડ કંપની’ રાખ્યું. હસીના એમની બીબીનું નામ. સુંદર અને હસમુખી. એ નામ બચુમિયાંના બાપે જાણ્યું ત્યારે તેમનેય જરા આંચકો લાગ્યો. બચુમિયાં વડીલોને શું લાગશે એની પરવા કર્યા વિના પોતાની બીબીનું નામ બૅન્ડની કંપનીમાં જોડવાની બેઅદબી કરે? પણ પછી એમણે પંડે પોતાના મનનું સમાધાન કરી લીધું. પરિવારના બીજા વડીલો બે-પાંચ દહાડા બબડીને શાંત થઈ ગયા ને હસીના સાથે જ ‘હસીના બૅન્ડ કંપનીએ સૌનો સ્નેહ જીતી લીધો.

બચુમિયાંએ ‘હસીના બૅન્ડ કંપની’ને ઠીક રીતે સજાવેલી. સૌના માટે ખાખી પાયજામો ને ઉપર જાંબલી કોટ. માથે પઠાણી શૈલીની છોગાવાળી લાલ પાઘડી. સૌને બૂટમોજાંયે ખરાં જ. પોતાનો કાળો સૂટ અલગ. પોતે કોટમાં ગુલાબનું ફૂલ ખોસે ને ફૂલનો હાર પણ જો લગ્નવાળાઓએ પોતાને પહેરાવ્યો હોય તો તે ગળામાં લટકતો જ રાખે! વળી કોટ પર માનચાંદ ને પિત્તળનાં પૉલિશ કરેલાં બોરિયાં ચમકતાં હોય. બચુમિયાંની આખી છટા જ રુઆબભરી, એમાં પાછું પોતાના સૂટ પર અત્તર લગાડે. આંખમાં સુરમો આંજે ને મૂછની અણીઓને વળ ચઢાવીને અક્કડ બનાવે. પછી તેઓ ખુમારીથી આમતેમ નજર કરતાં ક્લૅરિનેટના સૂર છેડે. તેઓ ચાલતા જાય, બૅન્ડનેય ચલાવતા જાય ને સાથે આખા વરઘોડાનેય જાણે એ જ ચલાવતા હોય એવું લાગે. બાળકોને તો વરઘોડામાં વર કરતાંયે આ બચુમિયાં બૅન્ડવાળાનું વર્ચસ્ સવિશેષ વરતાતું.

બચુમિયાંને કંઈ બારે મહિના ને બત્રીસે દહાડા બૅન્ડ વગાડવાનું રહેતું નહિ. વચગાળામાં થોડા થોડા આરામ-વિરામનાયે ગાળા આવતા ને ત્યારે બચુમિયાં આણી કંપની બીડીઓ વાળવાના કામમાં લાગતી! બચુમિયાં એમની ઘરની ખુલ્લી ઓસરીમાં બેઠા હોય, અલકમલકની વાતો ચાલે ને સાથે બીડીઓ વળાતી જાય. બચુમિયાંની આંગળીઓ જે ચપળતા ક્લૅરિનેટ પર દાખવતી તેથી જરાયે ઓછી ચપળતા બીડીઓ વાળવામાંયે દેખાડતી નહોતી. બીડીઓ વાળતાંયે બચુમિયાં જાણે ક્લેરિનેટના સૂરને રમાડતા ન હોય! જોકે અમને તો બીડીઓ વાળતા બચુમિયાં કરતાં બૅન્ડમાસ્ટર બચુમિયાંનું જ ઝાઝું આકર્ષણ હતું.

બચુમિયાં બીડીઓ સેંકડોને હિસાબે વાળતા; પણ બીડીનું ઠૂંઠુંયે મોંમાં મૂકતા નહીં. તેમને તમાકુનું તો કોઈ વ્યસન નહોતું. ચા પીતા ને એના દિવસના પાંચ-સાત કપ તો સાચા જ. જમવા કરતાંયે ચા તેમની વધારે તીવ્ર જરૂરિયાત હતી. બીબી હસીના બચુમિયાંની ચાની આદતથી ચિડાતી; પરંતુ તેથી કંઈ વળતું નહિ. છેવટે બીબીએ ચા-ખાંડ ઓછી ને દૂધ વધારે – એ ઢબે ચા બનાવવા માંડી – ભલે ને પછી બે કપ વધારે પીએ! બપોર પડે ને બીબી પરવારીને બચુમિયાં પાસે ચાની ઍલ્યુમિનિયમની કીટલી લાવીને મૂકે. બચુમિયાં ઉપરાંત ત્યારે ઓસરીમાં જે કોઈ બેઠા હોય તે સૌને ચાની રકાબી ધરે. સૌ પી લે પછી જો ઘૂંટડો ચા વધી હોય તો પોતેય પીએ ને પછી એય બચુમિયાં સાથે બીડીઓ વાળવામાં લાગે.

બચુમિયાં સાંજ પડે એટલે બીડીઓની થપ્પી કરી આઘી મૂકે ને પછી ક્લેરિનેટ કાઢે. મા જેટલી ચીવટ ને ઊલટથી બાળકની કાળજી- માવજત લે એટલી જ ચીવટ ને ઊલટથી બચુમિયાં ક્લેરિનેટની કાળજી- માવજત લેતા. એક પછી એક બધાં વાદ્યો સાફ કરે. સૌને વગાડી જુએ. એ પછી નવાં નવાં ગાયનોની તરજ વાજામાં બેસાડે. પોતાના સાથી બૅન્ડવાળાઓનેય તરજ બેસાડવામાં મદદ કરે. દોઢ-બે કલાક કે ક્યારેક તેથીયે વધારે સમય એમાં જતો; પણ ન તો બચુમિયાંને કે ન તો આ બધી ક્રિયા-પ્રક્રિયા રસપૂર્વક નિહાળતાં બાળકોને એનો કંટાળો આવતો.

બચુમિયાંને બાળક નહોતું તેથી કે ગમે તે કારણે પણ બાળકો બહુ વહાલાં. હસીનાયે પડોશનાં બાળકોને લાવે ને રમાડે. બાળકોને જોતાં બચુમિયાં બે-પાંચ તરજ વધારે વગાડે. કોઈ વાર વાદ્ય વગાડતા બચુમિયાંને ખૂબ ઉત્સુકતાથી નીરખતા બાળકને બચુમિયાં પંડે જ વાદ્ય વગાડવાને આપતા. પેલું બાળક વાદ્ય વગાડવા મથતું ને કદાચ કોઈક રીતે વાદ્ય વાગતું તો બાળક સાથે બચુમિયાં પણ રાજીના રેડ થઈ જતા.

આ બચુમિયાંને કામનો કંટાળો કે થાક જરાય નહીં. કામ કરતા જાય ને સૌનાં સુખદુઃખમાં પોતાનો સમભાવ ઉમેરતા જાય. પોતાની આવક ઓછી; પણ નેકી ને ઉદારતા ઘણી. દરબારના લેણાના હપ્તા નિયમિતપણે ભરાવા જ જોઈએ. પોતાના કોઈ સાથીદારને પૈસાની ભીંસ હોય તો તેમનો હાથ ખિસ્સા તરફ વળે જ. તેઓ કહેતાઃ ‘ભાઈ, બધું અલ્લાનું છે. એ માગે છે ને એ જ આપે છે. આપણે તો મારફતિયા ફક્ત.’ તેઓ જ્યારે કોઈને દુઃખમાં મદદ કરી શકતા ત્યારે લાગણીમાં ગદ્ગદ થઈ જતા, અલ્લાની બંદગીમાં લાગી જતા. આ બચુમિયાંને જીવનમાં એક ઉમેદ હજયાત્રાની હતી. પહેલાં પોતાનાં માબાપ ને ત્યાર બાદ હસીના અને પોતે હજયાત્રાએ જશે એવી એમની ઝંખના હતી. એ માટે ટૂંકી આવકમાંથીયે પાંચ પૈસા હજ માટે આઘા મૂકવાનું એ કરતા; હસીનાયે શક્ય કરકસર કરી એમને આ કામમાં ટેકો કરતી.

આ બચુમિયાંને ગરીબ-તવંગર સૌ બોલાવે. ગરીબને ઘેર કેટલીક વાર તો કશુંયે લીધા વિના એ બૅન્ડ વગાડી આવતા. તવંગરને ઘેર તેમનો બૅન્ડનો ‘ચાર્જ’ વધી જતો ને તેય પાછું તવંગરને મોઢામોઢ જણાવતા. ‘તમે ખર્ચી શકો એમ છો એટલે હું આટલા રૂપિયા તો લઈશ જ.’ ને મોટા ભાગે તો સૌ બચુમિયાંની માગણી કબૂલતા જ.

બચુમિયાંને ગામમાં ગમે તે કોમના સામાજિક કે ધાર્મિક કાર્યક્રમો હોય — અનેકમાં જવાનું થતું. શિવરાત્રિના ઉત્સવમાં જાય ત્યારે મહાદેવની આરતીયે તેઓ બૅન્ડમાં વગાડતા. વૈષ્ણવ મહારાજને પધરાવવા સામૈયું થાય ત્યારે તેમાં દયારામની ગરબીઓના ઢાળ તેઓ બૅન્ડમાં બજાવતા. નવરાત્રિ-દશેરામાં માતાના ગરબાની તરજોયે એમનું બૅન્ડ સંભળાવતું. ને મુસલમાનોના તાજિયા-તાબૂત એમના બૅન્ડ વિના તો ચાલે જ નહીં! દરબારમાંયે બચુમિયાંના બૅન્ડની બોલબાલા; પણ બચુમિયાં દરબારસાહેબ પાસેથી બૅન્ડના પેટે પૈસોય લે નહીં. છેવટે દરબારસાહેબ કોઈ આડકતરી રીત અજમાવતા: બચુમિયાંને ઘેર ઘઉંની ગૂણ ને ગોળનો રવો કે બે- પાંચ થેપાડાં કે ચાદર — એવુંતેવું કાંઈક પહોંચતું કરતા. એ પ્રેમની બક્ષિસનો સ્વીકાર કરતાં બચુમિયાંની આંખો ભીની થઈ જતી.

આ બચુમિયાંને કોઈનીયે ટીકા-ટિપ્પણી કે ખોદણી જરાય ન ગમે. એમનો સ્વભાવ જ એવો હતો, બોલછા જ એવી હતી કે સૌને એમના માટે સ્વાભાવિક જ સદ્ભાવ જાગતો. એમને ન તો કોઈની વકીલાત રુચતી, ન તો કોઈના કાજી થવું ગમતું. પોતે ભલા ને પોતાનું કામ ભલું. જે કાંઈ કરવું એ પ્રેમથી કરવું, હસતાં હસતાં કરવું એ જ એમની જીવનની એકમાત્ર હિકમત, એકમાત્ર ફિલસૂફી. આથી ગામ આખાના હૃદયમાં શિયાળુ સવારના હૂંફાળા તડકાની જેમ એ ફેલાઈ ગયેલા.

બચુમિયાંને જીવનમાં કોઈનીયે સામે જાણે રાવ-ફરિયાદ નહોતી. સૌના પ્રતિ એ ઋણભાવ અનુભવતા. એમની પાસે જે કોઈ આવે એ હસતો હસતો પાછો જાય એ જ એમને ગમતું. જાતભાતની વાતો જમાવે. કિસમકિસમનાં અત્તરોની વાતો છેડે; એટલું જ નહીં, ઉત્સાહથી એ અત્તરો કાઢી કાઢીને બતાવે ને થોડા લસરકાયે કપડાં ને શરીર પર પાડી મીઠા મઘમઘાટથી મનબદનને ભરી દેવાનો ખાનદાનીભર્યો એક રંગીન ઉપક્રમ પણ એ રચે. કેટલીક વાર તો એમના સાંનિધ્યમાં બેસનારને પ્રશ્ન થતો: ‘આ મઘમઘાટ એમના અત્તરછાંટ્યા બદનનો છે કે મનનો?’ કદાચ બંનેનો – એ જ સાચો ઉત્તર હતો!

બચુમિયાં પાતળી રાઢીના, ઊંચા, મજબૂત ને શ્યામ છતાં જોવા ગમે એવા. ટટાર ચાલે ને ઊભા રહે પણ એમ જ. જીવવા-રહેવાની એમની ઢબ જ અનોખી. કોઈ લખનવી વિનય, કોઈ નવાબી ઠાઠ એમની ચાલચલગતમાં, બેઠક-ઊઠકમાં સહજતયા જ ઝળહળતો લાગે. સૌને એમનામાં વિશ્વાસ. ગામની વહુવારુઓ પણ બેધડક એમની સાથે વાતચીતમાં ઊતરતી, કેમ કે એમની નજરમાં પાક વિશ્વાસની ચમક હતી; મેલાપણું તો લેશ પણ નહીં.

આવા બચુમિયાંને ઘરે એક વાર ભાઈના લગ્નનો પ્રસંગ આવ્યો. એમાં બૅન્ડનો પ્રશ્ન આવ્યો. અમને તો એમ કે બચુમિયાં જ બૅન્ડ બજાવશે, ઘરનું લગન ને ઘરનો ગોર! પરંતુ અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે બહારગામનું બીજું જ બૅન્ડ આવ્યું. બચુમિયાં એ બૅન્ડવાળાઓની જે કાળજી રાખે…! એ દિવસે બચુમિયાં અને એમના સાથી બૅન્ડવાળાઓ સાજનની રીતે મહાલ્યા. પેલા બૅન્ડવાળા પૂરી શક્તિથી બૅન્ડ વગાડતા હતા; પરંતુ એમાં બચુમિયાંના બૅન્ડની કાબેલિયત અને નજાકત નહોતી જ – ને આમ છતાં બચુમિયાં બહુ પ્રસન્નતાથી એમને દાદ દેતા હતા. છેવટે એમને પોતાના ગજા પ્રમાણે સારો સરપાવ આપીને બચમિયાંએ વિદાય કરેલા. આસપાસની બૅન્ડની દુનિયામાંયે આ રીતે બચુમિયાંની છાપ સારી.

આ બચુમિયાંની બૅન્ડમાં જેમ મુસલમાન તેમ હિન્દુ બિરાદરોયે હતા. બૅન્ડમાં એમના પછીની જગા સંભાળનારો જે દોસ્ત તે મગન મોભી માતાજીનો ચુસ્ત ભક્ત હતો. નોરતાં કરે ને રથ પણ કાઢે. એને બચુમિયાં માટે અનહદ માન. એક વાર બચુમિયાં એને કહે: ‘મગન, લગનમાં બૅન્ડ વાગે એમ મૈયતમાંયે એ વાગવું જોઈએ. બરોબર રંગ રહી જાય.’ મગન ત્યારે હસતાં હસતાં કહે, ‘પણ તમારા જેવા વગાડે તો મડદામાંયે પાછો જીવ આવે ને બેઠું થઈ જાય!’ ને આ મજાક બંનેએ બરોબર માણેલી. પણ એ પછી એક વાર મગને ગંભીરતાથી પૂછેલું, ‘હેં બચુચાચા, તમારી કોમમાં મૈયતમાં બૅન્ડ વગાડી શકાય? ત્યારે એમના સ્વભાવ અનુસાર લાક્ષણિક જવાબ આપેલો: ‘કેમ ન વગાડી શકાય? ખુદાને તો બધી પાક વસ્તુઓ ગમે. બૅન્ડ કંઈ નાપાક નથી!’ એ વાત એટલેથી રહી ને પછી કેટલાંક વરસ વહ્યાં.

બચુમિયાં ગામમાં એકાએક ફાટી નીકળેલા કૉલેરાના રોગમાં ઝડપાયા. અનેક ઉપાયો છતાં બચવાની આશા નહોતી. એમની હજની ઉમેદ અધૂરી રહી હતી. ત્યારે મગને કહ્યું, ‘ચાચાનું તો જીવન જ હજ જેવું હતું.’ ને એણે તો મનથી નક્કી કર્યું, બચુમિયાને ‘હાજી’ કહેવાનું! આ ‘હાજી’ બચુમિયાંનો જનાજો નીકળ્યો ત્યારે મગન મોભીની આગેવાની હેઠળ એમાં બૅન્ડ પણ જોડાયું. સૌ વ્યવસ્થિત રીતે નીચા મુખે ચાલતા હતા. વાદ્યો મૂંગાં હતાં ને સાથે જ વાદ્ય બજાવનારાઓ પણ. બૅન્ડ ત્યારે વાગતું નહોતું ને છતાં હૃદયને વીંધી નાખે એવી અસર એના મૂંગાપણાની થતી હતી. સૌ કબ્રસ્તાનમાં બચુમિયાંની દફનક્રિયા બાદ પાછા ફર્યા. ત્યાર બાદ સૌએ ખુદાની બંદગી કરી. બચુમિયાંનો બધો પાકવિધિ પૂરો થયા બાદ મગન મોભીએ પેલા મૂંગા બૅન્ડને હુકમ આપ્યો: ‘વન… ટુ… થ્રી…’ બૅન્ડ હચમચી ઊઠ્યું. વાગ્યું; પણ એમાં અનેકનાં હૃદયનાં ડૂસકાં જાણે ઘૂંટાતાં હતાં. ક્યાંક સૌની વચ્ચે રહીને બચુમિયાં જ બૅન્ડને ચલાવતા ન હોય! એમની ક્લૅરિનેટનો અવાજ હવામાં ઘૂમરાતો હતો જાણે! પળ વાર તો મનેય થઈ આવ્યું, ક્યાંક આટલામાં જ બચુમિયાં હોવા જોઈએ. બચુમિયાં એમની ‘હસીના બૅન્ડ કંપની’ આટલી સહેલાઈથી છોડી શકે? એ તો કોઈક રીતે એમની કંપનીમાં હાજર હોય જ, હાજર છે જ.

(ચહેરા ભીતર ચહેરા, પૃ. ૨૦-૨૭)

૧૬. શંકર મિસ્ત્રી

હમણાં એક પ્રદર્શન હતું હસ્તકલાના નમૂનાઓનું. હું જોવા ગયો. ત્યાંની સ્વયંસેવિકા મને ઓળખતી હતી. મને આવકારતાં કહે, ‘આવો, આવો, તમને એક અફલાતૂન ચીજ બતાવું.’…અને તે મને ઉત્સાહપૂર્વક એક કાષ્ઠપ્રતિમા પાસે દોરી લઈ ગઈ. પ્રતિમા સાચે જ મનોહર હતી. કમનીય દેહયષ્ટિ અને રમણીય ભાવભંગિમાઓ! થાય કે એને જોયા જ કરીએ. એ પ્રતિમા કળશધારી એક કન્યાની હતી. એના કરકમળમાં ધારણ કરાયેલે કળશ વિશુદ્ધ લાવણ્યરસે–સૌન્દર્યરસે જાણે ઊભરાતો હતો. એ પ્રવાહમાં અવશ ખેંચાતા રહેવામાં જ મજા હતી.

એ કાષ્ઠપ્રતિમાને જોતાં જ મને થયું કે આને ક્યાંક નિહાળી છે. ક્યાં?… ક્યાં?… અને. અને મારી દૃષ્ટિ સમક્ષ એક સોહામણો, ભરાવદાર ચહેરો પ્રગટી આવ્યો. એ ચહેરો હતો અમારો શંકર મિસ્ત્રીનો એના હાથનો તો આ ઇલમ નહીં? મને ઊંડે ઊંડે લાગ્યું કે આ પ્રતિમાના ઘડવૈયા શંકર મિસ્ત્રી જ હોય. મેં ખાતરી કરવા માટે પેલી સ્વયંસેવિકાને પૂછ્યું, પરંતુ તેને એ અંગે કશી માહિતી હતી નહીં. મેં એ પ્રતિમાની વેચાણકિંમત પૂછી. એણે કહ્યું, ‘એ વેચાણ માટે નથી.’ મને આનંદ થયોઃ ‘મારા શંકર મિસ્ત્રીની કળા કંઈ બજારુ ચીજ હોય? એ તો અમૂલ્ય જ!’

અમારા બાળપણના જે કેટલાક મનગમતા દૈવી પુરુષો, એમાં આ શંકર મિસ્ત્રીનું નિઃશંક આદરભર્યું સ્થાન, અમારી બાળપણની છૂક છૂક ગાડી મજેદાર રીતે ચાલતી એમાં પ્રતાપ આ મિસ્ત્રીનોય ખરો. અમારી છૂક છૂક ગાડીનાં પૈડાં બનાવવામાં નક્કર ફાળો એમનો. અમારે ગિલ્લી-દંડાની સિઝન આવે ને શંકર મિસ્ત્રી અમારી વહારે ધાય. અમારી સાથે ટોળટપ્પાં કરતા જાય ને વગડાઉ લાકડાંમાંથી લિસ્સા દંડા અને અણિયાળી ગિલ્લીઓ ઉતારતા જાય. એક વાર મિસ્ત્રી અમને છોકરાંઓને ઈંટોના સ્ટમ્પ, ધોકેણાનું બૅટ તથા ચીંથરાનો હાથે ગૂંથેલો દડો લઈને ક્રિકેટ રમતા જોઈ ગયા. કંઈ બોલ્યા નહીં, મીઠું મલકયા, બીજે દહાડે મને અને મારા દોસ્તોને બોલાવીને કહે, ’તમારા ફળિયામાં હું રહેતું હોઉં ને આમ ધોકેણે ક્રિકેટ રમાય? લઈ જાઓ આ સ્ટમ્પ ને બૅટ.’ અમને સ્ટમ્પબૅટ આપતાં બે રૂપિયા છોગાનાય આપ્યા ને કહ્યું, ‘આમાંથી બૉલ લાવજો. ચીંથરાનો દડો ગેંડીમાં ચાલે, બૅટમાં ન ચાલે, સમજ્યા?’ તે દિવસે અમે સૌએ મોટે મોટેથી શંકર મિસ્ત્રીની જય જય પોકારતું સરઘસ પણ ફળિયામાં ફેરવેલું!

એક વાર આ શંકર મિસ્ત્રી પાસે હું મારો ભમરડો લઈને ગયેલો, આર બેસાવડાવવા. ભમરડો જોઈને કહે, આના માટે ધના લુહારને ત્યાંથી આર લાવવી પડશે. મને કહે, ‘ત્યાં જા ને આર લેતો આવ.’ હું ધના પાસે ગયો. ભારેનો કાટ, મને કહે, ‘શેની આર ને શેની ધાર? ચલ, ફૂટ અહીંથી.’ હું તો સાવ પડી ગયેલા ચહેરે શંકર મિસ્ત્રી પાસે પાછો ફર્યો. બનેલી બીના જણાવી. શંકર મિસ્ત્રી ત્યારે ચા પીતા હતા તે અધૂરી છેડી માથે ટોપી મૂકી બાંડિયાભેર મારી સાથે નીકળ્યા. કહે, ‘ચાલ, હું આવું છું ધના પાસે,’ તેમને આવેલા જોઈને જ ધનો સાકરનો ટુકડો બની ગયો. કહે, ‘આવો આવો, મિસ્ત્રી, કંઈ કામ?’ મિસ્ત્રી કહે, ‘આ ભમરડા માટેની આર કાઢી આપને.’ ધનાએ વિના-આનાકાની એક આર તૈયાર કરી દીધી, ને મિસ્ત્રીએ એની કોઢમાં જ બેસીને તે ભમરડામાં નાખી દીધી અને મને કહ્યું, ‘ચલ, ફૂટ અહીંથી.’ હું હસતો-ઊછળતો ભાગ્યો.

મિસ્ત્રીનો બાંધો મજબૂત. શરીર કદાવર. વાન ગારો. મૂછ ખરી. ચહેરો કોઈ આનુવંશિક ગર્ભશ્રીમંતાઈની ચાડી ખાય એવો. જરાયે કરડે નહીં, ને છતાં પ્રભાવ તો ખરો જ. કાળા વાળ, વ્યવસ્થિત ઓળેલા હોય. ઘર બહાર જાય ત્યારે ટોપી અચૂક પહેરે – કાશ્મીરી ઢબની. સ્વભાવે શાંત. બોલે ઓછું. ઊંચા સાદે તો ભાગ્યે જ બોલે. ધંધામાં ઘરાક સાથે રકઝક કરવી બિલકુલ નાપસંદ, ઘરાકને એક વાર લાકડાનું માપ અને એના ભાવનો અંદાજ આપે; ને તે પછીયે જો ઘરાક ટકટક કરે તો તેઓ ઘરાકને ટકટક કરતો ઓટલા પર છોડીને ઘરની અંદર ચાલી જાય. એક વાર ઘરાક સાથે કામની બંધામણ થયા પછી ઘરાક હેરાન ન થાય, એનું વધુમાં વધુ હિત થાય, એની ફિકર એમને રહેતી. કદી કોઈ ઘરાકને સાગનું લાકડું કહીને બીજું ભળતું લાકડું પધરાવ્યું હોય એવું એમના કિસ્સામાં બનતું જ નહીં. વળી જે કામ હાથમાં લે તેમાં જરાય કવાણું ન રહે એની ખબરદારી તેઓ પોતે જ રાખે. આથી જ ગામ આખામાં શંકર મિસ્ત્રીની શાખ ચોખ્ખું ને અફલાતૂન કામ કરનાર કારીગરની હતી.

શંકર મિસ્ત્રીની આંખ લાકડું પરખવામાં ભારે કાબેલ. કોઈ નિષ્ણાત વૈદ્ય એની પાસે આવેલા માણસનો ચહેરે જોતાં જ એની વાત, પિત્ત કે કફની પ્રકૃતિ વિશે સચોટ અનુમાન બાંધી લે તેમ આ મિસ્ત્રી પણ લાકડાને જોતાં જ એનો મિજાજ વરતી લેતા. નવું લાકડું નજરમાં આવે ત્યારે કાવ્યરસિક કોઈ કાવ્યકૃતિને જુએ એટલા જ રસથી એની ઊંડી નિરીક્ષા કરતા. એમને લાકડાનો અપવ્યય થાય કે બગાડ થાય તે જરાયે ન રુચે. એક વાર એમના ઘર આગળ લાકડાનું ઘચિયું પડેલું ને તેના પર પડોશમાંનું એક બાળક સંડાસ કરવા બેઠેલું. એ વેળાએ તેમણે તેમના સ્વભાવ વિરુદ્ધ જઈને બાળકને અડાવેલું ને એનાં માબાપનેય ઠપકો દીધેલ.

શંકર મિસ્ત્રી સબ બંદર કે વેપારી જેવા! કયો હુન્નર એમને ન આવડે એ કળવું જાણે મુશ્કેલ. કોઈનું ટ્રૅક્ટર બગડે તો તુરત કૉલ થાયઃ બોલાવે શંકર મિસ્ત્રીને. કોઈની જ્ઞાતિની વાડીમાં તાવડો કે બખડિયું તૂટે તો કહે લઈ જાવ એ શંકર મિસ્ત્રી કને, સરસ રીતે રિપેર કરશે. એક વાર ગામને પાદર રામલીલાનો ખેલ, ને પેટ્રોમેક્ષ ભપ કરીને બુઝાઈ ગઈ. તરત શંકર મિસ્ત્રી દોડ્યાઃ ને રામલીલામાં અજવાળું પાછું કરી દીધું. જેમ કોઈ બ્રાહ્મણ મંત્રવિદ હોય છે, તેમ આ મિસ્ત્રી યંત્રવિદ હતા. યંત્રની નાડ એ તુરત પકડી લેતા.

મિસ્ત્રીની આગળ ગરીબ હોય કે તવંગર સૌ સરખાં. ઊલટાનું ગરીબનું કામ તો ચાહીને તે વધારે કરે. એક વાર પસી રબારણનું છાપરું વરસાદના પહેલા સપાટાએ જ ઢબી ગયું. એ તો રોતીકકળતી પહોંચી મિસ્ત્રી કને, ખોળો પાથરી કહે, ‘કાંઈ પણ કરો, પણ મારું છાપરું બચાવી આપો.’ મિસ્ત્રીએ એને આશ્વાસન આપ્યું. બીજું કામ બાજુએ મૂકી, એના છાપરાની મરામતનું કામ હાથમાં લીધું. બે થાંભલીઓ સડેલી તે કાઢીને નવી નાખી દીધી ને ચાર દહાડામાં તો છાપરું અધર કરી દીધું. શરૂઆતમાં તે નવી થાંભલીઓ નાખવાના પૈસાયે મિસ્ત્રીએ ગાંઠના ચૂકવ્યા. દોઢ-બે વરસે પસીએ મિસ્ત્રીની બધી રકમ પાછી વાળી; પણ આવી મદદનો કદી પ્રચાર કે ન કરી જાહેરાત. કોઈનીયે ભીડમાં ઊભા રહેવું એ એમના સ્વભાવમાં હતું. કેઈને ઉપયોગી થવાતું ત્યારે તે ખુશખુશાલ થઈ જતા.

શંકર મિસ્ત્રી કંઈક મોજીલાયે ખરા, પૈસા બચાવવાનું તે સમજ્યા જ નહોતા. વિસ્તારમાં એ ને એમની પત્ની સવિતા, સાત-આઠ વરસ થયાં બાળક નહતું. એની ખેટ જેટલી સવિતાને સાલતી એટલી મિસ્ત્રીને સાલતી નહોતી. એ તો ‘રામ રાખે તેમ રહીએ’માં માનવાવાળા. ક્યારેક સવિતાને ય કહેતા, ‘ઘેલી, નસીબમાં હોય એ થાય. નકામો શું જીવ બાળવો? ભગવાન જે કંઈ આપે એ વાપરવું ને રાજી રહેવું. ‘ મિસ્ત્રી સવિતાની ખૂબ કાળજી લેતા. એને પહેરવે-ઓઢવે જરા ય ઓછપ ન લાગવી જોઈએ. શાહુકારના ઘરનાં બૈરાં ન પહેરે એવા સાડલા સવિતા ઘરમાં પહેરતી. નખશિખ ઘરેણાં વરસે દહાડે ચૂની, કાપ, અછોડો કે બંગડી – એવું તેવું કંઈક ને કંઈક ઘડાય જ, એ સાથે મિસ્ત્રી પણ પોતાના માટે વીંટી ઘડાવે કે નવી ઘડિયાળ ખરીદે. મિસ્ત્રીને ય વટમાં રહેવું ગમતું. એક વાર કહે, ‘ફનિચર પણ પૉલિશ કરો તો શોભે છે. આપણે ય થોડી પૉલિશ કરવી સારી ‘. મિસ્ત્રી ગામડાગામમાં રહે ને છતાં ઇસ્ત્રીબંધ કપડાં વિના તે બહાર જ નહીં નીકળતા. ધોતિયું સરસ કેલિકો કે અરવિંદનું જ હોય, મોઘુંદાટ ઝભ્ભાનું કાપડ પણ ‘બે ઘોડાની’ બોસ્કીનું. એક પગમાં ચાંદીનું વજનદાર કડલું યે ખરું.

અવારનવાર મિસ્ત્રી ને સવિતા ગામમાં સાથે નીકળે ને ત્યારે એમનું જોડું જઈ ટોળટીકા કરતાં જુનવાણી જડબાં યે મનોમન તો આ ‘સુખી જોડું’ હેમખેમ રહે એમ જ ઇચ્છતા. આખા ગામમાં કોઈ એવું નહોતું જે આ મિસ્ત્રીનું સ્વપ્નેય અહિત ઈચ્છે, મિસ્ત્રી ભલે બોલતા ઓછું; પણ એમની સોબતમાં એક પ્રકારની રંગીની દેખાતી. ખાણીપીણીમાં એ પાછું વાળીને જોતા જ નહી, ચા તો દોઢ-બે કલાકે ખરી જ. વળી કેટલાક સમયથી અલીચાચાના હુસેને પાનનો ગલો કાઢેલો તેથી પાનની લત લાગેલી. દિવસમાં છ-આઠ પાન પણ ખરાં. વળી બાકી હોય તેમ હુસેનનાં પાનબીડાંએ સવિતાને ય લોભાવી. હુસેન એને ય પાનનાં બીડાં પહોંચાડતો, અલબત્ત, મિસ્ત્રી મારફત, અને વિના મૂલ્ય! આમ પાનથી ચાલુ થયેલી શંકર મિસ્ત્રી અને હુસેનમિયાંની પહેચાન રોજ રોજ વધારે ને વધારે ગાઢી થતી ગઈ. પછી તે શંકર મિસ્ત્રી અને હુસેનમિયા, સાથે સવિતા–એમ ત્રણેય સંગાથે પડખેના શહેરમાં નાટક-સિનેમા જેવા જતાં હોય એવા પ્રસંગો ય આવવા લાગ્યા. એ દિવસ ભાગ્યે જ વીતતો, જે દહાડે આ ત્રણેય મળ્યાં ન હોય. સવિતા અવારનવાર હુસેનમિયાં સાથે હસી મજાકમાં યે ઊતરતી ને ત્યારે શંકર મિસ્ત્રી દૂર બેઠાં, લાકડું ઘડતાં આ બંનેની મજાકમશ્કરીને રસ બરોબર માણતાં.

આ શંકર મિસ્ત્રીએ અને સવિતાએ બાળક માટે દાક્તરી તપાસ કરાવી. સવિતામાં મા બનવા માટેની પૂરતી પાત્રતા હોવાનું તબીબી અહેવાલે જણાવ્યું, પરંતુ મુશ્કેલી હતી શંકર મિસ્ત્રીના પક્ષે. મિસ્ત્રીએ જ્યારે આ જાણ્યું ત્યારે હસતાં હસતાં સવિતાને કહ્યું પણ ખરું. બોલ, ફારગતી લખી દઉં? તું મારી હારે રહેશે તો ક્યારેય મા નહીં થાય. ને ત્યારે સવિતાએ ગુસ્સાપૂર્વક કહેલું, ‘ખબરદાર, હવે આવી ફારગતીની વાત કરી છે તો.’ ને ત્યારે મિસ્ત્રી હસીને ચૂપ રહેલા.

એ પછી કેટલોક સમય ગયો. સવિતા-હુસેન-શંકર મિસ્ત્રી આ ત્રણેયના દિવસે રંગેચંગે જતા હતા. હુસેન તો જાણે મિસ્ત્રીના ઘરને જ માણસ હોય તેમ અવારનવાર એમના ઘેર જમતો. કોઈકોઈ તો કહેતું ય ખરું: ‘આ ત્રણેયને હવે એક થાળીમાંથી જમવાનું જ બાકી રહ્યું છે. બીજા એક-બેએ આડકતરી રીતે મિસ્ત્રીને ચેતવેલા યે ખરા કે ઘરમાં પરપુરુષની ઝાઝી અવરજવર ને ઘાલમેલ સારી નહિ, પણ મિસ્ત્રી તો એવી ચેતવણી હસતાં હસતાં ઘોળી પી ગયા, કેમ કે એમને સવિતામાં પોતાનામાં હતો તેથી યે ઝાઝો વિશ્વાસ હતોઃ

પરંતુ છેવટે એક દિવસ એવો આવ્યો, જ્યારે ગામ આખાને ખબર પડી કે સવિતા અને હુસેન પોતાને ખોળે નથી, ક્યાંક ચાલ્યાં ગયાં છે. મિસ્ત્રીનું ઘર ઉઘાડું ફટાક હતું. મિસ્ત્રી અસ્તવ્યસ્ત હાલે ઘરના ઉંબર પર બેઠેલો. ન કશું બોલે કે ચાલે. પડોશીઓએ ઘણું સમજાવ્યા પણ એમના તરફ નજર સુધ્ધાં ન કરી. એમના માટે પડોશમાંથી ચા આવી, પણ ન પીધી. સિગારેટનું ભરેલું પૅકેટ એમની બાજુમાં જેમનું તેમ પડ્યું રહેલું. હુસેનના બાંધી આપેલાં પાન પણ ઉઘાડાં પડેલાં. સૌને લાગ્યું કે આમ તો મિસ્ત્રીનું ફટકી જશે, કંઈ કરવું જોઈએ. હુસેનના બાપ – અલીચાચા આવ્યા. ખૂબ અકળાયેલા હતા. હુસેનને ઘણી ગાળો કાઢી, ‘સાલો નાપાક, જેના ઘરનું ખાધું એનું જ ખોદ્યું! આના કરતાં તો ખુદાએ એ નિમકહરામને જન્મ જ ન આપ્યો હોત તો દુરસ્ત હતું.’ તેમણે મિસ્ત્રીને ઘણું સમજાવ્યા. છેવટે અલીચાચાનાં ઘરડાં માજી આવ્યાં. તેમણે જેમતેમ કરીને મિસ્ત્રીને ઉઠાડ્યા, અને ખીચડીના બેપાંચ કોળિયા ભરાવ્યા. એ દિવસે તો અલચાચા મિસ્ત્રીને ઘેર જ સૂઈ રહ્યા.

આ પછી દિવસો પર દિવસો, મહિના પર મહિનાઓ ને વરસો પર વરસો જવા લાગ્યાં. હુસેન અને સવિતાને ગયે પાકાં બારતેર વરસ થયાં. મિસ્ત્રી યે હવે ખખડી ગયેલા. કામધંધો કંઈ કરતા નહેાતા. શરીર પરથી ઘરેણાંગાંઠાં ને ઘરમાંથી માલસામાન રફતે રફતે અસ્ત થતો જતો હતો; ઘરનું ખાલી બોખું ને કટાયેલાં નિષ્ક્રિય ઓજારો એટલું જ રહેલું સિલકમાં. મિસ્ત્રીયે હવે પહેલાંના મિસ્ત્રી ક્યાં રહેલા? વાળનું ઠેકાણું નહીં. કપડાં ફાટેલાં. કોણ સાંધે? ખાવાપીવામાંયે ઠેકાણું નહીં. ક્યારેક તો જ્યાં મોડી રાતે બેઠા હોય ત્યાં જ બાકીની રાત પણ ખેંચી કાઢે. અલીચાચા તે મિસ્ત્રીની આ હાલતથી ભારે પરેશાન હતા. એક વાર મિસ્ત્રીની તબિયત બગડી ત્યારે પરાણે તેઓ એમને પોતાના ઘરે તેડી ગયા. પોતે મુસલમાન, મિસ્ત્રી હિન્દુ તેથી એ ન વટલાય તેનીયે બધી કાળજી એ રાખતા. મિસ્ત્રીની સારવાર ચાલતી હતી તે દરમિયાન એક સાંજે અલીચાચાના ઘર આગળ એક ગાડું આવીને ઊભું. એમાંથી સાવ ખખડી ગયેલો એક પાંત્રીસ-ચાલીસનો આદમી અને એક દસબાર વરસનો છોકરો ઊતર્યા. અલીચાચા તો પેલા આદમીને જોતાં જ ડઘાઈ ગયા જાણે! ‘કોણ? હુસેન, શયતાનના બચ્ચા, પાછો આવ્યો તારો નાપાક ચહેરો દેખાડવા?’ અલીચાચા આ રીતે કંઈ કેટલું યે બોલત; પણ તુરત માજી ત્યાં આવી લાગ્યાં, અલીચાચાને વઢ્યાં ને હુસેનના બરડે હાથ ફેરવતાં એને એની પડખેની પાટ પર બેસાડ્યો.

હુસેનની સાથે આવેલો છોકરો ઊભો ઊભો આ બધું જોતો હતો. હુસેને કહ્યું, ‘અમ્મા, માફ કર, હું હવે બહુ જીવવાનો નથી. આ છોકરો સવિતાનો છે, એને ઉછેરતાં જ એ અવલમંજિલે ગઈ; હવે હુંય ત્યાં જવાની તૈયારીમાં છું. હું જાઉં તો આ છોકરો રખડી પડે, એટલે તમને અરજ કરવા આવ્યો છું, આને રાખો તમારી પાસે.’ અલીચાચા તુરત બરાડી ઊઠ્યા, ‘બદતમીજ, તારા ગુનાહનું ફળ અમને દેવા આવ્યો છે, કેમ?’ ફરીથી માજીએ અલીચાચાને દાટ્યા. દરમિયાન બીમાર મિસ્ત્રી પણ પથારીમાંથી બેઠા થઈને ત્યાં આવી લાગ્યા. તેમણે દૃઢતાથી કહ્યું, ‘અલીચાચા, આ છોકરો ને હુસેન બેય આપણી સાથે જ રહેશે.’ અલીચાચા તો આભા બનીને મિસ્ત્રીને જોઈ જ રહ્યા, ખખડધજ મિસ્ત્રીમાંથી ફરીથી જાણે શંકર મિસ્ત્રી નવી શગની જેમ પ્રગટ થતા હતા. વળી તેમણે ભીના અવાજે કહ્યું, ‘અલીચાચા, આ તો મારી સવિતાની યાદગીરી છે. મારી સાથે જ રહેશે ને એ મારું કામ શીખશે.’ હુસેન મિસ્ત્રીના પગમાં પડી ગયો. મિસ્ત્રીએ તેને ઉઠાડ્યો ને પોતાની પથારીમાં લઈ જઈને સુવાડ્યો, હુસેન ત્યાં સૂતો તે સૂતો. ફરીથી બેઠો ન થયો.

શંકર મિસ્ત્રીએ પૂરી શક્તિ પેલા છોકરાને તૈયાર કરવામાં રોકી. ઓજારો ક્યારે કેમ વાપરવાં તે બતાવ્યું. લાકડાની પાકી દોસ્તીયે બંધાવી આપી. છોકરોય તણખાવાળો હતો. બાપની કળાકારીગરીનો ઇલમ પોતાને કરી દેતાં તેણે વાર ન લગાડી. શંકર મિસ્ત્રી ગાડાં કે બારીબારણાં ને મોભ-થાંભલા જ ઘડનાર કસબી નહોતા, પ્રસંગોપાત્ત ‘હમણાં બોલી ઊઠશે’, ‘હમણાં નાચી ઊઠશે’–એવી આબેહૂબ સુંદર પ્રતિમાઓ પણ ઘડી જાણતા હતા. કાષ્ઠની કોતરણીમાં એમના જેવો હાથ તો વિરલ જ ગણાય. એ હાથનો કસબ છોકરાના હાથમાં મૂકવા પ્રૌઢ વયે એમણે ભારે પરિશ્રમ આદર્યો ને એક દિવસે એમણે જોયું, છોકરો સવિતાનો ફોટો લઈને બેઠેલો અને એને જોઈ જોઈ એક લાકડાના ટુકડામાં તે રેખાઓ આંકતો હતો. શંકર મિસ્ત્રી એ જોઈ જ રહ્યા. જોઈ જ રહ્યા… એમને થયું: ‘મારે હવે વહેલી તકે દોડી જઈને સવિતા જ્યાં હોય ત્યાં આ ખબર પહોંચાડવી જોઈએ.’ પરંતુ એ માટેય ભગવાનની રજા જોઈએ ને! શંકર મિસ્ત્રી એ રજાની વાટ જોતા હજી બેઠા છે.

૧૭. ગોપાલ બહુરૂપી

નવું વર્ષ બેસે ને ગોપાલ બહુરૂપી ગામમાં પ્રવેશે. પિન મારતાં પેટ્રોમૅક્ષ જેમ અજવાળું પકડે એમ ગોપાલ બહુરૂપી આવતાં જ ગામનો ચહેરો ઉજાશ પકડે. સફેદ કસવાળું અંગરખું, સફેદ ધોતી, રાજસ્થાની શૈલીની મોજડીઓ, એક પગમાં ચાંદીનું વજનદાર કડું, ગળામાં રુદ્રાક્ષના મણકાની માળા, માથે ઊંચી દીવાલની ખાદીની સફેદ ટોપી – અમે દૂરથી ગોપાલ બહુરૂપીનો વેશ કળી જઈએ. ટોપી નીચેનાં ઓડિયાં ડોકાય. ગૌર લલાટમાં વચમાં કરેલું કુમકુમ તિલક બરોબર ચમકે. સુરમો આંજેલી કાળી મોટી પાણીદાર આંખો, અણિયાળું નાક, પ્રભાવશાળી મુખમુદ્રા, સ્નાયુબદ્ધ પડછંદ સીનો, ગૌરવભરી ચાલ – જોતાં જ માણસ એના પ્રભાવ તળે આવી જાય.

ગોપાલ બહુરૂપીના અવાજમાંયે જાદુ — એક એવો રણકો, જે ટહુકતા મોરમાં કળાય છે. બોલે ત્યારે મીઠું લાગે. સૌને અદબથી બોલાવે. સામાન્ય રીતે બોલે ઓછું, પણ બોલે એવું કે તેનો તોલ થાય. આમ તો બોલે ગુજરાતી; પરંતુ એમાંયે ક્યારેક ઉચ્ચારણમાં બિનગુજરાતી લહેજો વરતાય. પોતા વિશે બહુ ઓછું બોલે. તેથી એના અંગત જીવન વિશે ઝાઝું જાણવું મુશ્કેલ; પરંતુ બિનગુજરાતી હોય તોયે વરસોથી ગુજરાત એણે પોતાનું કરેલું છે. છૂટકત્રુટક વાતો પરથી લાગે છે કે ઘરવાળી અને બેત્રણ બાળકો છે ખરાં, પરંતુ એમની સાથે ઠીક ઠીક વરસથી એને જુદાગરો છે. નિયમિત ખાધાખોરાકીની રકમ ગોપાલ પહોંચાડે છે. કહે છે કે વરસે એક વાર બેસતા વર્ષે આ કુટુંબને મળી પણ આવે છે. બસ, એટલું જ. તે સિવાય તો સતત ઘૂમવાનું. આ ગામ, પેલે ગામ. જાતભાતના વેશ લઈ લોકોને રીઝવવાના. બસ, એ જ એક કામ. બાકીનો સમય જાય પોતાનાં અંગત કામોમાં, પૂજા-પાઠ-ધ્યાન-ધરમમાં. ચોમાસામાં જ નહીં, બારે માસ એક જ ટાણું કરવાનું. રસોઈ જાતે જ કરી લે, મંગાળો ગોઠવીને, જરૂરિયાત સાવ ઓછી. એક ટ્રંક બહુરૂપીના સાજ માટેની અને બીજી ટ્રંક પોતાની ઘરવખરીની. સૂવા માટે એક સાદડી. ચલમની ટેવ ખરી. દિવસમાં કલાકે કલાકે મસ્તીથી ચલમ પીવા જોઈએ. ક્યારેક ચલમમાં ગાંજોયે ભરાય; પણ તે બહુરૂપીનો વેશ કાઢીને આવે ત્યાર પછી જ પિવાય.

ગોપાલ બહુરૂપીનું ભણતર કેટલું એ પ્રશ્ન ખરો; પરંતુ રામાયણ, મહાભારત ને પુરાણોની અનેકાનેક વાતો જાણે. શિવ, શક્તિનાં અનેક સ્તોત્રો પણ મોઢે. વિશુદ્ધ ઉચ્ચાર સાથે સંસ્કૃત શ્લોકો ગાય. હાર્મોનિયમ ને તબલાં સુંદર રીતે વગાડે. તેથી કેટલીક વાર ગામમાં બહુરૂપીનો વેશ કાઢ્યા પછી નવરાશ મળે ત્યારે તે ક્યાંક કોઈ ભજનમંડળીમાંયે આસન લગાવે. સૌને ગોપાલ બહુરૂપીના વ્યક્તિત્વમાં એક સહજ ખાનદાનીની રોનક ઝળહળતી લાગે. ગોપાલનો જેવો દેખાવ સુઘડ એવા જ એના અક્ષર – મોતન કી માળા જાણે!

આ ગોપાલ ગામમાં આવે એટલે રામજી મંદિરની ધર્મશાળામાં ઉતારો કરે. અમે છોકરાઓ એ આવે કે તુરત વણનોતર્યે એની તહેનાતમાં લાગી જઈએ. સવારે ક્યારે ઊઠે છે–થી માંડી ક્યારે સૂએ છે ત્યાં સુધીના એના દૈનિક કાર્યક્રમની સિલસિલાબંધ ઝીણવટભરી નોંધ અમે રાખીએ. વચ્ચે વચ્ચે એને કોણ મળવા જાય છે ને એ કોને મળે છે તેય અમે વેઢામાં રાખીએ. બહુરૂપીને કોઈ પણ રીતે ગામમાં વધારે રોકાવાનું મન થાય એવું હવામાન સર્જવાનો જ અમારો તો વિનમ્ર પ્રયાસ! અમે એને ચલમ માટે દેવતા લાવી આપીએ, પૂજાપાઠ માટે ફૂલો લાવી આપીએ, બહુરૂપીનો વેશ લેવા માટેની જગ્યા સાફ કરી આપીએ ને આવું બધું કરતાંય બહુરૂપી અમને વેશ લેતી વખતે બેસવા દે તો તો ધન્ય ધન્ય! પણ એ ગોપાલ બહુરૂપીના ‘મૂડ’ પર જ અવલંબતું. કોઈ વાર બેસવા દે ને કોઈ વાર મીઠાશથી કહે, ‘અબ તમે લડકો જાઓ, હમો આવીએ છીએ.’ ક્યારેક તો મોજમાં આવે તો છોકરાંઓ પાસે ‘કયો બેસ લઉં?’ એની ફરમાશ પણ માગે. અમે કહીએ કે ‘મદારીનો’ ને સાંજે ગોપાલ બહુરૂપી મદારીની મહુવર બજાવતી નીકળે. (અહીં અમે ગોપાલ બહુરૂપી માટે એ પુરુષ છતાં સ્ત્રીલિંગ વાપર્યું તેનું કારણ વર્ષોજૂની ટેવ! અમે ગોપાલ બહુરૂપીને ‘કેવી’ જ કહીએ! તમારા લોકનું શિષ્ટ વ્યાકરણ માર્યું ફરે!)

ગોપાલ બહુરૂપીને કોઈ કોઈ વેશ લેવામાં ખાસ્સા ત્રણચાર કલાક જાય તો કોઈ વેશ લેવામાં માત્ર પા-અડધો કલાક. જેવો વેશ, તેવી વાણી, ને તેવું જ વર્તન. મારવાડી શેઠ થાય ત્યારે સફરક-બફરકની બોલી અજમાવે. ગોપાલ જ્યારે સ્ત્રીનો વેશ લે ત્યારે ચાલચલણ ને બોલછા અદ્દલ સ્ત્રીની જ. નિતંબ ઉલાળતી રૂમઝૂમતી ચાલ, કટિનો અલબેલો લાંક, વળી વળી ઉન્નત છાતી પરથી સરી જતો છેડો સરખો કરવામાં પ્રગટતું કરાંગુલિનું કોમળ લાવણ્ય, વળી વળીને માથા પરના અંબોડામાં ભરાયેલા પુષ્પને સ્પર્શવું, મુખ પર લજ્જાની રમતિયાળ વાદળીઓ ફરકાવવી, કાજળકાળી આંખ ને ભમ્મરોને નચાવવી–ગામના જુવાનિયાઓ તો ગોપાલ બહુરૂપીની આ જાજરમાન અદાકારી પર આફરીને પુકારતા અને એમની પરણેતરોને ટપારતાયે ખરા કે કપડાં કેમ ઓઢવાં-પહેરવાં ને કેમ બોલવું-ચાલવું એ પેલી ગોપાલ બહુરૂપીને જોઈને શીખો!

આ ગોપાલે એક વાર કર્ણ દાનેશ્વરીનો વેશ લીધેલો, ત્યારે માનશો? – ગામનાં ગરીબગુરબાંને, ભિખારીમાગણને – જે કોઈ સામે મળ્યાં તે સૌને – પૈસા – બે-પૈસા, આની – બે-આની પ્રેમથી દક્ષિણા રૂપે આપેલ! બીજી એક વાર ગોપાલ બહુરૂપીએ અમારા સૌની જાણ બહાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટરનો વેશ લીધેલો. સાથે ત્રણચાર સિપાઈ-સપરાંયે ખરાં. ગામની દસ-બાર દુકાનો પર દરોડા પાડ્યા. ત્યાં દરેક દુકાને નાસ્તાપાણીયે કર્યાં ને વધારામાં કટકી રૂપે પચીસપચાસેય લીધા. સાંજે ઇન્સ્પેક્ટરસાહેબ દમામભેર પાછા ફર્યા. ગામમાં સૌ સડક. ચોરેચૌટે દરોડાની જ વાતો. ને ત્યાં તો ગોપાલ બહુરૂપીએ હસતાં હસતાં આવી જે જે દુકાનેથી કટકીનાં નાણાં લીધેલાં તે તે દુકાને આભારપૂર્વક પરત કર્યાં ને ત્યારે તો આખા ગામના વાતાવરણમાં જે પલટી આવી… હવામાં જાણે કે ગુલાલ ઊડ્યો!

આ ગોપાલ બહુરૂપી વાંદરાનો વેશ લે ત્યારે ગામનાં સૌ ઘર ચેતી જાય. બારીબારણાં ઉઘાડાં હોય તો આ વાંદરાભાઈ પેસીયે જાય. ખાટલા પર પૌંઆ કે પાપડ–સારેવડાં સૂકવવા મૂક્યાં હોય તો તેય ઝાપટ મારીને આરોગે. કોઈ લોટ દળાવવા જતું હોય તો એનો ડબ્બો ઉતરાવી એમાંથી બાજરીઘઉંનો ફાકોટોયે મારે. ક્યાંક કોઈ પનિહારી પાછળ દોડી એનો ઘડો ઉતરાવી એમાંથી પાણીયે પીએ. પણ આ સૌ ઉધમાત ગામલોક પ્રેમથી વેઠે. ફરિયાદનું તો કોઈને સૂઝે જ નહીં. વળી આ ગોપાલ બહુરૂપીનું વ્યક્તિત્વ જ એવું કે એ જેમ કહે તેમ કરવાનું અને એ જે કરે તે કરવા દેવાનું જ સૌને મન થાય; સૌને એમાં સ્વાદ આવે.

ગોપાલ બહુરૂપી કોઈ વાર અમને બાળકોનેય એના વેશમાં સંડોવે. એક વાર એણે કૃષ્ણ-ગોવાળિયાની ટોળી જમાવી. એ કૃષ્ણ, અમે ગોવાળિયા. સાંજે સીમમાંથી પાછી ફરતી ગાયો જોડે અમે લાગી ગયા. હોકારા, દેકારા, કલ્લોલ ને કિલકારીઓ ને ત્યાં તો ગોપાલે બંસી છેડી. શી હલક! શી માધુરી! અમે ત્યારે જ જાણ્યું કે ગોપાલ બહુરૂપી બંસીયે સરસ રીતે બજાવી જાણે છે.

ગોપાલ જે વેશ લે, એની ઝીણામાં ઝીણી વિગત અસ્લુસૂલ સાચવે. જે વેશમાં હોય એ વેશની માનમર્યાદા, આણ-અદબ બરોબર જાળવે. માતાજીનો વેશ લે ત્યારે તેના ચહેરા પર પવિત્રતાની દીપ્તિ ઊઘડેલી લહાય! એવો વેશ લેતાં પહેલાં પોતે નાહી-ધોઈને પવિત્ર થાય. પ્રભુનું નામ લે. પછી જ શરીર પર માતાજીનો વેશ ચડાવે. આવા વેશ ચડાવતાં ચડાવતાં ક્યારેક ગોપાલ બહુરૂપી બોલેય ખરી, ‘ભાઈ, અપન બહુરૂપી તો ઠીક, સચ્ચી બહુરૂપી તો ઉપર છે. કિતને કિતને બેસ હોય છે. દેખો તો સહી, સબ કે સબ એના બેસ. અપના તો ઠીક છે ભાઈ. સબ બેસમાં રહેવું ઔર સબકે સબ બેસની બહાર સોંસરા નિકલ જવું, સમજ્યા, બચુભાઈ?’ ને પછી સાંભળનારની પીઠમાં ઉમળકાથી ધબ્બો લગાવીને એ હસે.

એક વાર મોટપણે મેં માંડ માંડ જાણ્યું કે ગોપાલ બહુરૂપી જે બાઈને પરણી લાવેલ તેનું મન પરણ્યા અગાઉ જ બીજે લાગેલું હતું. ગોપાલ સાથે પરણ્યા પછીયે એનો વ્યવહાર પેલા બીજા પુરુષ સાથે અનવરુદ્ધ ચાલતો હતો. ગોપાળનાં બાળકોયે ઘણું કરીને તો પેલાથી જ થયેલાં હતાં. ગોપાલને કાને આ વાત આવી. તેણે ખાતરી કરી. પછી કશુંયે બોલ્યા વગર ગોપાલે ઘરમાંથી પોતાની જાતને હળવે હળવે ખેંચી લીધી, કાચબો જેમ અંગોને સંકેલી લે તેમ. હવે એ ભલો, એના વેશ ભલા. પેલી બાઈ પણ પછી તો ગોપાલની આ ઉદારતાથી, આ દિલાવરીથી વલોવાતી ગઈ. એનામાં પણ ગોપાલ પ્રત્યે આકર્ષણ જાગવા લાગ્યું. એક-બે વાર ગોપાલને તેણે વિનંતી કરી ત્યારે ગોપાલે મીઠા ઉપાલંભ સાથે એને કહ્યું, ‘અરે પગલી, હોની થી સો હોઈ. સબ ઠીક હૈ. તેરા બી કામ ચલતા હૈ, મેરા બી. બચ્ચે કો કુછ ભી મત કહેના. દૂધ બિગડા તો દહીં હુઆ. અબ દૂધ બનાને કી બાત હિ નહિ ટિકતી. મખ્ખણ કી હિ ખ્વાહિશ રખો. કસૂર નહીં તેરી હૈ, નહીં કિસી ઔર કિ. ઐસે દેખો તો કસૂર જૈસી બાત ભી કહાં હૈ? યહ તો બેસ હી ઐસા થા તેરે-મેરે લિયે!’ ગોપાલની સ્ત્રી સજળ આંખે આ સાંભળતી રહી ને એ વાત એટલે જ રહી.

ગોપાલને વેશ લેતાં વરસો થયાં. હવે ઉંમરનો માર વરતાય છે. હવે ક્યારેક એ સુદામો બને છે, ક્યારેક સૂરદાસ. ક્યારેક એને થાય છે હવે જે વેશ લઉં, એ એવો લઉં કે પછી છોડવાનું નામ જ ન રહે. ને એ વેશ – ભગવો વેશ – અગનવેશ બહુરૂપીના કાંચનસ્તંભ સરખા દેહ પર ચડ્યો. હવે ગોપાલ બહુરૂપી ગોપાલસ્વામી છે, સ્વરૂપસ્વામી છે. હવે એ ‘બહુરૂપી કેવી’ નથી, ‘ગોપાલસ્વામી કેવા’ છે.

ગયે વર્ષ ચાતુર્માસ ગાળવા અમારે ગામ ગોપાલસ્વામી આવ્યા. મેં મારા સ્મરણના ખલતામાંથી બહુરૂપીના ખેલની જરીજરિયાની વાતો કાઢી ત્યારે તેઓ ખિલખિલાટ હસ્યા. પછી કહે: ‘વો ભજન તો તુંને માલુમ હૈ ને! – ‘અબ મેં નાચ્યો બહુત ગોપાલ!’ એ તો ગોપાલ નાચવાવાળી બાત થી ભાઈ! અબ તો યહ ગોપાલને સબ બેસ નિકાલ કર વો ગોપાલ કો મિલના હે, ભાઈ. બુલાવાકી ઘંટી બજે ઇતની હી દેરી છે. અપની તો સબ તૈયારી હૈ હી.’

(ચહેરા ભીતર ચહેરા, પૃ.૪૫-૫૦)

૧૮. રૂપી ખવાસણ

એનું નામ રૂપી. નામ એવું જ રૂપ; સાગના સોટા-શો દેહ. અણિયાળી ચમકતી આંખો. રસિકતાની ચાડી ખાતા પાતળા હોઠ. દીવાની શગ જેવું સુરેખ નાક. એ નાકમાંની ચૂની શુક્રના તારા જેમ ઝગારા મારે. એનો લલાટપટ અરીસા જેવો સ્વચ્છ, તેજસ્વી, સુંદર બિન્દી માટે જ જાણે નિર્માયેલો. એની ગૌર મોહક ચિબુક પર ત્રોફાવેલા એક શ્યામ છૂંદણાનું તો કામણ જ અનોખું. એક વાર એને જુએ તે ભૂલી ન શકે. રૂપીના કેશ પણ શ્યામ, સુંવાળા, સુદીર્ઘ’એ અંબોડો લેતી ત્યારે એના ગૌર વદન સાથે તેની એક રમણીય સમતુલા રચાઈને રહેતી; ને એમાંયે જ્યારે એના અંબોડે મોગરાની કળી મુકાતી ત્યારે એની સૌન્દર્યશ્રીનો જે છાક છલકતો… નરી રસની પૂર્ણિમા જ આ રૂપીની આસપાસ લહેરિયાં લેતી લાગે! ચાલમાં ગરવાઈ, ચહેરામાં નમણાઈ. કોની મજાલ છે કે એની આ સહજ રૂપાળી આણને ઉથાપે?

રૂપી નિરાધાર રિથતિમાં હતી અને એને દરબારમાં લાવવામાં આવેલી. માબાપ નહીં. એક ભાઈ હતો તે કહે છે કે કોઈ અહાલેક બાવા સાથે ચાલી ગયેલો. દરબારમાં રાણીમાની દેખરેખ હેઠળ તેનો ઉછેર થયો. રૂપી નાનપણથી જ ચપળ અને ચબરાક, એવું તો મીઠું મીઠું બોલે કે દુશ્મનનેય વહાલ કરવાનું મન થાય. સૌની સાથે હળભળે. સૌનાં કામ કરે. કોઈ કામનો કંટાળો નહીં. કામ જોયું નથી કે કર્યું નથી. ને આ કામગરાપણાના કામણે તો રૂપી રાણીવાસનું કેન્દ્ર બની ગઈ. મોટા બાપુ હોય કે રાણીમા, સૌના હાથપગ એ. રાણીમાને કાંસકો જોઈએ છે, માગો રૂપી કને. રાણીમાને પગ દબાવવા છે, બોલાવો રૂપીને. દિવાળીના દીવા પૂરવાના છે, સોંપો એ કામ રૂપીને. પચાસ મહેમાનોનું રસોડું સંભાળવાનું છે. રૂપી પહોંચી વળશે. કુંવરીબાને શણગારવાનાં છે, તેડાવો રૂપીને. મોટાબાપુને દવા દેવાની છે, રૂપી જ દેશે. તિજોરીની ચાવીઓ મૂકવાની છે, રૂપીને આપો, તે મૂકશે. રાણીવાસની સર્વ કામગીરીમાં એકડો તો રૂપીનો જ. કહેવાય છે કે એકબે વાર તો મોટાબાપુયે રૂપીને ખાતર રાણીમાને છોડવા તૈયાર થયેલા; પરંતુ કાબેલ રૂપીએ સમયસર આ બાબતમાં દરમિયાનગીરી કરી મોટા બાપુ અને રાણીમા વચ્ચે ન સાંધો, ન રેણ — એવો મેળ કરાવીને રહી; પરંતુ આ ઘટના પછી રાણીમાં સવિશેષ સાવધાન થઈ ગયાં. તેમણે રૂપીનું ક્યાંયે ઠામઠેકાણું પડે તો તે માટે પ્રયાસો આદર્યા. ગામના કેટલાયે છોકરાઓ રૂપીને બતાવાયા; પણ રૂપીનું મન ન માને. કેટલાક છોકરાઓ તો રૂપીના સપાટામાં આવી ગયેલા અને એમનાં પાણી એણે માપી જોયેલાં. રૂપી જેવી ગરમ છોકરી. એના માટે કાચી માટી તો ચાલે જ નહીં. છેવટે કેટલાક પ્રયત્નો બાદ એક છોકરો રૂપીને મળ્યો, સામો. નજરમાં લીધા જેવો. એ ભલો ને કામ ભલું. બોલે ખૂબ કમ. સ્વભાવમાં નરમ. જુવાનિયાઓની જે ટોળીઓ રૂપી પર મરતી હતી એ ટોળીઓમાંથી એકનો એય એક સાગરીત. કોણ જાણે કેમ; પણ રૂપીનું મન સોમા પર ઠર્યું અને સોમો તૈયાર જ હતો. રૂપીએ સોમા સાથે ગાંઠ બાંધતાં પહેલાં પૂરતી ચોખવટ કરી હતી: ‘જો સોમા, મને તો આ ગામનાં સૌ કોઈ ઓળખે છે. તું તો જાણે છે કે હું કેવીક છું. પેટબળ્યાઓ વિવા પછી જાતભાતની વાતો ઉડાડશે, તને ભમાવશે: પણ તારે મનથી મક્કમ રહેવાનું. હું તો કોઈથી ડરતીફરતી નથી. હું તો જેવી છું તેવી રહેવાની. મારી રીતે જ ચાલવાની ને બોલવાની. બેપાંચ હારે મારે સૂવા લગીની છૂટછાટેય ખરી. તારે એ બધું મન પર લેવાનું નહીં. તને હું નહીં છેતરું. દગોયે નહીં દઉં… પણ બધી મેરથી વિચારીને કે’જે. પછી મારે કારણે તારે નાહક કોચવાવું ન પડે.’ સોમાએ આ ચોખવટ પછીયે રૂપીનો જ હાથ પસંદ કર્યો. ને રૂપી સોમાની ઘરવાળી થઈ.

લગ્ન પછીયે રૂપીની જીવનશૈલીમાં ખાસ કોઈ ફેરફાર નહોતો. રૂપીનું એ જ છૂટછાટથી હરવુંફરવું, એ જ બેલયા, કોઈવાર એને ઠીક લાગે તે ગામના મુખી, શેઠ, ઉપરી અમલદાર કે દરબારબાપુની શય્યા સુધીયે તે જઈ આવતી. ને સામો પૂછે કે અન્ય કોઈ, બેધડક જવાબ દેતી, ‘હા, હા, ગઈ કાલે રાતે જ ગયેલી કારભારીકાકાની મેડીએ’ –ને જો કોઈ વધારે ચોખલિયાપણાથી ચોવટ કરે તે રૂપી રોકડું પરખાવતી: ‘હા, હા, એ કારભારીકાકાની મેડીએ ગયેલી ને તારા બાપ હારેય. બોલ, શું કરવું છે તારે? તને ઓરિયો વીતતો હોય તો તુંય આવ, તનેય રમાડું ખોળામાં બેસાડી!’ ને પેલા પૂછનારનો તો પગ જ પાણી પાણી થઈ જતા. એની સળગતી નજર આગળ તેના માટે ઊભા રહેવુંયે મુશ્કેલ થઈ જતું.

એક વાર રૂપી દરબારમાં કામે ગયેલી અને આ બાજુ ઘેર નવરા બેઠેલા સોમાએ દારૂ ચિક્કાર જમાવ્યો. એમાં પાછા બેપાંચ ઉખડેલોનો સાથ મળ્યો એટલે સોમો પૂરા છાકમાં આવી ગયો: ક્યારે રૂપી આવે ને એ રાંડને સીધી દોર કરું એમ એના મનમાં ઘુમરાયા કરે. સોમો હાથમાં પરોણો લઈને ઘરના આંગણામાં લથડતો ફરતો હતો. પેલા ઊખડેલો તો રૂપી સામે સોમાને ઉશ્કેરી પેલીની ધાકના માર્યા સમયસર ત્યાંથી આઘાપાછા થઈ ગયેલા.

રૂપી ઘેર આવી, આવતામાં જ તે સોમાના હાલ ને મામલો પામી ગઈ. સમડીની ઝડપે તેણે ત્રાટકીને સોમાના હાથમાંથી પરોણો ખૂંચવી લીધો; ને ત્યારે સોમાએ તેને ‘રાંડ, વેશ્યા!’ કહીને ગાળે દીધી અને એના પર થૂકવાં ગયો. રૂપી પછી કાબૂમાં રહે? એ તો પછી જે વીફરી…જે કરી સોમાના વાંસે તો પરાણના પાંચ-સાત સપાટા લગાવી દીધા. કહેઃ ‘મૂઆ પાઘડીબળ્યા, બળદિયા! મૂળમાં તો છાંટોય પાણી છે નહીં ને પેલા તારા હણીજાઓની વાદે ચડ્યો છે? તારી સિકલ તો દેખ! મારા વિના કઈ હગલી તારું ઘર માંડવાની હતી? ધરમની પૂંછડીયે જોઈ છે? એમ કહે કે હું તો તારી આટલી યે ઊઠવેઠ કરું છું, બાકી બાયલાના સરદાર! તારી હારે તે કોણ એક રાતેય કાઢે, મારી બલારાત?’ ને રૂપીએ તે દિવસે એ થાકી ત્યાં સુધી હાથ ને જીભ ચલાવ્યાં; ને છેવટે ઘરના ઉંબરા પર જ ફસડાઈ પડી અને કોઈ નિકટનું સગું – ઘરનું જ મોભી મનેખ ગુજરી ગયું હોય એમ ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડવા માંડ્યું. સોમો ત્યારે દારૂના ઘેનમાં અને રૂપીના મારે અધમૂઆ શો થયેલો હતો છતાં યે લથડતાં લથડતાં ઊઠ્યો. તેનાથી રૂપીનું રુદન બરદાસ્ત થતું નહોતું. તે રૂપી કને આવી તેનો વાંસો પંપાળવા લાગ્યો. આજુબાજુનાંયે ત્યારે આવી લાગ્યા ને ત્યારે માંડ માંડ રૂપીને ઊબળેલો જ્વાળામુખી ઠરીને શાંત થયો,

રૂપીને કપડાંલત્તાંનો ગજબનો શોખ. મોટા ઘરની વહુવારુઓ પહેરે એવા સાડલા એને પહેરવા જોઈએ! કાપડું પહેરે તે ય તસતસતું! જોવનાઈ એના કાપડામાં બંધાવાને ઇનકાર કરતી હોય જાણે! એનો ફૂલફટાક, ઘેરા લાલ રંગનો ઘેરદાર ઘાઘરો એ જે ઘૂમરિયો લે…ઘૂમરિયે… કંઈક જુવાનિયા તો એની ઘુમરિયમાં જ ચકરાઈ જતા. ને રૂપીયે તોફાની એવી. જુવાનિયાઓને જુએ તેમ વધારે ખીલે, વધારે અલ્લડતાથી વર્તે. કોઈ જુવાનિયો એને ટગર ટગર જોતો હોય ત્યારે એ મલકીને કહેય ખરીઃ ‘કેમ રે, લખા! આમ ડાચું વકાસીને શુ દેખ છ? હજુ તારા દાંતનું દૂધ તો સાફ કર.’ તો વળી એ બીજાને સંભળાવેઃ ‘અરે લાલજીભાઈ! તમે તો બળ્યું એવી નજરે મને તાકો છો ને કે એ મને આંહ્ય વીંધીને સોંસરી નીકળી જાય છે. હું તો એવી ફફડી ઊઠું છું તમારાથી…’ ત્રીજાને વળી રૂપી આવું કહીને હલકો કરે: ‘કેમ રે રમણલાલ! હમણાંના વકર્યા છો? ઘરે હડતાલ છે કે શું? મારે ઘેર આવીને રાધાવહુને કહેવું પડશે તમારી રખાપત કરે.’ અને રમણલાલને આ વેણ સાંભળતાં ભોંયમાં માથું ઘાલી દેવા જેવું થતું. આ છેલછબીલી રૂપી આધેડ વયના કારભારીનેય દાવ આવે બરોબર લપેટમાં લેતી. એક વાર કારભારીનાં ઘરવાળાંના દેખતાં જ કારભારીને કહે: કારભારીકાકા, જે શ્રીકૃષ્ણ. હવે માથામાં આ ધોળાં આવ્યાં. હવે તો ગુલાંટો ભૂલીને મણકામાં મન પરોવો મણકામાં. કાકી, ખરું કહું છું ને આમને?’ અને કાકી એના ઉત્તરમાં કંઈ બોલવા જાય તે પહેલાં તો રૂપી રૂમકઝૂમક, પૃષ્ઠભાગેથી એના લાંબા ચોટલાને ઉછાળતી ત્યાંથી સરકી ગઈ હોય..

કોઈ કોઈ વાર તો આવાં ટોળટીખળમાં સોમોયે રૂપીની સાથે હોય; મોટા ભાગે સાક્ષીભાવે. એક વાર રૂપી પશવા પાનવાળાની દુકાન આગળથી પસાર થતી હતી. ત્યાં કેશવ-કોઠારીના કનુને જોયો. રૂપીની સરસ્વતી તુરત જ ખળખળ વહેવા લાગી: ‘કેમ છો કનુભાઈ, તમે તો માટલી ફોડીને શહેરની કોલેજમાં ગયા પછી અમને ગામડિયાને શેના યાદ કરો? યાદ છે નાનપણમાં મારા આપેલા શેકેલા ચચૂકા તમે ખાધા હતા તે? હવે ક્યારેક અમનેય શેકેલી સોપારીના ટુકડા ખવડાવજો પાછા! અને કનુભાઈએ તુરત શેકેલી સોપારીવાળાં બે મસાલેદાર પાન–એક રૂપી માટે, બીજું સોમા માટે–બંધાવ્યાં; પરંતુ કનુભાઈ ખિસ્સામાંથી પૈસા કાઢે તે પહેલાં તે રૂપીના કંકણથી ખણકતા હાથમાંથી સીધો કલદાર ઊછળીને પડ્યો પશવાના ગલ્લા પર. રૂપી કહે: ‘કનુભાઈ, આજનું પાન અમારા તરફથી.’ કનુભાઈએ રૂપી સાથે પાનના પૈસા ચૂકવવા અંગે સોમાની હાજરીમાં જ ઠીક રકઝક ચલાવી; પરંતુ રૂપી જ જ્યાં જીતવાનું ધારે ત્યાં કોણ એને હરાવી શકે?

રૂપી ભયને તો જાણે ઓળખતી જ નહીં, કાળી મધરાતેય એકલી કહે ત્યાં જાય. મધરાતે તારા બીએ તે એની આંખ બીએ. એક વાર મધરાતે ફળિયામાં એક છોકરીને વીંછી આભડ્યો; ને ત્યારે કોઈ મરદ આદમી જાગીને નીકળે એ પહેલાં જ રૂપી ગામની ભાગોળે આવેલા રામજી મંદિરના બાવાજીને તેડવા નીકળી પડી. એ બાવાજી વીંછી ઉતારવાની વિદ્યાના જાણતલ હતા.

આ બાવાજીને, અલબત્ત, આ પૂર્વે રૂપીથી કાઢો અનુભવ થઈ ગયેલ. હોળીનો એ દિવસો. રૂપી ત્યારે જર્મનસિલવરના ટાટમાં પ્રસાદીની સામગ્રી લઈને રામજી મંદિરે પહોંચેલી, બાવાજી એકલા. ભાંગ લસોટીને તેની ગોળીઓ જમાવતા હતા. રૂપીને બપોરી વેળાએ આમ એકલી આવેલી જોતાં જ બાવાજીને બત્રીસે કોઠે દીવા થઈ ગયા. એમનું મન વકર્યું. ચકોર રૂપી બાવાજીની હાલત પામી ગઈ; પરંતુ એથી ડરીને ભાગે એ રૂપી નહીં. એણે તો બાવાજીને ચાકમાં લેવા માંડ્યાઃ ‘હેં બાવાજી, આજે કંઈ ભાંગ વધારે પડતી લેવાઈ છે કે શું?’ બાવાજી મસ્તીમાં ડોલતા કહે, ‘ક્યોં નહીં? કયોં નહીં. આજ તો તુમ હો હમારી ભાંગ. ઇધર આઇયે, પરસાદ ધરાઇએ હમકું.’ અને ભડભડતી ભઠ્ઠીમાં મૂકેલી કટાર જેમ રાતી થાય તેમ રોતી થઈને રૂપી બોલીઃ ‘બાપજી, તમે મલાજામાં રહેજો. તમને રામજી ભગવાનની દુવાઈ છે.’ બાવાજી કહે: ‘માર ગોલી રામકું, ઔર આ જાવ હમારી સેવામે, લાઈએ પરસાદ! ને એવું કહીને બાવાજી જ્યાં ઊઠીને એના તરફ ધસ્યા કે રૂપીએ પરસાદનો ટાટ છુટ્ટો ફેંકયો બાવાજી તરફ. ‘લે મારા રોયા પરસાદ ખા પેટ ભરીને…’ બાવાજીનું નસીબ તે ચેત્યા અને તેથી ટાટનો છરકો કપાળમાં લાગે, નહીંતર એમના રામ રમી જાત. બાવાજી આ અણધાર્યા આઘાતને સમજે, સ્વસ્થ થાય એ પહેલાં જ વેરણ વીજળીની જેમ રૂપી ત્યાંથી સરકી ગઈ. એ પછીના દિવસે જ સાંજે રૂપીએ મંદિરે આવતા ભક્તનની ભીડ વચાળે બાવાજીને હસતાં હસતાં પૂછ્યું, ‘બાપજી! આ કપાળમાં શું થયું? આવું કપાળ ક્યાં ફૂટી આવ્યા?’ બાવાજીને તો રૂંવે રૂંવે ઝાળ ઊઠતી હતી. પણ શું કરે? ખામોશીપૂર્વક એમણે આટલું જ કહ્યું: ‘સબ હી જોગમાયા કે કિરપાકા ફલ!’

