મોટીબા

યોગેશ જોષી

મોટીબા Copyright © by યોગેશ જોષી. All Rights Reserved.

Contents

- મુખપૃષ્ઠ

- 'એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

- કર્તા-પરિચય

- કૃતિ-પરિચય

- -

- પ્રકાશન વિગત

- અર્પણ

- નિવેદન

- એક ઘેઘૂર-ઘટાદાર વ્યક્તિત્વનો મઘમઘતો આલેખ – ચંદ્રકાન્ત શેઠ

- એક

- બે

- ત્રણ

- ચાર

- પાંચ

- છ

- સાત

- આઠ

- નવ

- દસ

- અગિયાર

- બાર

- તેર

- ચૌદ

- પંદર

- સોળ

- સત્તર

- અઢાર

- ઓગણીસ

- વીસ

- એકવીસ

- બાવીસ

- ત્રેવીસ

- ચોવીસ

- પચીસ

- અને અંતે

- Symbolic interface

- ‘મોટીબા’ વિશે થોડી વાત

- યોગેશ જોષીની કૃતિઓ

મુખપૃષ્ઠ

'એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

આપણી મધુર ગુજરાતી ભાષા અને એના મનભાવન સાહિત્ય માટેનાં સ્નેહ-પ્રેમ-મમતા અને ગૌરવથી પ્રેરાઈને ‘એકત્ર’ પરિવારે સાહિત્યનાં ઉત્તમ ને રસપ્રદ પુસ્તકોને, વીજાણુ માધ્યમથી, સૌ વાચકો ને મુક્તપણે પહોંચાડવાનો સંકલ્પ કરેલો છે.

આજ સુધીમાં અમે જે જે પુસ્તકો અમારા આ ઈ-બુકના માધ્યમથી પ્રકાશિત કરેલાં છે એ સર્વ આપ

www.ekatrafoundation.org

તથા

https://ekatra.pressbooks.pub

પરથી વાંચી શકશો.

અમારો દૃષ્ટિકોણ:

હા, પુસ્તકો સૌને અમારે પહોંચાડવાં છે – પણ દૃષ્ટિપૂર્વક. અમારો ‘વેચવાનો’ આશય નથી, ‘વહેંચવાનો’ જ છે, એ ખરું; પરંતુ એટલું પૂરતું નથી. અમારે ઉત્તમ વસ્તુ સરસ રીતે પહોંચાડવી છે.

આ રીતે –

* પુસ્તકોની પસંદગી ‘ઉત્તમ-અને-રસપ્રદ’ના ધોરણે કરીએ છીએ: એટલે કે રસપૂર્વક વાંચી શકાય એવાં ઉત્તમ પુસ્તકો અમે, ચાખીચાખીને, સૌ સામે મૂકવા માગીએ છીએ.

* પુસ્તકનો આરંભ થશે એના મૂળ કવરપેજથી; પછી હશે તેના લેખકનો પૂરા કદનો ફોટોગ્રાફ; એ પછી હશે એક ખાસ મહત્ત્વની બાબત – લેખક પરિચય અને પુસ્તક પરિચય (ટૂંકમા) અને પછી હશે પુસ્તકનું શીર્ષક અને પ્રકાશન વિગતો. ત્યાર બાદ આપ સૌ પુસ્તકમાં પ્રવેશ કરશો.

– અર્થાત્, લેખકનો તથા પુસ્તકનો પ્રથમ પરિચય કરીને લેખક અને પુસ્તક સાથે હસ્તધૂનન કરીને આપ પુસ્તકમાં પ્રવેશશો.

તો, આવો. આપનું સ્વાગત છે ગમતાના ગુલાલથી.

*

Ekatra Foundation is grateful to the author for allowing distribution of this book as ebook at no charge. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from author and publisher. Readers can purchase original book form the publisher. Ekatra Foundation is a USA registered not for profit organization with objective to preserve Gujarati literature and increase its audience through digitization. For more information, Please visit: www.ekatrafoundation.org  and  https://ekatra.pressbooks.pub.

***

કર્તા-પરિચય

યોગેશ જોષી

ગુજરાતીના એક મહત્ત્વના સર્જક યોગેશ જોષી (જ. 3-5-1955) વ્યવસાયે એન્જિનીયર. એમ.એસસી. કરીને બીએસએનએલ, અમદાવાદમાં, જુનિયર એન્જિનીયર તરીકે જોડાયા અને ડે. જનરલ મેનેજર તરીકે નિવૃત્ત થયા. પણ એમનામાં સર્જકતાનો વેગ અને સાતત્ય એવાં રહ્યાં છે કે કવિતા (અવાજનું અજવાળું, 1984થી આખુંય આકાશ માળામાં, 2018); નવલકથા (સમુડી, 1984થી અણધારી યાત્રા, 2011); વાર્તા (હજુય કેટલું દૂર, 1993થી અઢારમો ચહેરો, 2013); ચરિત્ર(મોટી બા); અનુવાદ (મૃત્યુસમીપે); બાળકવિતા-વાર્તાનાં 14 પુસ્તકો; અને 10 સંપાદનો (એમાં સૌથી અગત્યનું તે વીસમી સદીની ગુજરાતી કાવ્યમુદ્રા, 2007, અન્ય સાથે) – એમ 40 જેટલાં પુસ્તકો એમણે આજ સુધીમાં આપ્યાં છે.

સર્જક તરીકેની એમની મુખ્ય ઓળખ તે ઊર્મિલક્ષી, નક્કર કલ્પનમય કવિતાના સજ્જ કવિ તરીકેની. અલબત્ત, એમની પ્રત્યેક સ્વરૂપની કોઈ ને કોઈ કૃતિ પુરસ્કૃત થયેલી છે.

હાલ યોગેશ જોષી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના સામયિક પરબના સંપાદક તરીકે પણ કાર્યરત છે.

– રમણ સોની

કૃતિ-પરિચય

મોટીબા

‘સમુડી’ની જેમ ‘મોટીબા’ પણ યોગેશ જોષીની યશસ્વી કૃતિ છે. ‘મોટીબા’ને નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક, ધનજી કાનજી સુવર્ણચંદ્રક, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત થયા છે. ગુજરાત યુનિવર્સિટીના અભ્યાસક્રમમાં પણ આ કૃતિ સ્થાન પામી હતી.

નારીચેતનાના સાક્ષાત્ અવતાર સમા ‘મોટીબા’ વિશે અગ્રણી કવિ-વિવેચક શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠની પ્રસ્તાવના આ પુસ્તકને પ્રાપ્ત થઈ છે. યોગેશ જોષી કવિ છે, આથી અનેક દુઃખ વેઠતાં છતાં ક્યારેય હિંમત ન હારતાં, Life forceથી ભર્યાં ભર્યાં મોટીબાનું સંકુલ ચરિત્ર તેઓ ઝીણી ઝીણી રેખાઓ થકી આબેહૂબ ઉપસાવી શક્યા છે. ‘મોટીબા’નું ગદ્ય, ખાસ તો મોટીબાની બોલી એ ગુજરાતી ગદ્યનું ઘરેણું બની રહે છે. Subjectivity તથા Objectivityની ધાર પર, જાણે કે દોરડા પર તેઓ હાથમાં વાંસ લઈને, સમતોલન જાળવીને ચાલી શક્યા છે. આ e-bookના અંતે યોગેશ જોષીને ‘મોટીબા’માં પોતાનાંય મોટીબાની કેટલીક રેખાઓ દેખાશે, અનુભવાશે.

આશા છે, સહુ સાહિત્યરસિકોને, અભ્યાસીઓને ‘મોટીબા’નો આ e-book અવતાર ગમશે. તો ચાલો, પ્રવેશીએ આ કૃતિમાં, ‘મોટીબા’માં…

-

મોટીબા

યોગેશ જોષી

પ્રકાશન વિગત

MOTIBA (biography)
by Yogesh Joshi
Published by Gurjar Granth Ratna Karyalaya
Gandhi Road, Ahmedabad-૧, India
First Edition, 1998

© રશ્મિ જોષી

આ કૃતિનો કોઈ પણ પ્રકારે ઉપયોગ કરતાં પહેલાં કર્તાની લેખિત સંમતિ મેળવવી જરૂરી છે.

પ્રથમ આવૃત્તિઃ ૧૯૯૮

પૃષ્ઠસંખ્યાઃ ૧૬+૧૬૮

પ્રતઃ ૭૫૦

કિંમત રૂ. ૭૦.૦૦

પ્રકાશક
અમરભાઈ ઠાકોરલાલ શાહ
ગૂર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય
રતનપોળ નાકા સામે, ગાંધી માર્ગ, અમદાવાદ ૩૮૦૦૦૧

મુદ્રક
ભગવતી ઑફસેટ
૧૫-સી, બંસીધર એસ્ટેટ,
બારડોલપુરા, અમદાવાદ-૩૮૦ ૦૦૪

અર્પણ

પૂજ્ય મોટીબાને…

નિવેદન

‘મોટીબા’ પ્રગટ કરવા બદલ ઘનશ્યામ દેસાઈ, દીપક દોશી તથા ‘નવનીત સમર્પણ’નો આભાર માનું છું. નલિન રાવળ તથા હરિકૃષ્ણ પાઠકનો સ્નેહ સાંભરે છે.

કવિમિત્ર ચંદ્રકાન્ત શેઠે પ્રસ્તાવના લખી આપી એનો આનંદ વ્યક્ત કરું છું.

ફાઇનલ પ્રૂફમાં થોડી કાટછાંટ કરી એને સુધારવાનું કામ પૂરું કર્યું ત્યાં જ વિસનગરથી ફોન આવ્યો – મોટીબા ગયાં…

એ પછી વિસનગર જઈ આવ્યા બાદ મોટીબામાં છેલ્લે ‘અને અંતે…’ પ્રકરણ ઉમેર્યું.

સુંદર પ્રકાશન બદલ શ્રી મનુભાઈ, રોહિત કોઠારી તથા ગૂર્જર પરિવારનો આભારી છું.

— યોગેશ જોષી

બી-૩૦૩, અર્જુન ગ્રીન્સ
મેનારવ હૉલ પાસે, ઘાટલોડિયા,
અમદાવાદ-૩૮૦ ૦૬૧.

એક ઘેઘૂર-ઘટાદાર વ્યક્તિત્વનો મઘમઘતો આલેખ – ચંદ્રકાન્ત શેઠ

‘નવનીત-સમર્પણ’માં કવિ શ્રી યોગેશ જોષીનો એક ચરિત્રલેખ વાંચીને મને તેમની ગદ્યસર્જકતા સારી હોવાની પ્રતીતિ થયેલી ને મેં ત્યારે તેમને ગદ્યમાં સવિશેષ ધ્યાન આપવા મિત્રભાવે નિર્દેશ કરેલો અને સંભવતઃ તેના ફલ સ્વરૂપે તેમની પાસેથી કથાક્ષેત્રે એક પછી એક ઉલ્લેખનીય કૃતિઓ મળતી રહી; પણ મારી અપેક્ષા હતી કોઈ ચરિત્રકથાના ગ્રંથની, જે આ ‘મોટીબા’થી હવે સંતોષાય છે. જેમના કુળમાં મોટીબા જેવું અડીખમ – ખમતીધર પાત્ર હોય એમના કુળમાં યોગેશ જેવા એક સાચા સંવેદનશીલ સર્જકનું અવતરવું મને સ્વાભાવિક લાગે છે!

યોગેશનાં મોટીબાના નામે ભલે એકેય પુસ્તક કે લેખ ન હોય, પરંતુ કોઈ બળવાન સર્જકમાં હોય એવી એમની જીવન અને જગત વિશેની અનુભવમૂલક જાણકારી તથા વાક્‌પટુતા જોઈ સાચે જ મને આનંદાશ્ચર્યનો અનુભવ થયો. મોટીબામાં સંસારજીવનની એક પ્રબળ સરવાણી પ્રગટેલી લહાય છે. જીવનનો રસ એમણે બરોબર માણ્યો છે અને સાથે જીવનનો સંઘર્ષ પણ મજબૂત રીતે ઝીલી જાણ્યો છે. મોટીબાએ આ સંઘર્ષમાં નથી દૈન્ય દાખવ્યું કે નથી પલાયન કર્યું. યોગેશે એવાં અડીખમ નારીવિશેષનું કહો કે અહીં ચલચિત્રાત્મક નિરૂપણ કર્યું છે.

કથાનો આરંભ જ ‘લાલ બુંદી જેવાં’ મોટીબાના બાહ્ય દેખાવના – ‘તનની છબિ’ના વર્ણનથી શરૂ થાય છે. એ પછી ગણતરીની પળોમાં આ વિચક્ષણ સર્જક એમના અંતસ્તલમાં પ્રવેશી એક પછી એક મનની છબિ ઉતારવામાં રોકાઈ જાય છે. તેઓ મોટીબાના વ્યક્તિત્વનિરૂપણમાં ઉપયોગી એવાં ભાવરૂપો ને ઘટનારૂપોનું ચયન-સંકલન-નિરૂપણ કરી, મોટીબાનું ત્રિપરિમાણી ચિત્ર ઉપસાવે છે. ‘બાર ખાંડી મિજાજ’વાળાં – ‘તેજ મગજ’વાળાં, ડારો દે એવાં, સાનમાં સમજી લે એવાં મોટીબાનું વ્યક્તિત્વ યોગેશની કસાયેલી કલમે બંધાતું જાય છે. ઉંમરના કારણે હવે નજીકનું ભુલાય છે, છતાં ભૂતકાળનું ઘણું યાદ રહે છે અને એમાંથી જ તન-મનથી કાઠાં એવાં મોટીબાના વ્યક્તિત્વનું એક ઘટાદાર-ઘેઘૂર રૂપ મજબૂત મૂળિયાંસોતું ઉઘાડ પામતું – ફાલતુંફૂલતું પામી શકાય છે.

મોટીબાના હાથ-પગ હજી સલામત છે, જેટલું એમનું કાળજું ને મગજ. વયના કારણે આમ ઓછું સાંભળનારાં મોટીબા સામાના હોઠના ફફડાટ પરથીયે ઘણુંબધું વરતી જાય એવાં છે. છે વાતોડિયો જીવ, ગામ આખાની પંચાતમાં રસ; પરંતુ સૌથી વધુ રસ તો પોતાનામાં જ! આત્મરતિ ભારે ને સાથે આત્મગતિ પણ. ‘आत्मनः कामाय’ જ આસપાસનામાં ને દુનિયા આખીમાં જીવ ઘાલનારાં એ જણાય. લેખક કહે છે તેમ, ‘કોણ આયું’તું ને કોણ ગ્યું નં હું વાતો કરી’ – એ જાણ્યા વિના મોટીબાને જપ ન થાય. વસ્તુનું મૂળ પકડીને જ રહે. ‘મનં તો અવ ઓંખે બરાબર દેખાતું નથી’ એમ કહે પણ ‘ઘરે આવનાર દરેકેદરેકને તરત ઓળખી કાઢે.’