રૂપીનાં લગ્ન થયાં નહોતા ત્યારથી જ ગામના શેઠનો છોકરો હરિલાલ એનો આશક હતો. શેઠને આની ખબર હતી; પરંતુ એમનાથી બોલાતું નહોતું કેમ કે રૂપીએ એમનેય ક્યારેક રમાડેલા! આ હરિલાલ સાથે સંબંધ સોમા સાથેનો પરણ્યા પછીયે રૂપીએ પૂરી નિષ્ઠાથી નિભાવ્યો હતો. દરમિયાન રૂપીને જાણવા મળ્યું કે હરિલાલ એની વહુને મારઝૂડ કરે છે. રૂપીનો ગુસ્સો માય નહીં. તેણે હરિલાલને મોઢામોઢ સંભળાવ્યું, ‘જો હરિયા, તારી હારે મારો વહેવાર ખરો એટલે તું પેલી પારેવડીને હેરાન કરે એ મને નહીં પાલવે. જે તને કહી દઉં છું: એને પ્રેમથી માનપૂર્વક રાખ ને મારઝુડ બંધ કર, નહીંતર આપણે આ બધોય વહેવાર બંધ થશે સમજજે!’

આ હરિલાલ રૂપી પાછળ એટલો લટ્ટુ હતો કે રૂપી એક માગે તો એ એને એકવીસ ધરી દે; પરંતુ આવી બાબતમાંયે રૂપીનાં પોતાનાં ધોરણો હતાં, રૂપી એને અવારનવાર કહેતી: ‘જો હરિયા! કેરી તો આંબે કળશી થાય; પણ ખવાય તો પેટમાં ભૂખ હોય એટલી જ – બે-પાંચ. તારે આંબેથી ખપથી વધારે કેરીઓ વેડુવેડાવું તો એનું પાપ મને લાગે, સમજ્યો?’

આ રૂપીને વળી પાપ! હા. રૂપીનાં અગિયારસ, ચાતુર્માસ વગેરેનાં ઉપવાસ-વ્રત બરોબર ચાલે. નવરાત્રિના દહાડામાં તે કેવળ લોટીભર દૂધ ઉપર જ એ રહેતી. છેલ્લાં નોરતાં નકોરડાં કરતી. અને આમ છતાં નોરતાના ગરબામાં એ ગજબની શક્તિએ ઘૂમતી ને ગરબા ગાતી-ગવડાવતી. આ નવરાત્રિના દહાડામાં એના દેહમાં કોઈ દેવાંશી નૂર ઊભરાતું લાગે. ત્યારે ન તે કોઈને ઊંચી આંખ કરીને જુએ કે ન કોઈને ઊંચા સાદે કશુંયે કહે. પૂરી શાંત, વિનમ્ર, ગંભીર અને તે સાથે જ પ્રસન્ન, નવરાત્રિ પછીની શરદપૂનમે રૂપી કંઈ જુદી જ સ્ત્રી લાગે: નટખટ ને નખરાળી. ત્યારે શી એની આંખમાં ચમક અને શી એની ચાલમાં થનક! એના તો ઠમકો ને ઠાઠ અનોખા જ. એક વાર શરદપૂનમના ગરબા જોવા એક સરકારી અમલદાર પધારેલા. રૂપીએ તો તેમને આગ્રહપૂર્વક ગરબામાં ખેંચ્યા અને પરાણે ઘુમાવેલા! એ પછી એ અમલદારના ગરબાઘૂમણને યાદ કરતાં પાલવથી મોઢું દાબીને એ અઢળક હસતી.

રૂપીને પરણ્યાને દસેક વરસ વીત્યાં છતાંયે કોઈ બાળક નહોતું. આમ છતાં રૂપીએ જરાયે સમતા નહીં ગુમાવેલી. પોતાને બાળક નથી તો શું થયું? બીજાનાં બાળકો તો છે ને! રૂપી વારતહેવારે ફળિયાનાં બાળકો માટે કંઈ ને કંઈ પિપરમીટ કે ફુગ્ગા જેવું લાવે જ. મેળામાં જાય ત્યારે રૂપી બાળકોને ખાસ યાદ રાખીને કેટલુંક વહેરતી. દરબારમાંથી ક્યારેક સરસ મજાનું ખાવાનું ઘેર લાવી હોય તો આસપાસનાં બાળકને તે વહેંચતી જ.

રૂપીથી કોઈનું યે બાળક રડે તો ખમાતું નહીં. બાળકને કોઈ મારઝૂડ કરે તો એનાથી જોવાતું નહીં. એક વખત પડોશમાં નાના છોકરાને એની સાવકી મા સતાવતી હશે. રૂપીએ થોડી વાર તો ખામોશી રાખી; પણ પેલા માસૂમ ફૂલ પર સાવકી મા જ્યારે હદ વટીને સિતમ ગુજારવા લાગી ત્યારે રૂપી બહાર પડી. તેણે પડોશણને બાવડેથી પકડી ફળિયા વચ્ચે ખેંચી આણીને બરાબરની ખંખેરી, કહેઃ ‘અલી, તું તે મનેખમાટીની ઓલાદ છે કે ભૂતડાકણની? આ ફૂલ જેવા છોકરાએ તારું શું બગાડ્યું છે તે દાંતિયાં કરતી એના પર તૂટી પડી છે? નાના છોકરાના નિહાકા લેશે તો કામથી જશે.’ એ પછી આજની ઘડી ને કાલનો દહાડો, સાવકી માની હિંમત નહોતી કે રૂપી નજીકમાં હોય ને પેલાં બાળક સામે આંગળીયે કરે.

રૂપીનો વર કમાતો થોડું. અવકાશ મળે ક્યારેક લોકોમાંય બેસે ઊઠે; પણ કોઈની યે સાથે લડવા-ઝઘડવાનું નામ નહીં. આમ છતાં એક વાર રૂપીને કોઈ તલાવિયો ફાવે તેમ બોલતે હશે તે એનાથી ન વેઠાયું. લઈ લાકડી ને તૂટી પડ્યો તલાવિયા પર. સારું થયું કે એ વખતે પાંચસાત બીજો માણસો હતા ને તેમણે વચ્ચે પડીને બંનેને છોડાવ્યા, નહીંતર એ દહાડે સોમો તલાવિયાનો જીવ લઈને છોડત.

રૂપીને સોમાની ઠંડી તાકાતનો વિશ્વાસ હતો. સોમાને તે ફાવે તેમ ક્યારેક બરકતી, પણ તોયે એના માટે ઊંડે ઊંડે તો માન જ હતું. તેણે ક્યારેય સોમા સાથે પોતે પરણી એ માટે પસ્તાવો વ્યક્ત કર્યો નહોતો. ગામના અનેક જણ સોમા સાથે એનાં લગ્ન થયાં એ ઘટનાને ‘કાગડો દહીંથરું લઈ ગયો?’ — એ રીતે વર્ણવતાં; પરંતુ રૂપી એમ માનતી નહોતી. એણે એક વાર આવું કહેનારનો બરોબરનો ઊધડો લઈ નાખેલ: ‘ખબરદાર, સોમા વિશે હવેથી ગમે તેમ બોલ્યો છે તો દાતરડે તારી જીભ જ વાઢી નાખીશ, હા. હજુ તને મારી ઓળખાણ લાગતી નથી. આજ લગી તો કાગવાસ ખાઈને રહ્યા ને તમે ભલા, ક્યાંથી કાગડા મટીને હંસ થયા? કાનાફૂસી ને કૂથલી છોડી કામ કર, કામ!’

રૂપી મોટાબાપુના રાણીવાસનું જ નહીં, ઘરનુંયે તંત્ર સંભાળતી. સોમાને રજમાત્ર ચિંતા રહેતી નહોતી. સોમાનાં કપડાંય રૂપી વહોરી લાવતી. વરસનું અનાજ રૂપી ભરતી. સાસરે નણંદ ગાંડી થઈ ગઈ તો રૂપીએ જ સોમાને ત્યાં ધકેલ્યો અને પેલીને ઘેર તેડાવી મગાવી. નણંદનું ગાંડપણ ગમે તેટલું ઊછળતું હોય; પણ રૂપીને જુએ ત્યાં શાંત, ગવરી ગાય જેવી. જ્યારે સોમો માંદો પડ્યો ત્યારે રૂપી ખડેપગે તેની ચાકરી કરતી રહી, પરંતુ સોમાનો રોગ અસાધ્ય હતો. પાણીની જેમ પૈસા વેરતાં યે સોમો ન જ બચ્યો.

સોમો ગયો ને તેની સાથે જ જાણે રૂપીમાંથી રૂપીયે ચાલી ગઈ. કેટલાકને એમ હતું કે સોમાના ગયા પછી રૂપી નાતરું કરશે; પણ રૂપીને તો એનો વિચાર પણ હવે અસહ્ય હતો. રૂપી હવે વધારે ને વધારે વખત ગાંડી નણંદની સારસંભાળમાં કાઢતી. ધીમે ધીમે એનું મન ભગવાનની સેવાપૂજા અને માળાભજનમાંયે વધારે રમતું થયું, હવે એને પહેલાંની જેમ ટોળટીખળમાં રસ પડતો નહોતો. હવે એને ટાપટીપ કે કપડાંલત્તામાંથી રસ ઊડી ગયો હતો. હરિયાનેય એણે મંદિરનાં પગથિયાં ચડતો-ઊતરતો કરી દીધો હતો. પહેલાં તો રૂપી કોઈ પેટ્રોમેક્ષની જેમ જ્યાં હોય ત્યાં ઝગારા વેરતી; હવે તે ગોખમાંના ઘીના દીવાની શાંત અને સ્વચ્છ જ્યોતિ સરખી હતી. જ્યારે કોઈએ હિંમત કરી, ધૃષ્ટ થઈ આ રૂપીને ફરી કાઈનું ઘર માંડવાને પ્રસ્તાવ કર્યો ત્યારે રૂપીએ દબાતે અવાજે કહ્યું, ‘ભાઈ, હવે તો મારીયે જાતરા લાંબી ચાલવાની નથી. મેં જે એક પોટકું બાંધ્યું છે તેય ઊંચકીને ચાલતાં મારાં દમ નીકળે છે ત્યાં હવે બીજું કેમ કરીને બાંધું? મારે આ એક પોટકાનો ભાર પૂરતો છે!’

રૂપીએ દરબારબાપુની મરજી વિરુદ્ધ જઈને તેમની ખવાસગીરીયે છોડી. બાપુ ગુણજ્ઞ હતા, એટલે તેમણે તેની ના છતાં એનું ગુજરાન થાય એટલી વરસૂંદ બાંધી આપી. હવે તો રૂપી દરબાનાયે દરબારની ચિઠ્ઠીની રાહ જોતી જીવે છે: રૂપીને કયારે બોલાવે છે એ ખવાસણ તરીકે, જોઈએ રૂપીની સાથે આપણેય તે.

(ચહેરા ભીતર ચહેરા, પૃ. ૫૧-૬૦)

XVIII

નિબંધ-સાહિત્ય: હેત અને હળવાશ (1990)

૧૯. ચશ્માં

આંખ જાય એને અંધારું. ચશ્માં ગુમ થાય એને બધું ધૂંધળું. એક વાર હું મારાં ચશ્માંની દાંડી ઠીક કરવા મથતો હતો. ચશ્માંને ત્યારે કોઈ પોતાનો કાન આમળતો હોય તેવું કદાચ લાગ્યું હશે ને તેથી રોષના માર્યાં કે બીજા કોઈ કારણે તે મારા હાથમાં ઝાલ્યાં ન રહ્યાં. મોક્ષની મહેચ્છાથી કોઈ ભૈરવજપ કરે તેમ મારાં ચશ્માંએ કઠિન ભૂમિતલ પર પડતું મૂક્યું. એના કાચ શતધા – સહસ્રધા ચૂર્ણવિચૂર્ણ થઈ ગયા. એક રોનકદાર, દર્શનીય દુનિયા એકાએક જ મારાથી ઓઝલ થઈ ગઈ હોય એવો ભાવ થયો. હવે મને આઘેનું જોઈએ તેવું ભળાતું નહોતું. ટી.વી. જોવામાં અંતરાય આવ્યો. જાણે કે હું મચ્છરદાનીમાં ભરાઈને ટી.વી. ન જોતો હોઉં! આંખો જાય ત્યારે ખરેખર શું થાય તેનો સાક્ષાત્ અનુભવ નથી; પરંતુ ચશ્માંના તૂટવાથી હાલ જે કંઈ મને થઈ રહ્યું છે તે પરથી આંખોના અભાવે શું શું થાય તેનો અંદાજ બરોબર આવે છે. પત્ની જાય એટલા દહાડા મુશ્કેલી જરૂર પડે છે. પણ એવી મુશ્કેલી પડતી નથી, જેવી ચશ્માં જતાં પડે છે. પત્નીની આંખે બધું જોવાની ટેવ આપણે પાડીએ તોયે ચશ્માંની મદદથી જોવાની ટેવ આપણાથી ભુલાતી નથી. પત્ની જ્યારે મનમાન્યા સાજ સજીને તૈયાર થઈ હોય ત્યારે તેના સૌંદર્યદર્શનમાં ચશ્માંની મદદ કંઈ ઓછી હોતી નથી!

ચશ્માંની શોધ કોણે કરી હશે એ વિશે મારા મનમાં અપાર કુતૂહલ છે. એણે ચશ્માંના આકાર, પ્રકાર ઇત્યાદિનો નિર્ણય કઈ રીતે લીધો હશે તે વિશેય મારા મનમાં અદમ્ય જિજ્ઞાસા છે. ભલે આજીવન સંશોધનયજ્ઞ ચલાવ્યા છતાં એના શોધક વિશે હું ન જાણી શકું, પરંતુ એટલું તો નિશ્ચિતપણે અનુમાન કરી શકું છું કે એનો શોધનાર સુખી દાંપત્યજીવનનો માણનારો હશે; સહકાર-સહચાર-સહવાસની મંગલ ભાવનાઓમાં દૃઢ શ્રદ્ધા ધરાવનારો હશે. એણે આંખ ઠરે એવાં ચશ્માં તો બનાવ્યાં પણ તે આંખ પર ઠરીને રહે એવાંય બનાવ્યાં અને એ માટે આંખ, નાક અને કાનનો પ્રણયત્રિકોણ – મંગલત્રિકોણ પણ કેવો સંવાદાત્મક રીતનો રચ્યો! ચશ્માં આંખ પર સ્થિર-સલામત રહી શકે તે માટે તેણે નાસિકાદંડ અને બેય કાનના ઘટાટોપનો કેવો સુંદર સહકાર સાધ્યો! ચશ્માં આ પ્રકારે જે એકતાની ભાવનાનો સંકેત કરે છે તેમાંથી રાષ્ટ્રીય એકતાની ઝુંબેશ ચલાવનારાઓએ ધડો લેવો જોઈએ.

કેટલાક લોકો – ખાસ તો ઉપયોગિતાવાદીઓ – ‘ચશ્માં એટલે આંખોને જોવા માટેના નંબરવાળા કાચ’ એટલો જ ગાણિતિક અર્થ સમજતા હોય છે. તેઓ ચશ્માંની ફ્રેમ કેવી છે, ચહેરા પર તે કેવી લાગે છે વગેરે બાબતો વિશે સાવ લાપરવા હોય છે. ચશ્માંની દાંડી વાંકી વળેલી હોય કે તૂટેલી, એમને મન બધું ટકે શેર ભાજી ને ટકે શેર ખાજાં – જેવું હોય છે! ક્યારેક તો તેઓ એમની નરસિંહ મહેતાની વહેલ જેવી ફ્રેમની દાંડી તૂટી ગયેલી હોય તેને દોરીથી તાણી બાંધીને આંખે ચડાવી દેતા હોય છે. એવે વખતે મને એમનાં એ ચશ્માં અંબોડા વગરની વેણી સરખાં નિરાધાર ભાસતાં હોય છે. જાણે કોઈ રૂડોરૂપાળો ચહેરો ફાંસીના ગાળિયામાં મરવાના વાંકે લટકતો હોય એવો દોરી બાંધેલાં ચશ્માંમાં એના પહેરનારાનો ચહેરો મને લાગે છે!

‘यदा यदा मुंचति वाक्यवाणं तदा तदा जातिकुलप्रमाणम्।’ — એમ કહેવામાં આવે છે. હું તો કહું કે, માણસ કયા પ્રકારનાં ચશ્માં ચડાવે છે તે પરથી તેનાં જાતિ, કુળ વગેરે સહેલાઈથી વરતાઈ આવે છે. ચશ્માંધારીનું ભવિષ્ય જોવા માટે કોઈ કાચનો ગોળો લાવવો જરૂરી હોતો નથી. એનાં ચશ્માંના ગોળાકાર કાચ જ કાફી હોય છે. કાળી જાડી ફ્રેમનાં ગાલ, નાક, ભમ્મર આદિના ઠીક ઠીક સરહદી વિસ્તારને પોતાના પ્રભાવ તળે ઓળવી દેતાં ચશ્માં પહેરનારને તમે ‘ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ’ (બૌદ્ધિક), કોઈ એકેડેમિક લાઇનમાં પડેલો માણસ કહી શકો. ઈંડા આકારનાં દોરી બાંધેલાં જૂનાં ચશ્માં ચડાવનારો, વનપ્રવેશની તૈયારી કરનારો કે વન વટાવી ચૂકેલો, કંજૂસ ને વેપારી લાઇનનો માણસ હોવાનું ધારી શકો. ઝગારા મારતી, કાંગરિયાળી ભાતની સોનેરી ફ્રેમ ચડાવનારાંને કોઈ મહાજનની હવેલી અજવાળનારાં શેઠાણી હોવાનું કલ્પી શકો. ચારછ મહિને ચશ્માંની ફ્રેમો બદલતાં રહેનારાંઓ ગર્ભશ્રીમંતો કે લગ્નોત્સુક તરુણ-તરુણીઓ હોવાનો સંભવ વધારે! ‘શામ ઢળે, ખીડકી તળે’ ઊભાં હોય ને છતાં ગૉગલ્સ પહેરી રાખતા હોય તેમને તમે ડભોઈ લાઇનવાળા અથવા આંખમાં ફૂલું પડ્યું હોય એવા કે એકઆંખાળા ધારો તો તેમાં તમે ભાગ્યે જ ખોટા પડો!

કેટલાક માણસો આજીવન બ્રહ્મચારી અર્થાત્ વાંઢા રહેવા જ સર્જાયા હોય છે. તે જ રીતે કેટલાક ચહેરા ચશ્માં વિના રહેવા સર્જાયા હોય છે. કેટલાક ચહેરા ચશ્માં માટે હોતા જ નથી. અમે નાના હતા ત્યારે બાપુજીએ (ગાંધીબાપુ નહીં, અમારા શુભ અવતાર માટે જવાબદાર બાપુજી) અમને સત્યમય જીવનની પ્રેરણા મળે એવા શુભાશયથી ત્રણ વાંદરાઓવાળું પેલું પ્રસિદ્ધ રમકડું ભેટ આપેલું. એમાં ખોટું નહીં જોવાની અને ખોટું નહીં સાંભળવાની પ્રતિજ્ઞા કરનારા બે વાંદરાઓને અમે અમારાં રમકડાંનાં પ્લાસ્ટિકનાં ગૉગલ્સ સરખી રીતે પહેરાવી ન શક્યા, પરંતુ ખોટું નહીં બોલવાની પ્રતિજ્ઞા કરનાર વાંદરાને અમે હોંશથી ગોગલ્સ પહેરાવ્યાં, પરંતુ પરિણામ? વાંદરાનો ચહેરો ગૉગલ્સના કારણે અને ગૉગલ્સ વાંદરાના ચહેરાના કારણે અમને ઘણા વરવા લાગ્યા. વાનરવરનો ચહેરો ક્યારેય કોઈ ચશ્માં માટે અમને અનુકૂળ લાગ્યો જ નથી, પરંતુ વાનરવરની વાત જ શા માટે? અમારા એક નિકટના દોસ્તનો ચહેરોયે કોઈ પણ ચશ્માંમાં સેટ ન થાય એવો હતો. વાનરોમાંથી નરો ઊતરી આવ્યાનો ડાર્વિનનો સિદ્ધાંત એમને જોતાં તુરત જ ગળે ઊતરી જાય! એક વાર એમણે બે-ત્રણ ટૉપ ફિલ્મોમાં એમના લાડીલા ઍક્ટરોને ચશ્માં પહેરીને ઍક્ટિગ કરતા જોયા. બસ! ખલાસ! ત્યારથી જેમ બાળક રામચંદ્રજીએ ચાંદલિયા માટે રઢ લીધેલી એમ એમણે ચશ્માં પહેરવાની રઢ લીધી. અમે એમને ઘણું સમજાવ્યા. આંખે નંબર ન હોય ત્યારે ચશ્માં પહેરવામાં કેટલી હાનિ છે તેનું વળીવળીને ભાન કરાવ્યું, પણ બધું વ્યર્થ. બાળહઠ, રાજહઠ ને સ્ત્રીહઠ જેવી જ એમની હઠ હતી. અમે નાછૂટકે એમને અમારા એક ઓળખીતા ચશ્માંવાળાની દુકાને લઈ ગયા. દુકાનદારે પ્રેમથી અમારું સ્વાગત કર્યું. ઉત્સાહથી એક એકથી ચડિયાતાં ચશ્માં બતાવ્યાં. પણ એકેય ચશ્માં એમના ચહેરે સેટ જ ન થાય. છેવટે દુકાનદાર થાક્યો ને એય થાક્યા. એમને અનુભવે પ્રતીત થયું કે, તેમનો ચહેરો સર્વ પ્રકારનાં ચશ્માંથી પર છે. તેથી આ જન્મે કદી ચશ્માં નહીં પહેરું એવી ભીષ્મપ્રતિજ્ઞા સાથે ખાલી આંખે તેઓ એ દુકાનેથી પાછા ફર્યા. એ પછી કદી કોઈ ચશ્માંવાળાની દુકાને ગયા નથી. અરે! બધી રીતે સારી છતાંય એકમાત્ર ચશ્માં હોવાના વાંકે જ એમણે એક કોડીલી કન્યા સાથે પોતાનું સગપણ નહીં થવા દીધું!

જેમ કેટલાક ચહેરા ચશ્માં માટે નથી હોતા, તેમાં કેટલાક જાણે ચશ્માં પહેરવા માટે જ હોય એવાય જોવા મળે છે. કર્ણ કુંડલ સાથે જન્મેલો એમ આ ચહેરા ચશ્માં સાથે જન્મ્યા હોતા નથી એટલો જ ફેર! જેમ કોઈ સુંદર ફોટો ફ્રેમમાં મૂકતાં ઓર સુંદર લાગે છે તેમ કેટલાક સુંદર ચહેરા ચશ્માંમાં ઓર સુંદર લાગતા હોય છે. એવા ચહેરાઓ કંઈ આંખોને નંબર આવે ત્યાં સુધી ચશ્માં વિનાના રહે? તેઓ તો મોઢું ધોવા જાય ને ચશ્માં પહેરીને પાછા આવે! અમારી પડોશમાં સુલોચનાબહેન રહે છે તે તો સત્રે સત્રે જેમ ચૂની ને એરિંગ બદલે તેમ ચશ્માંની જોડી બદલતાં રહેતાં હોય છે.

ચશ્માં કઈ ઉંમરે પહેરવાં એ સૌંદર્યશાસ્ત્રનો એક પેચીદો પ્રશ્ન છે. બાળપણમાં આંખો બગડતાં માબાપ પરાણે ચશ્માં પહેરાવે તેમાં કંઈ મજા હોતી નથી. મોટપણે, તરુણાઈનો તોખાર જ્યારે ઘટમાં થનગનતો હોય ત્યારે, બુલેટ કે જાવા મોટરસાઇકલ પલાણવાની હોય ત્યારે કોઈ મદીલી લોચનબાલા સાંજને ઝરૂખે ઝૂકીને રાહ જોતી હોય ત્યારે પસંદગીનાં ચશ્માં પહેરીને પિયામિલનકો જવામાં જીવનનો અનેરો લહાવો હોય છે. મારું ચાલે તો જેમ જનોઈ પહેરવાનો પ્રસંગ તેમ આ ચશ્માં પહેરવાનો પ્રસંગ પણ શાનદાર રીતે ઊજવાય એવું હું તો કરું. જેમ બાપનું ઢાંકણ બેટડો, ઘરનું ઢાંકણ નાર તેમ સમીસાંજે જીવાતવાળા રસ્તેથી પસાર થનારા સ્કૂટરસવારો માટે ચશ્માં સાચે જ આંખનું ઢાંકણ પણ બની રહે છે. જેના ઘટમાં યૌવનનું પલાશવૃક્ષ મહોર્યું હોય એ નરબંકડો જો સુંદર ચશ્માંને દાંડીથી પકડી હાથમાં ગોળ ગોળ ઘુમાવે નહીં તો એનું નરબંકાપણું ક્યાં? ગામડાગામના કૂવેથી બાર બેડાં પાણી ખેંચી આણનારી મંછી શહેરમાં પરણીને કારવાળી મનીષા શેઠાણી થઈ એની ખબર તો ક્યારે પડે? જ્યારે આંખે ગોલ્ડન ફ્રેમનાં ચશ્માં ચડાવે ત્યારે જ. પચાસ વરસેયે મોતિયાળી આંખે ને કરચળિયાળા ચહેરે નવી ફૅશનનાં ચશ્માં ચડાવી જ્યારે કોઈ પ્રૌઢા એમના પતિદેવને હું કેવી લાગું છું?’ એવો રસિક પ્રશ્ન કરે ત્યારે તે કેટલું બધું રોમાંચક લાગે છે! આપણને ભલે તે વેળાએ ઘરડી ઘોડી ને લાલ લગામ યાદ આવી જતાં હોય!

ચશ્માં પહેરવાની મજા ઘરડેઘડપણ તો નહીં જ હોય, પરંતુ બાળપણમાં તો ખૂબ હતી. દાદા-દાદીનાં અઢારે વાંકાં અંગવાળાં ચશ્માં અમને ત્યારે પહેરવાનાં કેટલાં બધાં ગમતાં હતાં! બરુની સળીઓનાં ‘ગ્લાસલેસ’ ચશ્માં પહેરતાં, એ પહેરીને ફરતાં અમે જે રોફરુઆબનો સ્વાદ મેળવ્યો છે તે અમને તમારાં આ સોનાની ફ્રેમવાળાં ચશ્માં તે શું આપી શકે?

ચશ્માં રમતમાં પહેરવાં, નાટકમાં પહેરવાં ને ગંભીરપણે આંખની બીમારીના કારણે પહેરવાં – ત્રણેયના અનુભવો તો વિલક્ષણ જ. એક વખત અમારા એક મિત્રને નાટકમાં ડોસાનો પાઠ ભજવવાનો આવ્યો. એમાં ચશ્માં પહેરવાં જરૂરી હતાં. આમ તો અમારા મિત્રની આંખો સમડીના જેવી એટલે તેમને પોતાનાં તો ચશ્માં હતાં નહીં. કોઈનાં નંબર વગરનાં ચશ્માં કે કાચ વગરની ચશ્માંની ફ્રેમ એમને પહેરવાની હતી, પરંતુ એ ભાઈસાહેબ ઉતાવળમાં એ લઈ જવાનું ભૂલી ગયા ને જ્યારે એમની ‘એન્ટ્રી’ આવી ત્યારે એકદમ યાદ આવ્યું. તકે મળી તે પદમણી, એ ન્યાયે એ વખતે ગ્રીનરૂમમાં કામ કરતા એક બુઝુર્ગનાં ચશ્માં એમણે પહેરીને રંગભૂમિ પર પ્રવેશ કર્યો. બુઝુર્ગનાં ચશ્માંના નંબર વધારે તેથી એ પહેરીને રંગભૂમિ પર હરવા-ફરવામાં અમારા મિત્રને ભારે તકલીફ પડવા માંડી. મયદાનવે રચેલી સભામાં દુર્યોધનને જળ ત્યાં સ્થળ અને સ્થળ ત્યાં જળ – એવો વિચિત્ર અનુભવ થયો હતો. અમારા મિત્રને પણ કંઈક એવો જ અનુભવ થવા લાગ્યો. બિચારા ભારે હાસ્યાસ્પદ સ્થિતિમાં મુકાઈ ગયા. ઠોકર ન ખાવાની હોય ત્યાં ઠોકર ખાય અને ઠોકર જ ખાવાની હોય ત્યાં ગુલાંટ ખાય. પરિણામે, તેમનાં ચશ્માંના કાચને અને તે સાથે તેમની પાત્રભજવણીને ભગ્નાવસ્થાનો વિષમ અનુભવ કરવાનો થયો.

એક વાર તમે ચશ્માં પહેરવાનું ચાલુ કરી દો પછી એના વિના ચલાવવું મુશ્કેલ થઈ જાય છે. અફીણી-રસ કરતાંય ચશ્માં-રસનું વળગણ વધારે હોય છે. ચશ્માંના કાચ ઓથે રહીને પોતાની નબળાઈઓ પર ઢાંકપિછોડો કરવા મથતી આંખો પોતાનું અસલી તેજ ગુમાવતાં ગુમાવતાં ઊંડા કૂવાના તળિયાની દશાને પામે છે. આ પ્રકારનું વલણ ધરાવનારાઓ માટે આ સિવાય બીજું શું પરિણામ હોઈ શકે?

જેમ સમયની સાથે સાથે વરઘોડામાં તેમ ચશ્માંમાંય ફેરફારો થતા રહ્યા છે. પહેલાં વરઘોડામાં ઘોડો કેન્દ્રમાં રહેતો. એ પછી બગી ને કાર વગેરે ઘોડાની જગા લેતાં થયાં. પણ વર ઘોડા પર બેસીને પરણવા જાય એની તે આભા જ અનોખી. વરઘોડો તો વરઘોડો. આજે ફ્રેમવાળાં ચશ્માં ઉપરાંત હાર્ડ લેન્સ, સૉફ્ટ લેન્સ જેવાં ઘણાં સાધનો આંખ માટે આવ્યાં છે, પરંતુ ચશ્માંની તોલે કોઈ નહીં. લેન્સ પહેર્યાં દૂરથી વર્તાય પણ નહીં, ચશ્માં પહેર્યાં તો દૂરથીયે દેખાય. ચશ્માં પહેરેલાં જોઈને કોઈ દૂરથી જ આપણને કહી શકે: ‘અસ્સલ ચશ્મીશ!’ ભલે લોકો ‘ચશ્મીશ’ શબ્દ પ્રયોજતા હોય, હું તો એ ‘ચશ્મીશ’ શબ્દને બદલે ‘ચશ્મેશ’ શબ્દ જ વધુ પસંદ કરું છું અને એને હું ‘મહેશ’, ‘રમેશ’, ‘ઉમેશ’, ‘વિઘ્નેશ’ જેવાં ઈશ્વરીય નામોની હરોળમાં જ માનભેર સ્થાન આપું છું.

મને લાગે છે કે મનુષ્ય અને મનુષ્યેતર યોનિ વચ્ચે ભેદ કરવા માટેના સર્વમાન્ય માનદંડ તરીકે ચશ્માંનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. તેથી પ્રમાણમાં સરળતા પણ ઘણી રહેશે. જે ચશ્માં પહેરી શકે કે પહેરે તે મનુષ્ય, બાકીનાં સૌ મનુષ્યેતર! ઇન્દ્રને ભલે તમે હજાર નેત્રવાળા બતાવો, પરંતુ સમ ખાવા પૂરતું એકેય ઉપનેત્ર – ચશ્મું છે? મનુષ્યને આંખ આપી કિરતારે જો કામણ કર્યું તો એની નબળી આંખને ચશ્મું આપી માનવે સવાઈ કામણ નથી કર્યું? અમે તો મનુષ્યોનાં ઉપનેત્રોમાં સૂક્ષ્મદર્શક તથા દૂરદર્શક કાચ વગેરેનોયે પ્રેમથી સમાવેશ કરીએ છીએ.

આપણે આખી દુનિયાને ધાર્યા રંગથી રંગી શકતા નથી, પરંતુ આપણી આંખોનાં ચશ્માંને ધાર્યા રંગનાં બનાવી શકીએ છીએ અને એ પછી એ રંગે આખીયે દુનિયાને જોઈ શકીએ છીએ. દૃષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ એ વાત જેમ ચશ્માં વગરની તેમ ચશ્માંવાળી આંખો માટેય બિલકુલ સાચી છે.

ચશ્માંની શોધ માટે અમને ગર્વ છે, પણ ચશ્માં પહેરવાં પડે એવી પરિસ્થિતિના નિર્માણ માટે અમને ખેદ પણ છે. આપણા અમદાવાદ જેવા નગરમાં પેલા અશ્વિનીકુમારો જો આવી ચડે, પાંચ-પંદર વરસ અહીંની મજૂરવિસ્તારની ચાલીમાં કોઈ અંધારી ખોલીમાં રહી પડે, કારખાનાંની ધુમાડિયા હવા જો શ્વાસમાં ભરતા રહે અને લોજનાં અર્ધાં ભાણાં જો જમતા રહે તો નક્કી તેમને અકાળે ચશ્માં આવી જાય અને આવી પરિસ્થિતિમાં જો ચશ્માં ખરીદવાની જોગવાઈ ન થાય તો?… જવા દો એ વાત… હાલ તો મારો આ લેખ વાંચતાં તમારાં નેત્રો સાથે ઉપનેત્રો જો પ્રસન્નતાથી ચમકી ઊઠે તો આપણારામ રાજીના રેડ થઈ જાય. બીજું શું જોઈએ પછી?

(હેત અને હળવાશ, પૃ. ૧૩૪-૧૪૧)

૨૦. ચોપડીઓ વિશે

કોણ જાણે શાથી, પણ નાનપણથી મને ચોપડીઓ ગમતી રહી છે. મા મને અવારનવાર કહે છે: ‘તું તો નાનો હતો ત્યારથી જ રમકડે રમવાને બદલે ચોપડીએ રમતો’તો! ચોપડી જોઈ નથી ને તેં ઝડપી નથી! કંઈ કેટલીય ચોપડીઓ ફાડી હશે તેં!’ ચોપડીઓ ફાડવાની મારી આ ટેવ આજે મોટપણેય એટલી જ મજબૂત છે. અલબત્ત, નાનપણમાં સ્થૂળ અર્થમાં ચોપડીઓ ફાડતો, મોટપણે અતિવાચનને કારણે ચોપડીઓ ફાટે છે. નાનપણ કે મોટપણમાં ચોપડીઓ મારા દ્વારા ફડાઈ હોય તો ચોપડીઓ પ્રત્યેના મારા ઉત્કટ પ્રેમને જ કારણે, એમના પ્રત્યે દ્વેષ કે રોષને કારણે નહીં જ. ચોપડી કોઈને મેં છૂટી મારી નથી; અલબત્ત, મારા દ્વારા લખાયેલી ચોપડી કોઈને માથે મરાઈ હોવાનું લાગે તે જુદી વાત છે! હું તો નાનો હતો ત્યારેય ચોપડીને માત્ર આંખે જોઈને કે હાથે સ્પર્શીને છોડી દેતો નહોતો. એનો આસ્વાદ લેવા હું સ્વાદેન્દ્રિયનો પણ ઉપયોગ કરતો હતો. ફ્રાન્સિસ બેકને એક ઠેકાણે કહ્યું છે: ‘કેટલાંક પુસ્તકો ચાખવાનાં હોય છે. કેટલાંક ગળી જવાનાં હોય છે અને કેટલાંકને ચાવીને પચાવવાનાં હોય છે.’ હું તો ફ્રાન્સિસ બેકનથી – એની આ વાતથી છેક જ અજાણ છતાં સહજભાવે નાનપણમાં જે પુસ્તકો મળે તે ચાખવા, ચાવવા ને ગળવાનું કામ યથાશક્તિ કરતો જ હતો! ચોપડીને ઉદરસાત્ – એ રીતે આત્મસાત્ કરવા હું નિષ્ઠાપૂર્વક મથતો હતો. ચોપડીઓના જ્ઞાનથી મગજ ભરવાને બદલે એમનાં પાનથી જઠર ભરવાની મારી ટેવથી અકળાઈને કોઈ કોઈ વાર બાપાજી મારામાં કલ્કિ અવતારને બદલે ગર્દભાવતારનુંયે આરોપણ કરતા અને મારા ભવિષ્ય વિશે ચિંતા પણ પ્રગટ કરતા. ક્યારેક તો તેઓ એમ પણ કહેતા કે ‘આવો એ ગયા જન્મમાં ઊધઈ હશે ને એવું નહીં હોય તો આવતા જન્મમાં (નાવ આઇ મીન એકવીસમી સદીમાં) ઊધઈ થશે!’ જોઈએ હવે ઈ.સ. ૨૦૦૫માં શું થાય છે તે!

મને કોણ જાણે શાથી, પણ ચોપડીઓ સાથે જ રમવાનું નાનપણથી ગમવા લાગ્યું ને તેથી જ ચોપડીઓ સાથે અવનવી રીતે રમતાં રમતાં હવે મને ચોપડીઓની મદદથી લોકોને રમાડવાની ફાવટ ઠીક ઠીક આવી ગઈ છે.

રાજકારણમાં તમે પ્રામાણિક હો એટલું પૂરતું નથી લેખાતું. મહત્ત્વ તો ત્યાં તમારી આસપાસનાં સૌને તમે પ્રામાણિક લાગો એનું હોય છે. એ જ ન્યાયે જીવનમાં તમે ચોપડીઓને ચાહતા હો તો પૂરતું નથી; તમારે એ રીતે આશુતોષ પણ ન થવું; તમને આસપાસનાં સૌ ચોપડીઓના ચાહક માને એ મહત્ત્વનું છે. અમારા એક મિત્ર વારંવાર મેકોલેને યાદ કરીને કહે છે: ‘જેનામાં વાચન માટે પ્રેમ ન હોય એવા રાજાના કરતાં અનેક પુસ્તકોવાળા કાતરિયામાં વસતો ગરીબ માણસ બનવાનું હું પસંદ કરું.’ અમારા એ મિત્ર ગરીબ બની શકતા નથી કે કાતરિયામાં રહી શકતા નથી એ ભલે; પણ તેઓ અનેક પુસ્તકો વચ્ચે રહેવાનું જરૂર પસંદ કરે છે. તેમની બેઠકની આસપાસ બધે જ સોફા પર, ટી.વી. પર, રેડિયો પર ને ચરણ આગળ જાતભાતની ચોપડીઓની વસાહતો બિલાડીના ટોપની જેમ ખડી થઈ ગયેલી તમે જોઈ શકો. પોતાની પાસે કઈ ચોપડીઓ છે એ કહેવાની જેટલી ફાવટ છે, તેટલી એ ચોપડીઓ કેવી છે તે કહેવાની ફાવટ એમની નથી. તેઓ પલ્લવગ્રાહી પાંડિત્યનો આદર્શ સેવીને આસપાસના વાતાવરણમાં ચલણી એવી ચોપડીઓની પાંચપંદર વાતો કંઠસ્થ કરી રૂડી રીતે અઠંગ વાચનવીરની જવાબદારીનો ધુરાભાર વહે છે. આખો દહાડો ચોપડીઓ વાંચી વાંચીને આંખો ફોડનારાના ચહેરા પર ન વર્તાય એવી ચમક અમારા આ મિત્રના ચહેરે ચોપડીઓનાં ટાઇટલ ટપ ટપ બોલી જતાં વરતાય છે! તેઓ સાહિત્યના ‘સ’માં ખૂંપ્યા વિના જ તમને વિશ્વસાહિત્યના સીમાડાઓ સુધી દોડાવી શકે છે. ચોપડીઓનાં ટાઇટલ ને ફ્લૅપના ફકરાઓના જોરે તેઓ સારસ્વત જગતની એક મજબૂત હસ્તી તરીકે પોતાને અનેકનાં મનમાં ઠસાવી શક્યા છે!

આપણા એક સાક્ષરવર્ય મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ એક નિબંધમાં લખી દીધું: ‘વાંચવું એટલે વિચારવું.’ મણિલાલ ભલાદમી જૂની પેઢીના ને જુનવાણી નીતિરીતિપ્રીતિગતિના જીવ! એટલે તેમને તો આવું જ લખવાનું સૂઝે ને! વસ્તુતઃ આજના રૉકેટયુગમાં તો વાંચવું એટલે ચોપડીને જોવી, એનાં પાનાં આમતેમ ફેરવવાં અને એના વિશે જે અહીંતહીં બે-ચાર વાતો ચલણી બની હોય તેના આધારે તેનો પ્રભાવ વર્ણવવો. ચોપડી વાંચીને તો કોઈ પણ વાત કરે. એમાં શું ધાડ મારી? વગર વાંચ્યે જેમ વિદ્યાર્થી પરીક્ષા પાસ કરે છે તેમ વગર વાંચ્યે જ ચોપડીની વાત કરે તો ખરો ચોપડીનો વાચક! સ્વામી વિવેકાનંદ જેવા અત્યંત ઝડપી વાચકોય એનાથી તો હેઠ!

આપણે ચોપડી વસાવી હોય તો તે વાંચવામાં સમય બરબાદ કરવા કરતાં બહેતર તો એ છે કે આપણી વસાવેલી ચોપડી બને તેટલા વધુ માણસોને બતાવવી. બજારમાં ને તેમાંય ખાસ કરીને ‘એલિટ’ લેખાતા વર્ગમાં – ભદ્ર વર્ગમાં કઈ ચોપડીઓની બોલબાલા છે તે જાણી લેવું અને એવી ચોપડીઓ વહેલામાં વહેલી તકે બને ત્યાં સુધી મફત મેળવી લેવી અને તે પછી તે બીજાઓને તુરત નજરે ચડે એ રીતે હાથમાં રાખીને ફરવું – એ જ ચોપડીઓના અને ખાસ તો બીજાની ચોપડીઓના ભોગે કે યોગે પોતાના મહાન વાચકપણાના ‘ઇન્સ્ટંટ’ પ્રચારની અસરકારક કળા છે. અમારા એક સંબંધી મનસા, વાચા, કર્મણા ચોપડીને જ વર્યા હોય એ રીતે ચોપડી જોડે જ રાખે. સવારે ઊઠે કે બ્રશ લઈને લૉબીમાં દાંત ઘસતાં ઘસતાં ચોપડીમાં આંખો ફેરવતા હોય. જાજરૂમાં જાય તો ચોપડી લઈને. નાસ્તો કરવા કે જમવા બેસે ત્યારેય પડખે ચોપડી તો ખરી જ. રાત્રે ચોપડી વાંચવા લે તો જ ઊંઘવા માટે આંખો બિડાઈ શકે! અરે ઓશીકેય બેચાર ચોપડીઓ તો જોઈએ જ; વળી શાક લેવા જાય ત્યારેય થેલીમાં ચોપડી રાખે; કદાચ ને સમય મળે તો વાંચવા થાય! મુસાફરીમાં ભલે એમનાં ઘરવાળાં જોડે ન હોય, ચોપડી તો ખરી જ ખરી. ચોપડી જ સાચા અર્થમાં એમની સહચરી. તેથી જ તેમના દોસ્તો હસતાં હસતાં એમને કહે છે: ‘તમારા મરણ પછી તમારી શય્યામાંય ચોપડીઓ તો ખાસ મૂકવી પડશે!’

જોકે જેમ ચોપડી વિના નહીં ચલાવનારા કે ચાલનારા હોય છે તેમ ચોપડી વિના જ ચાલનારા ને ચલાવનારા તમને મળે ખરા! કેટલાક તો ચોપડીનું મુખદર્શન કરવાથી જાણે પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક વેગળા રહેતા હોય છે! તેમને ચોપડીનું પૂંઠું જોવાનોય મોહ થતો નથી! જો તેમને ચોપડી અંગે કશુંય પૂછીએ તો તરત કહેઃ ‘ચોપડીથી કંઈ ભૂખ લાગે છે, ભૂખ તો ભાંગે છે ચોપડાંથી.’ તેમની સાથે જીભાજોડી કરવાનો તો અર્થ જ નહીં. તેઓ અખાના પેલા ઘુવડની જેમ તુરત જ સંભળાવેઃ ‘અમારે હજાર વર્ષ અંધારે ગયાં, તમે આવા ડાહ્યા ક્યાંથી થયા?’

ચોપડી તો કેટલાકને મન વેદિયાપણાનું પ્રતીક. ઘરમાં ચોપડીઓ ભર્યે કંઈ માન-મોભો વધે છે? મારે ત્યાં ફ્રીજ આવ્યું, ફોન આવ્યો, ફિયાટ આવી – એવું કહેનારા અનેક મળશે પણ મારે ત્યાં રામાયણ આવ્યું, મહાભારત આવ્યું, ‘સરસ્વતીચંદ્ર’ આવ્યો, ‘માનવીની ભવાઈ’ આવી, ‘સમગ્ર કવિતા’ આવી એવું કહેનારા કેટલા? ઘરમાં ફૂલદાની ને વૉલપીસ, બસ્ટ ને બાઉલ – આવુંતેવું બધું લવાય; ચોપડીમાં કંઈ પૈસા નખાય? ચોપડી તો ક્યારેક જોઈએ તો કોઈ હરિના લાલ પાસેથી ઉછીનીપાછીનીયે લેવાય! રેલવેનું ટાઇમટેબલ પણ ઉછીનું લાવીને ચલાવનારા આપણે કંઈ ‘હિમાલયનો પ્રવાસ’ ખરીદવાની હિમાલય જેવી ભૂલ કરીએ?

ચોપડીઓ પ્રત્યે આવી આપણી ગુનાહિત ઉદાસીનતા છતાં મને એ જ સમજાતું નથી કે શા માટે કેટલાક લોકો ચોપડીઓ સાથે ફોટા પડાવે છે? આજકાલના ફિલ્મી સ્ટાઇલના ઢિસૂમ-ઢિસૂમિયા વાતાવરણમાં તો બે વરસના બાબાનેય હાથમાં રિવૉલ્વર કે રાઇફલ (અલબત્ત, રમકડાંની) પકડાવી ફોટો પડાવવામાં મમ્મી-પપ્પાઓ રાચતાં હોય છે, ત્યાં મોટાઓની વાત જ શું કરવી? તમે માનશો? અમારા પાડોશીની વીસ વર્ષની મોના બ્રિચીસ-કોટમાં, હાથમાં રાઇફલ લઈ, નાદિયા-સ્ટાઇલમાં ફોટા પડાવી આવી! કેમ જાણે એણે જ ઝાંસીની રાણીની બાકી રહેલી જવાબદારી હવે પૂરી કરવાની ન હોય? એને પોતાને ‘સરસ્વતીચંદ્ર’માંની કુમુદસુંદરી કે કુસુમસુંદરીની જેમ અથવા ગુણસુંદરીની જેમ, ચોળીચણિયો ને સાડીમાં, હાથમાં કોઈ ચોપડી રાખીને ફોટો પડાવવાનું શા માટે નહીં સૂઝ્યું?

જૂના વખતની કેટલીક ફિલ્મોમાં ને નાટકોમાં નાયક કે નાયિકા પરસ્પરને મળવા જાય ત્યારે માત્ર ગુલાબનું ફૂલ કે ગુલછડી કે બુકે લઈને જ ન જાય; એ તો દિલની દાસ્તાનની દર્દીલી શાયરીની ચોપડી પણ સાથે લઈ જાય! પિયા-મિલનની એ નજાકત! એ શાને-શૌકત! ક્યાં છે એ બધું આજે? પ્રેમીઓ મળે છે પણ પ્રેમની કવિતા વિના! પ્રેમીઓ મળે છે તે જાણે પરસ્પરનું ‘ઇન્ટર્નલ ઑડિટ’ કરતાં હોય એવા ઢંગે. પ્રણયકવિતાની રૂપકડી ચોપડી હાથમાં રાખવી, એમાંની મધુમય પંક્તિઓ પ્રિયતમાને સંભળાવી સંભળાવી એના કર્ણમૂળને લાલ લાલ કરી દેવું – એ બધું આજે હવે ક્યાં આથમી ગયું?

અમારા ઘરમાં અમારાં દાદા-દાદીના વારાના કેટલાક દમામદાર ફોટા છે. અલબત્ત, કંઈક પીળા પડી ગયેલા! આજેય આ લખતાં એમના ચહેરા મારી નજર આગળ તરે છે. દાદીને કાળા અક્ષર સામે બાપે માર્યાં વેર! ને તેમ છતાંય કલાત્મક રીતે કોતરેલા સીસમના ગોળ ટેબલ પર પાંચસાત ચોપડીઓના થપ્પા પર, ઢીંચણિયા પર કોઈ ઢીંચણ ટેકવે એમ, કોણી ટેકવી એવો તો સરસ ફોટો પડાવ્યો છે કે એ જોતાં એમ જ થાય કે આ દાદી પોતે ગાર્ગી કે મૈત્રેયીનો જ અર્વાચીન અવતાર હશે! અમારાં ફોઈબાયે પેલાં દાદીમાની બીજી આવૃત્તિ. એમણે તો વળી હાથમાં ખુલ્લી ચોપડી રાખીને, ફોટાવાળા તરફ જોતાં ફોટો પડાવ્યો છે. આજે તો ફોટા પડાવનારાઓ ફ્લાવર ને ફ્લાવરપોટની વધારે ફિકર કરતા હોય છે! આમ ચોપડીઓ સાથે ફોટા પડાવનારી આ સન્નારીઓને આપણે ખુશીથી વીણા-વણધારિણી (જોકે પુસ્તકધારિણીઓ તો કહેવાય!) શારદાદેવીઓ તરીકે જ અભિવંદવી જોઈએ.

એક જમાનામાં ઇંગ્લેન્ડના ભદ્ર સમાજમાં ચોપડીઓ વસાવવી એ સંસ્કારિતાની નિશાની લેખાતી. ત્યારે ચોપડીઓની કિંમત ઘણી ભારે હતી તેથી કેટલાક તો ખરેખરી ચોપડીઓ વસાવવાના બદલે એનાં રૂપાળાં પૂંઠાં જ કબાટમાં રાખતા. એ ચોપડીઓનાં બે પૂંઠાં વચ્ચે હૃદય તો ક્યાંથી હોય? ત્યાં તો ન્હાનાલાલનું ‘શૂન્યમુખ ચિદાકાશ’ જ જોવા મળે! માટીનાં કે પ્લાસ્ટિકનાં ફ્લાવર-ફૂટ્સનો જ તાલ! આપણે ત્યાંય કેટલાક દેખાદેખી, શરમાશરમી પચીસ-પચાસ ચોપડીઓ દીવાનખંડમાં સજાવટના એક ભાગ રૂપે રાખનારા લોકો તમને મળી આવે ખરા! પણ એમનામાંના કેટલાક તો પૂરા જલકમલવત્! ચોપડીઓ પાસે ખરી, પણ ખોલવા-વાંચવાની વૃત્તિયે નહીં ને વખતેય નહીં. ખરા અનાસક્તયોગીઓ! પાક્કા કલ્ચર્ડ મોતીના ઢીંગલા!

ઉત્તમ ચોપડીઓ કોઈ પણ ઉપાયે મેળવવી, પ્રેમરસથી બરોબર વાંચી લેવી, પચાવવી – એવું થવા માટે પેલા નગીનદાસ પારેખ થયા હતા એમ ‘ગ્રંથકીટ’ થવું પડે! એમના જેવા ગ્રંથકીટ થવું એ જીવનનો એક લહાવો છે. એ લહાવો ચાહીને લેનારા, માણનારા કેટલા? કેટલીક સુંદર ચોપડીઓ દરેક જમાનામાં એના સાચા પ્રેમીની પ્રતીક્ષા કરતી જ હોય છે અને કેટલાક શબદુંના બાણે ઘાયલ એવા, કલાપી જેવા પ્રેમીજન હોય છે પણ ખરા, જે નગરી નગરી દ્વારે દ્વારે ઉત્તમ ચોપડીઓની ખોજ કરતા ફરતા હોય અને તક મળ્યે તેમની સાથે તારામૈત્રક સાધી અંતરને કાવ્યામૃતે – જ્ઞાનામૃતે તરબતર કરતા હોય. આપણે તો ન્હાનાલાલની જેમ, વિનમ્ર પુરોહિતોની જેમ કહીએઃ દરેક નૂરજહાંને એનો જહાંગીર મળો! દરેક ઉત્તમ ચોપડીને એનો ઉત્તમ વાચક મળો!! દરેક ઉત્તમ વાચકને એની જોઈતી ઉત્તમ ચોપડી મળો!!!

(હેત અને હળવાશ, પૃ. ૧૬૦-૧૬૬)

૨૧. ખુરશી

આપણા એક કવિને – મેઘાણીને – ‘સ્વતંત્રતા’ – એ શબ્દનામમાં અપાર મીઠાશ ભરેલી લાગતી હતી, પરંતુ અમને તો ‘ખુરશી’ શબ્દમાં, એ નામમાં એથીયે અદકેરી મીઠાશ પ્રતીત થાય છે. ‘ખુરશી’ શબ્દના શ્રવણે કેટકેટલા પંગુઓના પગ પંખાળા બનીને ગિરિને લંઘી જવાને ઉદ્યત થાય છે! ‘ખુરશી’ શબ્દની મોહિનીએ આપણા કેટકેટલા સેવાભાવી સજ્જનો મેવાનાં મનોરમ સમણાંમાં મહાલતા હોય છે! જે મહાનુભાવોએ સંગીતખુરશી (મ્યુઝિકલ ચેર્સ)ની શોધ કરી એમણે માનવસ્વભાવના એક મહત્ત્વના પાસાનું એ રમત દ્વારા દર્શન કરાવ્યું છે. આપણું જીવન સંગીતખુરશીની રમત નથી તો શું છે? કોઈક ને કોઈ રીતે – સામ, દામ, ભેદ ને દંડથી ક્યાંક બેસવા જોગી ખુરશી મેળવવી, ખુરશી મળે તો તેના પર જેટલો વખત બેસાય એટલો વખત બેસી રહેવું ને પછી ઊઠવું પડે તો તે નાછૂટકે જ ઊઠવું અને ઊઠ્યા પછીયે પાછા ફરીથી કોઈ ખુરશી હાથ કરવાના પુરુષાર્થમાં લાગ્યા રહેવું. ખુરશીની આવી શક્તિ – આવું સામર્થ્ય જોઈને જ આપણા એક લાડીલા શાયર શેખાદમ આબુવાલા ’ખુરશી’ નામનો કાવ્યસંગ્રહ આપવા પ્રેરાયા જણાય છે. ખુરશી પર બેસવા મળતાં બેસનારને કેવું લાગે છે? –

‘ચઢીને ખુરશીએ એવા તે
અધ્ધર થઈને બેઠા છે,
કે લોકોને તો લાગે છે કે
ઈશ્વર થઈને બેઠા છે.’

(ખુરશી, પૃ.૨)

આમ ખુરશી પર બેસતાં – આપણામાં ખુરશીભાવ જાગતાં તુરત આપણે ઈશ્વરભાવ તરફ ઉત્ક્રાંતિ કરીએ છીએ અને તેથી જ તો ફર્નિચરના સર્વ પ્રકારોમાં એકમાત્ર ખુરશી પર જ મને નાઝ છે.

અમારું ઘર ફર્નિચરની બાબતે સુખી છે. કેટલુંક ફર્નિચર અમને બાપીકા વારસામાં મળેલું છે, તો કેટલુંક પત્નીના સત્યાગ્રહે અને અમારા ચિરંજીવીના અત્યાગ્રહે ખરીદાયેલું છે. મારી પોતાની પસંદગીથી તો ફર્નિચરની માત્ર એક જ આઇટેમ ને તે ખુરશી જ ખરીદાયેલી; પણ એની વાત કરું તે પૂર્વે તમારે ફર્નિચરની વિવિધ પ્રકારો બાબતે પણ તારતમ્યભાવે કેટલુંક જાણવું જ રહ્યું.

આપણે ખાટલા કે પલંગ પર, બાજઠ કે પાટ પર, સ્ટૂલ પર કે પાટલી પર – એમ અનેક પ્રકારના ફર્નિચરનો બેસવા માટે ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ; પરંતુ જે સહૂલિયત, જે મસ્તી ખુરશી પર બેસીને કામ કરવામાં છે તે અન્યત્ર ક્યાંય મને જડતી નથી. ખાટલા કે પલંગમાં બેસીને કામ કરવા જતાં આપણું શરીર ૯૦ અંશના કાટખૂણેથી લંબાતું લંબાતું ૧૮૦ અંશના ખૂણામાં – સીધી રેખામાં ગોઠવાઈ જાય છે અને તેથી તુરત જ નિદ્રાદેવીને એનો પોતાના વાહન તરીકે ઉપયોગ કરવાનું ફાવી જાય છે. આવી જ દશા ગાદી-તકિયે બિરાજતાં થાય છે. ગાદીતકિયાને અનુકૂળ શરીરની પોઝિશન થતાં જ પ્રમાદનો પ્રભાવ વધવા માંડે છે. રાજગાદી મળતાં સત્તાનું જે ઘેન ચઢે છે એ ઘેન ભલે આપણે ન માનીએ, પણ કંઈક એવું ઘેન ગાદી પર બેસતાં ચડવા માંડે છે અથવા ગાદીપતિને આવતાં હોય એવાં રંગરંગીન દિવાસ્વપ્નો આંખ સામે તરવા માંડે છે. આપણને ક્યારેક તો એમ પણ થઈ આવે કે આપણે ગાદી પર મોગલાઈ ઠાઠ સાથે વિરાજ્યા છીએ ને આપણી સામે મહેફિલમાં અનેક નાજનીન ખૂબસૂરત રીતે નાચતાં મુજરો કરી રહી છે!

સ્ટૂલ પર બેસતાં તુરત જ જાણે આપણે દુનિયા આખીના પટાવાળા હોઈએ એવો ભાવ મગજમાં ઘૂસી જાય છે અને આપણામાં તેથી લઘુતાગ્રંથિ બંધાઈ રહે છે. જેવા આપણે સ્ટૂલ પર બેસીએ છીએ તેવા જ આપણે સરવે-કાન થઈ જઈ આપણાં ઘરવાળાંની કાન્તાસમ્મિતતયા આજ્ઞા ઝીલવા તત્પર થઈ જઈએ છીએ! વળી આ સ્ટૂલ આપણે એ ખ્યાલથી લાવેલા કે આપણાં ઘરવાળાં હવે આપણી ઊંચાઈનો લાભ ઉઠાવવાનો લોભ છોડી દઈને પંડે જ છાજલીઓ પરનાં ડબ્બાડબ્બીઓ સ્ટૂલ પર ચઢીને ઉતારશે. પણ હાય ઠગારી આશા! શ્રીમતીજી તો સ્ટૂલ લાવ્યા પછીયે આપણને જ એવાં નાચીજ કામો માટે સ્ટૂલ પર ચઢાવતાં હોય છે! ખરેખર માણસોને જાતે કામ કરવા કરતાં બીજા પાસે કામ કરાવવામાં વધારે ટૅસ પડતો લાગે છે. સ્ટૂલ પર ચઢીને પછી જાતે ઊતરવું પડે એ કરતાં બીજાને સ્કૂલ પર ચઢાવીને પછી એને બાહુકમ તેના પરથી ઉતારવાનું માણસને વધારે ગમે છે.

સ્ટૂલ છોડીને હીંચકો રાખીએ કામ કરવા માટે તો એનીયે રામાયણ કંઈ ઓછી નથી. એક તો અમારું ઘર નાનું, દીવાનખંડ નાનો. એમાં ઝાઝું ફર્નિચર, તેથી વૈકુંઠ નાનું ને ભગત ઝાઝાં એવો અમારો તાલ! હીંચકો બાંધ્યો ભલે, પણ મનમાન્યો તો ખવાય જ નહીં! હીંચકો આગળ ધસે તો પલંગને અથડાય ને પાછળ ધસે તો ફ્રીજને અથડાય. તેથી અમારાં શ્રીમતીજીએ અમને કડકાઈથી કહેલું કે ‘તમારે હીંચકો બાંધવો હોય તો ભલે, પણ તે ખવાશે નહીં.’ આમ છતાં આનંદશંકર ધ્રુવ હીંચકે બેસીને એમનું ઘણું સાહિત્યકાર્ય કરતા એ વાત જાણ્યાથી પ્રોત્સાહિત થઈ અમે ઘરમાં – નાનકડા દીવાનખંડમાં હીંચકો તો બાંધ્યો જ, પણ એ ન બાંધ્યા જેવો જ રહ્યો. હીંચકે બેસતાં જ અમારું કવિમન હદ બહાર ઝૂલવા લાગતું અને પરિણામે અમે નાનકડા કામમાંયે જે રીતે એકાગ્ર થવું ઘટે તે રીતે એકાગ્ર થઈ શકતા નહીં. વળી શ્રીમતીજી તરફથી, ‘જોજો, હીંચકો ખાતા, અથડાશે!’ એવા ભયનિર્દેશક વચનો સંભળાવાના ભણકારા પણ અમને અમારા કામમાં એકાગ્ર થવા દેતા નહીં. પરિણામે અમે બાંધેલો હીંચકો ભગવાનની હિંડોળાની સિઝનમાં જ છોડ્યો.

એ પછી અમે ભર્તૃહરિ ને મીરાંબાઈ જેવાં આપણાં સજ્જન-સન્નારીઓનાં સુભાષિતો યાદ કરી ભૂમિતલ પર બેસવાની આપણી અસલી આર્યપદ્ધતિનોયે અમલ કરવાનો પ્રયત્ન કરી જોયો. મૃગચર્મ કે ઊન-રેશમના આસનિયાના અભાવે અમે શણનું આસન – સિમેન્ટની કોથળી – પાથરીને એના પર પલાંઠી વાળી, ઢાળિયું રાખીને આત્માની અમૃતકલા એવી કવિતા લખવાનો સત્‌પ્રયત્ન કરી જોયો. આવા પ્રયત્નમાં અમે ઝાઝું ટકી શક્યા નહીં. માંડ દસ પંદર મિનિટ જાય, હજુ કવિતાની પહેલી જ કડી માંડ બેસાડી હોય ત્યાં જ કરોડરજ્જુમાં દર્દ ઊપડે, આપણી કરોડમાંના બરોબર બેઠેલા મણકા જાણે આઘાપાછા થવા કરે, આપણને પ્રશ્ન થાય: આ રીતે બેસીને ભૂતકાળમાં કોઈ વાલ્મીકિ, વ્યાસે મહાકાવ્ય લખ્યું હોય તો ભલે; આપણાથી તો એક નાનું-શું હાઇકુયે લખી નહીં શકાય.

આમ અનેક શાસ્ત્રીય પ્રયોગો – અજમાયશો પછી બેસવા માટે ખુરશી લાવવાનો પવિત્ર સંકલ્પ અમે કર્યો. જેવો મને ખુરશીનો સંકલ્પ થયો કે તુરત જ ખુરશી કેવી ખરીદવી, ક્યાંથી ખરીદવી, કેટલા સુધીમાં ખરીદવી વગેરે જાતભાતના પ્રશ્નો ચિત્તમાં જાગવા લાગ્યા; તેથી જ્યારે દીપોત્સવી અંકો માટે લેખો લખવાની ફુલ સિઝન આવેલી ત્યારે જ લગભગ એકાદ સપ્તાહ તો ખુરશીના વિચારમાં જ ચાલી ગયું. જોકે મારે ખુરશી ખરીદવાની હતી તેથી મારે એક અઠવાડિયાની ગડમથલ થઈ; પણ જો મારે ક્યાંકથી કોઈની ખુરશી આંચકી લાવી એના પર ચડી બેસવાનું હોત તો, કોણ જાણે કેટલાંય અઠવાડિયાં ગડમથલ કરવાની થાત!

ખુરશી ખરીદવાનો વિચાર આવતાં જ પ્રકૃતિએ આરામપ્રિય એવા મને આરામખુરશી ખરીદવાનું પ્રથમ સૂઝે, પરંતુ એ તો નિવૃત્ત અને વૃદ્ધ સજ્જનોને માટે જ વધારે ઇચ્છવાયોગ્ય; એટલે આરામખુરશી ખરીદવાની વાત તો મેં મનમાં ઊગતી જ ડામી દીધી. પછી મેં ગાર્ડનચૅરનો વિચાર કર્યો, પણ પછી મને થયું, હું ગાર્ડન વિનાના ઘરવાળો, ફલૅટ ખરીદતાં જ ફલૅટ થઈ ગયેલો, મારે વળી ગાર્ડનચૅરના ઓરતા શા? વળી અાવી ચૅર્સ જ માણસમાં એશઆરામ ને ઉડાઉપણાની વૃત્તિઓને બહેકાવે છે, માટે એ તો ન જ ખરીદાય. એ પછી મેં ગોદરેજ જેવી આપણી કેટલીક ફર્નિચર માટેની સુખ્યાત કંપનીઓનો વિચાર કર્યો. ખુરશી લોખંડની ખરીદવી કે લાકડાની, નેતરની ખરીદવી કે પ્લાસ્ટિકની – આવા આવાયે કૂટ સવાલો હતા; પરંતુ એ બાબતમાં મેં મારું મન ઓપન યુનિવર્સિટીની જેમ ઓપન રાખેલું. મને થયું, કોઈ બી ખુરશી ચાલે; બેસવે, કામ કરવે, અનુકૂળ જોઈએ ને સોંઘી જોઈએ. જ્યારે ખુરશી સોંઘી ખરીદવાની વિચારણા મેં કરવા માંડી ત્યારે મારે કોઈ જાણીતી કંપનીની ખુરશી ખરીદવાનો વિચાર અનિચ્છાએ છોડી દેવો પડ્યો. એ પછી ઘરે સુથાર બોલાવી ખુરશી બનાવવાનો વિચાર પણ કરી જોયો, પરંતુ સુથારને હું પ્રધાન નહીં, એક અદનો સાહિત્યકાર, તેથી મારી એક જ ખુરશીમાં એને જરાયે રસ ન પડ્યો. નાછૂટકે હારી-થાકી મારી છેવટે મારા એક બાલગોઠિયા બચુભાઈની મદદ લેવી પડી. બચુભાઈને બચત સાથે બહુ બનતું. એનું દરેક પગલું બચત તરફનું જ દેખાય. એની સલાહ પણ બચતની. જ્યારે મેં ખુરશી ખરીદવાની બાબતમાં એની સલાહ માગી ત્યારે તે હસતાં હસતાં મારા બરડામાં ધબ્બો લગાવતાં કહે, ‘શું યાર તું? એક કહેતાં એકવીસ ખુરશી હાજર કરી દઉં. તું માગે તેવી હાજર કરી દઉં.’

મેં કહ્યું: ‘પણ મારે ખુરશી મોંઘી ખરીદવી નથી.’

એ કહે: ‘તું કહે તે લિમિટમાં ખરીદીશું. તું આ રવિવારે મારી સાથે ગુજરીમાં આવજે. તને ત્યાંથી મજબૂત ને કિફાયત ભાવની ખુરશી અપાવીશ.’

મેં જ્યારે આ રીતે ગુજરીમાંથી ખુરશી લાવવાની વાત શ્રીમતીજીને કરી ત્યારે તે સખત રીતે નારાજ થયાં. એ ગુસ્સે થઈને કહેઃ ‘તમારે એવી જૂની ખુરશી ખરીદવી છે? તમને તો નહીં, મને શરમ આવે છે. ટેબલ નવુંનક્કોર, ગોદરેજનું, મારા બાપે આલેલું ને એની આગળ ખુરશી આ ગુજરીની લાવીને મૂકીશું? આવું નાતરું મને પસંદ નથી.’

મેં કહ્યું: ‘મનેય પસંદ નથી ગુજરીની ખુરશી, પણ શું થાય?’

‘તમે મારા બાપે આપેલી ગોદરેજની મજબૂત ખુરશી પણ જો બેસી બેસીને તોડી નાખી, તો પછી આ ગુજરીની ખુરશી તમે કેટલો ટાઇમ સાચવી શકશો? મારે ઘરમાં ગુજરીની ખુરશી નહીં જોઈએ.’

મારે નાછુટકે બચભાઈ આગળ ‘ગુજરીની ખુરશી મારે નથી લેવી’ – એવું કહેવું પડ્યું. એ વખતે હું જાણે કોઈ પ્રધાનપદની ખુરશી લેવાનો ઈનકાર કરીને બેવકૂફી આચરતો હોઉં એવું એમને લાગ્યું; પરંતુ બચુભાઈ મારા નન્નાથી ન હાર્યા, તેમણે અમારાં ઘરવાળાંને વિશ્વાસમાં લીધાં અને એક શુભ રવિવારે ઘરમાં હું જ્યારે ટી.વી. પર ‘રામાયણ’ની સીરિયલ જોવામાં લીન હતો ત્યારે બચુભાઈ ને અમારાં શ્રીમતીજી ગુજરીમાંથી ખરીદેલી ખુરશી સાથે ઘરમાં પ્રવેશ્યાં. મને થયું કે સાક્ષાત્ ઇંદ્ર રાજાએ સ્વર્ગમાંથી મારા માટે ઇંદ્રાસન મોકલ્યું. હું રાજીરાજી થઈ ગયો. મને એ ખુરશી વિક્રમના બત્રીસ પૂતળીવાળા સિંહાસન કરતાંયે વધુ ચમત્કારિક લાગતી હતી. એના પર બેસતાં મને જાતભાતની કલ્પનાઓ, કાવ્યો ને વાર્તાઓ – એવુંતેવું બધું સૂઝતું હતું! હું શ્રીમતીજીના કરતાંયે વધારે આ ખુરશીના બાહુપાશમાં રહેવાનું પસંદ કરતો હતો. તેથી સમય જતાં શ્રીમતીજીને આ ખુરશી પ્રત્યે શોક્યના જેવો ભાવ થયો. તેઓ મારી આ લાડકી ખુરશીને સરખી રીતે લૂછે નહીં; એના પર ગાદી પણ સરખી રીતે ન ગોઠવે; મારી એ ખુરશી પર કોઈ ટાબરિયું બેસીને તોફાન કરે તોયે ન ટોકે. એ મારી ખુરશીની કોઈ અઘટિત રીતે છેડતી કરે તો તે શાંતિથી જોઈ રહેતાં! મારાથી આ સહન નહીં થતું, પણ શું થાય? આપણે રહ્યા સંવેદનશીલ કવિજીવ! આપણે તો શ્રીમતીજીના મનોવલણને સમજીએ ને? તેથી ખામોશી રાખવામાં જ ઔચિત્ય જોયું. મને સ્ત્રી અને ખુરશી બંનેય વિશે વિચાર આવવા લાગ્યા. બંનેયની મોહિની ભારે હોય છે. એક વાર માણસ જો ચાહીને એ મેળવે છે તો પછી તેને છોડવાનું ભાગ્યે જ નામ લે છે; દુનિયામાં ઘણી લડાઈઓ જો સ્ત્રીના કારણે લડાઈ છે તો ખુરશીના કારણેય લડાઈ છે. જર, જમીન ને જોરુ એ ત્રણેય કજિયાનાં છોરું છે તો ખુરશી મારી દૃષ્ટિએ કજિયાની જનેતા છે.

આપણા બાપદાદાઓ કદાચ ખુરશીના આવા બધા ગુણોથી વાકેફ હશે. તેમણે રાજસિંહાસનની રચના કરી તો એમાં રાજા સાથે તેની રાણી–પટરાણી બેસી શકે એવીયે વ્યવસ્થા કરી. મને તો લાગે છે કે આજના સમયમાં તો પતિ-પત્ની બેય બેસી શકે એવી ટુ-સીટર – બે બેઠકવાળી ખુરશીની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. તેમાંયે જે કવિ-લેખક હોય તેના માટે તો ખાસ! એ જ્યારે કાવ્યસર્જન કે લેખન માટે ખુરશીમાં બેસે ત્યારે તેની પડખે તેની પ્રેરણાદાત્રી પ્રિયતમા પણ બેસી શકે એથી વધારે રૂડું શું? તમારામાંથી કોઈ મારી ટુ-સીટર ખુરશીની વાતને બે-ત્રણ જણ બેસે તેવા બાંકડા કે સોફાનું જ આ બીજું નામ છે એમ કહી ટાળી દેશે તો તે હું સાંખીશ નહીં! મારી આ ટુ-સીટર ખુરશીની વાત જ્યારે મેં શ્રીમતીજી આગળ કાઢી ત્યારે કહે: ‘તમને કોણે કવિ બનાવ્યા એ જ મને સમજાતું નથી! બે જણને બેસવા બે બેઠકવાળી જ ખુરશી જોઈએ? કેમ એક બેઠકવાળી ખુરશી પર બે જણ ન બેસી શકે? વળી તેમાં પતિ અને એની અર્ધાંગના — પત્ની હોય ને બેય એક આસને બેસે તો વધુ મીઠાં લાગે. પતિ-પત્ની બેય પરસ્પર અર્ધાસનનાં અધિકારી તો ખરાં જ ને?’ મને શ્રીમતીજીની રસિકતા ને રસજ્ઞતા માટે અહોભાવ થયો. મેં ઉમળકાભેર કહ્યું: ‘આવો, આપણે તમારી વાતનો અનુભવ કરીએ.’ ને હું તેમનું પાણિગ્રહણ કરી તેમને ખુરશી પર બેસાડવા જતો હતો ત્યાં જ અમારા ચિરંજીવી પધાર્યા. તે મારી ખુરશી પર બેસી જઈ કહે, ‘પપ્પા, તમે ને મમ્મી મારી આજુબાજુ ઊભાં રહો તો સરસ ફોટો આવે, નહીં!’

‘સાચે જ આપણા સૌનો સરસ ફોટો આવે!’ મેં કહ્યું.

‘સાથે તમારી આ ખુરશીનોયે ખરો જ ને!’ શ્રીમતીજીએ સસ્મિત ઉમેર્યું ને મેં પણ સહજ મલકીને એમની વાતને મારું સુકુમાર સમર્થન પૂરું પાડ્યું.

(હેત અને હળવાશ, પૃ. ૧૮૪-૧૯૧)

૨૨. ગધેડા વિશે

શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ પુરુષોત્તમે ‘વૃક્ષોમાં હું પીપળો છું’, ‘ઘોડાઓમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવા છું,’ ‘હાથીઓમાં ઐરાવત છું’, ‘ગાયોમાં કામધેનું છું’ — આવું આવું ઘણું કહ્યું છે પણ ક્યાંય તેમણે ‘ભારવાહક પશુઓમાં હું ગધેડો છું’ એમ કહ્યું નથી. ભગવદ્ગીતામાંના બ્રહ્મતત્ત્વને સમજવામાં નથી પડતી એટલી મુશ્કેલી મને ભગવાને ભારવાહક પશુઓમાં પોતે ગધેડો હોવાનું ન કહ્યું તેથી પડે છે! ગધેડા જેવા, સેવકોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પશુ પ્રત્યે ભગવાનનો આવો ઉપેક્ષાભાવ મને સમજાતો નથી. પ્રજાપતિ કોમનું આ અત્યંત ઉપયોગી પ્રાણી પ્રજાપતિ બ્રહ્માનું વાહન થવાનું સદ્ભાગ્ય ન મેળવી શક્યું એ મને ભારે અન્યાયકર બાબત લાગે છે. બ્રહ્મા ઉપરાંત વિષ્ણુ ને શંકર જેવા ‘બિગ બૉસીઝ’ને પણ ગધેડાને વાહન બનાવવાનું ક્યાં સૂઝ્યું છે?

ગધેડામાં એવું શું ખૂટે છે અને એના મુકાબલે હાથી, ઘોડા, વૃષભ કે પાડા જેવા પશુમાં શું વધારે છે તે જ મને તો સમજાતું નથી. લક્ષ્મીજીએ હાથી પસંદ કર્યો, ઇન્દ્રે ઉચ્ચૈઃશ્રવા; રામદે પીર વળી ઘોડો લઈને ઘૂમ્યા ને જે કલ્કિ રૂપે આવનાર છે તેય ઘોડો કામમાં લેવાના છે! શંકર જેવા જોગીબાવાનેય આખલો પસંદ આવ્યો, ગધેડો નહીં! કોઈનો જીવ લેવા જવામાંય યમરાજાએ પાડા જેવું સાવ મંદમંથર પશુ પસંદ કર્યું એ બરોબર છે? જેમ જીવ ગયા પછી માણસના દેહને સાવ ધીમી ગતિએ સ્મશાને લઈ જવો એ ઠીક નથી, તેમ એના દેહમાંથી જીવ લઈ જવા માટે યમરાજા આમ પાડાવેગે આવે તેય ઠીક લાગતું નથી. આ સૌએ ગધેડા જેવા પ્રમાણમાં ઓછામાં ઓછી ‘ન્યૂસન્સ’વાળા પ્રાણીને પસંદ નહીં કરીને શાણપણની પ્રતીતિ કરાવી નથી એમ મારે ખેદ સાથે કહેવું પડે છે.

ગધેડો હાથી જેટલો ખોરાક માગતો નથી; ઘોડાની જેમ ચંદી જેવું મોંઘુંદાટ ભોજન જોઈએ એવું પણ એને નથી. આખલો તો કોઈ ચોમાસે શિંગડાં વીંઝતો તોફાને ચડે – કોઈને શિંગડાં મારે ને કોઈને શિંગડેય ચડાવે. ગધેડાને આવું કાંઈ નહીં. એ તો નીચી મૂંડીએ પીઠે છાલકાનો ભાર વહેતો જનક રાજાની જેમ અનાસક્તભાવે ચાલે. લક્ષ્મણે નમાવેલા મસ્તકે સીતાનાં ઝાંઝર જ માત્ર જોયેલાં. આ બાપડું ગધેડું તો એમનાથીયે આગળ વધી પોતાના પગમાં કુંભારે બાંધેલા દોરડાને જ માત્ર જોઈ રહે છે. જે માટીનો એને ભાર વહેવો પડે છે એના માટે એને મમતાય ભારે લાગે છે. ફુરસદની પળોમાં જે દિવ્યાનંદથી એ માટીમાં આળોટે છે એનું તો દર્શન જ કેટલું આનંદકારી હોય છે! મહાભારત-કાળમાં આ ગધેડાને આવું આળોટવા મળ્યું હોત તો તે પેલા નોળિયાની જેમ સોનાના શરીરવાળો થઈ ગયો હોત! એમાંયે જ્યારે ‘ના હું તો ગાઈશ’ના નશામાં આવી જઈને તે હોંચી હોંચી કરતો બુલંદ નાદ કરે ત્યારે માત્ર બપોરી વેળાની ધરતીની જ નહીં, નિદ્રાસને આરૂઢ ધરતીના જાયાનીયે મૂચ્છ ચૂરચૂર થઈ જાય છે! એનોયે ડૂમો ઓગળી જાય છે!

ઘોડાની હેષાની જો કદર થઈ શકતી હોય, બકરીનું બેં બેં પણ સહાનુભૂતિપ્રેરક થતું હોય, કૂતરાના ભસવા સામેય જો કશો વાંધોવિરોધ ન હોય તો શા માટે ગધેડાના ભૂંકવા સામે હોય? ભસતા કૂતરા કરડતા નથી તો ભૂંકતા ગધેડાય કશુંય અભદ્ર આચરતા નથી. ઉમાશંકર જેવા પટુકર્ણ કવિને તો ગધેડાના ભૂંકવાનો અવાજ ખૂબ રાહત દેનારો લાગેલો અને તેથી તો એક બપોરે ગધેડું ભૂંક્યું તેથી ‘હાશ, અવનિની મૂર્ચ્છા ટળી’ – એવો ભાવ થયેલો!

બળદ ઘાંચીની ઘાણીએ આખો દહાડો ગોળ ગોળ ફર્યા કરે ને એ રીતે વૈતરું કરે તો આપણે એના માટે ‘બળદવૈતરું’ શબ્દ વાપરતા નથી, એ જ રીતે ઘોડો આખો દહાડો ગાડી ખેચે તોયે તેને ‘ઘોડાવૈતરું’ કહેતા નથી; તો પછી શા માટે આપણે આખો દહાડો કામ કરનાર ગધેડાના સંબંધમાં ‘ગદ્ધાવૈતરું’ જેવો શબ્દ પ્રયોજીએ છીએ? વળી એ શબ્દ કમરતોડ કામ કરનાર માણસના માટેય લગાડી, માત્ર વૈતરું કરનાર માણસને જ નહીં, ગધેડાનેય ગાળ દઈ તેમને હડહડતો અન્યાય કરીએ છીએ. આપણને આ રીતે કામગરા ગધેડાને ઉતારી પાડવાનો શો હક્ક છે?

માણસ ગુરુતાગ્રંથિથી તક મળે ત્યારે અવારનવાર અનેક પ્રાણીઓનું અપમાન કરતો ફરે છે! માણસને ભાષા આવડી, એની ‘ચપટી કુલેર’ મળી એટલે શું આ રીતે ગમે તે પ્રાણીનું અવમૂલ્યન કરવાનો ઇજારો મળી ગયો? કોઈ માણસ રખડેલ દેખાયો કે તેને ‘આખલો’ નામ આપી દીધું! આળસુ કે જાડો જણાયો તો ‘પાડો’, ઊંચો દેખાયો તો ‘ઊંટ’ ને અટકચાળો લાગ્યો તો ‘વાંદરો! ખાઉધરો જોયો તો એને ‘ડકર’ કહીને બોલાવ્યો ને બીજાની બુદ્ધિએ જે ચાલનારો એને ઘેટો’ કહી વર્ણવ્યો! વળી સ્ત્રીઓમાંયે બહુ બોલકી – કજિયાળી હોય તો ‘કાબર’, ડંખીલી હોય તો ‘નાગણ’ કે ‘વીંછણ’, જાડી હોય તો ‘ભેંસ કે ‘હાથણી ને ઢીલીપોચી ને ભલીભોળી હોય તો ‘ગાય’ કે ‘બકરી’ — આવાં આવાં નામોનાં લેબલ વપરાતાં રહ્યાં! ‘શિયાળ એટલે લુચ્ચાઈ. ‘બગલો’ એટલે પાખંડ ને ‘ઘુવડ એટલે વાંકદેખાપણું!’ આ જ સિલસિલામાં માણસ ખૂબ કામ કરનારો – વૈતરું કે વેઠ કરનારો હોય ને બેવકૂફ હોય તો તેને ‘ગધેડો’ કહેવામાં આવે છે. શું મૂર્ખાઈ માત્ર ગધેડામાં જ જોવા મળે છે; બીજાં પ્રાણીઓમાં – માણસમાંયે જોવા મળતી નથી? બીજાં પ્રાણીઓમાં હોય ને ગધેડામાં ન હોય અથવા બીજા પ્રાણીઓમાં ન હોય ને ગધેડામાં હોય એવું શું છે તે કોઈ નામ પાડીને બતાવી શકતું નથી. મતલબ કે મૂર્ખાઈ ને વૈતરાવૃત્તિ, માની લઈએ કે ગધેડામાં ભરપૂર છે; પણ તે કંઈ એના એકલામાં નથી. માણસોમાં જાતભાતનાં અરુચિકર એવાં લક્ષણો જોવા મળે છે. આમ માણસો સિવાયનાં પ્રાણીઓ ‘માણસ’ નામનો દુરુપયોગ કરતાં હોય એવું જણાતું નથી, જ્યારે માણસ બદનક્ષીભરી રીતે અન્ય પ્રાણીઓનાં નામોનો હાલતાં ને ચાલતાં દુરુપયોગ કરે છે. ગધેડો જ્યાં માણસની રીતે બોલી જ શકતો નથી ત્યાં બીજા ગધેડાને ‘તું માણસ છે’ એમ કહીને ઓછો જ ઉતારી પાડી શકવાનો છે? જ્યારે માણસ તો બીજા માણસને ‘તું ગધેડો છે’ કહી ઉતારી પાડે છે! માણસમાં બીજાં પ્રાણીઓથી પોતે ઊંચો હોવાનો ફાંકો – મદ પ્રમાણમાં ઘણો જોવા મળે છે. ગધેડાની જ કાળી મજૂરી પર રોટલો રળી ખાનારો કુંભાર પણ પોતાના પાલતુ ગધેડાના દેખતાં જ કોઈને ‘તું ગધેડો છે’ એમ કહીને ધરાર ઉતારી પાડે છે ને ત્યારેય ગધેડાની ‘સજ્જનતા’ (કે સદ્ગર્દભતા?) જુઓ કે નથી તે પોતાના પાલકને આવા દુર્વિનય સાટે ઠપકો દેતો, લાત મારતો કે નથી ‘આજે માટીખાણે નહીં જાઉં’ કહી હડતાલ પાડતો કે અનશન પર ઊતરી સત્યાગ્રહ કરતો. ગધેડો જો માણસની રીતે ચાલે ને ‘હું માનવ થાઉં તો ઘણું’ની ભાવના સિદ્ધ કરી બેસે તો આપણા ને સાથે એનાયે કેવા હાલહવાલ થાય?

જૂના વખતમાં પ્રખર જ્યોતિષાચાર્યો જાતકની કુંડળી જોતાં જો નસીબદાર હોય તો તરત કહેતા: ‘આવો એ ઘોડે બેસશે.’ એથી વધારે સારી કુંડળી હોય તો કહેતાઃ ‘આવો એ હાથી પર બેસશે.’ વળી ક્યારેક જાતકની રાજયોગવાળી સુંદર કુંડળી જોતાં જ્યોતિષી મહારાજ ઉદ્ગારી ઊઠતા: ‘આના આંગણે હાથી-ઘોડા બંધાશે.’ પરંતુ ક્યારેય આ જ્યોતિષી મહારાજોને ‘આના આંગણે ગધેડાં બંધાશે’ એમ કહેતા સાંભળ્યા નથી! કોઈ કુંભારને ઘેર, કોઈ વણજારાને ઘેર બસો-પાંચસો ગધેડાં બંધાય તો તે સમૃદ્ધિની નિશાની ન ગણાય? પરંતુ જ્યોતિષી મહારાજ કુંભારનેય ’તારા ઘરે પાંચસો ગધેડાં બંધાશે’ એમ નહીં કહે અને કદાચ કહે તો પેલા કુંભારનેય એ સાંભળવાથી આનંદ નહીં થાય! ઘેર ગાયો બંધાવાની વાત સાંભળતાં નાનમ ન લાગે ને ગધેડાં બંધાવાની વાતે નાનમ! શી સંકુચિત ને રોગિષ્ઠ મનોદશા હોય છે આપણા લોકોની! મોટરવાળા થવામાં ગૌરવ, હાથી કે ઘોડાવાળા થવામાંયે ગૌરવ ને ગધેડાવાળા થવામાં નાનમ! ગાયોના પાલકને ‘ગોપાળ’ કહેવડાવવાનું ગમે ને ગધેડાંના પાલકને ‘ગર્દભપાલ’ કહેવડાવવામાં ક્ષોભ થાય! ગધેડાં પાળનારાને પોતાનું નામ ‘ગ’ રાશિમાં આવતું હોય તો ‘ગોપાલ’ રાખશે, ‘ગર્દભપાલ નહીં!

માણસ પૌરુષવાળો હોય તો તેના માટે ‘પુરુષર્ષભ’ (= પુરુષ+ઋષભ) શબ્દ છે; માણસનાં નામોમાં ‘સિંહ’ શબ્દ નામના અંતે જોડવાનો રિવાજ છેઃ ‘રામસિંહ’, ‘પર્વતસિંહ’, ‘મહેન્દ્રસિંહ’, ‘રાઘવેન્દ્રસિંહ’ વગેરે. માણસને મહેન્દ્ર થયાથી ધરવ ન થાય, તે પાછો ‘મહેન્દ્રસિંહ’ થવા સુધી છાતી સાથે નામને ફુલાવીને રહે! પરંતુ કઠોર પરિશ્રમ કરીને પોતાની દાળરોટી પેદા કરનારને, ‘કઠોર પરિશ્રમનો કોઈ વિકલ્પ નથી’ એમ માનનારનેય એમ થતું નથી આપણે એવું નામ પાડીએ; જેમાં કોઈક રીતે ‘ગર્દભ’, ‘રાસભ’, ‘વૈશાખનંદન’, ‘ખર’ જેવો નામનો સંબંધ-સંદર્ભ રહેલો હોય. અરે! એવા નામની વાત તો છોડો, પણ કોઈને ધારો કે તમે એમ કહો કે ‘તમે જે કામ કર્યું તે તો કોઈ ગધેડોયે ન કરી શકે’ તો તમારે એ સજ્જનની સાથે જિંદગીભસ્ના અબોલા થઈ જાય! વળી પરંપરાએ તો ગધેડાની સાથે રહેવાની સાન તો ન આવે પણ લાત મારવાની ટેવ તો આવે એની વાત પણ સૂચવી છે; પરંતુ ગધેડા જેવા પરગજુ પ્રાણીના સંદર્ભમાં આ પ્રકારનો અભિગમ રાખવો તે માણસની એના પ્રત્યેની કૃતઘ્નતાની કે નગુણાપણાની નિશાની નથી શું? આપણે ગધેડાની પીઠ પર ચડી બેસીને જ ગધેડાની હાંસી કરીએ છીએ તે બરોબર છે?

મને તો આપણા સર્જકો હવે ગધેડાની આત્મકથા લખવા તરફ કે ડાયરી લખવા તરફ વળી રહ્યા છે એ એક પ્રોત્સાહક બાબત લાગે છે. કૃષ્ણચંદર ગધેડાની આત્મકથા દ્વારા જે સૂચવવું હોય તે સૂચવે પણ ગધેડો કુંભાર ઉપરાંત એક સાહિત્ય-સર્જકનાયે સર્જનાત્મક ઉપયોગમાં આવ્યો તે ઘટના નાની છે શું? રઘુવીરની ‘વૈશાખનંદનની ડાયરી’ વાંચતાં ભલે વાંચનાર પોતેય વૈશાખનંદન થયાનો ભાવ અનુભવે પણ એ રીતેય વૈશાખનંદન સાથે તાદાત્મ્ય કેળવાતાં ચેતવિસ્તાર થાય છે એ કેટલી દિલચસ્પ બાબત છે!

મારા કેટલાક મિત્રો તો મૂર્ખતાના પર્યાય અને પ્રતીક તરીકે જ ગધેડાનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ મને અવારનવાર કહે છે: ‘દરેક પુરુષમાં જેમ સ્ત્રીનો અંશ હોય છે તેમ દરેક માણસમાં ગધેડાંનો – ગધેડાપણાનો અંશ પણ હોય છે! કમભાગ્યે એનો પરિચય કરી શકે એવું વિત્ત — એવી કાબેલિયત બહુ ઓછાઓમાં હોય છે!’ ખરી વાત તો એ છે કે બીજાઓને ગધેડો માનવામાં રાચનારો માણસ જ, એમની રીતે કહું તો, મહાગધેડો હોય છે! અનેક માણસો, શ્રી વિનોદ અધ્વર્યુના કાવ્યમાં આવે છે તેમ, ગાજરની પાછળ દોડતા પેલા માણકા ગધેડાની જેમ બેવકૂફ બનતા રહેતા હોય છે અથવા બેવકૂફ હોય છે – એમના અર્થમાં ‘ગધેડા’ હોય છે માટે તો પોતાની આગળ લાકડી પર લટકાવેલું ગાજર લેવા દોડીને ટાંટિયા તોડતા હોય છે! ખેર! ભગવાન આવા લોકોને એ ગાજરથી મરતા બચાવે!

આજની હવામાં બકરાને કૂતરું કહેવા ત્રણ ધુતારાઓ હોવા જરૂરી નથી; ત્રણ બેવકૂફો હોય તો પૂરતા છે. મારો મિત્ર આ વાત રજૂ કરતાં ત્રણ ધુતારાઓને બદલે ત્રણ ગધેડાઓ પૂરતા છે એમ કહે છે. ખરેખર તો આજની ફુગાવાની આબોહવામાં તમે ત્રણ ગધેડા માગો ને ત્રણ હજાર સહેલાઈથી મળી રહે એવી સ્થિતિ છે! જોકે અંગત રીતે મને આ રીતે ગધેડાનો બેવકૂફોના પર્યાય કે પ્રતીક તરીકેનો ઉપયોગ ઠીક લાગતો નથી. હું તો માનું છું કે જેમ પંડિતો કૂતરાને અને કૂતરાનું માંસ રાંધી ખાનાર શૂદ્રને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે તેમ તેમણે ગધેડાને અને ગધેડા પર ભાર વૈંઢારનારાઓને પણ સમદૃષ્ટિએ જોવા જોઈએ; અને સૂક્ષ્મ રીતે જોઈશું તો જણાશે કે ગધેડો અને એના પર ભાર વેંઢારનાર — આ બંનેય આપણા સૌમાં કોઈ ને કોઈ રીતે હાજર હોય જ છે!

આપણા પરમ કૃપાળુ પરમેશ્વરે કાચબનો, મત્સ્યનો, વરાહનો — આવા આવા અવતારો લઈ એ પ્રાણીવર્ગને પ્રતિષ્ઠા આપી, તેને ધન્યતા બક્ષી. આજે આપણે એ પરમેશ્વરને અભિવંદના કરતાં કહીએ કે ‘હવે હે પ્રભુ! તું ગદર્ભનો અવતાર લઈને પધાર, જેથી એ પ્રાણીવર્ગને પ્રતિષ્ઠા મળે.’ જોકે મારા કેટલાક મને એમ કહે છે કે ‘ભગવાનને એવો અતાર લેવાની જરૂર જ નહીં પડે, હવે વિવેકજ્ઞાનના અભાવે આપણી વચ્ચે જ એવા ગધેડાઓ (અલબત્ત, માણસના દેખાવવાળા) પાકવાના છે ને વધવાના છે જે સ્વયં ભગવાનનેય ‘ગધેડો’ સાબિત કરી જંપશે! એવી બખડજંતરવાળી દુનિયા સર્જ્યા પછી, એમાં વળી આપણાં વિવેકશૂન્ય આચરણો જોઈ ભગવાનનેય આવા સર્જન માટે પોતાને મોટામાં મોટો ગધેડો માનવાનો ભાવ અવારનવાર થઈ આવે તો નવાઈ નહીં! આપણે ભગવાનને એવો ભાવ થતો રોકવાનું કરી શકીએ તોયે ઘણું!’

મિત્રો ભલે ગધેડાનો આવો બેવકૂફીના સંદર્ભમાં ઉપયોગ કરે. મને તો બેવકૂફીના મૂર્તિમંત અવતાર જેવો હોય તોયે ગધેડો ખૂબ પ્રિય છે. ઝેરી નાગ કે લુચ્ચું વરુ કે દગાબાજ શિયાળ થવા કરતાં તો હું ગધેડો થવાનું જ પસંદ કરું. જેમ ‘શાપ પોસાય પણ પાપ નહીં’ તેમ ગધેડો થવાનું પોસાય, નાગ થવાનું નહીં. મારો આ લેખ વાંચતાંં આપનેય જો ‘હું માનવી ગર્દભ થાઉં તો ઘણું’ એવો ભાવ થાય તો ભયો ભયો!

(હેત અને હળવાશ, પૃ. ૧૯૨-૧૯૯)

XIX

નિબંધ-સાહિત્ય: વ્હાલ અને વિનોદ (1995)

૨૩. ચમચાઓ અને ચમચીઓ

તમે રસોડામાં નજર કરશો તો જાતભાતનાં વાસણો તમને જોવા મળશે – તપેલાં ને તપેલીઓ, લોટા ને લોટીઓ, વાટકા ને વાટકીઓ, ડબ્બા ને ડબ્બીઓ, તાવડી ને કઢાઈ, થાળીઓ ને તાસકો, પ્યાલા ને રકાબીઓ. – જેમ આ સંસારમાં તેમ રસોડામાંયે જાતભાતનાં પાત્રોનો મોટો જમેલો જોવા મળશે. વળી તમે જરા વધુ ઝીણી નજરથી જોશો તો જણાશે કે જેમ દાંતના ડોક્ટરને દાંત કાઢવા તથા તેનાં ચોકઠાં બનાવવા જાતભાતનાં ઓજારોની જરૂર પડે છે તેમ રસોઈ કરનારનેય જાતભાતનાં ઉપકરણો જોઈએ છે – સાણસી ને ચીપિયો, ભાતિયું ને તવેથો, ઝારી ને ગળણી, ડોયો ને કડછી ને એ જ રીતે ચમચા ને ચમચી વગેરે. આપણી નાનકડી જઠર – ટકાની તોલડી કેટકેટલાં વાનાં માગે છે ને ઠોઠ નિશાળિયાની જેમ એને કેટલાં બધાં વતરણાં જોઈએ છે તે તો અનુભવે જ સમજાય!

આ વાસણોમાંયે કોઈ, રાજાને જેમ માનીતી ને અણમાનીતી રાણીઓ હોય છે તેમ, વહાલાં ને દવલાં વાસણો હોય છે. અમે નાના હતા ત્યારે અમને ઝારી ને લોટી પર ભારે પ્રેમ. અમે પાણી પીએ તો અમારી મનપસંદ લોટી કે ઝારીમાં જ. જમવા માટેનાં અમારાં થાળી-વાટકીયે નિશ્ચિત. કોઈ અમને બીજા વાસણમાં ગમે તે સારું પકવાન પીરસે પણ અમે એને અડીએ સુધ્ધાં નહીં. અપ્રિય વાસણમાં પીરસેલી મીઠાઈ પણ અમને મીરાંના સંસાર જેટલી ખારી લાગતી! એક વાર તો મને યાદ છે કે અમારી પાડોશમાં એક જણને ત્યાં જમવાનું હતું ત્યારે મારે મારાં સ્પેશ્યલ થાળી-વાટકી ઘરેથી ત્યાં લઈ જવાં પડેલાં! અમે નાતવરામાં જમવા જતા થયા ત્યારે પેચિયા લોટીઓ હાથમાં ઝુલાવતા ઝુલાવતા જતા હતા. આજે તો લોકોને ખભે વૉટરબૅગ લઈને જતાંયે શરમ-સંકોચ થાય છે; અમને ત્યારે એવું નહોતું. અમે તો, જેમ રોજ લાકડાનો દંડૂકો ઘુમાવતો અમારો અલીમહમદ જ્યારે હાથમાં રાઇફલ આવે ત્યારે જે રુઆબ ને છટાથી ચાલતો એ જ રીતે પેચિયા લોટી લઈને ચાલતા. સાધુ કમંડલ વિનાનો ન શોભે એમ નાતમાં જમનારો ત્યારે પેચિયા લોટા કે લોટી વિના શોભતો નહોતો.

પણ જેમ ઉંમર થતી જાય તેમ માણસની રસ-રુચિમાં ફેરફાર થતા જાય છે. એક વાર જે ગમતું હતું તે પછી ન ગમે એવુંયે થાય. આજે અમારા ઘરમાં પેચિયા લોટા છાજલી પર ધુળ ખાય છે. ઊતર્યો અમલદાર કોડીનો એવી એમની દશા છે. આજે એમનો મહિમા ગયો ને ચમચાચમચીઓનો મહિમા થવા લાગ્યો છે.

જોકે ચમચા-ચમચી આવ્યાં પણ તે થાળી-વાટકા અથવા ડિશબાઉલને સહાયક-ઉપકારક થવાના ખ્યાલથી. પહેલાં તો આંગળાંથી જ કામ ચાલતું. કોળિયા ભરવાનીયે કળા હોય છે અને કોળિયે કોળિયે દાળભાત ખાવાની મજા ચમચીથી તો આવતી જ નથી! નાતની દાળને આંગળાં પર લઈ સબડકા બોલાવવાની કળા તો આપણી જ! આંગળીઓમાં, કવિ રાવજી કહે છે તેમ, સ્વાદ સિસોટા મારતો લાગે! હવે તો ચમચીઓ આવી ને એ કળા ગઈ. આઇસક્રીમ-બાઇસક્રીમ ખાવામાં ચમચી ઠીક છે, આ તો દાળ ખાવામાંય ચમચી! ફૅશનના પવનની બલિહારી છે. ડાઇનિંગ ટેબલ પર જમીએ તો પછી છરીકાંટા ને ચમચી વગેરેય જોઈએ જ ને?

વળી જો આપણે દાળના સબડકાની વાત કરતા હોઈએ તો સાથે ચમચી-ચમચાના સંગીતનીયે વાત ન કરવી જોઈએ? રણમેદાનમાં હથિયારોના ખણખણાટનાં વર્ણનો કવિતામાં આવે છે તો ભાણા પર આપણે તૂટી પડતા હોઈએ ત્યારે ચમચી-ચમચાના ખણખણાટ થાય તેની વાત કવિતામાં ન આવવી જોઈએ? આજના કવિઓ જો ભગવાન માટે થાળનાં પદો લખે તો તેમાં મસાલાના ધમપછાડ સાથે ચમચાચમચીના ખણખણાટ પણ આવવા જોઈએ. તેમણે પ્યાલા નામનો પદપ્રકાર ખીલવ્યો તો હવે તેમણે ચમચા-ચમચીઓનો નવો પદપ્રકાર પણ ખીલવવો જોઈએ. મધ્યકાળમાં ચમચા-ચમચી નહોતાં એ કબૂલ; પણ શું ગોરમહારાજની આચમનીઓ ને કડછીઓ નહોતી? એનો નાદ-વૈભવ થાળનાં પદોમાં કેમ સંભળાતો નથી? રસજ્ઞો આ પ્રશ્ને ગંભીરપણે વિચાર કરે!

આજકાલ તો નાતવરામાં જેટલું વાનગીઓનું એટલું જ વાનગીઓ કેવાં પાત્રોમાં કઈ રીતે પીરસાય છે તેનુંયે મહત્ત્વ છે. અમે ક્યાંક બૂફે ડિનરમાં જઈએ ને ત્યાં રસ, શિખંડ જેવી વાનગીઓ કાઉન્ટર પર નાના ચમચે પીરસાય ત્યારે અમને ખૂબ દુઃખ થતું હોય છે. આ રીતે ઓછું આપવું હોય તો બૂફે ડિનર ગોઠવ્યાનો કોઈ અર્થ? જમવામાં જગલા એવા અમારા જેવાઓએ તો ધૃષ્ટતાથી બેત્રણ ચમચા રસ કે શિખંડ પીરસવાનું એ કાઉન્ટરવાળાઓને કહેવું પડે છે અને એ બાપડાઓની સરવાળે પીરસવાની મહેનત જ વધી પડે છે! વળી અમને તો કોઈને ત્યાં આઇસક્રીમ-પાર્ટી જેવું રાખ્યું હોય ત્યાંયે નાની નાની નખ જેવડી ચમચીઓ જરાયે ન ગમે. કમમાં કમ ચમચી એવી હોવી જોઈએ કે મોઢું ભરાઈ જાય એટલો આઇસક્રીમ એમાં દરેક હાથફેરાએ ચઢે.

અમારા કેટલાક મિત્રો તો શહેરમાં થોડું રહી આવ્યા પછી જ્યારે ગામડાના ઘરે જાય છે ત્યારે જમવામાં અચૂક ચમચી માગે છે. તેમને હોઠ અને અન્ન વચ્ચે ચમચા-ચમચી આવે તે કેમ વેઠાતાં હશે તે મને સમજાતું નથી. અમે મધ્યકાલીન સંભોગશૃંગારનાં વર્ણનોમાં એવું વાંચેલું કે પ્રિયાને આલિંગન આપતાં એના સ્તનમંડળ પરનું ઝીણું રેશમી વસ્ત્ર પણ એના પ્રિયતમને ખૂંચતું હતું! તો આ ચમચીથી જમનારાઓને હોઠ ને અન્ન આડે ‘સુદીઠ અંતરપટ’ની જેમ આવ્યા કરતી ચમચીનું વ્યવધાન નહીં નડતું હોય?

આપણા વડીલોની ઉપર્યુક્ત સંદર્ભમાં જે સૂઝસમજ છે તે દાદ માપી લે એવી છે. આપણે ત્યાં વર-કન્યા પરણે ત્યારે તેઓ પરસ્પરને કંસાર જમાડે એવો રિવાજ છે. કન્યા વરને કંસારનો કોળિયો ભરાવે ને વર કન્યાને! કંસાર જેવું હૂંફાળું-મીઠું એ દૃશ્ય હોય છે! એમાંય વર-કન્યા પરસ્પરને કોળિયાં ભરાવતાં ચતુરાઈથી પરસ્પરનાં આંગળાંનેય દંત્યૌષ્ઠ્ય સ્પર્શ કરવાની મીઠી તક ઝડપી લે છે. કંસાર કદાચ એથી બેયને વધારે મીઠો લાગતો હશે! વડીલોયે આ કંસાર-જમણમાં ચમચીઓની ડખલને પુરસ્કારી નથી એ મને તો ખૂબ ધન્યવાદ આપવા જેવી બાબત લાગે છે. કંસાર જેવા મીઠા સ્નેહના સંસારમાં ચમચીઓ આદિની બાહ્ય ડખલ જેટલી ઓછી એટલું સારું.

જોકે આજકાલ જેમ ચમચા-ચમચીઓનો જમેલો વધારે તેમ ડીનરની રોનક ઔર! જેમ ગોલ્ફની રમતમાં જાતભાતની સ્ટીકો હોય છે તેમ ભદ્રવર્ગીય ખાણામાંયે જાતભાતનાં ચમચા-ચમચીઓ હોય છે. ચટણી લેવા માટે એક ચમચી ને ફ્રૂટસલાડ માટે બીજી, સૂપ માટે વળી ત્રીજી ચમચી ને સંભાર માટે ચોથી. કઈ વાનગીમાં કયા પ્રકારની ચમચી વાપરવી એ પણ જાણવું જોઈએ. માત્ર રસોઈ કરવી એ જ કળા નથી, રસોઈ કેમ જમવી ને તેય ચમચા-ચમચીઓની મદદથી – તેય એક કળા છે!

તમે જોજો, ડિનર જેમ દરબારી તેમ ચમચા-ચમચીઓની ભીડ વધારે – વાચ્યાર્થમાં ને વ્યંગ્યાર્થમાં પણ, મોટા સાહેબ જમવા આવે તો એકલા ન આવે, સાથે પાંચ દસ ચમચા-ચમચીઓનેય લેતા આવે. જેમ અમલદાર મોટો તેમ ચમચા-ચમચીઓનો એમનો પરિવાર મોટો!

આજકાલે, શું ધર્મકારણમાં કે શું રાજકારણમાં, શું કલાક્ષેત્રમાં કે શું વ્યાપારક્ષેત્રમાં – સર્વત્ર ચમચા-ચમચીઓનો પ્રભાવ વધ્યો છે. તમે ચમચા-ચમચીને સાધો તો એની પાછળ આખું ડિનર ખેંચાઈ આવે! આજકાલ ગૃહિણી થવું સહેલું છે, પરંતુ ખાંસાહેબની પ્રિય વફાદાર ચમચી થવું અઘરું છે. ચમચી લાગે નાજુક પણ કેટલીક વાર એનાથી જેટલું ઉલેચાય એટલું પાવડાથીય ન ઉલેચાય!

આજકાલનો તો જમાનો જ ચમચા-ચમચીઓનો છે. જેમ ઓઝા કરતાં ગધેડાં ડાહ્યાં તેમ જ ઘણી વાર ચૅરમૅન કરતાં એમના ચમચાઓ કે એમની ચમચીઓ વધારે ચકોર તમને લાગે! ડિનરનાં ચમચાઓ ચમચીઓ તો ભગવદ્ગીતામાંના સ્થિતપ્રજ્ઞ જેવાં, અનાસક્ત, નિઃસ્પૃહ. એ જાતે ન જમે, આપણને જમાડવામાં જ એમની ધન્યતા; પરંતુ આ ચૅરમૅનવાળા ચમચા-ચમચીઓ તો જાતે જમનારાં, બહુ બહુ તો ચૅરમૅનને જમાડે, પણ તેય પોતે જમ્યા પછી! આજકાલ તો ચૅરમૅન થવા માટે જ નહીં, ચેરમેન તરીકે ટકવા માટેય ચમચા-ચમચીઓને રાજી રાખવા પડે છે. એક જમાનામાં કવિ પ્રેમાનંદે કહેલું, ‘અન્ને ઊભો આખો સંસાર.’ કદાચ આજે એ કવિને કહેવાનું હોત તો એમ કહેત કે ‘ચમચા-ચમચીએ ઊભો આખો દરબાર!’ આપણે ચમચા-ચમચીને બરોબર ઓળખી લઈએ, પછી કોઈના ચમચા-ચમચી થવું યા નહીં તે વિચારજો ને નક્કી કરજો!

(વહાલ અને વિનોદ, પૃ. ૩૯-૪૩)

૨૪. ભીડ વિશે

જેમ એકલપેટા થવું સારું નહીં તેમ એકલમૂડા રહેવું યે સારું નહીં. સંતપુરુષો ભલે એકાન્તનો મહિમા કરે, રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર જેવા કવિ ભલે ‘એકલો જાને રે’ની વાત રટ્યા કરે, પણ આપણે તો ‘એકથી બે ભલા’માં માનવું સારું. અમે તો એકથી બે શું, બાવીસ ભલામાં માનનારા છીએ! અમને ચારેય બાજુ જમાવટ જોઈએ, માણસો માણસો જોઈએ. જેમ મેદની જોઈને નેતાને વ્યાખ્યાન આપવાનો પોરસ વધી જાય તેમ અમનેય અમારી આસપાસ માણસો જોતાં કંઈ કંઈ કરી બતાવવાનો પોરસ ચડી જાય છે.

અમારી પોળમાં અભેસિંહ અખાડિયન રહે છે. રોજ દંડબેઠક ને મલ્લકુસ્તીના દાવ કરે; પણ એમાં જે ઊલટ આવવી જોઈએ, જે તેજ આવવું જોઈએ તે તમને ન દેખાય. એ તો દેખાય દશેરાની સવારી કે રથયાત્રામાં, જ્યારે રસ્તા પર ચિક્કાર મેદની જોતાં જ એનામાં એવું તો શહૂર ઊઠે કે પોતેય ન ધાર્યા હોય એ રીતના દાવપેચ પોતાના થકી અજમાવાઈને રહે! એકાન્તનો નશો કેવો હોય તે તો સંતો જાણે, પણ ભીડનો નશો ભારે હોય છે એમાં શંકા નથી. અનેક નેતાઓ, નટો ને સાહિત્યકારો – કવિઓ પોતાને જોવા-સાંભળવા આવેલી ભીડને જોઈને ભરતી પર સવાર થયા હોય એમ ભાવાવિષ્ટ બની જાય છે. અમને એક સાહિત્યકાર શ્રી ‘ભર્ગવરેણ્ય’નો દાખલો તો બરોબર યાદ છે. તેઓશ્રીએ ‘એકાન્તનું અમૃત’ નામે એક ગ્રંથ લખેલો, જેના માટે એક સખીદાતારે એમને ચંદ્રક આપવાનું ઠરાવ્યું. પોતાની કૃતિની આમ સાહિત્યજગતમાં કદર થઈ એનો આનંદ એમને અઢળક હતો. ચંદ્રકપ્રદાનવિધિ થાય ત્યારે શું શું ને કેમ કહેવું તેનાએ સરસ ખ્યાલ મનમાં બાંધી રાખેલા. એ રીતે એમને વ્યાખ્યાન દેવાનું ટેન્શન તો જરાયે નહોતું. ટેન્શન હતું આ સાહિત્યિક દષ્ટિએ મહામૂલ્યવાન એવા અવસરે કેટલા સાહિત્યરસિકો પધારશે ને કયા કયા સાહિત્યરસિકો પધારશે તેનું. તેઓશ્રી આ પ્રસંગ આવ્યો તે પૂર્વે ક્યાંય કોઈના વ્યાખ્યાનમાં કે સમારંભમાં ગયેલા નહીં, તેથી જ એમના દિલને ભારે ઉચાટ હતો કે ચંદ્રકપ્રદાનવિધિમાં કાગડા ઊડશે કે શું? આમ તો તેઓ ખુમારી ને સ્વમાનમાં ચટ્ટાન-શા હતા, છતાંય સમોં વિચારી સો-દોઢસો ફોન કરી, સો-બસો ચિઠ્ઠી-ચબરખીઓ લખી પોતાના સમારંભમાં શ્રોતાઓની ભીડ થાય એ માટેનો મજબૂત પુરુષાર્થ એમણે કર્યો. એમના પુરુષાર્થની કક્ષા ઘણી ઊંચી છતાં એનું ફળ જોઈએ તેવું ન જ આવ્યું. શ્રોતાઓ આવ્યા, પણ સભાનું કહો કે માંડ કોરમ થાય એટલા જ!

આપણા સંસારજીવનમાં એક નહીં પણ અનેક એવા પ્રસંગો આવે છે જ્યારે આપણને અનેકાનેક માણસો જોઈએ છે. આમ આપણે ભીડથી ત્રાસીએ છીએ. બસમાં કે ટ્રેનમાં ભીડ જોતાં કેટલીક વાર આપણે ભીડભંજન હનુમાનનેય યાદ કરી લઈએ છીએ! એના જેવો આપણને ઊંચકીને આકાશમાર્ગે લઈ જનારો કોઈ ભક્ત સાથી હોય તો બસ-ટ્રેનની ભીડના ત્રાસથી તો છુટાય! પણ બીજી બાજુ એવા અનેક પ્રસંગો આપણે જોઈએ જ્યારે પોતાની આસપાસ ભીડ જોઈને માણસ રાજી થાય છે; દા.ત., અમારા વૉર્ડમાં જ્યારે કોઈ ઉમેદવાર ચૂંટણીપ્રચાર માટે નીકળે છે ત્યારે અહીંથી-તહીંથી અનેક માણસો વીણી વીણીને એકઠા કરે છે. જેમ એની પોતાની આસપાસ માણસોનો જમેલો વધે છે તેમ એને વધુ ને વધુ આનંદ થાય છે. અમારા દાદા આગળ કોઈના વરઘોડાની કે સ્મશાનયાત્રાની વાત કાઢીએ ત્યારે એમનો પ્રથમ પહેલો પ્રશ્ન તો આ જ હોય: ‘વરઘોડામાં માણસ કેટલું હતું?’ ‘સ્મશાનયાત્રા લાંબી કેટલી હતી?’ મેં જોયું છે કે કેટલીક વાર વરઘોડામાં આવનારને વરમાં નથી હોતો એટલો રસ વરના સાજનમહાજન તરીકે કોણ કોણ આવ્યા ને કેટલો સમય રોકાયા એમાં હોય છે. સ્મશાનયાત્રામાં આવનાર કેટલાક સજ્જનોનેય મરનાર પ્રત્યેની હમદર્દી કરતાં મરનાર પ્રત્યે કોણ કોણ હમદર્દ છે તે જાણાવાજોવાની જિજ્ઞાસા પ્રબળ હોય છે! અરે! મરનારના સ્વજનોનેય કેટલીક વાર સદ્ગતની સ્મશાનયાત્રા કે બેસણામાં કોણ કોણ આવ્યા તે કહી બતાવવામાં ભારે રસ પડતો હોય છે! આવા પ્રસંગોના આધારે સુજ્ઞ જન સહેજેય મનુષ્યની પ્રકૃતિમાં ભીડરસ કેવો પ્રબળ હોય છે તેનો અંદાજ બાંધી શકે.

અમારા દાસકાકાને વારતહેવારે પોતાની આસપાસ પાંચ-પચીસ માણસોનો જમેલો ન હોય તો મજા જ ન આવે. પોતાની એકસઠમી વર્ષગાંઠ પણ પોતાના પ્રથમ પુત્રના જન્મોત્સવ જેટલા જ ઉત્સાહથી તેમણે ઉજવાવેલી. અનેકને તેઓ જાતે જઈને બોલાવી લાવેલા. પોતાની બર્થડે પાર્ટીમાં માણસો વધતાં ખર્ચ વધે તો ભલે, પણ વટ પણ વધે ને! તેઓ જ્યારે નાતમાં જમવા જાય ત્યારે હજાર-પંદરસો જમનારાંઓની પંગતમાં વચ્ચોવચ પાટલો મંડાવે ને પોતાની આસપાસ દસ-વીસ જમનારાઓનેય આગ્રહપૂર્વક બેસાડે. આસપાસ પિરસણિયાઓ ટોળે વળી ‘દાસકાકા માટે ભજિયાં લાવો’, ‘દાસકાકા માટે ઠંડું પાણી આવે’, ‘દાસકાકાને બે લાડુ તો વધારાના મૂકો જ’ – આવી આવી હાકલો કરે, એ બધું એમને ભરપેટ ગમે. તેઓ પોતાની સફેદ મૂછો સરખી કરતા જાય, લાડુની કટકી ને દાળનો સબડકો લેતા જાય ને પોતાની આસપાસ તહેનાતમાં. ઊભેલી મંડળીને કૃપા ને સંતોષભરી લાગણીથી જોતા – બિરદાવતા જાય. દાસકાકાને એકલા સૂમડા જેવા બેસી રહેવાનું જરાયે ન ફાવે. એ તો કહે: ‘એ માણસનું જીવ્યું શું કામનું જેની મૈયતમાં દોઢસો માણસોનો જમેલો ન હોય!

જેમ ‘જક્ષણી’ વાર્તામાંનો પેલો જમાદાર કહે છે નેં યે બોજ સે ઠીક ચલા જાતા હૈ’ એમ ‘યે ભીડ સે ઠીક જમતા હૈ’ – એવું કહેનારાયે તમને મળી રહેવાના! આપણે કોઈ પબ્લિક પ્રોગ્રામ ગોઠવીએ ને એમાં પબ્લિક જ ન હોય તો કેવું લાગે? એક વાર અમે કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે અભ્યાસપૂર્ણ વ્યાખ્યાનો યોજ્યાં અને એમાં ‘વિદ્યામાર્તણ્ડ’ને ‘સારસ્વત- પ્રભાકર’ જેવાં પ્રચંડ બિરુદો ધરાવતા આચાર્યમહોદયોને નિમંત્ર્યા, પણ ખેદ સાથે કહેવું પડે છે કે એ આચાર્યમહોદયોની ધિંગી વાગ્ધારાને ઝીલવા અમારા સરખા પાંચ-દસ પ્રાધ્યાપકો સિવાય કોઈ હાજર નહોતું. આવું અમારે ત્યાં જ બને છે એમ ન માનશો, અન્યત્ર પણ બને છે. જેમના માટે કાર્યક્રમ હોય તેઓ જ હાજર ન હોય! ઘણી વાર દીવાને આમ દીવાને-ખાસ બની જાય એવુંયે થાય! ‘લોકકવિતા’ના નામે ચાલતી -પ્રવૃત્તિમાં ‘લોક’ પણ ન હોય ને ‘કવિતા’ પણ ન હોય એવુંયે બને! ખેર! જવા દો એ વાત! મુદ્દો છે ભીડનો! ભીડનો એક પ્રભાવ હોય છે, ભીડનું માનસ હોય છે. કેટલાંક વ્યક્તિત્વો ભીડમાં જ, સરોવરમાં જેમ કમળ ખીલે તેમ ખીલી રહેતાં હોય છે. અમારા દેવીપ્રસાદ આમ તો એમના કાતરિયામાં બેઠાં બેઠાં માખો જ મારતા હોય છે; પણ ત્રણ વરસ પહેલાં એક આંદોલન થયું એમાં તમે એમનો રોફરુઆબ જોયો હોય… લાંબા હાથ કરીને ઘાંટા કાઢી કાઢી સભા-સરઘસને એ જે રીતે ચલાવતા એમાં એમના વ્યક્તિત્વની બધી બુલંદીનો અનેકને સાક્ષાત્કાર થયેલો. એ સભાસરઘસની ભીડ ગઈ ને હવા વિના પતંગ જેમ ધાબે પડી જાય એમ પાછા એ કાતરિયામાં ભરાઈ પડ્યા.

કહેનારે સમજીને જ કહ્યું છે, ‘સંઘે શક્તિઃ કલૌ |’ – કલિયુગમાં શક્તિ સંઘમાં કે સંગઠનમાં હોય છે. એકલી લાકડી તૂટે છે, પણ એ જ લાકડીઓનો ભારો તૂટતો નથી. ઊલટું કેટલાકનો તો એ ભારો જોઈને જ લાકડી તોડવાનો વિચાર તડાક તૂટી જાય છે!

આપણે વર-કન્યાના વિવાહલગ્નમાં સાથસમુદાય લઈને જઈએ એ તો બરાબર, પણ પરીક્ષા આપવા કે ઇન્ટરવ્યુ આપવાયે સાથસમુદાય લઈને જઈએ તો કેવાં લાગીએ? દસમા-બારમાની પરીક્ષા વખતે કેટલાક વડીલો પોતાના સંતાનની સાથે પરીક્ષા-હૉલ સુધી જતા હોય છે. પરીક્ષાર્થીઓ કરતાં પરીક્ષાર્થીઓનાં સગાંવહાલાં ને મિત્રોની ગિરદી ત્યાં વધારે હોય છે! આવી ગિરદીથી પરીક્ષાર્થીનું હિત સધાતું હશે કે કેમ એ વિશે શંકા છે. આમ છતાં ક્યારેક કેટલાક પરીક્ષાર્થીઓનેય એમ થતું હોય છે કે ફલાણાભાઈ ને ઢીંકણીબહેનને મૂકવા આટઆટલાં સગાંવહાલાં આવે તો અમને મૂકવા અમારાં સગાંવહાલાં કેમ ન આવે?

સુજ્ઞ વક્તા હોય ને એને યોગ્ય રીતે સાંભળીને સમજી શકે એવા સુજ્ઞ શ્રોતા હોય એ તો વાત જ અનોખી, પરંતુ કેટલીક વાર તો વક્તા અણઘડ હોય અને એથીયે વધારે અણઘડ એમનો શ્રોતાવર્ગ હોય. રેલીઓ કાઢવામાં ભાડે લવાતા શ્રોતાઓમાં સાંભળવાના ઉત્સાહ કરતાં તો તમાશો જોવા – માણવાનો ઉત્સાહ જ વધારે હોય છે. ‘કહ્યું કાંઈ ને સમજ્યા કશું’ –આંખનું કાજળ ગાલે ઘસાય એવું એવું એમાં વધારે તો જોવા મળે છે. વક્તા ઊછળી ઊછળીને બોલ્યે જતા હોય ને શ્રોતાઓ પોતપોતાની રીતે અંદરોઅંદર ગુસપુસ કરતા કોઈ જુદી જ વાતમાં ખૂંપેલા હોય! વક્તાશ્રોતા વચ્ચેનો સરકીટ બંધાય જ નહીં. આજકાલ આ પ્રકારની ભીડવાળી સભાઓની કમી નથી. મહાભારતમાં વર્ણવી છે તેવી, જેમાં સાધુચરિત મહાનુભાવો વિરાજમાન હોય એવી સભાઓ કેટલી?

ભગવાનનેય આપણા રાજકીય નેતાઓની જેમ ભીડ પ્રત્યે કૂણો ભાવ તો નહીં હોય ને એવું કેટલાંક મંદિરોની ભીડ જોતાં જરૂર લાગે! પડે એના કકડા એવી મેદનીમાં કેમ ઘૂસવું, ઘૂસીને ભગવાનની મૂર્તિની વધારેમાં વધારે નજીક કેમ પહોંચવું એ કળા એકાંતને જીરવવાની કળાથી જરાયે ઊતરતી તો નહીં જ! ખિસ્સાકાતરુઓને સાનુકૂળ એવી ભીડ જમાવવી, ભીડ વેઠવી ને એ ભીડ વચ્ચે રહીને ખિસ્સું સલામત રાખીને ધાર્યું કરવું કે કરાવવું એને હું પાંસઠમી કળા કહું છું. લોકશાહીનાં જે અનેક સારાં-નરસાં સ્વરૂપો છે તેમાંનું એક આજકાલ અનેક ઠેકાણે ફેલાયેલું — વકરેલું સ્વરૂપ તે ટોળાંશાહીનું છે. તમારા માથામાં શું છે એ જોવાનું જ નહીં, તમારાં – તમારે માથાં કેટલાં છે એ જોવાનું! વિશિષ્ટ અર્થમાં ‘રાવણશાહી’ની જ પ્રતિષ્ઠા! ‘રામરાજ્ય’ આવવાની આથી આશા પડે છે! આ ટોળાંશાહીના વિકાસમાં આપણી ઘાલમેલિયા વિવેકભ્રષ્ટ સ્વાર્થપટુ નેતાગીરીનો હિસ્સો નાનોસૂનો નથી જ. હાથની શક્તિ કરતાં હાથની આંગળીઓની સંખ્યા અગત્યની થાય, માથાની શક્તિ કરતાં માથાની સંખ્યા પર મદાર વધે ત્યારે શતમુખ વિનિપાત સિવાય શું થાય? ને એમાંય આ ઘટના જ્યારે સાહિત્યક્ષેત્રમાં – સારસ્વતક્ષેત્રમાં ઘટે; સસ્તી લોકપ્રિયતા જ્યારે સારસ્વતશક્તિનો માનદંડ થઈ જાય ત્યારે સાહિત્યની શી અવદશા થાય, સરસ્વતીની કેવી બેહાલી થાય એની તો કલ્પના કરતાંય કંપારી વછૂટે છે! ફલાણા સાહિત્યકારને સાંભળવા આટલી સંખ્યામાં માણસો ભેગા થયેલા, આટલી વાર એમના વ્યાખ્યાન વખતે તાલીઓ પડી – આવી આવી સ્થૂળ વિગતોની નોંધ લેનારાઓની તો આપણે કેવળ દયા જ ખાવાની રહે છે. આ સ્થૂળ મતિઓની નેતાગીરી ને પકડ જ્યારે લોકમાનસ પર વધે છે, એ જ્યારે ભીડ કે ટોળાં ઊભાં કરે છે ત્યારે જ ખરેખર તો ચેતવા જેવું ને ચિંતા કરવા જેવું બને છે.

અમારા લખમીચંદ શેઠ આમ તો રૂપિયાના ત્રણ અધેલા શોધે એવા; ભણેલાય પહેલીના બે પાઠ જેટલું! પણ ભારે ખેપાની! ધંધો બરોબરનો જમાવેલો ને વખત જતાં નાણાંના જોરે નાતના નેતા ને ગામના આગેવાન પણ થઈ બેઠા. ગામમાં જ્યારે એક સંસ્કૃત પાઠશાળા ખોલવાનો વિચાર થયો ત્યારે ખુશામતિયા ને લોભિયા એવા પાઠશાળાના ટ્રસ્ટીઓને લખમીચંદ શેઠ જ તેના ઉદ્ઘાટન માટે સર્વોત્તમ વ્યક્તિ લાગ્યા! લખમીચંદ શેઠ ઉદ્ઘાટનનું નિમંત્રણ મળતાં તો ફૂલીને ફાળકો થયા, પણ ત્યાં ઉદ્ઘાટનપ્રસંગે બે બોલ કહેવાની વાત આવતાં ટાઢાબોળ જેવા થઈ રહ્યા. તેઓ આઈસક્રીમના પાર્ટીપૅકેટ સાથે મારે ઘેર ધસી આવ્યા. કહે, ‘ચંદરભાઈ, એક કામ આપડું કરી દ્યો. મારે સંસ્કૃત સાલા ઉઘાડવાની છે, એના માટે જે બોલવું પડે તે બે પાનાંમાં લખી દ્યો. મને વાંચતાં ફાવે એવું.’ મેં એમનો પ્રેમથી આણેલો આઇસક્રીમ આરોગતાં બે પાનાં ચીતરી દીધાં. એ લઈને જતાં જતાં તેઓ પાછા કહે, ‘જુઓ, તમારે ને તમારાં ઘરનાં સૌએ આપડા એ પ્રોગ્રામમાં આવવાનું છે. આપણે બધાં સાંભળનારાંઓને લાવવા-લઈ જવાની પાકી તજવીજ કરી દીધી છે!’ મારે ના તો પાડવાની હતી જ નહીં. પણ તમે જોયું ને ગાંધીજીની સ્વાવલંબનની ભાવના કઈ ઊંચાઈએ પહોંચેલી છે તે? શ્રોતાઓ ભાડે લાવવા કરતાંય વક્તાએ પોતે જ પોતાના શ્રોતાઓ સાથે લઈને જ જવાનું; જરાય પરાવલંબન નહીં!

આજે તો ઠેર ઠેર ભીડનાં જ દર્શન! વસ્તી-વિસ્ફોટ અણુવિસ્ફોટથીયે ભારે પ્રભાવક લાગે, ને તેમાંયે આપણે ત્યાં તો ખાસ! વાહનોમાં ભીડ, રૅશનિંગની દુકાનોએ ભીડ, મંદિરોમાં ભીડ, સિનેમામાં ભીડ. માર્કેટમાં ભીડ ને જલસા ને જમણોમાંયે ભીડ! ભીડ ન મળે શુદ્ધ વિદ્યાપ્રવૃત્તિઓમાં, કલા કે સાહિત્યની પ્રશિષ્ટ પ્રવૃત્તિઓમાં, ઊંચી કક્ષાની સાત્ત્વિક ગોષ્ઠિઓમાં ને નીતિધર્મ કે ધર્મનીતિના નિર્ભેળ વ્યવહારમાં. હવે તો જે પ્રકારે બહાર ભીડ જામે તેની ભીંસ અંદર પણ વધવાની. માત્ર માણસોની જ નહીં, નિરર્થક ચીજવસ્તુઓની, ખોટાં વચનોની, પોકળ આશ્વાસનોની, નકલી ભાવનાઓની ને સંકુચિત વિચારો વગેરેનીયે ભીડ જે વધતી રહી છે તેય વેઠવાની! ભીડની વચ્ચે રહી કેમ એકાંત મળે તેની ખોજ કરશે કોઈ કવિ કે સંત; આપણે તો આ ભીડ સાથે ને ભીડ વચ્ચે જ ભડ થઈને મહાલવાના! જે રસ્તે આપણા મહાજનો હાલ જઈ રહ્યા છે એ જ રસ્તે આપણે જવું જોઈએ ને?

(વહાલ અને વિનોદ, પૃ. ૯૯-૧૦૩)

XX

નિબંધ-સાહિત્ય: વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ (1997)

૨૫. વાણી હો સ્વાદુ આપણી

(वाचं नः स्वदतु।)

યજુર્વેદના ત્રીસમા અધ્યાયમાં નારાયણ ઋષિ દ્વારા જીવનપ્રકાશના અધિષ્ઠાતા દેવતા સવિતાને પ્રાર્થવામાં આવ્યા છે. આ પ્રાર્થનામાં એ વાચસ્પતિ દેવતાને વાણી સ્વાદુ — પ્રિયમધુર બનાવવાની હિમાયત કરી છે, પરંતુ એ કરતાં પૂર્વે બુદ્ધિને પવિત્ર બનાવવાની (केतं नः पुनातु) વાત પણ કરવામાં આવી છે.

વાણીનો એક છેડો — શબ્દ — જો ધ્વનિલોકમાં છે તો તેનો બીજો છેડો — અર્થ — મનુષ્યના આંતરલોકમાં — મનોલોકમાં છે. કલાવાદીઓ પહેલા છેડા પર તો જીવનવાદીઓ બીજા છેડા પર સવિશેષ ભાર દેતા હોય છે. વાસ્તવમાં તો આ બંનેય છેડાની સંતુલા સુંદર રીતે સિદ્ધ થાય એમાં જ કલાની ચરિતાર્થતા છે. વાણીની શુદ્ધિ, તેની પવિત્રતા, તેની રસવત્તા તેના પ્રયોજનારની મનઃશુદ્ધિ, પવિત્રતા ને રસિકતા સાથે સીધો સંબંધ — સમસ્તસંબંધ ધરાવે છે. જેવી બુદ્ધિ એવા વિચાર અને જેવા વિચાર એવી વાણી. તેથી જ ખરા વાક્સાધકો અનિવાર્યતા સૂક્ષ્મ રીતે આત્મસાધકો — જીવનસાધકો બનતા જ હોય છે. આંતર અને બાહ્ય સર્વ કારણોનો સદુપયોગ કરતાં જીવન-સર્જનનો મનભર રસાસ્વાદ લેવો, એ રીતે પોતાની આંતરસમૃદ્ધિને — આંતરશ્રીને વિકસાવતાં રહેવું અને પોતાની ખુદવફાઈ યા સચ્ચાઈથી જે કંઈ અંદર સંચિત છે તેને સમ્યક્‌તયા સુંદર રીતે સ્વચ્છ વાણી દ્વારા પ્રગટ કરવામાં પ્રસન્નતાપૂર્વક એકાગ્ર થવું અને એમ કરવામાં પોતાની કૃતાર્થતા અનુભવવી — આ, વાણીને સ્વાદિષ્ટ બનાવવા ઇચ્છતા સર્વ વાગ્વીરોનો પ્રશસ્ત માર્ગ છે.

આપણી અંદરના રસનાં સર્વ નવાણોને ખોલી દેવાં એ મોટું કાર્ય છે. એ માટે રાજશેખરાદિ પ્રાચીન કાવ્યશાસ્ત્રીઓએ જે વાત કરી છે તેનો આંતરમર્મ ગ્રહણ કરવો જોઈએ — સર્વ ઇન્દ્રિયો દ્વારા સૌન્દર્યની ને રસિકતાની સમારાધના. આ સમારાધના શ્રદ્ધાપૂર્વક જે કરે છે તેની જ વાણી રસમધુર બને છે. આપણે તેથી વાગ્યોગ માટે અનિવાર્ય એવો મનોયોગ — જીવનયોગ પણ સાધવો જોઈએ. યાદ રહે કે આ યોગ અત્યંત સૂક્ષ્મતયા — સહજતયા, કહો કે આધ્યાત્મિક સ્તરે, નિરંતર ચાલતો યોગ છે. આ કોઈ અલગ, બાહ્ય, સ્થૂળ, વિધિ-પ્રવૃત્તિ રૂપે બહારનાંની નજરમાં આવે એવો નયે હોય.

સર્જનકલા – જીવનકલા જીવનની ખંડપ્રવૃત્તિ ન હોઈ શકે. તે સર્વાત્મભાવે ચાલ્યા કરતી અખંડપ્રવૃત્તિ છે; ક્યારેક એ પ્રગટ રૂપે અભિવ્યક્તિસ્તરે પ્રતીત થાય, પરંતુ પ્રચ્છન્ન રૂપે તે પરા-પશ્યંતી-મધ્યમાના સ્તરે અનવરત સક્રિય હોય એ જરૂરી છે. આ સર્જનકલા — કાવ્યકલા જીવનનો વિકલ્પ નથી, તો તે જીવનથી નિરપેક્ષ પણ નથી. તેનું સામર્થ્ય ને સાર્થક્ય જીવન સાથેના તેના અનુબંધ — સંબંધમાં છે તો જીવનનું સ્વાદુપણું આ સર્જનકલા — કાવ્યકલા સાથેના અનુબંધ — સંબંધમાં છે.

આપણે જ્યારે વાચસ્પતિ સવિતાને આપણી વાણી મધુર — પ્રકાશોજ્જ્વલ કરવાની પ્રાર્થના કરીએ છીએ ત્યારે તત્ત્વતઃ આપણા જીવનસમગ્રને — આપણી આંતરભૂમિકાને જ મધુર — પ્રકાશોજ્જ્વલ કરવાની ભાવના વ્યક્ત કરીએ છીએ.

વાણીનું સ્વાદુતમ સ્વરૂપ કલાકીય સ્તરે હોય છે અને તેથી આપણે વાણીને સ્વાદુ બનાવવા માટે કલાકીય ભૂમિકાએ ગાયત્રી — ભર્ગદેવતા — સવિતાની પ્રેરણાશક્તિની વાંછના કરીએ છીએ. આપણી અંદરના કોશ — સંચ ખોલવા માટે આંતરચેતના સાથે વૈશ્વિક ચેતનાને પણ આવાહન આપવાનું રહે છે. આપણી વાણીની સ્વાદિષ્ટતા માટે — અમૃતમયતા માટે એ અનિવાર્ય છે.

(વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ, પૃ. ૮-૧૦)

૨૬. પ્રકાશો અમ વાણીએ...

(त्वां वर्धन्तु नो गिरः।…)

ઋગ્વેદના પ્રથમ મંડળમાં છઠ્ઠા સૂક્તની ઋચામાં શતક્રતુ ઇન્દ્રને સંબોધીને મધુચ્છંદા ઋષિ કહે છે : ‘જે રીતે વેદનાં સ્તોત્રો તને સ્તવન દ્વારા સુપેરે પ્રકાશિત કરે છે તેમ અમારી વાણી પણ તેને પ્રકાશિત કરો.’

વેદકાલીન ઋષિનાં ઉપર્યુક્ત વચનોનો અર્થ આજના આપણા સાહિત્યિક સંદર્ભમાં ઘટાવી શકાય: ઇન્દ્ર તો સહસ્રાક્ષ — હજાર નેત્રોવાળો. પ્રત્યક્ષતાનો અધિદેવતા. સ્વર્ગના અમૃતનો અધિષ્ઠાતા. ઋતધર્મનો નિયંતા. યજ્ઞભાવનાનો પ્રેરક અને પરિપાલક. એ જ આપણી સમસ્ત ઇન્દ્રિયશક્તિનો સંચાલક. આપણે મનસા, વાચા, કર્મણા એનું સમારાધન કરીએ તેમાં જ આપણી ઉન્નતિ કે ઉત્ક્રાંતિ. એની દિવ્ય શક્તિને આપણી વાણીમાં સિદ્ધ કરીએ તેમાં જ વાણીનું પોતાનું પણ સાર્થક્ય. આપણી કાવ્યવાણી ઋતધર્મી — યજ્ઞધર્મી બને એમાં જ એની ચરિતાર્થતા. આ કેમ થાય? આપણી વાણીમાં ઇન્દ્રશક્તિનું અવતરણ કેમ થાય, એ માટે આપણે વિચારવું રહ્યું — સક્રિય થવું રહ્યું.

આપણી કાવ્યવાણીનું અનુભૂતિવિશ્વ ઇન્દ્રિયવિશ્વ ઇન્દ્રિયગોચરતાની વિરુદ્ધ તો કેમ હોઈ શકે? વસ્તુતઃ તો ઇન્દ્રિયાર્થોની ભૂમિકાનો સમ્યક્તયા સ્વીકાર કરીને જ એ વિશ્વનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે, પણ તે ઇન્દ્રિયાર્થો આગળ વિરમતું નથી. આપણી કાવ્યવાણીનું મંત્રવાણીમાં પરિણમન થાય એવી આપણી અભીપ્સા ક્રિયાશીલ હોય તો તેનું પરિણામ ઇન્દ્રિયગોચરતાની ભૂમિકાએથી ઇન્દ્રિયતીતતાની ભૂમિકા સુધી વિસ્તારવું જોઈએ. વાગ્વિશ્વમાં અનુપ્રવિષ્ટ ઇન્દ્રિયગોચરતા દ્વારા ઇન્દ્રિયાતીતતાની, પ્રત્યક્ષતા દ્વારા પરોક્ષતાની રસાત્મક વ્યંજના પ્રગટાવવાની કળા સિદ્ધ થવી જોઈએ. આ માટે કાવ્યવાણીના પ્રયોજકે માટીની આકાશ સુધી, સ્થૂળથી સૂક્ષ્મ સુધી, પ્રત્યક્ષતાથી પરોક્ષતા સુધી પહોંચવાની સૂઝ-સમજ ને ગત દાખવવી જોઈએ. શબ્દ દ્વારા જ શબ્દાતીતનો વ્યંજિત કરી શકનારો તત્ત્વાભિનિવેશી સર્જક બરોબર જાણે છે કે ઇન્દ્રિયગોચરતા ને ઇન્દ્રિયાતીતતા વચ્ચે, પ્રત્યક્ષતા ને પરોક્ષતા વચ્ચે વિરોધ નહીં, બલકે પારસ્પરિક સંવાદસંયોગ જ અભીષ્ટ છે. જે વાણી પ્રત્યક્ષતાથી શક્તિને – ઇન્દ્રિયશક્તિને સમારાધે છે તે એ જ શક્તિના દિવ્યત્વનો — તેમાં અંતર્નિહિત અમૃતમયતાનો અનિવંચનીય આસ્વાદબોધ પામી શકે છે. જે શાશ્વત અને બૃહત્ ચેતના પરોક્ષ ભાસતી હતી તે શબ્દાર્થના યોગે કરીને પ્રત્યક્ષતાના પરિણામમાં અવતરતાં સર્જકચેતનાના સ્પર્શે અપૂર્વ રૂપે ઉદ્ભાસિત થાય છે. તેનું દર્શન — આસ્વાદન એ જ અમૃતપાશન. એમાં જ ઇન્દ્રશક્તિના સાક્ષાત્કારનો લોકોત્તર અનુભવ. એ જ અનુભવની અભીપ્સાથી આવી અભિલાષા વ્યક્ત કરવાનું મન થાય: ‘त्यां वर्धन्तु नो गिरा। — અમારી વાણી તને પ્રકાશિત કરો.’

(વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ, પૃ. ૧૧-૧૨)

૨૭. બ્રહ્મ – વાણીનું પરમ વ્યોમ

(ब्रह्मायं वाचः परम व्योम।)

અથર્વવેદના નવમા કાણ્ડના દસમા સુક્તમાં ઋષિ કેટલાક પ્રશ્નો રજૂ કરે છે, જેમાંનો એક આ છે: पृच्छामि वाचः परमं व्योम ।।૧૩।। વાણીના પરમ વ્યોમ — વ્યાપ્તિસ્થાન — વિશે હું પૂછું છું. તેના ઉત્તર રૂપે પછી આ વિધાન છે: ब्रह्मायं वाचा परमं व्योम ।।૧૪।। — બ્રહ્મ/બ્રહ્મા આ વાણીનું પરમ વ્યોમ — વ્યાપ્તિસ્થાન છે.

`બ્રહ્મ’ અથવા `બ્રહ્મા’ શબ્દના મૂળમાં બૃહત્-તાનો ભાવ રહેલો છે. બ્રહ્મતત્ત્વ એ જ બ્રહ્માંડવ્યાપી ચૈતન્ય. સર્વની અંદર રહેલું ને સર્વનીયે પારનું એ તત્ત્વ. દેશકાલાબાધિત. આ બ્રહ્મતત્ત્વમાં — બ્રાહ્મી ચેતનામાં જ વાણીનાં મૂળ અને વ્યાપ રહેલાં છે. વાક્ચેતના તે શબ્દમય બ્રાહ્મી ચેતના. તેનાં ચતુર્વિધ સ્વરૂપ પ્રસિદ્ધ છે: પરા, પશ્યંતી, મધ્યમા ને વૈખરી. વાણીની મૂળભૂત ભૂમિકા પરા વાણીની, જે તત્ત્વતઃ બ્રહ્મતત્ત્વની જ ભૂમિકા છે. એના જ અનિવાર્ય આવિષ્કારરૂપ વૈખરી. એ વૈખરી જ આપણા સાંસારિક પારસ્પરિક વ્યવહારમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં આવતું માધ્યમ છે. ભલે આપણે વૈખરીમાં રમતા હોઈએ, પરંતુ આપણને પાકી ખબર હોવી જોઈએ કે વૈખરીનું સત્ત્વ-તત્ત્વ, એનું સામર્થ્ય-સાર્થક્ય તો એનું મૂળ પરા વાણીમાં હોવાની ઘટના પર નિર્ભર છે.

આ વાણી — શબ્દતત્ત્વ પંચમહાભૂતમાંના એક તત્ત્વ આકાશનો ગુણ મનાય છે. પરમાત્મચેતનાએ પ્રબળ સિસૃક્ષાથી પ્રેરાઈ શૂન્યમાંથી શબ્દનું સર્જન કર્યું. વેદો ચતુર્મુખ બ્રહ્માની સરજત મનાયા. એથી સ્વયં શબ્દ જ, એના શક્તિ-વ્યાપના કારણે, લોકોત્તર સર્જન — દૈવી સર્જન (कतु, कृति) ઠર્યો. વિલક્ષણ અર્થમાં શબ્દની — વેદની — અપૌરુષેયતા મનાઈ. જે ચેતનાશક્તિને શબ્દનો પ્રાદુર્ભાવ શક્ય બન્યો એ ચેતનાશક્તિની મનાઈ. જે ચેતનાશક્તિએ શબ્દનો પ્રાદુર્ભાવ શક્ય બન્યો એ ચેતનાશક્તિની વળી વળીને રસમય સાક્ષાત્કૃતિ — એ જ શબ્દનું ચરમ ને પરમ લક્ષ્ય બની રહ્યું. અમૂર્ત બ્રાહ્મી શક્તિ શબ્દ રૂપે — સાકાર થઈ આનંદલક્ષી અભિગમે જ્યારે લીલાવ્યાપારમાં પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિનો વિષય બની ત્યારે તે આનંદધર્મી વાક્ચેતના, સારસ્વત ચેતના તરીકે નામાભિધાન પામી. આ વાક્ચેતના વ્યાપનશીલ શક્તિ છે. તે તેના સર્જક-ભાવકને કુંઠિત કરનારી નહીં પણ અંતરતમ મુક્તિ દેનારી શક્તિ છે. તે શબ્દકક્ષાએ શ્રુતિતત્ત્વ દ્વારા, તો અર્થકક્ષાએ વ્યંજનાતત્ત્વ દ્વારા વિસ્તરતી અસ્તિત્વની — જીવનતત્ત્વની અ-મૃતમયતાનો આહ્લાદક આસ્વાદ આપનારી બની રહે છે. સાચી સર્જનાત્મક વાણી આપણને આપણાં કેન્દ્ર અને પરિધ સુધી, આપણાં મૂળ અને વ્યાપ સુધી પહોંચાડવા ને વિસ્તારવા ક્રિયાન્વિત હોય છે. એ કલા-ક્રિયામાં જ ભાવસૌન્દર્યનો અનિર્વચનીય આસ્વાદ-આનંદ મળી રહે છે. વાણી જે બ્રાહ્મી ભૂમિકામાંથી પ્રભવી તે ભૂમિકામાં જ તેનું પરિણમન થાય એમાં જ એનાં સામર્થ્ય ને સાર્થક્ય રહેલાં જણાય છે. શબ્દ વ્યષ્ટિ-મનમાંથી પ્રગટી તેના સર્જક બ્રહ્માના મનમાં — વિશ્વમનમાં — વ્યોમમાં વિસ્તરે તેમાં જ તેનો સાચો પરિપાક — ઇષ્ટ સાફલ્ય છે. આપણે વાણી દ્વારા એ સાફલ્ય સુધી પહોંચવાનો આહ્લાદક પુરુષાર્થ કરતાં રહીએ.

(વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ, પૃ. ૧૯-૨૧)

૨૮. વાચા અને વાચસ્પતિનું સાયુજ્ય

(जायेव पत्य उशती सुवासाः…)

ઋગ્વેદના દસમા મંડળના ૭૧મા સુક્તમાં ચોથી ઋચા આ પ્રમાણે છે:

उत त्वः पश्यन् न ददर्श वाचमृत त्वः शृण्वन् न शृणोत्येनाम् ।
उतो त्वस्मै तन्मु वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ।।૪।।

કોઈક વાણીને જોવા છતાં પણ જોતો નથી, કોઈક એને સાંભળવા છતાં પણ સાંભળતો નથી; પરંતુ કોઈને એ વાણી પોતાનું શરીર એવી રીતે ખોલીને બતાવે છે, જેવી રીતે ભોગેચ્છાપ્રેરિત સુવાસિની સ્ત્રી પોતાના પતિને.

ઉપર્યુક્ત ઋચામાં વૈદિક ઋષિએ દાંપત્યસંબંધની ઉપમાથી વાક્પ્રયોજક — વાક્સર્જકનો વાગ્ — વાણી સાથેનો જે અંતરતમ નિગૂઢ સંબંધ છે તેનું માર્મિક રીતે નિરૂપણ કર્યું છે. જે વાણી સાથે અંતરતમ સંબંધ ન બંધાયો હોય એ વાણી સર્જકને શું ફળ આપી શકે? વાણીની સર્જનાત્મકતાના મૂળ સુધી જે પહોંચી ન શકે એ વાણીનો સર્જનાત્મક વિનિયોગ કેવી રીતે કરી શકે? વાણી સાથે એનો પ્રયોજનારો સર્જક તાદાત્મ્ય ન અનુભવે, એની સાથે એકાકારતા ન સાધે, એકરૂપ ન બને ત્યાં સુધી એના માટે તો વાણી સાંભળ્યા છતાં ન સાંભળ્યા બરોબર અને એને જોયા છતાં ન જોયા બરાબર — એના સંપર્કમાં આવ્યા છતાં, એના સંપર્કમાં ન આવ્યા બરોબર જ લેખાય. વાણીને માટે સર્જક અજાણ્યો, સર્જકને માટે વાણી.

સર્જકે વાણી સાથે એકાકારતા — તદાકારતા અનુભવવાની સાધના કરવી જોઈએ. વાક્સર્જક પોતે વાણીના — તેના શબ્દાર્થ-સંદર્ભના હાર્દમાં ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતો સ્વયં વાગ્-રૂપ — વાઙ્‌મય-શો પોતાને પ્રતીત કરતો થાય એ એના વાક્સંબંધની સર્વોચ્ચ ભૂમિકા છે. વાણી સર્જકને વશ વર્તે, એનું કહ્યું કરે, તે એના નિરતિશય આનંદ માટેનું કારણ બને — સાધન બને અને અંતતોગત્વા સાધન, સાધક અને સાધ્યની એવી સંવાદમયતા — એકાત્મતા સધાય કે એ અનિર્વચનીય ભૂમિકાનો ખ્યાલ તો માત્ર પ્રત્યક્ષ અનુભવે જ પામી શકાય. જે રીતે નારી પૌરુષયુક્ત પ્રેમાળ પતિને પામ્યાથી પોતાને સૌભાગ્યવતી સમજે છે, એની આગળ પછી કોઈ ભેદભાવજનિત અંતરપટ રાખતી નથી, બલકે પોતાનું જે ગુહ્યતમ હોય તે પણ ગોપી-કૃષ્ણ-ન્યાયે તેને સહર્ષ સમર્પી દેવામાં પોતાની સાર્થકતા—ધન્યતા અનુભવે છે તે રીતે વાણી પણ પ્રતિભાવંત કવિપુંગવને-સર્જકપ્રવરને પામીને સર્વથા કૃતાર્થ થાય છે. કવિચેતનાનું વાક્ચેતનામાં રૂપાંતરિત થયાનો આહ્લાદક ભાવ થાય છે. વળી સ્નેહાળ પતિ આગળ સમાગમવેળાએ નારી જે રીતે પોતાનો સમસ્ત વૈભવ ખોલી ખીલે-ખૂલે છે એમ જ વાણીયે સર્જનપ્રેરણાની ઉદાત્ત અને ઉત્કટ ક્ષણે કવિ સમક્ષ સોળે કળાએ ખીલે-ખૂલે છે. એનું અભૂતપૂર્વ ચારુતમ રૂપત્યારે પ્રગટ થઈને રહે છે. આ એવી સ-ફળ ક્ષણ હોય છે જ્યારે કવિનું વાણી સાથે અનોખું એકાંત — અદ્વૈત સર્જાઈને રહે છે. બેયનું સાયુજ્ય ત્યારે પરાકોટિએ પહોંચેલું પ્રતીત થાય છે. આ જ કવિનો વાગવતાર; આ જ કવિનો વાઙ્‌મય સ્વરૂપે આત્મસાક્ષાત્કાર.

આપણે ઇચ્છીએ કે કવિ મુક્તપણે, સંનિષ્ઠાથી — એકાગ્રતાથી, સમર્પણબુદ્ધિથી વાણીનો અનુનય કરતાં, એનું સંવનન કરતાં એવો અધિકાર, એવી કક્ષા પ્રાપ્ત કરે કે જેથી તેની આગળ વાણીના અનેકાનેક સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મ સૌન્દર્યમય ને રસમય સ્થાનો — રહસ્યો પરસ્પરના સ્નેહયોગે કરીને ઉદ્ઘાટિત થવા માંડે અને એ ક્ષણે એને એવો તો સમાધિયોગ લાગે કે તે અભિનવા આનંદે ‘અગોચર ગોચર હવું’ એમ બોલતો હોય એ રીતે — એ જ પરંપરામાં લીલામય ભાવે બોલી ઊઠે: अहं वागस्मि। — હું જ વાણી છું. આ રમણીય ચમત્કાર તો અનવરત આત્મસાધનાથી વાક્ચેતનાને ઝીલવાની અને એનું પાણિગ્રહણ — મનોગ્રહણ — સર્વસ્વગ્રહણ કરવાની સુ-પાત્ર-તા સિદ્ધ થાય ત્યારે જ સંભવે.

(વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ, પૃ. ૨૨-૨૪)

XXI

નિબંધ-સાહિત્ય: કાંકરીચાળો અને પથ્થરમારો (2005)

૨૯. કાંકરીચાળો ને પથ્થરમારો

કાંકરી ને પથ્થર – બંને એક જ વસ્તુનાં બે રૂપ! એક નાજુક, — બીજુ કઠોર! સિવાય કે આંખમાં કે મુખમાં, બીજી રીતે કાંકરીની બીક ભાગ્યે જ લાગે છે, જ્યારે પથ્થરની? ભાઈસા’બ, વાત જ ન કરો એની! આજકાલ છાશવારે જે રીતે લોકોના હાથમાંથી પથ્થરો ઊછળે છે એ જોતાં ઘડીભર તો એમ થાય છે કે આપણે પાછા પથ્થરયુગમાં તો વળ્યા નથી ને! જોકે એ પથ્થરયુગ તો સારો હતો; પથ્થરોનો નાછૂટક હથિયાર તરીકે તો ખરો જ, પણ રચનાત્મક રીતે, ઓજાર તરીકે ઉપયોગ થતો હતો; જ્યારે આજના પથ્થરયુગમાં તો પથ્થર કેવળ લોહીતરસ્યો જ બની ગયેલો દેખાય છે! આજે જે રીતે ખંડનાત્મક વૃત્તિથી પથ્થરો ફેંકાય છે તેથી કેટલીક વાર તો એમ થાય. છે કે જૂનો પથ્થરયુગ ફરીથી આવ્યો, પરંતુ પથ્થરમારાનો યુગ થઈને!