ઘરનાં – ફળિયાનાં છોકરાં ફટાકડા ફોડે એમાંય ઊંડો રસ લે, ને તેય આવા શાણપણભર્યા કથન સાથે – ‘એક અગનિ નં બીજું પોંણી. ઈંની હારે રમત નોં થાય…!’

મોટીબાનું અનુભવ-નિરીક્ષણ ઝીણું ને પાકું, તેથી જ, સગાંઓની આબાદ નકલ (મિમિક્રી) તેઓ કરી બતાવે છે. આવાં મોટીબા ક્યારે સાચું કરે ને ક્યારે નાટક — તેય કળવું મુશ્કેલ. ‘ખાવું’ને બદલે ‘ના’વું’, ‘જમવા’ને બદલે ‘રમવા’ અને ‘પરસાદ’ને બદલે ‘વરસાદ’ એવો અર્થ તેઓ જાણીબૂજીને મજાકથી કરતાં હોય ને છતાં સામાને ન સમજાય કે આ દોષ જાણીબૂજીને થયો છે કે કર્ણદોષથી!

મોટીબા ક્યારેક એકલપેટાં લાગે ને ક્યારેક માણસુડાંયે! માનભૂખ્યાંયે ભારે: કોઈને માન ન આપનારાં લાગતાં અને સૌને પાણી પાણી કરી દઈને રાચતાં મોટીબા બધી બાજુએથી પોતાને માન મળે, બધાંની વચ્ચે પોતે કેન્દ્રમાં રહે તો રાજી થાય એવાં ખરાં. એક બેસતા વર્ષે એમના મનમાં બેય વહુઓ ‘ક્યાર તૈયાર થાય નં ક્યાર મનં પગે લાગવા આવં…’ એવી ઝંખના ઊઠે છે – ઊપડે છે, એમાં આમ તો વહુઓને એકેક બંગડી દઈ દેવાનો એમનો ઉત્સાહ છે, પણ તે સાથે વહુઓ સામેથી આવી પગે લાગે એવો ઊંડે ઊંડેય આગ્રહભાવ તો એમાં જોઈ શકાય.

લેખક મોટીબાનો સાક્ષાત્કાર કરાવતાં કરાવતાં એમની આસપાસના પરિવેશનો, દેશકાળ-વાતાવરણનોય સરસ પરિચય કરાવતાં રહે છે. મોટીબાને જે ઘરની-મકાનની અપાર મમતા છે તેનું વિગતપૂર્ણ – કેટલીક રીતે દસ્તાવેજી લાગે એવું બયાન લેખક કરાવે છે. જેવું એ ઘર, એવાં જ એ ઘરમાં રહેનારાં મોટીબા – જુનવાણી ને જાજરમાન, જર્જરિત છતાં જોરદાર! લેખક આ વાત હૃદયંગમ રીતે એમની સર્જનાત્મક શૈલીમાં રજૂ કરે છે:

‘મોટીબાના ચહેરા પર હું જોઈ શકું છું સ્પષ્ટ, છેલ્લાં સિત્તેર-એંસી વર્ષનો એક આખો સમય, અનેક તિરાડોવાળો છતાં ઘણાંબધાં આભલાંથી મઢેલો, અંધારિયો ને છતાં ઝગમગતો.’ (પૃ. ૧૭)

તેઓ મોટીબાનું કેવું ભર્યુંભર્યું ચિત્ર આલેખે છે! આ ચિત્રણની સિદ્ધિમાં એમની ગદ્યશક્તિનુંયે માતબર પ્રદાન ખરું જ. તેઓ મોટીબાનાં અનેક રૂપો રજૂ કરે છે આવી ગદ્યપરિપાટીમાં–

‘માત્ર ચૂલા જેવી વસ્તુના સંદર્ભેય આંખ સામે જ દેખાય છે મોટીબાનાં અનેક રૂપો – ભૂંગળીમાં ફૂંકો મારી મારીને ચૂલો પેટાવતી નાજુક-નમણી-ગોરી તારા, ફાનસના અજવાળે ચૂલા સામે બેસીને રોટલા ઘડતી ભાનુ તથા મુદ્રિકાની મા, જુવાનજોધ વિધવા તારા, સગડીમાં કૉલસા ગોઠવી કેરોસીનવાળી કાકડી મૂકી ઉપર બે-ચાર કૉલસા ગોઠવીને પછી કાકડી સળગાવી સગડીના બાકોરામાં હાથપંખાથી પવન નાખતાં તારાબા, પ્રાઇમસ ખોલીને દિવેટોનો મોગરો કાપીકૂપીને સરખી કરતાં કે દિવેટો બદલતાં મોટીબા, ભમભમિયા સ્ટવના પંપનું વાઇસર જાતે બદલી પંપ ફિટ કરીને પછી સ્ટવને ભમભમાટ સળગાવતાં મોટીબા…’ (પૃ. ૧૮)

આ મોટીબાયે ભમભમાવે એવાં ને ભમભમે એવાં છે. ‘ચૂલાના અગ્નિ કરતાં પ્રચંડ અગ્નિ’ જેમનામાં ભરેલો લેખકે અનુભવ્યો છે તે મોટીબાનાં અનેક રૂપોનું – જીવંત રૂપોનું એક ચિત્રાલય અહીં ખડું થયું છે.’ ઉત્તરરામચરિત’ના ચિત્રદર્શનની યાદ આપતું આ પણ એક નૂતન આકર્ષક વાઙ્‌મય રૂપ.

લેખક મોટીબાને માત્ર શબ્દોથી જ નહીં, આંખ ને કાનથીયે પ્રત્યક્ષ કરે છે. એ રીતે આ ચરિત્રકથા જાણે આંખકાનથી લખાઈ હોય એવી લાગે છે. તેથી જ લેખકના કાને ઝીલેલી અને અહીં ઉતારેલી મોટીબાની વાણીમાં – ઉત્તર ગુજરાતની બોલીમાં ગુજરાતી ભાષાની તળપદી-વાસ્તવિક નક્કર-નરવી તાકાત સૌને દેખાશે. જે રીતે મોટીબા બાળકોને વાતો કહે છે એમાંથીયે એમની અસલિયતનો સાક્ષાત્કાર થતો અનુભવાય છે. મોટીબાનું ખરેખરું દૈવત જાણે એમની જીભમાં ન હોય! એ દૈવતનો પરચો કરાવવામાં લેખક પૂરેપૂરા સફળ રહ્યા છે, એમ કહેવું જોઈએ.

લેખકની કવિદૃષ્ટિ સત્તરેક વર્ષની ઉંમરે પચાસેક વર્ષના ગંગાશંકર સાથે પરણીને આવેલાં મોટીબાના કપાળમાં ચાંલ્લાના કંકુની સાથે જ વૈધવ્યનેય ભળેલું જોઈ શકે છે. લેખકની કવિત્વશક્તિ “કોંક ‘વસતી’ જેવું લાગ…” એ ખ્યાલે પતિ તરફથી ભેટ મળેલા ઘડિયાળના ડંકે જુવાનજોધ વિધવા મોટીબાની લાંબી લાંબી રાતો પસાર થઈ હોવાનુંયે અનુમાન કરી દે છે.

બેડાની ચાંલ્લા-ભાત પર હથેળી ફેરવીને સ્પર્શની મઝા લેવાનું નહીં ચૂકનારા આ લેખક મોટીબાની અનેક કામગીરીઓનું રસપ્રદ બયાન આપતાં આપતાં એમના સંકુલ વ્યક્તિત્વની એક પછી એક પાંખડી ખોલતા જઈ ખમીર ને ખુમારીવાળી એમની જીવનચેતનાનો આપણને રમણીય ખ્યાલ આપી રહે છે. મોટીબા ઘરના કામમાં, રસોઈમાં, દળવામાં, સીવવાગૂંથવામાં, મકાન ધોળવામાં, કડિયાકામમાં, સુથારીકામમાં અને એ રીતે કંઈ કેટલાંયે કામોમાં પાવરધાં હતાં; ચીવટ ને ચોકસાઈવાળાં હતાં તે લેખકે આબેહૂબ રીતે બતાવ્યું છે. જેવાં ઘરકામમાં કુશળ એવાં જ બહારનાં વ્યાવહારિક કામોમાંયે ‘ઉસ્તાદ’ કહેવાય એટલી હદે કુશળ. જાતમહેનતે સંકલ્પબળે ઊભાં થયેલાં ને આગળ વધેલાં. કોઈની શેહશરમમાં તો આવે જ શેનાં? કોઈથી દબાય એવાં ઢીલાંપોચાં નહીં. ભારે મમતીલાં ને હઠીલાં. આ બધી ખાસિયતો-વિશેષતાઓનું અનેક સ્થળોએ ઘૂંટામણ થયેલું જણાય. એ રીતે ક્યાંક લેખક દ્વારા પિષ્ટપેષણ થયાનુંયે લાગે. આમ છતાં મોટીબાના સ્વત્વ અને સત્ત્વને ઉઠાવ આપતી ઘટના-સ્થિતિઓના રસાત્મક ચિત્રણમાં કથાસર્જક યોગેશ અને કવિ યોગેશનો આહ્‌લાદક સહકાર-સુમેળ-સમન્વય સિદ્ધ થયાનું વરતાય છે. ક્યારેક ‘મોટીબાનું ભપક્યું’ જેવી એકાદ લઘુ ઉક્તિથીયે લેખક પોતાનું લક્ષ્ય સાધે છે.

મોટીબામાં જૂના જમાનાના સંસ્કારોનું બળ પણ ખરું. આભડછેટ, જીવતેજીવત ઉત્તરક્રિયા વગેરે પ્રસંગોમાં તે ડોકાય છે. આ મોટીબા પ્રસંગ આવ્યે ‘ઈશ્વર સામેનો વિદ્રોહ’ પણ પ્રગટ કરી શક્યાં હતાં. દાદાના અવસાન પછી દેવદેવલાંને, પૂજા-અર્ચનાની બધી સામગ્રી સાથે એક પોટકામાં બાંધીને લાકડાની પેટીમાં કેદ કરી દેનારાં મોટીબાને અન્યથા કેવી રીતે વર્ણવવાં?

મોટીબા ભણેલાં ઓછું, પણ ગણેલાં ઝાઝું. તેથી જ વ્યવહારમાં તેઓ ભાગ્યે જ છેતરાય છે. તેમનો અવેર, તેમની કરકસર – બેય ભારે. દુઃખ વેઠીને તન-મનથી કાઠાં થયેલાં તેથી બાળકોનેય એમ જ ઉછેરવામાં માને છે; તેમની સાથે વાતો કરે, જોડકણાં ને ગીતોય ગાય-ગવડાવે ને વખત આવ્યે વાંચે-વંચાવેય ખરાં. જરૂર પડ્યે સામદામદંડ – બધુંયે વાપરે. બટકાની – યોગેશની સાહિત્યિક સિદ્ધિઓ જોઈ રીઝે-રાચે ને એનું ભોળપણ જોઈ ખીજેય ખરાં. મોટીબા બાળક સાથે બાળક થઈને જો રમતાં, તો જરૂર પડ્યે નાનાં-મોટાં સૌ પર ભારે ધાક પણ જમાવતાં. પોતાની અણઘડ રીતે દવા કરનાર ડૉક્ટરને એ ધૂળને પેટ ઘાલે છે; પોસ્ટખાતાવાળાનીય ખોટી વ્યાજગણતરી માટે ખબર લે છે. કોઈ વાર હળવાંફૂલ, પ્રસન્ન, કરુણાળુ અને ઉદાર દેખાતાં મોટીબા ક્યારે વકરીને ભારેખમ, ઉદાસ, ક્રૂર ને કૃપણ થઈ જાય તે ભાગ્યે જ કળી શકાય. એમનું વ્યક્તિત્વ જ એવું ફાંટાબાજ (‘અન્-પ્રેડિક્ટેબલ’). હવાઈની જેમ ક્યારે આડાં ફંટાય કહેવાય નહીં. એમણે જે રીતે એમની વિધવા જેઠાણી મયાબાને પરેશાન કર્યાં તે તો અક્ષમ્ય જ લેખાય. યોગેશનાં માતુશ્રી અનિલા પ્રત્યેનો એમનો વર્તાવ પણ અવાંછનીય જ લેખાય. આવાં મોટીબાના જીવનની કરુણતાના મૂળમાં કદાચ મોટીબાના પિતા કીકા મહેતા જણાય છે, જેમને તેઓ કદી માફ કરી શક્યાં નથી. પિતા, ભાઈઓ વગેરે સાથેનો સામા છેડાનો – આત્યંતિક કહેવાય એવો વ્યવહાર તો આ મોટીબા જ કરી શકે! આમ છતાં મોટીબાને અસંસ્કારી કે કર્કશા જેવાં વિશેષણો લગાડી શકાય એમ નથી. એમને પોતાના પરિવારની ચિંતા છે. એમની ક્ષેમકુશળતા માટે એ વખત આવ્યે થાય તે બધું કરી છૂટે છે. પેટે પાટા બાંધીને એમણે ઘરને રણે રાખ્યું – સાચવ્યું. છોકરાંના ભણતરની – એમની સગવડની ચિંતાયે કરી. એમ છતાં એમની વિનમ્રભાવે સેવાચાકરી કરનાર પુત્રવધૂ પ્રત્યે એ જે રીતે સાસુપણાની કઠોરતા દાખવતાં રહ્યાં તે પૂર્ણતયા સમજી શકાતું નથી. એમના એવા પ્રકારના વર્તનમાં અસૂયા, અસંતોષ જેવી કેટલીયે ચિત્ર-વિચિત્ર લાગણીઓ હોઈ શકે.