પથ્થરને દેવ તરીકે પૂજનારા હશે, પણ એનો ભય આજે એટલો સતાવતો નથી; જેટલો પથ્થરને શસ્ત્ર તરીકે ભજનારાઓનો ભય મને સતાવે છે! પથ્થર લઈને કોઈનું માથું ફોડવા નીકળનારો, પહેલાં તો પથ્થરથી પોતાની અંદરની માનવતાનું માથું ફોડી દેનારો બને છે! પોતાની અંદરની માધુરીને માર્યા વિના માણસ કઠોર થઈ શકતો નથી અને એ રીતે પથ્થરથી પોતાનો ઘાત કર્યા વિના માણસ બીજાનો ઘાત કરી શકતો નથી. પથ્થરને હથિયાર તરીકે વાપરવા માટે માણસને માણસ મટી સવાયા પથ્થર થવું પડે છે!

પણ આ પથ્થર કરતાં કાંકરી સારી! કાંકરીનો તો બાળપણથી જ મીઠો અનુભવ! કૂકા ને કાંકરીની ઘણી રમતો ચાલી! પાંચ, સાત ને નવ કાંકરીની કેવી મજેદાર રમતો હતી એ! અમે અમારી કાંકરીથી ઓળખાતા! અમારી કાંકરી જીતે ને અમે જીતીએ! અમારી કાંકરી અવળી ચાલે ને અમેય જાણે અવળા ચાલીએ! આ કાંકરીથી અમારી આસપાસ બેસીને એકાગ્ર ચિત્તે સ્વાધ્યાયનિરત રહેતા ભાઈબંધને ધ્યાનભંગ કરવાનીયે મજા આવતી! કાંકરી જાણે મેનકાના કુળની અપ્સરા ન હોય! કાંકરી ભાઈબંધના શરીરને અડે ને વીજળીનો જાણે આંચકો લાગે! પછી તો મોટા થતાં કૃષ્ણકનૈયાની નટખટ કાંકરીની વાતોય કાને પડવા – નહીં, ચડવા લાગી! કાંકરીથી ગોપીની ગોરસી ફૂટતી હતી કે એનું હૈયું? કાંકરી માટે – એનો હળવો મીઠો આઘાત ઝીલવા માટે ગોરસી વધારે આતુર હતી કે ગોપી? સમજનારા બધું સમજે છે અને કાંકરીચાળો કરનારા તેથી જ બિનધાસ્ત કાંકરી ચલાવ્યે જાય છે! કાંકરી કનૈયો ચલાવે છે, ત્યારે વધારે રસિક વાત તો કનૈયાના મનની ચાલની હોય છે. કાંકરી એના મનના ઇશારે જ ચાલવામાં કદાચ પોતાને ધન્ય માનતી હશે! આ કાંકરી ઝીલવાનો આનંદ વરસાદની ફરફર ઝીલવા જેટલો જ હશે એમાં મને શંકા નથી.

જીવનમાં કાંકરી ને પથ્થર બેયને જોગવતાં ફાવવું જોઈએ! ક્યારેક છપ્પન પકવાનના થાળમાંયે કાંકરી આવીને નર્યા બેસ્વાદનો અનુભવ આપણને કરાવી દે છે! આંખમાં પડેલી કાંકરી તો દર્શનનો આનંદ જ હરી જાય છે, પણ એ રીતે કાંકરીથી હેરાન થવામાં જેટલી નથી એટલી વશેકાઈ આપણે કાંકરીને હેરાન કરીએ એમાં છે! કાંકરી આપણને શું પજવે? આપણે એને ન પજવીએ? પથ્થર ઠોકર મારે એટલે આપણે ડબ દઈને બેસી પડવાનું? પથ્થરનેય ફંગોળતાં આવડવું જોઈએ. પહાડ પથ્થરથી ડરે છે? તો આપણે પથ્થરથી શું કામ ડરીએ? પથ્થરનેય કહીએ કે તું ખોલ તારી છાતી અને એમાં રમતા રામને અમારી આગળ છતા કર!

શું કાંકરી કે શું પથ્થર – જિંદગીને રસ્તે એ તો આવ્યાં જ કરવાનાં! આપણે હળવા રહેવું, ફૂલના જેવા! ને ફૂલ જેમ પથ્થર પર ચડીને પોતાને સાર્થક કરે છે એમ આપણેય આપણી જાતને સાર્થક કરતાં શીખવું! ફૂલ પર પથ્થર ન પડે એની કાળજી રાખવી. બાકી ફૂલ ભલે પડે પથ્થર પર! એમાં તો પથ્થરનું દૈવત સૌને વરતાશે! આપણે તો કૃષ્ણની પાષાણપ્રતિમા આગળ ફૂલની જેમ માથું ઝુકાવી કહીશું: ‘હે કૃષ્ણ, અમને એવી કાંકરી માર કે અમારા અહંકારનો પથ્થર – ભૂલ્યો, ઘડો તડાક તૂટી જાય! પછી હું છું ને તું છે ને જમુનાનો કિનારો છે! જોઈ લેજે રંગ!’

(કાંકરીચાળો ને પથ્થરમારો, પૃ. ૪૧-૪૨)

૩૦. રામાની શોધમાં

‘રામની શોધમાં’ કે ‘કૃષ્ણની શોધમાં’ જેવાં લખાણ હોય તો તમે ખૂબ જ ઉત્સાહ તથા આસ્થાથી વાંચી લો અને સાથે સાથે પરભવનું ભાથુંયે બાંધી લો તે હું બરોબર જાણું છું. તમે એવાં લખાણો વાંચતાં એકલપેટા પણ ન રહો અને આસપાસનાં અનેકને પ્રેમથી એ વંચાવતા રહો એય હું જાણું છું. ‘રામની શોધમાં’ જેવા મથાળા હેઠળ લખાયેલું લખાણ સત્યનારાયણની કથાના શીરાની જેમ હોંશે હોંશે ગળે (ખરેખર તો કાન દ્વારા દિલ-દિમાગમાં) ઉતારી લેનારા તમે મારું આજનું આ ‘રામાની શોધમાં’ મથાળાવાળું લખાણ કદાચ વાંચશો જ નહીં અને જો ભૂલેચૂકે વાંચ્યું તો એને વાંચીને તુરત જે રીતે આત્મસાત્ કરવું જોઈએ એ રીતે નહીં કરો એવી મને દહેશત છે. મારા આ લખાણનો, દુષ્યંતે જેમ શકુંતલાનો કરેલો એમ, તમે જો અનાદર કરશો તો મને થશે એથીયે વધારે ગેરલાભ તમને થશે એવો મને ભય છે.

‘રામ’ ને ‘રામા’ વચ્ચે ખાસ અંતર ન ગણાય. બારાખડીમાં ‘મ’ પછી તુરત જ ‘મા’ આવતો હોય છે. એ રીતે ‘મ’ ને ‘મા’ અને તેના ફળ સ્વરૂપે ‘રામ’ ને રામા’ સાખપાડોશી જ લેખાય! ‘રામ’ સુધી જો તમે પહોંચી શકો તો ‘રામા’ સુધી પહોંચવું પછી મુશ્કેલ નહીં હોય એમ પહેલા ધડાકે લાગે, પણ જો તમે મારા અનુભવનું પ્રમાણ લો તો તમને તુરત પ્રતીત થશે કે ‘રામ’ સુધી પહોંચવું ભલે આસાન હોય, ‘રામા’ સુધી પહોંચવું એ તો લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કપરું છે. રામ મળવા સહેલા છે, રામાભાઈ મળવા મુશ્કેલ!

મને મારી દીકરી માટે જમાઈ શોધવામાં પડી નથી એટલી તકલીફ મારાં પત્ની માટે રામો શોધવામાં પડી છે. આજની આપણા દેશની કટોકટીભરી હાલતમાં યોગ્ય છોકરી ને નોકરી મેળવવી એને હું કામ અને અર્થના પુરુષાર્થમાં ન સમાવતાં એક અલગ પાંચમા પુરુષાર્થ તરીકે લેખું છું; પરંતુ રામો મેળવવો એ તો આ બેયથીયે ચડિયાતો છઠ્ઠો પુરુષાર્થ છે! છોકરી ને નોકરી એક વાર મળ્યા પછી ઘણું કરીને આપણી અનિચ્છા હોય તો યે આપણને વળગીને રહે છે; રામાનું એવું નથી. રામો મળ્યા પછી આપણને નયે વળગી રહેઃ બે દિવસ આવે ને ત્રણ દિવસ ગેરહાજર રહે. વળી ત્રણ દિવસ આવે છે, ચાર દિવસ ગાયબ થાય. રામાને આપણે વળગતા જવું પડે. ‘ના જાઓ જી તજી અમને’ એમ આપણે એને કહેવું પડે! રામાભાઈ એમની ગમે તેટલી મનમાની કરે, આપણાથી એમને અણગમતો હરફ સુધ્ધાંય કહેવાય નહીં. ‘તું ફલાણે દહાડે કેમ નહોતો આવ્યો?’ એટલુંયે જો ન પુછાય તો પછી પગાર કાપવાની તો વાત જ શી? ઊલટું, બેપાંચ દહાડાની ગાપચી પછી જો એ આવે તો તમાચો મારીને ગાલ લાલ રાખવાની રીતે એને શ્રીમતીજી તો આમ જ કહેવાનાં: ‘શું ભઈ, આવી ગયો! બહુ સારું થયું. કંઈ તકલીફ હતી? એવું હતું તો હજી પાંચ દહાડા વધારે રહ્યો હોત તોયે ચાલત. એ તો અમે સુખેદુખે નભાવી લેત!’ આ તો બધું બોલવામાં, બાકી આમ તો રામો જે દહાડે ઘરમાં ન આવે ત્યારે ઘર જાણે રામ વિનાના ખોળિયા જેવું જ અમને તો – ખાસ તો શ્રીમતીજીને લાગે છે! અરે! રામાના અભાવે એમના હાથપગ લકવાથી ઝલાઈ ગયા હોય એવી અપંગતા તેમને લાગે છે. આપણે તત્કાલ સી.એલ. લઈ ઘેર રહેવું પડે અને રામાની રીતે શક્ય બધું જ કરવું પડે; ને એ છતાં રામાને શ્રીમતીજીની વત્સલતાનો જે બિનશરતી અઢળક લાભ મળે તે આપણને તો જરાયે મળે જ નહીં! રામાની ગેરહાજરીમાં શ્રીમતીજીની તબિયત મોટા ભાગે નાદુરસ્ત જ જણાય. એમના હાથપગ કળવા માંડે. કેડ ઝલાઈ જાય. લમણાં તૂટી પડે ને માથું ફાટફાટ થાય! ક્યારેક તો એ કારણે એમનો મિજાજ પણ ગુમ થાય અને એ સર્વનાં ફળ ભોગવવાનાં આપણે! આવ બલા પકડ ગલાની રીતે તો છે આપણે રામાને રાખી ન જાણીએ, તો રામને ખોયાથી જે વેઠવું પડે તે આપણેય પછી વેઠવાનું રહે! જગતનો નાથ શિરે જે ગુજારે તે વેઠ્યે જ છૂટકો! રામાવતાર — રામાનું અવતરણ – આગમન થાય તો જ પછીથી કળ વળવાની — શ્રીમતીજીને — મને અને એ રીતે આખા ઘર-પરિવારને!

જેમ દૂરથી પતિને જોતાં મેડીએ ‘ખેલન લાગી ખાટ’ એવો અનુભવ થાય છે, તેમ દૂરથી રામાને જોતાં જ શ્રીમતીજીના જીવમાં જીવ આવે છે. ચોકડીમાં પડેલ વાસણનો ઢગલો, બાથરૂમમાં પડેલ મેલાં કપડાંનો ગંજ, બારીબારણે ને ફરસ પર બાઝેલ ધૂળના થર – બધું એને જોતાં જ જાણે વિદાય લેવાના ઉત્સાહમાં આવી જતું દેખાય છે. શ્રીમતીજીની દેહલતામાં સ્કૂર્તિની વીજળી ફરી વળે છે. એમનામાં પેલા રામ માટેના વાત્સલ્યની મંજરીના લચકેલચકા ખીલી ઊઠે છે! મનમાં ભારે ક્રોધ છતાં જીભ પર કોયલનો ટહુકો આવી જાય છે. ગૅસ પર તપેલી ચડી જાય છે ને આદું-ફુદીનાવાળી ચાની મહેકભરી ખળભળ શરૂ થઈ જાય છે. આમ તો મારા જ ખાવા માટે રાખી મૂકેલાં મૂઠિયાંની ડિશ એ પનોતા પગલાના નરપુંગવ આગળ હાજર થઈ જાય છે ને અમે એ સમગ્ર દૃશ્યના વિનીત – લાચાર પ્રેક્ષકમાત્ર થઈ રહીએ છીએ! રામાભાઈ વાસણો માંજે ને શ્રીમતીજી ભારે ઉમળકાથી તે વાસણો લૂછીને ગોઠવે. રામાભાઈ કપડાં ધોવા બેસે ને શ્રીમતીજી હોંશથી સાબુ ઘસી આપી તેમનાં ધોયેલાં કપડાં સૂકવી દેવાની રમણીય ચેષ્ટા કરે! હું તો બસ, જોઈ જ રહું. મારી પેનમાં સહી ભરી આપવામાં કંટાળો અનુભવતાં શ્રીમતીજી એ રામાભાઈને કચરાં-પોતાં કરવાનો ઉત્સાહ રહે એ માટે કઈ રીતે બાલદીઓ (ડોલો) ભરી આપતાં હશે એ મારા માટે એક કૂટ પ્રશ્ન છે!

વળી રામાભાઈ પધારીને જ્યારે વાસણ માંજવાનો – કહો કે પાત્ર-પ્રકાશનનો અથવા કપડાં ધોવાનો – વસ્ત્રવિશોધનનો એમનો સમારંભ ચાલુ કરે, વાસણોનો ખખડાટ ને કપડાં પરનો ધડબડાટ જ્યારે ખુલ્લંખુલ્લો સંભળાવે ત્યારે જ શ્રીમતીજી એમના કોયલકંઠને અસ્વાભાવિક રીતે બુલંદ કરીને મને કહે: સાંભળો છો?’

‘હા, બરોબર સાંભળું છું!’

‘તો એમ કરો ને, એક સોની નોટ આપો ને!’

હું દૂધની ગરમ તપેલીને હાથ અડી જતાં દાઝ્યો હોઉં એ રીતે આશ્ચર્યાઘાતે એમને પૂછું છું:

‘નહીં દસની, નહીં વીસ કે પચાસની, ને સીધી સોની નોટ શા માટે, વારુ?’

તેઓ મારા પ્રશ્નથી જ જાણે કોઈ વીજકરંટ લાગ્યો હોય એમ ઊછળી પડી કહે છે: ‘જોઈએ છે. મારે રામાને આપવા છે. હિસાબમાં પછી વાળીશું.’

‘પણ, હજી જૂના અઢીસો તો હિસાબમાં વાળવાના બાકી છે; ત્યાં આ પાછા…’

‘તે ક્યાં નાસી જવાના છે? એ છે ને!’

‘એનું તો શું કહેવાય?’

‘તમે તો ભાઈ, ભારે ચીકણા! આ શી પડપૂછ! પેલાં નૂતનબહેને રામાએ ચારસો માગ્યા ત્યારે પટ દઈને પૂરા પાંચસો મારા દેખતાં એને દઈ દીધેલા! એમના મિસ્ટર એક શબ્દ પણ નહોતા બોલ્યા; ને તમે તો ભાઈસા’બ!..’

તેમણે મને બે હાથ જોડી જે પહોંચાડવું હતું તે પહોંચાડી દીધું.

મેં થાકીને વાત સમેટતાં કહ્યું: ‘ભલે ને આપો. સો આપો, બસો આપો! ધ્યાન તમારે રાખવાનું છે!

‘તે અમે નહીં રાખતાં હોઈએ!’

‘ધ્યાન તો તમે રાખો જ છો, પણ રામાનું; એના બેફામ ઉપાડનું નહીં.’

‘તમારા આવા સ્વભાવે જ રામા મળતા નથી ને મળે છે તો ટકતા નથી!’

‘ભલે તો હવે તમે ટકાવો, બસ! લો આ સો, ને ઉપરથી આ બીજા સો!’

‘હવે દાનેશરી થવાનું રહેવા દો ને સો બસ છે!’

એમણે સોની નોટ લેતાં કહ્યું,

‘તમને ખબર નથી આજકાલ રામાની કેવી રામાયણ છે તે! તમે રામો શોધવા કેટલા ફરેલા? મળેલો? આય હું શોધી લાવી ત્યારે!’

‘તે તમારે રામો જ જોઈતો હતો પછી શું કરું? બાકી કામવાળી બાઈ હું શોધી જ લાવેલો ને! તને એ પસંદ ન પડી!

‘તે ન જ પડે ને! આ ઘરમાં હું મારા છતે કોઈ બીજીને ફરકવા જ ન દઉં!’

એમ! બીક છે મારી કેમ?’

‘બીક રાખે છે મારી બલારાત! તમને તો ભૂતડીયે વળગવાની ના કહે! આ તો પાડ માનો ભગવાનનો કે હું એક તમને મળી!’

‘એ મળી એ પરમકૃપાળુ પરમાત્માનો પાડ તો ખરો જ!

આજકાલની હડહડતી બેકારીમાંયે રામો મેળવવો એ નેવાંનાં પાણી મોભે ચડાવવા જેવું આકરું કામ છે. શેઠ જો રામાને શોધવા જાય તો પહેલપ્રથમ તો એ ઘણું કરીને નન્નો જ ભણે! શેઠને જોતાં રામાનો ભાવ ઊંચકાતો જાય. પગાર અને રજાઓ, કપડાં-લત્તાં ને નાસ્તાપાણી વગેરેની ઉદાર શરતોએ એ રામો કદાચ આવવા તૈયાર થાય તો ‘મોટું કુટુંબ ને દુઃખી કુટુંબ’ જોતાં, પરણવા આવેલા નેમિનાથજી જેમ પાછા વળી ગયા, એમ એ પાછો વળી જાય એમ પણ તને! વળી ધારો કે ‘નાનું કુટુંબ ને સુખી કુટુંબ’ જોઈ એ ઘરકામ ફરવા તૈયાર થાય તો ઘરવાળા શેઠાણી એની નજરમાં ન વસે એવુંયે બને! રસિક રામાને તો શેઠાણી પણ એવાં જોઈતાં હોય છે કે એમનાં ફૂલ ઝરતાં ફરમાનોએ હસી હસીને કામ કરવાનું મન થાય! રમણીય મુખાકૃતિનાં વેણ પણ રમણીય લાગે છે એ સૌનો અનુભવ છે!

મેં તો જોયું છે કે રામજી મંદિરે જઈ રામજીનાં દર્શન કર્યા વિના નહીં જમનાર ગૃહિણી પણ રામ ભગવાન કરતાં રામાભાઈને જમાડવાની ફિકર સવિશેષ કરતાં હોય છે! રામાને ચા-પાણી કે નાસ્તોભોજન દેવામાં જરાય મોડું ન થાય એની શ્રીમતીજી ખાસ કાળજી રાખે છે. ભલે પછી રામાને સાચવતાં આપણને ઑફિસે જવાનું મોડું થાય. આપણા ઑફિસના સાહેબને આપણા મોડા પડવાથી માઠું લાગે તો ભલે, પણ પેલા રામાભાઈને મોડાં ચા-પાણી દઈ માઠું ન જ લગાડાય! પેલા રામાને તો, શબરી જેમ રામજીને અછોવાનાં કરે એથી ક્યાંય વધારે અછોવાનાં શ્રીમતીજી કરે છે ને છતાંય રામાજીની લટકતી તલવાર તો માથે ખરી જ! રામો ગમે ત્યારે ગાયબ થઈ શકે ને ત્યારે એક સંનિષ્ઠ પત્નીવ્રત સ્વામી તરીકે એને નગરી નગરી દ્વારે દ્વારે ઘૂમીને ઢૂંઢી લાવવાનો પડકાર આપણે જ ઉપાડવો પડે છે! ગૃહસ્થજીવનની શાંતિ તથા સુખચેન માટે જેમ કોઈ રામાપીરને પ્રસન્ન રાખે તેમ અમેયે અમારા ભોગે અમારા ઘરના રામાભાઈને પ્રસન્ન કરવા થાય તેટલું બધું જ કરી છૂટીએ છીએ ને અમને એમાં અમારી અર્ધાંગનાનો વણમાગ્યો તન-મન-ધનનો અઢળક સહકાર એમ જ મળી રહેતો હોય છે!

(કાંકરીચાળો ને પથ્થરમારો, પૃ. ૪૭-૫૧)

XXII

નિબંધ-સાહિત્ય: હળવી કલમનાં ફૂલ (2005)

૩૧. નેઇમ-પ્લેટ

અમે ઇધરઉધરથી ઉછીનાપાછીના પૈસા લઈ શહેરના છેવાડે, જ્યાં બપોરી વેળાએ ગર્દભપરિવાર ધૂળમાં લેટતો, મૂડ આવે ત્યાં હોંચી હોંચી કરીને ગાતો, આરામ કરતો હતો ત્યાં ખુલ્લા પ્લૉટમાં એક મજાની મઢૂલી ઊભી કરી. આમ ૬૦-૬૫ વારનું બાંધકામ ખરું, પણ તેથી કંઈ એ આલીશાન બંગલો તો ન જ કહેવાય ને? આપણા રાષ્ટ્રપતિભવનની સાથે અમારી મઢૂલી સરખાવીએ તો? સંભવ છે કે આપણા ગરીબ દેશના રાષ્ટ્રપતિભવનનો બાથરૂમ અમારી આ મઢૂલીથી મોંઘો હોય! અમે આ મહૂલીના ધાબા સુધીનું ખર્ચ કાઢતાં તો ગળે આવી ગયા! ટકાની તોલડી તેર વાનાં માગે એમ આ મુફલિસની મઢૂલી તોતેર વાના માગતી હતી. બોલે બોલે પૈસો! ઘરનાં બારી-બારણાં કરાવવા સુધીમાં તો અમારું બધું બૅલેન્સ તળિયાઝાટક થઈ ગયું! અમારી દશા એવી થઈ કે ઘરમાં રૂ લાવ્યા, પણ પછી ગોદડાં ભરાવવાની જોગવાઈ જ ન થઈ! બારણાં માંડ માંડ કરાવ્યાં. મિસ્ત્રી કહે: ‘બારણાં તો મજબૂત જોઈએ, સાગનાં કરાવો.” પણ લાટીબજારમાં સાગનો ભાવ પૂછતાં અમને જાણે આગની ઝાળ લાગી હોય એમ અમે ભડકી ઊઠ્યાં. અમને થયું, હમણાં તો સસ્તામાં બારણાં કરાવીએ; મજબૂત નહીં હોય તોયે શું ફિકર છે? આપણા ઘરમાં ક્યાં એવા દલ્લા દાટ્યા છે કે ચોરને બારણું તોડીને આપણે ઘેર પધારવાનો ઉત્સાહ થાય! એટલે અમે તો મિસ્ત્રી દ્વારા પ્લાઇવુડનાં બારણાં બનાવડાવ્યાં! પછી સવાલ આવ્યો રંગરોગાનનો! અમારા મોઢા પર મકાન પેટે ખાસ્સું દેવું કર્યા પછી ખાસ રંગ રહ્યો જ નહોતો! ત્યાં વળી આ બારણાના રંગનો ઉધામો ક્યાંથી કરવો! મનમાં રંગ કર્યા વિના જ બારીબારણાં રાખવાનો ખ્યાલ હતો ત્યાં અમારાં શ્રીમતીજીના બંધુવર અમારી વહારે ધાયા. એ એક રંગવાળાની કંપનીમાં કામ કરતા હતા. એ કંપની કેટલાક નહીં ખપેલા રંગ મફતના ભાવમાં કાઢતી હતી. મારા સાળાશ્રીએ એમાં અમારા ઘરનાં બારીબારણાં રંગાય એટલો રંગ ખરીદી લીધો ને હસતાં હસતાં એ રંગના ડબ્બા લઈ ઘરે પધાર્યા. મને કહે, ‘લો ચંદુલાલ! આ રંગ લાવ્યો છું. રંગી દો બારીબારણાં!’ ને અમે ઉત્સાહથી એ રંગ લગાવવામાં લાગી ગયાં! પણ આ શું? આ રંગ તો સાવ લાલ ભડક રંગ હતો! કોઈ આખલો દૂરથી જુએ તો એને જોઈને વકરે ને ભલું હોય તો ધસી આવીને શિંગડાના એક ઘાએ બારણું જ મિજાગરામાંથી તોડી નાખે! ખેર! ‘ધરમની ગાયના દાંત ન જોવા’ – એ ન્યાયે સાવ મફતના ભાવમાં મળેલા રંગને અમે જિંદાદિલીથી વેઠી લીધો. અમે જાતે જ ઑફિસમાંથી અઠવાડિયાની રજા લઈ ઘરને આ લાલ રંગ બરોબરનો ચડાવ્યો! ત્યાં અમારા સુપુત્ર કહે: ‘પપ્પાજી, આપણે હવે બારણે લગાડવાની નેઇમપ્લેટ પણ લાવો!’ અમને અમારા ચિરંજીવીની આ વાત દિલમાં બરાબરની વસી ગઈ. ‘નેઇમપ્લેટ’ તો જોઈએ જ. અમને બી.એ. થયા પછી ત્રણ-ચાર વર્ષ નોકરી મળી નહીં ત્યાં સુધી ઘેરબેઠાં કેટલીક જાતભાતની પરીક્ષાઓ આપી પ્રમાણપત્રો – ડિપ્લોમા વગેરે લીધેલાં, એ બધાંમાથી અગત્યની ડિગ્રીઓ બતાવવી હોય તો ‘નેઇમ-પ્લેટ’ જ ઉપયોગી થાય. એમાં લખાવી શકાય. ‘ચંદુલાલ શેઠ, બી.એ. (ઓનર્સ), એસ.ટી.સી; ડિપ્લોમા ઇન ડ્રામા’ – વગેરે વગેરે. મને થયુંઃ મારે તો મારા નામ કરતાં ડિગ્રીઓ એટલી બધી છે કે બધી જ લખવાની થાય તો બારણે નેઇમ-પ્લેટના બદલે નામનું મોટું પાટિયું – બ્લૅકબોર્ડ જેવું સ્તો – લગાડવું પડે. વળી નેઇમ-પ્લેટમાં કંઈ મારા એકલાનું નામ લખીએ તે ચાલે? શ્રીમતીજીનેય એમાં મારી સાથે બિરાજવાનો અધિકાર ખરો ને? તો પછી અમારા એકના એક પુત્ર કેમ રહી જાય? અમારે તો ‘થ્રી ઇન વન’ની આઇસક્રીમ પ્લેટ જેવી નેઇમ-પ્લેટ થાય – થ્રી ઈન વન!

વળી આ નેઇમ-પ્લેટમાં બીજો સવાલ પણ ઘણો અગત્યનો! ‘નેઇમ-પ્લેટ’માં કઈ ભાષા રાખવી? હું પોતે ગુજરાતી ભાષાવાળો! તેથી મને તો ગુજરાતીમાં જ નેઇમ-પ્લેટ તૈયાર કરાવવાનું ગમે! અમારા ચિરંજીવી કહે: ‘તમે પપ્પા, અપ-ટુ-ડેટ થાઓ! આજે લોકો અંગ્રેજી ન આવડતું હોય તોયે હાથમાં અંગ્રેજી છાપું લઈને ફરે છે તો તમે નેઇમ-પ્લેટમાં અંગ્રેજી ન રાખો એ બરોબર નહીં! ભલે આપણે માધ્યમ ગુજરાતી રાખ્યું, પણ અત્રતત્રસર્વત્ર ઑ પડે છે અંગ્રેજીનો! આપણા કલ્ચરનો પ્રભાવ ઊભો કરવા ય નેઇમ-પ્લેટ તો અંગ્રેજીમાં જ રાખવી!’ ત્યારે આસ્તેથી કહ્યું: ‘અંગ્રેજીમાં નેઇમ-પ્લેટ કરાવીએ પણ એમાં અક્ષરો વધી જાય. નેઇમ-પ્લેટનો ખર્ચ પણ તેથી વધે!’ ત્યાં જ અમારાં શ્રીમતીજી વઘારના છમકારા જેમ છમકીને કહે: ‘તમે તો ભાઈસા’બ! ડગલે ને પગલે માસ્તરી કરો છો! બચુ (અમારો ચિરંજીવી) કહે છે તે સાચું કહે છે. આપણી પાડોશમાં બધે જ જુઓ. બધાંએ નેઇમ-પ્લેટ અંગ્રેજીમાં કરાવી છે. પેલાં સદાફોઈ સાવ અભણ છે તોય એમના ઘેર પણ નેઇમ-પ્લેટ તો અંગ્રેજીમાં જ કરાવી. આજકાલ જે ચાલતું હોય તેનો ખ્યાલ રાખીને કામ કરવું જોઈએ. તમે તો માસ્તર તરીકે ગામ આખાને સલાહ આપવા નીકળો છો ને તમે તો કોઈની લેતા નથી.’ મને લાગ્યું કે શ્રીમતીજીએ જે ઉપાડો હવે લીધો છે એમાં આપણેય મૂંગા મૂંગા હા ભણવામાં સાર છે. મેં કહ્યું, ‘ભલે, તમે કહો છો તેમ કરીશું.’ આમ નેઇમ-પ્લેટ અંગ્રેજીમાં કરાવવી એ નક્કી થયું. તે પછી ઘણી ચર્ચાવિચારણાને અંતે મારું અને મારાં શ્રીમતીજીનું શુભનામ અંગ્રેજીમાં ‘નેઇમ-પ્લેટ’ પર મૂકવું એમ ઠર્યું. જ્યારે મેં શ્રીમતીજીને કહ્યું કે તમારું નામ પણ ‘નેઈમ-પ્લેટ’માં રહેશે ત્યારે એમને, અહમદશાહને ‘અમદાવાદ’ નામ પડ્યાથી થયો હશે તેથીયે અદકેરો આનંદ થયો! જાણે કે ‘પદ્મવિભૂષણ’ની જેમ ‘ગૃહવિભૂષણ’ની પદવી કોઈ એમને એનાયત ન કરતું હોય!

આ પછી નેઇમપ્લેટ કેવા પ્રકારની કરાવવી એ સવાલ આવ્યો! મેં તો કહ્યું કે ‘હમણાં પોલીસખાતાની પ્રેરણાથી મેં મારા સ્કૂટરના નંબરના નાના આંકડા જેની પાસે ફરીથી ચિતરાવી મોટા કરાવ્યા તેને જ આ કામ સોંપીએ. સસ્તામાં પતી જશે.’ ને શ્રીમતીજી ‘સસ્તું’ શબ્દ જાણે ‘મોંઘું’ના અર્થમાં મેં વાપર્યો હોય એમ સાંભળતાંવેંત બગડ્યાં. ‘તમને તો બસ, બધું સસ્તું જ સૂઝે છે! નેઇમ-પ્લેટ કંઈ વારેઘડીએ થવાની નથી, માટે તમને કહી દઉં છું. એ સારામાં સારી જ કરાવજો.’

મેં પૂછ્યું, ‘સારામાં સારી એટલે?’

‘મારે ચીતરેલી ન જોઈએ. મારે તો પિત્તળના અક્ષરોવાળી નેઇમ-પ્લેટ કરાવવી છે.’ ‘તને ખબર છે, એ કેટલી મોંઘી થાય તેની?’

‘થઈ થઈને કેટલાની થવાની છે? કંઈ બારણા જેટલી કિંમતની તો નહીં થાય ને?’

ત્યાં જ અમારા ચિરંજીવી વાતમાં ટપકી પડ્યા. કહે: ‘પપ્પા, મમ્મી ભલે, પિત્તળના અક્ષરોની કહે. હું તો સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલના અક્ષરોવાળી નેઈમપ્લેટ કરાવી લાવીશ. જિંદગીભર જોવાનું જ નહીં!’

જ્યારે અમારા ચિરંજીવીએ સ્ટેનલેસ સ્ટીલના અક્ષરોવાળી નેઇમ-પ્લેટની વાત કરી ત્યારે હું લગભગ હબક જ ખાઈ ગયો! આજની મોંઘવારી, બારણું કરાવતાં થયા હતા એથી નેઇમ-પ્લેટ કરાવવામાં વધારે પૈસા ન થાય તો જ નવાઈ! બારણાં તો સુદામાના દૂબળા શરીર જેવાં હતાં. એના પર કીમતી નેઇમ-પ્લેટ મુકાવીએ તો ઘરડી ઘોડીને લાલ લગામ ચડાવ્યા જેવું જ થાય! ખેર! પણ શ્રીમતીજી ને ચિરંજીવીના સંયુક્ત મોરચા આગળ આપણું કેટલું ચાલે!

મેં નેઇમ-પ્લેટની હા કહી એટલે તુરત જ અમારા ચકોર ચિરંજીવી કહે: ‘પપ્પા, પણ આપણે સારામાં સારી નેઇમ-પ્લેટ કરાવીએ તો એના માટે બારણાં પણ બરોબર – સારાં જોઈએ. કમમાં કમ આ જે કલર છે એ તો ન જ ચાલે. નેઇમ-પ્લેટ સારું બૅકગ્રાઉન્ડ હોય તો આકર્ષક લાગે!’ ચિરંજીવીની વાત કાઢી નાખવા જેવી નહોતી. આજની પરિસ્થિતિમાં બૅકગ્રાઉન્ડ વગર નથી નોકરી મળતી, નથી છોકરી. બૅકગ્રાઉન્ડ વગર સરખી રીતે જીવન ગુજારવુંયે મુશ્કેલ થઈ જાય! નેઇમ-પ્લેટનેય બૅકગ્રાઉન્ડ સારું જોઈએ! મેં એ બધો અંદાજ માંડ્યો ત્યારે જ ખ્યાલ આવ્યો કે બધું કરતાં સહેજેય ચારસો-પાંચસોના ખર્ચમાં પેસી જવાય! જ્યાં પંદરના વાખા હોય ત્યાં ચારસો-પાંચસો ક્યાંથી કાઢવા?

મેં છેવટે લગભગ હાથ ઊંચા કર્યા જેવું કરી શ્રીમતીજીને કહ્યું, ‘તમે નેઇમ-પ્લેટની વાત કરો છો, પણ અત્યારે ખરો સવાલ તો, પાછલી બાજુનાં રસોડાનાં બારણાં ઊધઈથી ખવાઈ રહ્યાં છે તેના રિપેરિંગનો છે. એ પહેલું કરવું પડશે. નામનું તો પછી થશે.’ બંનેય જણ મારી આ પાણીમાં બેસી જવાય એવી વાત સાંભળી રહ્યાં. પછી થોડી વાર પછી ચિરંજીવ કહે: ‘પપ્પા, કોઈ વાંધો નથી! તમે એક કામ કરો, મને હથોડી ને ચાર ચૂકો આપો. કાગળ મારી પાસે છે. હું એમાં તમારું નામ ચીતરી દઈને ચોડી દઉં છું બારણા પર!’

શ્રીમતીજી કહે: ‘હમણાં તો તું સ્ટીલના અક્ષરોની વાત કરતો હતો. હવે આવી વાત કરે છે? મારે બારણે કશુંય લગાડવું નથી – લખાવવું નથી?’

મેં પૂછ્યું: ‘કશુંયે નહીં? ‘લાભ’ અને ‘શુભ’ પણ નહીં!’ એ સાંભળી બંનેય હસી પડ્યાં! અમે ત્રણેયે!

(હળવી કલમનાં ફૂલ, પૃ. ૨૩-૨૭)

૩૨. ખિસ્સે ખાલી, ભપકો ભારી

ખિસ્સું ભરેલું હોય ને કોઈ ભપકો બતાવે એ એક વાત છે અને ખિસ્સું ખાલી હોય ને કોઈ ભપકો બતાવે એ બીજી વાત છે. મૂળેય જમીન ફળદ્રુપ હોય ને તેમાંથી તમે મબલખ ફસલ નિપજાવો એમાં શું નવાઈ? જમીન સાવ ઉજ્જડ હોય ને તેમાંથી તમે એવી ફસલ નિપજાવો તો નવાઈ લાગે. પોલું હોય એ તો વાગે જ ને? પણ સાંબેલું હોય ને એ જો વાગે તો કારીગરી કહેવાય! ખિસ્સામાં કોડી ન હોય છતાંયે ઊભી બજારે મસ્તીમાં મહાલવામાં વસેકાઈ છે.

અમારા એક મિત્રની હાલત આમ તો ઘરમાં હાંલ્લાં કુસ્તી કરે એવી છે; પરંતુ બહાર નીકળે ત્યારે તેઓ જાણે બાર લાખ છપ્પન હજારના આસામી હોય એવો ભપકો રાખે! આમ તો સાઇકલ ચલાવવાના વાખા, પરંતુ કોક ધન્ય ઘડીએ, ડ્રાઇવર-બ્રાઇવર બીડીના કારણે મિત્ર થયા હોય તે નાતે – ’બીડીમિત્ર’ના નાતે કોઈ શેઠ–સોદાગરની ખાલી મોટરમાં લિફ્ટ મળે ત્યારે તમે એમનો ઠસ્સો જોયા જ કરો! જાણે એ મોટર એમને વારસામાં મળી હોય એવા રોફરુઆબથી એ એમાં બેસે ને આસપાસનાં જાણે પગની પેંજાર હોય એમ નિહાળે! કોઈક વાર કોઈની વગસગે એ લક્ઝરીમાં મફતના ભાવે બિરાજમાન હોય તો ત્યાં પણ એમની છાકછટા તમને એવી લાગે કે પાંચ-છ લાખની એ લક્ઝરીના અસલી માલિક જાણે પોતે જ હોય! આસપાસનાં સૌ બેઠેલાંને જાણે એમણે જ વગર ટિકિટ બેસવા દીધાં હોય એવો એમનો દેખાવ વરતાય. કોઈ વાર તો લક્ઝરીના ડ્રાઇવર-કંડક્ટરને એ બહુ આસાનીથી ચા-ભજિયાં પણ પહોંચાડી દે ને દરમિયાન હોટલવાળાનું બિલ જે કોઈ પડખે ચડી ગયું હોય એની પાસે અપાવે – કોઈ બાદરાયણ-સંબંધ યાદ કરાવીને. જેમ સારાં બાળકોને મોંમાં અંગૂઠો કે આંગળી નાખવાની કટેવ હોતી નથી તેમ આપણા આ મિત્રનેય પોતાના ખિસ્સામાં હાથ નાખવાની કટેવ નહીં! હા, બીજાઓના ખિસ્સામાં હાથ નખાવવાની ટેવ પાકી! બાપડો ભલોભોળો ખિસ્સાકાતરુ કોઈનું ખિસ્સું કાપવાનો કાળો ગુનો કરીને એ ખાલી કરે, જ્યારે આપણા આ મિત્ર બીજાનું ખિસ્સું લીલયા ખાલી કરાવી શકતા.

કેટલાક સંકુચિત લોકોમાં મારા-તારાના – પોતીકાં-પરાયાંના ક્ષુલ્લક ભેદો હોય છે. આપણા આ મિત્ર તો ‘જય જગત’વાળાઓથીયે ચડિયાતા. પરાયાપણાનો ભાવ જરાયે નહીં! પરધન ને પરસ્ત્રીના ભેદભાવમાં માનતા જ નહીં! તેથી સૌનું તે પોતાનું, એમ માનીને જ ચાલનાર. એ તો કહેતા: આપ મૂએ ફિર ડૂબ ગઈ દુનિયા. બધું અહીંનું અહીં મેલીને જવાનું છે. એક કાંકરીયે મરનાર જોડે લઈ જઈ શકતો નથી; તો નકામો મારા-તારાનો ભેદભાવ ને મોહમાયા શાં? ‘તારું એ મારું ને મારું તે તારું’ – એવું અહીં હોવું જોઈએ. ને એમની આ માન્યતા પ્રમાણે થાય તો પછી અમીરોની અમીરાઈમાં એમનો ભાગ રહે અને એમની મુફલિસીમાં અમીરો વગેરેનો ભાગ રહે. પોતાની પાસે ગરીબી સિવાય ખાસ કંઈ વહેંચવાનું હતું નહીં, માટે જ એ ઊછળી ઊછળીને વહેંચીને ખાવાની, ત્યાગીને ભોગવવાની વાતો કરતા રહેતા હતા.

તેઓ દેખીતી રીતે જ પરિગ્રહ કરી શકે એવી સ્થિતિમાં નહોતા. ઘરમાં કશું આવે, હોય તો સંઘરે ને? પૂરી ત્રણ જોડ કપડાંયે નહીં, તેથી તો પડોશના ધોબીને જીગરજાન દોસ્ત બનાવેલો. ત્રણ જોડ કપડાં છતાં તેત્રીસ જોડ કપડાં હોય એવી ઠાઠ એ રાખતા. સામાન્ય રીતે બર્થ-ડે-પાર્ટી — લગ્ન જેવા અવસરો દોસ્તોના ઉછીના સૂટબૂટે સહેલાઈથી પસાર થતા. અરે શિયાળાના ઠંડા દહાડા પણ પારકાનાં સ્વેટરોએ ને ચોમાસાના ભીના દહાડા પારકાની છત્રીઓની મદદે કેમ પસાર કરવા એની એમનામાં આવડત હતી.

તમે જો કોઈ સુંદર ઘડિયાળ ખરીદ્યું તો પંદર-દહાડા કે મહિનો તો એ ઘડિયાળને તેઓ જ પાલક પિતાની રીતે પોતાના હાથે ફેરવતા! તમે પડખે ન હો તો પોતે ખરીદ્યાની અથવા વિદેશથી મિત્રે ભેટ મોકલ્યાની મોભાદાર વાતો વહેતી મૂકતા! જાણકારો અવારનવાર કહેતા કે એમના ઘરમાં, સિવાય કે એમની જાત, બાકીમાંથી એમનું કહેવાય એવું જવલ્લે જ તમને મળે. એમના ઘરમાં ટેબલ પર મૂકેલી ફૂલદાની તેય પારકાની, ઘેર ટ્રાયલ માટે જ રાખેલી હોય, પણ એમાંનાં ફૂલોયે કોઈ પાડોશીની પૂજાનાં હોય! તમે કહેશો કે કપડાંનાં ટ્રાયલ હોય પણ ફૂલદાનીનોયે ટ્રાયલ? તે કેમ ન હોય? ઘરમાં એ ફૂલદાની સારી લાગતી હોય તો ખરીદાય ને? એવી અનેક વસ્તુઓ તેઓ આ કે તે દુકાનેથી પાંચ-સાત દહાડાના ટ્રાયલે લાવી પછી દિલગીરી સાથે પાછી મોકલતા! કોઈ વાર કોઈએ એમને આપેલી – કહો કે ધીરેલી – ચીજવસ્તુ પાછી મગાવવાની ભૂલી જાય તો પછી તેઓ એને આજીવન રાખવાની ખેલદિલી દાખવતા! તમે જો ભૂલથીયે બોલો કે ‘આ ચીજ ભૂલથી બેવડાઈ ગઈ’ તો તેઓ તરત તમારી વહારે ધાય ને તમને એ પરિતાપમાંથી ઉગારી લેવાના ઊંચા આદર્શે એ બેવડાયેલી વસ્તુ તબિયતથી પોતાના ઘરે લઈ જાય. અલબત્ત, તમારે પછી એ ગયેલી વસ્તુ બાકીની કિંમત વસૂલ કરવાનો કે પછી એ વસ્તુ પાછી મગાવી લેવાનો પાપી વિચાર તો મનમાં ફરકવા જ દેવાનો નહીં. એમણે કોને નાણાં આપ્યા તે તમને આપે? એમની યાદદાસ્ત ટુ-વે-ટ્રાફિકવાળી નથી. એમને લેણું જ યાદ રહે છે, દેણું યાદ રહેતું નથી. એમને ખાવાનું યાદ રહે છે, ખાવાનું બિલ ચૂકવવાનું યાદ રહેતું નથી.

કોઈ સરસ વસ્તુ જો તમારે ત્યાં રસોડામાં થાય તો એનાં એ મોંફાટ વખાણ કરે. એ વખાણ કરતાં એ વસ્તુ બનાવનાર તમારાં ઘરવાળાંનાંયે મુશળધાર વખાણ કરે. તમારાં ઘરવાળાં એથી એમને મોહનથાળનું એક ચકતું જ ચખાડવા દાખલ આપવાને બદલે ચાર ચાર ચકતાં આપે! એય એમના ઉદાર ઉદરમાં ક્યાંય સમાઈ જાય. પછી એ જ કહેઃ ભાભી, આનો તો સ્વાદ રહી ગયો હોં! રાતેય બેપાંચ ખાધા વિના ઊંઘ નહીં આવે!’ અને ક્ષણ પહેલાં જ એમની પુષ્પિત વાણીથી અભૂતપૂર્વ ખીલેલાં ભાભી ઉત્સાહથી દસેક ચકતાં સ્ટીલના ડબરામાં ભરી એમને આપે. પછી આજની ઘડી ને કાળનો દિવસ. ‘મૂળગા મારા તાંદુલ ગયા’નો ઘાટ થાય. ચકતાં તો આવવાનાં નહોતાં જ, સાથે ડબ્બોયે ન આવે! કોણ જાણે એમની એવી તો કેવી મોહિની હોય છે કે જે વસ્તુ એમની પાસે જાય છે એ વિના અવઢવ એમની જ થઈને પછી અદૃશ્ય થઈ જાય છે! ને તેમ છતાં એ કારણે તેઓ અદૃશ્ય થતા નથી! બીજી દિવાળીએ નવા-તાજા મોહનથાળનો નવો ડબ્બો પામવા તેઓ શ્રીમાન સોત્સાહ સદેહે હાજરાહજૂર હોય છે. એ ભલે ખાલી હાથ આવે પણ તમે એમને ખાલી હાથે પાછા વાળી ન શકો – રામ રામ કરો.

તેઓ સાચે જ રત્ન છે. નકલી તોયે રત્ન! સાચું રત્ન ચીંથરે વીંટ્યું હોય તો તે રત્ન નહીં કાચનો ટુકડો લાગે. તો બીજી બાજુ સુંદર રીતે – સાજસજાવટ સાથે પ્રદર્શિત (ડિસ્પ્લે) કર્યો હોય તો કાચનો ટુકડોયે રત્ન લાગે! લોકો હોંશે હોંશે એને જ વાંછે. અમારા મિત્રનું એવું છે. એ ભલે ખોટો રૂપિયો હોય પણ અત્યારે તો ચલણમાં એ જ સૌથી વધારે છે. માનસન્માન પણ એમનાં જ અદકેરાં છે. એ નકલી રત્ને કંઈક અસલી રત્નોને ચીંથરામાં જ બાંધેલાં રખાવ્યાં છે, ને તેઓ તો તાજપોશીનું માન પામી ચોતરફ પોતાની હકૂમત ફેલાવીને ઝગમગે છે. ઊજળું એટલું દૂધ નહીં એ ન્યાયે ઝગમગે એટલું સોનું નહીં એ વાત સાચી, પણ એ સાચા સોનાને શું કરવાનું, જે પોતે ઝગમગી જ ન શકે?

(હળવી કલમનાં ફૂલ, પૃ. ૨૮-૩૧)

૩૩. ક્રિયાપદોને પગલે પગલે…

જેમ માણસની તાકાત એની ચાલ પરથી તેમ ભાષાની તાકાત તેનાં ક્રિયાપદો પરથી વરતાય છે. માણસ રોજબરોજ જાતભાતની કેટકેટલી ક્રિયાઓ કરે છે! કેટલીક ક્રિયાઓ માટે તો યોગ્ય સંકેતો પણ ભાષામાં ન મળે એવું બને. આમ છતાં માણસની મુખ્ય ને મહત્ત્વની ક્રિયાઓ માટે તો કેટલીક વાર એક કહેતાં એકવીસ ક્રિયાપદો મળે એવુંયે ભાષામાં જોવા મળે છે. તમે ખાવાની જ ક્રિયાનો એક દાખલો લો. ગુજરાતીમાં ખાવાની ક્રિયાને કોઈક રીતે સૂચવતાં હોય એવાં અનેક ક્રિયાપદો તમને જડશે; જેમ કે, ‘ખાવું’, ‘જમવું’, ‘આરોગવું’, ‘ભક્ષવું’, ‘ભરખવું’, ‘ઠાંસવું’, ‘ઈચવું’, ‘ગળચવું’ વગેરે. વળી આ જ ક્રિયા નિર્દેશવા ‘ખોરાક લેવો’, ‘ભોજન લેવું’, ‘આહાર લેવો’, ‘જમણ લેવું’, જેવાયે શબ્દપ્રયોગો થાય! ‘ચાવવું’, ‘ભચડવું’, ‘ચગળવું, ‘વાગોળવું’, ‘મમળાવવું’ જેવા નિકટના સંબંધવર્તી ક્રિયાપ્રયોગો પણ ખરા! આ સર્વ ક્રિયારૂપોની પોતપોતાની અલગ તાસીર; પોતપોતાના આગવા રંગઢંગ! તમે રોજબરોજની રીતે, સ્વાભાવિક રીતે ભોજન લેતા હો તો ‘જમવું’ કહેવાય, પરંતુ ભગવાનના સંદર્ભે જમવાની વાત હોય ત્યારે ‘આરોગવું’ ક્રિયાપદ ઇષ્ટ લાગે. માણસ ભુખાળવાની રીતે. અકરાંતિયાની જેમ દાબી દાબીને ખાય ત્યારે ‘ઠાંસવું’ ક્રિયાપદ ઠીક લાગે અને જીદપૂર્વક જમવા બેસી જનારના સંબંધમાં ‘ગળચવું’ ને ‘ઈચવું’ જેવાં ક્રિયાપદો વપરાતાં રહે! રાક્ષસી રીતે, આસુરી વૃત્તિએ ખાવાના અર્થમાં ‘ભરખવું’ ક્રિયાપદ ઠીક છે. ભૂતડાકણના સંદર્ભેય એ ક્રિયાપદ વપરાય છે.

આ ‘ખાવું’ ક્રિયાપદ પાછું ખોરાક પૂરતું જ આપણે સીમિત રાખ્યું નથી. દાળભાતને અનુલક્ષીને ‘ખાઈએ’ એમ કહીએ એ બરોબર, પરંતુ આપણે તો કેટકેટલી બાબતોને અનુલક્ષીને ‘ખાઈએ’ ક્રિયાપદ યોજીએ છીએ! આપણે પંખો ખાઈએ છીએ ને હીંચકો પણ! આપણે રસ્તામાં ઠોકર ખાઈએ છીએ ને પેલા આનંદી કાગડાભાઈની જેમ પાણીમાં ડૂબકાં! આપણે પથારીમાં ગોલમટાં ખાઈએ છીએ ને ઑફિસોમાં ધક્કા! આપણે ગોથાં ખાઈએ છીએ ને ભૂલથાપ પણ! કોઈ વાર આપણે કોઈની મિલકત ખાઈ જઈએ છીએ ને કોઈની પાસેથી લાંચ પણ ખાઈએ છીએ. કોઈનું માથું ખાવું ને કોઈનો વખત ખાવો – એય આપણે વારંવાર કરી બેસીએ છીએ! આપણે જો કોઈનો જીવ ખાઈએ છીએ તો કોઈ વાર ગમ પણ ખાઈએ છીએ! આપણે આ રીતે અનેકખાઉ પ્રાણી છીએ! ભલે આપણે ગધેડાની જેમ પસ્તી ન ખાતા હોઈએ પણ છીંક, બગાસું, હવા ને એવું તો ઘણું ઘણું ખાઈએ છીએ! લોઢું કાટ ખાય છે તો આપણે આળસ ખાતા હોઈએ છીએ! આપણે વખત મળે થાક કે પોરોયે ખાઈએ છીએ! વળી કેટલાક તો તડકો ખાવાનું છોડતા નથી તો કેટલાક આપણી પાછળ પડવા માટે આદું ખાવાનુંયે છોડતા નથી! માણસ ભલે કહે કે ‘હું ઉપવાસ કરી શકું એવું પ્રાણી છું.’ વસ્તુતઃ એ ખાઉધરું પ્રાણી છે અને અનાજથી માંડીને ધન-સત્તા સુધીનું કેટકેટલું ખાવા માટે – ઓહિયાં કરી જવા માટે એને જોઈએ છીએ! ભલે કેટલાક વિકાસપ્રેમી મહાત્માઓને આ સાંપ્રત યુગ અવકાશવિજ્ઞાનનો યુગ કે રૉકેટયુગ લાગતો હોય, અમને તો આ યુગ – ખાસ કરીને ભારતના સંદર્ભમાં તો – ખાયકીનો જ યુગ લાગે છે! ‘જીવો અને જીવવા દો કે જિવાડો’ એમ નહીં, ‘ખાઓ અને ખાવા દો કે ખવડાવો’ એનો આ યુગ છે. ખાય તે ધાય એ તો બરોબર, હવે તો જેનું ખાય એનું જ ધાય (દોડે) એવું છે! હવે કુંભારનું ગધેડુંયે ડફણાંથી નહીં પણ ખાવા માટેનું ગાજર એના મોઢા આગળ બતાવવાથી દોડે છે. ચરુના બળે પેલો બાળવાર્તામાંનો ઉંદર કૂદતો હતો તેમ ખાયકીના બળે જ ખખડધજો ખેરખાંઓ થઈને કૂદતા હોય છે! મોગલાઈ તગારે, પેશવાઈ નગારે અને અંગ્રેજી રાજ્ય જો પગારે ગયું તો આજનું રાજ્ય ખાયકીના ભારે ખુવાર થાય તો તેમાં નવાઈ ન પામવી. જેમ ખાઈ ખાઈને બીમાર પડાય છે તેમ અનીતિનું ખાઈ ખાઈને ખુવાર થવાય છે એ તો ઉપરવાળો – પેલો હજાર હાથવાળો ને હજાર આંખોવાળો જ્યારે બતાડશે ત્યારે જ સમજાશે. ત્યાં સુધી તો બસ, બેફામપણે ખાતા જાઓ ને તન-મન ને જીવનથી ખવાતા જાઓ!

માણસ તરસ્યો હોય ને એને કોઈ પાણી પિવડાવવા નીકળે તો એ સહ્યું જાય, પરંતુ સત્તાના મદમાં અંધ થઈ કોઈ ‘માઇટ’(might)વાળો માણસ ‘રાઈટ’(right)વાળા માણસને ‘ભૂ પીતો’ કરવા નીકળે તો એ કેમ સહ્યું જાય? માણસ શરબત પીવા બેસે તો એને કંપની અપાય પણ એ જો ‘પીવા’ બેસે તો એને કેમ કંપની અપાય? આજકાલની વિપરીતતા તો જુઓ! ‘પબ’ (દારૂનું પીઠું) હોય ત્યાં પીનારાઓની મહેફિલ જામે છે અને ‘પરબ’ હોય – અને એમાંયે જો ‘જ્ઞાનની પરબ’ હોય તો તો ત્યાં કાગડા જ ઊડતા હોય છે! જ્ઞાનનું ખેંચાણ નશાના ખેંચાણ જેવું નથી! પ્રેમનું ખેંચાણ વળી ખરું! એટલે તો કોઈ કામણગારાં નેણથી દિલ ખેંચાવાના કિસ્સા બને છે! દિલ ખેંચાય ને જે દર્દ થાય એ તો મીઠું મીઠું હોય છે, એને ઊલટભેર માણવું ગમે છે; પરંતુ પગ ખેંચાય ત્યારે જે દર્દ થાય છે એ તો આપણી ઊંઘ ઉડાડી મૂકે છે! નાણાંને અભાવે ઘરમાં પડતી ખેંચ આપણને આતંકિત કરે છે પરંતુ મહેબૂબાની નજરના દોરે દિલના કનકવાને જે ખેંચ લાગે છે તે તો ખૂબ ખૂબ ઉલ્લસિત કરે છે! ‘ખેંચ’ જ્યારે ‘અછત’ના અર્થમાં હોય ત્યારે ગમતી નથી. ‘ખેંચાણ’ના અર્થમાં હોય ત્યારે કેટલીક વાર ખૂબ ગમતી હોય છે! કનૈયો ગોપીનો હાથ ખેંચે અને એ ગોપીને ગમે એમ જ!

માણસ નિરાંતે સૂતો હોય ત્યારે ‘ઊંઘે’ છે એમ કહીએ છીએ, પરંતુ જો એ નસકોરાં બોલાવતો કુંભકર્ણની જેમ બેહદ ઊંઘતો હોય ત્યારે ‘ઘોર’ છે કહેવું ઠીક લાગે છે! કોઈ જો આવીને આપણને એમ કહે કે ‘હું ફલાણાભાઈને ગીત સંભળાવી આવ્યો’ તો આપણને એ બિરદાવવા જેવી બાબત લાગે છે. પણ જો એ એમ કહે કે ‘હું ઢીંકણાભાઈને સંભળાવી આવ્યો’ ત્યારે આપણને કશુંક ‘અબ્રહ્મણ્યમ્’ થઈ ગયાનો ભાવ થાય છે. કોઈને સંભળાવવામાં ગાળનો વહેમ જાય છે, જેમ કોઈને ચોપડાવવામાં. માણસ પેલા નળરાજાની જેમ કોઈ કદલીથંભને (કેળના થડને) બાઝે તો આપણે વાંધો ના લઈએ, પરંતુ જો બે માણસ વાતવાતમાં ‘બાઝી પડે’ તો આપણને એમાં વચ્ચે પડીને એમને છોડાવવાની વૃત્તિ થાય છે. તમે પતરું ટીપો તો એક કામ થાય. પણ તમે કોઈ માણસને વગર વાંકે ટીપો તો? માણસને મારવાના સંદર્ભમાંયે કેટકેટલાં ક્રિયાપદો મોજૂદ છે! – ‘મેં એને ઝૂડ્યો!’ ‘મેં એને ખંખેર્યો’, ‘મેં એને ધોઈ નાખ્યો’ વગેરે. વળી આ જ અર્થમાં ‘મેં એને પાંસરો કર્યો’, ‘મેં એને સીધોદોર કર્યો’, ‘મેં એને હલકો કર્યો, ‘મેં એને ખોખરો કર્યો. ‘મેં એને મેથીપાક જમાડ્યો’, મેં એની પથારી ફેરવી દીધી’, ‘મેં એને છઠ્ઠીનું ધાવણ યાદ કરાવી દીધું’ જેવા ઉક્તિપ્રયોગો પણ આપણે કરીએ છીએ!

આપણે ‘ખંખેરવું’ ક્રિયાપદ જો કોઈને મારવાના અર્થમાં તો કોઈને લૂંટવાના અર્થમાં વાપરીએ છીએ! ‘અમુકબાઈને પેલા ચડ્ડીબનિયનધારીઓએ હાઈવે પર ખંખેરી લીધા!’ – અહીં લૂંટાયાની જ રામકહાણી છે! આવા જ અર્થમાં ‘હલકા કર્યા’ એવો વાક્પ્રયોગ પણ થાય છે. કોઈને ધમકાવવા, પીડવા કે ઠપકો દેવાના અર્થમાં ‘અડાવવું’, ‘ફકડાવવું’, ‘દબાવવું’, ‘છોલવું’, ‘શારવું’, ‘દઝાડવું’, ‘તાવવું’ જેવાં અનેક ક્રિયાપદો પ્રયોજાય છે. અલબત્ત, આ સર્વ ક્રિયાપદોની પોતપોતાની આગવી અર્થચ્છાયાઓ હોય છે. તમે ‘તાવવા’થી જે સૂચવો છો તેથી જુદું ‘શારવા’થી સૂચવાય છે. કોઈને વાગ્બાણથી ‘વીંધો’ને કોઈને અણિયાળાં વેણથી ‘શારો’ એમાંયે ભેદ છે! જે વીંધે છે એ તો ઘા કરીને બહાર નીકળી જાય છે જ્યારે પેલું જે શારે છે તે તો ઘા કોરતું ભીતરમાં જ ઘૂમરાયાં કરે છે!

આપણે કોઈને જ્યારે છેતરીએ છીએ ત્યારે એમાં આપણને આપણી હોશિયારી લાગે છે! આપણે તુરત બોલી ઊઠીએ છીએઃ ‘જોયું. મેં એને કેવો બનાવ્યો!’ આપણને એ ‘બનાવ્યો’ ક્રિયાપદની આગળ ‘મૂરખ’, ‘બેવકૂફ’ કે ‘ઉલ્લુ’ જેવા શબ્દો મૂકવાની જરૂરિયાત જણાતી નથી. વળી આવા વાત વાતમાં બની જનારા લોકો જ પેલા ધુતારાઓથી ‘મૂંડાતા’ હોય છે. એમને જ ખંધા લોકો ફોલી ખાતા હોય છે અને આ રીતે ઉલ્લુ થનારાઓને જ પેલો ટીખળી વર્ગ બરોબરના ‘ઉઘલાવતો’ હોય છે! આવા ભલાભોળા લોકોને જ ‘ઉડાવવા’માં, એમનું ‘વાટવા’માં, એમને ‘ઉતારી પાડવા’માં અનેકને બ્રહ્માનંદસહોદર આનંદ મળતો હોય છે!

જેમ કોઈને બાળવામાં – દઝાડવામાં – ગરમ કરવામાં કે ઉપરતળે કરવામાં કેટલાકને આસુરી મજા આવે છે તેમ તેમને નવડાવવામાં ને તક મળ્યે પૂરા ડુબાડવામાંયે એમને મોજ આવે છે! આવા લોકોથી તો નવ ગજ દૂર રહેવું જ સારું. ભૂંડાથી ભૂત નાસે, એમ આવાઓથી વેગળા રહેવામાં જ સાર! જેમને આપણે પહોંચી ન વળીએ એની સાથે આપણે નકામું શીદ બગાડવું?!

આપણે એટલું સમજવું જોઈએ કે કોઈનું બગાડવા કરતાં કોઈનું બગડેલું સુધારી આપવામાં આપણી માણસાઈ છે. કોઈની આંતરડી ઠારીએ, કોઈને ટાઢા પાડીએ, કોઈને હેતપૂર્વક હૂંફ આપીએ એમાં જ આપણી વશેકાઈ. આપણે ઊખડેલા ન હોઈએ, કોઈને ડંખીએ નહીં, કોઈને કનડીએ કે કરડીએ નહીં. વાત વાતમાં ચઢી જઈને ફાવે તેમ ઓકીએ નહીં, બેજવાબદારપણે વરતીને કશું બાફીએ નહીં તો કોઈને આપણા તરફ શા માટે આંગળી ચીંધવી પડે? આપણે જ ભારમાં રહીએ તો કોણ આપણને ઉથલાવે? આપણે જો ખાલી ખાલી મન ફાવે તેમ છાંટવામાં અને આનું ને તેનું છોલવામાં ને ઇધરઉધર ફરવામાં સવારથી સાંજ સુધી લાગ્યાં જ રહીએ તો પછી તો કરડકણું કૂતરુંયે આપણા પડખે ઊભું રહે?

આપણું ખરું કામ તો મનમર્કટને બરોબર સકંજામાં રાખવાનું છે. એ બહુ કૂદાકૂદ કરે એ ઠીક નહીં. આ દુનિયા છે; કાંટાય વાગે ને ઠોકરોય લાગે. એથી મગજ ગુમાવવું નહીં, હરકતોને હસી કાઢવી. ‘સાંઈયાંસે સબ કુછ હોત હૈ, મુજ બંદેસે કછૂ નાહીં’ – એમ સમજી આપણને આપણો માંહ્યલો જેમ ચીંધે એમ જ કરવું. કોઈના નચાવ્યા આપણે શા માટે નાચીએ? આપણે કોઈનાં પાણી શું કરવા ભરીએ? પાણી ભરીએ તો નંદકુંવરના ઘરનાં શું કામ ન ભરીએ? એ કરાવે એમ કરીએ, એ ફેરવે એમ ફરીએ અને એ તરાવે એમ તરીએ! આપણી દરેક ક્રિયા સત્‌ક્રિયા થાય તો બીજું શું જોઈએ? આપણું તો દરેક ક્રિયાપદ સત્‌ક્રિયાપદ બને એટલે થયું!

(હળવી કલમનાં ફૂલ, પૃ. ૧૧૬-૧૨૦)

XXIII

નિબંધ-સાહિત્ય: રૂડી જણસો જીવતરની (2013)

૩૪. મારો ચક્રધર બાલસખા

મને ડાયાબિટીસ છે. મારા ફૅમિલીડૉક્ટરે મને સલાહ આપી છે: ‘તમે રોજ સવારે ચારેક કિલોમીટર જેટલું ચાલવાનું રાખો.’ મને પણ થયું કે મારા આ મશીનને ઠીક રીતે કામ આપતું રાખવું હોય તો મારે ડૉક્ટરની સલાહ માની તેને રોજ નિયમિત રીતે ચલાવવું જોઈએ. મગજની સાથે પગ પણ ચાલે એ જરૂરી છે. પણ મારી માનસિકતા પેલા દુર્યોધનના જેવી છે. ધર્મ જાણીએ પણ આચરવાનો નહીં, અધર્મ જાણીએ પણ તે છોડવાનો નહીં! આવું થાય એટલે મારી જંગમતાને ગ્રહણ લાગે જ લાગે. પ્રમાદનો રાફડો દિમાગ સુધી ફરી વળે. પરિણામે સૂતો હોઉં તો બેસવાનું મન ન થાય, બેઠો હોઉં તો ઊભા થવાનું મન ન થાય અને ઊભો હોઉં તો ચાલવાનું મન ન થાય. આમ ને આમ જેમ પેલી અહલ્યાનું, અલબત્ત, બીજા કારણે શલ્યીકરણ થયું એમ મારુંયે ન થાય એ માટે મારે સાવધાન થવું જોઈએ.

એવામાં પંદરમી ઑગસ્ટ આવી. રાષ્ટ્રની મુક્તિનો જન્મદિવસ તો ખરો જ — તે સાથે આધ્યાત્મિક મુક્તિના સ્વપ્નદ્રષ્ટા શ્રી અરવિંદનો જન્મદિવસ પણ ખરો. તે દિવસે મને શ્રી વિવેકાનંદનું માનીતું સૂત્ર યાદ આવ્યું: ‘ઉત્તિષ્ઠિત, જાગ્રત, પ્રાપ્ય વરાન્નિબોધત’ (ઊઠો, જાગો અને જે ઉત્તમ હોય તેનું આચરણ કરો.) મેં શિવસંકલ્પબદ્ધ થઈ, કોઈ પોતાના પ્રિય વાહનને ગૅરેજમાંથી ફેરવવા માટે બહાર કાઢે તેમ મારા શરીરને ઘરમાંથી બહાર કાઢ્યું અને સોસાયટીના ઝાંપે પહોંચાડી ત્યાંથી નગરપાલિકાના બગીચા તરફ વાળ્યું.

ત્યારે સવારના લગભગ સાત – સાડા સાતનો સમય થયેલો. મેં હરદ્વારથી મારા સન્મિત્ર કિરીટ ભાવસાર દ્વારા મગાવેલી લાકડી, કૂતરાંના સંભવિત હુમલાના પ્રતિકાર માટે મારા કરકમળમાં ધારણ કરેલી. એ રીતે મારી સાથે એ લાકડીનેય સવારના તાજગીભર્યા વાતાવરણમાં બહાર નીકળવાનો સુવર્ણ અવસર પ્રાપ્ત થયો. હું અને મારી લાકડી અમે બંનેય પૂરા તાલમેળમાં, ‘સંવાદિતાના સાધક’ બની તાજી હવાના ઘૂંટ લેતાં લેતાં બગીચા તરફ જઈ રહ્યાં હતાં. સોસાયટીનો ઝાંપો છોડી અમે આગળ વધતાં હતાં ત્યાં જ રસ્તાની સામી બાજુએથી, આઠેક વર્ષનો એક છોકરો લોઢાના સળિયાનું બનાવેલું પૈડું – ચક્ર ફેરવતો ફેરવતો નીકળ્યો. રસ્તાની જમણી બાજુની ફૂટપાથે હું હતો, તેની ડાબી બાજુની ફૂટપાથે એ. છોકરાએ લીલી ચડ્ડી પહેરેલી અને એમાં સફેદ ખમીસ ખોસેલું. એના વાળ વાંકડિયા ને લાંબા હતા. હવામાં એ ફરફરતા ત્યારે સોહામણા લાગતા. એનું મોઢું વસાણાના લાડવા જેવું ગોળ ને ચમકતું! શરીરે સરખો. ચાલવામાં ચપળ, સ્ફૂર્તિનો ઝરો! આકાશમાં કોઈ વાદળું લટાર મારવા નીકળે એમ એય નીકળેલો, લટાર મારવા આજની આ સોનલવર્ણી સવારે. એ વળી વળીને મને જોતો જાય અને એનું પૈડું ચલાવતો ચલાવતો આગળ દોડતો જાય. થોડો દોડીને પાછો ઊભો રહે. મારી જાણે વાટ જોતો હોય એમ ઊભો રહે, હું એની સમાંતરે, નજીક પહોંચું એટલે પાછો પૈડું ચલાવતો ચલાવતો એ આગળ ધપે! આમ અમે બેય પહોંચ્યા નગરપાલિકાના બગીચે.

મેં બગીચામાં પ્રવેશી ત્યાં એક ખાલી પડેલા બાંકડા પર આસન જમાવ્યું. એય જાણે મને અનુસરતો હોય એમ આવી લાગ્યો. મારા બાંકડાની બરોબર સામેના બાંકડે એય બેઠો, પડખે પોતાના પૈડાને બેસાડીને. મેં રૂમાલ કાઢી મોઢા પર વળેલો પરસેવો લૂછ્યો તો એણેય એની ચડ્ડીમાંથી રૂમાલ કાઢી પોતાના મોઢા પરનો પરસેવો લૂછ્યો. મેં બગાસું ખાધું તો એણેય બગાસું ખાધું. મેં આળસ ખાધી તો એણેય આળસ ખાધી. મેં પછી નજીકમાંના પાણીના નળે જઈ મોઢું ધોઈ, કોગળા કરી, થોડું પાણી પીધું ને ફરી બાંકડે બેઠક લીધી. એણેય એમ જ કર્યું. એણે તો થોડું પાણી મોંમાં ભરી એની પિચકારીઓ પણ મારી જોઈ. મેં આંખ મીંચી ઘડીભર આરામ કરી, ખિસ્સામાંથી ગીતાજીનો ગુટકો કાઢી એક પછી એક શ્લોક વાંચવા માંડ્યા. ત્યારે એ પણ જાણે મારી પાછળ ચોરીછૂપીથી આવી, ઊભો રહી, મારી સાથે સાથે જ શ્લોકો વાંચતો હોય એવો ભાસ થયો. હા, ભાસ! ત્યાં દૂધ-કૉલ્ડડ્રિન્ક(કૉલ્ડ ડ્રિન્ક)વાળો ફેરિયો આવ્યો. મેં એની પાસે બૉટલ દૂધ-કૉલ્ડડ્રિન્કની ખરીદી ત્યારે એ એની વેધક નજરે મને જોઈ રહ્યો હતો. મેં પેલા ફેરિયાને બીજી બૉટલના પૈસા ચૂકવી, પેલા પૈડાવાળા મારા નાનકડા દોસ્તને એ બૉટલ પહોંચાડવા જણાવ્યું. ફેરિયો એની પાસે પહોંચ્યો. ક્ષણભર મારો નાનકડો દોસ્ત ક્ષોભ પામીને અટક્યો, પછી મલક્યો, ઊછળ્યો ને જાણે તરાપ મારતો હોય એવી સ્ફૂર્તિથી તેણે ફેરિયાના હાથમાંથી દૂધની બોટલ લઈ લીધી ને મોંએ માંડી. બૉટલમાંથી દૂધના ઘૂંટડા ભરતો જાય, મને જોતો જાય, મલકતો જાય ને પાછો દૂધના ઘૂંટડા ભરતો જાય… એમ કરતાં એણે દૂધની બૉટલ પૂરી કરી. દૂધ પીતાં હોઠે ઉગાડેલી સફેદ ઝીણી મૂછને હસતાં હસતાં સાફ કરી એ ફરી પાછો પોતાના બાંકડા પર ગોઠવાઈ ગયો. થોડી વારમાં એ ઊભો થયો ને પૈડું લઈ પાંચસાત આંટા મારી આસપાસમાં લગાવી ફરી પાછો સામેના બાંકડે પોતાની જગ્યાએ બેસી ગયો અને કશુંક ગણગણવા લાગ્યો. થોડી વાર ગણગણીને પાછો ઊભો થયો. પોતાની ચડ્ડીના ખિસ્સામાંથી રબરની એક દડી કાઢી રમવા લાગ્યો: એક, બે, ત્રણ, ચાર.. એમ સો સુધી પહોંચી ગયો. પછી દડીને પાછી પોતાની ચડ્ડીના ખિસ્સામાં સેરવી દીધી ને બાંકડા પર બેસી અદબપૂર્વક મને જોઈ રહ્યો ને મરક મરક હસ્યો. એવામાં એક ગલૂડિયું તેની પાસેથી પસાર થઈ રહ્યું હતું તેને એણે ચપળતાપૂર્વક પકડ્યું ને તેની સાથે થોડી ગેલ-મસ્તી કરી લીધી. પાછો બેઠો ને કંઈક ગણગણવા લાગ્યો..

મેં ઘડિયાળ સામે જોયું. થયું કે ઊઠું. હું ઊભો થયો. એય મારી સાથે ઊભો થયો. મેં બગીચાના દરવાજા તરફ ચાલવા માંડ્યું. એણેય પોતાનું પૈડું લઈ મારી જોડાજોડ, સમાંતરે, રસ્તાની સામી બાજુએ ચાલવા માંડ્યું. કોઈ વત્સલ દાદાજી બાળકને આંગળી પકડીને ચલાવે એમ એ પણ પોતાના પૈડાને ચલાવતો હતો જાણે! થોડી વાર પૈડાની સાથે ઝડપથી ચાલી પાછો વળી મને જોવા લાગ્યો. મને પાછળ પડી ગયેલો જાણી એ ઊભો રહ્યો. હું એની નજીકમાં પહોંચ્યો કે એણે એની સવારી ઉપાડી! પૈડું ચલાવતો જાય ને સીટી વગાડતો જાય. વચ્ચે વચ્ચે મારી સામું જોઈને મીઠું મીઠું હસતો પણ જાય. એમ કરતાં એનો ખાંચો આવ્યો, તે ઘડીભર અટકી ગયો, મારી સામે નજર કરી ને પછી એનો નાનકડો રૂમાલ ફરકાવતો ફરકાવતો એના ખાંચામાં સરી ગયો… મારી આંખે એનો પીછો કર્યો પણ નિષ્ફળ… એ મને દેખાયો નહીં. મને થયું – કાલે વાત!

બીજે દિવસે, એ જ રીતે, સવારે ઊઠીને હું નીકળ્યો. રસ્તામાં એનો ખાંચો આવતાં હું ત્યાં ખડો રહ્યો, પણ એ ફરક્યો નહીં. મને થયું: ‘મેં ભૂલ કરી, ગઈ કાલે જ એનું ઘર જો મેં જોઈ લીધું હોત તો…’ પણ કદાચ ને એ નગરપાલિકાના બાંકડે પહોંચી ગયો હોય એવા ખ્યાલ સાથે હું ત્યાં પહોંચ્યો, પણ ત્યાંય મારો એ નાનકડો દોસ્ત મને દેખાયો નહીં.

આપણા પાકીટમાંથી આપણા પ્રિયજનનો ફોટો ગુમ થતાં જેવી લાગણી થાય એવી લાગણી મને થઈ. આમ તો જે બધું ગઈ કાલે હતું તે બધું આજે પણ હતું એમ કહેવું હોય તો કહી શકાય ને છતાં મને સતત એમ લાગ્યા કરતું હતું કે જાણે હું કંઈક ‘મિસ’ કરું છું… આમ તો મેં ખિસ્સામાં ચૉકલેટો પણ રાખેલી, જેથી ‘હાઉક’ કરતોકને જો એ સામે પ્રગટ થાય તો એની નાજુક હથેળીને હું તેનાથી ભરી દઈ મીઠી મીઠી કરી શકું, પરંતુ એવી રૂડી તક અભાગી એવા મને નહીં સાંપડી! માખણચોર શ્રીબાલકૃષ્ણના મારા જેવા પરમ ચાહક જીવને નગરપાલિકાના બગીચે સહેલ કરાવવા મારો પેલો ચક્રધર બાલસખા હવે પછીથી ક્યારે આવશે? આવશે?

૩૦-૮-૨૦૦૯
(રૂડી જણસો જીવતરની, પૃ. ૨૫-૨૮)

XXIV

નિબંધ-સાહિત્ય: દીવે દીવે દેવ (2015)

૩૫. ખોખલા જણની કેફિયત

આમ તો અમારું કુળ-મૂળ ઘણું ઊંચું. એક તબક્કે તો અમે સૌને ખુમારીપૂર્વક કહેતા કે અમે શુકદેવજીના સીધા વંશજ. ભાગવત-પૂજા શુકદેવજીના વારાથી અમારા કુળમાં. શુકદેવજીના સીધા આશીર્વાદ સાંપડેલા અમારા વડવાઓને! કેટલાકે અમારી આ ખુમારીની વાતો સાંભળી જ નહીં, કેટલાકે સાંભળી તો પેલી પૂતળીની જેમ એક કાનેથી સાંભળી સીધી બીજા કાનેથી બહાર કાઢી નાખી ને કેટલાકે જો સાંભળી તો ભીતરમાં જ પૂરી ભંડારી દીધી! અમારી આ કુળવાતોમાં જે ખાટલાની મોટી ખોડ હતી તે તો બતાવી અમારા ઘર-ઘાટી કનૈયાએ – કનિયાએ. એ કહે: ‘કેવી નાખી દેવા જેવી વાત કરો છો? શુકદેવજી વળી કે દા’ડે પઇણેલા તે એના વંશની આમ માંડો છો? એ બાલબ્રહ્મચારી હતા બાલબ્રહ્મચારી! એના વંશજ તમે કેવી રીતે હો?’ કનૈયાની વાત તો સોળ આની સાચી હતી – કાનની બૂટ પકડવી પડે એવી! અમારે નાછૂટકે શુકદેવજીને અમારા કુળ-આંબામાંથી પડતા મૂકવા પડ્યા, પણ એમ કંઈ અમે ગાંજ્યા જઈએ! અમે અમારા કુળના મૂળપુરુષ તરીકે એ જ ઘડીએ શુકદેવજીના – એ બાપને – વેદવ્યાસને જ સ્થાપી દીધા! કોની મગદૂર છે કે હવે એમને અમારા કુળપુરુષપદેથી પદભ્રષ્ટ કરે?

અમારો વંશ સીધો જ વેદવ્યાસમાંથી ઊતરી આવેલો એટલે અમારા કુળસંસ્કારોમાંયે કેટલુંક નોખું-અનોખું, ઉન્નત-ઊંચું હોય ને? અમે આમ તો સ્વયંપાકી, જાતે રાંધીએ ને એ જ રાંધેલું ખાઈએ; તેમ છતાં આસપાસની પાડોશણ વાર-તહેવારે મીઠાઈ-ફરસાણ આવીને આપી જાય તો તેનો ઓછો જ અસ્વીકાર થાય? આપણે તો ભાવના ભૂખ્યા! ભાવ જોઈને ભાવતું કરીએ! ભગવાન જેવા ભગવાન રામ પણ જો જનમભૂખી શબરી જેવી ભીલડીનાં એઠાં બોર આરોગી શકે તો આપણે શું એનાથીયે ગયા? આપણે તો આગ્રહપૂર્વક કહેવું પડે કે તમે જે કંઈ અમને ધરો એ ચાખીને જ ધરજો એટલે પાછળથી પછી ખાંડ, મીઠું કે મરચું વગેરે નાખવા-ભભરાવવાનો સવાલ જ ન થાય! અને આમ જુઓ તો ચાખીને ચખાડવું, પીતાં પીતાં પિવડાવવું એમાં પ્રચ્છન્ન પ્રેમાચાર જ હોય છે ને?

અમે પાકા મરજાદી વૈષ્ણવ! ‘એક વર્યો ગોપીજનવલ્લભ નહીં સ્વામી બીજો’ — એવું દયારામની રીતે ચુસ્તીથી કહેવાતા વૈષ્ણવ! દયારામની જેમ કોઈ સોનારણનું બેડું ફોડવાની – એવો કાંકરીચાળો કરવાની ઇચ્છા અમને ઊગી નથી એમ તો કેમ કહેવાય? પણ અમે એ સોનારણના સ્વામીનાથની દંડશક્તિનો ખ્યાલ કરીને અમારા મન-મર્કટને સદાયે સદાચારના ફાંસલામાં જ જડબેસલાક જકડી રાખ્યું છે. અમે હંમેશાં ડાહ્યાભાઈના દીકરા ડાહ્યા દલપતરામની શિખામણ યાદ કરી કરીને સૌના સાળા ને સૌના સસરા થવાની કઠણ પળોજણ જીવ પર આવીને કરતા રહ્યા છીએ. અમારી સાથી, કૉલેજમાં ભણતી છોકરીઓ જે વિસ્તારમાં રહેતી હોય એ વિસ્તારમાં ડગલું ભરતાં પણ અમે બુદ્ધ ભગવાન કરતાંય વધારે વાર વિચારવિમર્શ કર્યો છે. આમ છતાં મીરાં જેવી મહિલા સ્ત્રીહઠથી પ્રેરાઈ ડાબે મેલ્યા મેવાડનું પાણી પીવામાંયે દોષ જુએ એવો દોષ જોવાનું અમે પુરુષપ્રવરો તો ન જ કરી શકીએ ને? સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય જેવીયે કોઈ બાબત હોય છે ખરી. કોઈ કૉલેજકન્યા જો બૉલબૅટ રમતાં થાકીને તરસ્યા થયેલા અમને કરુણાથી જલ પાવા ચાહે તો એની અવજ્ઞા અમારાથી કઈ રીતે થઈ શકે? જળ તો વરુણદેવતા. એનો અનાદર કેમ થઈ શકે? અમારે એ કૉલેજકન્યાના વરદ કરકમળથી પ્રાપ્ત થતું જળ આબેહયાત હોય એ રીતે અથવા તો પ્રભુજીની ઝારીનું યમુનાજળ કે ગંગાજળ હોય એ રીતે પીવું જ રહ્યું. નરસિંહ મહેતાએ રતનના હાથનું જળ નહોતું પીધું? તો અમે તો વેદ-વ્યાસનું ખાનદાન! અમારાથી પેલી કૉલેજકન્યાના સખીકૃત્યનો ઇન્કાર કઈ રીતે થઈ શકે? અમારે તો ઊલટું કલાપીની રીતે કહેવું જ રહ્યુંઃ ‘બીજું પ્યાલું ભરી દે ને, હજુ છે મુજને તૃષા!’

ક. મા. મુનશીની જેમ અમેય ‘જીવનનું કચ્ચરિયું’ કરવામાં જરા પણ ન જ માનીએ. અમે તો છાશવારે ગાતા હોઈએ છીએ – ‘આજનો લ્હાવો લીજિયે રે, કાલ કોણે દીઠી છે? ‘અમે તો પલે’ મળી તે પદમણી’ એ કહેવત પણ અવારનવાર — અમારા હમદર્દો ને પ્રશંસકોને યાદ કરાવીએ છીએ એટલે અમને મેળામાં શું કે મેળાવડામાં શું, સર્વત્ર કહો કે હોથલ પદમણીની જ તલાશ રહે છે. પથ હોય કે પદ, એ શોભે પદમણીએ! ઘર હોય કે ગામ, અંદર હોય કે બહાર – બધું રૂડું લાગે રસ-રમણીએ! ગોળ વિનાનો કંસાર ને નાર વિનાનો સંસાર સાવ ફિક્કાં જ! સીતા વિનાના જેવા રામ, રાધા વિનાના જેવા કહાન, એવા જ ભૂંડા અમે લાગતા હોઈશું તમને! પણ એમાં અમે શું કરીએ? અમે તો પેલા ‘નળાખ્યાન’માંના દેવતાઓની જેમ નળનો વેશ લઈને કેટલાંય વાટ-ઘાટ ખૂંદી વળ્યા, પણ દમયંતી ક્યાં રેઢી પડી છે? અમે નામ-છાપે સદાચારી છતાં કોઈ અળવીતરાનાં કરતૂતોએ અમને ‘સડાચારી’ના ચોકઠામાં હડસેલી દીધા છે ને તેથી અમને દમયંતીનો જ્યાં સ્વયંવર થવાનો છે એ દરબારમાં પેસવા સામે પણ પાકી મનાઈ છે!

અમે આમ તો ઘણા ઉદાર છીએ, પણ અનેક લોકો અમને બેઠક વગરના લોટામાં ગણી કાઢે છે! અમે તો શુકદેવજી સરખા બ્રહ્મચર્યના અઠંગ વ્રતધારી, પણ ભગવાન સાક્ષાત્ મોહિની વેશે હાજર થઈ મહાયોગી શંકરને એમની રમણીય લીલા દર્શાવતા હોય ત્યારે અમારે શું આંખો મીંચી દેવી? અમે બરોબર જાણીએ છીએ કે એ રીતે અમારા પૂર્વજ વેદવ્યાસને જોઈને આંખો મીંચી દેવાથી જ ધૃતરાષ્ટ્રને આંધળા જન્મવાનું થયું. અમારે હવે એવી આફતો નોંતરવી નથી. અમે મોહાંધ થયા વિના મોહિનીને જોઈશું અને જરૂર પડ્યે મોહિનીની સર્વાંગીણ કેળવણી માટે ‘બ્યુટી પાર્લર’ અને ‘ફેશનકોર્સ’ના વર્ગોથી માંડીને ‘વ્યક્તિત્વવિકાસ’ અને ‘નેતૃત્વવિકાસ’ના વર્ગો સુધીના અનેકાનેક વર્ગો ચલાવવાની અમારી તાતી તૈયારી છે જ છે અને તેય પાછી શુદ્ધ સેવાભાવનાથી. જનસેવા જો પ્રભુસેવા હોય તો એમાં નારીસેવાય આવે જ ને? અમે તો જ્યાં નારીપૂજા થતી હોય ત્યાં દેવતાની જેમ રમણ કરવા સદાયે તત્પર હોઈએ છીએ. નારી-સેવકોને તો એ જ શોભે!

અમારી નારીસેવાની આવી વિશુદ્ધ વૃત્તિ છતાં નારી-સમાજને અમારા તરફ કેમ અભાવો ને અરુચિ છે તે મસમોટું રહસ્ય છે. એમને અમારો રજ પણ ભરોસો પડતો નથી. અમે જાણે બકરી હલાલ કરનારા કસાઈ હોઈએ એમ તેઓ અમને તીખી નજરે જુએ છે. અમને તેથી પારાવાર ક્ષોભ ને આઘાત લાગે છે. અમારું પુરુષવેેશે આ અવનિતલ પરનું અવતરણ અમને અર્થહીન લાગે છે. અમે જાણે ‘મહિષાસુરમર્દિની’ પેલી જગદંબા માટે મહિષ ન હોઈએ! અમને અમારી આવી કઢંગી હાલતથી જોતાં અમારા પોતા પ્રતિ પારાવાર ક્રોધ અને કરુણા બેય સાથેલાગાં ઊપજે છે! પણ શું થાય? એક પ્રકારની કિંકર્તવ્યમૂઢતા અમને ઘેરી વળે છે. અમને અમારું રૂપ એવું અખળડખળ, ગરબડિયું, વરવું ને વસમું લાગે છે કે એને સરખું કરવા કોઈ મહાશક્તિને પ્રકટવું પડશે એમ લાગે છે! નહીંતર અમારા કૂડ કરમે જેમ આ ધરતી બગડી તેમ બહારનું અને અંદરનું આકાશ પણ બગડી શકે. ભગવાન અમને અમારા ખોખલાપણાથી બચાવી સૌને બચાવે.

(દીવે દીવે દેવ, પૃ. ૧૦૮-૧૧૦)

XXV

સંસ્મરણો

‘ધૂળમાંની પગલીઓ’ (૧૯૮૪)માંથી અંશો

‘ધૂળમાંની પગલીઓ’ (૧૯૮૪)માંથી અંશો

—

આજે સવારે એક સામયિક જોતો હતો. એ સામયિકમાં એક વ્યક્તિની વિવિધ ઉંમરે લીધેલી તસવીરો હતી. મને એ તસવીરો જોવામાં ભારે રસ પડ્યો. બાળપણનો ચહેરો ને ઘડપણનો ચહેરો! હું એ બેય ચહેરાઓમાં રહેલાં સામ્યવૈષમ્યોની ખોજમાં લાગી ગયો. ઉંમરની સાથે ચહેરો કઈ રીતે ને કેવો બદલાય છે તેનું રહસ્ય પામવાને હું મથી રહ્યો; પણ એ રહસ્યનો સાક્ષાત્કાર કંઈ સહેલો છે? સમયના સ્વાદ વિના સમયનું રહસ્ય પામી શકાય? ને સમયના સ્વાદની પ્રતીતિ શી રીતે થાય?

હું ફરી એક વાર મારી જાતને ખોલવા બેસી ગયો. મારી જીવનમંજૂષામાંથી એક પછી એક નમૂના કાઢતો ગયો. મને ખબર નહોતી કે મારી આ મંજૂષા પણ આટલી જાદુઈ હશે. એક પછી એક જાતભાતની વસ્તુઓ નીકળતી ગઈ. છેવટે સ્મૃતિ થાકીને જ્યાં વિરમે એ અટકસ્થાન આવી ગયું. મને થયું, ઠીક છે. અહીંથી શરૂ કરીએ સમયની સાથે સ્નેહાલાપ. વાતચીત હું મારા સમય સાથે – મારી સાથે કરીશ; પણ એમાં તમનેય સંડોવીશ. હું મને લાગે છે તે કહીશ. આજે લાગે છે તેમ કહીશ ને ત્યારે લાગતું હતું તેય કહીશ. મારો રસ મારા નિમિત્તે સમયને બોલતો કરવાનો છે, જીવનની મંજૂષાને મારી આગળ ખુલ્લી કરી દેવાનો છે. જોઈએ તો ખરા, એમાં શું સચવાયું છે, કેમ સચવાયું છે!

પેલું કાલોલ – પંચમહાલ જિલ્લાનું એક તાલુકા-ગામ, ૧૯૩૮ની સાલનું. એનો ચહેરો મને છેક જ ધૂંધળો દેખાય છે. ગર્ભની આસપાસ જેવું પડળ હોય એવું કંઈક આ ગામની આસપાસ વીંટાયેલું દેખાય છે. હું સ્મૃતિને ખેંચીને કંઈક હાથ કરવા મથું છું પણ નિષ્ફળ. અંધકારની નાનીમોટી અનેક ઢગલીઓ જાણે દેખાય છે. એવી એકાદ ઢગલીમાંથી હું પ્રગટ્યો હોઈશ. મારા વડીલો કહે છે: ‘તારા જમ્યા પછીથી એક ધરતીકંપ થયેલો. ત્યારે તું ઘોડિયામાં હતો. તને છોડીને સૌ બહાર નીકળી ગયેલાં… મા સુધ્ધાં. પછી એકાએક તું યાદ આવ્યો ને તને ઘરમાંથી બહાર કાઢી લેવામાં આવ્યો’. બરોબર છે. આજે અનેક કંપ મારા પગ તળે થાય જ છે, પણ મને બહાર કાઢી લેનાર તે જ જાણે ગાયબ છે.

કાલોલની ધ્રૂજતી ધરામાંથી હું ખાસ કંઈ રળી શક્યો નથી. માત્ર એક ફોટોગ્રાફમાં માના હાથમાં મારું શિશુક રૂપ જોઉં છું. એમાંથી કયા હાથના કસબે આજનું રૂપ નીપજી આવ્યું એ તો આપણા કૌતુકનો વિષય છે. હાલ તો આપણે કાલોલ છોડી દાહોદ પહોંચવું પડશે.

દાહોદ અને ભીલ – મારામાં એક થઈ ગયાં છે. કાળું બદન, કાળું પહેરણ ને એનાં ચાંદીનાં બોરિયાં, ખુલ્લા પગ, હાથમાં કડું, તીરકામઠું ખરું જ. આમ તો લંગોટી, પણ વસ્તીના આદર માટે લપેટેલું સફેદ વસ્ત્ર, માથે લુખ્ખા ઊડતા વાળને શિસ્તમાં રાખવા મથતો સફેદ કકડો. ક્યારેક આવો ભીલવેશ જોઉં છું ત્યારે એમાં મને દાહોદની પાણીદાર ધરતીની ધાર ઊપસી આવેલી વરતાય છે. દાહોદની ધરતીમાં કઠિનાઈ છે ને એટલી જ છે લીલી મકાઈની મીઠાશ. એમાં પરિશ્રમની સાથે છે આદિવાસીઓનો ઉલ્લાસ. ડુંગર ને જંગલ એકબીજામાં ભળી ગયાં છે. પથ્થર ને પાણી એકબીજાને સતત ભેદતાં રહ્યાં છે. મકાઈદોડાનાં પાંદડાં ને રેસા ઉતારતો હોઉં એમ સમયનાં પડ એક પછી એક ખસે છે. દૂધિયા મકાઈદાણાની ચમકશું એક દાહોદનું મોહક બાલરૂપ મારી નજર સમક્ષ આજે છતું થાય છે. એની આંખમાં કૌતુક ને ક્રીડા છે. એના મુખે સ્નેહનો સ્વાદ ને શ્રદ્ધાનો ઉજાસ છે. સમય જાણે સવારે ધૂળમાં અંકાયેલી કાગડાની નર્તનરેખા સાથે પોતાનાં ચરણ મિલાવે છે. ઘેરૈયાના ધમકતા ઘૂઘરા ને પનિહારીનાં ઝાંઝરના ઝણકાર એકસાથે સંભળાય છે. હું આંખ મીંચી મારી જાતને કોઈ પહાડી ઝરણાના હાથમાં મૂકી દઉં છું ને હું શિયાળાની સવારના મીઠા તડકામાં એક ફળિયાના નાકે કંતાનના પાથરણા પર મને બેઠેલો જોઉં છું.

મારા પોશાકનું મને સ્પષ્ટ સ્મરણ નથી. કદાચ રૂની ડગલી પહેરી હશે. બાજુમાં પિતાજી છે. રૂનો મોરપીંછ રંગનો ડગલો. માથે રાતા મંગલિયાનું બાંધણું. એમની પાસે માળા ને વૈષ્ણવધર્મની નિત્યનિયમની ચોપડી છે. આ સાથે ફળિયાના બીજા ત્રણચાર છોકરડાઓ આવી ગયા છે. મારા પિતાજી બુલંદ અવાજે તાલી પાડતાં ગવડાવે છે:

‘રાધેશ્યામ કહો, ઘનશ્યામ કહો;
એ નામ વિના બેડો પાર ન હો.’

અમે છોકરડાઓ ગળાની નસો તંગ કરીને મોટેથી એ ધૂન ઝીલીએ છીએ ને સાથે તાળી પાડીએ છીએ. શિયાળાની સવારની ઠંડી અમારી નજીક છતાં અમને અડતી નથી. અમે અમારા મોઢામાંથી નીકળતી બાષ્પ જોવામાં ને ધૂન ગાવામાં લીન છીએ. ત્યાં જ વસાણાની ગોટીઓ આવે છે. અમારા રાધેશ્યામને થોડી વાર ઊભા રહેવું પડે છે. ગોટીઓ ગળામાં ઊતરીને ગરમાવો કરે છે કે તુરત જ પાછા રાધેશ્યામ ઠેક મારતાકને ખડા થઈ જાય છે. અમારી ધૂન ફરી શરૂ થાય છે: ‘રાધેશ્યામ કહો…’

ને તે વખતે અમારી નજર સામે જે ચલચિત્ર ચાલતું એમાં ગાયોના ધણ સાથે પનિહારીઓનાં વૃંદ ખાસ આવતાં. પેલી રાતી ગોમતી ગાય, અમારે ત્યાં દૂધ દેવા આવે છે એ છગનની. કેવી ડોકની ઝાલર ઝુલાવતી ને ઘંટડી રણકાવતી છટાથી ચાલી જાય છે! ને પેલી પનિહારીઓ! કદાચ તે વખતે મને દેખાતી હતી તેથી વધુ સારી રીતે આજે એમને હું જોઈ શકું છું. પેલાં નર્મદાકાકી. પડછંદ, જાજરમાન. પૂરાં ભગવાનમાં સમર્પિત. સૌથી બચતાં આઘાં આઘાં પણ સ્ફૂર્તિથી ચાલે. એમની સાથે પેલી રાધા રમતુડી. ભારે ટીખળી. હસતી જાય ને મોતીના સાથિયા જાણે પૂરતી જાય. એની આંખોમાં તળાવની માછલીઓ જાણે સળવળતી ચમકતી ન હોય! ને પેલી શારદુડી. હું ન બોલું તો મને ગલીપચી કરીને બોલાવે. ને પેલી હમણાં જ પરણીને આવેલી રેવલી. ઘૂમટો કાઢતી જાય ને બાપુજીનેય ટીખળમાં લપેટતી જાય. એની નમણી આંખો નચાવતી, ગાલનાં લાલ ગુલાબ ખિલાવતી જરા લળીને મારા બાપુજીને કહે:

‘ભગતકાકા, તમે તો ઠીક જમાવટ કરી છે ને કંઈ… આ બચુડાનેય ભજનમાં ભેળવી દીધો!’

‘તે સારું ને!’

‘હા સ્તો, આખા ગામને ભગતનું ગામ કરી દેજો.’

‘ભગવાનની મરજી હશે તો તેય થશે.’

રેવલી પછી હસતી હસતી ઠાવકાઈથી ચાલી જતી. ક્યારેક એ થોભીને એકાદ-બે કોઠાં કે એવું કંઈક લાવી હોય તો એય અમારા કંતાનના પાથરણા પર છોડી જતી… એ રેવલીની ચાલમાં કંઈક અનોખી લચક હતી. વગર ઝાંઝરે એનાથી ત્યારે રસ્તો ઝણકતો હશે એમ આજે હું અનુમાન કરું છું. એનું સહિયરવૃંદ વિશાળ હતું અને એમની ખટમીઠી મજાકનો લાભ અમારી ભક્તમંડળીને યથાવકાશ રોજેરોજ મળતો રહેતો.

એ કાળે ગામનું તળાવ, ઑલમ્પિકના મેદાનથીયે અમારે મન વધારે મહત્ત્વનું હતું. તળાવને કાંઠે એક વિશાળ વડ. અમારા ભાઈજી પટાવાળાનો દીકરો વેચાત ભારેનો તરવૈયો. વડના ઝાડ પર સપાટાભર ચડી જતો, છેક ટોચે પહોંચી ત્યાંથી તળાવમાં પડતું મેલતો. ધુબાક અવાજ ને પાણીનો મસમોટો ઉછાળ. વેચાત પાણીને તળિયે જઈને આંખના પલકારામાં બહાર આવતો. આ વેચાત અમારે મન મંદિરના ઠાકોરજી જેટલો જ મહિમાવાન હતો. અમે એની પાછળ પાછળ ફરતા. એનો પડ્યો બોલ ઝીલી લેતા ને એ પણ અત્યંત ઉદારતાથી પોતાના પરાક્રમની પ્રસાદીરૂપ કમલકાકડીનો ગરાસ અમને સૌને વહેંચી આપતો. એ વેચાતને બીડી પીવી હોય તો અમે એના માટે ગમે ત્યાંથી સળગતું છાણું શોધી લાવતા. મંદિરમાંથી એના માટે પ્રસાદનો મૂઠો ભરી લાવતા. એને તરસ લાગે ત્યારે એકસાથે ત્રણચાર સાગરીતો ઘેર પાણી લેવા દોડતા ને બદલામાં એ અમને રક્ષણ આપતો. એ અમારી ક્ષેમકુશલતા સચવાય એની તકેદારી રાખતો.

સાંજે શંકરના મંદિરે જતા ત્યારે ત્યાં આરતીટાણે નગારું ને ઘંટ કોણ વગાડે એની ભારે હુંસાતુંસી થતી. આવે ટાણે અમારો સરદાર વેચાત ગૌરવભર્યા ડગે પધારતો. નગારું ને ઘંટ વગાડવા માગતા સૌ એના આવતાં જ જાણે એને માન આપવા બે ભાગમાં વહેંચાઈ જતા. વેચાત ચારે બાજુ નજર કરતો. સૌ એની કૃપાનજર આકર્ષવા મથતું. ક્યારેક મારી ટીકી લાગી જતી. વેચાત મને બાવડેથી ઝાલી, નગારા આગળ બેસાડી દેતો; ને પછી તો હું છે ને નગારું છે. આરતીટાણું બને તેટલું બુલંદ બને એ માટે અમે સૌ સહિયારો પ્રયત્ન કરતા. જેમને નગારું કે ઘંટ હાથમાં ન આવતાં તેમની પાસે તાળી પાડવા માટે હાથ તો હતા જ. તેઓ જોશથી તાળી પાડીને આનંદને સ્ફોટક બનાવવાનો આનંદ લેતા.

આ આરતીટાણાના ઉજાશમાં આખું ગામ જાણે કોઈ જુદું જ રૂપ લેતું હતું. આરતીના મધુર ઘંટારવમાં ગામ સમસ્તનો પ્રવૃત્તિમય કોલાહલ ડૂબી જતો. આધ્યાત્મિકતાની એક સોનરેખા કાળી ધૂસરતાની ઉપર ઝબકી જતી. કોપરાના પ્રસાદનો ઉજેશ, સંધ્યાકાળે લઘુ હથેલીઓમાં કેવું રમણીય રૂપ ધારતો હતો! અમે મંદિરના પૂજારીની આરતીની રમણીયતાના ભારે આશક હતા. એ જે રીતે આરતીને અવકાશમાં ઊંચે સ્થિર કરી, તેને નમણો મરોડ આપતો તે પર અમે સૌ વારી જતા અને એટલા જ અમે વારી જતા ચતુરાઈથી પ્રસાદ વહેંચવાની અમારા વેચાતની કળા પર.

એ ઇચ્છે તે રીતે પ્રસાદ વહેંચવાનું ગોઠવાતું. ક્યારેક અમે જ સામે ચાલીને વેચાતને પ્રસાદ વહેંચવાનું કહેતા ને ત્યારે વેચાત મોટા ભાગે તો અમને જ એ જવાબદારી સોંપતો. અમે વેચાત માટે પ્રસાદનો માનભર્યો હિસ્સો અનામત રાખીને પછી જ સમાજવાદી રીતે પ્રસાદ રાય અને રંક સૌને વહેંચતા.

આ આરતીના લયમાં જાણે અમારી સાથે આખું ગામ ઝૂમતું. સૌનો દિવસભરનો થાક આરતી પછી જાણે વીસરાઈ જતો. સૌ મંદિરને ઓટલે અહીંતહીં બેઠક જમાવી જાતભાતનાં ટોળટપ્પાં ને રમતો જમાવતા. હું તો પિતાજીની ધાકથી વહેલો વહેલો ઘેર પહોંચી જતો; પણ પછી લાગતું કે ઘેર તો શરીર જ પહોંચ્યું છે; મન તો હજી ફૂદાની જેમ મંદિરની આરતીની આસપાસ ઘૂમ્યા કરે છે!

*

મારા પિતાજી પુષ્ટિમાર્ગીય ચુસ્ત વૈષ્ણવ. ઘરમાં ઠાકોરજીની પૂજા પૂરા ઠાઠમાઠથી થાય. મંદિર ને ઘરમાં ભક્તિનું એકસરખું વાતાવરણ. અમારી રમતોમાંયે ઠાકોરજી ખરા જ. મને યાદ છે એક પ્રસંગ – હિંડોળાનો. મોટાભાઈએ બાપુજીની ગેરહાજરીમાં વળગણી પરથી ધોતિયું કાઢી આવડ્યું એ રીતે પહેર્યું. તે પછી સાડલા ને ચણિયા પણ વળગણી પરથી ઉતારી તેનાથી હીંચકાને સજાવ્યો. ચણિયાની ઝૂલ કરી. સાડલાની પિછવાઈઓ. દીવાલ પરથી ફોટા ઇત્યાદિ ઉતારી તેય હીંચકા પર ગોઠવ્યા. એક તબક્કે એમને કંઈક સૂઝી આવ્યું એટલે મને બોલાવીને કહેઃ તારે ઠાકોરજી થવાનું છે ને હીંચકે બેસવાનું છે. હું મોટાભાઈની હીંચકા ખાવા-ખવડાવવાની રીતથી પૂરો વાકેફ. એટલે મેં પડવાની બીકે ના પાડી દીધી હતી. એમનું ચાલત તો હીંચકે મને બેસાડીને જ રહેત; પરંતુ ભેંકડો તાણું તો બધીયે રમતમાં અકાળે ભંગ પડે એનો એમને ભય; એટલે મને ઉદારતાથી એમની કસ્ટડીમાંથી છોડી દીધો; પણ પછી બહેનને પકડી. બહેનને કહે: ‘તારે યશોદા થઈને આ હિંડોળો ઝુલાવવાનો છે.’ બહેન કહે: ‘જા, જા, હું યશોદા શા માટે થઉં? હું તો ઠાકોરજી થઈ હીંચકે ઝૂલીશ. તું મુખિયાજી બની મને ઝુલાવજે.’ આ રમણીય વિચાર તો મોટાભાઈને વધારે માફક આવી ગયો. એ કહેઃ ‘ઠાકોરજી, તું થાય એ સારું ન કહેવાય. છોકરીથી ઠાકોરજી ન થવાય. હું થઈશ.’ ને એ એક રમકડાની વાંસળી શોધી લાવી હીંચકા પર બેસી ગયા. પણ બહેનમાં સત્યાગ્રહનો આવેશ ભરાઈ આવ્યો. એ હીંચકો ઝુલાવે જ નહીં. મોટાભાઈ તો ઠાકોરજી, જાતે ઓછો જ હીંચકો ઝુલાવાય?! ભારેની ખેંચતાણ ચાલી. મોટાભાઈ ઉશ્કેરાયા; કલહનું જે અનિવાર્યતયા પરિણામ આવે છે તે આવ્યું. બહેનના રુદનના બારે મેઘ છૂટી પડ્યા ને પરિણામે એકાએક આવી ચઢેલા પિતાશ્રીનો કરપ્રસાદ ઠાકોરજી થયેલા મોટાભાઈને આરોગવો પડેલો. તે દિવસે પિતાશ્રીએ મારી શાંતિપૂર્વક રમતા રહેવાની વિનીત ચેષ્ટાની પ્રશંસા કરેલી એવું યાદ છે.

*

મને નાનપણમાં જે અનેક રમકડાં મળ્યાં તેમાં લાલજી માટે ખાસ પક્ષપાત. લાલજીને લંગોટી પહેરાવવાના અનેક પ્રયત્નો કર્યા છે પણ ખાસ ફાવ્યો હોઉં એવું યાદ નથી. આ લાલજી મહારાજને પહેલી વાર પ્રસાદ ધરાવવાની વાત આવેલી ત્યારે મેં સરુદન ઉગ્ર વિરોધ બહેન આગળ કરેલો એવું યાદ છે; પણ પછી અનેક અનુભવોએ પ્રતીત થયું કે લાલજી મહારાજને જે કંઈ ધરાવીએ છીએ તે જરાય ઘટ વિના જેમનું તેમ પાછું મળે છે ત્યારે મારો એમને નિયમિત પ્રસાદ ધરવાનો ઉત્સાહ વધતો ગયો. આ લાલજી મહારાજ પોતાના હાથમાંનો લાડુયે ખાતા નથી એ મને એક વાર ખૂબ અયોગ્ય લાગેલું ને મેં એમનો હાથ વાળવા રાક્ષસી ઉપાયો કરેલા તે યાદ છે. સારું થયું કે મોટાભાઈએ સમયસર પ્રવેશ કર્યો અને લાલજી મહારાજનો લાડુવાળો હાથ સલામત રહ્યો.

આ લાલજી મહારાજ મારા ખાસ સાથી. મારી અનેક વાતો એમણે સાંભળી હશે. એમણે બોલવાનું હોય તે પણ હું જ બોલી દેતો. એમણે તો માત્ર હું નવડાવું ત્યારે નાહવાનું ને હું સુવાડું ત્યારે સૂવાનું. આ લાલજી સાથે બીજા મિત્રો મારે હતા. પોપટ હતો, આગગાડી હતી ને એક ગોપગોપીની જોડીયે હતી. વળી ભીંત પણ મારી જિગરજાન દોસ્ત. આજેય એ ભીંત કાયમ છે; અલબત્ત, હવે એ મારી મૂક વેદનાની સાક્ષી થાય છે. એની સાથે વાત કરવાની ફાવટ મેં ગુમાવી છે. પોપટ તો ક્યારનોય મારા રમકડાંના દરબારમાંથી ઊડી ગયો છે. આગગાડીયે મને અહીંની અડાબીડતામાં અધવચ્ચે સૂના સ્ટેશનની જેમ ઝૂરતો છોડીને વિદાય થઈ ગઈ છે. બીજી આગગાડી આવશે કે નહીં તે કહેનાર અહીં કોઈ નથી. દશેરાની દબદબાભરી આખીયે સવારી ક્યારની ચાલી ગઈ છે; રહી છે ધૂળમાં એની અંકિત નિશાનીઓ. એ નિશાનીઓના આધારે ચાલી ગયેલી સવારીને ફરીથી હું અહીં ખડી કરી શકીશ?

આજે તો આ ધૂળ મને ખૂબ ગમે છે. જાણે નાતમાં ઘી-સાકરથી લચપચ હૂંફાળા કંસારની કથરોટમાં હું મારો હાથ નાખતો હોઉં તેમ આ ધૂળમાં હાથ નાખું છું. કશુંક મીઠું મીઠું હાથને અડે છે ને મનને એનો સ્વાદ લાગે છે. મન કોઈની નજરમાં લાપસીમાંથી ઘીની ધાર જેમ છૂટે એમ છૂટવા તરવરે છે.

૧૩-૮-૮૨

—

આજે હું કંજરીમાં નથી, કર્ણાવતીમાં – અમદાવાદમાં છું. અમદાવાદના માથેય આકાશ તો છે, પરંતુ પેલું કંજરીનું નહીં. આજનું મારું આકાશ તો ડહોળાયેલું છે, એ પેલા ઠાકોરજીની ચાંદીની ઝારીમાં ભરેલા યમુનાજલ જેવું સ્વચ્છ નથી. મારી અંદરના ને બહારના કંઈક ગરબડગોટાઓથી એ ખરડાયેલું છે. પેલા કંજરીના આકાશની તો વાત જ જુદી!

અમારા ગામમાં કોઈ નવું માણસ પ્રવેશે કે એનાં વમળ ગામ આખાને પલકમાં પહોંચી જાય. એવું જ શું અમારા કંજરીના આકાશનેય નહોતું થતું, નવું પંખી એની પાંખમાં આવતું ત્યારે? કંજરીમાં રહેવા મળ્યું તે દરમિયાન એવો એકેય દિવસ યાદ નથી, જ્યારે મારી આંખોને આકાશ સાથે કંઈ ને કંઈ ગુફતેગો ન ચાલી હોય. આકાશને ઘણું ઘણું કહેવાનું હતું અને મારી આંખોને ઘણું ઘણું સાંભળવાનું હતું. મેઘધનુષના સાત રંગ છે તો આકાશને સાતસો રંગ છે. કેમ જોવા એનો પ્રશ્ન છે. આકાશને સવારે જુઓ, બપોરે જુઓ ને તે પછી સાંજે જુઓ, મધરાતે જુઓ ને મળસકે જુઓ. વેળા વેળાની એની છટાઓ. છે, વેળા વેળાના એના રંગો છે. આકાશ કોઈ વાર સવારે મીનાકારી મુરાદાબાદી તાસક જેવું લાગ્યું છે તો ચાંદની રાતે રૂપાના થાળ જેવુંયે લાગ્યું છે. ઉનાળાની બપોરે ધધખતા સીસાના ચકરડા જેવું પણ એ ભાસ્યું છે. એ આકાશને ઉઘાડી આંખે જોવાની તો મજા છે જ, મેં મીંચેલી આંખેય એની મજા ચાખવા પ્રયત્ન કર્યો છે, ક્યારેક સૂરજ આડે હથેલી રાખી એની રતાશનો ચટકો પકડવાનોયે પ્રયાસ કર્યો છે. કેટલીક વાર અમારા ગામના બપોરી વેળાના શાંત તળાવનો પડઘો હોય એવું પણ આકાશ અમને લાગ્યું છે ને કેટલીક વાર પનિહારીઓની તાંબાપિત્તળની હેલોની આડશે એ ઝગારા મારતું લાગ્યું છે. ક્યારેક તો સમાધિસ્થ ચિત્તમાં કોઈ વિકારનો સંચાર થાય એ રીતે આકાશમાં કોઈ એકલદોકલ પંખીનો સંચાર થતો અનુભવ્યો છે.

આ આકાશ સાચે જ એક તિલસ્મી દેશ છે. એનેય મનાય છે કે, સાત પડ છે — એકની પાછળ બીજું, એ રીતે! ભગવાન આ સાત પડ કે પડદાઓની પાછળ રહીને મનમાન્યા વિવિધ ખેલ ખેલે છે. કોઈ વાર પાણીની કોઠીઓ પર કોઠીઓ ગગડાવે છે – ગબડાવે છે; ને બધું થઈ જાય છે જળબંબાકાર. કોઈ વાર એ સોનાની પિચકારી લઈ, અવનવા રંગોની શેડ છોડે છે ને બધું થઈ જાય છે રંગેબહાર. મને યાદ છે એક વાર નાનપણમાં મારા બનેવી સાથે પાવાગઢ જવાનું થયું. વહેલી સવારનું ચઢાણ. ચઢતાં ચઢતાં સૂરજ ઊગ્યો. આજુબાજુના પહાડની પૃષ્ઠભૂમિને સ્પર્શતા અભ્રિલ વિસ્તારમાં રંગોની એક અજાયબ પટલતા પ્રગટી. જાણે કોઈ સ્વર્ગભૂમિની રંગીન ફરસબંધી. મને ત્યારે વળી વળીને થતું, એકાદ વાર જો આ ફરસ પર પગલીઓ પાડવાનું મળે તો…! પણ મારો હાથ કડકમાં કડક ચાથીયે વધુ કડક એવા મારા બનેવીના હસ્તવજ્રમાં જકડાયેલો હતો. અને એ તો મિજાજેય એવા કે મારા મનનું પતંગિયું પંખામાં ખૂલવા ચાહે તોય ન ખૂલી શકે! પાવાગઢમાં રંગીન ફરસબંધીવાળો પ્રદેશ છે એવી ભ્રાંતિ મારા મુગ્ધ મનમાં સારો એવો લાંબો સમય સત્ય રૂપે ટકેલી ને પરાણે પાછળથી એ ટળી. ખરેખર ટળી છે?

મને કોણ જાણે કેમ, આકાશમાં હરતાફરતા રહેતા પદાર્થો ને સત્ત્વો માટે કોઈ નિગૂઢ આકર્ષણ રહ્યું છે. રાત્રે આકાશમાં ઊડતા આગિયાઓને પકડવા ને ખિસ્સામાં ભરી મિત્રોને ચમકાવવા માટે મેં સારી દોટંદોટ કરી છે. આકાશમાંની વાદળીઓની તો પૂંઠ જ પકડતો. એ તરતી – સરતી કોઈ મકાન કે ઝાડી પાછળ ઓઝલ થાય ત્યાં સુધી મારી નજરનેય દોડાવતો – કહો કે નજરને છોડતો, પતંગની સહેલમાં જેમ દોરી છોડવામાં આવે તેમ. વાદળીઓ ક્ષણે ક્ષણે જે નવતા ધારણ કરતી એનું મને અદમ્ય કૌતુક રહેતું. હું વાદળીની સતત ગતિશીલ રેખાઓમાંથી કોઈ પશુ, પંખી કે માણસનો ચહેરો તારવી લેવા મથતો, ને આવા રસિક કાર્યમાં અન્ય સાથીદારોનેય સામેલ કરતો.

જ્યારે ગ્રહણનો દિવસ આવતો ત્યારે મને એના પર ઊંડો અભાવો જાગતો. જાણે આકાશનું ગળું રૂંધવાની પેંતરાબાજીથી કોઈ દુષ્ટ મન સક્રિય થયું ન હોય! તે દિવસે ગ્રહણ છૂટે નહીં ત્યાં સુધી ઘરમાં કશાને અડાય નહીં. ખવાય-પિવાય નહીં. આપણે ઘરમાંથી છેક જ બહિષ્કૃત જીવ જાણે! પિતાજી, મા, બહેન વગેરે સૌ ભગવાનનું નામસ્મરણ કરતાં પડશાળ-ઓસરીમાં બેઠાં હોય. દાનધરમની વાતો ચાલે. સૂરજ કે ચંદ્ર કોઈનું અકાળે અવસાન થતાં સૌ સૂતક પાળવા તૈયાર થયાં હોય એવું મને તો લાગતું. મને આ જરાયે ગમતું નહીં. અમે આતુરતાથી ક્યારે ગ્રહણ છૂટે એની રાહ જોયા કરતા.

પરંતુ ગ્રહણ તો એની રીતે – એના સમયે છૂટવાનું. દરમિયાન અમારે શું કરવું? સૂર્યગ્રહણ હોય તો તો તે જોવા માટેની તૈયારીનો આનંદ ઠીક રહેતો. ક્યાંકથી ભાંગેલો કાચ શોધી લાવવો, તેને સરખો કરવો, સાફ કરવો, તેના પર મેશનું પડ ચડાવવું. કોઈ વાર એ ન બને તો કોઈ કથરોટ કે એવું વાસણ લઈ આવી એમાં પાણી ભરવું. ત્યાર બાદ ગ્રહણ લાગતાં જ એ નીરખવાનો કાર્યક્રમ ચાલુ થતો. અમે કોઈક રીતે ગ્રહણ જોઈને રહેતા ને તે મારાં મા-બહેન વગેરેને ગમતું નહીં. કહે: ‘સામે ચાલીને ખરાબ વસ્તુ જોવાનું કારણ?’ અને અમે ગ્રહણ કઈ રીતે ખરાબ એ પૂછતાં તો અમને ખુલાસા રૂપે સમુદ્રમંથનની કથા સાંભળવા મળતી. ઠીક ઠીક મોટી ઉંમરે રાહુ-કેતુ પાછળની ખગોળશાસ્ત્રીય ભૂમિકા સ્વીકારવાનું મારાથી બની શક્યું.

મને જો માસોમાં આસો ઉત્તમ લાગેલ છે તો આસોમાં મને આકાશ સર્વોત્તમ લાગે છે ને આકાશમાંયે ચંદ્ર. આસોનું આકાશ મને હંમેશાં સભર કમલસરોવર જેવું ચારુ-પ્રસન્ન લાગતું રહ્યું છે. ‘નિજમાં પરિતૃપ્ત મગ્ન’ કહેવું હોય તો એને કહી શકાય. અમને અનેક વાર થતું: આ આકાશમાં સહેલવા મળે તો કેવી મજા આવે! ચકલીઓ ફરક ફરક કરતીકને આ ડાળેથી પેલી ડાળે ને આ છાપરેથી પેલે છાપરે, એમ ચપળતાથી પહોંચી જતી તે અમે વિસ્મયમુગ્ધ થઈને જોતા. અમને ચકલીઓ અમારાથી ખૂબ નસીબદાર લાગતી. નહીં લેસનની લપછપ, નહીં કમાવાની ખટપટ; બસ, મન થયું ત્યારે ઊડ્યાં, મન થયું ત્યારે ચણ્યાં ને મન થયું ત્યારે ગાયું. નહીં રસ્તાઓની જાળઝંઝટ; નહીં વાહનોની પળોજણ. શું એવી કોઈ જડીબુટ્ટી ન મળે જે ઘસીને પીતાં આપણે બલૂન જેવા હલકાફૂલ થઈને મનની મોજ પ્રમાણે ઊડી શકીએ? મને સૂર્ય વિના, તડકા વિના, ઉઘાડ વિનાય ભાર ભાર લાગતો હોય છે ને પેલા સૂર્યમુખીને છે એવો જ મનેય પ્રેમ છે સૂર્ય પર; પણ મારો પક્ષપાત, મારી આસક્તિ તો ચંદ્ર માટે જ. ચંદ્ર શ્યામ હોત તો પણ હું એને જ ચાહત. ચંદ્રમાં કંઈક એવું છે જે મને મૂળમાંથી ખેંચે છે. કદાચ મારી ત્રણ નાડીઓ ઇડા, પિંગલા ને સુષુમ્ણામાં ઇડા સવિશેષ બળવાન હશે! ચંદ્રને જોતાં કદી મને થાક લાગ્યો નથી. ચંદ્રમાં સસલું છે, હરણ છે કે રેંટિયો કાંતતી વૃદ્ધ ડોશી છે એ આજેય, ચંદ્ર પર અવકાશયાન ઊતર્યું તે પછી પણ, હું નક્કી કરી શક્યો નથી. ચંદ્રને મેં , ભગવાનની – ખાસ તો બાલકૃષ્ણની જમવા માટેની ચાંદીની થાળી જેવોય માન્યો છે અને ગોકુલમાં ગેડીથી રમવા કામ લાગે એવો દડોય માન્યો છે. એને ‘ફૂટબૉલ’ માનવાનો તો મારો સાફ સાફ ઇનકાર છે.

આ ચંદ્રની સ્નિગ્ધ નજર હેઠળ ખેલવા – કલ્લોલવાનો કોઈ જુદો જ આનંદ હોય છે. અમને ચાંદની હોય તો ધૂળમાં બેસવાની ને ક્યારેક તો તેમાં આળોટવાની મોજ આવતી. જેમ ધૂળ પાણીથી ભીની થાય છે તેમ ચાંદનીથીયે ભીની થતી હશે! અમને હંમેશાં ચાંદનીમાં ધૂળ જુદી જ લાગી છે. ચાંદનીની ધૂળ તડકાની ધૂળથીયે જુદી જ હોય છે!

આસો માસ હોય, એમાંયે ચારુદત્તના ચહેરા જેવો ચંદ્ર આકાશે ચઢ્યો હોય, ખુલ્લો ચોક હોય ને એમાં સરખી સાહેલીઓ ટેળે વળી હોય – એ દશ્યનો સ્વાદ તો જેણે માણ્યો હોય તે જ જાણે. ચંદ્રને જોઈએ ને આપણા રક્તમાં કશુંયે ન થાય એમ બને ખરું? ચાંદનીની સાથે જ ઘટ ઘટમાં કશુંક હેલે ચઢે છે.

અમારી વૈષ્ણવ હવેલીમાં શ્વેત આરસ-ચોકમાં, ચાંદનીના સ્નિગ્ધ ઉજાસમાં, શ્વેત સજાવટ વચ્ચે, ચાંદીના બંગલામાં દ્વારકાધીશનું શ્યામ સ્વરૂપ વિરાજમાન છે. શ્વેત વાઘા, માથે મોતીનો સહેરો, અલંકારો પણ મોતીના, ચાંદીના કટોરામાં દૂધ-પૌંઆનો પ્રસાદ, શ્વેત રંગની એક ગૂઢ અને શુચિ-સ્વચ્છ દ્યુતિ ઉલ્લસિત ભાવે ઝલમલે છે. વાતાવરણમાં ચાંદનીનું કપૂર મઘમઘે છે. બધું જ ચાંદનીનું, ગાયો ને યમુના, ગોપ ને ગોપી – સૌ ચાંદનીમય. ચાંદનીનો જ રાસ! એ રાસના ઉછાળામાં નટરાજ શંકર ન ભીંજાય એમ બને? ઘીના દીવાના આછા ઉજાશમાં, ચંદનની શીળી મીઠી મહેકમાં, ગભારાની પ્રસન્ન ભાવે થરકતી તિમિરાળી શાંતિમાં ચાંદનીનો કોઈ ઊંડો અમલ ઘૂંટાઈ ઘંટાઈને સ્ફુરતો ન હોય જાણે! અમે સૌ જાણતાં-અજાણતાં આ અમલમાં મહાલતા. અમે કોઈ પોયણાની જેમ અંદરથી અમને ઊઘડેલા પ્ર-માણતા.

આવી શરદપૂનમની રાત પસાર કરવા માટે ઘરમાં સૌથી વધુ અનુકૂળ આવે અગાશી. ‘આકાશી’ પરથી જ આ ‘અગાશી’ નામ તો નહીં સૂઝ્યું હોય ને? ઘરને જેમ ધરતીમાં મૂળિયાં જોઈએ તેમ એના માથે આકાશ પણ જોઈએ, નહીંતર ઘર અપંગ – આંધળું થઈ જાય. અમે એવા અપંગ-આંધળા ઘરનાં નિવાસી નહીં જ. અમે તો વરસાદ આવે ત્યારે કાં તો નેવા તળે પહોંચીએ, નહીંતર અગાશીએ. શું ચૈતરની ચાંદનીમાં કે શું શરદની ચાંદનીમાં, મનને ધરવ વળે આકાશપ્રિયા અગાશીમાં જ. એના ખોળે બેસી અમે અનેક રમતો રમતા. અડકોદડકો, ઇતીકીતી, બાઈ બાઈ ચાળણી, લંગડી ને એવી કંઈક. અમારી રમતે અગાશી ધમધમે, પણ ઉત્સવના દિવસોમાં પિતાશ્રીની મહોરેલી ઉદારતા આ બધું વેઠી લેતી. એટલે અમારી આ બધી રમતો નિર્વિઘ્ના સંવિત્‌થી ચાલતી. તે દરમિયાન અમારી નજર, માએ દૂધ-પૌંઆ ભરેલી તપેલી અગાશીમાં સલામત ઠેકાણે ચાંદનીમાં ઠારવા માટે રાખી હોય, ત્યાં પણ રહેતી જ. ઊંઘ તો આંખમાં ડોકાય જ શાની? અંતકડી ને ગીતો – ભજનોયે ચાલે. નાની છોકરીઓ ગરબારસ પણ ચલાવે ને અમે હનુમાનજીના કુલદીપકો આવા ગરબારાસમાં અમારી એકબે વાનગી એમની અનિચ્છા છતાં ઉમેરવાનું ચૂકીએ નહીં. ગરબો બરોબર ચાક પકડે ત્યાં અમારામાંથી કોઈને એકાએક વઈ અાવે ને પડે. બધા ગભરાય ત્યાં એ હૂપ કરતોકને સ-ઠેક બેઠો થઈ છટકી જાય. ક્યાંક અંતકડી ચાલતી હોય ને અમારો સાગરીત સલામત અંતરે રહીને બુલંદ રીતે ‘પ્રૉમ્પ્‌ટિંગ’ ચલાવે. આવાં થોડાંક આસુરી તોફાનો સિવાય અગાશીમાંનો અમારો સંસ્કારકાર્યક્રમ સુપેરે ચાલતો, ને એની સ્વાદિષ્ટ પૂર્ણાહુતિ રૂપે પેલો દૂધપૌંઆનો પ્રસાદ આવી લાગતો.

એ દૂધ-પૌંઆ આરોગવાનો વિધિ હોય છે. કૃષ્ણે સુદામાના પૌંઆ, ગાયોનું દૂધ છતાં લુખ્ખા લુખ્ખા મુઠ્ઠી ભરીને ખાવાની ભૂલ કરી; આપણે તો ન જ કરીએ! અમે તો માં ગમે તેટલા દૂધ-પૌંઆ ગળ્યા કરીને આપે, પણ એને મોળા કહીને વધારાની ખાંડ ઉપર લેવાના જ. વળી આ દૂધ-પૌંઆ કંઈ પડિયા કે પિત્તળ કે કાચની ડિશમાં ઓછા જ લેવાય? એના માટે તો ચાંદીની જ વાટકી જોઈએ. અમારા ઘરમાં ચાંદીની વાટકી ઠાકોરજી માટે જ અનામત રહેતી તેથી અમારે નાછૂટકે જર્મનસિલ્વરની વાટકી સ્વીકારીને ચિત્તનું સમાધાન કરવું પડેલું. અમે જર્મનસિલ્વરની વાટકીમાં જેવા દૂધ-પૌંઆ પીરસાય કે તુરત જ વિના વિલંબ એને મુખમાં પધરાવી દેતા. અમારી વાટકી એથી ઊણી જ રહેતી ને મા દૂધ-પૌંઆ આપતાં થાકતી. છેવટે તપેલીનું તળિયું આવી લાગતું. ચમચાના અથડાવાથી તેનું ખાલી તળિયું કરુણ સ્વરે કણસતું ને ત્યારે અમારી દૂધ-પૌંઆની ભૂખ-તરસ તો ભીતર ઘીથી હોમાયેલા અગ્નિની જેમ ભડભડતી જ હોય. માય આવી સ્થિતિ આવતાં જરાક લેવાઈ ગયા જેવી થઈ જતી. બિચારી ગમે તેટલા દૂધ-પૌંઆ કરે, પણ ખૂટે જ, અમારા જેવા ગળપણખાઉ બાલદેવતાઓના કારણે. ત્યાં જ અમારા પડોશમાંની ગૌરી વહારે ધાતી. એ એની રઢિયાળી ઓઢણી તળે ઢાંકેલો દૂધ-પૌંઆ ભરેલો મોટો વાટકો લઈને હાજર થઈ જતી. હસતાં હસતાં કહેતી: ‘લો માશી, આપો આ આમને!’ મારું નામ તો લુચ્ચી બોલે જ શાની? મા એ દૂધ-પૌંઆ લેવા કે નહીં એ વિશે વિચારતી હોય ને ગૌરી તો તુરત જ અમારા ખાલી વાટકા એના દૂધ-પૌંઆથી ભરી દે. માની આંખ જરા ભીની થાય. બસ, એટલું જ. આવા પ્રકારના અનુભવ અનેક થયા છે. એવી કેટલીક શરદપૂનમો જરૂર આવી છે જે ગૌરીના દૂધ-પૌંઆએ વધુ સ્વાદિષ્ટ અને વધુ ઉજમાળી થઈ હોય.

પણ એ ગૌરીએ પણ એક અમાસને વહાલી કરી. એવી શરદપૂનમ પણ આવી જ્યારે મા હતી, ચંદ્ર હતો, અમે હતા, દૂધ-પૌંઆ પણ હતા; પણ પેલી ગૌરી નહોતી. એ ગૌરીની લીલી ઓઢણીનો ફરકાટ, એનું મોહક નિર્દોષ હાસ્ય, એના ચરણનો થનગનાટ – બધું આજે કેવળ સ્મૃતિમય બન્યું છે. ગૌરીએ અંચઈ કરી; મારી બેઅદબી કરી. મેં એને માગેલી ભિલ્લુ તરીકે, પણ ત્યારે જ એ હાથતાળી દઈને છટકી ગઈ. ટીખળી ખરી સ્તો!

ક્યાંક છુપાઈ હશે ચંદ્રના ચહેરા આડે, આકાશના પડદા પાછળ કે મારા જ એકાંતમાં એના કોઈક ખૂણાનો અંધાર ઓઢીને ગુપચુપ. એ ભલે દેખાતી નથી, પણ મને એ દેખતી હશે જરૂર. એ ભલે બોલતી નથી, પણ મારી વાત એ સાંભળતી હશે જરૂર. જરૂર એ હસતી હશે મારી આ લખવાની ચાપલૂસી પર. પણ એ મને છેક જ છોડી દઈ શકે ખરી? હું નથી માનતો. એ ક્યાંક મારી હદમાં હશે, કદાચ કોઈ નવા ચહેરે, કોઈ નવા રૂપે, કોઈ નવી ભૂમિકામાં. એ ક્યા વેશે હવે ઉપસ્થિત થાય એ કહેવાય નહીં ને તેથી જ મારે એના અણધાર્યા મીઠા મુકાબલા માટે વધુ જાગૃતિથી અને વધુ ખબરદારીથી શેષ જિંદગીનો મોરચો જાળવવાનો રહે છે.

—

જેને હું મારા પવિત્ર એકાંતનું સત્ય લેખું છું, જેની કોઈ પણ પ્રકારની જાહેરાત હું છેક જ નાપસંદ કરું તેનું જ નામ મારાથી જાહેર થઈ ગયું! સાચી વાત છે, જે હૈયે હોય તે કોઈક રીતે તો હોઠે આવે જ. ગૌરીની વાત મારે છેડવી નહોતી ને છેડાઈ. તો હવે એ વાત શા માટે બેપાંચ વાક્યમાં બાંધી રાખવી? એની તો એક રમણીય નવલ થાય એટલી વાતો છે, વાત અહીં છેડી જ છે તો થોડી વિસ્તારથી તો કરું જ.

હું પુનર્જન્મમાં માનું છું, કર્મફળમાં માનું છું, ઋણાનુબંધમાં માનું છું, કેમ કે હું જગત અને જીવનના સાતત્યમાં માનું છું. એક ચહેરો એકાએક ચમકે છે, સ્મરણપટ પર છપાઈ જાય છે ને અદૃશ્ય થઈ જાય છે. વર્ષો પછી કોઈ જુદા જ પરિવેશમાં કે સંદર્ભમાં એ ફરી વાર પ્રત્યક્ષ થાય છે – કોઈ અનોખી રીતે. આને શું કહેવું? ઠીક ઠીક સમય પાડોશમાં રહેલ બે જણ વર્ષો પછી રેલવેના એક ડબ્બામાં આકસ્મિક રીતે જ ભેગાં મળી જાય તો એને શું કહેવું? ઋણાનુબંધ જ. ગૌરી સાથેનો મારો સંબંધ તેય ઋણાનુબંધ જ. એ ગૌરીનો આજે વિચાર કરું છું ત્યારે કેવી લાગણી થાય છે? જાણે વરસોથી અમે સાથે રહીએ છીએ એક જ ઘરમાં – કદાચ એક જ ખોળિયે! એ જો સામે હોય તો હું એને મારા અંતરની રજેરજ વાત કરું જ. ન કરું તો મને જ ભાર લાગે! હું જ મૂળમાંથી બેચેન બની જાઉં. ગૌરીને તમે મારા જીવનની ‘મિથ’ કહી શકો. મારું ‘દિવાસ્વપ્ન’ કહી શકો. મારી વણ-પુરાયેલી અપેક્ષાઓની, વણ-પુરાયેલ આદર્શોની પ્રતિમા’ એને કહી શકો. ગમે તે કહો, મારે મન એ વાસ્તવિકતા છે. આજે સદેહે અહીં ક્યાંય નથી ને છતાં હું જ્યાં સુધી હયાત છું ત્યાં સુધી ‘એ નથી’ એમ કહેવાની મારી તૈયારી નથી. ધૂળમાંની મારી પગલીઓમાં એનીય પગલીઓ ભળી ગયેલી છે. મારી ધૂળમાંની પગલીઓમાં જે કેટલુંક મને રમણીય ભાત રૂપે દેખાય છે (આપને એવું દેખાય કે ન દેખાય!) તેમાં મને ગૌરી જ કારણભૂત લાગે છે. કેટલુંક તો એનું જ ચલાવ્યું હું ચાલ્યો છું એમ મને લાગે છે ને તેથી જ એની વાત વિના મારું આ ધૂળિયા મારગનું ટચૂકડું પુરાણ મને તો અધૂરું જ દીસે.

મારી એક મુગ્ધ માન્યતા છે કે ગતિમાત્રના મૂળમાં વિરોધ – સંઘર્ષ – ખેંચાણ – તણાવ – જેવું કોઈક તત્ત્વ સક્રિય હોય છે. પુરુષની ગતિના મૂળમાં સ્ત્રીની તો સ્ત્રીની ગતિના મૂળમાં પુરુષની ચુંબકીય હસ્તી મને કારણભૂત લાગે છે. ધન અને ઋણ વિદ્યુતનાં સંચારકેન્દ્રો રૂપે હું પુરુષ અને સ્ત્રીને જોઉં છું. બંનેનું હોવું, હોવાથી મળવું, મળવાથી છૂટા પડવું ને છૂટા પડવાથી મળવું – આમ એક ક્રિયા-અનુક્રિયારૂપ – ક્રિયાપ્રતિક્રિયારૂપ ઘટનાપરંપરા અવિરતપણે ચાલતી જ રહી હોય છે. સ્ત્રી અને પુરુષ સંસારની એક રાસાયણિક પ્રક્રિયાનાં બે પ્રબળ ઘટકતત્ત્વો છે. એથી સાંસારિક ગતિપરિવર્તનનો એક સંકુલ જીવનપટ અસ્તિત્વમાં આવે છે. અનેક વાર મને થાય છે કે જેમ સૂર્યમંડળો કે ગ્રહમંડળોની, તેમ આપણાં સ્ત્રી-પુરુષ-મંડળોનીયે આકર્ષણ-અપાકર્ષણ પર નિર્ભર એક અટપટી સૃષ્ટિ છે. એ સૃષ્ટિનો મર્મ મરજીવાઓ જ પામી શકે, તીરે ઊભેલાઓ, કુશકીખાઉઓ નહીં.

ગૌરીનેય હું ઉપર્યુક્ત સૃષ્ટિના જ એક આધારબિન્દુ રૂપે પ્રતીત કરું છું. એનું એક વિશિષ્ટ આકર્ષણ મારામાં હજુયે ટકેલું, બલકે વિકસેલું અનુભવું છું. ગૌરી આજે શરીરની મર્યાદામાં ક્યાંય નથી, ને છતાં જે એક બાલસહજ નિર્દોષ પ્રીતિસંબંધ એની હયાતી દરમિયાન આરંભાયો તે એની ચિરવિદાય પછી પણ અનવરત વિકસતો જ રહ્યો છે. કહો કે ગૌરી આજે વધારે રહસ્યમયી બની છે, વધારે વ્યાપક અને સૂક્ષ્મરૂપા બની છે. એની સાથેનો સંબંધ મારા અંતઃપુરમાં વધુ ને વધુ અધિકારપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત થઈ રહ્યો છે. એના ચહેરાનો અણસાર જ્યાં જ્યાં મને વરતાયો છે ત્યાં ત્યાં મારું મન કોશેટો બાંધતું રહ્યું છે ને એમાંથી મારી કવિતાના રેશમી તાર અનાયાસ નીકળ્યા છે. મારો આનંદ પણ નાજુક રંગીન પાંખો ફરકાવતો એ કોશેટામાંથી લીલાભાવે વિસ્તર્યો છે.

કદાચ ગૌરીની જાણબહાર, મારા વિકાસ સાથે જ એનો વિકાસ અનવરુદ્ધ ચાલતો રહ્યો છે. બાળપણમાં ચારપાંચ પગલાં (પૂરાં સાત તો ક્યાંથી?) સાથે ચાલીને ધૂળિયા રસ્તાના કોઈ વળાંકેથી એ તો પરીની જેમ પાંખ ફફડાવતીકને ગાયબ થઈ ગઈ, પરંતુ તે પછી તે મારા રસ્તાના હરેક વળાંકે કોઈ અવનવે રૂપે હસતી, કૂક કરતીકને ચમકી છે. એને મેં સદેહે તો ફરાકમાં ને ચણિયાચોળીમાં – ઓઢણીમાં જોયેલી, પરંતુ પછી તો કોઈ પણ પોશાકમાં એને હું જોઈ શકું એવી અનુકૂળતા એણે મને બક્ષી છે. એને સાડી કે જીન્સ, વેણી કે રિબન – સર્વ બરોબર શોભે છે. જાણે કે કોઈ પણ દેશ-કાળને અનુરૂપ એવું એનું નમનીય સૌંદર્ય છે, એનું વ્યક્તિત્વ છે.

આજે એ ગૌરીને મારાં સ્વજનો – સ્નેહીઓમાં, અરે, મારામાંયે કોઈક ને કોઈક રીતે રહેતી-રમતી હું અનુભવું છું. મારામાં એ જ્યારે હસે છે, ત્યારે હું આનંદવિભોર બની જાઉં છું ને એ જ્યારે ઉદાસ થાય છે કે શૂન્યમનસ્ક બને છે ત્યારે હું ફ્યૂઝ ઊડી ગયા પછીના વીજળીના ગોળા-શો બની જાઉં છું. ક્યારેક મીંચેલી આંખમાં આ દૃશ્ય ધસી આવે છે! એક વિશાળ સ્ટેડિયમમાં લાંબી પગથાર પર ગૌરી હથેલીમાં એનું મુખકમળ ડુબાવીને સાવ ગ્લાનિમય મૌનમાં ખોવાયેલી બેઠી છે. એને એ રીતે જોતાં જ રમતની પિચ પર ઊભેલો હું એમ જ અટકી પડું છું. મારા હાથમાં બૅટ હોય છે, પણ તે જમીનથી અધ્ધર થતું નથી. બૉલ મારી પાસે આવતાં જ સંકોચાઈ – દબાઈને બેસી જાય છે. હું વગરરમ્યે આઉટ થઈ ગયાનો, હારી બેઠાનો ભાવ અનુભવું છું. હમદર્દ મિત્રો ત્યારે પૂછે છેય ખરા, ‘કેમ આમ સાવ ‘મૂડલેસ’ બની જાય છે? શું થાય છે?’ હું શો જવાબ દઉં? મારો જવાબ, મારી ભાવુકતા, ઊર્મિલતા કે ઘેલાઇના જ ઉદ્ગારરૂપ કદાચ લેખાય. ગૌરી સાથેના મારા નિદૉષ આધ્યાત્મિક, નિગૂઢ-સંકુલ સંબંધનો મર્મ યથાર્થ રીતે એમનાથી પકડાશે ખરો? મને આવી પરિસ્થિતિમાં મૌન જ સલામત લાગે છે. કોઈ બૅટ્સમૅન એના હાથમાં ગ્લૉવ્ઝ, પગનાં પૅડ વગેરે કાઢી ‘અર્લી રિટાયરમેન્ટ’ લઈ પેવિલિયનમાં પાછો ફરીને ત્યાં કોઈ નેતરના મૂડામાં ક્યાંક ઊંડે ડૂબી રહે એમ મને પણ મારી બધીયે ઇંદ્રિયો – આંખ, કાન, જીભ વગેરે સંકેલી લઈને મનનો પંખો બંધ કરી, ક્યાંક નાની-શી બચેલી બખોલના અવકાશમાં ડૂબી રહેવાની તીવ્ર ઇચ્છા થાય છે. ત્યાં હું કોઈથી, મારા વિચારોથીયે મને ખલેલ ન પહોંચે એમ ચાહતો હોઉં છું.

પરંતુ વિચિત્રતા એ સર્જાય છે કે જ્યારે હું મારા નીરન્ધ્ર એકાન્તમાં મને રોપવા માટે મથતો હોઉં છું ત્યારે જ મારા ચરણ તળે, મારા મસ્તક તળે, મારી કરોડરજ્જુમાં એક ઉત્કંપ શરૂ થઈ જાય છે. ગૌરી મારી આ મનઃસ્થિતિ જાણે વેઠી શકતી ન હોય એમ મનની કોઈ કોરી રહી ગયેલી જગાએથી તોફાની લહેરખીની રીતે પ્રવેશે છે. મારાં સર્વ આવરણોને એ ખેંચી કાઢે છે, મારી બધીયે બંધ સ્વિચોને એ પટાપટ પાડીને મારા એકાંતને ઝાકમઝોળ કરી દે છે. મને જાણે કોઈ મીઠી ગલીપચીની સંવેદના થાય છે. તપેલીના તળિયે ચોંટેલી બળેલી પોપડીઓ કોઈ તવેથાથી ઊખડતી હોય એમ મારીયે અનેક પોપડીઓ એની મીઠી તીક્ષ્ણ નજરથી ઊખડતી જાય છે. હું જાણે કાયાકલ્પ – મનઃકલ્પ પામું છું. મારા હાથમાં ફરીથી સ્ફૂર્તિ ઊછળે છે. ફરીથી હું બૅટ લઈ મેદાને પડું છું ને શરૂ કરું છું મારી અધૂરી રહી ગયેલી રમત. ગૌરી ત્યાં પૅવિલિયનમાં બેઠી મારા એકેએક રનને ગણે છે, ને હું પોરસાઉં છું. મારા હાથપગ થાકે છે પણ હું રમતનું મેદાન છોડવાનું નામ પણ લેતો નથી. છેવટે અંધકારના અવતરણનો પ્રારંભ થાય છે, ગૌરી બધા મલાજા છોડી રમતના મેદાન પર ધસી આવે છે, મારા હાથમાંથી બૅટ ખૂંચવી લે છે ને હું ગરમગરમ હાથે બૉલને ઉછાળતો એની પાછળ પાછળ પૅવિલિયન તરફ પગલાં ભરું છું.

ગૌરી મારી પરમ શુભેચ્છક — હિતચિંતક રહી છે. મને યાદ છે બોરવાળા પ્રસંગો. ગૌરીને બોર ખૂબ ભાવતાં. મને એ કહે, પેલી તલાવિયાની બોરડી પર મજાનાં બોર લાગ્યાં છે.’ ને હું એ વાતનો મર્મ તુરત જ સમજી જતો. સાંજે એના પગ આગળ મારાં ખમીસ-ચડ્ડીનાં બધાંયે ખિસ્સાં ઠાલવતો. લિસ્સાં, ચમકતાં બોર. શબરીની જેમ હું ચાખીને નહોતો લાવતો એટલું જ. ગૌરી બોર લે. ચાખે અને એની આંખોમાં આનંદની ચમક ચેતે કે તુરત હું એનો સ્વાદ મનમાં ઉતારતાં કોળી ઊઠતો – જાણે મને કાંટાળા છોડ્યનેય ગુલાબની જેમ બોર ફૂટતાં ન હોય! એક વાર આમ બોર ચાખતાં જ એની નજર મારા હાથ પર ગઈ. હાથમાં કાંટા વાગ્યાના અહીંતહીં થોડા રાતા ડંખ હતા. પછી તો ગૌરીએ મારી પાકી ચકાસણી કરી! મારા હાથપગમાં ક્યાં ક્યાં ઉઝરડા પડ્યા છે, કાંટા વાગ્યા છે તે બારીકીથી જોયું; ને પછી તો કદીયે ગૌરીએ મને બોર લેવા જવા દીધો નથી. મારે બોર જોઈએ તો એ ઘરમાંથી પવાલું ચોખા લઈ આવી, એના સાટામાં બોરવાળી પાસેથી મને એ અપાવે – પાછું એનાં ને મારા ઘરનાં કોઈ આ અપાવ્યું ન જાણે એવી કલામય રીતે!

ગૌરી મારો ભણવામાં ઊંચો નંબર આવે તો રાજી રાજી થતી. પોતાનાથી થઈ શકે એવી નાની નાની બાધાઓ પણ રાખતી. એક વાર મને તાવ આવ્યો ત્યારે અઠવાડિયા સુધી તેણે તુલસીપૂજન કરેલું ને તેય કશી ધમાલ વિના, સરખેસરખા મિત્રોમાં જ્યારે વાદવિવાદ કે પક્ષાપક્ષી થાય ત્યારે ગૌરીનો મત અચૂક મારા પક્ષે જ હોય. ગૌરી ક્યારેક મારે ખાતર બીજાઓને વઢવાયે જતી, ને એક વાર તો એની માએ પણ કહેલું કે ‘એ ભગતકાકાના દીકરા માટે તું શું કરવા ભૂંડાપો વહોરે છે? નકામી પારકી પંચાત કરવી?’ ત્યારે… ત્યારે ‘પારકી પંચાત શેની?’ એટલું કહીને એ શાંત રહેલી. આ વાત પણ ગૌરીના ભાઈએ મને ન કહી હોત તો હું કંઈ ગૌરીમુખે તો જાણવા પામત જ નહીં.

ગૌરી મારાથી બેએક વરસ મોટી. ગોળ ચહેરો. નાજુક બાંધો. ભીનો વાન. નમણું નાક. આંખો અત્યંત સ્વચ્છ ને પારદર્શક. એનામાં એવું કશુંક હતું કે જેના કારણે ભાગ્યે જ કોઈને એના પ્રત્યે અભાવો થતો કે એને નારાજ કરવાનું મન થતું. એને સૌનું કામ કરી આપવાનો ઉમંગ. પોતાના માટે તો વઢે જ નહીં. પણ અન્યાય કે જૂઠ લાગે ત્યાં બેલાશક બાખડી ભીડે. ભયને ઓળખતી નહીં. ઉંમરના પ્રમાણમાં એની પ્રૌઢિ ને સમજ ઘણી વધારે લેખાય. કોણ જાણે કેમ, પણ એને સૌથી વધારે મારી સાથે ગોઠતું. મનેય જે દિવસે એને હું જોઉં—મળું નહીં તે દિવસે જરાયે ન ગમતું, એ દિવસ દુર્દિન લાગતો. એક વાર એ એનાં માસી સાથે દસ-પંદર દિવસ બહારગામ ગઈ ત્યારે ભર્યા કુટુંબમાં હું સાવ એકલો પડી ગયો હોઉં એવું મને લાગ્યા કરતું. એ ગૌરી જ્યારે સદાય માટે વિદાય થઈ ત્યારે મારું કેટલુંયે એની સાથે લઈ ગઈ ને કેટલું મારું અહીં હવે બચીને રહ્યું તેનો હિસાબ માંડવાની મારી હિંમત કે તૈયારી નથી.

આ ગૌરી સાથે પણ મારો એક બીજી રીતનોયે સંસાર હતો, અલબત્ત, બાળપણનો – રમતનો. એ સંસારમાં ગૌરીનું એકચક્રી શાસન હતું. ગૌરી જે રમત નક્કી કરે તે રમાતી. મને એ જે કામ સોંપે એ મારે કરવાનું રહેતું. અમે કલાકોના કલાકો અમારા ઘર પાછળના વાડામાં, ખાટલાઓના પાર્ટિશન આડે ઘર ઘરની રમત ચલાવતાં. શેઠ તો હું જ. શેઠથી માંડીને વેપારી, દરબાર, મુખિયાજી, લુહાર, સુથાર, દરજી, હજામ, કુંભાર, ઢોલીડો કે ભિખારી સુધીનાં જૂજવાં પાત્રો મેં સફળ અદાકારીથી શોભાવ્યાં છે. નિશાળમાં જે પાઠ ભણાવાતા એનોયે લાભ અમે રમતોમાં લેતાં. એક વાર ગૌરી, સુનીતિ અને સુરુચિ બેય બનેલી ને મને ધ્રુવ બનાવેલો. તે દિવસે તો તે લુચ્ચીએ મને એક પગે ઊભો રખાવીને મારી ઠૂંસ કાઢી નાખેલી! બીજી એક વાર પૃથ્વીરાજ ને સંયુક્તાના સ્વયંવરની રમત માંડેલી. તે વખતે ગૌરી સંયુક્તા બની હતી. હું પૃથ્વીરાજ. પૃથ્વીરાજે સંયુક્તાને બે હાથે ઉપાડી લઈને, તેનું હરણ કરવાનું – આ એનો આગ્રહ! (ક્યાંક નાટક કે રામલીલામાં આવું જોયું હશે એણે!) મારે એ ભારેખમ કર્મ કરવું પડેલું ને ત્યારે એ જે ખિલખિલાટ હસી છે… એક વાર અમે બુદ્ધના ‘મહાભિનિષ્ક્રમણ’ની રમત માંડી. યશોધરા થઈ પોતે ને બુદ્ધ થવાનું મને કહ્યું ને તે સાથે જ મારે કેવી રીતે ‘મહાભિનિષ્ક્રમણ’ કરવું તેની ઝીણવટભરી સૂચનાઓ પણ એણે જ આપી! હું કૃષ્ણ હોઉં ને એ ગોરી રાધા, હું વર હોઉં ને એ વહુ – એ તો ‘ગોઝ વિધાઉટ સેઇંગ!’ – એ રીતે તો કંઈ કેટલીયે વાર અમે રમ્યાં હોઈશું. હું ગોવાળિયો થાઉં ને એ ગાય દોહે, હું ખેતર ખેડું ને એ ભાત આપવા આવે, હું કમાવા જાઉં ને એ રાંધે – આવું તો અવારનવાર રમીએ. મને યાદ છે કે એક વાર હું ઑફિસેથી કમાઈને ઘેર આવ્યો. ગૌરીએ થાળી પીરસી. મને કહે: ‘લો, આ રોટલા.’ મેં કહ્યું, ‘રોટલા કેમ કર્યો? મારે રોટલી જોઈએ.’ ગૌરી કહે, ‘ઘરમાં ઘઉં જ નથી, રોટલી કેવી રીતે કરું!’ પાટલો પછાડીને ગુસ્સાભેર ઊઠી ગયો. માથે થેલીમાંથી બનાવેલી ટોપી પહેરી, કોટ ચડાવીને ચાલવા માંડ્યો. ગૌરી દોડીને આવી. હાથ પકડીને કહે, ‘બેસો, બેસો. મારા સમ. તમે રોટલા સાથે ઠાકોરજીનો પ્રસાદ લો.’ ને સમાધાન કર્યું, જમ્યો ને પછી આડે પડખે થયો. આ રમતમાં રોટલા ગોળ ઠીકરાંના હતા ને રોટલી બનત તો તેય ગોળ ઠીકરાંની જ બનત એ મારે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ. જોકે, અનેક વાર બપોરના મળતા નાસ્તાનોયે ઘર ઘરની રમતમાં કલામય રીતે વિનિયોગ થતો ખરો! અનેક વાર અમારી રમતમાં મંદિર પણ આવતું. હું બે ખાલી ડબલાં લઈ આવી, તેનાં નરઘાં બનાવી, એ વગાડતો. મારા પિતાશ્રીની રીતે કીર્તન કરતો ને ગૌરી મંજીરાં વગાડતાં એ ઝીલતી. એક વાર કીર્તન બરોબર જામેલું. હું ને ગૌરી એમાં તન્મય હતાં, ને ત્યાં મને શું સૂઝ્યું તે મારા પિતા મારી માને જે અદાથી કહેતા એ અદાથી મેં ગૌરીને કહ્યું, ‘જમુ, જરા જળ લાવજો, ગળું સુકાય છે!’ ને ગૌરી જેવી જળ લાવવા ઊભી થઈ ને પાછળ જુએ તો મારી બા! એ દિવસે એય ‘મૂઆ રડ્યાં, આ છોકરાં શું કરે છે!’ કહેતીક હસી છે… આ આખી કથા પછી તો ઘરનાંને બ્રહ્માનંદસહોદર આનંદ આપનારી થઈ પડી. તે દિવસે શરમની મારી એ એવી તો લચી પડેલી કે ન પૂછો વાત. આજેય રાતાચોળ લચકાલોળ શેતૂરને જોઉં છું ને પેલી લજ્જાનત ગૌરીની યાદ આવે છે. ભીના વાનમાંયે એની લજ્જાની શ્રી અપૂર્વ રીતે ઊઘડતી હતી.