યોગેશે મોટીબાના ચિત્રણમાં એમના વ્યક્તિત્વમાં જે આંતરવિરોધો રહેલા છે તેનું સ્પષ્ટ દર્શન કરાવ્યું છે. તેઓ લખે છે:

‘મોટીબાનાં અનેક રૂપો. ક્યારેક દરિયા જેવાં, ક્યારેક ધીર-ગંભીર-શાંત વહેતી નદીનાં નીર જેવાં, તો ક્યારેક મસમોટા પથરા જેવાં! ક્યારેક વિશાળ વડલાની છાંય જેવાં, ક્યારેક વૈશાખના ધોમધખતા તડકા જેવાં, ક્યારેક ઝરમરતા વરસાદ જેવાં, ક્યારેક માખણ જેવાં તો ક્યારેક વેર લેવા નીકળેલી નાગણ જેવાં!’ (પૃ. ૭૮)

આમ મોટીબા વિરોધોના પોટલા જેવાં લાગે છે. એક બાજુ એમની વાતોમાં ભૂતકાળ સતત ડોકાતો રહે છે ને બીજી બાજુ તેઓ આધુનિક જમાનાને ઓળખવામાંયે પૂરતી ચકોરતા દાખવતાં રહે છે. ‘ઘડીમાં માસા ને ઘડીમાં તોલા’નો અનુભવ કરાવનાર આ મોટીબાના ઉછેર-ઘડતરમાં ક્યાંક એવી પાયાની ખોડ-ખામી રહી ગયેલી જણાય છે, જે એમના જીવનની ગુપ્ત કરુણતા ને મર્યાદા બંને માટે કારણભૂત લાગે છે. આમ ભલે આસપાસનાંને ડારતાં એ જીવતાં હોય પણ ઊંડ ઊંડે એમનામાં સતત કોઈ અસલામતીનો ભય, અતૃપ્તિ, કોઈ અજંપો, કશીક અશાંતિ જાણે સૂક્ષ્મ રીતે ઘૂમરાયા કરતી – ધૂંધવાયા કરતી હોય એવો વહેમ જાય છે. જે રીતે એ જીવતરમાં – સંસારમાં કાચી ઉંમરે જ દાઝ્યાં તેનું જાણે જાણ્યેઅજાણ્યે વેર વાળતાં હોય – પોતે દાઝ્યાં માટે જ હવે આસપાસનાંનેય ફૂંફાડા મારતાં – દઝાડતાં હોય એવું લાગે છે; પણ બીજાને વાત-વાતમાં દઝાડનારને ભીતરમાં કેટલા શેકાવું – સળગવું પડ્યું હોય છે એ તો એ જ જાણે. લેખકે એ તરફ અંગુલિનિર્દેશ કર્યો છે, પણ એ પરિસ્થિતિનો પર્દાફાશ કરવાનું તેમણે ટાળ્યું છે અને તેનો ક્યાસ કાઢવાનું આપણા પર – વાચકો પર છોડ્યું છે તેમ લાગે છે.

આ ચરિત્રકથામાં આમ તો મોટીબાનું ચરિત્ર-ચિત્રણ જ કેન્દ્રસ્થાને છે; આમ છતાં ગોવત્સન્યાયે એમાં યોગેશનું, એમનાં માતાપિતા, ભાઈ વગેરેનું ને એ રીતે મોટીબાનાં સાસરિયાં-પિયરિયાંનુંયે કેટલીક સબળ-સુરેખ રેખાઓમાં ચિત્રણ થયું છે, જે પ્રસ્તુત કૃતિની આસ્વાદ્યતા વધારે છે.

આ સમગ્ર ચરિત્રકથામાં યોગેશનો વાસ્તવિક જીવનનો — સંસારજીવનનો અનુભવ કેવો સંગીન-સમૃદ્ધ છે તેની પાકી પ્રતીતિ થાય છે. મોટીબાને જીવંત રૂપે નિરૂપવામાં જો લેખકની શિષ્ટ ભાષા, તો તે સાથે તેથીયે વધુ લેખકપ્રેરિત મોટીબાની ઉત્તર ગુજરાતની બોલીનો ફાળો છે એમ કહેવું જોઈએ. પોતાનો દીકરો વહુઘેલો છે એનું સૂચન કરતું ‘વહુનં પૂછી પૂછીનં પાદઅ્ એવો સ…’ જેવું વાક્ય તો મોટીબા જ બોલી શકે! આખાબોલાં મોટીબાની ભાષામાં અનેક તળપદી લઢણો, રૂઢિપ્રયોગો તેમજ કહેવતો વગેરેનો પ્રભાવક રીતે વિનિયોગ થયો છે. લેખક પણ ‘દરેકેદરેક પ્રસંગ… દીવાની જ્યોત જેવો ચોખ્ખોચણક યાદ હોય’, ‘કામની શરૂઆતમાં, પાસપાસે જેવા ઝીણા ઝીણા ટાંકા લીધા હોય એવા જ સુંદર ટાંકા શરૂથી તે અંત સુધી કોઈ છંદોલયની જેમ વહેતા હોય’ જેવાં વાક્યોમાં તાજગીભર્યાં ઉપમાનો વણતાં એમની નિરૂપણકળાને વધુ તેજસ્વી ને ધારદાર બનાવતા જણાય છે. તેઓ લઘુ તેમજ દીર્ઘ વાક્યાવલિઓના આરોહાવરોહે સિદ્ધ થતા ગદ્યલયનોયે અત્રતત્ર અનુભવ કરાવતા ખંડકો પણ આપે છે. આ ખંડકો પડછે – આ ખંડકો વચ્ચે મોટીબાની તેજ-તીખી જબાનની ઉક્તિઓની ઉપસ્થિતિ ગદ્યનું એક વિલક્ષણ પોત વણી આપે છે, જે આ લેખકની એક મહત્ત્વની સિદ્ધિ છે.

મોટીબા આમ તો જીવનસંધ્યાને કાંઠે ખડાં છે; પણ એમની જે મૂરત અહીં આ અક્ષરલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ છે તે સ્વસ્થ રુચિવાળા સહૃદયોને હમેશાં આકર્ષતી રહેશે એવો વિશ્વાસ છે, જે વિશ્વાસ મોટીબાની સેવામાં રહેતાં જ કેળવાયેલો છે – મજબૂત થયેલો છે. મોટીબા ગુજરાતીભાષી સૌનાં મોટીબા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાઓ એવી સદ્ભાવના.

હજુ તો ‘મોટીબા’ના ચરિત્રાવતાર માટે યોગેશને સદ્ભાવના પાઠવી નિરાંતનો શ્વાસ ખાતો હતો ત્યાં જ એમની મોટીબાની પાકી ચતુરાઈનો છેલ્લો કિસ્સો જાણવા મળ્યો, ૧૯૯૭ના છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે સવારે! એમના લાડકા બટકાએ (પૌત્ર યોગેશે) એમની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા ગુજરાતી ભાષા-સાહિત્યના સિદ્ધક્ષેત્રમાં ઉત્સાહ ને શ્રદ્ધાથી કરી ને ત્યાં તો કોઈનાયે ટેકા વિના મોટીબા એકલાં ચાલી નીકળ્યાં અનંતની યાત્રાએ…

મોટીબાની વાતોનાં વડાં કરનારી જીભ હરિઃૐના નામરટણમાં ને પછી મૌનમાં કેવી રીતે વિ-રમી તે તો યોગેશે એમના વિશે જ્યારે ‘અને અંતે…’ પ્રકરણ ઉમેર્યું ત્યારે જાણ્યું. ભારે જતનથી, મબલક માયા-મમતાથી મહેનતપૂર્વક ગૂંથેલા પોતાના માળાને તેઓ એમ જ છોડીને ચાલ્યાં ગયાં – બુઝાવા કરતી જ્યોતનો અદકેરો ચમકારો દાખવીને. પ્રત્યક્ષ જીવનમાં અનેક સંઘર્ષો-સમસ્યાઓની વીરતાપૂર્વક ઝીંક લેનાર ને એ સર્વની સામે ઝૂઝનારાં મોટીબા છેલ્લે છેલ્લે દૃઢતાથી, સંકલ્પપૂર્વક મૃત્યુને વહાલું કરવા મથે છે. મોટીબાની મોટાઈ તો એમણે ખડા કરેલા ભર્યાભાદર્યા ઘરનું બારણું પોતાની પૂંઠે બંધ થવા ન દીધું એમાં વરતાય છે. મોટીબાએ જતાં જતાં સર્જક યોગેશની અંતઃકૃતિ પર આ અવાજ તો મૂક્યો જ:

‘હાચવીનં જજો નં પૉંચીનં તરત કાગળ લખજો…’

મોટીબાના આજ્ઞાંકિત પૌત્રે તેમને જ સાચવીને પોતાના અક્ષરલોકમાં અવતાર્યા ને એમ કરતાં એક શું, એકસો કાગળ લખી દીધા એમના માટે ચરિત્રાંજલિરૂપ સાચુકલા આ તર્પણના ભાવે.

યોગેશનું આ તર્પણ ગુજરાતી સાહિત્યને એમણે કરેલા એક ઇષ્ટ ને મિષ્ટ અર્પણરૂપ લેખાશે એવી શ્રદ્ધા છે.

– ચંદ્રકાન્ત શેઠ

એક

મોટીબા હજી છે, ૮૮ વર્ષેય અડીખમ. લાલ બુંદી જેવાં. પગની પાનીએ એકેય વાઢિયો નહિ. ગોરો વાન તે પાનીઓ રાતી રાતી દેખાય. થાય, ઘરનાં બધાંય સભ્યો કરતાં એમનું હિમોગ્લોબીન વધુ હશે. કમરેથી હજી વળી ગયાં નથી. લગભગ ટટાર ચાલે. લાડવા જેવું ગોળમટોળ મોં. ફૂલેલા ગાલ, નાનાં બાળક જેવાં. ચશ્માંના જાડા કાચના કારણે ખૂબ મોટી લાગતી આંખો, બૂચું નાક, પહોળાં નસકોરાં. થોડાક દાંત ને દાઢ હજી પડવાનાં બાકી છે. ચહેરા પર એકેય હાડકું ઊપસેલું દેખાય નહિ. કોણીનાં હાડકાંય બહાર નીકળી નથી પડ્યાં. હડપચી નીચે કે ગરદનમાં કે ક્યાંય પણ વધુ પડતી ચરબીય લટકતી ન દેખાય. જોકે, ચરબીનું પ્રમાણ થોડું વધારે તો ખરું. મગજમાં તો ભારોભાર ચરબી ને રાઈ પણ ખૂટી ખૂટે નહિ એટલી. ગમે તે ક્ષણે તતડી ઊઠે. મિજાજ બાર ખાંડી. ગમે તે ક્ષણે જ્વાળામુખી ફાટે. ગુસ્સે થયાં એટલે ખલાસ. જાણે તેલનો કૂવો સળગ્યો!

એમનું મગજ હંમેશાં ખૂબ તેજ ચાલે. યાદશક્તિ તો કમ્પ્યૂટરનેય પાછળ પાડે એટલી. એમના જમાનાનો દરેકેદરેક પ્રસંગ એમને તારીખ-વાર-સમય સાથે દીવાની જ્યોત જેવો ચોખ્ખોચણક યાદ હોય. પણ હા, છેલ્લા થોડા વખતથી નજીકના ભૂતકાળની વાતો ભૂલી જાય છે. અડોશી-પડોશીને જ નહિ, ઘરે આવનાર સગાં-સંબંધીનેય તેઓ કહે —

‘ઘરમોં કેરી આઈ’તી… બધોંએ ખાધી. હું એકલી વધાર પડી. ખીચડીમોં ઘીય આલ તો આલ નકર હરિ હરિ. મહિને અચ્છેર ઘી તો પેટમોં જવું જોઈએ ક નીં? ઘી-દૂધ નં ફળફળાદિ પૂરતોં નોં મળ તો આ ઉંમરે શરીર હેંડ શી’તી? કૅ હેંડ.. આ ગઈ કાલની જ વાત. અનિલા કેળોં લાઈ’તી. પણ હમ ખાવાય મીં જો કટકો ચાખ્યું હોય તો… કેળું ક્યોં વધાર ચાવવું પડવાનું હતું ક કેળામોં ક્યોં ઠળિયા આવ્વાના હતા?’

તે પછી કેળાના ગુણ-દોષ વિશે એમનું આયુર્વેદ અડધો કલાક સુધી ચાલે. ઘરમાં કોઈ પણ ફળ આવે સૌપહેલું મોટીબાને આપ્યું હોય ને એમણે ખૂબ રસથી, નાના બાળકની જેમ ખાધુંય હોય, પણ પછી ભૂલી જાય ને બધાંયને કહ્યા કરે —

‘ઘરમોં ચીકુ આયોં’તો. હજી તો ઓંખો હાવ ફૂટી નથી ગઈ. ઓંય પલંગમોં બેઠે બેઠેય ખબર પડ ક શાકના છાબડામોં બટાકા સ ક ચીકુ. ચીકુ ખતમ થઈ ગ્યો ત્યોં હુદી એક ચીરીય મનં નોં ચખાડી… મારી તો અવ કશામોં ગણતરી જ નથી…’ આમ કહેતાં કહેતાં ચશ્માં કાઢી સાલ્લાના છેડાથી આંખોના ખૂણા લૂછે ને ઉમેરે, ‘હાચું કું સું, અવ તો ભગવોંન ઉપાડી લે તો હારું. આ કળજગ નથી સૅહવાતો…’

મોટીબા બધાંયને આવું કહે તે મા બિચારી ખૂબ દુઃખી થાય. અંદરના ઓરડામાં, એકાન્તમાં જઈ રડી લે.

મોટીબા કોક આગળ આવી વાત કરતાં હોય ત્યારે જ, બાપુજી કહે, ‘ઉંમર થઈ ને એટલે હમણાં હમણાં બાને યાદ નથી રહેતું. સૌ પહેલાં બાને જ કેળું આપ્યું હોય પણ થોડી વાર પછી ભૂલી જાય ને જે આવે તે બધાંને આમ કહ્યા કરે.’

મોટીબા જરીકેય સાંભળતાં નથી પણ કોઈક રીતે આ વાતની એમને ખબર પડી હશે તે બાપુજીના ચાળા પાડતાં મને કહે,

‘ઉંમર થઈ ને એટલે હવે બાને યાદ નથી રહેતું…’ પછી કાળઝાળ થઈને ઉમેર્યું, ‘પૂછ તારા બાપને, એ ક્યારે નોકરીમોં ર્‌યો’તો એય યાદ સ ઇનં?’

બાપુજીને રિટાયર્ડ થયેય આઠેક વર્ષ થયાં તે બાપુજીનેય એ તારીખ ઝટ યાદ ન આવી. પણ મોટીબા, બાપુજીને નોકરી મળેલી એ તારીખ જ નહિ; તિથિ, વાર, ગુજરાતી મહિનો ને સાલ સુધ્ધાં બોલી ગયાં કડકડાટ!