કોઈ વાર આ ગૌરી ગોપી થાય ને ઘરમાં વલોણું કરે. અમે કૃષ્ણ-ગોવાળિયાઓ એના ઘરમાં ઘૂસીએ. માખણ લૂંટીએ. સાથેના કેટલાક દોસ્તો માંકડાની રીતે હૂપાહૂપ ને કૂદાકૂદ કરે. ભારે ધમાલ મચે. આસપાસનાં ઘરોમાં વડીલોને બપોરની મીઠી નીંદરમાં રસક્ષતિ પહોંચે ને એ અમને ધમકાવે. અમે સૌ ભાગીએ. ગૌરીએ ઉપરણાની સાડી કરી હોય, તેનો છેડો છૂટી જઈને ધૂળમાં રોળાય. મારું પચિયું ઓટીમાંથી ખસી જાય ને અમે ગોપી-કૃષ્ણની લાજ રાખવાની પાંચાલી રીતિની મથામણમાં ઠીક ઠીક મૂંઝવણ ભોગવતાં માંડ ક્યાંક સલામત – ‘નો મૅન્સ લેન્ડ’માં પહોંચીએ.

અમારી આ ઘર ઘરની રમતમાં કઈ વસ્તુ સમાવેશ નહોતી પામતી એ કહેવું મુશ્કેલ છે. નિશાળની કે દરબારની, મંદિરની કે બજારની, ભવાઈની કે રામલીલાની, ગામની કે શહેરની, સાંભળેલી કે વાંચેલી જે કંઈ ઘટનાઓ અમારા સુધી પહોંચતી એ બહુ સ્વલ્પ કાળમાં અમારી આ ઘર ઘરની રમતમાં રૂપાંતર પામતી. ગોકુલ ને વૃંદાવન, વડોદરા ને મુંબઈ અમારી રમત માટે કંઈ દૂરનાં સ્થળ નહોતાં. આ રમતમાં મોર ને ઢેલ થવું, ઘોડા-ગધેડા ને હાથી થવું, કૂકડો ને કોયલ થવું જરાય મુશ્કેલ નહોતું. અમે આ રમતમાં કેટલીય વાર જન્મ લેતાં ને મરણ પામતાં. પિતા થવું, દાદા થવું, ગુરુ થવું ને ગોર થવું – આ બધું અમને ખૂબ સુકર હતું. ગૌરી પણ મા થયેલી ને દાદી પણ. કેટલીયે વાર એને છોકરાં જન્મતાં ને મૃત્યુયે પામતાં. કેટલીયે વાર એ મૃત્યુ પામેલાં છોકરાંના અંતિમ સંસ્કારવિધિ મારે જ આવડે તેવી રીતે કરવાના રહેતા. મને ખબર નહોતી કે જે વિધિ અમે રમતમાં કરતાં હતાં તે ગૌરીની બાબતમાં ગંભીર રીતે વડીલોને કરવાનો આવશે. ગૌરી મૃત્યુ પામી – એને મેં મૃત્યુ પામતી નજરોનજર જોઈ ને છતાંય મને કેમ એમ લાગ્યા કરે છે કે એ હજુયે સજીવન છે! મરણશય્યા પરથી જે ચમકતી આંખે ગૌરીએ મારા આગમન-દર્શનને વધાવેલું તે હું આજેય ભૂલી શકતો નથી. હું ભૂલી શકતો નથી એનું સહજ માધુર્ય, એનું સરળ સ્મિત.

આજે મારી આંખ સામે જોઉં છું, એક કિનખાબી ચોપાટ પડી છે પથરાયેલી. સોનાનાં સોગટાં સામસામે બરોબર ગોઠવેલાં છે. સામે ભિલ્લુને બેસવાનું સુખાસન પણ તૈયાર છે. હાથીદાંતના પાસાય તૈયાર છે પણ એ ફેંકનાર ક્યાં છે? ક્યાં છે પેલી મારી ભિલ્લુનો ઘુઘરિયાળા સુવર્ણકંકણે રણકતો નાજુક હાથ? હું જાણે વરસોથી આ ચોપાટ આગળ બેઠેલો છું. એક જ આશાએ કે એક વાર, ઓછામાં ઓછું એક વાર મારી શ્રદ્ધાનો પડછંદ પાડતી એ અચૂક અહીં પધારશે. કમમાં કમ જિંદગીનો છેલ્લો દાવ તો મારે એકલાને રમવાનો નહીં જ હોય, એમાં ગૌરી સામેલ હશે. એ ગૌરી કયા વેશમાં – કયા રૂપમાં પધારશે એ હું કહી શકતો નથી, એમ બને કે એ ચતુર અલબેલી નાની-શી નાર કોઈ મુદ્રા કે મુદ્રિકાનું, કોઈ માયા કે છાયાનું ઓઠું લઈને પધારે, છેલ્લો ખેલ ભવ્ય રીતે ખેલી લેવા. આપણે તો આંખ-કાનની ચોકીને બરોબર સાવધ કરીને જાગતા રહી એની પ્રતીક્ષા કરવાની. પધારનાર એ ચતુરાને એમ તો ન જ લાગવું જોઈએ કે હું ક્ષણાર્ધ પણ એની બાબતમાં ગાફેલ રહ્યો છું. હું ગૌરીની બાબતમાં જરાયે ગાફેલ રહી શકું? રહું તો પેલો નંદ સામવેદી મને શું કહે?

—

શિયાળાની ઠંડીમાં મને ક્રૂરતાનો નહીં પણ મધુરતાનો જ સ્વાદ આવતો રહ્યો છે. વહેલી સવારે રજાઈમાંથી પંચમહાભૂતોને બહાર કાઢવાનો પ્રશ્ન આવે ત્યારે ઠંડીને હું કેટલીયે ગરમાગરમ ગાળો ચાંપું, પરંતુ ઠંડી તો ગુલાબી થઈને કોઈ બાળકના સુકુમાર ગાલમાં મીઠું મીઠું તાજું તાજું મરકતી જ હોય! ઠંડીમાં શ્લેષ છે સ્નેહ અને શક્તિનો. સૂરજ જેવો સૂરજ પણ કેવો માખણ જેવો કૂણો બની જાય છે! મારે શરીરે કોપરેલ ચોળાતું હોય ને એની સાથે તડકોય મને ચોળાતો હોય એવો ભાવ હું અનુભવું છું. પીઠીની ભાવના તડકાને જોઈને તો નહીં સૂઝી હોય ને? શિયાળાના પ્રભામંડળના કારણે જ કદાચ ફાગણમાં આવતી હોળીનો તાપ પણ મને કેરીના મોર-મરવા જેવો માદક સ્વાદિષ્ટ લાગે છે.

શિયાળાને મેં બાળકોના રાતા રાતા ગાલમાં, કોઈ કાશ્મીરી કન્યાના ગૌર કપોલમાં સોળે કળાએ ઊઘડતો જોયો છે. એની નરવાઈ પાકા ટમેટાની લાલિમામાં જ નહીં, ભુટ્ટાં-રીંગણની શ્યામ ચમકમાંયે હું અવલોકું છું. આ શિયાળો મોઢાના દાંત ધ્રુજાવે, મોઢામાંથી ઉચ્છ્‌વાસરૂપે બાષ્પ નીકળતી બતાવે, કરોડરજ્જુનું દોરડું કંપાવતી મારી હસ્તીમાંથી ટોર્પીડોની જેમ સોંસરી પાર નીકળે ને તોય એનો આશ્લેષ મને આહ્લાદક લાગે. શસ્યશ્યામલા ધરિત્રીના ચારુપ્રસન્ન ચહેરાના ઉદ્દેશે મારી આસપાસનો અવકાશ જાણે ઝલમલતો ન હોય! કોઈક સૌંદર્ય એવું હોય છે જે ઠંડીની સાથે જ ઊઘડે છે ને અંતરમાં પ્રસરે છે – હેમંતની સુરખીરૂપે, શિશિરની શક્તિ રૂપે. દર શિયાળે મારી સમક્ષ નવા વર્ષનો સૂર્ય – હેમંતનો સૂર્ય આશા ને ઉત્સાહના તાજગીભર્યા રસ સાથે ખૂલતો હોય છે. એમાં મારી જ નહીં, વિશ્વ સમસ્તની કોઈ અનન્ય કવિતાનો રોમાંચ તંદુરસ્ત ચહેરામાં રતાશ સ્ફુરે એમ સ્ફુરતો હોય છે.

આ શિયાળો નગર હોય ત્યારેય ગમે છે, પણ પેલા ગામઠી શિયાળાની તો વાત જ અનોખી. નગરમાં તો કોઈ ઠંડી ફૂટપાથ પર છાપાં પાથરીને સૂતેલા ચીંથરેહાલ બાળકને હું શિયાળામાં જોઉં છું ત્યારે હું મારામાંની જ કોઈ ઠંડી ક્રૂરતાની પ્રતીતિથી સમસમી જાઉં છું. વીજળી કરતાંય તે શિયાળાની ઠંડી મને વધુ તીવ્ર આંચકો આપતી લાગે છે. મને થાય કે હું એવું ન કરી શકું કે મારા એક ધાબળામાંથી નવસોનવાણું – અરે નવસો લાખ ધાબળા પેદા થાય! પરંતુ હું જાણે દ્રૌપદીનું સત અને કૃષ્ણની કરુણા – બેય કોઈ જુગારમાં હારી જઈને બેઠો છું. મારી સામે ખાલીપો છે અને હું આંખ મીંચી, શાહમૃગની રીતે ધરતીની ધૂળમાં મારું મન અને મારી નજર ખોસીને માણ્યું તેનું સ્મરણ કરતો શિયાળાના દહાડાની જેમ મારા આયુષ્યના વિસ્તારનેય ટૂંકાવવાનો કીમિયો ચલાવું છું. આ પણ એક પલાયન છે, આ પણ એક દીવાનગી છે; પણ મને એ સદી છે. હું જ્યાં કોઈ નથી ત્યાં સ્મૃતિના સહારે એક બદનામ(!) વસ્તી વસાવીને ધન્યતાના ભાવ સાથે મનમાં ને મનમાં મહાલું છું. આ પણ એક લીલા જ – જિજીવિષામાંથી જ પ્રભવેલી.

ગામડાગામમાં તો શિયાળામાં રાતના આઠ-નવ વાગ્યા કે નર્યો સોપો. ગામના તળાવ જેટલું જ ગામતળ પણ શાંત. કોઈ અસુરી વેળાનું ગાડું જો ગામ-સોંસરું નીકળે તો શાંતિમાં એક ખખડતો શેરડો પડી જાય. બસ, એટલું જ. અમે શિયાળો આવ્યો નથી ને ચોરસા-ચાદર કાઢ્યાં નથી. માળિયે મહિનાઓ અગાઉ માએ બનાવી રાખેલી માટીની તાપવા માટેની સગડી હોય તે કાઢીએ. એ સગડી ઘરની પરસાળમાં વચ્ચોવચ્ચ ગોઠવી હોય. જાણે મંડપમાં ચૉરી હોય એમ. એ સગડીમાં અડૈયાંછાણાં ધુમાય ને ધૂમ જલ નયણે ભરે. અમે ફૂંક મારીને પોઢેલા પાવકની પાંપણના પડદા ઉપાડીએ. જરૂર પડ્યે કરાંઠી ને છોડિયાં પણ નાખતા જઈએ. સગડી બરોબર ચેતે – જ્વાલા-મુખી થાય ત્યારે હાથ-પગનાં તળિયાં, વાંસો વગેરે શેકીએ; સગડીના દેવતાનો લાલ ઉજાશ આસપાસના સૌ ચહેરા પર જાણે તામ્રયુગીન સંસ્કૃતિનું તેજ ઉપસાવતો ન હોય? મને મારા ભીલ-નાયક ભાઈઓ યાદ આવે! મને પેલા પથ્થરયુગના મારા પૂર્વજો યાદ આવે. અગ્નિની શોધનાં રહસ્યો કોઈ અંદરના ચકમકે આછાં આછાં ચિત્તપટ પર ચમકતાં થાય. ‘નમીએ અગનકૂલ’નો ભાવ આવા પ્રકારના પરિવેશમાં વધુ પ્રત્યક્ષ થાય છે.

બળિયાકાકાની બિહામણી સગડીથી તો સાવ નિરાળી, માની હૂંફભરી છાતી જેવી આ શિયાળુ સગડીની આસપાસ જ સંસાર અને ધર્મની અવનવી ચદરિયા બુનાતી જાય. ‘ચોરાશી વૈષ્ણવની વારતા’, ‘બસોબાવન વૈષ્ણવની વારતા’, હરિરાયજીનું શિક્ષાપત્ર, શ્રીમદ્ભાગવત, નિત્યનિયમનાં ધોળ – આ બધાંમાંથી કંઈ ને કંઈ સાંભળવા મળે. પિતાજી ત્યારે આ રાત્રિબેઠકનું કેન્દ્ર. સત્સંગના રસમાં એ સહેલતા હોય ને સૌને એમાં સહેલાવતા હોય. ક્યારેક ઊલટ આવે ત્યારે બુલંદ કંઠે ગાય: ‘દૃઢ ઈન ચરનન કેરો ભરોસો દૃઢ ઈન ચરનન કેરો…’ મા-બહેન સૌ ઝીલે. બહેન બહુ સુંદર હલકથી દયારામનાં પદો ગાય. મા માંડ ચાર ચોપડી ભણેલી. એ જ્યારે સર્વોત્તમ સ્તોત્ર કે યમુનાષ્ટક કે ગોપીગીત જેવી સંસ્કૃત રચનાઓનો અપભ્રષ્ટ રીતે મુખપાઠ કરે ત્યારે અમને બહુ રમૂજ પડતી.

ક્યારેક મારા જેવા તો એના ચાળાયે પાડે ને ત્યારે હસતાં હસતાં છણકો કરતી, ‘ઊભો રહે રોયા!’ કહીને મારવાયે ધસે ને ત્યારે દ્રુત લયે વેગળે જઈને અમે અંગૂઠો બતાવીને એને ચીડવીએ. જ્યારે આવી ઘટના પ્રમાણભાન ગુમાવે ત્યારે પિતાજીનો હિટલરી હુકમ છૂટે ને ત્યારે બધુંયે જાણે તાળાપેટીમાં ગડીબંધ ગોઠવાઈ વસાઈ જતું.

આ સગડી આગળની બેઠક કરતાં વધારે ફળદાયી અને ઈતિહાસસર્જક બેઠકો તો ઘર બહાર, તાપણા આગળની. મોટા ભાગે આવી બેઠકો માટેની અનુકૂળતા નધણિયાતી નિશાળના ચોગાનમાં સવિશેષ વરતાતી. અમારી લીલામંડળી સાત-આઠના સુમારે નિશાળની વંડી ઠેકી તેના ચોગાનમાં સ્વાધિકારાત્ પ્રવેશે. ત્યાં ઝાડનાં સૂકાં ડાળાં-પાંખડાં, પાંદડાં, કાગળ-કચરો વગેરે હોય તે અમે સળગાવીએ. ક્યારેક અહીંતહીંથી તસ્કરકળાએ ઉપાર્જિત કરેલું બળતણ પણ કામમાં આવે. તાપણાની ઝાળ માથોડાપૂર થાય ત્યારે અમે ખુશખુશાલ થઈ જઈએ. એની આસપાસ મિત્રો રાસડા લે, નાટકો કરે, નૃત્યો કરે, ગોષ્ઠિ કરે, ગાળો ને અંતકડીયે ચલાવે ને ક્યારેક મારામારી પણ! આ તાપણા-સૃષ્ટિ સાચે જ નવરસરુચિરા હ્લાદૈકમયી સૃષ્ટિ હતી. આજેય આ સૃષ્ટિ ચડિયાતી કે કવિતાની તે કહેવામાં હું ભારે દ્વિધા – અમૂંઝવણ અનુભવું છું. આ તાપણાદેવ કહો કે તાપણિયા દેવ, તેમની આગળ કંઈ કેટલીયે વહી ઉકેલાતી; પેલા બાવાએ પેલી રમા રાંડેલીને વશ કરી છે કે નહીં, પેલા ભાથી ખતરીવાળા વેચાત ભૂવાએ કોની સામે મૂઠ મારી છે, પેલી સવલી ગાંયજણ આજકાલ કોની હારે સૂએ છે, પેલો મનુ પાનવાળો હમણાં હમણાં ક્યાં લાઇન મારે છે, પેલો વીરજી ઠક્કર આંકફરકમાં કેટલા લગાવી આવ્યો, પેલો શનિયો ગઈ કાલે તીનપત્તીમાં કેટલા નાહ્યો, પેલા શંભુ ગોરને શા કારણે છોકરાં થતાં નથી – લગભગ આ જાતની કદાચ અમારી ઉંમરના પ્રમાણમાં વધુ પડતી ભડકીલી ને ભારે વાતોયે પૂરા મરીમસાલા સાથે, ચિત્રાત્મક રીતે, ક્યારેક તો સાભિનય આ બેઠકમાં રજૂ થતી. નવ શું નવસોનવ્વાણું રસનાં કૂંડાં અહીં ખુદાઈ ઉદારતાથી ઠલવાતાં. પીધે જ જાઓ, ઘૂંટડે ઘૂંટડે, પોશે પોશે. આ મંડળીમાં શાકાહારી અને બિનશાકાહારી સબ કિસમની વાગ્-બનાવટો પીરસાતી. કોઈ કોઈ વાર આ બેઠકો, મોટેરાંની ગંભીર તકરારો માટેની સબળ ભૂમિકા બની રહેતી ને એવા માઠા ટાણે આવી બેઠકો સામે એકસોચુમાસીસમી જડબેસલાક લાગી જતી; પરંતુ આમ છતાં ખ્રિસ્તી જનોની પેલી ગુપ્ત બેઠકોની જેમ આ બેઠકો તો કોઈના વાડામાં, કોઈની કોઢમાં, કોઈ મંદિરમહાદેવના ઓટલે કે કોઈ અવડ મકાનની ઓસરીમાં યોજાઈને રહેતી. આવી બેઠકોમાં જે દિવસે હાજરી ન આપતી તે દિવસે એમ લાગતું કે જાણે આજનું જીવવાનું ચૂકી જવાયું છે!

જેમ શિયાળાની રાત્રિનો તેમ સવારનો અનુભવ પણ અમારો ભારેનો રોમાંચક. વહેલી સવારે ફરવા જવાના ટૉનિક કાર્યક્રમમાં હું જોડાતો ત્યારે તેમાં ઘરનાંનો વિરોધ નહીં, બલકે સહર્ષ અનુરોધ રહેતો. મારું શરીર તીતીઘોડા કે ખડમાંકડી જેવું. માની સતત ચિંતા મારા અંગે. તેથી શરીર કસાય એવી બાબતોમાં સામાન્ય રીતે તેનો સહકાર હોય જ. વહેલી સવારે પગમાં ખાંડણિયા જેવા ગામઠી ચરડ ચરડ બોલતા જોડા, મથુરાથી મૂળ મોટાભાઈ માટે ખરીદી આણેલી પણ પછી એમને નાની પડતાં મારા સુધી પહોંચેલી રૂની બંડી અને એક-બે થીગડાં ચોડેલો ચારસો — આ વીંટાળીને ઊપડવાનું. અમારી ટુકડી જાણે ઉત્તર ધ્રુવની સાહસયાત્રાએ ઊપડતી હોય એવો તેનો ઠસ્સો. ખરબચડી, ખેતરાળ, ધૂળિયા વાટે અમારી ટુકડી કૂચકદમ માંડતી. હાથમાં અહીંતહીંથી ઝાડવાંની કાપેલી ડાળીઓની સોટીઓ હોય. એકાદબે પાસે બૅટરીયે ખરી. ગામમાંથી નીકળતાંયે આમતેમ કોઈ ઘરના ગોખ-જાળિયામાં આંખ મીંચકારતા હોઈએ એમ બૅટરી મારતા જઈએ ને વસાણા જેવી વજનદાર ગાળ પણ સાંભળતા જઈએ. ક્યારેક તો ઊંચે આકાશમાં બેપાંચ વાર બૅટરી લગાવીએ — ઝાંખા દેખાતા ચાંદાના ચહેરાને ચમકાવવાને સ્તો! રસ્તામાં આવતાં કોઈ બાવળ, કણજીની ડાંખળી કાપી દાતણોય તૈયાર થતાં અને પછી કોણ દાતણને વહેલામાં વહેલું ચાવી ચાવીને પોતાની કનિષ્ઠિકાથી ટૂંકું કરે છે તેની સ્પર્ધા મંડાતી. વળી અવારનવાર રસ્તામાં ભૂત, ડાકણ, ઝંડ, બ્રહ્મરાક્ષસ આદિની ભેદી વાતો ચાલતી. કયા ઝાડ પર ભૂત રહે છે, કઈ કબર પાસે ઝંડ રહે છે અને કયા રસ્તે ડાકણ આંટા મારે છે તેની ઝીણી ઝીણી વિગતો રજૂ થતી. કેટલીક તો એવી ઝીણી વિગતો કે ટપાલી વિનાયે માત્ર એ વિગતે જો કાગળ મોકલો તો આપમેળે જ નિધારિત ભૂતના અડ્ડે પહોંચી જાય! કોઈનાં હૈયાં આ બધું સાંભળતાં ફડકારોયે અનુભવતાં, પરંતુ એકબીજાની હૂંફ એવી કે ભય, નળરાજાના નગર બહાર જેમ કલિ આંટા મારતો એમ અમારી આસપાસ આંટા મારતો; પણ અંદર પ્રવેશતાં એ જ જાણે કોઈક ભય અનુભવતો!

અમારી ટોળી ઊબડખાબડ રસ્તેથી ચાલતી કંજરીના ફ્લૅગ સ્ટેશને પહોંચતી. ચાંપાનેરરોડથી પાવાગઢ — શિવરાજપુર લાઇન્સની નાની ગાડીનું એ સ્ટેશન. એ સ્ટેશને ભાગ્યે જ કોઈ ઊતરે કે ચડે. આવન-જાવનનો લગભગ બધો વ્યવહાર હાલોલથી ચાલે. અમે સ્ટેશને પહોંચી પાટા પર કાન માંડી ગાડી આવી રહી છે કે નહીં તે નક્કી કરતા ને જ્યારે ગાડી આવવામાં હોય ત્યારે હાથ ઊંચો કરીને ઊભી રાખવાની સંજ્ઞા કરતા ને કદાચ જો ઊભી રહે તો અમે તુરત દૂર સરકી જતા.

એક વાર મારા ખિસ્સામાં માએ આપેલી પિત્તળની બે આની હતી. મિત્રોએ પરાણે મારી પાસેથી લઈને પાટા પર મુકાવી. ગાડી આવી ને પેલી બે આની પરથી સલામત રીતે પસાર થઈ ગઈ, પણ મારી બે આની સપાટ થઈ ગઈ. એ જોતાં જ મારો ચહેરોયે એ બે આની જેવો જ બની ગયો! મનમાં એક જ ફિકર, આ બે આની અંગે ઘેર મારે શું ખુલાસો કરવો? એ દિવસે આખો રસ્તો મારા માટે બેસ્વાદ બની ગયેલો. ઘેર ગયો, માએ બે આની પાછી માગી પણ એ હવે ચાલે એવી રહી નહોતી. એ અકળાઈ. જે છોકરાઓ મને ફરવા લઈ જતા હતા તેમને તેણે ઠપકો આપ્યો. પરિણામે કેટલાક દિવસ હું એ મિત્રમંડળમાંથી બહિષ્કૃત થયો. આ દિવસો મારા અતિશય વક્રી હતા. હું વહેલી સવારે ઊઠું, ઘરબહાર નીકળું, પેલા દોસ્તોને મને બોલાવ્યા વિના જતા જોઈ રહું ને મને કંઈ કંઈ થાય. મિત્રોની આ ઠંડી ક્રૂરતા ભરશિયાળેય મને ખૂબ ખૂબ દઝાડતી. છેવટે આ બહિષ્કારના નિરાકરણ માટે મારે પ્રભુના જ પ્રસાદનો આશ્રય લેવો પડ્યો. કેટલાક દિવસ સ્વેચ્છાએ મારા ભાગની લાડુડી ખાવાની જતી કરી એનો મૂલ્યવાન સંચય મેં ખંડિયા રાજાની રીતે મિત્રમંડળના કરારવિંદમાં સમર્પિત કર્યો અને પ્રભુપ્રસાદે સૌ મિત્રમંડળીમાં પુનઃ પ્રસન્નતાનું પ્રભાત પ્રગટાવ્યું. મારો મિત્રગચ્છમાં પ્રેમોત્સવ સાથે પુનઃ પટ્ટાભિષેક થયો!

એવા પણ શિયાળાના દિવસો યાદ છે જ્યારે અમારા ગામમાં તાજી જ શરૂ થયેલી અખાડા-પ્રવૃત્તિમાં અમે જોડાયેલા. રાષ્ટ્રગીત ગાતા. બજરંગ બલીના ફોટા આગળ શિર ઝુકાવતા ને પછી દંડબેઠક આદિ કરતા. આ અખાડા-પ્રવૃત્તિમાં ક્યારેય હું દૃઢમૂલ ન થઈ શક્યો. મલખમના દાવ તો આવડે જ નહીં. કુસ્તીમાં તો પ્રવેશ સાથે જ ચીત. જે કંઈ રમતો થાય એમાં હું ઝડપાઈ જાઉં – સિવાય કે આટાપાટાની રમતમાં. એમાં મારી ચકોરતાની શાખ હતી. આ અખાડામાં કસરત કરતાં મઝા આવતી તે કરતાંયે વધુ મઝા કસરત પછી ઘેર જે વસાણાનો લાડુ આરોગવા મળતો એમાં આવતી. અખાડાની ગોળાફેંક કરતાં ધીરે ધીરે મીઠા તડકાની સાથે, મમળાવતાં વસાણાના ગોળાને સૌમ્ય રીતે ખંડશઃ કણશઃ પેટમાં ફેંકવાની પ્રવૃત્તિ મને વધારે આહ્લાદક લાગતી. અખાડા-પ્રવૃત્તિમાં તો હું તીરે ઊભેલો – તટસ્થ જ રહ્યો! એ પ્રકારના તાટસ્થ્યના કાંટા ટાણે-કટાણે કેવા અને કેટલા વાગ્યા છે એની તે શું કથા માંડવી? અનેક શિયાળાઓથી સેવાયેલું આ મારું શ્રીઅંગ છે એટલું જ હાલ તો દર્શાવું!

—

મેં જલના કેફની વાત કહી, પરંતુ ‘જલના ઝીણા તાપ’ની વાત ન કરી. ન કરી એટલા માટે કે એવી વાતમાં કોઈને નાહકના સામેલ કરીને વ્યથિત કરવાનું મને દિલ થતું નથી. કેટલીક વાતો સમજવા માટે, વેંઢારવા ને વેઠવા માટે હોય છે; સૌને પહોંચાડવા માટે નથી હોતી. જલનાં અગણિત રૂપ હોય છે, પરંતુ જે જલ આપણી સમગ્ર હસ્તી નિચોવાતાં પ્રસવે છે એ તો અનોખું જ. કેટલુંક જલ એવું હોય છે જે નથી તારતું, નથી ડુબાડતું કે નથી ઠારતું. એ જલમાં આગ હોય છે અથવા એ જલ આગનું જ એક રૂપ હોય છે.

પરંતુ આવી રીતે શા માટે મારે જલના વલોણામાં ઘૂમરાવું જોઈએ? પેલા બાલ-કિશોરની ચરણચાલ છોડીને હું ક્યાં ચડી ગયો ચિત્તની ચાલમાં? આંખ સાફ કરીને, જલના પડદા ખસેડીને ભીતરમાં નજરને વાળીએ. ભીતર કેવળ ચાંદ-સૂરજના અજવાળાં જ નથી, એમાં મંછી માશીના ઘરમાં ચાડા પર ટમટમતા દીવાના કોડિયાનું પથ્ય અજવાળું છે; તો તે સાથે પંચાયતના ફાનસનું વારે વારે ભભકતું ને મેશ છોડતું સડેલા સ્થાનિક સ્વરાજ્ય જેવું વંધ્ય અજવાળુંય છે. એમાં અમારા મગના રાતની જાગતી-ભભૂકતી લગનિયા મશાલનું અજવાળું છે, તો સાથે મહાદેવવાળા ચોકમાં ઊંધે માથે થાંભલે લટકતી પેટ્રોમૅક્સનું ખેલદિલ અજવાળુંય છે. આવી પેટ્રોમૅક્સના અજવાળામાં સીસમમાંથી સુડોળ ઘડી કાઢેલી હોય એવી નમણી ગોલણો, જરી-કસબ-ફૂલના ખૂપે ઝળકારા મારતા વરરાજાવાળા, વરઘોડાઓ, જૂજવા વેશ લેતી બહુરૂપી (આમ તો પુંલ્લિંગ, પણ અમે તો સ્ત્રીલિંગ જ વાપરતા. શું કરશો વહાલા વ્યાકરણશાસ્ત્રીઓ, કથો?!), બપોરનાં પિત્તળનાં વાસણોને સાંધતો ને કલાઈ કરતો, પણ રાત્રે રામલીલામાં ‘વહાલી વીજળી’ના વેશમાં પેટ્રોમૅક્સને પંપ મારતો અમારો પેલો ચંદુ કંસારો – આ સૌની એક અનોખી ભાતીગળ સૃષ્ટિ પ્રગટી આવે છે. એમાં પેટ્રોમૅક્સની ચમકતી કોઠી પર પ્રતિબિંબિત અમારા ચહેરાના જે અવનવા વિકારો પથરાતા તે પણ મનોહર રીતે ગૂંથાઈ રહે છે. સૂરજચાંદાનાં અજવાળાં કરતાંય આ પેટ્રોમૅક્સનું અજવાળું અત્યારે આ લખું છું ત્યારે મને વધારે રોમાંચક અને આહ્લાદક લાગે છે. થાય છે હું ઈશ્વરને કહું કે આ પેટ્રોમૅક્સ સિવાયના બીજા સર્વ જ્યોતિ – નયનજ્યોતિ સિવાયના – હે પ્રભો! તું સંકેલી લે! સદ્ય સંહરી લે.

આ પેટ્રોમૅક્સના અજવાળામાં હું ખૂબ જ ઝડપથી સરવા માંડું છું. વરસોનાં પગથિયાં ઊતરતો નીચે છેક પેલી રામજીમંદિરવાળી ધરમશાળા તરફ. ત્યાં ગોપાલ બહુરૂપી ઊતરી છે. આમ તો પંચાવન – સાઠની ઉંમર છે; પરંતુ જીવનથી ઊભરાતું જાજરમાન હૂંફાળું વ્યક્તિત્વ. દર સાલ અચૂક એક વાર અમારા ગામમાં આવે જ. વીસત્રીસ દિવસનો મુકામ. અવનવા વેશ લઈ લે. જે દિવસે ગોપાલ બહુરૂપી વાંદરાનો વેશ લઈને નીકળે ત્યારે આંગણામાં ખાટલા પર જો કંઈ ખાદ્ય સામગ્રી મૂકી હોય તો તેમાંથી એ મૂઠી – બે મૂઠી લઈને મોઢામાં પધરાવે જ. સરસ્વતીનો વેશ લઈને નીકળે ત્યારે અમે સૌ નિશાળિયાઓ ખૂબ ભક્તિભાવપૂર્વક ગોપાળ બહુરૂપીની થાળીમાં પૈસો, બે પૈસા નાખીને સારા ભણતર માટે મનોમન અરજ ગુજારતા. આ બહુરૂપીએ એક વાર તો પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટરનો સ્વાંગ સજેલો અને બપોરના ત્રણચારના સુમારે બેત્રણ પોલીસો સાથે ગામના સાત-આઠ દુકાનદાર ને ધીરધાર કરતા શાહુકારોને ત્યાં દરોડો પાડી પંચનામાં કરેલાં. પચીસ-પચાસ કટકી રૂપેય સૌ કનેથી પડાવેલા ને નાસ્તાપાણી તો છોગામાં! છેક સાંજે જ્યારે ગોપાળ બહુરૂપીએ જ્યાં જ્યાં દરોડા પાડેલા ત્યાં ત્યાં લીધેલી રકમ હસતાં હસતાં પાછી વાળવાનું કર્યું ત્યારે જ ભંડો ફૂટ્યો — ખરી વાતનો સૌને ખ્યાલ આવ્યો. અમે બાલકિશોરો, ગોપાલ બહુરૂપીના દિવસભરના કાર્યક્રમ પર ચાંપતી નજર રાખનારા, પણ આ વેશમાં તો અમેય થાપ ખાઈ ગયા. અમને એવા સમાચાર હતા કે ગોપાલ બહુરૂપી આજે મારવાડી શેઠનો વેશ લેનાર છે ને વેશ નીકળ્યો પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટરનો. આ બહુરૂપીના કારણે સ્તો. અમારી રમતમાંયે બહુરૂપીની રમતનો એક મહત્ત્વનો ઉમેરો થયો હતો. થેલીમાંથી બનાવેલી ટોપી, પિતાજીનાં ચશ્માં, ટીકડી ફોડવાની રિવૉલ્વર, મોટાભાઈના જૂના થયેલા ચામડાના પટ્ટા — આ બધું લઈ મેં સુભાષબાબુનો વેશ કાઢ્યાનું પાકું સ્મરણ છે.

અમારી ગામડાની રાત્રિઓ જેમ બહુરૂપીને કારણે તેમ રામલીલા, કથાપારાયણ આદિને કારણે પણ લિજ્જતદાર બની રહેતી. ગામમાં રામલીલાવાળા આવ્યા છે તે અમારે માટે ઘણા અગત્યના સમાચાર હતા, દેશને આઝાદી મળ્યા જેવા જ. અમે વહેલાં વહેલાં જમી લઈ, જે જગાએ રામલીલા થતી ત્યાં પહોંચી જતા અને મોખાની જગા બોટી લેતા. એ પછી રામલીલાવાળાઓ ખેલ માટે જે ભવ્ય તૈયારી આદરતા તે અમે એમની મનાઈ ને ધમકી છતાં અવશ્ય જોતા ને તેનો અહેવાલ અમારા અન્ય સાગરીતોમાં પ્રસારિત કરતા: ચંદુ કંસારો કબજો પહેરે છે, કબજામાં છાતી બતાવવા કપડાંના ડૂચા ગોળ ગોળ કરી કરીને ખોસે છે. હવે એ સાડી પહેરે છે. હવે મોઢું રંગી રહ્યો છે – આમ અમારી રનિંગ કૉમેન્ટ્રી ચાલતી. બીજી બાજુ અમે રામલીલાને હર કોઈ પ્રકારે મદદ કરવા ખડે પગે રહેતા. ‘અલ્યા એ બચુડા, જરા ટેબલ લઈ આવ ને!’ અમે તુરત ટેબલ લઈ આવવા આસપાસના ઘરમાં દોડી જતા. પાણી મંગાવે તો હાજર. પેટીવાજું ને નરઘાં મૂકવાનું કહે તો તૈયાર. (સાથે નરઘાંના ટાલકામાં વહાલની બેચાર ટપલીઓય ખરી જ!) અમને એક જ આતુરતા રહેતી, ક્યારે રામલીલા શરૂ થાય છે. રામલીલામાંયે અમને રામ કરતાં બજરંગ બલી ને નારદ વધારે ગમતા. એમાંય વળી વિદૂષક આવે તો અહાહાહા…! થાય કે રામલીલામાં એક જ વિદૂષક આ લોકો શા માટે રાખે છે? ચારપાંચ જોઈએ! વિદૂષક અને ગોરી બટાકીની પ્રેમની રંગત – રંગરમત અમે મન ભરીને માણતા.

આ રામલીલામાં અમને ન ગમતી બાબત તે આરતી. રામલીલાવાળા આરતીની અમુક બોલી ન થાય, ને બીજા દિવસનું એમનું સીધું પાકું ન થાય, ત્યાં સુધી અધૂરી રાખેલી રામલીલા આગળ જ ન ચલાવતા. અમે એના આવા રગશિયાવેડાથી ખૂબ કંટાળીએ. અમને થાય કે હું જો ગામનો ઠાકોર — દરબાર હોઉં તો રામલીલાવાળાને આખા મહિનાની બધી આરતીઓના પૈસા – સીધાં ચપટીમાં એકસામટાં આપી દઉં, પરંતુ વો દિન કહાં કે…

આ રામલીલા રાતના એક-બે વાગ્યા સુધી ચાલે. મને ઘેરથી અગિયારેક વાગ્યા સુધી જ રામલીલામાં બેસવાનો પરવાનો. પણ કેમેય ઊંઘ આવે નહીં ને રામલીલા અધવચ્ચે છોડી જવાનો જીવ ચાલે નહીં. એક વાર સીતાસ્વયંવરનો ખેલ ચાલે. સીતાજી વરમાળા લઈ લાકડાની એક ભાંગેલી ખુરશી – સિંહાસનસ્તો! — આગળ ઊભાં હતાં. રામચંદ્રજી શિવધનુષ્ય ચડાવીને તેનો ભંગ કરવાની તૈયારીમાં હતા. સમસ્ત શ્રોતાગણ જાણે એકકાન હતો – એકનજર, એકચિત્ત હતો; ને ત્યાં રામલીલાના રંગીન નાટ્યાત્મક વાતાવરણના પડદાને ચ…ર…ડ…ડ… ચીરતો હોય એવો પિતાજીનો ડંગોરાના ઠકઠકાટ સાથે કાતિલ અવાજ ઊંચકાઈને આવ્યોઃ ‘ચંદ્રકાન્ત!!!’ હું કોઈ ગરમ અંગારો કાનને અડ્યો હોય એમ ચોંકી ઊઠ્યો. દરમિયાન ધ્યાનભંગ – રસભંગ થયેલા શ્રોતામાંથી કોઈ બોલ્યુંય ખરું, ‘આ કાકોય ખરો છે! બરોબરનો ખેલ જામેલો ત્યાં બધી મજા મારી નાખી!’ એ રાતે ઘેર ગયા પછી પથારીમાં પડ્યાં પડ્યાં કાનને દોડાવીને ‘રામલીલા’નું રસપાન કરવા મેં ઠીક ઠીક ઉજાગરો સેવેલો.

ગામમાં આવતી ‘રામલીલા’માં સ્વેચ્છાએ જોડાતા ચંદુ કંસારાની વાત જાણવા જેવી છે. બા-બાપા વિનાનો છોકરો. ગરીબ. જેમતેમ કરીને કંસારાનું કામ શીખ્યો. દરમિયાન એને એક છિનાળ ભટકાઈ ગઈ. પરણ્યાં પણ ઝાઝો વખત જોડે ન રહી શક્યાં. પેલી ઘરમાં જે કંઈ થોડુંક રહ્યુંસહ્યું હતું તે બધુંય ઉસરડી લઈને ચાલી નીકળી. ચંદુ એકલો પડ્યો એટલે દારૂની લતે ચડ્યો, ને પાયમાલ થયો. હજુય એ લત છૂટી નથી. કંસારાકામ કરતાં બે-પાંચ રૂપિયા મળે તો એમાંથી અડધા દારૂમાં જ ડૂલ થતા. આખો દહાડો વાસણો સાંધે, કલાઈ કરે; ન કોઈની સાથે ખાસ વાતચીત કે હસીમજાક, રાત પડે ત્યારે મોઢે પાઉડર-લપેડા કરી, ઘાઘરી-પોલકાં પહેરીને રામલીલાના ખેલમાં હાજર થાય ત્યારનો એ ચંદુ જાણે સાવ જુદો. ત્યાં વિદૂષક એને ‘બટાકી’ કહીને બોલાવે. શો એનો ઠસ્સો! શી એની બોલછા! આપણને થાયઃ આ બધું ઝવેરાત મુફલિસ ચંદુડાએ અંતરના કયા ભંડકિયામાં ભંડારી રાખેલું? કઈ સેફ ડિપૉઝિટ વૉલ્ટમાં મૂકી રાખેલું? કેટકેટલા રંગ ને કેવી કેવી રંગતોનાં રમણીય રમખાણ એના ભીતરના અવકાશમાં છુપાઈને પડ્યાં છે! રામલીલામાં ચંદુનો ઇલમ જોયા બાદ અમારે માટે ચંદુ કેવળ કંસારા કરતાં ઘણું વધારે હતો. અમે છોકરાઓ ઘેર જઈ ચંદુને કામ મળે એ આશયથી કાણાં ને કલાઈવાળાં વાસણો માને બતાવી બતાવી તે સરખાં કેવીલેવાનો તકાદો કરતા અને મા મંજૂરી આપે કે તુરત અમે જ પોતે વાસણો લઈને ચંદુની ખિદમતમાં હાજર થઈ જતા. ક્યારેક ચંદુ રજા આપતો ત્યારે અમે તેની ભઠ્ઠીની ધમણ પણ ચલાવી આપતા.

આ રામલીલા માટે મારા પિતાજીને કંઈક ઉદાસીનતાનો ભાવ, તેનું કારણ રામચંદ્ર મર્યાદાપુરુષોત્તમ લેખાય ને અમારા પિતાજી ચુસ્ત પુષ્ટિમાર્ગી એટલે એમના માટે તો પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણ જ. તેઓ શ્રીકૃષ્ણની લીલા ભજવનારા રાસધારીઓની મંડળી આવે ત્યારે એક પણ દિવસ ચૂક્યા વિના એ રાસધારીઓની મંડળીના ખેલ જુએ. એ વ્રજ-હિન્દીમાં જે રીતે ગાય, સંવાદો બોલે એ સર્વ રસથી મનમાં નોંધે ને ક્યારેક વાનગીદાખલ બેપાંચ યાદ રહેલ સંવાદો કે પદપંક્તિઓ ઊલટભેર બોલે પણ ખરા. અમનેય રાસલીલા જોવાની સંપૂર્ણ છૂટ. મા, બહેન વગેરે તો રાસલીલામાં શ્રીકૃષ્ણ-રાધા આવે ત્યારે તેમના પગમાં પડી ચરણરજ લે. ને યથાશક્તિ પૈસાય મૂકે!

અમારા ગામમાં નિયમિતપણે જેમ બહુરૂપી, રામલીલાવાળા, તેમ ભવાયા પણ આવતા. ગામમાં એમનો લાગો. અમને ભવાઈ જોવાની છૂટ નહીં. પિતાજી નોકરીના કામે પરગામ હોય ત્યારે તેમના મનાઈહુકમને જરાય ગાંઠ્યા વિના માની ઉપરવટ થઈ ભવાઈ જોવા નીકળી પડીએ. ભવાઈમાં ગાળાગાળીય ધરખમ ચાલે, પણ સૌ આદ્યશક્તિ જગદંબાનાં બાળક. ઉદાર ને કૃપાળુ મા એમનું અળવીતરાપણું ચલાવી લે, માફ કરે એવી માન્યતા. ભવાઈની અનેક અશ્લીલ બાબતો આ લખતાં સ્મરણમાં આવે છે પણ એની નોંધ આ સૃષ્ટિમાં અનિવાર્ય નથી.

આજે રામલીલાવાળા, રાસલીલાવાળા ને ભવાયા – ત્રણેયને યાદ કરું છું ત્યારે એમ લાગે છે કે જે શક્તિ, જે ભાવસામગ્રી ને ભાષાનું અઢળક પણ કાચું સોનું ભવાઈમાં મને જોવા મળ્યું તે તો અનન્ય જ. આ ભવાયાઓ અઢારે વરણની જે નકલ કરતા, દુનિયાદારીનું જે નિષ્ઠુર દર્શન કરાવતા અને હસાવવાની જે અનેકાનેક તરકીબો અજમાવતા, એની તો વાત જ અનોખી. ભવાઈમાં જે રેખતા બોલાતા, ભૂંગળવાદન સાથે ‘તા તા થા થઈ થા’ના જે ઠેકા આવતા એનાથી ચિત્ત લયચકચૂર બની રહેતું, આજેય બને છે.

વળી ગામમાં અવારનવાર કથા-આખ્યાન કરનારા ભટ્ટજી-પુરાણીઓ કે ભજનકીર્તન કરનારા સંતો-ભજનિકોયે આવે. ખાસ તો લગભગ આખું મહાભારત એક માસ સળંગ સંભળાવનારા ભટ્ટજી અત્રે સ્મરણીય છે. કદાવર શરીર ને મીઠી જીભ. આવતાં જ ગામ આખાને વશ કરી લીધું. ગામમાં મહિનો રહ્યા ત્યાં સુધી એકેય દિવસ લચપચતા લાડુવાળા પાકા ભોજન વિનાનો એમનો ગયો નહોતો. પગથી વગાડાય એવું હાર્મોનિયમ સાથે રાખે. સંગત માટેનો તબલચી ગામમાંથી ગોતી લે, હાર્મોનિયમ બે હાથે વગાડે ને કથા કરે. કહેણી ખૂબ નાટ્યાત્મક. શૃંગાર ને વીર, હાસ્ય ને કરુણ, રુદ્ર ને ભયાનક – સૌ રસો બરોબર ચખાડે! મારા પિતાજી જેવા ચુસ્ત ભાગવતપ્રેમીઓ પણ ભટ્ટજીથી આકર્ષાયા. ભટ્ટજીએ જે દહાડે કથા પૂરી કરી તે દહાડે ગામે તેમની પોથીનો દબદબાપૂર્વક વરઘોડો કાઢ્યો. જ્યારે ભટ્ટજી વિદાય થયા ત્યારે ગામ આખું રોયું. સૌને એમની ખોટ સાલી. ભટ્ટજીએ બીજા વર્ષે આવવાનું વચન આપેલું પણ પછી કદીયે નહીં આવ્યા…

અમારી ચેતના જેમ ભવાઈના ઠેકાથી તેમ ડાકલાના ભેદી સંમોહક અવાજથીયે ઊછળતી – ઉત્તેજાતી. ભાથી ખતરીજીના મંદિરે રાતે કોઈ એરું આભડેલ વ્યક્તિને લઈ જવામાં આવે છે. ધૂપદીપ થાય છે. નાળિયેર વધેરાય છે, અમારો વીરસિંગ ભૂવો ધીમે ધીમે ધ્રૂજવા – ડોલવા-ધૂણવા લાગે છે. એનામાં ભાથીજી પોતે પધારે છે. વીરસિંગ હવે ખડો થાય છે. હાથમાં અણી પર લીંબુ ખોસેલી, નાડાછડીવાળી, કંકુના ચાંલ્લા કરેલ તલવારને રમરમાવે છે, ને સાથે છટાપૂર્વક હલાવે છે મોરપીંછનો ગુચ્છો. ગુલાલ ઊડે છે. વીરસિંગ ભૂવાના હોકારા – દેકારા સંભળાય છે. ડાકલા સાથે ભાથીજીને બિરદાવતા છંદ ગવાય છે. ધૂપદીપનો મઘમઘતો ગુલાલરંગી ઉજાસ વાતાવરણને કોઈ અકથ્ય અકાત્ત્વ ઉત્તેજનાથી બાંધે છે.

અમનેય આનો રોમાંચ બરોબર સ્પર્શે છે. ઘરે હાથમાં છરી-ચપ્પુ લઈને ડબ્બાનાં ડાકલાં બજાવતાં અમેય ભાથીજીને બોલાવીએ છીએ ને ત્યાં જ કોઈ ખબર કરે છે: કાકા (પિતાજી) આવે છે. તુરત ઊભરાતા દૂધમાં જાણે કે બરફનો એક ટુકડો ન પડતો હોય! બધું વેરાઈ – વીખરાઈ જાય છે – શમી જાય છે. પ્રશાંત. પિતાજી છરી-ચપ્પાં જોઈને કહે છે: ‘આનાથી રમાતું હશે? ક્યાંક વાગશે તો?’ અમે ચૂપચાપ ત્યાંથી ખસી જઈએ છીએ. થાય છે: અપૂર્વ અવસર એવો ક્યારે આવશે જ્યારે રામલીલા, રાસલીલા, ભવાઈ ને બહુરૂપીના વેશ – સૌમાં વણાતી-ગૂંથાતી આ જિંદગીયે પાટણના પટોળાશી ભાતીગળ રૂપરોનક ધારણ કરી લે? પેલી રામલીલા રાસલીલા-શી મારીય આ જીવનલીલા દર્શનીય થાય? શ્રવણીય ને સ્મરણીય બને એવું કંઈક શું કદીયે નહીં સંભવી શકે? મને થાય છેઃ પેલી ગોપાલ બહુરૂપી જોડે, પેલા ચંદુ કંસારા જોડે મારે વધારે ગાઢ દોસ્તી કરવી જોઈતી હતી. હવે જો એવી દોસ્તીની તક મળે તો શું માનો છો, સાહેબ, હું ક્ષણનોયે વિલંબ કરું…?

—

‘દૂરથી ડુંગર રળિયામણા’ એ વાત જો સ્થળ પરત્વે પણ સાચી છે તો જીવન પરત્વે પણ સાચી નથી? આપણા રોજબરોજના એકધારા લાગતા જીવનનું ‘જરા આઘે રહીને દર્શન’ કરતાં તે કેટલું રળિયામણું – રોમાંચક લાગે છે! આજે આટલાં વર્ષે જ્યારે હું પૂંઠળ જોઉં છું ત્યારે અનેકાનેક વસ્તુઓ આંખો નચાવતી મને આકર્ષતી ન હોય એવી લાગ્યા કરે છે. આ વસ્તુઓ બેશક, આજના સરખી ત્યારે આકર્ષક લાગતી નહોતી જ. મારે રોજેરોજ કંજરીથી ચાલીને હાલોલ નિશાળે જવું પડતું હતું અને ત્યારે એ રસ્તો મને પાઠ્યપુસ્તકમાંના પાઠ જેવો લુખ્ખોલસ લાગતો હતો. આજે એ રસ્તો વાદળ મધ્યે અંકાયેલી કોઈ સ્વર્ણરેખ-શો મોહક-મીઠો લાગે છે. મને ખબર નથી કે એ મારો ધૂળિયો રસ્તો ડામરના શહેરી સપાટામાં આજે આવ્યો છે કે નહીં. આપણને માણસોને કેરકાંટાળી કેડી કે ઊબડખાબડ ગાડાવાટ, કાદવિયો કે કાંકરિયાળો રસ્તો – સૌ યથાપરિસ્થિતિ માફક આવી જાય છે, પરંતુ પેલી કામણગારી કારને તો લિસ્સાલટ રસ્તા જોઈએ! બાપડા પગને તો આછીપાતળી પગથીયે ચાલે, પણ પેલાં ટાયરવાળાં ચક્રોને? એમને તો રૂપાળી ડામર કે આસ્ફાલ્ટની સડકો જોઈએ છે!

કોણ જાણે શાથી, વરસોનાં વરસ આ ડામર પર જાતને ચલાવ્યા પછીયે ધૂળિયા મારગની મોહિની ઓસરતી નથી. વરસાદના પ્રથમ બિન્દુ સાથે જ હરિત તૃણની આશા ચમકી ઊઠે છે. માટીની સોડમનો સ્વાદ સળવળવા લાગે છે. મનમાં વરસાદના ફોરે ફોરે મહેકની અમીરાત ઊભરાઈ આવે છે. જેમ આંગળીના ટેરવે ચડાવી દાળભાત ખાતાં ધરવ વળે, જેમ પવાલું હોઠથી અડાડીને પાણી પીતાં તૃપ્તિ મળે, એવું જ થાય છે પગનાં તળિયાંને. એમને માટીનો સ્પર્શ થતાં જ તાજગીનો અનુભવ મળે છે. સાચે જ, માટી સાથે મારો કોઈ અંદરનો સંબંધ છે, એની સાથે મારો કોઈ ઊંડો ઘરોબો છે.

માટી હોય કે પાણી, પવન હોય કે પ્રકાશ અથવા આસપાસ અસીમ આકાશ હોય ત્યારે તેમના સંપર્કે મારામાંયે પૃથ્વી, જલ, તેજ, વાયુ ને આકાશ – આ પાંચેય તત્ત્વો હેલે – હિલ્લોળે ચડે છે! હરિયાળીના તાજગી મારે રૂંવે રૂંવે સિંચાતી વિસ્તરે છે! મારા ઘરની બારીમાંથી લંબાતો તડકો મારા લોહીમાં ઊતરી ઉલ્લાસનો કોઈ અપૂર્વ થરકાટ જગાવી રહે છે. ધરતીના લાવણ્યથી તરવરતું આકાશ કોઈ ગ્રામકન્યાના નાજુક ચિબુક પરથી સરકતું મારા ચિદાકાશમાં પ્રસન્નતાનું એક સૌમ્ય બિંબ લહેરાવી રહે છે. સાચે જ આ માટીમાં, આ હવામાં, આ પાણીમાં કોઈ એવું તત્ત્વ છે જે મારા અંદરના સંચને ખોલીને એમાંની સૃષ્ટિને સહજતાએ ખીલવાની અનિવાર્યતા સર્જે છે. આ વૃક્ષોમાં, આ ઝરણાંમાં, આ પહાડોમાં ને હરિયાળીમાં, આ તારાઓના ચમકાર ને વીજળીઓના ઝબકારમાં મારા વિસ્મયની, મારી વ્યાપ્તિની, મારી વિભુતાની કોઈ સુદઢ મુદ્રા અંકિત છે. હું બધાંથી પરોવાતો, હું બધાંને પરોવતો આજના પગથિયા સુધી તો આવી લાગ્યો છું. હજુયે આગળ જઈશ…

જોકે મારે કહેવું જોઈએ, આજે જે રીતે હું લખું છું તે રીતે કદાચ તે કાળે નાનો હતો ત્યારે લખી શકત નહિ. આજે જેની મનભર મીઠાશ હું સ્મૃતિના પાનબીડે આસ્વાદું છું તેનો યત્કિંચિત્ અનુભવ, તેની યત્કિંચિત્ સાક્ષાત્કૃતિ ત્યારે હતી તો ખરી જ. ઘરની ચાર દીવાલો વચ્ચે મને વસમું લાગતું. બારીએ બેસવાનું ને કેરીગાળામાં એક પછી એક કેરી ચૂસતાં, રસ્તા પરનાં દૃશ્યો ઝીલતાં જવાનું મને જરાયે કંટાળાપ્રદ નહીં, બલકે વધુ રસપ્રદ લાગતું. અગાશીમાં મને ઉઘાડ મળતો, ને રસ્તે ચાલતાં મળતી રોનક. કહો ન કહો, પણ ક્યારેક ક્યાંકથી મને ‘સૌંદર્યની કોઈ સાપણ’ ડસી ગયેલી એ તો નક્કી જ – ક્યાંકથી મને ‘લીલોતરીના નાગ’ ડસેલા જ. ને તેથી જ નાનપણથી મારું મન ભીતરની ને બહારની રૂપચ્છટાઓમાં રંગાતું ને રંગાવા સાથે રૂમઝૂમતું રેલાતું રહેતું હોય એવું અનુભવતો રહ્યો છું.

આજે એક અદના કવિ હોવાના નાતે હકદાવે શબ્દનો વિચાર કરું છું ત્યારે મારું મન વિસ્મય ને આહ્લાદથી ઊભરાઈ આવે છે! કેટકેટલા શબ્દો, કેટકેટલી રીતે, કેટકેટલી વાર મારી કને આવ્યા? મારી ચેતનામાં રોજેરોજ કેટલા શબ્દો વવાતા ગયા? સતત વાવણી! સતત લણણી! મારા ચિદાકાશમાં શબ્દોનાં પંખીટોળાં ઊમટી આવે છે. નાજુક પાંખોનો ફરફરાટ અને કોમળ કલનાદ. શબ્દેશબ્દની આગવી નસલ આંખ સામે અંકાતી રહે. એનો પદરવ ચેતનામાં અભિનવો છંદોલય ઝંકૃત કરી રહે. સમગ્ર ચેતનામાં શબ્દાવતાર લેતું કોઈ વિભૂતિમત્ તત્ત્વ લહાય. હું તો નિમિત્તમાત્ર, હલકથી માંડીને હાકોટા સુધીનાં નાદતત્ત્વનાં વમળો ઘૂમરાતાં હોય. નિસ્તલ — ગહરાઈએથી એ સર્વ વમળોમાં ઉપરતળે થતાં મારે કોઈ લયાન્વિત આહ્લાદમાં રૂપાંતર પામવાનું. પેલી ભવાઈની ભૂંગળો, પેલા પેટીવાજાના સૂર, પેલી નરઘાં પરની થાપી ને મંજીરાંના ઝંકાર, પેલા ડાકલાના ને કાંસાની થાળીના ડ્રમકાર – ત્રમકાર, દરબારગઢના થાળીવાજાનાં ગાયનો ને બારૈયા-ધારાળા ભાઈઓની ભજનમંડળીઓના ભગવા સૂર, માંડવડીની રંગતાલીઓ ને પિતાજીના કીર્તનના બુલંદ આલાપો – કેટકેટલું એકબીજામાં ગૂંથાતું – વણાતું – રસાતું – રંગાતું નાદબ્રહ્મના એક મનોહર ભાતીગળ રંગપટ રૂપે પ્રત્યક્ષતા પામેલું ને હજુયે પામતું મારી ભીતર લહેર્યે જાય છે! વ્રીડાથી હાર પામેલી હોઠની વાણીની ચુપકીદી ને નયનની વહાલસભર વાણીની મૌન-મુખરતા કોઈ ગુપ્ત ઝરણની જેમ ભીતરની ભેખડમાં માર્મિક રીતે સ્ફુર્યા કરે છે. આજે આ હું જે અક્ષરોમાં મારી જાતને ચીતરવા મથું છું એ અક્ષરોની રેખાઓ કાગળ પરથી ઊંચકાઈને લંબાતી લંબાતી ક્યાંની ક્યાં ક્ષિતિજ પાછળ ખેંચાતી સંતાય છે! – ‘એક સૈ આવે એકડો, એકડો ને બે મીંડાં સો’ – એમ આંકનું ગાણું ચાલતું. એ ગાણાથી સંખ્યામાંથી સાંખ્ય તરફ – સખ્ય તરફ વળવા માટેની દિશાયે ખૂલી શકે એ તો એ દિશા ખૂલવાનો હચમચાટ જ્યારથી થોડો થોડો કળાતો થયો છે ત્યારથી જ સમજાવા લાગ્યું છે.

કક્કો ઘૂંટતાં એમાંથી કાવ્ય ઘૂંટાતું થઈ જશે એ તો વર્ષોના અનુભવે જ સમજાયું ને જ્યારે સમજાયું ત્યારે આનંદની પરિસીમા ન રહી. અરે! મારી વાણીનાં મૂળિયાં ક્યાં ક્યાં વિસ્તર્યાં છે! પેલા પંખીના કંઠમાંનું કૂજન, પેલાં મોજાંનો ઘુઘવાટ, પેલા શિવમંદિરનો ઘંટનો રણકાર ને મારા દરબારગઢની આલબેલનો પુકાર, પેલી મારા ગામની ફ્લૉરમિલનો ધમકાર ને પેલા હળલાકડાં ખેંચતા બળદના ગળાના ઘૂઘરાનો ઘમકાર – આ બધું એકાકાર થતું મારી નાભિમાંથી એક નાદકમળને સ્ફુરાવી રહે છે. એમાં પતંગિયાની પાંખોનો ગતિસ્પંદ પણ ગુંજરતો લાગશે! મારી રગેરગમાં કોઈ કાવ્યાત્મક ઉલ્લાસનો રસ ઘૂમરાય છે. મારે વય નથી, મારે વ્યવધાન નથી. મારે ‘મારું’ નથી. મારે મૃત્યુ નથી. બ્રહ્માંડરસને સહજતયા સ્રવતી જે એક ગોરસી એ જ મારી કવિતા, એ જ મારું અસલી રૂપ. બાળપણમાં આજે જેવું લહાય છે એવું ભલે ન લહાયું, પણ ગોરસની લીલા તો બાળલીલાના જ એક સાહજિક ચમત્કાર રૂપે હોવાનું મને પમાયેલું!

મારી આસપાસ કેટકેટલા ચહેરાઓનું ચમકતું તાજગીથી તરબતર વન હતું! હૂંફાળા તો મતલબી, રાંક તો રુઆબી, ઠરેલા તો વાયલ, કરુણાળુ તો કૃપણ – કિસમ કિસમના ચહેરાઓની રંગીન સૃષ્ટિજાળ મારી આસપાસ, મનેય લપેટમાં લેતી રચાતી જતી હતી. અરે! એ જાળને, કોઈ ચેસબોર્ડને જુએ એમ હું જોતો હતો. કઈ કૂકરી ક્યાં જતીકને ફસાય છે, ક્યાં મારે છે, ક્યાં તાકે છે ને ક્યાં જીતે છે, ક્યાં અટકે છે તે બધું જોવાની મને મજા પડતી. એ મજા આજેય ભીતરમાં એમ જ ઉછાળા લે છે.

મને પ્રેરનારાં, દોરનારાં, ઘડનારાં ને ઘુમાવનારાં – ને ભમાવનારાં પણ – કેટકેટલાં જણ હતાં! ગામ આખાનો ચાક ગોળ ગોળ ફરતો મારા પિંડને એની મોજનો આકાર આપતો ન હોય જાણે! કોઈએ મારી આંખમાં આંસુ જગાડ્યાં તો કોઈએ તે લૂછ્યાં. કોઈએ મને ખિલખિલ હસાવ્યો તો કોઈએ મને અંગેઠીમાં ભૂંજ્યોયે ખરો! પણ આવું બધું થતાં પરિણામે જે ઘાટ ઊતર્યો તે ઠીક જ ઊતર્યો. સ્વસ્થ રીતે જોતાં – વિચારતાં મને મારા વિશે કશીયે રાવફરિયાદ કરવાનું કારણ લાગતું નથી. ફર્યા તો ચર્યા, ગુમાવ્યું તો મેળવ્યું, ઘસાયા તો ઘડાયા, ભૂલા પડ્યા તો ભમવા મળ્યું. એમ લાગે છે કે મારી આસપાસની દુનિયાને મારા દ્વારા વ્યક્ત થવા માટે જે અનુકૂળતા જોઈએ તે ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં પૂરી પાડવાની મેં તત્પરતા દાખવી જ છે. એ દુનિયાએ મારો કેટલો ઉપયોગ કર્યો; એ અલબત્ત, અલગ વાત છે!

મારી ચાલણગાડી માત્ર ગિજુભાઈ બધેકાવાળી જ નહોતી. મને ચલાવવા અનેક હાથોએ આંગળી આપી છે. જેમનું ચરિત્ર વાંચતો એ મારી સાથે ચાલવા લાગતું! એક વાર હું શંકરાચાર્યની આંગળીએ દોરાયો, ઘર છોડી ગામની ભાગોળ સુધી પહોંચ્યો, પણ મારા ને ગુજરાતી ભાષાસાહિત્યના સદ્ભાગ્યે આપમેળે જ પાછો ફર્યો! બીજી વાર મેં સુભાષબાબુ થવા ધાર્યું, મારા ફળિયામાં આઝાદ હિન્દ ફોજ જમાવવા મેં પ્રયત્ન કર્યો, પણ કમનસીબે મને નેતાગીરી ન ફાવી. (આજેય નથી ફાવતી!) થયું. પછી ગાંધીજી થવા ધાર્યું. ગાંધીજી થવા ખાદી જોઈએ. ને પિતાજીએ એ સામે કડક મનાઈહુકમ સુણાવ્યો! ગાંધીજી બાપડા મારો લાભ ન લઈ  શક્યા. છેવટે રવીન્દ્રનાથ મારી નજરમાં આવ્યા. તેઓ કર્મે તો કવિ હતા જ, દેખાવે પણ હતા. મને એમની કવિતા કરતાંયે એમનો દેખાવ ખાસ તો વશ કરી ગયો. મને થયું આપણે આમના જેવા થવું જોઈએ. ને મેં એ નિમિત્તે કવિ-ઉપાસના દ્વારા કાવ્યોપાસના ઉપાડી. દરમિયાન બાલસામયિકો વાંચતો, એમાંની કવિતા પ્રમાણે કંઈક જોડવાની – લખવાની ઇચ્છાઓ સળવળવા લાગી ને મારું કામ ચાલ્યું. મને જે લાગવો જોઈતો હતો તે છંદ બરોબરનો લાગ્યો. શરૂઆતમાં જોડકણાં, પછી શિયાળો, ઉનાળો, ચોમાસું કવિતામાં આવવા લાગ્યાં ને પછી પ્રેમ. જોકે પહેલું કાવ્ય ‘એવા બાપુ અમર રહો’ નામનું હતું એમ સ્મરણ છે.

કવિતામાં મારું ઠીક ગાડું ગબડતું થયું. હરીફો ખાસ નહિ, એટલે આપણી બોલબાલા. અન્યથા શરીરસંપત્તિ ને રમતગમત આદિમાં આપણે પછાત તે આ લખવા-વાંચવામાં આગળ પડતા લેખાયા. અહં પોષાયો – પોરસાયો. ડાયરીઓ, નોટો ભરાવા લાગી. આરંભે વિવેચન – મૂલ્યાંકન નહોતું. હતી માત્ર સપાટી પરની તુલના. હું મારી રીતે કાવ્ય લખું ને પછી સિદ્ધહસ્તોની કાવ્યરચનાઓ સાથે મૂકીને સરખાવી જોઉં. ચેકછેકભૂંસ આદિ કરતો. સદ્ભાગ્યે, છપાવવાવાળી વાત પાછળથી આવી. પહેલું કાવ્ય પ્રગટ થયું અંગ્રેજી ત્રીજા ધોરણ (આજના સાતમા ધોરણ)માં. વર્ગના હસ્તલિખિત અંકમાં. ત્યારથી અમે અમારી અંદર એક કવિને જોતામળતા થયા ને એ મેળાપે કાળે કરીને આજે અમે આપના સુધી આ ગદ્યની કાવડ લઈને આવ્યા! એક સુભગ અકસ્માત, કહો કે યોગાયોગ, લેણદેણ, ઋણાનુબંધ!

આ ‘ઋણાનુબંધ’ સાચે જ અદ્ભુત શબ્દ છે. કઈ વસ્તુઓ આપણને આપણી સાથે, આસપાસનાં સાથે બાંધી રાખે છે – જોડે છે? કેમ બાંધી રાખે છે? કોઈ હક કરીને હૃદયમાં વસે છે, કોઈ સ્મરણમાં કે કલ્પનામાં વસે છે, કોઈ તમારે માટે થઈને જીવનભર તમારા ઘરમાં વસે છે. જે નહોતું તે તમારું થતું તમારી પાસે આવે છે. તમારા શબ્દમાં એ તમને મળે છે. શું છે આ બધું? ભ્રાંતિ, બેવકૂફી, ચમત્કાર, ઇલમ, સાક્ષાત્કાર જે કંઈ હોય, આ મસાલા વગર મારા હોવાપણામાં સ્વાદ જ ન આવત. કદાચ, આજે તો તકલીફો છતાં, દોંગાઈ ને દંભના દેમાર અનુભવો છતાં મારી ઇમારત સલામત છે. એ ઇમારતમાં રહેનાર પણ ખુશહાલ છે. એના હાથમાં જામ છે ને તેય છલકાતો. આંસુ છે, શરાબ છે, શરબત છે કે અમૃત? બધું જ છે, મહેરબાન, બધું જ. એક જ ઘૂંટ ને ફરી વળો એના નશામાં, ઘટમાં ને ઘૂંઘટમાં, શબદમાં ને સુરતામાં. નથી તો કશું નથી, છે તો ઘણું છે, મારી કને, મીન જેમ સળવળતા મારા શબ્દ કને — ‘શબદ’ કને!

XXVI

કવિ શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું ગદ્ય  -યોગેશ જોષી

કવિ શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું ગદ્ય : વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ; અંદરનું તેજ, અંદરના તીખારા -યોગેશ જોષી

સર્જનાત્મક નિબંધનું અપૂર્વ, અનન્ય રૂપ ‘નંદ સામવેદી’માં ઉઘાડ પામે છે.

આ નંદ સામવેદી કોણ છે?! — ‘નંદનું સાચું રૂપ સંકુલતા’ નિબંધમાં અંતે લેખક કહે છે —

‘…આ નંદને જોનારો પણ કદાચ પિંજરની બહાર નથી, અંદર છે — નંદની અંદર છે. એક નંદ જીવે છે, બીજો નંદ જુએ છે અને લખે છે. કદાચ નંદ બે નહિ પણ અનેક છે. એના એક ચહેરામાં અનેક ચહેરાઓ ભળી ગયેલા છે અને તેથી નંદની વાત સાચી છે ને તે સાથે સંકુલ પણ છે; કેમ કે, નંદનું સાચું રૂપ સંકુલતા છે.’

આ નંદ જાણે છે કે, ‘જે ગાડી કદી પહોંચતી નથી એ ગાડીમાં એ બેઠો છે.’

આ નંદને શું શું કરવું છે?! — ‘માછલીને જીવંત રહે એ રીતે પાણીથી અલગ પાડવી છે.’

*

‘કદીયે ઊછળતાં ન થાકતાં મોજાંનો ઉત્સાહ નંદ ઝંખે છે. કદીયે વાસી ન થતી ઉષા નંદને આંખમાં આંજવી છે; પણ નંદને ખાતરી થઈ ગઈ છે કે પોતે નંદ રહીને કશુંયે કરી શકવાનો નથી. તેથી નંદ નંદને મિટાવી દેવા માગે છે. નંદ નંદમાંથી છટકી જવા માગે છે અને છટકવા જતાં એને પહેલી વાર લાગ્યું કે પોતાને હાથ નથી, પગ નથી, આંખો નથી ને જીભ નથી.’

નંદ જાણે છે — ‘નંદ ભાગી ભાગીને ક્યાં જવાનો છે? નંદ ભાગે છે અને એની સાથે એના ઘરની દીવાલો પણ આવે છે!’

‘નંદ ખાઈ શકતો નથી, સૂઈ શકતો નથી, અમનચમન કરી શકતો નથી ને છતાં નંદ એની માતાને ચિઠ્ઠી પાઠવે છે: પોપટ ભૂખ્યો નથી/ પોપટ તરસ્યો નથી/ પોપટ આંબાની ડાળ/ પોપટ સરોવરની પાળ…’

નંદને કેવી ઇચ્છા થાય છે? —

‘મને મારી મીંચેલી આંખોવાળો ચહેરો અરીસામાં જોવાની ભારે ઇચ્છા થાય છે.’

*

‘મારો આ ચહેરો વિવિધ માણસોની આંખથી કઈ રીતે જોવાતો હશે? શું જેટલી આંખો એટલા મારા ચહેરા હશે? લોકો આંખ મીંચીને મને જોવા પ્રયત્ન કરે તો હું કેવો દેખાઉં?’

सृष्टिम् लीलाम् च दर्शयेत् । —

સૃષ્ટિની લીલાને અંદર પ્રવેશીને તથા બહાર રહીને જોયા કરનાર આ કવિ-ગદ્યકાર સૃષ્ટિની સાથે સાથે પોતાનેય નીરખ્યા કરે છે સતત — અંદરથી ને બહારથી, દૂરથી ને નજીકથી, ખુલ્લી આંખે ને બંધ આંખેય!; અજવાળે ને અંધારેય!; પોતાની આંખે ને અન્ય આંખો થકીયે!; ને મથે છે ‘સ્વ’ને શોધવા, પોતાના તાર સૃષ્ટિના તાર સાથે મેળવવા. અને આ માટે આ કવિ-નિબંધકાર other self રચે છે અને આ other self એટલે નંદ સામવેદી. એમના એક ગીતની પંક્તિ છે —

‘હું તો મારા ‘હું’ને કહું છું:
બહાર નીકળ તું બહાર!’

એમનું ખૂબ જાણીતું કાવ્ય — ‘ચંદ્રકાન્તનો ભાંગી ભુક્કો કરીએ…’ આ કવિ-ગદ્યકાર વારે વારે પોતાનો ભાંગીને ભુક્કો કરે છે ને ફરી ફરી પોતાને ઘડે છે! જેમ દર વરસે ગણપતિનું કલાત્મક સર્જન ને પછી વાજતે-ગાજતે ગણેશ-વિસર્જન!

‘ક્યાં છો ચંદ્રકાન્ત?’ કાવ્ય પણ આ ક્ષણે યાદ આવે. ‘હું’ને ઓગાળવાની ને ‘સ્વ’ને શોધવાની, ‘અસલ’ ચંદ્રકાન્તને પામવાની સર્જનાત્મક પ્રક્રિયા ચંદ્રકાન્ત શેઠના પદ્યમાં અને ગદ્યમાં સતત ચાલતી રહી છે.

નિબંધનું સ્વરૂપ જ એવું છે કે એમાં નિબંધકારનો ‘હું’ ઉઘાડો પડ્યા વિના ન રહે. જ્યારે ચંદ્રકાન્ત શેઠ તો ‘હું’ને ‘બહાર નીકળ તું બહાર’—કહેનારા! આથી ‘હું’ને ઓગાળવા માટે, ચહેરા ભીતરના ચહેરા ઉકેલવા માટે, અસલ ચંદ્રકાન્તને શોધવા માટે, મૂળની સાથે મેળ સાધવા માટે આ નિબંધકાર other self — ‘નંદ સામવેદી’ની રચના કરે છે. ને ‘નંદ સામવેદી’ના પડખે ઊભા રહે છે — ચંદુડિયો, ચંદરિયો, બચુડો, આર્યપુત્ર, બાલચંદ્ર, દક્ષ પ્રજાપતિ અને સાક્ષાત્ ભાઈરામ!

‘સ્વ’ની શોધ માટે ચંદ્રકાન્ત શેઠની મદદે આવે છે એમની વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ; એમની અંદરનું તેજ ને અંદરના તીખારા; ભીતરના અખંડ દીવા અને દીવે દીવે દેવ!

‘હું’ને ઓગાળવા માટે ને ‘સ્વ’ની શોધ માટે એમણે ‘નંદ સામવેદી’ની રચના કરી; પણ અંતે ‘નંદ સામવેદી’નેય ઓગાળવા માટે ‘ભાઈરામ’ની રચના કરી! આ નિબંધકારને ‘ભાઈરામ’નો સાક્ષાત્કાર થયો છે. આ નિબંધકાર ક્ષણે ક્ષણે અનુભવે છે કે ભાઈરામ સતત પોતાની સાથે ને સાથે રહે છે તથા પોતાની ઝીણામાં ઝીણી કાળજી રાખે છે! આમ છતાં તેઓ આ ‘ભાઈરામ’થી અજાણ છે! કેવી સંકુલ વિ-સંગતિ! તેઓ કહે છે —

‘કોઈ કોઈ સાથી — મિત્ર કુતૂહલવશ મને પૂછે છેય ખરો: ‘આ ભાઈરામ કોણ છે? એનું નામ શું?’ ને આવા સવાલ વખતે, સાચું કહું? હું શરમના ભાર તળે જાણે દબાઈ જાઉં છું — મૂંઝાઈ જાઉં છું. જે મારી આટલો નજીક, એના વિશે હું આટલો બધો અજાણ! આ ભાઈરામ કોણ છે — એ વિશે તો મેં વિચારેલું જ નહીં! હા, એટલી ખબર છે કે જ્યારથી હું સમજણો થયો છું ત્યારથી હું એને મારી સાથે જ જોઉં છું.’

આ સર્જનાત્મક નિબંધોની આધુનિકતા, absurdity સ્પર્શી જાય છે. આ નિબંધકાર ‘આધુનિક’ છે, પણ અન્ય આધુનિક સાહિત્યકારોની જેમ નાસ્તિક નથી. એમણે આધુનિકતાનો સાક્ષાત્કાર કર્યો છે અને સાથે સાથે એમના શબ્દમાં એમની ભીતરના અધ્યાત્મનું તેજ પ્રગટતું રહે છે.

‘હું’ શું નથી એની આ નિબંધકારને પાકી ખબર છે. ‘હાન્સદાદાની જાદુઈ લાકડી’માં તેઓ કહે છે:

‘હાન્સ ઍન્ડરસનની જાદુઈ લાકડી મારા માથા પર ફરી ગઈ છે ને તેથી જ હવે હું નંદ સામવેદી નથી, હું હાડમાંસનો કોથળો નથી, હું પ્રાધ્યાપક કે રીડર નથી. હું નાગર કે હિન્દુ નથી. હું ફલાણા કે ઢીંકણાનો પતિ કે પિતા નથી. હું છું આ અનુભવ લખવા બેઠેલ ‘હું’. હું છું પેનથી આલેખાતી લીટીમાં સરકતી ચેતના. હું છું પીપળાના પાન પર થરકતી કીડી. હું છું કબૂતરના ઘૂઘૂકારમાં પડઘાતો અવાજ. હું ફૂલની અંદર છું. હું ફૂલ ઉપર ઊડનાર છું. મારો રંગ આ તડકામાં છે. મારી ચાલ આ પવનમાં છે.’

‘ખુમારી’ અને ‘લાચારી’ની વિ-સંગતતા આ નિબંધકાર તારસ્વરે પ્રગટાવી જાણે છે. ‘હું’ શું નથી ને ‘હું’ શું છું; હું શું કરી શકું તેમ છું ને શું નહીં એની આ નિબંધકારને પાકી ખબર છે. ‘માણસની શોધ — માણસની શ્રદ્ધા’ નિબંધમાં તેઓ કહે છે:

‘રોગ થશે તો પાંચ મહાભૂતોના આ કોટડાને થશે; મને શું થવાનું છે?’

તો, ‘નંદનું દર્શન: અનિષ્ટ-ઇષ્ટ’માં તેઓ કહે છે:

‘શું આ નંદ? — જે ફૂલોની વાતો કરતો હતો, જે સૂર્યોદય ને સૂર્યાસ્તના રંગોની વાતો કરતો હતો તે આનંદ? એ મુઠ્ઠીભર અનાજ માટે બજારમાં વેચાવા ઊભો રહ્યો છે.’

તો, ‘આનંદનો અમીર ગરીબ નંદ’ નિબંધમાં તેઓ ‘પહેરણ’ના રૂપક થકી શું કહે છે? —

‘નંદે એક વાર જીવાને કહ્યું: ‘તું શા માટે પહેરણને સાંધતો નથી?’ એનો જવાબ હતો: ‘સોય-દોરો જોઈએ ને?’ આ દેશની સ્થિતિ વરસોથી ફાટેલા પહેરાણ જેવી છે, પણ કોઈ એ સાંધતું નથી.’

સોય-દોરો છે એની પાસે ફાટલુંય વસ્ત્ર નથી અને ફાટેલું પહેરણ છે એની કને ‘સોય-દોરો’ નથી! — આ વસ્તુ લઈને એક અલગ એબ્સર્ડ એકાંકી ઇમ્પ્રોવાઇઝ થઈ શકે.

ક્યારેક આ નિબંધકારનો આક્રોશ આ રીતે પ્રગટે છે — ‘મુક્તિ — અમારી પ્રતીતિ — ક્યાં છે?’માં આક્રોશનો આ ‘ટોન’ સાંભળો:

‘ઉંબરા ઉખાડી ફેંકી દો, સલામતીનાં છત્રો ઉડાડી દો. મૂળભૂત રીતે અમે મુક્ત હતા. મુક્તિમાંથી અમારો જન્મ થયો છે; પણ કયા અદેખાએ જન્મતાંવેંત અમારી આંખે પાટા બાંધી દીધા? કોણે અમને વિધિનિષેધોની શતરંજ પર મહોરાં બનાવી ગોઠવી દીધા? મૂલ્યોની રેશમદોરીઓથી કોણે અમારા હાથપગ જકડી અમારી લીલાગતિને રૂંધી દીધી? આ ત્રાજવાં, આ ફૂટપટ્ટીઓ, આ કાયદાપોથીઓ ને આ નીતિશાસ્ત્રો, આ સંપ્રદાયો ને આ વાદો, આ સંસ્કાર મહાવિદ્યાલયો ને આ પરિષદો — અરે, શું કરવા ધાર્યું છે અમારું આ બધાંએ ભેગાં મળીને? અમને નગ્ન રહેવા દો. માટીનાં ઢેફાં રહેવા દો.’

કવિ શ્રી લાભશંકર ઠાકરે ‘નંદ સામવેદી’ની સંકેતક સમીક્ષા કરતાં યોગ્ય રીતે નોંધ્યું છે:

“ ‘સ્વ’ની શોધમાં નીકળેલાના આશાથી નિરાશા સુધીના, સ્પષ્ટતાથી અસ્પષ્ટતા સુધીના, હાસ્યથી શોક સુધીના, વાક્‌થી અવાક્ સુધીના અનેક ભાવો અનાયાસ પ્રકટ થયા છે. એક સ્વની, એક નંદની શોધમાં અહીં મનુષ્યમાત્રના મૂલની, આંતરિકની, રિયલની શોધપ્રક્રિયા છે. અહીં કોઈ ‘શોધ’ની સિદ્ધિ નથી, અહીં સંવેદનશીલ મનુષ્યનો મૂંઝારો પ્રકટ થાય છે. પરસ્પરને રૂંધતાં, પરસ્પરનો નાશ કરતાં, સંવેદનશીલતા ગુમાવી બેઠેલા આજના મનુષ્યના સામાજિક, રાજકીય. આર્થિક, ધાર્મિક, નૈતિક, કૌટુંબિક સંબંધ અહીં તળેઉપર થાય છે. માનવ્ય ટકી રહે તેવા મૂલાધારની અહીં શોધ-ઝંખના છે.”

‘ભાઈરામ’ વિશે લાભશંકરે નોંધ્યું છે —

“ ‘ભાઈરામ’માં સ્વચેતનાની અલગતાના સાનંદ સ્વીકાર સાથે નિત્યમિત્ર, અદૃશ્ય છતાં દૃશ્ય, અસ્પર્શ્ય છતાં સ્પર્શ્ય એવી વિશ્વચેતનાના નિત્યાનુબંધનો ચેતોવિસ્તાર અનુભવાય છે.”

‘ધૂળમાંની પગલીઓ’ ગુજરાતી ગદ્યમાં નોખી પગલીઓ પાડતી સ્મરણકથા છે. બાળપણનાં, શૈશવનાં, ઘર-વતનનાં સ્મરણો તો અનેક નિબંધકારોએ આલેખ્યાં છે. કાકાસાહેબ, સુરેશ જોષી તરત યાદ આવે, જયન્ત પાઠક ને ઉશનસ્ યાદ આવે; મણિલાલ હ. પટેલ યાદ આવે. પણ, આ બધાથી ચંદ્રકાન્ત શેઠની મુદ્રા અલગ કેમ પડે છે?! તો કે, એમની પાસે નંદ સામવેદી છે ને ભાઈરામ તો હાજરાહજૂર છે.

‘ધૂળમાંની પગલીઓ’માંય ગૌરીની વાત કરતાં આ ગદ્યકાર, ગદ્યશિલ્પી સહૃદય ભાવક સાથે આમ સંવાદ કરે છે —

‘હું ગૌરીની બાબતમાં જરાયે ગાફેલ રહી શકું? રહું તો પેલો નંદ સામવેદી મને શું કહે?’

નંદ સામવેદી નામે other self મળવાના કારણે ચંદ્રકાન્ત શેઠના ગદ્યને objectivityનું એક નવું પરિમાણ મળે છે; અંગતને તેઓ બિનંગતમાં સરળતાથી, સહજતાથી ઢાળી શક્યા છે તેમજ ‘હું’ને ખાળી શક્યા છે.

નિબંધકાર તરીકેની કેફિયત આપતાં તેઓ કહે છે: “ ‘નંદ સામવેદી’ના પતંગનો દોર રહ્યો છે સત્યના હાથમાં, પરંતુ એનું સહેલવાનું ક્ષેત્ર રહ્યું છે સૌંદર્યના આકાશમાં.”

છેંતાલીસ વરસે કવિ શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠને થાય છે: ચાલો, આપણે પેલા નાનકડા ચંદ્રકાન્તને મળીએ… પછી તો કવિ રવાદાર લાપસી જેવી ધૂળમાં પડેલી પોતાની અવનવી પગલીઓ જુએ છે, એ પગલીઓ પર બાળક બની પગલીઓ મૂકીને ફરી ચાલે છે, ને બાળપણ ચણીબૉરની જેમ ચાખે છે ને આપણનેય ચખાડે છે. પ્રસ્તાવનામાં તેઓ કહે છે,

“ ‘ચાલતો મધુને પામે’ — આ સમજવા માટેય પાછું આપણે ચાલવાનું! કેટલુંક તો એવું જ કે ચાલતાં જ પમાય, ચાલતાં જ ચાલનું રહસ્ય પકડાય—પમાય; પગલીથી જ પગલીનો પરિચય પમાય — સાચો ને પાકો.”

‘અહીંનો પગલીનો પાડનાર તો એક ગામડિયો, ચાંદાસૂરજ છાપ  થીંગડિયાળી ચડ્ડી ને સાંધેલું બાંડિયું પહેરી ફરતો રહેતો એક છોકરો, નામે બચુડો — ચંદરિયો — ચાંદરો; અને એને ઓળખાવવા બેઠેલો કવિતાવાળો ‘ચંદુડિયો’, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠનો સેવક અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ સંચાલિત શ્રી ક. લા. સ્વાધ્યાય મંદિરનો એક વેળાનો નિયામક-પ્રાધ્યાપક ડૉ. ચંદ્રકાન્ત શેઠ. બે વચ્ચે ઠીક ઠીક છેટું છે. દુનિયાદારીના દાવપેચ ને દાવાદંભ ને દોંગાઈ — ઘણુંબધું અખળડખળ વચમાં અટવાયાં કરે છે. આમ છતાં બે વચ્ચે સેતુ ટક્યો છે. પેલા ચંદરિયાની દોસ્તી ગુમાવવા જેવી નહીં એ ‘ચંદુડિયા’ના સર્જક કવિશ્રી સમજે છે.’

આમ, બે વચ્ચેનું ‘ઠીક ઠીક છેટું’ તથા ‘બે વચ્ચે સેતુ’નું સંતુલન આ સ્મરણકથાને નવું પરિમાણ અર્પે છે.

છેંતાલીસ વર્ષના કવિ, વિવેચક ચંદ્રકાન્ત શેઠને જેમ નાનકડા ચંદ્રકાન્તને મળવાનું ગમે તેમ સહૃદય ભાવકનેય ગમે જ ગમે નાનકડા ચંદ્રકાન્તને, કહો કે બચુડાને, ચંદરિયાને, ચંદુડિયાને મળવાનું ને એનાં વાણીનાંય વિવિધ રૂપો નિહાળવાનું —

‘મકાઈદોડાનાં પાંદડાં ને રેસા ઉતારતા હોય એમ સમયનાં પડ એક પછી એક ખસેડતા’ છેંતાલીસ વર્ષના કવિશ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ;

લાલજીને પહેલી વાર પ્રસાદ ધરાવવાની વાતે રુદન સાથે વિરોધ કરતો બચુડો; પણ ધરાવેલો પ્રસાદ લાલજી જરીકે ખાતા નથી તેની ખાતરી થતાં ઉત્સાહથી લાલજીને પ્રસાદ ધરાવતો બચુડો; પોતાના હાથમાંનો લાડુયે લાલજી ખાતા નથી એ ઠીક ન લાગતાં એમનો હાથ વાળીને લાડુ ખવડાવવાના રાક્ષસી ઉપાયો કરતો ચાંદરો; સ્લેટને કોલસા-પાણીથી બરાબર ધોતો, પછી દિવેલનાં બી ઘસી થોડી ચિકાસ લાવતો ચંદરિયો; સૂર્યગ્રહણ જોવા માટે ભાંગેલા કાચ પર મૅશનું પડ ચડાવતો ચંદરિયો; ઠાકોરજી માટે રાયણ, ગોરસ આમલી તથા કેસૂડાં વીણી લાવતો ચંદરિયો; મા-બહેન પતરાળાં-પડિયાં બનાવતાં તો એમના માટે ખાખરાનાં પાનનો નાકડો ભારોય લઈ આવતો ચંદરિયો; દાઉદખાની ઘઉંમાંના કાંકરામાંથી બુદ્ધ અને કૃષ્ણની મૂર્તિઓ બનાવવા મથતો ચંદરિયો; આરતીટાણે મંદિરે નગારું ને ઘંટ વગાડવાની હુંસાતુંસી કરતો ચંદરિયો; ‘પૂજારી જે રીતે આરતીને અવકાશમાં ઊંચે સ્થિર કરી, તેને નમણા મરોડ આપતો’ એના પરવારી જતો ચંદરિયો; ગાડી આવી રહી છે કે નહીં તે નક્કી કરવા સ્ટેશને પાટા પર કાન માંડતો ચંદરિયો; બાલસખી ગૌરી માટે ખિસ્સાં ભરી ભરીને લિસ્સાં ચમકતાં ચણીબોર લઈ આવતો ચંદરિયો; રઢિયાળી ઓઢણી તળે ઢાંકીને દૂધ-પૌંઆ લઈ આવતી ગૌરી; બાલસખી ગૌરીના મોતને નહિ સ્વીકારી શકતો ચંદુડિયો; ગૌરીને પોતાના જીવનની ‘મિથ’ તથા ‘દિવાસ્વપ્ન’ કહેતો ચંદુડિયો…

આ યાદી તો હજીય લાંબી થઈ શકે. કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદેમી દ્વારા પુરસ્કૃત ‘ધૂળમાંની પગલીઓ’નું ગદ્ય પણ ચણીબોર જેવું છે, ગોરસ આમલી જેવું છે, પલાળેલાં આમળાં જેવું છે… ચાલો, એમાંથી થોડુંક ચાખીએ —

‘પાંચ-૭ની ઉંમર, સાવ સુકલકડી શરીર. ઢીંચણ સુધીની ચડ્ડી ને તેય પાછી કમરેથી ઢીલી પડે એટલે વારંવાર ચડાવવી પડતી. ટૂંકું ખમીસ ને તેમાંય ત્રણમાંથી બે બટન તો ગેરહાજર હોય. પગમાં પગરખાંની તો વાત જ નહીં. ક્યારેક ચડ્ડી ને ખમીસમાં થીંગડાંય હોય. પણ કપડાંની ત્યારે જરાય સભાનતા નહીં. ચડ્ડીનાં બટનેય ખૂલી જાય ને ત્યારે કોઈ દોસ્ત જો પૉસ્ટ-ઑફિસ ખુલ્લી હોવાની ટકોર કરે તોવળી બદન બીડીએ.’

શિયાળામાં નાનકડા ચંદ્રકાન્ત, કહો કે ચંદરિયો, મિત્રો સાથે સવારે ચાલવા જતો એનું વર્ણન —

‘મથુરાથી મૂળ મોટાભાઈ માટે ખરીદી આણેલી પણ પછી એમને નાની પડતાં મારા સુધી પહોંચેલી રૂની બંડી અને એક-બે થીંગડાં ચોડેલો ચોરસો — આ વીંટાળીને ઊપડવાનું.

*

‘હાથમાં અહીંતહીંથી ઝાડવાંની કાપેલી ડાળીઓની સોટી હોય. એકાદ-બે પાસે બેટરીય ખરી. ગામમાંથી નીકળતાંયે આમતેમ કોઈ ઘરના ગોખ-જાળિયામાં આંખ મીંચકારતાં હોઈએ એમ બેટરી મારતા જઈએ ને વસાણા જેવી વજનદાર ગાળપણ સાંભળતા જઈએ.’

*

‘મારે શરીરે કોપરેલ ચોળતું હોય ને એની સાથે તડકોય મને ચોળાતો હોય એવો ભાવ હું અનુભવું છું. પીઠીની ભાવના તડકાને જોઈને તો નહીં સૂઝી હોય ને?’

*

‘આજે તો આ ધૂળ મને ખૂબ ગમે છે. જાણે નાતમાં ઘી-સાકરથી લચપચ હૂંફાળા કંસારની કથરોટમાં હું મારો હાથ નાખતો હોઉં તેમ આ ધૂળમાં હાથ નાખું છું.’

*

‘જે જગત આખાનો તારણહાર એનેય તરાવવાનો રસ અમે વૈષ્ણવો તો માણીએ. અમારા પુષ્ટિસંપ્રદાયની એ તો બલિહારી છે!’

*

‘એ આકાશને ઉઘાડી આંખે જોવાની તો મજા છે જ, મેં મીંચેલી આંખેય એની મજા ચાખવા પ્રયત્ન કર્યો છે. ક્યારેક સૂરજ આડે હથેલી રાખી એની રતાશનો ચટકો પકડવાનોયે પ્રયાસ કર્યો છે.’

*

‘જેમ ધૂળ પાણીથી ભીની થાય છે તેમ ચાંદનીથીયે ભીની થતી હશે!’

*

‘વાતાવરણમાં ચાંદનીનું કપૂર મઘમઘે છે. બધું જ ચાંદનીનું, ગાયો ને યમુના, ગોપ ને ગોપી — સૌ ચાંદનીમય.’

*

‘આ તાપણાદેવ કહો કે તાપણિયા દેવ, તેમની આગળ કંઈ કેટલીયે વહી ઉકેલાતી; પેલા બાવાએ પેલી રમા રાંડેલીને વશ કરી છે કે નહીં, પેલા ભાથી ખતરીવાળા વેચાત ભૂવાએ કોની સામે મૂઠ મારી છે, પેલી સવલી ગાંયજણ આજકાલ કોની હારે સૂએ છે, પેલો મનુ પાનવાળો હમણાં હમણાં ક્યાં લાઇન મારે છે.’

*

‘એક વાર મારા ખિસ્સામાં માએ આપેલી પિત્તળની બે આની હતી. મિત્રોએ પરાણે મારી પાસેથી લઈને પાટા પર મુકાવી. ગાડી આવી ને પેલી બે આની પરથી સલામત રીતે પસાર થઈ ગઈ, પણ મારી બે આની સપાટ થઈ ગઈ. એ જોતાં જ મારો ચહેરોયે એ બે આની જેવો જ બની ગયો!’

*

‘વરસાદ આવે કે અમે સદ્ય દિગ્વસન થઈને ઓટલેથી દેડકાની જેમ કૂદકો મારી ફળિયામાં પડીએ, શરીરે ધૂળ ચડાવીએ ને પછી ઘર ઘરનાં નેવે ઊભા રહી એને ધોતા જઈએ. જેમ આબુ પર અનેક ‘પૉઇન્ટ્સ’ છે તેમ અમારાંયે નાહવાનાં અનેક ‘પૉઇન્ટ્સ’ પહેલેથી જ નક્કી રહેતાં. મંદિરના ધોધવે ક્યારે જવું ને પેલી ધર્મશાળાના ધોધવે ક્યારે જવું તેનો પણ કાર્યક્રમ સુયોજિત. ક્યારેક નેવામાં નાહતા જઈએ અને સાથે સાથે પેશાબની ધારો લડાવતા જઈએ. કોઈ લાજશરમ નહીં કે ભલાંભૂડાંના નાગરિક-ગણિત નહીં. પાણી ખુલ્લા માથે, બરડે, છાતીએ પડવા દેવું. પાણીની પોશ પર પોશ ભરી તે ગટગટાવવું; મોઢું પહોળું કરી આકાશમાંનું પાણી સીધું જ એમાં ઝીલવું….’

*

‘કેટલુંક જલ એવું હોય છે જે નથી તારતું, નથી ડુબાડતું કે નથી ઠારતું. એ જલમાં આગ હોય છે અથવા એ જલ આગનું જ એક રૂપ હોય છે.’

*

‘કેટકેટલા શબ્દો, કેટકેટલી રીતે, કેટકેટલી વાર મારી કને આવ્યા? મારી ચેતનામાં રોજેરોજ કેટલા શબ્દો વવાતા ગયા? સતત વાવણી! સતત લણણી! મારા ચિદાકાશમાં શબ્દોનાં પંખીટોળાં ઊમટી આવે છે.’

ચંદ્રકાન્ત શેઠની ગદ્યલીલા તથા લીલાગદ્યની વાત કરતાં આ ક્ષણે સુરેશ જોષી અને ‘જનાન્તિકે’ય સાંભરે છે. પહેલી નજરે પ્રેમમાં પડી જવાય એવું ગદ્ય; પણ, આ ક્ષણે એક પ્રસંગ સાંભરે છે — એક સેમીનારમાં ચન્દ્રકાન્ત ટોપીવાળાએ સુરેશ જોષીના ગદ્યમાંથી કેટલાક ફકરાઓ વહેંચ્યા અને એ ફકરો નિબંધમાંથી છે, વાર્તામાંથી છે કે લઘુનવલમાંથી — એ અલગ તારવવાનું કહ્યું તો સુ. જો.ના શિષ્યો પણ એમાં સફળ થયા નહોતા! સુરેશ જોષીનું ગદ્ય માત્ર ‘જનાન્તિકે’ના ગદ્યમાં પુરાયેલું રહ્યું. એમાંથી બહાર આવી શક્યું નહીં.

ચંદ્રકાન્ત શેઠના ગદ્યની range ઘણી મોટી. એમણે નવલકથા સિવાય બધાં જ સ્વરૂપોમાં કામ કર્યું છે. લલિત નિબંધ, ચરિત્ર નિબંધ, હાસ્ય નિબંધ, ચિંતનાત્મક નિબંધ, સ્મરણકથા, હાસ્યકથા, એકાંકી, ટૂંકી વાર્તા… સ્વરૂપ પ્રમાણે તથા રચનાની જરૂર પ્રમાણે એમનું ગદ્ય પણ અલગ અલગ રૂપ ધારણ કરતું જણાય છે. `નંદ સામવેદી’ કરતાં `ધૂળમાંની પગલીઓ’નું ગદ્ય સાવ અલગ — તાજા ફૂટેલા ઝરણા જેવું. મોટા ગદ્યકારમાં sence of humour પણ જરૂરી. કાકાસાહેબની sence of humour તરત યાદ આવે. ચંદ્રકાન્ત શેઠની હાસ્યકથા `એ અને હું’નું ગદ્ય શીમળાનાં ઊડતા ફૂલ જેવું હળવું. એમના હાસ્યનિબંધનું ગદ્ય પીંછાં જેવું મુલાયમ — હળુ હળુ સ્પર્શે ને મંદ મંદ હસાવે; એમના ચરિત્રનિબંધનું ગદ્ય ચહેરા ભીતરના ચહેરાની રેખાઓ આંકી આપે તથા હૈયા ભીતરના હૈયાને તાદૃશ્ય કરે તેવું. એકાંકી તથા ટૂંકી વાર્તાના ગદ્યનું પોત અલગ. એમના ગદ્યના આંતરવહેણમાં દર્શન અને ચિંતન તારસ્વરે વહેતાં પમાય. એમના શબ્દમાં ક્યાંય બનાવટ નથી, કોઈ આડંબર નથી; એમના શબ્દમાં ભીતરની સચ્ચાઈ છે, એમનો શબ્દ સતની સાથે રહ્યો છે, એમનો શબ્દ શુભમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે.

ચરિત્રનિબંધ આલેખતી વેળાએ એમની કલમ જાણે કોઈ ચિત્રકારની પીંછી બની જાય છે! `બચુમિયાં બૅન્ડવાળા’માંથી એક ઉદાહરણ જોઈએ:

`બચુમિયાંએ `હસીના બૅન્ડ કંપની’ને ઠીક રીતે સમજાવેલી. સૌના માટે ખાખી પાયજામો ને ઉપર જાંબલી કોટ. માથે પઠાણી શૈલીની છોગાવાળી લાલ પાઘડી. સૌને બૂટમોજાંયે ખરાં જ. પોતાનો કાળો સૂટ અલગ. પોતે કોટમાં ગુલાબનું ફૂલ ખોસે ને ફૂલનો હાર પણ જો લગ્નવાળાઓએ પોતાને પહેરાવ્યો હોય તો તે ગળામાં લટકતો જ રાખે! વળી કોટ પર માનચાંદ ને પિત્તળનાં પૉલિશ કરેલાં બોરિયાં ચમકતાં હોય. બચુમિયાંની આખી છટા જ રુઆબભરી, એમાં પાછું પોતાના સૂટ પર અત્તર લગાડે. આંખમાં સુરમો આંજે ને મૂછની અણીઓને વળ ચઢાવીને અક્કડ બનાવે. પછી તેઓ ખુમારીથી આમતેમ નજર કરતાં ક્લેરિયોનેટના સૂર છેડે.’

`રૂપી ખવાસણ’નો ઉઘાડ જોઈએ:

`એનું નામ રૂપી. નામ એવું જ રૂપ; સાગના સોટા-શો દેહ. અણિયાળી ચમકતી આંખો. રસિકતાની ચાડી ખાતા પાતળા હોઠ. દીવાની શગ જેવું સુરેખ નાક. એ નાકમાંની ચૂની શુક્રના તારાની જેમ ઝગારા મારે.’

— વાંચતાં જ થાય કે આ ચરિત્રનિબંધના ગદ્યનો લય; — ચિત્રકારની પીંછીના લસરકે લસરકે વહેતો ગદ્યલય! આ ગદ્યકાર કવિ છે; છંદોના જાણકાર છે. આથી એમના ગદ્યમાં પણ વિવિધ લય અને વાગ્‌છટાઓના તેજ-લસરકા જોવા મળે છે.

`ગોપાલ બહુરૂપી’માંથી એક ઉદાહરણ જોઈએ:

`એક વાર ગોપાલ બહુરૂપીએ અમારા સૌની જાણ બહાર પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટરનો વેશ લીધેલો. સાથે ત્રણચાર સિપાઈ-સપરાંયે ખરાં. ગામની દસ-બાર દુકાનો પર દરોડા પાડ્યા. ત્યાં દરેક દુકાને નાસ્તાપાણીયે કર્યાં ને વધારામાં કટકી રૂપે પચીસપચાસેય લીધા. સાંજે ઇન્સ્પેક્ટર સાહેબ દમામભેર પાછા ફર્યા. ગામમાં સૌ સડક. ચોરેચૌટે દરોડાની જ વાતો. ને ત્યાં તો ગોપાલ બહુરૂપીએ હસતાં હસતાં આવી જે જે દુકાનેથી કટકીનાં નાણાં લીધેલાં તે તે દુકાને આભારપૂર્વક પરત કર્યાં ને ત્યારે તો આખા ગામના વાતાવરણમાં જે પલટી આવી… હવામાં જાણે કે ગુલાલ ઊડ્યો!’

`વાણીનું સત, વાણીની શક્તિ’ એમનું મહત્ત્વનું પ્રદાન છે. વાણીના સતને, વાણીના તેજને ઉજાગર કરતી વેદોપનિષદની કેટલીક સુક્તિઓનું એમાં વિવરણ છે. ભાવકને તત્ત્વલક્ષી દર્શન કરાવતી એમની ભાષાય અનેરી છે.

આ નિબંધકાર સતનું જતન કરનારા છે; વાણીનો વિવેક અને ગરિમા જાળવનારા છે; જગતને — જડ-ચેતનને — અપાર ચાહનારા છે, આથી હળવી શૈલીના એમના નિબંધોમાં કટાક્ષ પણ કોઈને વાગે નહિ એ રીતે પ્રગટ થાય છે. એમના હાસ્ય-નિબંધોમાં નર્મ, મર્મ, વ્યંગ, વિનોદ વહાલપૂર્વક હળવાશથી વહેતા રહે છે.

`લાવો, સાંધી દઉં’ તથા `એ બાલ્કનીવાળી છોકરી અને —’ જેવી ઉત્તમ વાર્તાઓ પણ એમની પાસેથી મળી છે. `સ્વપ્ન-પિંજર’ એમનો એકાંકીસંગ્રહ છે. `લાઇન’ તથા `સ્વપ્નપિંજર’ જેવાં આધુનિક એકાંકી પણ એમની પાસેથી મળ્યાં છે. આમ, નવલકથા સિવાય સાહિત્યનાં બધા જ સ્વરૂપોમાં એમણે કામ કર્યું છે.

`ધૂળમાંની પગલીઓ’માં એમણે નોંધ્યું છે:

`ગૌરીની તો એક રમણીય નવલ થાય એટલી વાતો છે.’ તો, એમની પાસેથી રમણીય નવલ મળે તેવી આશા સાથે, અસ્તુ.

૧૧-૬-૨૦૧

-યોગેશ જોષી

XXVII

બાળકાવ્યો – ચાંદલિયાની ગાડી (1980)

રમવા ચાલ

સૂરજ ઊગ્યો : રમવા ચાલ!
તડકો ઊતર્યો : રમવા ચાલ!
પંખી ઊઠ્યાં : રમવા ચાલ!
ફૂલો ઊઘડ્યાં : રમવા ચાલ!
રસ્તા જાગ્યા : રમવા ચાલ!
પગલાં ભાગ્યાં : રમવા ચાલ!
પવન પૂછતો: શું છે ખ્યાલ?
હજી સૂતો છે? રમવા ચાલ!
રમવા ચાલ, રમવા ચાલ!
દુનિયા સાથે રમવા ચાલ!

*

ઝાડ રે ઝાડ!

ઝાડ રે ઝાડ!
તું ઈશ્વરનો પાડ!

તારાં માટીમાં મૂળ,
તારે ડાળ ડાળ ફૂલ.

તારું થડ છે ટટાર,
તારે પાંદડાં અપાર.

તને મીઠાં ફળ થાય,
બધાં હોંશભેર ખાય.

તું ધરતીનું બાલ,
તને કરતાં સૌ વ્હાલ.

ઝાડ રે ઝાડ!
તારો દુનિયા પર પાડ!

*

ઝરમર ઝરમર વરસું છું…

ઝરમર ઝરમર વરસું છું, વાદળ છું,
ઝળહળ ઝળહળ ઝળકું છું, વાદળ છું.

ફડ ફડ ફડ ફડ ઊડું છું, વિહંગ છું,
સડ સડ સડ સડ સ્હેલું છું, પતંગ છું.

સર સર સર સર સરકું છું, ઢાળ છે.
થર થર થર થર થથરું છું, ટાઢ છે.

છલક છલક રસ છલકું છું, સવાર છે,
મરક મરક હું મલકું છું, બહાર છે.

ખડ ખડ ખડ ખડ ખખડું છું, ખોળી છું,
ગડ ગડ ગડ ગડ ગગડું છું, ગોળી છું.

મઘ મઘ મઘ મઘ મ્હેકું છું, ફૂલ છું,
ઝલમલ ઝલમલ ઝૂલું છું, ઝૂલ છું.

ઝગમગ ઝગમગ ઝબકું છું, રાત છું,
ડગમગ ડગમગ ચાલું છું, ચાલ છું.

ટગર ટગર હું તાકું છું, પ્યારું છે.
થનક થનક થેઈ નાચું છું, સારું છે.

*

આવ્યાં અમે

ડ્રાંઉં ડ્રાંઉં દેડકાં, આવ્યાં અમે;
કૂદવાનો દાવ તે બતાવો તમે.

મ્યાઉં મ્યાઉં બિલ્લી, આવ્યાં અમે;
ચાતુરી ચાલ તે બતાવો તમે.

ઘૂ ઘૂ કબૂતર, આવ્યાં અમે;
ભોટભાઈ ભોળા બતાવો તમે.

ચીં ચીં ઓ ચકલી, આવ્યાં અમે;
કજિયાળી કાકી બતાવો તમે.

બેં બેં ઓ બકરી, આવ્યાં અમે;
બીકણની પૂંછડી બતાવો તમે.

હાઉવાઉ ડાઘિયા, આવ્યાં અમે;
કોણ કોણ આપણાં બતાવો તમે.

કૂકડે રે કૂક, કોણ? કૂકડા તમે?!
રમવા સમયસર આવ્યાં અમે.

કીડી કે બાઈ, નહીં બોલ્યાં તમે,
તમને પણ રમવામાં રાખશું અમે!

*

હરણું

નાજુક નમણું હરણું છે,
ખીલતું ખૂલતું સમણું છે,
ચંચળ કો ચાંદરણું છે,
ભમતું ભમતું ઝરણું છે.

હરિયાળામાં હરેફરે,
કૂણો તડકો-ઘાસ ચરે,
એને જોતાં થાય મને કે
પગમાં ઘૂઘરી બાંધું,
એની કોમળ-મખમલ ડોકે
રૂપા-ઘંટડી બાંધું.

સાવ સુંવાળી રેશમ કાય,
શિંગડીઓ સોનાની થાવ!
પગમાં ચંચલ ચાલ પવનની
કસ્તૂરીથી મઘમઘ થાવ!
ચાંદરણું, તારા ને પવન;
ઊતરી આવ્યાં થૈને હરણ!

મૃગજલ, હરણાં, પીશો નહીં;
અમથાં અમથાં બીશો નહીં;
મૃગયા રમશે કોઈ નહીં;
છળશે કોઈ બીન નહીં;

નાચો, કૂદો, ગેલ કરો;
રોજ નવા કંઈ ખેલ કરો;
લીલો કૂંણો ચારો દઈશ;
મીઠાં મીઠાં પાણી દઈશ;
છુટ્ટું બહુ ફરવાનું દઈશ.

હરણ, મને બસ, લાવી દેજો ચાંદલિયાની ગાડી;
હરણ, મને ઠેકાવી દેજો અંધકારની ખાડી.

*

તો —

વેંત વધું તો આભે જઉં,
વેંત ઘટું તો દરિયો થઉં.

આભે જઉં તો ચાંદો થઉં,
દરિયો થઉં તો મોતી દઉં.

ચાંદો થઉં તો સૌનો થઉં,
મોતી દઉં તો સૌને દઉં.

*

થાય?

તડકાનું મા ઝભલું થાય?
ચાંદરણાની ચાદર થાય?

વાદળના ઓ પૉલ ઘણા;
એમાંથી શું તાર વણાય?

ઝાકળ અમને ઘણું ગમે;
એનાં તગતગ મોતી થાય?

ભૂરું ભૂરું આભ ગમે;
આભ અમારી આંખો થાય?

ઝરણું રૂમઝૂમ ઝણકે છે;
એ ઝરણાંનું ઝાંઝર થાય?

સરવર મીઠું ચમકે છે;
એ ચમકારે સવાર થાય?

*

છોકરાં રે!

છોકરાં રે!
ઓ…રે!

સૂતાં છો કે જાગતાં?
જાગતાં!
બેઠાં છો કે ચાલતાં?
ચાલતાં!
ચાલતાં કે દોડતાં?
દોડતાં!
દોડતાં કે કૂદતાં?
કૂદતાં!
કૂદતાં કે નાચતાં?
નાચતાં!
ખૂબ ખૂબ નાચજો
અમનેયે નચાવજો.

*

તબાક તૂંબડી

તબાક તૂંબડી, તરવા ચાલ,
સાત સમુંદર પાર કરાવ.
ઢમાક ઢીંગલી, ઢળતી ચાલ,
સાથે ઘર ઘર રમવા આવ.

કટાક કૂકરી, કૂદતી ચાલ,
સાત પગથિયાં સાથ વટાવ.
ઘમાક ઘૂઘરી, ઘમ ઘમ ચાલ,
ગરબે ગોરી ઘૂમવા લાવ.

ફક્કડ ફુદ્દી, ઊડતી ચાલ,
વાદળિયા સૌ દેશ બતાવ.
નટખટ નીંદર, નમતી ચાલ,
સોનલ સોનલ સ્વપન સજાવ.

પટાક પગલી, ફરવા ચાલ,
અલકમલકના પ્હાડ ચડાવ.
ટપાક ટપલી, દે દે તાલ,
માનું મીઠું વ્હાલ ચખાવ.

*

શુભ ભાવમાં ઠરીએ

ઉભડક ઉભડક કશું ન કરીએ,
કરીએ કામ નિરાંતે;
ધરતીમાનો ખોળો મળિયો,
ખૂંદીએ એને ખાંતે. —

રોજ સવારે નમી સૂર્યને,
બેસી પદ્માસનમાં;
હેતે કરીએ યાદ હરિને,
સદ્ગુણ રહે સ્મરણમાં. —

રોજ સ્નાન કરીએ બેસીને,
પાવન તીર્થો સ્મરીએ;
ભોજન કરીએ બેસી પાટલે,
ચિત્તે શાંતિ ધરીએ. —

કથા-શ્રવણ ને વાચન-લેખન
ટટાર બેસી કરીએ,
સૂતાં પહેલાં ટટાર બેસી,
શુભ ભાવમાં ઠરીએ.

*

દોડે – કૂદે – ઊડે

દોડે દોડે

ઉંદર દોડે
બિલ્લી દોડે
બિલ્લી પાછળ કુત્તો દોડે
ઊંટ દોડે
ઘોડો દોડે
ઘોડા પાછળ ગાડી દોડે;

સાઇકલ દોડે
સ્કૂટર દોડે
સ્કૂટર પાછળ મોટર દોડે
મોટર પાછળ મોટા દોડે
મોટા પાછળ છોટા દોડે
બચુબાઈનાં પગલાં દોડે
બચીબ્હેનની પગલી દોડે.

કૂદે કૂદે

સસલું કૂદે
વાનર કૂદે
હરણું કૂદે
ઝરણાની માછલીઓ કૂદે

*

XXVIII

બાળકાવ્યો – ઘોડે ચડીને આવું છું (2001)

સોના જેવી સવાર

ભરી ભરીને સવાર પીધી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
ફૂલ ફૂલને પીવા દીધી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
પાન પાનમાં ટશરે ચમકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
ટહુકે ટહુકે ચોગમ રણકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
ક્યાંક કમળ-સરવરમાં ચમકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
પનઘટ પર બેડામાં ઝળકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
મોરપિચ્છમાં ફરફર ફરકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
રાતી હથેલીઓમાં છલકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
વાદળ વાદળ રંગે ઢળતી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
પતંગિયાની પાંખે લળતી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
માટીના કણ કણમાં ગ્હેકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
તડકામાં તાજપથી મ્હેકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
હસતાં હસતાં મનમાં ઊગી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
રમતાં રમતાં ઘરમાં પૂગી,
સોના જેવી સવાર છે જી.

*

ખિસકોલીબ્હેન ઊઠ્યાં…

ખિસકોલીબ્હેન ઊઠ્યાં,
ઊઠ્યાં એવાં રૂઠ્યાં!
પીએ નહીં પાણી,
ખાય નહીં ધાણી.

સૅન્ડલ પગમાં પ્હેરે નહીં,
ડગલું આગળ મેલે નહીં.
નિશાળનો તો વાગ્યો ઘંટ,
નહીં એમનો છૂટે તંત.

આંબાભાઈ તો કેરી લાવ્યા
ખિસકોલીબ્હેન: ઊંહું!

પીપળાભાઈ તો કૂંપળ લાવ્યા,
ખિસકોલીબ્હેન: ઊંહું!

રાયણરાયા રાયણ લાવ્યા,
એ જ એમનું ઊંહું!

વડદાદા બહુ ટેટા લાવ્યા,
ઊંહું કેવળ ઊંહું!

છેવટ આવ્યા લીમડાભાઈ,
નવલી લાવ્યા એક નવાઈ.
મુઠ્ઠી જેવી ખોલી,
દેખી એક લીંબોળી.
રીસ બધી ઝટ છોડી,
ખિસકોલી લીંબોળી લેવા
ઠેક મારતી દોડી…

હસતાં રમતાં લીંબોળી લઈ,
ખભે લગાવી દફતર,
લટકેમટકે ખિસકોલીબ્હેન
લેવા ચાલ્યાં ભણતર!

*

દઈશ

ચકલી તે ચાંચ મહીં લાવી તણખલું,
નીડ એને બાંધવા દઈશ;
કાગડોય લાવ્યો છે પૂરીનું બટકું,
નિરાંતે ખાવા હું દઈશ.

નાનકડી કૂંડી આ પાણી-ભરેલ છે,
કાબરને ન્હાવા હું દઈશ;
પેલી અટારીએ બેસે જો પોપટો,
મીઠું મીઠું બોલવાનું કહીશ.

ગાદલું પડ્યું છે આ પ્હોળા પલંગમાં,
બિલ્લીને પોઢવા હું દઈશ;
મારી સંગાથ પેલા ડાઘિયાને તેડીને,
બાગ મહીં ફરવાને જઈશ.

મારા જો આંગણામાં ગાવલડી આવશે,
દાદીની સુખડી હું દઈશ;
મારી અગાશીમાં વાનર જો આવશે,
દાદાની લાડુલી દઈશ.

*

ઘોડે ચડીને આવું છું…

ધોળા ઘોડા, કાળા ઘોડા,
રાતા ને રેવાલી ઘોડા,
મોટા ઘોડા, છોટા ઘોડા,
સોનપરીના ઊડતા ઘોડા,
હણહણતા હોંશીલા ઘોડા,
તરવરતા તેજીલા ઘોડા,
પુચ્છે લાંબા વાળ, ઘોડા,
કેશવાળી ઝાળ, ઘોડા,
ટૂંકા ટૂંકા કાન, ઘોડા,
ફૂંગરાતાં નાક, ઘોડા,
ખરી ખખડતી નાળ, ઘોડા,
પીઠે જીન કમાલ ઘોડા,

પાંખ નહીં, પણ પંખાળા,
આંખો તગતગ અંગારા,
ગાડી ખેંચે, ખેંચે રથ,
ખેંચે ટ્રામ, ખેંચે હળ,
સરઘસમાં ચાલે છે ઘોડા,
વરઘોડામાં મ્હાલે ઘોડા,
સરકસમાં થનગનતા ઘોડા,
યુદ્ધ મહીં ધસમસતા ઘોડા,
તીખા ને તોરીલા ઘોડા
ઘોડા… ઘોડા… ઘોડા… ઘોડા,
ઘાસ ખાજો,
ચંદી ખાજો,
મેદાનોમાં ફરવા જજો.
કોક દિવસ તો અમને લઈને
ડુંગરા કુદાવજો,
દરિયા તે ઠેકાવજો,
જંગલમાં ઘુમાવજો,
આભમાં પુગાડજો,
સાહસ ઝાઝાં કરવાં છે;
દુનિયામાં બહુ ફરવાં છે.
ચલ રે ઘોડા, ઝટપટ ઝટપટ,
તબડક ઘોડા, તબડક તબડક…

બા, બાપુજી, આઘાં ખસો,
દાદા, દાદી, આઘાં ખસો,

ઘોડે ચડીને આવું છું,
દુનિયા સાથે લાવું છું,
આવ્યો છું સૂરજની મૉર,
દાદાજી, વહેંચોને ગૉળ!

*

કીડીબ્હેન અને સાકર

એક હતાં કીડીબ્હેન!
સાવ નાનાં,
ભારે શાણાં!

રમતાં રમતાં આવે
ને રમતાં રમતાં જાય;
રમતાં રમતાં ખાય
ને રમતાં રમતાં ગાય!

બધાં એમને કરતાં વ્હાલ;
બધાં એમની લેતાં ભાળ.

ઘઉંનો દાણો દેતું કોઈ,
દિયે ખાંડનો દાણો કોઈ,
કોઈ દિયે છે મધ,
કોઈ દિયે છે રસ,
હોંશે હોંશે જમે,
પછી પ્રેમથી રમે.
એક દિવસ એ કીડીબ્હેનને થયું:
‘લાવ, આજ તો ફરવા જઉં.’
એ તો ઊપડ્યાં
ટગમગ ટગમગ ચાલ્યાં જાય,
ઊભી બજારે જોતાં જાય,
જોતાં જાય ને ગાતાં જાય,
ગાતાં જાય ને ઘૂમતાં જાય…
એમ જતાં’તાં કીડીબાઈ,
એક હાટડી ત્યાં દેખાઈ.
એ હાટડીએ ખાંડ મળે,
ઘી, સાકર ને ગોળ મળે.
ત્યાં માખી-મંકોડા બહુ,
કીડીબ્હેનના દોસ્તો સહુ!
કીડીબ્હેન તો રાજી રાજી!
સૌનાં જાણે હોય ન માજી!

કીડીબ્હેન ત્યાં ફર્યા કરે,
મનમાં સતત વિચાર્યા કરે:
‘આ હું લઉં કે પેલું લઉં?
આ હું ખઉં કે પેલું ખઉં?’
સાકરનો એક દીઠો ગાંગડો,
ધોળો જાણે બરફ!
તડકે થાતો ચળક!
કીડીબ્હેનને એમ થયું કે લઈ જઉં એને તરત!
કીડીબ્હેન તો છેક છોટાં,
સાકરટુકડા મોટા મોટા!
કેમ કરી લઈ જવાય ઘેર?
સૂઝે ન એની એકે પેર!
કીડીબ્હેન તો ખૂબ મથ્યાં,
સાકર-ટુકડો ના જ ચસે;
ખેસવવાને ખૂબ મથ્યાં;
તસુભાર પણ નહીં ખસે!
કીડીબ્હેન તો થાકી ગયાં,
હતાશ થઈને બેસી પડ્યાં,
ત્યાં આવી કીડીની મા,
કીડીબ્હેનને કહે:
‘કેમ આમ તું બેસી પડે?’
તને કઈ તકલીફ નડે?’
કીડીબ્હેન તો કહે:
‘મા, આ સાકર-ટુકડો જો,
નથી જરાયે ચસતો,
કેમ કરીને લઈ જવો તે ઘરે?’
કીડીબ્હેનની મા એ સુણી હસતાં હસતાં કહે:
‘એમ વાત છે તારી!
સાકરના ટુકડાની સામે
ઓછી શક્તિ તારી!
છોડ, એકલી બધી મથામણ,
સાદ પાડા માસીને,
મામી, કાકી, ફોઈ બધાંને.
દોડ, બધાંને તેડ,
પછી આ સાકરને તું ખસેડ.’
કીડીબ્હેન તો દોડ્યાં ઝટપટ,
તેડી લાવ્યાં સૌને સટપટ.
એક કીડી આવી,
બીજી કીડી આવી,
ત્રીજી કીડી આવી,
ચોથી આવી,
પાંચમી ને છઠ્ઠીયે આવી,
સાત, આઠ ને નવમી આવી,
દસમી આવી,
ઘડીકમાં તો સોમી આવી!
ત્રણમાંથી થઈ ત્રણસો કીડી
સાકરને સૌ વળગી;
સાકર-ટુકડો ચસતો જાય…
સૌ સાકરને ખાતાં જાય…
સાકર-ટુકડો ખસતો જાય…
સાકર-ટુકડો દરમાં ગયો,
દિવાળીનો વેંત જ થયો,
દિવાળી તો આવી
ને કીડીઓએ સાકર ઉપર ઝાપટ ખરી લગાવી!
કીડીઓ સાકર ખાતી જાય,
ઘૂમતાં ઘૂમતાં ગાતી જાય:
‘ભેગાં થઈને લાવ્યાં ત્યારે
સાકર આવી સાકર!’
ભેગાં થઈને ખાધી ત્યારે
સાકર લાગી સાકર!
એકલપેટાં ખાય એમની સાકર ફિક્કી ફિક્કી,
સાથે બેસી ખાય એમની સાકર મિઠ્ઠી મિઠ્ઠી!
સંપ કરે તે સાકરિયાં ભાઈ, સાકરિયાં!
સંગ કરે તે સાકરિયાં ભાઈ, સાકરિયાં!
સાકરિયાં હો સાકરિયાં!
કીડીબ્હેન પણ સાકરિયાં!
સાકર ખાતાં ખાતાં આજે
બધાં આપણે સાકરિયાં!

*

દીવા! દીવા!! દીવા!!!

દીવા, દીવા, દીવા!
ઘરમાં દીવા,
ઘરની આંખો જેવા ઝળહળ ગોખે દીવા,
તુલસીક્યારે,
પાણિયારે ને પણે ઉંબરે,
વળી દેવના સ્વચ્છ પાલખે,
પ્રસન્નતાએ પમર્યા કરતા દીવા, દીવા.

દીવા, દીવા, દીવા!
રસ્તે રસ્તે અજવાળું પાથરતા દીવા,
ચૉરે ચૌટે ચાંદ બતાવે એવા દીવા!

નવલખ તારાની ચૂંદડીએ
ઊતરે રાત અમાસ;
ગામ-ધરાના દૈવતનો શો
તરવર થતો પ્રકાશ!

સૌના ઘરમાં,
ઘરમાં રહેનારા સૌ જનમાં,
સૌ જનના વ્હાલા જનપદમાં,
અંધકારની હસતી આંખે
એવા ચકમક દીવા,
જેવા હૈયાના ઉત્સવના ઝમરખ દીવા!
દીવા! દીવા!! દીવા!!!

*

તાલી દો!

દુનિયા જાગી, લોકો જાગ્યા;
સૂરજદાદા! તાલી દો!
રાસે રમવા ધરતી જાગી,
ચંદરમામા! તાલી દો!
ગગન મહીં ઘન-શ્યામ પધાર્યા,
નદી-સરોવર! તાલી દો!
ઘાસ ઘાસમાં લીલપ લ્હેરી,
ગાવલડી મા! તાલી દો!
ફૂલ ફૂલમાં ફોરમ ફૂટી,
લ્હેરખડી સૌ! તાલી દો!
ડાળે ડાળે ટહુકા ઊઠ્યા,
ઊડનાર સૌ! તાલી દો!
સાંજ પડી તો રમવા નીકળ્યાં,
સૌને તાલી તાલી દો!
તમે મજામાં, અમે મજામાં;
તાલી લો ને તાલી દો!

*

XXIX

બાળકાવ્યો – હું તો ચાલું મારી જેમ! (2001)

કામ છે!

અમથી અમથી ગાતી જઉં: કામ છે!
અમથી અમથી નાચી લઉં: કામ છે!

અડું ફૂલને ફરી ફરી: કામ છે!
પતંગિયામાં મળી પરી: કામ છે!

જલને રેલે વ્હેતી જઉં: કામ છે!
વાદળને કંઈ ક્‌હેતી જઉં: કામ છે!

બેઠી બેઠી દેખું પ્હાડ: કામ છે!
સૂતી સૂતી દેખું આભ: કામ છે!

હવા અડે ને પીંછું થઉં: કામ છે!
ટહુકો સુણતાં પંખી થઉં: કામ છે!

કીડી ક્‌હે છે: સાથે ચાલ: કામ છે!
ચાંદો ક્‌હે: ચાંદરણાં ઝાલ: કામ છે!

અમથી અમથી હસ્યાં કરું: કામ છે!
અમથી અમથી રડ્યાં કરું: કામ છે!

અમથી અમથી ભૂલી પડું: કામ છે!
અમથી અમથી જડ્યાં કરું: કામ છે!

*

હું તો ચાલું મારી જેમ!

પપ્પા ચાલે સાવજ જેમ,
કાકા ચાલે કૂકડા જેમ,
મમ્મી ચાલે ઝરમર જેમ,
હું તો ચાલું મારી જેમ!

મામા ચાલે હાથી જેમ,
માસા ચાલે મર્કટ જેમ,
બાંધવ ચાલે કલકલ જેમ,
હું તો ચાલું મારી જેમ!

ઉમેશ ચાલે ઊંટની જેમ,
સુરેશ ચાલે સસલા જેમ,
બ્હેની ચાલે ફરફર જેમ,
હું તો ચાલું મારી જેમ!

બીના ચાલે બિલ્લી જેમ,
હીરા ચાલે હંસી જેમ,
ઈશ્વર ચાલે સૌની જેમ,
હું તો ચાલું મારી જેમ!

*

સમજણ તે આપણા બેની

તારી તે હોડી ને મારાં હલેસાં છે,
દરિયો તે આપણા બેનો;
તારી તે ગાડી ને મારા છે ઘોડલા,
રસ્તો તે આપણા બેનો.

તારા બળદ અને મારાં હળલાકડાં,
ખેતર તે આપણા બેનું;
તારો તે ચાંદલો ને મારો સૂરજ છે,
આખું નભ આપણા બેનું.

તારું છે ફૂલ ને મારું પતંગિયું,
મધુરપ તે આપણા બેની;
તારી તે વાટ અને મારું છે તેલ મહીં,
જ્યોતિ તે આપણા બેની.

*

ઓ ખિસકોલી! ખિસકોલી!!

ઓ ખિસકોલી! ખિસકોલી!!

તું ચટકમટક લટકાળી!
તું રમત કરે રઢિયાળી!
સૌને જોતાં ગમી જાય તું, સૌને લાગે વ્હાલી!
ઓ ખિસકોલી! ખિસકોલી!!

તું મીઠા માણે મેવા,
તું સૌની પામે સેવા,
છોટામોટા સૌયે ખેલે તારી સાથે કેવા!
ઓ ખિસકોલી! ખિસકોલી!!

તું દ્હાડો આખો ફરતી,
તું ગેલ ઘણીયે કરતી,
સૌને કેવી મજા કરાવે ડાળ ડાળ પર સરતી!
ઓ ખિસકોલી! ખિસકોલી!!

તું ચટાપટાળી ચમકે,
તું રેશમ સરખી સરકે,
હેત રામજીનું તારે ડીલ કેવું કોમળ થરકે!
ઓ ખિસકોલી! ખિસકોલી!!

*

જો —

નાની નાની નારંગી;
નારંગી જો જાડી થાય,
રાતો આભે ચાંદો થાય!

હળવા હળવા રૂના પૉલ,
પૉલ હવામાં ઊડતા જાય,
ધોળાં ધોળાં વાદળ થાય!

તડ તડ તડ તડ તણખા થાય;
એ તણખા જો ઊંચે જાય,
આભે તગ તગ તારા થાય!

બાળકના હસવાની છોળ;
ઊછળતી જો આભે જાય,
ગુલબી ગુલબી સવાર થાય.

*

મા, મારી મુઠ્ઠી તો ખોલ

મા, પીળું પતંગિયું થાઉં,
મા, ફૂલ ફૂલ બેસું ને ગાઉં.

મા, વાયારામાં વેરું હું વ્હાલ,
મા, ડાળ ડાળ હિલ્લોળાં ખાઉં.

મા, પ્હોળા પસારીને હાથ,
પણે વાદળામાં પથરાતો જાઉં.

મા, હરણાની ચાલીને ચાલ,
ઓલા ચાંદાની ગોદમાં લપાઉં.

મા, મારી મુઠ્ઠી તો ખોલ,
તારે જોવું જે હોય તે બતાવું.

*

મા, તારો ટપાલી હું થઉં…

મા, તારો ટપાલી હું થઉં,
તને પપ્પાના કાગળ હું દઉં,
વાંચતાં વાંચતાં મલકે જો માવડી,
રાજીનો રેડ બની જઉં. —

મા, તારો રસોઇયો થઉં,
તને મનગમતાં ભોજન હું દઉં,
જમતાં રે જમતાં તું મલકે જો માવડી,
આનંદે ઓડકાર ખઉં! —

મા, તારો હું માળીડો થઉં,
તને તાજાં રે ફૂલ રોજ દઉં,
ફૂલ ફૂલ ગૂંથતાં મલકે જો માવડી,
ફૂલીને ફાળકો થઉં! —

મા, દામોદર દોશી હું થઉં,
તને પચરંગી સાડી હું દઉં,
પ્હેરતાં રે પ્હેરતાં મલકે જો માવડી,
પાલવડે લ્હેરી હું લઉં! —

મા, તારો ભોમિયો રે થઉં,
તારા ઝાંઝરિયે રણઝણતો રહું,
રૂમઝૂમ રૂમઝૂમ ચાલે તું મલકે તો,
પૂનમની રાત બની રહું. —

મા, મીઠું મીઠું પાણી

મા, મીઠું મીઠું પાણી,
જેવી તારી વાણી!

તરસ્યાને મા પાણી પાઉં,
મનમાં રાજી રાજી થાઉં.

મા, પાણી લાગે પ્યારું,
જેવું હૈયું તારું!

રહીશ એમાં હું તરબોળ,
કર્યા કરીશ મા, બહુ કલ્લોલ.

મા, પાણી જાણે કાચ,
સંતોનું જ્યમ સાચ!

સાકર જેવા થઈને રહીએ.
મા, પાણીમાં, ભળતા જઈએ.

મા, કોઈ પીએ જો પાણી,
મધુરપ ર્‌હેશે માણી;

મા, મીઠાં પાણી થઈએ રે,
સૌને લીલાં કરીએ રે.

*

બંદા બનશે

લાંબી લાંબી અક્કડ મૂછો,
લાંબી સફેદ દાઢી,
બંદા ફકીર બનવા માગે,
કફની આપો કાઢી.

માથે રાતી ગોળ પાઘડી,
ગોળ વધેલું પેટ,
લાંબો ડગલો લાવી દો તો,
બંદા બનશે શેઠ.

પોપટ જેવું નાક વાંકડું,
કોડા જેવી આંખો;
બંદા બનશે જોકર જૉલી,
સરકસમાં જો રાખો.

લાંબી લાંબી લાકડી ને
ટૂંકો પ્હેર્યો કચ્છ;
બંદા બનશે ગાંધી બાપુ,
બધું જોઈશે સ્વચ્છ.

*

એનઘેન દીવાઘેન

એનઘેન દીવાઘેન,
આંખો મીંચો, કોનું ક્‌હેણ?
ક્‌હેણ મારી માતનું:
ખૂબ ખૂબ ભણ,
સૌનો સાથી બન.

એનઘેન દીવાઘેન,
આંખો મીંચો, કોનું ક્‌હેણ?
ક્‌હેણ મારા તાતનું:
ખૂબ કામ કર.
સૌનું દુઃખ હર.

*

મારું બૅન્ડ

આ મારું બૅન્ડ,
આમાં ઘણા ફ્રૅન્ડ;
પહેલા મારા હાથીભાઈ,
પડઘમ ગજાવતા;
બીજા મારા બકરાભાઈ,
બ્યૂગલ બજાવતા;
ત્રીજા મારા તેતરભાઈ,
ખંજરી ખણકાવતા;
ચોથા મારા ઊંટભાઈ,
પિપૂડી વગાડતા;
પાંચમા તે પાડાભાઈ,
ઢોલક ઢમકાવતા;
છઠ્ઠા મારા ઘોડાભાઈ,
તબડક તાલ પુરાવતા;
સાતમા તે સસ્સાભાઈ,
સરગમ સૂર ચડાવતા,
આઠમા તે ઉંદરભાઈ,
ચૂં ચૂં તાંત ચલાવતા;
નવમા મારા મોરભાઈ,
થે…ઈ થે…ઈ નચાવતા;
દસમા ચાલે દેડકભાઈ,
ત્રાંસાને ત્રમકાવતા.
એક ભાઈ અગિયારે આવે,
બીજો બારમે છેલ્લો;
આ ગીત મારું ગાય-સાંભળે
નામ એમનાં મેલો.
બાર ભાઈનું આવું બૅન્ડ,
જે બોલાવે તેનું ફ્રૅન્ડ!

*

ગોળ ગોળ ગોળ

‘ગોળો’ જેનું નામ, ગબડે ગોળ ગોળ ગોળ!
દડી-દડા ઊછળતાં દોડે ગોળ ગોળ.

ભમ ભમ ભમે ભમરડો, ગોળ ગોળ ગોળ,
ચાકે ચડી ચકરડી ચાલે ગોળ ગોળ.

પવને ફરે ફરકડી: ગોળ ગોળ ગોળ,
પાટે વાટે દોડે પૈડું ગોળ ગોળ.

ઘુમાવે ચગડોળ, ગોળ ગોળ ગોળ
કૂવે રેંટ ચાલે, તે પણ ગોળ ગોળ.

સમય સરે ઘડિયાળે: ગોળ ગોળ ગોળ,
બળદ ખેંચતા ઘાણી ઘૂમે ગોળ ગોળ.

નવે ગ્રહોની માળા: ગોળ ગોળ ગોળ,
એમ જ રાસલીલા પણ રમાય ગોળ ગોળ.

મીંડા જેવો હુંયે લસરું ગોળ ગોળ ગોળ,
ફેરફુદરડી ફરતાં દેખું સઘળું ગોળ ગોળ.

*

આવે મજા!

ખુલ્લામાં ખેલવાની આવે મજા!
ફરફરમાં ન્હાવાની આવે મજા!

હરિયાળી હોય ત્યાં આળોટી આળોટી
વાદળાંને જોવાની આવે મજા!
રાતરે અગાશીમાં આકાશી ગંગાના
તારાઓ ગણવાની આવે મજા!

શેરીના વ્હેળામાં કાગળની હોડીમાં
આમતેમ ફરવાની આવે મજા!
દરિયાનાં મોજાંના ઊછળતા ઘોડલે
ચાંદાને મળવાની આવે મજા!

ડુંગરિયા દાદાના ખંભા પર બેસીને
દુનિયાને દેખવાની આવે મજા!
ધરતીના ખોળાને ખૂંદી ખૂંદીને આમ
મોટાં થવાનીયે ભારે મજા!

* *

XXX

બાળવાર્તાઓ – અનિલનો ચબૂતરો (2012)

અનિલનો ચબૂતરો

અનિલની હવેલી પાસે એક ચબૂતરો હતો. ખૂબ સુંદર! કલામય! ગામની એ શોભા ગણાતો. વરસો પહેલાં એ બંધાયેલો, પણ બાંધણી એની જેટલી મજબૂત, તેટલી જ એની કારીગરીયે અફલાતૂન. એનો ચોતરો આરસથી જડેલો. એના પરના સ્તંભમાં નાજુક કોતરણી. એની ટોચે ષટ્કોણ આકારનો, ચારેય બાજુથી ખુલ્લો છત્રી જેવો ભાગ. એની છતને ટેકો આપવા લાકડાની નાની નાની પૂતળીઓ. છતની ફરતે તોરણ જેવો ભાગ. તેમાં ફૂલ-વેલ ને પંખીઓની આકર્ષક ભાત કોતરેલી. લોકો તો આ ચબૂતરો ફરી ફરીને જોતાં જાય ને એના કોતરનારને, એના બંધાવનારને ઊલટભેર વખાણતા જાય. સરકારેય આ પ્રાચીન ચબૂતરાની નમૂનેદાર કલા-કારીગરી જોઈ એનું જતન કરવા જરૂરી પગલાં લીધાં હતાં.

આ ગામ-ચબૂતરાનો વહીવટ કરતા અનિલના પિતાજી. ગામના એ શેઠ. સરપંચ પણ ખરા! ગામ આખાની કાળજી રાખે. તેમાં ચબૂતરાની તો ખાસ! ચબૂતરાની રોજેરોજ સફાઈ થતી. એના પર કોઈ આડાઅવળા લીટા ન કરે, ચિતરામણો ન કરે એની તકેદારી રખાતી. ગામમાં કોઈ માનવંતા મહેમાન પધારે ત્યારે ગામનો આ ચબૂતરો ખાસ બતાવવામાં આવતો. ગામનું તો એ નાક. આ ચબૂતરાની ટપાલ-ટિકિટ કાઢવાનીયે અનિલના પિતાએ ટપાલખાતાને અને અન્ય લાગતા-વળગતાઓને વિનંતી કરેલી!

એક દિવસની વાત! અનિલ એની અગાશીમાં સૂતો હતો. અગાશી ને ચબૂતરા વચ્ચે ઝાઝું અંતર ન લાગે! સવાર થવામાં હતું. આસપાસ આછુંપાતળું અજવાળું હતું. અનિલની આંખમાં હજુ ઊંઘ લહેરાતી હતી. અનિલ હજુયે જાણે કોઈ સ્વપ્નની દુનિયામાં તરતો હતો. એને પોતાની નજીકમાં કશીક ગુસપુસ થતી લાગી. કોણ હશે આટલી વહેલી સવારે? એને પ્રશ્ન ઊઠ્યો. એને એમ લાગ્યું કે પોતાની અગાશી ને પેલા ચબૂતરા વચ્ચે કશીક વાતચીત ચાલે છે! પલવારમાં તો એનો શ્વાસ જાણે ચાલતો અટકી ગયો. તે આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. તેણે ધ્યાન દઈને સાંભળવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ચબૂતરો ત્યારે અગાશીને કહેતો હતો: ‘બહેન, હવે હું અહીં ઊભો ઊભો થાક્યો છું. ક્યાં સુધી આમ નકામું મારે અહીં ઊભાં રહેવાનું?’

‘કેમ નકામું?’ અગાશીએ પ્રશ્ન કર્યો.

‘નહીં તો! હમણાંનું તો અહીં કોઈ ચકલુંયે ક્યાં ફરકે છે?’ ચબૂતરાએ જણાવ્યું.

‘કેમ? રોજેરોજ અહીં કેટલા માણસો આવે છે તને જોવાને! અમારી તરફ તો કોઈ આંખ ઊંચકીને જોતુંય નથી!’

‘પણ એથી શું? હું તો પંખી-પારેવાંની વાત કરું છું. અને ઊભો કર્યો છે, પંખીઓ માટે. પણ કોઈને પંખી માટે પાશેર ચણ અહીં નાખવાનુંયે સૂઝતું નથી! પંખી માટે પાણીની ઠીબ પણ કોઈ ભરી રાખતું નથી! પંખી આવે તો શું ખાય અને શું પીએ?’

‘ખરી વાત ભાઈ! લોકો તમે કેવા રૂપાળા છો એ જોવા આવે છે. તમારાં ભરપેટ વખાણેય કરે છે પણ તમારું જીવતર પંખીઓ વિના કેવું ભેંકાર લાગે છે એ જોતાં નથી!’

અગાશીએ આ સાંભળતાં જ કહ્યું: ‘આ તો મંદિર ખરું, પણ એમાં દેવ જ નહીં – એવું થયું!’

‘એ તો વાત છે!’ ચબૂતરો બોલ્યો.

‘તમારા થાનકે કોઈ પણ ચણ ન નાખે, દાણોપાણી ન નાખે તો પંખીઓ ક્યાંથી આવે? તમે તો ઊભા છો ભૂખ્યાં-તરસ્યાં પંખીઓના વિસામા માટે જ! જેવાં પાંખ વગરનાં પંખીઓ, તેવા પંખીઓ વિનાના ચબૂતરાભાઈ તમે! ખરું ને?’ અગાશીએ સમભાવથી કહ્યું.

‘બહેન, આમ ને આમ ખાલી ઊભા રહેવાનો ભારે કંટાળો આવે છે મને! ભૂખ્યાં-તરસ્યાં પંખીઓને ખાવા-પીવાની સગવડ ન મલે તો મારું હોવું શું કામનું!’ ચબૂતરો દુઃખ સાથે બોલ્યો. અગાશીએ તેને આશ્વાસન આપતાં કહ્યું: ‘ભગવાન સૌ સારાં વાનાં કરશે. આપણો આ અનિલ છે તે સમજદાર છે. એ તમારું દુઃખ જાણશે તો તરત જ એ દૂર કરીને રહેશે.’

‘તું કહે છે તો આશા રાખીએ!’

ચબૂતરો નિસાસા નાખતો શાંત થયો અને અગાશી પણ ચબૂતરો પંખીઓથી કલરવતો થાય એ માટે મૂંગી મૂંગી પ્રાર્થના કરવા લાગી.

અનિલને ચબૂતરો જાણે મૂંગો મૂંગો આંસુ સારતો હોય એવું લાગ્યું. એ તરત પથારીમાંથી ઊભો થયો. માને ઉઠાડી અને તેને ચબૂતરાની વાત કરી. માએ પણ તુરત અનિલને કહ્યું: ‘બેટા, અમેય કેવાં! ચબૂતરાની શોભા જોતાં રહ્યાં, પણ ચબૂતરો પંખીઓ વગર સૂનો પડી ગયેલો એ તો જોયું જ નહીં. હવે આપણે આજથી રોજેરોજ ચબૂતરે દાણા નાખીશું અને ત્યાં પાણી ભરીને ઠીબ પણ મુકાવીશું. હવે પંખીઓને દિવસ-રાત ચણ અને પાણી મળશે, બસ!’

અને પછી રોજેરોજ અનિલનાં મા સવારે ઊઠી, તુલસીક્યારે દીવો કરી, પછી ચબૂતરે જઈ ત્યાં પંખીઓ માટે ચણ ને પાણીની સગવડ કરતાં. એ જોઈ પછી તો ગામનાં બીજાં લોકો પણ ચબૂતરે ચણ નાખવા લાગ્યાં.

હવે તો ચબૂતરો જ જાણે પંખીઓની પાંખોએ ફડફડતું કોઈ કલરવતું ઝાડ ન હોય! અનિલ તો પછી દિવસમાં બે-એક વાર ચબૂતરે ન જાય તો એને ચેન જ પડતું નહીં. ચબૂતરે આવતાં પંખીઓને જોવાની – એમને સાંભળવાની, એમની ગણતરી કરવાની એને મજા આવતી. પછી ચબૂતરાની સાથે અગાશીયે પંખીઓથી કલ્લોલ કરતી થઈ ગઈ. અનિલ તો ઘણી વાર માના હાથમાંથી ચણ લઈ, પોતાની હથેળીમાં રાખી પંખીઓને ચબૂતરાની જેમ નોતરુંય આપે છે – ચણ ચણવા ને કલરવ કરવા. હવે તો અનિલ પણ ચબૂતરાને અને અગાશીને પંખી જેટલો પ્યારો લાગે છે!

XXXI

બાળવાર્તાઓ – કીડીબાઈએ નાત જમાડી! (2012)

કીડીબાઈએ નાત જમાડી!

એક કીડીબાઈ. બહુ કામઢાં. આખો દિવસ કંઈ ને કંઈ કામ કરતાં જ હોય. થાકનું નામ નહીં. આડીઅવળી વાતોમાં સમય વેડફે નહીં. હંમેશાં ભવિષ્યનો વિચાર કરીને જ વરતે. વરસાદ આવવાનો હોય અષાડમાં, પરંતુ તેની સામે સાવચેતીનાં પગલાં લેવાનું શરૂ કરે ચૈતરથી. ચૈતર બેસે કે ચોમાસા માટેનો ખોરાકનો પુરવઠો જમા કરવા માંડે.

કીડીબાઈનો જીવ ભારે ઝીણો. કંઈ પણ કામ કરતાં તેનાં હજાર ગણિત માંડે. સગાંવહાલાંય તેમની ચીપાશ ને ચીકાશથી કંટાળી જતાં. કોઈ કહેતુંય ખરું: ‘આ કીડીબાઈનો જીવ કેવો છે! ગમે તેટલું મળે પણ મૂઈનું મન જ એવું છે કે એનાથી જરાયે ભોગવાશે નહીં. નર્યો અજંપાનો જ અવતાર જ એનો.’ આવી વાતો કીડીબાઈના કાને નહોતી આવતી એમ નહીં, પણ એ સાંભળી ન-સાંભળી કરીને, થોડો બડબડાટ કરીને મૂંગાં રહી જતાં.

એમ કરતાં કીડીબાઈને ઉંમર થઈ. હવે પહેલાં જેવું કામ ખેંચાતું નહોતું. એમને થયું, ‘મેં આજ સુધી ઘણો ઢસરડો કર્યો, હવે જીવનનો છેડો હાથવેંતમાં છે ત્યારે થોડું કાયાનું કલ્યાણ થાય એવું કરું.’ એમણે પોતાની બહેનપણીઓ – સહીપણીઓમાં પણ વિચાર મૂકી જોયો. સારા વિચારમાં કોણ સાથ ન આપે? સૌએ કહ્યું, ‘વાત સાચી છે. તમારી ઉંમર થઈ છે. હવે તમારે કંઈ દાન-પુણ્યનાં કામ કરવાં જોઈએ.’ ને આ દાન-પુણ્યની વાત આવતાં આપણા દેશની કીડીને તો જાત્રાની કે જમણવારની જ વાત સૂઝે! કીડીબાઈને થયું, ‘પહેલાં હું નાત જમાડું ને પછી સાકરિયા મહાદેવની જાત્રાએ જઈશ.’ આ સાકરિયા મહાદેવ કીડીબાઈના ઘેરથી થોડા દૂર હતા; પણ ત્યાં ઘણી કીડીઓ જતી. ત્યાંના મહાદેવને સાકરનું પાણી ચડાવાતું ને કીડીઓ ત્યાં પવિત્ર પાણી પ્રસાદી રૂપે લેવા ખાસ જતી.

કીડીબાઈએ નાત જમાડવાનો વિચાર કરતાં, પાછું ગણિત ગણવા માંડ્યું. એમની પાસે જે પુરવઠો જમા હતો તેમાંથી એક લાડુ તો થાય જ. ને એક લાડુમાંથી હજારેક કીડીઓને તો જમાડાય જ. ને તોય થોડો લાડુ તો વધવાનો. કીડીબાઈને થયું, ‘કીડીઓ ભેગું કોઈ પવિત્ર પ્રાણીનેય જમાડું તો ખોટું નહીં. નાત જમાડતાંય થોડો લાડુ તો વધવાનો જ છે.’ કીડીબાઈએ પવિત્ર પ્રાણીઓને યાદ કરવા માંડ્યાં. દેખીતી રીતે ગાય પહેલી યાદ આવી, પણ એક ગાયે જ પોતાના વડવાઓને કચડી નાખેલા એ વાત કીડીબાઈથી ભુલાઈ નહોતી. તેમણે ગાયનો વિચાર જતો કર્યો. ત્યાં એક ટીખળી કીડીએ કહ્યું, ‘તમે પેલા ગોસાંઈ બાવાના મદનિયાને બોલાવો. મદનિયાનું તો મોઢુંય ગણપતિનું. ગણપતિને જમાડ્યા જેટલું પુણ્ય લાગશે.’ ને કીડીબાઈને તો આ વાત એકદમ ગમી ગઈ. મદનિયાને જમાડાય તો કીડીઓની આખી નાતમાં વટ રહી જાય. તેમણે લાડુ થોડો વધારે વરે તો ભલે, પણ જમાડવો તો મદનિયાને જ એમ નક્કી કર્યું. એક-બે શાણી કીડીઓએ પણ બાબતે શાંતિથી વિચારવાની સલાહ આપી જોઈ, પણ આપણાં કીડીબાઈ કંઈ માને? ઊલટું, એમણે પેલી સલાહ આપનાર કીડીઓનો ઊધડો જ લઈ નાખ્યો.

કીડીબાઈએ તો નાત જમાડવાની તડામાર તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી. આમ જાય ને તેમ જાય. કોઈને આ વાત કહે, કોઈને બીજી વાત કહે. પૂરું ખાય નહીં કે પૂરું ઊંઘેય નહીં. કોઈએ તો કહ્યું પણ ખરું, ‘આ ડોશલી નાત જમાડતાં જમાડતાંમાં જ અધમૂઈ થઈ ન જાય તો સારું.’ કીડીબાઈએ નાતની અંદર સૌને પૂનમના દિવસે જમવાનું નોતરું ફેરવાવ્યું. એ પછી બે કેડીઓની સંગાથે ગોસાંઈબાવાના અખાડે મદનિયાને નોતરું આપવા ઊપડ્યાં. મદનિયો ત્યારે વડના ઝાડ તળે ઊભો ઊભો ડાળાંપાંખડાં ભાંગી ભાંગીને મોઢામાં ઓરતો હતો. કીડીબાઈ તો તેનું ગુફા જેવું મોઢું જોઈને જ હેબતાઈ ગયાં. ક્ષણવાર તો એમ થયું કે ‘હું ક્યાં આને નોતરું દેવા આવી?’ પણ પાછી મનમાં હિંમત એકઠી કરી ને જોરથી ખોંખારો ખાધો. પણ આ તો કીડીબાઈનો ખોંખારો! મદનિયાના સૂપડા જેવા કાન સુધી શેનો પહોંચે? કીડીબાઈ તો ખોંખારા ખાઈ ખાઈને થાક્યાં. છેવટે કીડીબાઈએ ગોસાંઈબાવાની એક બકરી બાજુમાં બાંધેલી એને વાત કરી. બકરી કીડીબાઈની વહારે ધાઈ. એણે બેં બેં કરતાં કરતાં મદનિયાને કીડીબાઈના નોતરાની વાત કરી. મદનિયાને સાંભળતાં તો હસવું જ આવ્યું. પરંતુ કૃપાભાવથી કીડીબાઈને કહ્યું કે ‘હું જરૂર આવીશ.’

કીડીબાઈએ ઘેર જઈ આજુબાજુથી અનેક કીડીઓને બોલાવી. ઘઉંનો લોટ કાઢ્યો. ખાંડ કાઢી. ટીપે ટીપે ઘી પણ જમા કર્યું ને મજાનો લાડુ તૈયાર કરી દીધો. સેંકડો કીડીઓ ખાવાની લાલચે લાડુની આસપાસ આંટા મારતી જાય ને લાડુને વખાણતી જાયઃ કેવો રૂપાળો લાડુ હતો! સાકર-ઘીનો પહાડ જ આ કીડીઓની નજરે તો. તેમણે લાડુની આસપાસ નાચગાનની બરોબર મહેફિલ જમાવી. સૌને કકડીને ભૂખ લાગેલી; પરંતુ મુખ્ય મહેમાન જમ્યા પહેલાં કંઈ પોતાથી જમાય? સૌ આતુરતાથી મુખ્ય મહેમાનની રાહ જોતાં હતાં ત્યાં પીઠ પર બે બાજુ લટકતા ઘંટના ટકોરા ખખડાવતો મદનિયો આવી લાગ્યો. કીડીબાઈની છાતી તો ફૂલી સમાતી નહોતી. કીડીને ઘેર કુંજર! આવું પહેલાં કદી બન્યું નહોતું ને ભવિષ્યમાં કદાચ બનશે પણ નહીં. મદનિયો તો બકરીબાઈનો દોર્યો ઘરઆંગણે આવી લાગ્યો. બકરીબાઈ કહે: ‘કીડીબાઈ, મહેમાન આવી ગયા છે, રસોઈ તૈયાર હોય તો પીરસો.’ કીડીબાઈ કહે: ‘બધું તૈયાર છે. અબઘડી પીરસું.’ ને સેંકડો કીડીઓની મદદથી પેલો તૈયાર કરેલો લાડુ મદનિયા પાસે લાવવાના પ્રયત્નો આરંભાયા. મદનિયાને તો કીડીઓનો આ પ્રયત્ન જોતાં જ ભારે હસવું આવ્યું. એણે તો સૂંઢ હલાવી ને એના એક સપાટે લાડુને કેટલીક કીડીઓસોતો ઉપાડીને મોંમાં ગોઠવી દીધો, કોઈ દવાની ટીકડી મોંમાં મૂકે એમ સ્તો. ને આ થતાં આખી કીડીઓની નાતમાં હાહાકાર થઈ ગયો. કીડીઓ માટે ખાવાનું કંઈ બચેલું નહીં. પચીસ-પચાસ કીડીઓ તો લાડવાસોતી મદનિયાના મોઢામાં ગઈ ને કેટલીક કચરાઈ ગઈ. કોઈના પગ ભાંગ્યા તો કોઈની કેડ. આપણાં કીડીબાઈ તો હેબતાઈ જ ગયાં ને ભાન આવતાં જ ભાગીને બાજુમાંના ઝાડના થડની એક તિરાડમાં ભરાઈ ગયાં. મદનિયાના ગુસ્સાનો પાર નહોતો. એક તો જમવા બોલાવ્યો ને એક લાડુથી વધારે કશું હતું નહીં! એણે તો ગુસ્સાથી કીડીની આખી વસાહતને થાંભલા જેવા પગથી ધમરોળી નાખી. બકરી પણ મદનિયાનો આ ગુસ્સો જોઈ થરથર ધ્રૂજતી હતી. પણ વળી મદનિયાને આખી પરિસ્થિતિ સમજાઈ એટલે ગુસ્સો કાબૂમાં રાખ્યો ને ત્યાંથી તે સૂંઢ વીંઝતો, આજુબાજુનાં ઝાડનાં ડાળ-પાંદડાં તોડીને મોંમાં નાખતો બકરી સાથે પાછો વળી ગયો.