મોટીબાના હાથ-પગ હજી સલામત. કાને પહેલેથી ઓછું સાંભળતાં. પણ ૬૦-૬પની ઉંમરથી તો કાન બિલકુલ ગયા છે. એમના કાન પાસે બૉમ્બધડાકો થાય તોય એમના કાને પાંદડું હલ્યા જેટલોય અવાજ ન પહોંચે. પહેલેથી વાતોડિયો જીવ. આખાય ગામની ને નાત આખીયની પંચાત કરવા જોઈએ. પણ કાન સાવ ગયા તે થાય શું? જોકે, હોઠના ફફડાટ પરથી ઘણુંબધું પામી જાય. ઇશારાથી વાત કરો એય તરત જ સમજી જાય. અને ઇશારાથી ન સમજાવી શકાય એવી કંઈ વાત હોય તો પાટી-પેન એમની પાસે હોય જ. ‘કુણ આયું’તું નં કુણ ગ્યું નં હું વાતો કરી’ એ બધું જાણ્યા વિના મોટીબાને જપ ન થાય. ઇશારાથી સમજાવાય એટલું તો મા સમજાવે પણ રોજેરોજ પાટીમાં લખી લખીને તો કેટલી વાતો કરવી? ક્યાં લગી લમણાં ફોડવાં? તે લખવાથી મા કંટાળે ને મોટીબાને કોઈ પણ વાતની રજેરજ માહિતી જોઈએ. તે કહે,

‘લે, મનં લખીનં બતાય.’

પછી પાટીમાં લખેલું વાંચવા માટે તેઓ પલંગમાંથી ઊતરી જાળી પાસે અજવાળામાં જાય. (ટ્યૂબલાઇટ ન કરે. કારણ, લાઇટનું બિલ વધારે ન આવે?) અક્ષરો પાસે બિલોરી કાચ ધરે. એક એક અક્ષર ઊકલતો જાય તેમ તેમ બિલોરી કાચ આગળ સરતો જાય. ચહેરા પરના ભાવ બદલાતા જાય. વાંચી રહ્યા પછી મોં મલકી ઊઠે. ફૂલેલા ગાલ સહેજ વધારે બહાર આવે ને અડધા બોખા મોંમાંથી હસવાનો — આનંદનો ફુવારો છૂટે.

‘ઈંમ વાત સ તાર.’

અક્ષરેઅક્ષર બરાબર વંચાય છતાં હંમેશાં કહે, ‘મનં તો અવ ઓંખે બરાબર દેખાતું નથી. આ… તમે હોંમે ઊભા સો પણ જોંણે કોક પડછાયો ઊભો હોય એવું દેખાય. મોં-નાક-નકશો કશુંય કળાય નહિ.’

આવું કહે ખરાં, પણ ઘરે આવનાર દરેકેદરેકને તરત ઓળખી કાઢે. ક્યારેક તેઓ ઓટલે છીંકણી તાણતાં બેઠાં હોય ને દૂરથી કોક આવતું દેખાય તો એની ચાલ પરથીય ઓળખી કાઢે કે કોણ આવે છે.

‘કુણ? શારદીની ભોંણી ક? મનં તો અવ બળ્યું દેખાતું નથી પણ આઘેથી તનં આવતી જોઈ ને હૅડછા પરથી લાગ્યું ક આ તો શારદીની ભોંણી આવ સ.’

બે

ગઈ દિવાળી નહિ ને એની આગલી દિવાળીની વાત. અમે બધાં વિસનગર ગયેલાં. ધનતેરસની પૂજા માટે મોટીબાએ જૂના વિક્ટૉરિયા-છાપ ચાંદીના બે-ત્રણ સિક્કા કાઢી આપ્યા. પૂજા પતી કે એમણે, મારાં તથા નાના ભાઈનાં બાળકોને કહ્યું, ‘છોકરાં, જૉવ, અવ ફટાકડા ફોડો.’

જોકે, ફટાકડા ખરીદ્યા એ અગાઉ એમણે ત્રણેક કલાકનું ભાષણ કરેલું – કેવા ફટાકડા ખરીદવાના, કેવા નહિ. કયા ફટાકડાથી છોકરાંઓ દાઝે. કેવી રીતે દાઝે. ફટાકડા કેવી રીતે ફોડાય…

‘હવાઈ ક રૉકેટ બરાબર ઊભી દિશામોં સ ક નંઈ એ જોઈ લેવાનું. પસ હાથમોં તારામંડળ લઈ રૉકેટની દિવેટનં ચોંપી તરત પાછા દોડી આવવાનું. રેવાના બાબુનં તો તું નોં ઓળખ. ભારે અળવીતરો. એક નંબરનો ખચૂતર. વડનોં વાંદરોં નેંચ ઉતાર. ટેટાની લૂમ ગધેડાની પૂંછડીએ બોંધીનં ફોડઅ્. રૅલ્લાની પૂંછડી લગીર ઊંચી કરીનં પસ નખ ભોંકઅ્ એક (એટલે) રૅલ્લો ભડકીનં ઊભી પૂંછડીએ દોટ મૂકઅ્. કોક બાપડું સીધું સીધું રસ્તે જતું હોય તોય, ‘હૂ…શ્…હૂ…શ…’ કરીનં ઈંની પાછળ ડાઘિયો દોડાવ…

‘તો, આવો ખચૂતર બાબુડો નં ઈંના બાપે ઈંનં રૉકેટ અપાયોં. તારઅ્ રૉકેટ નવોં નવોં નેંકળેલો. બાબુડાએ વિચાર્યું, રૉકેટ છેલ્લે ફોડીશું. પૅલાં લખમી છાપ. ઓંગણામોં રેતીની ઢગલી કરી ઈમોં લખમીછામ ટેટો ઊભો ખોસઅ્, પસઅ્ ઈંનં દીવાહળી ચોંપીનં તરત ઈંના પર ડબલું ઢોંકી દે. તે ધુડમ્ અવાજ હારે ડબલુંય ઊડ અધ્ધર નં જો પાતળા પતરાનું ડબલું હોય તો ફુરચાય થઈ જાય. બીજા દા’ડે હવારે મૅલ્લામોં બધોંનં ખબર પડ ક જાજરૂમોં પતરાનું ડબલું નથી!’

છોકરાંઓ ખડખડાટ હસી પડે. વાતનો રંગ બરાબર જામે.

‘તો, ઓંમ ફટાકડા ફોડત ફોડત બાબુડો તો બરાબરનો ફાળે ચડ્યો. ઈંનં રોકવા-ટોકવા’વાળુંય કોઈ નંઈ. ઈંનો બાપ ઘરમોં બેહીનં, ચહમાં ચઢાઈનં, જૂના ચોપડામોં મૂંઢું નોંખીનં કશો હિસાબ કર નં બીજા કોઈનં તો એ ગોંઠ નંઈ. છોકરું ક કોઈ મોટું, ફાળે ચઢઅ્ એટલ ઈનામોં વિવેક નોં રૅ. પોતે જે કર સ ઈંનું પરિણોંમ હું આવશે ઈંનું ભોંન નોં રૅ.

‘અવળચંડો બાબુડો બરાબરનો ફાળે ચઢેલો ત્યોં ઈંના મગજનોં તુક્કો હૂઝ્યો. નં તરત બીજી ઘડીએ અમલમોં —

‘ધૂળની ખાસ્સી મોટી ઢગલી કરી નં પસ ઈંમોં રૉકેટ ઊભું ખોસવાન બદલઅ્ લગીર ત્રોંસું ખોંસ્યું. ઓટલા પર માટીના કોડિયામોં દીવો હળગતો’તો ઈંમોંથી એક કાગળિયું હળગાયું નં રૉકેટની દિવેટનં ચોંપ્યું. દિવેટમાંથી સર્ સર્ ઝટ્ ઝટ્ કરતા થોડા તણખા ઝર્યા નં ત્યોં તો ઝૂઉંઉંઉં…સટ્… કરતું રૉકેટ ત્રોંસું છૂટ્યું તે સીધું મણિબેનના ઘરમોં ઘૂસ્યું નં ઈંમના ડોમચિયા પર મૂકેલોં ગોદડોં પર અથડાયું… રૂ ભરેલોં ગોદડોં નં હળગતું રૉકેટ. પસઅ્ કોંય બાકી રૅ? તમોં કું સું, એક અગનિ નં બીજું પોંણી. ઈંની હારે રમત નોં થાય…’

દસ વર્ષનો મૌલિક અને સાત વર્ષની કૃતિ તથા એથીયે નાની મારા ભાઈની બેબીઓ એકચિત્તે મોટીબાની વાત સાંભળે. શ્રોતાઓ નાનાં ટાબરિયાં હોય કે મોટેરાં કે ઘરડાં, એ પ્રમાણે મોટીબાની વાતો ચાલે, ને સૌ રસતરબોળ થઈ જાય. મોટીબાને વાત માંડતાં સરસ આવડે. વાતની માંડણી, રસ, તાદૃશ રજૂઆત, સરસ કથનશૈલી અને ભાવવાહી અવાજ. એમનું કથન આમ તો ઉત્તર ગુજરાતની બોલીમાં ચાલે, પણ જો વાતમાં કોઈ શહેરી પાત્ર હોય તો મોટીબા એ પાત્રના ચાળા પાડીને, અવાજ જરી પાતળો કે જાડો કરી, ચીપી ચીપીને શુદ્ધ ગુજરાતી બોલે. મોટીબાની સૌથી નાની બહેન ભૂજમાં તે ત્યાંની કોઈ વાત હોય તો ત્યાંના લોકોના મુખે બોલાયેલા સંવાદ, ત્યાંની લોકબોલીમાં હૂબહૂ બોલી બતાવે–

‘છાશ ખપે?’ ‘બસ ઊંવાં ઊભશે.’ ‘અવાજ કર મા, નકર બુશટ હણીશ.’

‘બપોરે થોડાં ભૂતડાં ખાધેલાં.’

(જે ભૂતનેય ખાય એ તો કેવો મોટો જીન હશે?)

‘ભૂતડાં?!’

કચ્છમોં મગફળીનં ભૂતડોં કૅ!’

મોટીબા ઘણાંબધાં સગાંઓની આબાદ મિમિક્રી કરે, કોઈને વાત કરતાં કરતાં, વારે વારે, માથે સાલ્લાનો છેડો સરખો કરવાની ટેવ હોય તો એની વાત કરતી વખતે મોટીબાય માથે વધારે ઓઢે ને વારે વારે છેડો ખેંચીને સરખો કરે. એમનું ઝીણું ઝીણું અવલોકન પણ દાદ માગે એવું —

‘કચ્છી લોકો બઉ જબરા. છૂટા પડતી વખતે કોઈ આપડી જેમ ‘આવજો’ નોં કૅ! છૂટા પડતી વખતે કહેશે – ‘ભલે.’

ફટાકડાની વાત કરતાં કરતાં હુંય બીજી વાતે ચડી ગયો. હં, તો ધનતેરશે પૂજા પત્યા પછી મોટીબાએ છોકરાંઓને કહ્યું, ‘અવ બા’ર ફટાકડા ફોડો.’

ફટાકડાનો આનંદ નીરખવા-લૂંટવા, પોતાની લીલી વાડીને લહેરાતી જોવા, ને છોકરાંઓનું ધ્યાન રાખવા આટલી ઉંમરેય મોટીબા બા’ર ગયાં ને ઓટલે બેઠાં.

કોડિયું પેટાવીને ઓટલે મૂકેલું. એની જ્યોતને ટેટાની દિવેટ અડકાડીને પછી ટેટો દૂર ફેંકવાનો. કૃતિ બીકણ તે ટેટાની દિવેટ જ્યોતને અડી ન અડી ત્યાં તો ટેટો ફેંકી દે તે ઘણીયે વાર દિવેટ સળગી જ ન હોય! તે મૌલિક દો..ડતો જઈને આવો ટેટો વીણી લાવે ને ફરી ફોડે. એક ટેટોય નકામો જાય એ કેમ ચાલે? ઘણી વાર મોટીબા જ કહે, ‘પેલો ટેટો ફૂટ્યો નથી, જા લિયાય!’

ટેટાની દિવેટ કોડિયામાં પેટાવેલી જ્યોતને અડકાડવાના બદલે ઘણી વાર મૌલિક છેક વાટને અડકાડી રાખે તે ટેટામાંથી ઝર્ ઝર્ એકબે તણખા ઝરે કે તરત ટેટો દૂર ઉછાળે તે હવામાં જ ટેટો ફૂટે પણ કોડિયું બુઝાઈ જાય. મોગરો ખંખેરી, વાટ સંકોરીને મોટીબા ફરી કોડિયું પેટાવી આપે. છોકરાંઓની સાથે સાથે મોટીબાય એટલાં જ રાજી રાજી થાય. ત્યાં જ કૃતિએ એક ટેટો જ્યોતને અડકાડીને દૂર ફેંક્યો, એકબે ક્ષણ થઈ છતાં ટેટો ફૂટ્યો નહિ તે મૌલિક એ ટેટો પાછો લઈ આવવા દોડવા ગયો ત્યાં તો મોટીબા જોરથી બોલી ઊઠ્યાં,

‘જએ નૈ, મૌલિક, ઊભો રૅ… ઊભો રૅ… દિવેટ હજી હળગ સ.’

ને ત્યાં ધડાક દઈને એ ટેટો ફૂટ્યો.

‘ટેટાની દિવેટ જ્યોં હુદી હળગતી હોય ત્યાં હુદી ઈંની નજીક નોં જઈએ. રેતી અડવાથી દિવેટ હોલવઈ જાય એ પસઅ્ જવાય ટેટો પાછો લઈ આવવા.’

આ જોનારાં અમે બધાં તો છક્ થઈ ગયાં! ‘અવ બરાબર નથી દેખાતું’ – એવી બૂમો પાડનારાં મોટીબાને આ ઉંમરેય હજી આટલું સરસ દેખાય છે! ફટાકડો ફૂટવાનો અવાજ કાને તો જરીકેય સંભળાય નહીં તે છતાં એમને ખબર પડે કે કયો ફટાકડો ફૂટ્યો ને કયો નહીં ને કોનું સુરસુરિયું થઈ ગયું! કાને જરીકેય સંભળાય નહીં છતાં આટલી ઉંમરેય ફટાકડામાં આટલો રસ! આટલો ઉમંગ! ફટાકડા ફૂટતાં તેઓ જાણે આંખેથી સાંભળે! ધનતેરસની અંધારી રાત્રે, સ્ટ્રીટલાઇટના ૪૦ વૉલ્ટના બલ્બના અજવાળામાંય એમને દેખાતું હશે — કયા ટેટાની સળગતી દિવેટ રેતીમાં પડતાં હોલવાઈ ગઈ ને કયા ટેટાના ઝબકાર સાથે ફુરચા થયા!

ત્રણ

કાન સાવ ગયા નહોતા ને ઓછું સાંભળતાં ત્યારે તેઓ ઘણીયે વાર મજાક પણ કરતાં —

સ્કૂલેથી અમે ઘેર આવીએ, મા શાકબાક લેવા ગઈ હોય. મોટીબાને કહીએ, ‘બા, ખાવું છે.’

‘ના’વું હોય તો જા બાથરૂમમોં,’ આછું મરકતાં મરકતાં તેઓ બોલે, ‘ટોંકી ભરેલી સ.’

અમારી શેરીમાં તે વખતે બધાંય ઘરો બ્રાહ્મણનાં. તે લગનગાળામાં પડોશમાં નોતરું આવ્યાની ખબર પડે એટલે મારો નાનો ભાઈ દોડતો ઘરે જઈ મોટીબાને પૂછે, ‘બા, બા, સાંજે જમવા જવાનું છે?’

‘તે જજે, રમવા જવાની કુણ ના પાડ સ? પણ લેસન પતાયા કેડી.’ કહી ખડખડાટ હસે.

બા મંદિરેથી આવે ને અમે પૂછીએ, ‘બા, પરસાદ?’

‘વરસાદ? વરસાદની તો હજી ઘણી વાર સ.’

ઓછું સાંભળવાના કારણે ઘણી વાર આવું ખરેખર બને તો કેટલીયે વાર મોટીબા સાચું સાંભળવા છતાં ખોટું સાંભળ્યું હોય એવો ડૉળ કરી, ગંભીર મોં રાખી, સરસ મઝાનો પ્રાસ મેળવી, મઝા કરે ને પછી ક્યારેક મંદ મંદ તો ક્યારેક ખડખડાટ હસી પડે.

મારાં તથા ભાઈનાં બાળકોને ઊછળતાં, કૂદતાં, તોફાન કરતાં જોઈ મોટીબાના આનંદનો પાર ન રહે. ક્યારેક તો છોકરાંઓ ઝઘડતાં હોય, બથંબથા કરતાં હોય, ‘WWF’ ચાલતું હોય ત્યારે એમને છોડાવવાને બદલે મોટીબા ઉશ્કેરે—

‘લ્યા. તારા દાદા જેવો ઢીલો કેમ પડ સ? બાથ ભિડાય ક બરાબર…’

દિવાળી વૅકેશનમાં અમે ત્રણે ભાઈઓ વિસનગર ગયા હોઈએ. મારો બાબો-બેબી તથા ભાઈની ત્રણ દીકરીઓ રમતી હોય. મોટીબા પલંગમાં બેઠાં બેઠાં, છીંકણી તાણતાં તાણતાં, લીલી વાડીને લહેરાતી જોયા કરે ત્યારે એમની આંખોમાં, ફૂલેલા ગાલમાં, બોખા હાસ્યમાં, ખડખડાટ હસતી વખતે ઊછળતા ખભામાં, જાણે અપાર આનંદનાં મોજાંઓ ઊછળે.

‘મો…ટ્ટાં બા છીંકણી કેમ તાણે’ – એની નકલ કરતી સાતેક વર્ષની ઝીણકી હીરલને રાજી થઈને કહે—

‘ઓંમ ખોટું ખોટું છેંકણી હું કોંમ તોંણ સ, લે ઓંમ આય મારી પાહે.’ પછી લગરીક છીંકણી ભરેલી ચપટી હીરલના ટચૂકડા નાક પાસે લઈ જઈને ઉમેરે, ‘લે, અવ તોંણ…’

ત્યાં તો નાનકડા નાકમાંથી છીંકાછીંક, ઉપરાછાપરી, મોટા અવાજ સાથે. ટચૂકડી હથેળીનો પાછલો ભાગ નાનું નાનું નાક ચોળે, મોં ખૂલી જાય ને હા…ક્ છીં, વળી હા…ક્ છીં, ફરી હા…ક્ છીં… મોટીબાના ખભા ઊછળે ને ઘર આખુંયે ખડખડાટ હાસ્યથી ભરાઈ જઈને છલકાઈ ઊઠે.

હાસ્ય શમે એ પછી મોટીબા વાત ઉપાડે —

‘બટકો’ (મારું નાનપણનું નામ – બટુક) નેંનો હતો તારની વાત. તાર ભનુ (મારા બાપુજી – ભાનુપ્રસાદ) વડગોંમમોં. શિયાળાના દા’ડા. બટકો બાલમંદિરથી ઘેર આયો, દફતરની ઝોળી એક ખૂણામોં ફગાઈ નં કૅ ભૂખ લાગી સ. તે મીં ઈંના ખિસ્સામોં શેકેલા ચણા ભરી આપ્યા નં કહ્યું, ચણા ફોલી ફોલીનં ફોતરોં ઘરમોં વેરતો નંઈ નકર પગોમેં વાગશી. પણ ભઈ હવારે બરાબર ખાધા વન ગયેલા તે ભૂખ બરાબરની લાગેલી. પેટમોં બલાડોં બોલ. તે ચણા ફોલવાય કુણ રૅ? બટકે તો ચણાની મૂઠી ભરીનં ફાકડો ઓર્યો નં બા’ર રમવા દોડી ગયો નં થોડી વારમોં તો આયો પાસો.’

પછી અવાજ ગૂંગણો કરી, નાના છોકરાની જેમ બોલીને વાત આગળ ચલાવે. ‘બા, બા,’ એક નાહકોરું બતાઈનં કૅ ક ‘બા, બા, ચણો અંઈ ભરઈ ગ્યો સ…’ આ હોંભળીનં ભનુ નં અનિલા તો ગભરઈ ગ્યો. ભનુ કૅ, ‘જો, ઓંમ કર– ‘છૂં…’ કરીનં શ્વાસ જોરથી બા’૨ કાઢ… જો, ઓંમ, છૂં…! છૂં… છૂં…!’ ને બટકે તો શ્વાસ બા’ર કાઢવાના બદલ ઊંચો ખેંચ્યો તે ચણો તો નાહકોરામોં છેક ઉપર ખેંચઈ ગ્યો! ફોલેલો ચણો હોય તો હજી ઝટ નેંકળ, પણ આ તો ફોતરાવાળો. તાકડઅ્ હું ઘરમોં હતી તે હારું હતું. મંદિરે જવા તૈયાર થઈનં દાદરો ઊતરવા કરતી’તી ત્યોં જ આ ખેલ થયો. મીં કીધું શોંતિ રાખ. રઘવાટ નોં કર. છોકરું ગભરઈ જાય. પસઅ્ મીં તો ખાસ્સી ચપટી ભરીનં છેંકણી હુંઘાડી દીધી તે તરત છેંકો શરૂ થઈ – હા…ક્ છીં! હા..ક્ છીં! હા..ક્ છીં! બીજી નંઈ નં તીજી છેંકે તો ચણો બા’ર નં એ પછીની છેંકોમોં હું બા’ર આયું?’

ત્યાં તો બધાં ટાબરિયાં નાકે-મોંએ નાનકડી હથેળી રાખી બોલી ઊઠે, ‘છી…છી…છી…’ ને હસી પડે ખિલખિલાટ.

ચાર

પૉર નહિ ને પરાર, બેસતા વર્ષે મોટીબા સૌ પહેલાં નાહીધોઈને, નવો ધોળો સાલ્લો પહેરી, આરામ-ખુરશીમાં માળા કરવા બેઠાં. માળાના મણકા ફરતા જાય પણ મન રાહ જુએ – બેય વહુઓ ક્યાર તૈયાર થાય નં ક્યાર મનં પગે લાગવા આવ…

બેય વહુઓ તૈયાર થઈ ને પગે લાગવા ગઈ. પહેલાં તો માથે-ગાલે સ્નેહથી હાથ ફેરવી આશીર્વાદ આપ્યા. ને પછી ઉમેર્યું, ‘જુઓ, અમં આવતી દિવાળી હું ભાળું ક નોં ભાળું… તારા હાહરાના નં ફઈજીના લગનમોં હોનું વપરાયું, પસઅ્ તમનં બેયનં નં પસઅ્ ભોંણીઓનં લગન વખતે આલ્યું નં ઈંમ હોનું ઓછું થતું ગયું. અવઅ્ મારી ફાહે બસ, આ બે બંગડીઓ રઈ સ..’

બેય કાંડેથી બંગડીઓ ઉતારી.

‘લો, તમનં બેયનં મારા હાથે એકેક બંગડી આલતી જઉં… મનં પંચ્યાસી તો થયોં… અમં આવતી દિવાળીએ હું હોઉં ક નોં હોઉં… તે મીંકું તમનં બેયનં એકેક બંગડી મારા હાથે જ આપતી જઉં…’

પણ એ પછીની બે દિવાળી મોટીબાએ બધાં સાથે આનંદથી ઊજવી. અને આવતી દિવાળી ઊજવશે. મારો સૌથી નાનો ભાઈ અક્ષય ઘણી વાર કહે છે, ‘સદી પૂરી કર્યા સિવાય બાની વિકેટ પડે તેમ નથી. બા તો યમરાજાની બૉલિંગનેય ઝૂડી નાખે.’

અમે ત્રણેય ભાઈઓ મોટીબાને ‘બા’, બાપુજીને ‘ભાઈ’ તથા માને ‘બેન’ કહી બોલાવીએ. બા ઘણી વાર કહે છે, ‘હું તો બસ, અવઅ મોતની રાહ જોઉં છું… હું રાહ જોઉં છું તો મોત આવતું નથી નં ઘણોં જુવોંનજોધનં મોત ઉપાડી જાય સ… ઓંમ બોલતી-ચાલતી, હરતી-ફરતી હોઉં નં મોત આઈનં કૅ ક તારા… હેંડ…. નં હું મોંતનો હાથ ઝાલીનં ઓં…મ હેંડવા મોંડું…’ તો, ક્યારેક કહે છે, ‘અક્ષયનું લગન જોયા વના હું જવાની નથી.’

આ દિવાળી વખતે મોટીબાએ કહ્યું, ‘મારા ગયા કેડી આ ઘરમોં કોઈ રૅવાનું નથી… આ તો હું છું તે તારા બાપનં નં માનં ઓંય રૅવું પડઅ્ સ. મારા ગયા કેડી જો આ ઘર કાઢી નાખો તો એ પૅલાં હું બતાવું એ એ જગ્યાએ ખોદાવજો. વખત સ નં ધન નેંકળ. પૈસાદાર વૉણિયા ફાહેથી આ ઘર ખરીદેલું. તે ધન ક્યોંક દાટેલું હશે એ નક્કી. જોકે, વૉણિયો વેચતી વખતે ધન દાટેલું રૅવા નોં દે. પણ વખત સ નં વૉણિયાના બાપ-દાદાનું દાટેલું હોય નં ઈંનં ખબર નોં હોય નં રઈ ગયું હોય નં જો તમારા નસીબમોં હોય તો મળય ખરું.

‘પેલાના જમોંનામોં બૅંકો ન’તી. નં બૅંકો શરૂ થઈ તોય એ વખતે લોકનં બૅંકો પર ભરોસો ન’તો. તે હૌ ધન ચરુમોં ભરીનં ઘરમોં દાટતું. ક ભેંતોમોં ખાતોં કરતું.. ચોર ક ધાડપાડુ આવ તોય ઘરમોં જે બા’ર હોય એ લૂંટી જાય. પણ હોનું-ચોંદી નં બીજું ધન દાટેલું હોય એની ચિંતા નંઈ. એ જમોંનામોં સિક્કાય અત્તાર જેવા નંઈ, ચાંદીના સિક્કા, ખાસ્સા વજનદાર. એ વખતનું હોનુંય હારું. અત્તાર જેવું ચૌદ કેરેટનું ક ભેળસેળવાળું નંઈ. તે ચરુમોં ભરી ભરીનં લોક ધન દાટી રાખ. વધાર ધન હોય તો થોડું થોડું જુદી જુદી જગાએ દાટ્યું હોય. આવો મારી જોડે પરહાળમોં નં ઓઈડામોં, ઘર વેચી મારો તો ક્યોં ક્યોં ખોદવાનું એ બતાડું…’

‘ઓઈડો’ એટલે સૌથી છેલ્લો ઓરડો. ઘર ખૂબ લાંબું. સીધી રેખામાં એક પછી એક એવા ચાર ખંડ અને બહાર ઓટલો જેને મોટીબા ‘પૅલ્લો’ કહે. ચારેક પગથિયાં ચઢીને, કોતરણીવાળી લાકડાની બારસાખ નીચેથી ઘરમાં પ્રવેશો એટલે પહેલો લાંબો ખંડ તે ‘ખડકી’. પછીનો ખંડ તે ‘ચૉક’. ચૉકના માથે છત નહિ. પણ લોખંડની જાળી. જેમાંથી પવન, વરસાદ, ટાઢ, તડકો, આકાશ ને બધીયે ઋતુઓ ઘરમાં પ્રવેશે. ‘ચૉક’ પછી ‘પરસાળ’ ને છેલ્લે ‘ઓઈડો’. ખૂબ અજવાળાથી તે અંધારા સુધીની આખી રેન્જ ઘરમાં મળે. સૌથી વધુ હવા-ઉજાસ ને તડકાથી ઝગમગતા અજવાળાવાળો ‘ચૉક’. એનાથી ઓછું અજવાળું ‘ખડકી’માં, ‘પરસાળ’માં થોડું અંધારું ને ‘ઓઈડા’માં ઘેરું અંધારું. શીતળ અંધારું આપણને આપણી ભીતર લઈ જાય ને અંદરની યાત્રા કરાવે. અજવાળું આપણને ‘બહાર’ ખેંચી જાય. અમારા ઘરમાં બધાય ખંડની પહોળાઈ પણ જુદી જુદી! વચ્ચે વચ્ચે ખાંચા પડે ને પહોળાઈ વધે કે ઘટે! આથી, નાનો હતો ત્યારે મને તો આવું લાંબું ઘર જ જાણે શેરી જેવું લાગતું.