પેલા ઝાડના થડની તિરાડમાં લપાઈ ગયેલાં કીડીબાઈ તો ત્રણ-ચાર દહાડા સુધી બહાર જ ન નીકળ્યાં. જમવાનું તો રહ્યું, પણ સેંકડો કીડીઓનો ખુરદો વળી ગયો હતો. કીડીબાઈ તો જે પસ્તાય, જે પસ્તાય… તેમણે જે કીડીઓ બચલી એ સૌની માફી માગી અને નક્કી કર્યું કે હવે જેટલું આયખું બચ્યું છે તેટલું એ કીડીઓની સેવામાં જ આપવું.

XXXII

બાળવાર્તાઓ – જેવા છીએ, રૂડા છીએ (2012)

વાત અમારા ફરવાની

એક વાર ટીકુ મને કહે: ‘ચાલ નટુ, આપણે ફરવા જઈએ!’

મેં કહ્યું: ‘ક્યાં જશું ફરવા?’

ટીકુ મને કહે: ‘તળાવે જઈએ તો?’

મેં કહ્યું: ‘ભલે!

તળાવે જઈશું,
ઝબોળા લઈશું,
દાદા સૂરજને
ફૂલપાન દઈશું.’

અને પછી ટીકુ અને હું — બંનેય પહાડ પરથી ઊતરીને પહોંચી ગયાં તળાવ કને. તળાવ પહાડની ટેકરીઓની વચ્ચોવચ હતું — ચમકતા અાસમાની કમળ જેવું! અમે તો એનું કાચ જેવું ચોખ્ખું ને ચમકતું પાણી જોઈને નાહવા માટે તૈયાર થયાં. ત્યાં તળાવભાઈએ કમળની જેમ મોઢું ઉઘાડી અમને કહ્યું:

‘અલ્યાં છોકરાંવ! જોજો નાહતાં! પાણી ઠંડુંહિમ છે! માત્ર હાથ-પગ જ બોળી લો!’

‘ભલે, ભલે!’ મેં ને ટીકુએ કહ્યું. અમને તળાવના ઠંડા પાણીમાં હાથ-પગ બોળતાં શરીરમાંથી જાણે વીજળી પસાર થઈ ગઈ હોય એવું લાગ્યું. તળાવ તો સ્વચ્છ અરીસા જેવું સુંદર હતું. અરીસા આગળથી ખસવું ગમે તો તળાવ આગળથી ખસવું ગમે! તળાવ અમને કહે:

‘જુઓ, તમે તો મને ધરાઈને જોયું, તમારી જેમ પહાડ પરથી ઊતરી આવતા ઝરણાનેય મળો ને! એને મળશો તો મનેય ભૂલી જશો!’

ટીકુ ને હું — બંનેય ઊપડ્યાં ઝરણા કને. ઝરણું તો જાણે નાનું બાળક — કલ કલ કરતું ને ખિલખિલ હસતું શિશુ નાચતું જાય ને ગાતું જાય, ગાતું જાય ને નાચતું જાય. ઝરણાને કહે:

‘ઝરણા રે ઝરણા!
મને ઝાંઝરી પ્હેરાવ,
સોનેરી માછલી
રમતી બતાવ!’

હું ને ટીકુ — બંનેય ઝરણામાં છબ છબ કરવા લાગ્યા. એકબીજાને પાણી ઉછાળીએ ને નાચીએ. ખૂબ મજા આવી. ઝરણુંયે અમારી સાથે રમતે ચડ્યું. પછી રમતાં રમતાં એ કહે:

‘તમે મારી સાથે તો બહુ નાચ્યાં, બહુ રમ્યાં,
હવે તમે જો મારી સાથે આવો તો આપણે
નદીમા પાસે જઈએ. ત્યાં પણ તમને
ખૂબ મજા આવશે.’

અમે તો ઝરણાની જોડે તાલ મિલાવતાં મિલાવતાં પહોંચ્યાં નદીમા કને. નદીમાને જોતાં અમને અમારી મમ્મીની યાદ આવી ગઈ. નદીમાયે મમ્મી જેવાં જ ગરવાં ને મીઠાં. ટીકુ કહે:

‘નદીમા, નદીમા, નાહવા દો,
ખોળો તમારો ખૂંદવા દો,
પોશ પોશ પાણી પીવા દો,
હોડીની સાથ સાથ ઘૂમવા દો!’

પછી તો ભાઈ, નદીમાને ખોળે અમે જે ખેલ્યાં છીએ… જે ખેલ્યાં છીએ… નદીમા તો હેતથી છલોછલ! બેય કાંઠે બધું લીલુંછમ! રેતીમાં તો જાણે રેશમ! અમે નદીમાં મન ભરીને નાહ્યાં. પાણી પીતાં પીતાં સૌને પાણી પાતાં રહ્યાં. નદીમાને નમીને અમે તો નીકળવાની તૈયારીમાં હતાં ત્યાં જ નદીમા બોલ્યાં:

‘બસ કે છોકરાંવ, આટલે જ અટકશો કે? મસમોટા આપણા દરિયાદાદાને નહીં મળો કે?’

અમે તો ઊભાં જ રહી ગયાં. નદીમા કહે:

‘દરિયાદાદાને તમે જોયા છે?’

અમે બંનેએ નકારમાં માથું ધુણાવ્યું. નદીમા કહે:

‘દરિયાદાદા મોટા છે!
મોજે દોટંદોટા છે.
ખૂબ ખૂબ એ ઊંડા છે,
ધરતી માટે રૂડા છે.’

અમે બંનેય પછીથી પહોંચ્યાં દરિયાદાદા કને. દરિયાદાદા તો આકાશ જેવા ઊંડા. મોજાં એમનાં પહાડ જેવાં. ચારેય બાજુ પાણી જ પાણી. દરિયાદાદાનો આવો દમામ જોઈને ટીકુબહેન તો ચકિત થઈ ગયાં! દરિયાદાદાને પછી વિનંતી કરતાં કહે:

‘દરિયાદાદા મોતી દો,
મીનપરીને ગોતી દો,
મોજે મોજે મળવું છે.
ભરતીમાંયે ભળવું છે!’

દરિયાદાદાએ ત્યારે એક મોજું એવું ઉછાળ્યું કે ટીકુબહેન ને હું — અમે બંનેય તરબોળ! અમને તો દરિયામાં પગ દેતાંય ડર લાગ્યો, પછી ભરતીમાં ભળવાની તો વાત જ શી? અમે તો દરિયાદાદાના કાંઠે બેસીને શંખલાં-છીપલાં વીણવાનું પસંદ કર્યું. અમે તો દરિયાદાદાને કાંઠે રેતીમાં જાતભાતનાં ઘર બાંધ્યાં. કાંઠાની રેશમ જેવી સુંવાળી રેતીમાં અમે પગલાંયે પાડ્યાં. દરિયાદાદા પાસે એ પગલાં ધોવડાવ્યાંયે ખરાં! હું ને ટીકુ તો દરિયાદાદાની રોનક જોતાં દરિયાદાદાની દીવાદાંડી જેવા સડક જ થઈ ગયાં! કદાચ અમે ખડકની જેમ ત્યાં જ ખોડાઈ જાત, પણ દરિયાદાદાએ અમને સચેત કર્યાં. એમણે ઊલટભેર અમને પૂછ્યું:

‘તમારે ઊંચે નથી જવું? તમારે આકાશમાં નથી ઊડવું? ચાલો, તમે બંનેય વાદળની પાંખો પહેરી દો ને સૂરજદાદાનો હાથ પકડીને ચડી જાઓ ઉપર. પછી તમે વાદળભાઈની સાથે ઊડજો. એ તમને જ્યાંથી તમે આવ્યાં ત્યાં પહોંચાડશે; પછી તમે હળવેથી ઊતરી જજો.’

અમે પછી દરિયાદાદાની સૂચના પ્રમાણે વાદળની પાંખો પહેરી ઊડ્યા ઊંચે આકાશમાં… એવી તો મજા આવી કે વાત જ ન પૂછો! ગામનાં ઘર તો બધાં સાવ દીવાસળીનાં ખોખાં જેવાં નાનકડાં. ગામનાં લોકો તો ઢીંગલાં જેવાં! લોકોએ જાણે ધરતી ઘર ઘરની રમત ન માંડી હોય! ઊંચેથી — દૂરથી જોતાં ધરતી ને ધરતી પરનાં દરિયા, પહાડ, નદી, ગામ, શહેર — બધાંયે ખૂબ ખૂબ રળિયામણાં લાગતાં હતાં. અમે તો ઠીક ઠીક સમય સુધી વાદળભાઈ સાથે આકાશમાં ઊડતાં રહ્યાં; પણ પછી વાદળભાઈયે થાક્યા, અમનેય થયું: હવે આપણે નીચે ધરતી પર ઊતરવું જોઈએ. દરમિયાન અમે તો નદીમાને અને ઝરણાભાઈને ‘આવજો’ કહ્યું. પછી અમે પર્વતદાદા પાસે પહોંચ્યાં. તેઓ તો મૂછમાં હસતા ટટાર બેઠેલા જ હતા. અમને એમનાં સફેદ દાઢીમૂછને અડવાની મજા આવી. હું ને ટીકુ બંનેય હળવેથી દાદાની કાંધે ઊતર્યાં. દાદાએ તો હાથી કમળને ઉપાડી લે એમ અમને હળવેથી ઉપાડી લીધાં. પર્વતદાદા મારા ને ટીકુના માથે હાથ ફેરવતા જાય ને હસતા જાય. પછી ધીમેથી અમને કહે:

‘છોકરાંવ, બહુ થયું હવે! બહુ ફર્યાં તમે! હવે ઊતરો મારા ખભેથી ને પહોંચો સીધાં ઘેર. રસ્તામાં શંકરદાદાના દહેરે આરતી થતી હશે, એમાં દર્શન પણ કરતાં જજો, જાઓ હવે માવતર તમારાં રાહ જોતાં હશે’

અને હું અને ટીકુ — બંનેય ઝરમર ઝરમર વરસાદની સાથે હળવે હળવે ધરતી પર ઊતર્યાં. અમે તો મનોમન ઝરણામાં પગ ઝબોળ્યા, નદીમાને મળ્યાં, તળાવદાદાને તાળી આપી ને પછી ઊપડ્યાં સીધાં ઘરે. પપ્પાનો ખોળો કબજે કર્યો ટીકુબહેને તો મેં કબજે કર્યો માનો ખોળો! અમે જ્યારે અમારી વાત મમ્મી-પપ્પાને કહેવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે વાદળભાઈએ પણ ઝરમર વરસવાનું શરૂ કરી દીધું ને મોરભાઈએ ઊંચા સાદે ટહુકવા માંડ્યું — ‘ટેંહુક… ટેંહુક…’

XXXIII

બાળવાર્તાઓ – ઝાંઝરભાઈને જડ્યા પગ… (2012)

ઝાંઝરભાઈને જડ્યા પગ…

સવારનો પહોર. મીઠી મીઠી હવા. બેબીબહેન તો સૂરજમુખીની જેમ ઊઠી ગયાં. ઊઠ્યાં એવાં દોડ્યાં બહાર, ફરવા. રસ્તો ધૂળિયો પણ ચાલવાની મજા પડે એવો. બેબીબહેન તો ધૂળમાં પગલીઓ પાડતાં જાય ને એ પગલીઓ જોઈ મનમાં રણઝણતાં જાય. ધૂળમાંની પગલીઓ કેવી સુંદર લાગે છે! જાણે પાનખરની ડાળી પર લીલાં લીલાં પાન! બેબીબહેનને તો ધૂળમાંની પગલીઓ ગણવામાં જ ભારે રસ પડ્યો. એવામાં એમને થયું: ‘ક્યાંક કોઈક છાનું છાનું રુએ છે! કોણ હશે એ?’

બેબીબહેને તો એમની આંખો ચારેય તરફ ફેરવી, પણ રોનારું દેખાયું જ નહીં. થયું: ‘આ તો અમસ્તું જ મને થયું. રોનારું કોઈ છે જ નહીં; ચાલ, પાછી વળું.’ ને એમ કરીને બેબીબહેને તો પાછાં વળવા પગ ઉપાડ્યા, ત્યાં જ ધૂળમાંનું કોઈ જાણે એમના પગને વળગી પડ્યું. તેમણે ઝીણી નજરે એકેએક પગલીઓ જોવા માંડી, તુરત પકડાયું. દૂરની એક પગલી પાસે ઝાંઝર પડેલું. અસ્સલ ચાંદીનું. ચમકારા કરતું. એની ઘૂઘરીઓય ઝાકળનાં ટીપાં જેવી ચમકતી — રૂપાળી! બેબીબહેને જોયું કે રોવાનો ઝીણો અવાજ પેલા ઝાંઝરમાંથી જ આવતો હતો. બેબીબહેન તો હળવે હળવે એ તરફ ગયાં; નીચાં વળ્યાં ને ઝાંઝરને રોતું જોઈ તેને નાજુક હથેળીથી પંપાળતાં કહેવા લાગ્યાં: ‘ઝાંઝરભાઈ! શા માટે રડો છો? રડો નહીં.’ ઝાંઝરભાઈ તો રોતાં રોતાં કહે: ‘મારે નાચવું છે.’

‘તે નાચો ને! કોણ રોકે છે તમને? જુઓ ને, પેલું ઝરણુંયે નાચે જ છે ને?!’

‘તે ઝરણું કંઈ એમ જ નાચતું નથી. પથ્થરો વચ્ચેથી વહે છે તેથી નાચે છે!’

‘તો કહું, ઊભા રહો! તમે પેલા થનગન થનગન મોરની જેમ નાચો તો? બહુ મજા પડશે.’

‘એ ખરું, પણ… પણ મોરને તો પગ છે તેથી એ નાચે છે!’

‘તો… હા… બરોબર, તમે એમ કરો, કોઈના પગમાં બંધાઈ જાઓ તો? પગ ચાલે ને તમે ઝણકો, પગ નાચે ને તમેય નાચો.’

‘વાહ! વાહ! બહુ મજાની વાત! પણ એવા પગ લાવવા ક્યાંથી? કહું, બેબીબહેન, મને તમારા પગે જ બંધાવા દો તો!’

‘તો… લો… આ રહ્યા મારા પગ!’

બેબીબહેને તો એમના નાજુક નાના પગ લંબાવ્યા, ઝાંઝરભાઈ તો ઝપ ઠેકડો મારતાક ને એમના પગમાં બંધાઈ ગયા.

બેબીબહેન તો ઠેકડા ભરતાં જાય. ઝાંઝર ઝણકાવતાં જાય ને ગાતાં જાય…

‘ઝાંઝરભાઈ, મારા ઝાંઝરભાઈ,
પગલીમાં રૂમઝૂમ ઝાંઝરભાઈ,
ઝાંઝરભાઈનો રૂડો હો સંગ,
ચાલવામાં ખૂબ ખૂબ આવે ઉમંગ!

ઝાંઝરભાઈ, મારા ઝાંઝરભાઈ!
પહાડો ચડશું ને ઊતરશું ખાઈ;
વીંધીશું વન, અને ભેદીશું રણ,
નાચીકૂદીને બસ, રહેશું પ્રસન્ન!’

બેબીબહેન તો પછી રૂમઝૂમ રૂમઝૂમ ત્યાંથી નીકળ્યાં ને રસ્તોય એમની પાછળ પાછળ ક્યાંય સુધી રૂમકતો-ઝૂમકતો રહ્યો.

ઝાંઝરીબહેન પરબના ગોળામાં

બાબાભાઈ તો બગીચામાં એક મસમોટા લીમડાના ઝાડ હેઠળ બેસીને મોજથી લેસન કરતા હતા. લેસન કરતાં કરતાં ક્યારે એમની આંખ મળી ગઈ ખબર નથી. થોડી વારમાં એમના કાને કલ કલ… કલ કલ અવાજ પડ્યો! કોણ હશે? અવાજ નજીક ને નજીક આવતો ગયો. બાબાભાઈ વિમાસણમાં પડ્યા: કોનો અવાજ હશે આ? એમણે જરા ધારીને જોયું તો એ તો પેલી ઝરણી — એમનાં ઝાંઝરીબહેન! પેલા ભૂરા-ભૂખરા પારનેરાના ડુંગરામાંથી આવે છે ને એ જ! બહુ મીઠડાં. પાણી તો કાચ જેવું, ચોખ્ખું ને ચમકતું. પીએ તો કોપરા જેવું લાગે. આંખમાં દીવા ચમકે એમ ઝાંઝરીના પાણીમાં નાની નાની માછલીઓ ચમકે! ઝાંઝરીબહેન તો કલ કલ ગાય ને છલ છલ નાચે. એમના પાણીમાં કલાકો સુધી પગ ઝબોળીને બેસી રહેવાનું મન થાય. બાબાભાઈને એ ઝાંઝરીબહેન સાથે ભારે દોસ્તી. રોજેરોજ નિશાળ છૂટે કે બાબાભાઈ એની પાસે પહોંચી જાય. કપડાં કાઢી મન મૂકીને નહાય ને જોડે આવેલા ભાઈબંધોનેય બરોબર નવડાવે! નાની નાજુક હથેલીઓથી પાણી છાંટે ને ખડખડ હસે! કેટલીક વાર તો પોશ પોશ પાણી પીતા જાય ને પાણીમાં આળોટતા જાય. ઝાંઝરીબહેનની જોડે એય તાનમાં આવીને ગાય. ગાય ને કૂદે. કૂદે ને નાચે!

ચોમાસામાં તો ઝાંઝરીબહેન બરોબરનાં ખીલે! શિયાળેય એમની સુંવાળી સોબત મળે. પણ પછી આકાશમાં સૂરજ આકરો થવા માંડે ને ઝાંઝરીબહેન સુકાવા લાગે. પગમાંની ઝાંઝરી ખોવાઈ જાય તેમ આ ઝાંઝરીબહેન પણ પેલા ડુંગરામાં ક્યાંક ખોવાઈ જાય… બાબાભાઈને તો જરાયે એ ન ગમે, પણ કરે શું? આષાઢે વાત જાય. વાદળભૈયા આવે ને ઝાંઝરીની ચિઠ્ઠી લાવે ત્યારે વાત!…

બાબાભાઈને કંઈ ઝાંઝરીબહેન વિના ડુંગરામાં મજા આવે? તેઓ તો હવે બગીચામાં આવીને બેસવા લાગ્યા. નિશાળેથી છૂટે ને સીધા આવે પેલા મીઠડા લીમડાની હેઠે. એની લીંબોળીઓ વીણે, થોડી ચાખેય તે ને પછી લેસન કરતા જાય. વચ્ચે વચ્ચે ઝાંઝરીની કલ કલ પણ યાદ કરી લે. આજેય લેસન કરતાં કરતાં જરા ઝોકું આવી ગયું ને સપનામાં ઝાંઝરીબહેન ઝણકી ઊઠ્યાં. કહે:

‘બાબાભાઈ, ઓ બાબાભાઈ!’

‘શું છે, ઝાંઝરીબહેન?’

‘પેલો અષાઢ આવે ત્યાં સુધી મને તમારી પાસે રાખો ને?’

‘તે મારી ક્યાં ના છે, તમે આવો તો તો મજા જ પડે ને!’

‘તો આવું છું!’

‘ભલે!’

‘પણ ક્યાં રાખશો?’

‘તમે જ કહો ને?’

‘કહું? પેલી પરબ છે ને ત્યાં!’

‘પણ ત્યાં ક્યાં રહેશો?’

‘પેલા કાળી માટીના ગોળામાં!’

‘ભલે! પણ ત્યાં તમને ગાવાનું ને નાચવાનું ફાવશે?’ બાબાભાઈએ પૂછ્યું.

‘હા! કહું… કેવી રીતે? પરબનાં પાણી પીનારાં હરખમાં ગાશે ને નાચશે ત્યાં હુંય એમના હરખમાં ઊછળતી ગાઈશ ને નાચીશ!’

‘વાહ રે વાહ! ત્યારે તો તમે સૌની અંદર કલ કલ કરવાનાં!’

‘હં! હવે તો —

‘માટલીનું પાણી હું થઈશ,
તરસ્યાને પીવા જો દઈશ,
ખૂબ ખૂબ રાજી હું રહીશ,
રોજ તારા મનમાં હું ગૈશ!’

અને એ ઝાંઝરીબહેન તો પછી બાબાભાઈની રજા લઈને દોડ્યાં સીધ્ધાં પેલી પરબ પર ને લહેરવા લાગ્યાં ત્યાં કાળી માટીના લિસ્સા ચમકતા ગોળામાં.

તમેય જો એ કાળા ગોળાનું પાણી પીશો ને તો લીમડા જેવા લીલાછમ થશો, હોં! તાપથી બળશોય નહીં ને થાકશોય નહીં. તમારું મન ઝરણાની માછલીની જેમ રમશે! પેલા બાબાભાઈ તો રોજ પરબ પર જઈ તરસ્યાંને પાણી પાતાં પાતાં ઝાંઝરીબહેન જોડે અલકમલકની વાતો કરે છે! તમનેય એ વાતો સંભળાય, જો તમે ઝાંઝરીબહેનની હારે હેતથી હળ્યાંમળ્યાં હો તો!!

XXXIV

શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું બાળસાહિત્ય -ડૉ. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી

શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠનું બાળસાહિત્ય -ડૉ. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી

ઈ.સ. ૨૦૧૮નો, દિલ્હી સાહિત્ય અકાદેમીનો ‘બાળસાહિત્ય પુરસ્કાર’ ગુજરાતી ભાષાના પ્રતિષ્ઠિત કવિ, નિબંધકાર અને વિવેચક ડૉ. ચંદ્રકાન્ત શેઠને મળે છે ત્યારે એમના બાળસાહિત્યના પ્રદાનને જાણવામાણવાનો આ ઉપક્રમ છે. આપણે ત્યાં ઘણી વાર એવું થયું છે કે કોઈ સર્જકને જો કવિ, વિવેચક કે નિબંધકારનું લેબલ લાગી જાય તો પછી તેણે બીજાં ક્ષેત્રોમાં કરેલાં પ્રદાનને બહુ લક્ષમાં લેવાતું નથી. શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠની બાબતમાં પણ કંઈક એવું થયું છે. તેથી તેમના બાળસાહિત્યક્ષેત્રના પ્રદાનનો અત્રે પરિચય રજૂ કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.

બાળસાહિત્યની વિભાવના લેખકના ચિત્તમાં સ્પષ્ટ છે. તેઓ કહે છે, ‘ભાવકના સ્પષ્ટ સ્વીકાર સાથે કેટલુંક સાહિત્ય સર્જાય છે. પ્રૌઢસાહિત્ય, મહિલાસાહિત્ય, યુવાસાહિત્ય, કિશોરસાહિત્ય ને બાળસાહિત્ય આ પ્રકારમાં આવે… બાળસાહિત્ય બાળશિક્ષણના ખ્યાલથી જ પ્રેરિત હોય એ જરૂરી નથી; એનો સર્જક બાળક હોય એ પણ જરૂરી નથી; પણ એ સાહિત્ય બાળકોને રસપ્રદ-આનંદપ્રદ થવું જોઈએ એ મહત્ત્વની બાબત છે. મુદ્દાની વાત એ બાળકોના સંવેદનવિશ્વમાં સ્વીકાર્ય થાય એવું લીલારમ્ય હોવું જોઈએ.’ આવી પાકી સમજ હોવાથી તેમનું બાળસાહિત્ય બાળભોગ્ય અને બાળપ્રિય થયું છે. મૂળભૂત રીતે – હાડે તેઓ કવિ. તેથી તેમનાં બાળકાવ્યો વધુ પ્રભાવક રહ્યાં છે. એમનાં કાવ્યોમાંથી પસાર થયા બાદ એમ કહી શકાય કે ગુજરાતી બાળકવિતામાં ત્રિભુવન વ્યાસ, ચં. ચી. મહેતા, સુન્દરમ્‌ની કક્ષામાં આવે તેવાં કાવ્યો તેમની પાસેથી મળ્યાં છે.

તેમની પાસેથી ‘ચાંદલિયાની ગાડી’, ‘હું તો ચાલું મારી જેમ!’ અને ‘ઘોડે ચડીને આવું છું’ (ત્રણેયની પ્ર. આ. ૨૦૦૧) – એ ત્રણ સંગ્રહો મળ્યા છે. હવે આ કાવ્યો ઉપરાંત તેમણે રચેલાં અન્ય બાળકાવ્યોનો એક સંપુટ થોડા જ સમયમાં આપણને મળશે. બાકી જે ત્રણ સંગ્રહો મળ્યા છે તેમાંની રચનાઓ ભાવ, લય, પ્રાસ, ભાષા – આ સર્વ રીતે બાળમનને પ્રસન્ન કરે તેવી છે.

વળી ત્રણેયનાં શીર્ષકો જ બાળકોને આકર્ષે તેવાં અને બાળમાનસને વ્યક્ત કરે એવાં છે. આપણને ખબર છે કે બાળક માટે આ સમગ્ર વિશ્વ ચેતનમય છે. પ્રકૃતિ સાથે બાળક એકરસ થઈને આનંદ લે છે. આપણાં બાળકો માટે ચંદ્ર ‘ચાંદામામા’ છે. ‘મા’થી બમણું વહાલ કરે તે ‘મામા’. કેવો આત્મીય ભાવ! તેથી જ કવિ ‘ચાંદલિયાની ગાડી’ આકાશમાંથી બાળકો માટે ધરા પર લાવ્યા છે. વળી ચંદ્રમાં જે કાળો ડાઘ છે તે કોઈના મતે ડોશીમા છે, તો કોઈના મતે હરણું છે. તેથી ‘ચાંદલિયાની ગાડી’ને હરણું હંકારે છે તેવું રમેશ પારેખે કરેલું મુખપૃષ્ઠ ખૂબ આકર્ષક અને પ્રતીકાત્મક છે. બાળક માટે ચંદ્ર મામા છે તો સૂરજ ‘દાદા’ છે. બાળકને પ્રકૃતિનાં આ બધાં તત્ત્વો, જેમ કે, સાગર, ધરતી, ડુંગર ને ગંગા જેવી નદીઓ પ્રત્યે ખૂબ મમતા છે. બાળક તેથી કહે છે:

‘દુનિયા ને દરબાર સાચવે જે રાખીને સમતા,
એ જ સદાયે અમને ગમતા ગમતા ગમતા ગમતા.’
(એથી અમને ગમતા).

આ છે બાળકની કુદરત સાથેની પ્રીતિ! કવિ પાસેથી કુદરતનાં અનેક કાવ્યો મળ્યાં છે. એક કાવ્યમાં કવિ કહે છે:

‘પંખી, પંખી, ગાતાં કેમ? સવાર છે.
ફૂલ, તમે સૌ હસતાં કેમ? સવાર છે.’

‘સોના જેવી સવાર’માં પરોઢની સૃષ્ટિનું આહ્લાદક ચિત્રણ છે:

‘ભરી ભરીને સવાર પીધી,
સોના જેવી સવાર છે જી.’

* * *

ટહુકે ટહુકે ચોગમ રણકી,
સોના જેવી સવાર છે જી.
હસતાં હસતાં મનમાં ઊગી,
સોના જેવી સવાર છે જી.’

‘ઝાડ રે ઝાડ!’માં બાળક ઝાડને કહે છે:

‘તું ધરતીનું બાલ, તને કરતાં સૌ વ્હાલ…’ ને એમ ધરતીના સંતાન જેવા વૃક્ષને માટે તે કહે છે:

‘તું ઈશ્વરનો પાડ!’… ‘સમગ્ર વિશ્વ વતી ઝરમર વરસું છું…’ કાવ્ય તો તેમાંના દ્વિરુક્ત અને રવાનુકારી શબ્દપ્રયોગોને કારણે તથા પ્રાસાનુપ્રાસને કારણે બાળકને સાભિનય ગાવું ગમે તેવું છે:

‘ઝરમર ઝરમર વરસું છું, વાદળ છું.
ઝળહળ ઝળહળ ઝળકું છું, ઝાકળ છું.’

*

‘સર સર સર સર સરકું છું, ઢાળ છે,
થર થર થર થર થથરું છું, ટાઢ છે.’

અહીંનાં મોટાભાગનાં કાવ્યોમાં પ્રાસાનુપ્રાસ સહજ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી કંઠસ્થ કરવાં સહેલાં છે. દા.ત.ઃ

‘નાજુક નમણું હરણું છે,
ખીલતું ખૂલતું સમણું છે,
ચંચળ કો ચાંદરણું છે,
રમતું ભમતું ઝરણું છે.’

અન્ય ઉદાહરણ: ‘હો હા હો હા’ કાવ્યમાં મધ્યપ્રાસ પ્રાપ્ત થાય છે:

‘જોરશોરથી બોલો રે, હો હા હો હા;
હોંશે હોંશે ડોલો રે, હો હા હો હા.’

એ જ રીતે ‘બગલું’, ‘સસલું’, ‘ચકલી’, ‘બબલી’, ‘મોર-બોર’ વગેરેના મધ્યપ્રાસ પ્રાપ્ત થયા છે.

વર્ણાનુપ્રાસનું ઉદાહરણ જોઈએ:

‘તેજ-તરાપે તરતાં બાલ,
છોળે છલબલ કરતાં બાલ,

*

ગાનભર્યાં ગુંજરતાં બાલ’ (‘બાલ બરાબર’)

અન્ય:

‘ભૂખ્યાં પાસે ભોજન ત્યારે
આવે ઉજાસ મુખે;
માથે જ્યારે મળે છાપરી
નીંદર આવે સુખે!’

(‘સારું સારું સદાય કરીએ’)

બાળકોની સૃષ્ટિમાં પશુ-પંખી પણ મહત્ત્વનાં છે – તેમનાં કુટુંબીજન જેવાં. ત્રણે ભાગમાં ‘ખિસકોલી’વિષયક કાવ્યો છે. આ કાવ્યોમાં રમતીલી ચટાપટાવાળી ખિસકોલીની વાત તો છે જ, સાથે જ રામકથાનો સંકેત પણ છે.

આ ઉપરાંત કીડી, ચકલી, બિલાડી, હરણ, ઘોડો, હાથી વગેરે પણ કવિની કલ્પના ને બાળભોગ્ય ભાવ-ભાષામાં રજૂ થયાં છે. વળી અનેક કાવ્યોમાં કહેવતો કે સમાજમાં પ્રવર્તતી માન્યતાઓને પણ લેખકે વણી લીધી છે.

વળી અહીં ક્યાંક આધ્યાત્મિકતા તરફની ગતિનો અણસાર પણ પ્રાપ્ત થાય છે. દા.ત.ઃ ‘ચાંદલિયાની ગાડી’ કાવ્યમાં છેલ્લે કવિ કહે છે:

‘હરણ, મને બસ, લાવી દેજો ચાંદલિયાની ગાડી,
હરણ, મને ઠેકાવી દેજો અંધકારની ખાડી.’

આમ, અહીં બાળકની ‘ચાંદલિયાની ગાડી’ની માંગણી સાથે બાળક નિમિત્તે માનવમાત્રની ‘અંધકારની ખાડી’ ઓળંગી જવાની ઇચ્છાને સહજ રીતે સાંકળી લીધી છે. આવી વિચારધારાનું અન્ય ઉદાહરણ જોઈએ:

‘સૌની સાથે, અનેક વેશે, અનેક રૂપે, રમવું છે;
પ્રભુની પાતર મળી જાય તો હોંશેહોંશે જમવું છે.
સૂરદાસનાં નયણાંથી, અંદરની સારપ જોવી છે;
નારાયણને પડખે રાખી આંખ ગરીબની લ્હોવી છે.’

(‘રમવું છે.’)

‘હું તો ચાલું મારી જેમ’ કાવ્યમાં માતા-પિતા, અન્ય સ્વજનોની તેમની ખાસિયતો પ્રમાણે ચાલ વર્ણવ્યા બાદ અંતે બાળક કહે છે:

‘ઈશ્વર ચાલે સૌની જેમ,
હું તો ચાલું મારી જેમ!’

તો અહીં બાળક ઈશ્વરથીયે મોટેરો થઈ તેની ખુમારી દર્શાવે છે.

ત્રણેય સંગ્રહમાં જુદાં જુદાં શીર્ષક નીચે કક્કો રજૂ થયો છે, પણ ત્રણેયની રજૂઆતરીતિ જુદી છે. એક સ્થળે કવિ લખે છે:

‘ ક રસન પાસે ક લકલતાં
o o o
ચકોર પાસે ચમચમતાં
o o o
ડ બ્બુ પાસે ડ ણકતાં.’

એમ આખી વર્ણમાલામાં નામ અને ક્રિયાવાચક પદને જોડતાં રહ્યાં છે. તેની મજા છે. અંતે કવિ કહે છે:

‘ઝીલે એનાં જોડકણાં, જોડે એનાં જોડકણાં’

– એ રીતે બાળકને પણ નવાં નામો મૂકી નવાં જોડકણાં બનાવવાની પ્રેરણા આપે છે. તો અન્ય વર્ણમાલામાં માનવસ્વભાવ કે વસ્તુઓની વિશેષતાઓ સાંકળી છે.

કેટલાંક કાવ્યો ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવાં છે, વિશિષ્ટ છે; ઉદા. ત.: ‘સમજણ તે આપણા બેની.’ અહીં સહજીવનના પાઠ કવિ બહુ રમણીય અને સહજ રીતે ભણાવે છે. કવિ કહે છે:

‘તારી તે હોડી ને મારાં હલેસાં છે;
દરિયો તે આપણા બેનો.’

આ જ રીતે ‘મા’ સાથેના પ્રેમભર્યા સંબંધને કવિએ અનેક રીતે વ્યક્ત કર્યો છે. ઉદા. ત.:

‘મા, મીઠું મીઠું પાણી,
જેવી તારી વાણી!
તરસ્યાને મા પાણી પાઉં,
મનમાં રાજી રાજી થાઉં.’

– અહીં મા સાથેનો પ્રેમભાવ બહુ ઉદાત્ત રીતે વ્યક્ત થયો છે. તો પશુ-પંખીને જુદાં જુદાં વાજિંત્રો આપીને ‘મારું બૅન્ડ’ કાવ્યમાં કવિએ બાળકનું પશુ-પંખી સાથેનું ભાવાત્મક ઐક્ય રજૂ કર્યું છે. ‘ભલે અમારા નાના પગ!’માં બાળક પોતાના હાથ, પગ, આંખ, કાન વગેરે નાનાં પણ કેટલાં શક્તિશાળી છે તે દર્શાવે છે. ‘બાબાભાઈની ચાલણગાડી’ પછી તો સાઇકલ, મોટર, છૂકગાડીને પાંખો આપીને વિમાન બની જાય ને ગરુડથી પણ આગળ ચાલે. બાળકલ્પનાની અસીમતા અહીં પ્રાપ્ત થાય છે. તો અન્યત્ર પણ રજૂ થયેલ બાળકલ્પના માણવા જેવી છે:

‘ઝાકળ-મોતી લણી લણી, વાયુનાં ચીર વણવાં છે.’

(‘નિરાંતથી નીંદરવું છે.’)

બાળક માટે કશું જ ‘અશક્ય’ નથી. બાળક વાયુનાં ચીર વણવા ઇચ્છે છે સાથે જ તે ધૂળની – આ ધરતીની ધૂળની કિંમત પણ સમજે છે. તેથી જ તે કહે છે:

‘આ ધરતીની ધૂળમાં પાક્યા ધાન થકી જોરાવર,
એની માટીમાંથી કીધાં અમે અહીં ઘરનાં ઘર,
મૂળિયાં ધાવ્યાં આ ધરતીને, અઢળક લાધ્યાં ફૂલ!
અમારું ઊજળું માનવકુળ!’

(‘આ ધરતીની ધૂળ’)

બાળક માટે પાંચ મંદિરની અહીં વાત છે. જેમાં પહેલું મંદિર તે ઘર. બાળક કહે છે: ‘દીવા જેવું દીપે ઘર તે પ્હેલું મંદિર!’ બીજું મંદિર ઠાકોરજીનું, ત્રીજું મંદિર વિદ્યાલય–શાળા, ચોથું તે આ વિશ્વ. પણ સૌથી મહત્ત્વનું મંદિર તે તો ઈશ્વરે આપેલો આ દેહ! માનવદેહ! જેમાં:

‘શ્વાસે શ્વાસે ચાલે એનો અજપાજાપ અખંડ!’

(‘ચાલો, આપણે મંદિર મંદિર જઈએ!’)

હવે તેમની બાળવાર્તાસૃષ્ટિનો પરિચય કરીએ. તેમની પાસેથી ‘કીડીબાઈએ નાત જમાડી’, ‘જેવા છીએ, રૂડા છીએ,’ ‘અનિલનો ચબૂતરો’ અને ‘ઝાંઝરભાઈને જડ્યા પગ’ (પ્ર. આ. ૨૦૧૨) – એ ચાર બાળવાર્તાસંગ્રહો મળ્યા છે. બધા સંગ્રહોમાં થઈ ૨૭ બાળવાર્તાઓ છે, જે ગુજરાતી બાળવાર્તાસૃષ્ટિમાં આગવી ભાત પાડે છે. તેઓ હાડે કવિ અને વ્યવસાયે અધ્યાપક-શિક્ષક તેથી તેમની વાર્તાઓમાં કવિતાના ચમકારા અને જીવનમૂલ્યોના ઝબકારા બહુ સહજ વણાઈ ગયા છે. કથાનકો અને ભાષા બાળભોગ્ય હોવા સાથે ગુજરાતી ભાષામાં રહેલી સૌમ્યશક્તિનો પણ પરિચય કરાવે છે. દા.ત.ઃ

‘બહુ મીઠડાં. પાણી તો કાચ જેવું, ચોખ્ખું ને ચમકતું.
પીઓ તો કોપરા જેવું લાગે. આંખમાં દીવા ચમકે એમ,
ઝાંઝરીના પાણીમાં નાની નાની માછલીઓ ચમકે,
ઝાંઝરીબહેન તો કલકલ ગાય ને છલ છલ નાચે!’

લેખક બાળકોને જીવનમૂલ્યોનું જ્ઞાન સાચા અર્થમાં ભાર વગર સહજતાથી આપી દે છે. એટલે કે અહીંની વાર્તાઓમાં કથાવસ્તુ અને બોધતત્ત્વનું સંમિશ્રણ બાળભોગ્ય ભાષામાં થયેલું જોવા મળે છે. ઉદા. ત.

‘મધુરી પોપટી અને પટપટ પોપટ’માં વૃદ્ધ પોપટ દ્વારા કહેવાયું છે: ‘બોલ્યા વગર ચાલે તો બોલવું જ નહીં, અને બોલવું પડે તો ઓછામાં ઓછું બોલવું.’ એ જ રીતે ‘સોનેરી માછલી ને ઘરડી કાચબી’નું કથાનક બોધથી રસાયેલું છે. સોનેરી માછલી ક્યારેક જો પોતાનો ‘સોનેરી રંગ બતાડવાના મોહમાં તળાવના કાંઠા સુધી આંટો મારતી અને ત્યારે એની નજીકમાં રહેતી ઘરડી કાચબી તેને પ્રેમપૂર્વક ઠપકોય આપતી. એ કહેતી, ‘દીકરી, ભગવાને તને સોનેરી રંગ આપ્યો છે તે સારું છે, પણ એનો ઘમંડ સારો નહીં.’ તો ‘ઝઘડે એનું બગડે’ એ શીર્ષક જ બોધ આપી દે છે.

અહીંની વાર્તાઓની એક ખાસિયત એ છે કે વાર્તાનાં પાત્રોને તે સીધાં જ બાળકો સામે લાવી દે છે અને પાત્રો સાથે ઓળખાણ કરાવે છે. ને એ રીતે વાર્તાના માહોલમાં–વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરાવી દે છે! ઉદા.ત.

‘એક વાર ટીકુ મને કહે: ‘ચાલ નટુ! આપણે ફરવા જઈએ!’ મેં કહ્યું: ‘ક્યાં જશું ફરવા?’

ટીકુ મને કહે: ‘તળાવે જઈએ તો?’

મેં કહ્યું: ‘ભલે!’

તળાવે જઈશું, ઝબોળા લઈશું,
દાદા સૂરજને, ફૂલપાન દઈશું.’

અને પછી ટીકુ અને હું – બંનેય પહાડ પરથી ઊતરીને પહોંચી ગયાં તળાવ કને. તળાવ પહાડની વચ્ચોવચ હતું – ચમકતા આસમાની કમળ જેવું! અમે તો એનું કાચ જેવું ચોખ્ખું ને ચમકતું પાણી જોઈને નાહવા માટે તૈયાર થયા, ત્યાં તળાવભાઈએ કમળની જેમ મોઢું ઉઘાડી અમને કહ્યું: ‘અલ્યા છોકરાવ! જોજો નાહતાં! પાણી ઠંડુંહિમ છે! માત્ર હાથપગ જ બોળી લો!’ (‘વાત અમારી ફરવાની’).

અન્ય ઉદા. ‘કૃષ્ણા કાબરને બે દીકરીઓ. એકનું નામ કત્તી ને બીજીનું નામ કપ્પી! કૃષ્ણા બેઉને કહી કહીને થાકી:

‘કજિયો ન કરો. કજિયાનું મોં કાળું. ભડે એનું પડે.’ પણ કૃષ્ણાનું સાંભળે કોણ? સવાર પડી નથી ને બેયની કલબલ શરૂ થઈ નથી. પહેલી કલબલ, પછી કચકચ.’ (‘ઝઘડે એનું બગડે’).

એ જ રીતે નાનકડાં રમણીય વર્ણનો પણ અહીં પ્રાપ્ત થાય છે. ઉદા.ત. ‘સવારનો પહોર. મીઠી મીઠી હવા. બેબીબહેન તો સૂરજમુખીની જેમ ઊઠી ગયાં. ઊઠ્યાં એવાં દોડ્યાં બહાર, ફરવા. રસ્તો ધૂળિયો પણ ચાલવાની મજા પડે એવો. બેબીબહેન તો ધૂળમાં પગલીઓ પાડતાં જાય ને એ પગલીઓ જોઈ મનમાં રણઝણતાં જાય.’ (‘ઝાંઝરભાઈને જડ્યા પગ…’). અહીં વાર્તાની રમણીયતા એ છે કે બેબીબહેને ઝાંઝર પહેર્યાં એમ નહીં પણ ઝાંઝરભાઈને બેબીબહેનના પગ જડ્યા. બાળમાનસની રમણીય કલ્પના બહુ સાફસૂથરી ભાષામાં અહીં માણવા મળે છે. વાર્તાઓનું ગદ્ય બાળકને લલિત ગદ્યનો પરિચય કરાવે છે.

અહીંની મોટા ભાગની વાર્તાઓ મુખ્યત્વે ગદ્યપ્રધાન છે. પણ જરૂર પડી છે ત્યાં કવિએ પદ્ય પણ મૂક્યું છે ઉદા.ત.:

‘માટલીનું પાણી હું થઈશ,
તરસ્યાને પીવા હું દઈશ,
ખૂબ ખૂબ રાજી હું રહીશ,
રોજ તારા મનમાં હું ગૈશ.’

(‘ઝાંઝરીબહેન પરબના ગોળામાં’)

અન્ય ઉદા.:

‘નદીમા, નદીમા, નાહવા દો,
ખોળો તમારો ખૂંદવા દો,
પોશ પોશ પાણી પીવા દો,
હોડીની સાથ સાથ ઘૂમવા દો.’

(‘વાત અમારા ફરવાની’)

‘મમતાનો મહેશ ને મહેશની મમતા’માં માસીના મોઢે એક જોડકણું મૂકવામાં આવ્યું છે:

‘બિલ્લી, બિલ્લી, મ્યાઉં મ્યાઉં,
તારી પાસે આવું આવું,
દૂધ મીઠાં લાવું લાવું,
હોંશે હોંશે પાઉં પાઉં
ખૂબ પછી ગાઉં ગાઉં,
બિલ્લી, બિલ્લી, મ્યાઉં મ્યાઉં.’

કાવ્યોની જેમ તેમની વાર્તાઓમાં પણ બાળકોનો પ્રાણીપ્રેમ સહજ અને ઉત્તમ રીતે વ્યક્ત થયો છે.

આમ અહીંની વાર્તાસૃષ્ટિમાં બાળપાત્રો છે તો સાથે પ્રકૃતિ છે, વનચર છે, જળચર છે અને પંખીઓ પણ છે. આ બધાં ભેગાં મળી એક ભાવનામય છતાં વ્યવહારુ સૃષ્ટિ સર્જે છે ને બાળકનું મનોરંજન તથા મનોઘડતર કરે છે.

આમ તેમના બાળસાહિત્યના કલાકીય આનંદ અને જીવનમૂલ્યોનો બોધ તથા વ્યવહારુ જ્ઞાન આ બધું સમરસ થઈને આવ્યું છે.

તેમના સર્જનાત્મક બાળસાહિત્ય ઉપરાંત તેમની પાસેથી બાળસાહિત્ય, બાળગીત વગેરેની સિદ્ધાંતલક્ષી ચર્ચા કરતા લેખો પણ મળ્યા છે. એમાંની કેટલીક વાત જોઈએ. તેઓ લખે છે: ‘બાળકો આવતી કાલની આશા છે.’ ‘આજના બાળક પર ભાવિ પેઢીના વિકાસનો આધાર છે’, ‘શિશુદેવો ભવ’, ‘ચાઇલ્ડ ઇઝ ધ ફાધર ઑફ મૅન’ આવાં આવાં સૂત્રોનો શુકપાઠ કરનારાનો વાસ્તવમાં બાળકોને પથ્ય અને પ્રસન્નકર વાચનસામગ્રી મળી રહે એ માટે કેટલાં સમય-શક્તિ ફાળવે છે તે પ્રશ્ન છે.’

…‘બાળસાહિત્યના સર્જન-વિવેચન-ચિંતન-અનુવાદ-સંપાદનક્ષેત્રે કામ કરનારો સત્ત્વશીલ વર્ગ ઓછો છે એ આપણી સૌથી મોટી સમસ્યા છે.’… ‘તૉલ્સ્તૉય જેવા કે ઘરઆંગણે રવીન્દ્રનાથ ને સત્યજિત રાય જેવા ઉત્તમ કલાસર્જકો બાળકોને ભૂલ્યા નહોતા. બાળકો માટે સર્જન કરવાની તક મળે તેમાં તે ધન્યતા અનુભવનારા હતા. આપણે ત્યાં બાળસાહિત્યના ક્ષેત્રે ધૂણી ધખાવી વર્ષોથી કાર્ય કરનારા જે સર્જકો છે તેમનો સાહિત્ય ને સંસ્કારજગતમાં જે પ્રકારે ને જેટલો સમાદર થવો જોઈએ, તેમને જેવી ને જેટલી હૂંફ-સવલતો વગેરે મળવાં જોઈએ તે થતાં-મળતાં નથી. આપણી વિવેચનપ્રવૃત્તિ જે પ્રકારે બાળસાહિત્ય પ્રતિ ઉદાસીન રહે છે તે અક્ષમ્ય છે.’ …‘સોસાયટીઓમાં ક્લબહાઉસ થાય એ માટે આપણે સભાન હોઈએ છીએ પણ બાલઘર થાય, બાલગ્રંથાલય થાય એ માટે સભાન હોઈએ છીએ ખરા?’… ‘બાળસાહિત્યનું સર્જન બાળકો પ્રત્યેની જવાબદારીઓનુંયે સાચું ભાન માગી લે છે. બાળસાહિત્યનો સર્જક ભલે નિજાનંદ માટે સર્જે પણ એ સર્જન એની પોતાની અંદરના ‘શિશુભોળા’ને સ્પર્શવાની પારસશક્તિ ધરાવતું હોય એટલું તો જરૂરી છે જ. બાળસાહિત્ય દ્વારા માનવતાના વર્તમાન તેમ જ ભાવિ ગર્ભનો યોગ્ય પરિપોષ કરવાના કાર્યમાં મોટી સહાય મળશે.’ (‘સાહિત્યમાં સાત્ત્વિકતા’ અને અન્ય લેખો.)

અને હવે એક છેલ્લી કલગીરૂપ વાત. શ્રી ચંદ્રકાન્તભાઈ શેઠ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં વર્ષો સુધી સંનિષ્ઠ અધ્યાપક તરીકે કાર્યરત રહ્યા. વયનિવૃત્તિ બાદ શ્રી ધીરુભાઈ ઠાકરની નિશ્રામાં તૈયાર થઈ રહેલા ‘ગુજરાતી વિશ્વકોશ’માં પ્રવૃત્ત થયા. અને હાલ તેઓ વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટના ઉપક્રમે તૈયાર થઈ રહેલા ‘ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ’ના મુખ્ય સંપાદક તરીકે કાર્યરત છે. તેના આઠ ભાગ પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યા છે. હાલ નવમા અને અંતિમ ભાગનું સંપાદન ચાલે છે. તેમની નિષ્ઠા, વિદ્વત્તા, અભ્યાસ ને ચીવટનો લાભ આ કોશને મળ્યો છે તેથી તેની શ્રદ્ધેયતા ખૂબ વધી ગઈ છે. આ કોશ ગુજરાતની ઊછરતી પેઢી, વિદ્યાર્થીઓ અને જિજ્ઞાસુ-અભ્યાસીઓ માટે પથદર્શક બની રહ્યો છે. આ વિશ્વકોશ ગુજરાતી ભાષાસાહિત્યને સમૃદ્ધ અને ગુજરાતને રળિયાત કરે તેવો મૂલ્યવાન સંદર્ભગ્રંથ બની રહ્યો છે. આ બાળવિશ્વકોશના ગ્રંથો ગુજરાતની અને ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટની એક મોંઘેરી મિરાત છે. ગુજરાતી ભાષા માટે આ એક બુનિયાદી કાર્ય છે.

આ પુરસ્કાર માટે આપણા સહુ વતી તેમને અભિનંદન પાઠવું છું અને પ્રણામ કરું છું.

અસ્તુ.

-ડૉ. શ્રદ્ધા ત્રિવેદી

XXXV

ચંદ્રકાન્ત શેઠ — જીવનવહી અને સાહિત્યસર્જન — ઊર્મિલા ઠાકર

ચંદ્રકાન્ત શેઠ-જીવનવહી અને સાહિત્યસર્જન

ચંદ્રકાન્ત શેઠ

(નંદ સામવેદી, આર્યપુત્ર, બાલચંદ્ર, દક્ષ પ્રજાપતિ)

જીવનવહી અને સાહિત્યસર્જન

ઊર્મિલા ઠાકર

જીવનવહી

૧૯૩૮ જન્મ: ૩જી ફેબ્રુઆરી

જન્મસ્થળ: કાલોલ (જિ. પંચમહાલ)

વતન: ઠાસરા (જિ. ખેડા)

માતા: સરસ્વતીબહેન

પિતા: ત્રિકમલાલ માણેકલાલ શેઠ

અભ્યાસ:બાળમંદિર, હાલોલ
ધોરણ ૧થી ૪ કણજરી (તા. હાલોલ)
ધોરણ ૫થી ૭ હાલોલ
ધોરણ ૮થી ૧૧ પ્રોપરાઈટરી હાઈસ્કૂલ,
કાંકરિયા, અમદાવાદ

૧૯૫૮ બી. એ. ગુજરાત કૉલેજ, અમદાવાદ
(શ્રી અનંતરાય રાવળ, શ્રી ધીરુભાઈ ઠાકર તથા આઈ કે. દવે જેવા વિદ્વાન અધ્યાપકો મળ્યા.)

૧૯૫૮-૫૯ હાલોલ હાઈસ્કૂલમાં (છએક માસ) નોકરી

૧૯૫૯ એમ.એ., ગુજરાતી વિભાગ સરદાર પટેલ યુનિવર્સિટી, વલ્લભવિદ્યાનગર (પરીક્ષા ન આપી.)

૧૯૬૦ યુનિયન હાઈસ્કૂલ, ભરૂચમાં નોકરી

૧૯૬૧ એમ.એ., ભાષાભવન, ગુજરાત યુનિવર્સિટી (સાથે સાથે મીટર રીડરની નોકરી)

૧૯૬૧ ૯મી ડિસેમ્બર, મુદ્રિકાબેન શાહ સાથે લગ્ન

૧૯૬૧-૬૨ સેંટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં વ્યાખ્યાતા (પાર્ટટાઇમ)

૧૯૬૨-૬૩ કપડવંજ કૉલેજમાં વ્યાખ્યાતા (પૂર્ણસમય)

૧૯૬૩ ૨૫મી એપ્રિલ, પુત્રી વંદનાનો જન્મ

૧૯૬૩-૬૬ ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ (પૂર્ણસમયના વ્યાખ્યાતા)

૧૯૬૪ ૨૮મી ઑગસ્ટ, પુત્ર અભિજાતનો જન્મ

૧૯૬૪ ‘કુમાર’ ચંદ્રક — કવિતા માટે

૧૯૬૬-૭૨ ભક્તવલ્લભ ધોળા કૉલેજમાં (પૂર્ણસમયના) વ્યાખ્યાતા

૧૯૬૮ ૧૬મી ડિસેમ્બર, પુત્રી રુચિરાનો જન્મ

૧૯૭૨ પ્રાધ્યાપક, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ (પૂર્ણસમય)

૧૯૭૨ ૧૫મી એપ્રિલ, માતા સરસ્વતીબહેનનું અવસાન

૧૯૭૨ ગુજરાત સરકારનું પારિતોષિક (પ્રથમ)ઃ ‘પવનરૂપેરી’ માટે

૧૯૭૩ ચંદ્રશેખર ઠક્કુર પારિતોષિક (દ્વિતીય): કવિતા માટે

૧૯૭૪ ગુજરાત સરકારનું પારિતોષિક (પ્રથમ): ‘ઊઘડતી દીવાલો’ માટે

૧૯૭૬ ગુજરાત સરકારનું પારિતોષિક (પ્રથમ): ‘કાવ્યપ્રત્યક્ષ’ માટે

૧૯૭૮ ગુજરાત સરકારનું પારિતોષિક (તૃતીય) : ‘અર્થાન્તર’ માટે

૧૯૭૯ ગુજરાત સરકારનું પારિતોષિક (દ્વિતીય) ‘રામનારાયણ  વિ. પાઠક’ માટે

૧૯૭૯ પીએચ.ડી. (વિદ્યાવાચસ્પતિ) : વિષય : ‘ઉમાશંકર જોશી: સાહિત્યસર્જક અને વિવેચક’

૧૯૮૦ ગુજરાત સરકારનું પારિતોષિક (પ્રથમ): ‘નંદ સામવેદી’ માટે

૧૯૮૦ ગુજરાત સરકારનું પારિતોષિક (દ્વિતીય) ‘ચાંદલિયાની ગાડી’ માટે

૧૯૮૦-૮૨ સહ-સંપાદક, ગુજરાતી સાહિત્યકોશ, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ

૧૯૮૨-૮૪ નિયામક, ક. લા. સ્વાધ્યાય મંદિર, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ (ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી લીઅન પર આવ્યા)

૧૯૮૨-૮૪ માનાર્હ સંપાદક, ગુજરાતી સાહિત્યકોશ

૧૯૮૩ નર્મદસુવર્ણચંદ્રક, ‘પડઘાની પેલે પાર’ માટે

૧૯૮૩ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પારિતોષિક (દ્વિતીય) : ‘સ્વપ્નપિંજર’ માટે

૧૯૮૪ મંત્રી, ગુજરાત અધ્યાપક સંઘ

૧૯૮૪-૮૫ ઉમા-સ્નેહરશ્મિ પારિતોષિક: ‘ધૂળમાંની પગલીઓ’ માટે

૧૯૮૫ રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક

૧૯૮૬ સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી-નૅશનલ ઍવૉર્ડઃ ‘ધૂળમાંની પગલીઓ’ માટે

૧૯૮૬ બળવંતરાય ઠાકોર પારિતોષિકઃ ‘કવિલોક’ તરફથી કવિતા માટે

૧૯૮૬ ૧૨મી ડિસેમ્બર, પુત્રી રુચિરાનું અવસાન

૧૯૮૬-૮૭ ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રકઃ ‘પડઘાની પેલે પાર’ માટે

૧૯૮૬-૮૭ ઉશનસ્ પારિતોષિકઃ ‘પડઘાની પેલે પાર’માંની દીર્ઘ રચના માટે

૧૯૮૭ સહસંપાદક (નિરંજન ભગત સાથે), સાહિત્યકારોના અવાજના ધ્વનિમુદ્રણ અંગેની યોજના, સારાભાઈ પ્રતિષ્ઠાન, અમદાવાદ

૧૯૮૯ સભ્ય, શ્રેયસ સલાહકાર સમિતિ, શ્રેયસ ફાઉન્ડેશન

૧૯૮૯-૯૦ રાષ્ટ્રીય પ્રાધ્યાપક (National Lecturer)

૧૯૯૦-૯૧ જ્યોતીન્દ્ર હ. દવે (હાસ્ય) પારિતોષિકઃ ‘હેત અને હળવાશ’ માટે

૧૯૯૧ ૩૦મી મે, પિતાશ્રી — ત્રિકમલાલ શેઠનું અવસાન

૧૯૯૩ યુનિવર્સિટી પ્રતિનિધિ સભ્ય, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી, ગાંધીનગર

૧૯૯૭-૯૮ પ્રમુખ, ગુજરાતી અધ્યાપક સંઘ

૧૯૯૮ સભ્ય, ‘સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ’ માટેની પરામર્શક સમિતિ

૧૯૯૮ ૨જી ફેબ્રુઆરી, ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી નિવૃત્ત

૧૯૯૮ ૧લી માર્ચ ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટમાં જોડાયા.

૧૯૯૮-૯૯ ચંદ્રકાન્ત ન. પંડ્યાપ્રેરિત શ્રેષ્ઠ લેખ માટેનું પારિતોષિકઃ ‘થોડું અંગત’ : ઉમાશંકરની આંતરછવિ માટેનો એક આધારગ્રંથ: એ લેખ (‘પરબ’ ઓગસ્ટ) માટે

૧૯૯૮-૯૯ રામપ્રસાદ પ્રેમશંકર બક્ષી (સાહિત્યશાસ્ત્ર) પારિતોષિક ‘સાહિત્ય: પ્રાણ અને પ્રવર્તન’ માટે

૧૯૯૯ વિદેશયાત્રા-ઇંગ્લેન્ડ

૧૯૯૯ વિદેશયાત્રા — ફ્રાન્સ (પૅરિસ)

૧૯૯૯ સભ્ય, ‘વિદ્યાપીઠ’ સંપાદક મંડળ

૨૦૦૦ શ્રી અનંતરાય રાવળ વિવેચન ઍવૉર્ડ

૨૦૦૧ શ્રી નટવરલાલ માલવી (બાળસાહિત્ય) પારિતોષિકઃ ‘હું તો ચાલુ મારી જેમ’ માટે

૨૦૦૨ વિદેશયાત્રા — યુગાન્ડા, કેન્યા, અમેરિકા

૨૦૦૩ ચિમનલાલ ત્રિવેદીપ્રેરિત ન્હાનાલાલ અને રા. વિ. પાઠક શ્રેષ્ઠ કાવ્ય પારિતોષિક ‘ગીધડાં’ (‘પરબ’, જુલાઈ) માટે

૨૦૦૪ વિદેશયાત્રા-કેન્યા

૨૦૦૪-૦૫ કવિશ્રી ભાનુપ્રસાદ પંડ્યા
(મૌલિક ગીતસંગ્રહ) પારિતોષિક, ‘ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય’ માટે

૨૦૦૫ આદ્યકવિશ્રી નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ (પૂ. મોરારિબાપુ- પ્રેરિત)

૨૦૦૬ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનો ગૌરવ પુરસ્કાર

૨૦૦૭ વિદેશયાત્રા — ઇજિપ્ત

૨૦૦૭ સારસ્વત ગૌરવ પુરસ્કાર (વિદ્યા વિકાસ ટ્રસ્ટ તરફથી)

૨૦૧૦ સચ્ચિદાનંદ સન્માન (ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ તરફથી)

૨૦૧૪ વિદેશયાત્રા — સિંગાપોર

૨૦૧૫-૧૬ પ્રેમાનંદ સુવર્ણચંદ્રક (પ્રેમાનંદ સાહિત્યસભા તરફથી)

૨૦૧૬ લાઇફ ટાઇમ ઍચિવમેન્ટ ઍવૉર્ડ (હ્યુમન સોસાયટી ઓફ ઇન્ડિયા — નડિયાદ તરફથી)

૨૦૧૬ વિનોદ નિઓટિઆ કાવ્યમુદ્રા એવોર્ડ

૨૦૧૭ મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’ ઍવૉર્ડ

(સર્જનાત્મક લેખન માટે) (દર્શક ફાઉન્ડેશન તરફથી)

૨૦૧૮ સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો ઍવૉર્ડ (બાળકિશોર સાહિત્ય માટે)

કેટલોક સમય

સાહિત્યિક અધિવેશનોમાં પ્રમુખની ભૂમિકા

સભ્ય, કેન્દ્રીય સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હી

સલાહકાર, ગુજરાત રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક સંશોધન અને તાલીમ કેન્દ્ર, અમદાવાદ દ્વારા ચાલતા કેટલાક પ્રકલ્પો માટે

સલાહકાર, ગુજરાત રાજ્ય પાઠ્યપુસ્તક મંડળ, ગાંધીનગર

સલાહકાર અને કન્વીનર, ગુજરાતીનો ફાઉન્ડેશન કોર્સ, ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ ઓપન યુનિવર્સિટી, નવી દિલ્હી

મંત્રી, ગુજરાત સાહિત્યસભા

સાહિત્યસર્જન

કવિતા

૧૯૭૨ પવનરૂપેરી

૧૯૭૪ ઊઘડતી દીવાલો

૧૯૮૬ પ્રૌઢશિક્ષણ ગીતમાળા

૧૯૮૭ પડઘાની પેલે પાર

૧૯૯૦ ગગન ખોલતી બારી

૧૯૯૦ સાક્ષરતાના ગીતો

૧૯૯૬ એક ટહુકો પંડમાં

૧૯૯૯ શગે એક ઝળહળીએ

૨૦૦૪ ઊંડાણમાંથી આવે, ઊંચાણમાં લઈ જાય

૨૦૦૫ જળ વાદળ ને વીજ

૨૦૦૮ ગગન ધરા પર તડકા નીચે

૨૦૦૮ ભીની હવા, ભીના શ્વાસ

૨૦૧૨ ચિદાકાશનાં ચાંદરણાં

૨૦૧૫ હદમાં અનહદ

એકાંકી

૧૯૮૩ સ્વપ્નપિંજર

ટૂંકીવાર્તા

૧૯૯૫ એ બાલ્કનીવાળી છોકરી અને…

હાસ્યકથા

૧૯૯૧ એ અને હું

નિબંધસાહિત્ય

૧૯૮૦ નંદ સામવેદી

૧૯૮૬ ચહેરા ભીતર ચહેરા

૧૯૯૦ હેત અને હળવાશ

૧૯૯૫ વહાલ અને વિનોદ

૧૯૯૬ વાણીનું સત વાણીની શક્તિ

૧૯૯૭ ગુણ અને ગરિમા

૨૦૦૫ કાંકરીચાળો ને પથ્થરમારો

૨૦૦૫ હળવી કલમનાં ફૂલ

૨૦૧૧ અખંડ દીવા

૨૦૧૩ રૂડી જણસો જીવતરની

૨૦૧૫ અત્તરની સુવાસ

૨૦૧૫ દીવે દીવે દેવ

૨૦૧૬ આપણું અત્તર આપણી સુવાસ

ચરિત્રાત્મક લેખો

૧૯૯૨ ગુજરાતની અસ્મિતાના જ્યોતિર્ધરો

૧૯૯૬ ધરતીના ચાંદ, ધરતીના સૂરજ

૨૦૦૯ ગાંધીજીનાં પ્રેરણાતીર્થો

૨૦૦૯ સારસ્વતવંદના

૨૦૧૦ કવિ ઉમાશંકર જોશી

સંસ્મરણો

૧૯૮૪ ધૂળમાંની પગલીઓ

વિવેચન-સંશોધન

૧૯૭૩ ગુજરાતીમાં વિરામચિહ્નો (મોહનભાઈ શં. પટેલ સાથે)

૧૯૭૬ કાવ્યપ્રત્યક્ષ

૧૯૭૮ અર્થાન્તર

૧૯૭૯ રામનારાયણ વિ. પાઠક (ગ્રંથ અને ગ્રંથકાર શ્રેણી-૧૯)

૧૯૮૪ આય્‌રનીનું સ્વરૂપ અને તેનો સાહિત્યમાં વિનિયોગ

૧૯૮૪ સ્વામીનારાયણ સંતકવિતા: આસ્વાદ અને અવબોધ

૧૯૮૬ કવિતાની ત્રિજ્યામાં

૧૯૯૦ કાન્ત

૧૯૯૨ ઉમાશંકર જોશી વ્યાખ્યાનમાળા: ૩ (ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ઉપક્રમે ઉમાશંકર જોશીનાં પદ્યનાટકો વિશે વ્યાખ્યાનો)

૧૯૯૩ ભક્તકવિશ્રી નરસિંહ મહેતા: ભક્તકવિતાનું સાતત્ય અને સિદ્ધિ (સૌરાષ્ટ્ર યુનિવર્સિટીના ઉપક્રમે અપાયેલાં વ્યાખ્યાનો)

૧૯૯૪ મહાદેવભાઈ દેસાઈ: સત્ત્વ અને સાધના (સ્વ. અનંતરાય મ. રાવળ વ્યાખ્યાનમાળાનાં વ્યાખ્યાનો)

૧૯૯૬ ગુજરાતી ગામનામસૂચિ

(ભાષાકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં વિશ્લેષણ અને વર્ગીકરણ સહિત)

૧૯૯૮ સાહિત્ય: પ્રાણ અને પ્રવર્તન

૧૯૯૮ સ્વામી આનંદ

૨૦૦૨ શબ્દ દેશનો, શબ્દ વિદેશનો

૨૦૦૩ ઉમાશંકર જોશીઃ ઝલક અને ઝાંખી

૨૦૦૪ કવિતા: પંથ અને પગલાં

૨૦૦૫ સાહિત્ય: તેજ અને તાસીર

૨૦૦૬ આપણાં કાવ્યરત્નો: ઉઘાડ અને ઉજાશ

૨૦૦૬ કવિ અને કવિતા: કર્મ અને મર્મ

૨૦૦૬ સાહિત્યઃ પ્ર-ભાવ અને પ્રતિ-ભાવ

૨૦૦૭ સાહિત્યમાં સાત્ત્વિકતા અને અન્ય લેખો

૨૦૦૮ ઉમાશંકર જોશીનો વાગ્વૈભવ (ખંડ-૧: કાવ્યસર્જન)

૨૦૦૮ ઉમાશંકર જોશીનો વાગ્વૈભવ (ખંડ-૨ઃ ગદ્યસર્જન)

૨૦૦૮ ઉમાશંકર જોશીનો વાગ્વૈભવ (ખંડ-૩ઃ વિવેચન)

૨૦૦૯ કવિતા: ચાક અને ચકવા

૨૦૧૦ આપણું કાવ્યસાહિત્ય: પ્રકૃતિ અને પ્રવાહ

૨૦૧૦ સર્જક-પ્રતિભાશ્રેણી: ઉમાશંકર જોશી (સંક્ષેપ: ડૉ. પ્રફુલ્લ રાવલ)

૨૦૧૫ કાવ્યાનુભવ

૨૦૧૬ પ્રેમાનંદનું ભાષાકર્મ

૨૦૧૬ સાહિત્ય, સંસ્કૃતિ અને સમાજના પરિસરમાં

અનુવાદ/રૂપાન્તર

૧૯૬૭ પંડિત ભાતખંડે

૧૯૭૮ મલયાસમ સાહિત્યની રૂપરેખા

૧૯૯૪ આઠમની રાત

૧૯૯૫ આનું નામ જિંદગી

૧૯૯૫ લખમી (નવસાક્ષર સાહિત્યમાળા માટે ધૂમકેતુની વાર્તાનું રૂપાન્તર)

૧૯૯૫ लखमी (‘લખમી’નો હિન્દીમાં અનુવાદ, અનુ. ગીતા જૈન)

સંપાદનકાર્ય

૧૯૭૩ બૃહદ ગુજરાતી કાવ્યપરિચય ભાગ ૧ અને ૨ (મોહનભાઈ શં. પટેલ સાથે)

૧૯૭૩ બૃહદ ગુજરાતી ગદ્યપરિચય ભાગ ૧ અને ૨
(મોહનભાઈ શં. પટેલ સાથે)

૧૯૭૭ ભાષા-સાહિત્ય દ્વારા રાષ્ટ્રીય એકતા
(મોહનભાઈ શં. પટેલ સાથે)

૧૮૭૯ દામ્પત્યમંગલ (મગનભાઈ જો. પટેલ સાથે)

૧૯૮૧ માતૃકાવ્યો (યશવંત શુક્લ સાથે)

૧૯૮૨ અધીત-૬ (સોમાભાઈ પટેલ તથા વસંત દવે સાથે)

૧૯૮૩ સંખ્યાનિર્દેશક શબ્દસંજ્ઞાઓ

૧૯૮૬ પુષ્ટિદર્શન (આચાર્ય શ્રી વ્રજરાયજીનાં પ્રવચનો)

૧૯૮૯ હેમચંદ્રાચાર્ય (નરોત્તમ પલાણ તથા ભોળાભાઈ પટેલ સાથે)

૧૯૯૧-૯૨ પુષ્ટિપદમાધુરી

૧૯૯૫ યુગદ્રષ્ટા ઉમાશંકર જોશી (રઘુવીર ચૌધરી, ભોળાભાઈ પટેલ અને ધીરુ પરીખ સાથે)

૧૯૯૬ आधुनिक गुजराती कवितायें (કિશોર કાબરા સાથે)

૧૯૯૭ અધીત: પ્રમુખીય પ્રવચનો (જયદેવ શુક્લ, ભરત મહેતા તથા જગદીશ ગુર્જર સાથે)

૧૯૯૮ ગૂર્જર અદ્યતન કાવ્યસંચય (યોગેશ જોષી તથા શ્રદ્ધાબહેન ત્રિવેદી સાથે)

૧૯૯૮ ગૂર્જર ગઝલસંચય (યોગેશ જોષી સાથે)

૧૯૯૮ ગૂર્જર ગીતસંચય (યોગેશ જોષી તથા શ્રદ્ધાબહેન ત્રિવેદી સાથે)

૧૯૯૮ ગૂર્જર પ્રણય કાવ્યસંચય (યોગેશ જોષી તથા શ્રદ્ધાબહેન ત્રિવેદી સાથે)

૧૯૯૮ પ્રિયકાન્ત મણિયારનાં કાવ્યો

૧૯૯૮ પ્રત્યાયન: સ્વાતંત્ર્ય સુવર્ણજયંતી વિશેષાંક (અન્ય સાથે)

૧૯૯૯ પ્રત્યાયન: સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી સાહિત્ય વિશેષાંક (અન્ય સાથે)

૨૦૦૦ અમરગીતો

૨૦૦૦ ચૂંટેલી કવિતા: સુન્દરમ્

૨૦૦૦ મનહરિયત

૨૦૦૨ સુન્દરમ્‌ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ

૨૦૦૨ સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી ગીતસંચય (હરિકૃષ્ણ પાઠક સાથે)

૨૦૦૩ શિક્ષણધર્મી અને શબ્દમર્મી આચાર્ય શ્રી મોહનભાઈ શં. પટેલ (ચિનુ મોદી અને દલપત પઢિયાર સાથે)

૨૦૦૪ ખખડતી ખેંચે કવિતા કોણ?
(ચૂંટેલી કવિતા: લાભશંકર ઠાકર)

૨૦૦૪ ગૂર્જર કાવ્યવૈભવ (ચીમનલાલ ત્રિવેદી સાથે)

૨૦૦૪ સ્વામી આનંદ: નિબંધવૈભવ

૨૦૦૫ પડઘા અને પડછાયા વચ્ચે (ચૂંટેલા કાવ્યો: ચન્દ્રકાન્ત શેઠ)

૨૦૦૭ કવિ ન્હાનાલાલ ગ્રંથાવલિ-૨: ખંડ-૨ અને ૩ (હરિસંહિતા)

૨૦૦૭ વીસમી સદીની ગુજરાતી કાવ્યમુદ્રા (યોગેશ જોષી, હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ તથા ઊર્મિલા ઠાકર સાથે)

૨૦૦૭ સવ્યસાચી સારસ્વત (ભોળાભાઈ પટેલ, મધુસૂદન પારેખ, કુમારપાળ દેસાઈ તથા પ્રવીણ દરજી સાથે)

૨૦૦૮ પ્રશિષ્ટ ગુજરાતી કાવ્યઝલક (ખંડ-૧: મધ્યકાળ)

૨૦૦૮ માધવ રામાનુજનાં કાવ્ય

૨૦૦૮ યુગવંદના

૨૦૦૮ શબ્દને અજવાળે

૨૦૦૯ પ્રશિષ્ટ ગુજરાતી કાવ્યઝલક (ખંડ-૨, ગુચ્છ-૧: અર્વાચીન યુગ)

૨૦૦૯ યાદી ભરી ત્યાં આપની

૨૦૦૯-૧૯ ગુજરાતી બાળ વિશ્વકોશ (ભાગ ૧થી ૯)

૨૦૧૨ ચૂંટેલી કવિતા: પ્રહ્લાદ પારેખ

૨૦૧૬ ચૂંટેલી કવિતા: ઝવેરચંદ મેઘાણી

૨૦૧૬ રામનારાયણ વિ. પાઠક ‘દ્વિરેફ’ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ

— હાલ સહસંપાદક, ગુજરાતી વિશ્વકોશ અને

મુખ્ય સંપાદક, ગુજરાતી બાળવિશ્વકોશ

સામયિક સંપાદન

૧૯૮૪-૧૯૮૫ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું ત્રૈમાસિક સંશોધનપત્ર ‘ભાષાવિમર્શ’

૧૯૮૮-૯૮ ‘પરબ’ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનું મુખપત્ર

‘સમકાલીન’, ‘મુંબઈ સમાચાર’, ‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’ (ગુજરાતી) તેમજ ‘ગુજરાત સમાચાર’ દૈનિકોમાં કેટલોક સમય સાહિત્યિક-લલિત-હળવી લેખન- કટારોનું લેખન-સંપાદન

બાળસાહિત્ય

કવિતા

૧૯૮૦ ચાંદલિયાની ગાડી

૨૦૦૧ ઘોડે ચડીને આવું છું…

૨૦૦૧ હું તો ચાલું મારી જેમ!

વાર્તા

૨૦૧૨ અનિલનો ચબૂતરો

૨૦૧૨ કીડીબાઈએ નાત જમાડી!

૨૦૧૨ જેવા છીએ, રૂડા છીએ

૨૦૧૨ ઝાંઝરભાઈને જડ્યા પગ…

સંપાદન

૨૦૦૫ સમગ્ર બાલકવિતા: સુન્દરમ્
ભાગ-૧ રંગ રંગ વાદળિયાં
ભાગ-૨ ચક ચક ચકલાં
ભાગ-૩ આ આવ્યાં પતંગિયાં
ભાગ-૪ ગાતો ગાતો જાય કનૈયો
ભાગ-૫ સોનેરી શમણાં સોનલનાં (૨૦૦૬)
(મનહર મોદી તથા શ્રદ્ધાબહેન ત્રિવેદી સાથે)