ઘરનું સૌથી જૂનું સ્મરણ છે હું ત્રીજામાં ભણતો ત્યારનું. બાપુજીની ઊંઝાથી વિસનગર બદલી થયેલી ને વતનના આ ઘરમાં આવેલા. ‘ખડકી’માં ઈંટોની ફર્શ, ઈંટોની હાર સિમેન્ટથી પૂરેલી તે ભૂખરી લંબચોરસ ચોકડીઓમાં કિરમજી ઈંટોની ભાત આંખને ગમતી. ખડકીની દીવાલો ખૂબ ઊંચી. ઉપર પહેલો માળ હોય એટલી ઊંચી દીવાલો, પણ પહેલો માળ પણ નહિ કે માળિયું કે ડાગળોય નહિ. દીવાલો પર છ ફૂટ સુધી જ ચૂનાનું પ્લાસ્ટર. એથી ઉપર પ્લાસ્ટર નહિ. ખૂ…બ ઊંચે વળીઓની બનેલી છત ને ઉપર દેશી નળિયાં. છતની નીચેના ભાગમાં, દીવાલ પરની કિરમજી ઈંટો પર ખાસ્સાબધાં સુકાયેલા કાદવ જેવાં ભૂખરાં ચામાચીડિયાં ઊંધા માથે લટકે! ખડકીમાંથી કચરો વાળો ત્યારે ઉંદરની હોય તેવી ચામાચીડિયાંની ખાસ્સી લીંડીઓ નીકળે. મોડી રાતે ઉપર જુઓ તો બધાંય ચામાચીડિયાં ગાયબ! ને સવારે ઊઠીને જોઉં તો બધાંય ચામાચીડિયાં દીવાલ પર હાલ્યાચાલ્યા વગર એવી રીતે લટકતાં હોય કે જાણે મરેલાં ચામાચીડિયાં દીવાલે ટીંગાડ્યાં ન હોય!

કોઈ કોઈ ચામાચીડિયાં તો લાંબો વાંસ પહોંચે એટલી ઊંચાઈએ જ ઊંધાં લટકતાં હોય. તે એ ખરેખર મરેલાં તો નથી ને એની ખાતરી કરવા હું વાંસ અડકાડું તો સહેજ ખસીને વળી પાછાં લટકી રહે, વીજળીના તાર પર લટકતા મરેલા કાગડાની જેમ. ઊંઝાથી અહીં રહેવા આવ્યાં ત્યારે શરૂ શરૂમાં તો આમ વાંસ અડાડતાં અડાડી તો દઉં પણ ચામાચીડિયું જેવું ખસવાનું શરૂ કરે ત્યાં તો કશું યાદ આવતાં જબરદસ્ત બીક લાગે ને તરત હથેળીથી નાક સંતાડી દઉં!

નળિયાં વચ્ચેની જગ્યામાંથી કંઈ કેટલાંય ચાંદરણાં ઘરમાં રમવા ઊતરી આવે.

ઘણીયે વાર મોટીબા મને આ ઘર જેવાં જ લાગ્યાં છે!

પાંચ

મોટીબાનું રસોડું ચૉકમાં. ચૉકમાં પ્રવેશતાં જમણી બાજુએ મોટીબાએ જાતે બનાવેલો માટીનો ચૂલો. લાંબી ભૂંગળીમાં ફૂંકો મારી મારીને, આંખો ઝીણી કરીને મોટીબાને ચૂલો પેટાવતાં હું કલ્પી શકું છું. મોટીબાનું નામ તારા. કલ્પી શકું છું, નાજુક-નમણી યુવતી તારાને ભૂંગળીમાં ફૂંકો મારીને ચૂલો પેટાવતી… આ…મ આંખ સામે જ જાણે જોઈ શકું છું ચૂલામાંથી ઊઠતી કાળી-ભૂખરી ધૂણી પાછળ ગોરું ગોરું તારાનું મોં, ગાલ ફુલાવેલું, આંખો ઝીણી કરેલું, ચૂલો પેટાવવામાં મગ્ન. ચૂલાના અગ્નિ કરતાંય પ્રચંડ અગ્નિ ભરેલો હશે એમની ભીતર…

હું સમજણો થયો ત્યારથી રસોઈ માટે કૉલસાની સગડી તથા દિવેટોવાળો અને ભમભમિયો કેરોસીનનો પ્રાઇમસ જોયાં છે. મોટીબાના ચહેરા પર હું જોઈ શકું છું સ્પષ્ટ, છેલ્લાં સિત્તેર-એંસી વર્ષનો એક આખો સમય, અનેક તિરાડોવાળો છતાં ઘણાંબધાં આભલાંથી મઢેલો, અંધારિયો ને છતાં ઝગમગતો.

માત્ર ચૂલા જેવી વસ્તુના સંદર્ભેય આંખ સામે જ દેખાય છે મોટીબાનાં અનેક રૂપો – ભૂંગળીમાં ફૂંકો મારી મારીને ચૂલો પેટાવતી નાજુક-નમણી-ગોરી તારા, ફાનસના અજવાળે ચૂલા સામે બેસીને રોટલા ઘડતી ભાનુ તથા મુદ્રિકાની મા, જુવાનજોધ વિધવા તારા, સગડીમાં કૉલસા ગોઠવી, કેરોસીનવાળી કાકડી મૂકી ઉપર બે-ચાર કૉલસા ગોઠવીને પછી કાકડી સળગાવી, સગડીના બાકોરામાં હાથપંખાથી પવન નાખતાં તારાબા, પ્રાઇમસ ખોલીને દિવેટોનો મોગરો કાપકૂપીને સરખી કરતાં કે દિવેટો બદલતાં મોટીબા, ભમભમિયા સ્ટવના પંપનું વાઇસર જાતે બદલી, પંપ ફિટ કરીને પછી સ્ટવને ભમભમાટ સળગાવતાં મોટીબા અને લાઇટર વડે ટક્ કરીને, ઊભાં ઊભાં, ગૅસની સગડી પેટાવતાં મોટીબા…

કૂવેથી ખેંચીને, માથે બેડાં ઊંચકીને પાણી ભરતી તારા.. શેરીમાં હૅન્ડપંપથી પાણી ભરતાં તારાબા, ઘરમાં જ આ…મ ચકલી ચાલુ કરીને પાણી ભરતાં મોટીબા. પલંગમાં પગ પર પગ ચઢાવીને બેસીને, ‘વૉશિંગ મશીન લો તો હાચવજો… કરન્ટ-બરન્ટ નોં લાગ…!’ એવી સૂચના આપતાં મોટીબા. ફાનસના ગોળા પરની મેંશને ઘસી ઘસીને સાફ કરતાં તારાબા, ને આ…મ ટીવીની સ્વિચ ઑન કરીને, જરીકે સંભળાતું ન હોવા છતાં ‘રામાયણ’ કે ‘મહાભારત’ જોતાં ને બધું જ સમજતાં મોટીબા…

આમ આ યાદી તો હજી ઘણી મોટી થઈ શકે, પણ અહીં અટકું ને પાછો આવી જઉં ‘ચૂલા’ની વાત પર.

હં, તો, ચૂલા પર બનેલી રસોઈ કેવી લાગે એનું તો સ્મરણ નથી. ચૂલાની ધૂણીની વાસનો પાસ બેસતો હશે રસોઈના સ્વાદમાં એવું હું કહું પણ મોટીબા સ્વીકારે નહીં. એ તો, ચૂલા પરની રસોઈના સ્વાદને ખૂબ વખાણે. પણ હા, કૉલસાની સગડીના બાકોરામાં મૂકીને શેકેલાં શક્કરિયાં કે શેકેલી કાચી કેરીનો બાફલો કે બાકોરામાં વારાફરતી મૂકીને શેકેલાં રીંગણનો ઓળો.. એ બધાંનો સ્વાદ તો જેણે માત્ર ગૅસ પરની જ રસોઈ ખાધી હોય એ કલ્પીય ન શકે. સગડી પર જેવો સરસ હાંડવો બનતો એવો સરસ ગૅસ પર હાંડવાના કૂકરમાંય નથી થતો.

સગડી પર હાંડવો મૂક્યો હોય. તપેલી પર તવી ઢાંકી હોય. થોડી વાર પછી તપેલી નીચે ઉતારી, ભડભડ સળગતા થોડા કૉલસા બહાર કાઢી, સગડીમાં થોડા નવા કૉલસા ઉમેરી, તપેલી સગડી પર મૂકવાની ને તપેલી પર ઢાંકેલી તવીમાં મૂકવાના પેલા ભડભડ સળગતા કૉલસા. પછી મોટીબા દેવદર્શને કે કથામાં ચાલ્યાં જાય. ઘરે, રસોડામાં ઘણીયે વાર, સગડી પર મૂકેલા હાંડવાને સંભાળનારું કોઈ જ ન હોય… મોટીબાએ ‘જોઈતા તાપ’ની ગણતરી એવી રીતે કરી હોય કે હાંડવો ખૂબ સરસ બની રહે એ ક્ષણ આવે ત્યારે સગડીમાંના તથા તપેલી પરની તવી પર મૂકેલા બધા કૉલસા હોલવાઈ ગયા હોય. આથી હાંડવો દાઝશે એની ચિંતા જ નહીં. વળી, ઉપર-નીચેનો તાપ ધીમે ધીમે ધીમે ક્રમશઃ ઓછો ને ઓછો થતો જઈને બંધ થઈ જાય તે દરમિયાન હાંડવાનું ઉપરનું પડ એવું તો સરસ મઝાનું કડક થઈ ગયું હોય, કાળાશ પકડવાની શરૂઆત થાય એ ક્ષણ અગાઉના રાતા રંગનું, સરસ શેકાઈ ગયેલા ભરચક તલ-વાળું… આહા… એ કડક પડ ખાવાની તો મઝા જ કંઈક ઑર… અને અંદરનો ભાગ કેક જેવો પોચો પોચો. હાંડવાના ખીરામાં દૂધી કે કોબીજ છીણીને નાખી હોય આથી અંદરનો ભાગ તો દાંત વગરનાંય ખાઈ શકે એવો સરસ પોચો થાય.

સગડીના કૉલસામાં ક્યારેક કોક તડતડિયો કૉલસો આવી ગયો હોય તે. એમાંથી તડ્ તડ્ તડ્ અવાજ સાથે જે તણખા ઊડે એ જોવા-સાંભળવાનીય મઝા આવતી. પણ ત્યાં તો મોટીબા ચીપિયાથી એ કૉલસો કાઢી લેતાં ને ફટાકડા જેવી મઝા હવાઈ જતી.

સગડી બરાબર સળગતી ન હોય ત્યારે હાથપંખા વડે બાકોરામાં ફટ ફટ ફટ ફાસમ્‌ફાસ પવન નાખવાની ને એ પવનથી કાળામેંશ કૉલસાની ટોચને રાતી થતી જતી ને પછી એમાંથી નીકળતી નાની નાની રાતીચોળ જ્વાળાઓને જોવાની મઝાય કંઈ ઑર. ઓચિંતી લાઇટો જતી રહે ત્યારે સગડીમાં સળગતા કૉલસાની રાતી રાતી જ્વાળાઓના અજવાળામાં મોટીબાનું મુખ જોવાની કેવી મઝા પડતી! ગોળમટોળ ગોરા ગોરા મોટીબાના મુખ પર રાતી રાતી ઝાંય અને ચારે બાજુ ગાઢ અંધારું.

છ

હં, તો, ‘ચૉક’ પછી આવે ‘પરસાળ’. ચોમાસામાં ક્યારેક સખત વરસાદ પડે ત્યારે, રસોડું થોડા સમય માટે ખસેડાય પરસાળમાં. ‘પરસાળ’ તથા ‘ઓરડા’ની ઉપર એક માળ. પરસાળની ભીંતો પરની અભરાઈઓ પર ગોઠવેલાં પિત્તળનાં વાસણો. અભરાઈની કિનારી પર મીણ વડે લાઇનસર ચોંટાડેલી પિત્તળની નાની નાની છલૂડીઓ. ‘ઓરડા’માં જવા માટેના બારણાની ડાબી બાજુની ભીંત પર લોલકવાળું, ડંકાવાળું વર્ષો-જૂનું ઘડિયાળ. જેને સમયસર ચાવી આપવાનું કામ પણ મોટીબા જ કરે. એ ઘડિયાળના ડંકાનો રણકોય ખૂબ સરસ. મોટીબા કહેતાં, કલાકે કલાકે ડંકા પડતા રૅ એટલ ઘરમોં એકલું નોં લાગ. શેરી જેવડા મોટા ઘરમોંય ડંકાના અવાજથી વસતી જેવું લાગ.. વળી, રાતેય, કલાકે કલાકે ડંકા પડતા રૅ એટલ એવું લાગ ક કોક ચોકી કરનારું ય સ. રાત ભેંકાર નોં લાગ.. કોકવાર ઓંખ ઊઘડી જાય નં ઊંઘ નોં આવઅ્ નં મન વિચારે ચડી જાય તારઅ્, હજી હવાર થવાની કેટલી વાર સ એ જોવા પથારીમોંથી ઊભુંય થવું નોં પડ… ડંકા પડઅ્ તે તરત ખબર પડઅ્ ક તૈણ વાગ્યા ક ચાર.’

એ ઘડિયાળ બગડતું ને બાપુજી કહેતા, ‘હવે એ ઠોચરાને કંઈ રિપેર નથી કરાવવું… ઘડિયાળ નવું જ લાવી દઈએ…’

‘તાર ઘડિયાળ નવું લાવવું હોય તો ભલ… ઈની ના નથી. નવા ઘડિયાળનં ખડકીમોં લગાવજે. પણ જૂનું ઘડિયાળ તો ઈંની જગ્યાએ જ રૅ’શે નં ઈનં હોંચ કરાવવું પડશે.. ડંકા નથી વાગતા તે જોંણ આ ઘડિયાળ મરી ગ્યું હોય એવું લાગઅ્ સ… ઈનં ઝટ પાછું બોલતું કરાય…’

‘પણ એ બહુ જૂનું થઈ ગયું છે તે ખડકી ને પરસાળ, બેય માટે લોલકવાળાં, ડંકા પડે એવાં જ, નવાં ઘડિયાળ લાવી દઈએ…’

‘તું નવોં હત્તર ઘડિયાળ લાવ તોય મારઅ્ તો આ જ ઘડિયાળ જોઈઅ… નં બનં એટલું જલદી એ હોંચ થવું જોઈઅ નં ડંકા પડવા જોઈઅ…’ ને કંપતા અવાજે મોટીબા આગળ બોલે, ‘ખબર સ? તારા બાપના વખતનું સ આ ઘડિયાળ…’

‘પણ હવે તો રામભૈ ઘડિયાળીય કહે છે કે, મ્યુઝિયમમાં મૂકવા જેવા આ ઘડિયાળને હવે ક્યાં સુધી રિપેર કરાવ્યા કરશો? ક્યાં સુધી સરખું ચાલે… કેટલું જૂનું થઈ ગયું છે?’

‘હુંય જૂની થઈ ગઈ છું. ઈંમ કર, મનંય મૂકી આય ‘મુઝ્યમ’… મોં.’ મોટીબા ખોવાઈ જાય અતીતમાં.. ‘ખબર સ તનં? મારાં લગન કેડી મીં જિદ કરીનં તારા બાપા ફાહે આ ઘડિયાળ માગી’તી… ક… ઘરમાં ઘડિયાળ વના નોં ચાલ… તો, તારા બાપા કીં ક આપડ ક્યોં નોકરીએ જવું સ…?’

‘કેમ? ગોરપદું કરો સો તે મુરત તો હાચવવું પડઅ્ ક નંઈ? મીં ઓંમ કયું એટલ ઈમને કૅડમોં ખોસેલી ગોંધીજી જેવી નેંની ઘડિયાળ કાઢીનં બતાઈ નં મૂછમોં હસ્યા.. પસ મીં તો કીધું ક, તમે ગોરપદું કરવા બા’રગોંમ ગયા હોવ નં ઘરમોં હું હાવ એકલી હોઉં તો, કલાકે કલાકે ઘડિયાળમોં ડંકા પડતા હોય તો કોંક ‘વસતી’ જેવું લાગ… નં એ જ હોંજે આ ઘડિયાળ ઘરમોં આઈ.. લગન કેડી ઘર માટ ખરીદેલી પૅલી જ ચીજ… તું અંગરેજી પે’લામોં ભણતો નં તારા બાપા મરી ગ્યા એ કેડીય આ ઘડિયાળના ડંકા..’

આગળ કશું બોલવાને બદલે મોટીબાએ સફેદ સાડલાના છેડાથી આંખો લૂછી.

સત્તરેક વર્ષની ઉંમરે એમનાં લગ્ન થયેલાં પચાસેક વર્ષના ગંગાશંકર સાથે. એ ક્ષણથી જ એમના માટે વૈધવ્ય નિશ્ચિત હતું. દર્પણમાં જોઈ, મોટા ગોરા કપાળમાં ચાંલ્લો કરતી વેળાએ કદાચ, ચાંલ્લાના કંકુમાંય ભળેલું હતું વૈધવ્ય… જુવાનજોધ વિધવાની, અનેક ઋતુઓની, અનેક લાંબી લાંબી રાતો પણ થઈ હશે પસાર આ જ ઘડિયાળના ડંકાઓના સહારે.. આ જ ઘડિયાળમાં ફરતા કાંટાઓમાંથી ક્યારેક પ્રગટતાં હશે સ્વપ્નોય — નાના નાના દીકરા-દીકરીને મોટાં કરવાનાં, ભણાવવાનાં, પરણાવવાનાં…

‘બસ.. ભાનુ મોટો થઈ જાય નં ઈનં નોકરી મળ ત્યોં હુદી જ આ દુઃખ વેઠવાનું સ…’

સાત

પરસાળમાં, મેડા ઉપર જવા માટેનો લાકડાનો દાદરો. જેના પરથી અધરાતે-મધરાતે મસમોટા ઉંદરો ધબ્ ધબ્ ધબ્ કરતાં ઊતરે ત્યારે જાણે ખરેખર કોક માણસ દાદરો ઊતરતું હોય એવું લાગે. દાદરાની નીચે મસમોટી ઘંટી. ઘંટીની આજુબાજુ લાકડાનું થાળું. નાનો હતો ત્યારે રમત ખાતર એ ઘંટીને ગોળ ગોળ ફેરવવાનું મન થતું. પણ ઘણુંયે જોર કરવા છતાં, મોંમાંથી ‘ઊંહ્’ ‘ઊંહ્’ અવાજ નીકળી જતો પણ ઘંટીનું પડ જરીકે હાલતુંયે નહિ. અનેક દસકાઓ અગાઉ મોટીબા આ ઘંટી ફેરવતાં હશે… અત્યારેય, મોટીબાને લાગે કે અમે કશો ખોટો ખર્ચ કર્યો છે કે તરત ગુસ્સો ભભૂકી ઊઠે ને કોઈક વાર કહે —

‘અનાજ દળવાનો ભાવ એક પૈસે મણ હતો તોય હું પરોઢિયે ઊઠીનં પરસાળમોં મોટી ઘંટી રૅતી ઈંના પર દળતી. આ બાવડોંનં જોર નીં આવતું હોય? તારા દાદા મરી ગયેલા નં તારો બાપ નં મુંદરિકા (મુદ્રિકા) બેય હાવ નેંનો નેંનો… મુંદરિકા રોતી હોય તો ઈંના ઘોડિયાની દોરી પકડીનં હીંચોળતીય જઉં નં બીજા હાથે ઘંટી ફેરવતી જઉં… વચ્ચે વચ્ચે દોરી છોડીનં મૂઠી ભરીનં દોંણા ઓરતી જઉં નં થોડી થોડી વારે હાથ બદલતી જઉં… તારા બાપનં, તારી ફઈનં કેમ મોટોં કર્યોં સ એ મારું મન જોણં સ… તમનં બધોંનં તો પૈસાની કોંય કિંમત જ નથી! તમારા હાથે તો નકોંમા પોંણીની જેમ પૈસા વપરાય સ… છેક કૂવેથી ભરી લાવવું પડતું’તું તાર અમે પોંણીય પૈસાની જેમ વાપરતોં.’

મોટીબા તથા માને સામસામે બેસીને, નાની ઘંટી ફેરવતાં મેં ઘણીયે વાર જોયાં છે. ક્યારેક મા કે મોટીબા એકલાં જ દળવા બેઠાં હોય ત્યારે એમની સામે બેસીને મેં ઘંટીય ફેરવાવી છે. ઘંટી ફેરવવાની મઝા પડતી માટે. મારે મન એ રમત થતી. રમતમાં, જોર કરીને ખૂબ ઝડપથી ઘટી ફેરવવા લાગું તો મોટીબા કહે —

‘ઓંમ ફાસ નૈં ફેરવવાનું નકર કેટલાક દોંણા આખા નેંકળી જાય..’

જાડું દળવું છે કે મધ્યમ કે ઝીણું તે પ્રમાણે મોટીબા ઘંટીના બે પડ વચ્ચેનું અંતર વધારે-ઓછું કરીને ગોઠવે. થોડાં વરસો પહેલાં લાકડાના થાળાવાળી ખૂબ મોટી ઘંટી વેચી મારેલી. પણ નાની ઘંટી તો હજીય છે. મા હજીય એ વાપરે છે. મૌલિકને મગસ ખૂબ ભાવે તે અમે વિસનગર જઈએ ત્યારે મા હજીયે ચણાની દાળ જાતે જ દળે, કરકરી. ખાંડ પણ જાતે જ દળવાની. વાલ પણ ઘંટીમાં જ ઓરીને વાલની દાળ કરવાની. વાલનો ભૂકો ન થાય કે ટુકડાય ન થઈ જાય પણ પ્રભાતિયાના લયમાં મધુર અવાજ સાથે ફરી રહેલાં ઘંટીનાં બે પડ વચ્ચેથી વાલની દાળ જ બહાર પડે, ફોતરું અલગ થઈને! એ જોઈ મારું તો વિસ્મય શમે જ નહિ! તો ક્યારેક, વાલની દાળ કરવા માટે, રાત્રે ગરમ પાણીમાં વાલ પલાળવાનાં ને સવારે મોટીબાના અંગૂઠા ને તર્જની વચ્ચે વાલના દાણા એક પછી એક દબાતા જાય, ફોતરું અલગ થઈને બે ફાડ પડતી જાય તાંસળીમાં. આવી વાલની દાળની મીઠાશની તો આ જમાનાના લોકોને ખબર જ ન પડે.

‘પરસાળ’ પછી ‘ઓરડો’. ‘ઓરડા’માં અનાજ ભરવાની ચારેક કોઠીઓ. એમાંની એક કોઠી તો લગભગ છએક ફૂટ ઊંચી. બાકીની ત્રણ નાની. જેના પર ઊતરતા ક્રમમાં પિત્તળનાં ત્રણ-ચાર બેડાં મૂકેલાં હોય. સૌથી ઉપરના નાના ઘડુલાના મુખ પર તપેલી ઊંધી મૂકી હોય. બેડાંની આવી ઊભી હરોળને લૉગ’ કહે. બેડાંઓ પર નાના નાના ગોળ ચાંલ્લા(ગોબા)ઓની એક સરસ ભાત. નાનો હતો ત્યારે બેડાંઓ પરની આ ભાતના ચાંલ્લાઓમાં તર્જનીનું ટેરવું મૂકતો ને તર્જનીને સરકાવતો, તો ક્યારેક આ ચાંલ્લાઓની ભાત પર હથેળી ફેરવીનેય સ્પર્શની મઝા લેતો. બેડા પરના આવા દરેક ચાંલ્લામાં જરીક પ્રકાશ ને લગીર અંધકાર અડોઅડ લપાઈને બેસતા આથી ભાત ઑર દીપી ઊઠતી.

એવી જ મઝા પડતી નળિયાંવાળાં છાપરાંઓ પર, સવારથી તે સાંજ લગી, બદલાતી જતી તડકા-છાયાની ભાત જોવાની. ત્યારે વિસનગરનાં તાંબા-પિત્તળનાં વાસણો વખણાતાં. કંસારાને વાસણ ઘડતો જોવાની મઝા તો કંઈ ઑર જ. શેરીએ શેરીએથી વાસણ ઘડાવાના તાંબા-પિત્તળના રણકાર ઊઠતા. નિશાળે જતાં-આવતાં આવા રણકાર તરફ પગ વળી જતા. ભાત રચવા માટે, લાકડાના હથોડાથી બેડાં પર લાઇનસર પડ્યા કરતા એકસરખા નાના નાના ચાંલ્લા જોતાં વિસ્મય શમતું નહિ. સ્ટેનલેસ સ્ટીલનાં વાસણો આવ્યા પછી વિસનગરની શેરીઓમાંથી ઊઠતા તાંબા-પિત્તળનાં વાસણો ઘડાવાના રણકાર હવે બંધ થઈ ગયા છે. એ રણકાર વગર વિસનગર જાણે સૂનું, મૂંગું થઈ ગયું છે.

‘માર તો બસ, આ જ ઘરમોં મરવું સ.’ એવી મોટીબાની જીદના કારણે મા અને બાપુજીય અમારી સાથે રહેવા નથી આવી શકતાં.

જીદ કેટલું ટકે? વરસેક પછી ફરી મોટીબાને કહ્યું, ‘ચાલો બા, અમારી સાથે અમદાવાદ.’

મોટીબાને દીકરા કરતાંય દીકરીઓ ખૂબ વહાલી. એકના એક પૌત્ર કરતાંય, મારી તથા ભાઈની દીકરીઓ માટે ખૂબ મમતા. તે વળી વરસેક બાદ મારી સાત-આઠ વર્ષની દીકરી કૃતિ પાસે પાટીમાં લખાવડાવ્યું —

‘તમે અમારી જોડે રહેવા અંદાવાદ ચાલો.’

પણ આ વાંચીને મોટીબા મારી ચાલ સમજી ગયાં, સીધું જ મારી સામે જોયું ને બોલ્યાં —

‘અવઅ્ તો ચાર જણા ઉપાડવા આવશી તારઅ્ આ ઘર છોડે.’

આઠ

પહેલાં તો મોટીબા વતનના ઘરમાં જ રહેવાની જીદ નહોતા કરતાં. બાપુજીની બદલી જ્યાં જ્યાં થાય ત્યાં ત્યાં સાથે જાય. બધોયે સામાન પૅક કરવાનું કામ એમનું. એમના જેવું સામાન પૅક કરતાં ઘરમાં બીજા કોઈને ન આવડે. એક પણ ચીજ તૂટે નહિ, કશુંયે લગીરે ઢોળાય નહિ, એકાદ વાસણનેય ગોબો સરખો ન પડે. નવા સ્થળે પહોંચ્યા પછી સામાન ખોલવાનું ને બધું ગોઠવવાનું કામ પણ મોટીબા જ કરે. કઈ ચીજ શેમાં મૂકેલી એ રજેરજ એમને યાદ હોય.

પણ બાપુજીને રિટાયર્ડ થવાનાં દસેક વર્ષ બાકી હતાં ને મોટીબાનું ભપક્યું—

‘મારઅ્ અવ વતનના ઘરમોં જવું સ. હું મારઅ્ એકલી રોંધી ખએ. નં માળા નં  દેવદરશન.’

‘પણ આટલી ઉંમરે સાવ એકલા રહેવું ઠીક નહિ.’

‘કેમ, હું કોંય મરણપથારીએ પડી સું? હજી તો અડીખમ છું. ચોખ્ખું ઘી-દૂધ ખાધેલું સ. કૂવેથી પોંણી ખેંચેલું સ. જાતે દઈણોં કરેલોં સ. વાલમથી ચાલતી વિહનગર આવતી. હજી તો પગોમોં ન બાવડોંમાં જોર સ.’

માએ, બાપુજીએ, ફોઈએ, પડોશીઓએ બધાંએ મોટીબાને ઘણુંયે સમજાવ્યાં. પણ માને તો મોટીબા શેનાં?

‘એકલાં રહેવું હોય તો કામવાળી રાખી લેજો.’

‘કેમ કોંય, પૈસા મફત આવ સ? નં મારા હાથ-પગ ભાંગી ગ્યા સ?’

બાપુજીએ આવતા રવિવારે જઈશું, હવે પછીના રવિવારે જઈશું – કહી બે અઠવાડિયાં ખેંચી કાઢ્યાં.

‘અવઅ્ કાલનો પરમદાડો થવો નોં જોઈઅ. મૂકવા નોં આવવું હોય તો હું મારઅ્ એકલી જએ… હજી તો એકલી અમ્મેરિકા જઉં એવી છું. કાલ જો નીં જવા દો તો પસ અન્નજળ હરોંમ.’

તે પછી મોટીબાને બીજે દિવસે વતનના ઘરમાં મૂકી આવ્યાં. અને ત્યારથી તે છેક બાપુજી રિટાયર્ડ થયા ત્યાં સુધી મોટીબા એકલાં જ રહ્યાં. ને બધુંયે કામ જાતે. અને હજીયે હઠ છે–

‘માર તો આ ઘરમોં જ મરવું સ.’

આથી જ તો, વતનનું ઘર કહેતાં મોટીબા ને મોટીબા કહેતાં વતનનું ઘર.

મોટીબાએ ઓરડામાં લઈ જઈને બતાવ્યું.

‘અહીં ખોદાવજો, અહીં ખોદાવજો… નં પરહાળમોંય પણે ખોદાવજો. પરહાળમોં લેંપણ કાઢી નાખેલું નં ચીમેટની છો કરી તારઅ્ મીં મજૂરિયોં ફાહે થોડું ખોદાયું’તું તો માટીના ઘડા તો નેંકળેલા, પણ ખાલી. એક મા’રાજે કીધેલું, તમારા ઘરમોં ધન સ. નં તીજી પેઢીનં મળશે તે મૌલિક એ તીજી પેઢી થઈ ક નીં? પોંણીકળા જોણતો હોય ઈંનં જીમ ખબર પડ ક ધરતીમોં પોંણી ક્યોં સ ઈમ જૂના જમોંનામોં ઘણોંનં ખબર પડતી ક ધન ક્યોં દટાયેલું સ..’

તો જેને ખબર પડતી હોય એ જ ધન કાઢી ના લે?’ મેં પાટીમાં લખીને પૂછ્યું.

‘કૅ સ ક જમીનમોં ધન દાટેલું હોય ત્યોં હાપ રૅ, ધનની ચોકી કરવા. અનં જીના નસીબમોં નોં હોય ઈનં ધન મળઅ્ તોય ઈનં ઠીકરોં જ દેખાય. શિવગંગામાશી જીવતોં તારઅ્ ઈમને આ બાબતની એક વારતા કીધેલી એક વાર.

‘જૂના જમોંનાની વાત. એક ગોંમ હતું. બઉ મોટુંય નંઈ નં હાવ ગોમડુંય નંઈ. આપડ વિહનગર જેવડું જ હમજો નં. ઈમોં એક વૉણિયોં રૅ. ઈના જેવો કંજૂસ મૉણસ આખા ગોમમોં બીજો નોં મળઅ્.

‘રાજાના દીવૉનનું હવેલી જેવડું ઘર આ કંજૂસ વૉણિયાએ ખરીદ્યું તારઅ્ તો લોક મૂઢામોં ઓંગળોં નખી ગ્યું. ઘર વેચાતું લેનારા ગોમમોં બીજા ઘણાય હતા પણ હૌથી વધાર પૈસા આલવા આ વૉણિયો તૈયાર થયો!

‘ગોમમોં તો લોક વાતો કરઅ્ ક વૉણિયાની બુદ્ધિ બગડી સ ક હું? આવો કંજૂસ વૉણિયો દોઢ ગણા પૈસા આલીનં ઘર ખરીદ? કોં તો ઈનીં બુદ્ધિ બગડી સ કોં તો પસઅ્ એ વૉણિયો નંઈ.

‘ઘર લીધા કેડી વૉણિયો તો રોજ રાતે ક્યોંક ને ક્યોંક ખોદ નં ધન નોં મળઅ્ તે પસ પૂરી દે. ઓંમનં ઓંમ તૈણ-ચાર મહિના ગ્યા. પણ ધીરજ તો કે વૉણિયાની. પસ એક દા’ડો સ તે રાતે ખોદત ખોદત ખણંગ કરતો અવાજ આયો. બેય હાથેથી જાળવીનં થોડી માટી બા’ર કાઢી પસ ફૉનસ થોડું મોટું કરીનં ઈના અજવાળામાં જોયું તો એક મોટો ચરુ! થોડું વધાર ખોદીનં એ ચરુ તો બા’ર કાઢ્યો. ચરુની ઉપર માટીનું ઢોંકણ ઢોંકીનં ઉપર લેંપી કાઢેલું.

‘વૉણિયો તો રાજી રાજી થઈ ગ્યો ક આ ધન મારા જ નસીબનું હશે. તમોં જ ધન હાચવવા બેઠેલો નાગ દેખાયો નંઈ. નકર તો કૅ સ ક ધન હાચવવા નાગ બેઠેલો હોય નં જીના નસીબનું નોં હોય ઈનં નાગ અડવા નોં દે.

‘રાજી થઈનં વૉણિયાએ તો ઢોંકણું ઉઘાડ્યું. ફૉનસ નજીક લાયો નં ચરુમોં જોયું તો મંઈં હોનામૉરોના બદલ મોટા મોટા વેંછી!

‘બીજું કોઈ હોય તો આ જોઈનં છળી મરઅ્. પણ આ તો રયો વૉણિયો. ઈને વિચાર્યું ક આ ધન મારા નસીબમોં નીં હોય તમોં જ મનં વેંછી દેખાય સ.

‘ઉપર વેંછી હોય પણ વખત સ નં નેંચ હોનામૉરો હોય તો?

‘વૉણિયાએ ચરુ ઠાલવ્યો. તો, બધાય વેંછી જીવતા!

ચીપિયાથી પકડી પકડીનં ઈનં વેંછી પાછા ચરુમોં ભર્યા નં દહબાર વેંછી બા’ર રાખ્યા. ચરુનું ઢોંકણું હતું ઈંમ બંધ કરીનં ચરુ તો પાછો દાટી દીધો નં ઉપર થોડું લેંપણેય કરી દીધું! પસ, દહ-બાર વેંછી બા’ર રાખ્યા’તા ઈનું વૉણિયાએ હું કર્યું? તો કે, હૂતળીમોં આસોપાલવનોં પોંદડોં બોંધીનં તોરણ બનાઈએ ઈંમ વેંછીની પૂંછડીના અંકોડા બોંધીનં ઈંને તો વેંછીનું તોરણ બનાયું નં પસ બારહાખોમોં બોંધ્યું…!’

‘હવારમોં વાળવાવાળી આઈ ઈનં તો આ તોરણ જોઈનં કઉતૂક થયું ક આ વૉણિયાનું ખહી ગયું સ ક હું? તે ઈને તો બૂમ પાડી—

‘શેઠ…’

‘શે…ઠ… ઓ…શેઠ..’

‘વૉણિયો તો પેલી નંઈ નં બીજી બૂમે ઝટ બા’ર આયો.

‘શેઠ’, પેલી બોલી, ‘ચમ આ હોનામૉરોનું તોરણ ઓંમ લટકાયું સ?’

‘વૉણિયો હમજી ગ્યો ક આ ધન આ છોડીના નસીબનું સ. અનં આટલું બધું ધન જવા તો દેવાય નંઈ. પણ… એ ધન મેળવવું શી’તી? બધું ધન ઈનં આલી દઉં નં કઉ ક ઓમોંથી દહબાર હોનામૉરો તું લઈ લે, નં બાકીની મનં આલ…

‘પણ મારી પાહે આયા કેડી વખત સ નં હોનામૉરો ફેર વેંછી થઈ જાય તો? વૉણિયો થોડું મૂંઝાયો. પણ પસ ઈંને ઉકેલ હોધી કાઢ્યો.

‘શું?’ મોટીબા બિલકુલ સાંભળતાં નથી એય ભૂલી જઈને બધાં પૂછી બેઠાં.

‘પસઅ્ વૉણિયાએ તો એ વાળવાવાળી હારે લગન કર્યો.’

‘વાહ!’ સાંભળનાર બધાં બોલી ઊઠ્યાં. મનેય ખૂબ મઝા પડી.

‘તમોં કું સુ ક મારા મર્યા કેડી ઘર વખત સ નં વેચી મારો તો એ પૅલાં મીં બતાઈ એ જગ્યાઓએ ખોદાવજો. હોનામૉરો તો નંઈ પણ તમારું નસીબ હોય ને રાણીછાપ ચોંદીના સિક્કા નેંકળ તો નેંકળ. પણ હું તો કું સું ક વતનનું ઘર કોઈ દા’ડો કાઢી નોં નખીએ. ક્યારેક કોઈ પ્રસંગ-બ્રસંગે આવવાનું થાય તો ઘર ઉઘાડીનં રૅવા થાય. ઘર હોય તો વતન જોડે એક છેડો જોડાયેલો રૅ. પણ અહીં કોઈ રૅતું નોં હોય તો પસઅ્ આવડું મોટું ઘર હચવાય નૈં. તે ખડકી નં ચોકનો ભાગ રાખજો નં પાછલો ભાગ – પરહાળ નં ઓઈડો વેચી મારજો. પંચોતેર-એંસી હજાર તો આવશી.’

નવ

મોટીબા અન્ન-જળ ત્યાગવાની માત્ર ધમકી જ આપે એવું નહિ, ખરેખર કરીય બતાવે.

મારી નોકરીની શરૂઆત થઈ સુરેન્દ્રનગરથી, ૧૯૭૯માં. ત્યારે લગ્ન થયેલાં નહિ તે મોટીબા રાંધી ખવડાવવા સાથે રહેલાં.

ટ્રેનિંગના છેલ્લા બે મહિના હું સુરેન્દ્રનગર હતો. ટ્રેનિંગનો મારો સાથી સી.એ. પટેલ અને હું એક રૂમ ભાડે રાખીને રહેતા ને લૉજમાં જમતા. ટ્રેનિંગ પછી ક્યાં મૂકશે એ નક્કી નહોતું. સ્થળ નક્કી થાય એ પછી, ત્યાં મોટીબા મારી સાથે રહેવા આવવાનાં હતાં. પછી તો મને તથા સી.એ.ને સુરેન્દ્રનગર જ મૂક્યા..

સી.એ. પટેલ પણ રાજી હતો કે ચાલો, તારાં મોટીબા આવી જાય પછી બહાર જમવું નહિ પડે. આ શનિ-રવિ જઈને મોટીબાને લઈ આવ. વાસણ-કૂસણ ને બીજું બધું વસાવવાનું તો આપણે કરીશું.

હું મોટીબાને લેવા ગયો તો—

‘નાગર ભલઅ્ નોં હોય પણ તારા ભેગું જો કોઈ બોંમણ રૅતો હોત તો હું રોંધી ખવડાવવા આવત તારી હારે.’

થઈ રહ્યું.

હવે?!

મને દમની તકલીફ ને બહાર ખાવું પડે તે મોટીબાનો સખત જીવ બળે. જીવ બળે તો બળે પણ મારા ભેગું પટેલ રહેતો એનું શું? મેં એમને ખૂબ સમજાવ્યાં, દલીલોય ઘણી કરી.

‘નરસિંહ મહેતાય નાગર હતા છતાં હરિજનવાસમાંય ભજનો ગાવા જતા.’

‘એ તો સંત હતા, આપડ થોડા સંત છીએ?’

મારોય મિજાજ છટક્યો. ક્ષણભર તો થયું… શર્ટ ઉતારું, ગંજી કાઢું ને પછી જનોઈ ઉતારી દઈને ફેંકું મોટીબાના મોં પર. પછી થયું, એમ કરવાથી તો મોટીબામાં જ્વાળામુખી ફાટશે, ક્યારેય ન શમે એવો. વળી જૂના જમાનાના જે સંસ્કાર એમનામાં રેડાયા’તા એ જૂના સમયને મારે એમની ભીતરથી કેમ ભૂંસવો? તે મેં સંયમ રાખ્યો. ભરયુવાનીમાં વિધવા થવું ને નાનાં નાનાં બે છોકરાં (બાપુજી તથા ફોઈ)ને ઉછેરવાં, ભણાવવાં, મોટાં કરવા માટે એમણે જે દુઃખ વેઠ્યું છે એની તો કલ્પના કરતાંય, અત્યારેય, કમકમાં આવી જાય છે.

વર્ષો અગાઉ, હું સાતમા-આઠમામાં ભણતો ત્યારે તો મેં મોટીબા સામે ઊહાપોહ કરેલો—

અમારી પડોશમાં એક સિંધી કુટુંબ રહેવા આવેલું. એમનો બે-એક વર્ષનો ટેંણકો એક વાર રમતો રમતો અમારા રસોડામાં આવી ચઢ્યો ને ફૂલેલી, બદામી રંગની ગરમ ગરમ પોચી પોચી પૂરીઓ ભરેલી થાળીમાંથી એણે એક પૂરી લીધી કે ખલાસ.

આભ તૂટી પડ્યું.

‘અનિલા…’ મોટીબાએ માને કહ્યું, ‘પૂરીઓનો લોટ ફેરવારકો બોંધ નં આ પૂરીઓ અવ ગાય-કૂતરોંનં નખી દેજો…’

‘ફરી લોટ નથી બાંધવાનો.’ તરત હું બોલ્યો, ‘બાને ના ખાવું હોય તો કરે અપ્પા.’

સારું હતું કે બા ઓછું સાંભળતાં નહીંતર તો ઉપવાસ જ કરત. છેવટે માએ મોટીબા જેટલી પૂરીઓ ફરી બનાવી.

આ વખતે હું કંઈ બોલ્યો નહિ પણ નક્કી કર્યું, મોટીબા ન આવે તો ભલે. હું બા’ર ખાઈ લઈશ. પણ આવી આભડછેટ તો નહીં જ ચલાવી લઉં.

મોટીબાની આભડછેટના કારણે તો માનેય ઘણુંબધું પાળવું પડે છે. સંડાસ જવા માટેનો એક જૂનો સાલ્લો જુદો રાખ્યો હોય. માત્ર એ વીંટીને સંડાસ જવાનું, ગમે તેવી ઠંડીમાંય. તેમના જમાનામાં તો મોટીબા રસોઈ પણ માત્ર રેશમી કપડાં પહેરીને જ કરતાં.

ચીનાઈ માટીનાં કપ-રકાબીમાં મોટીબા ચા ન પીએ. કારણ, પરનાતના કોઈને ચા આપવાથી એ કપ-રકાબી એઠાં થઈ જાય! બાકી બધા માટે એ કપ-રકાબી વાપરવાની એમણે છૂટ આપેલી. પણ પોતે અભડાઈ ન જાય માટે હંમેશાં પિત્તળનાં કપ-રકાબીમાં જ ચા પીએ. પણ હા, બાપુજીનો કોઈ મુસલમાન મિત્ર ઘરે આવ્યો હોય ને એને જેમાં ચા આપી હોય એ કપરકાબીને તો સાવ જુદાં જ મૂકી દેવાનાં. એ કપ-રકાબીનો ઉપયોગ જ્યારે એ મુસલમાન મિત્ર આવે ત્યારે જ થાય.

બાપુજીના એ મિત્ર સાથે તો મોટીબા મીઠી મીઠી વાતો કરે. ‘અલ્લા કૉ ક ઈશ્વર બધા એક જ સ’– કહી, હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનીય વાત કરે! આઝાદીની લડતમાં હિન્દુ-મુસલમાનોએ કેવા ખભેખભા મિલાવેલા એની ને પછી દુઃખી અવાજે ભાગલાની ને ગાંધીજીના મોતની વાતેય સંભારે. જતી વેળાએ મોટીબા એને સ્નેહાળ અવાજે કહે, ‘આવતો રૅજે ભઈ, તુંય મારઅ્ તો દીકરા જેવો.’

અને દીકરા જેવો એ મુસલમાન હજી મહેલ્લા બહાર પણ પહોંચ્યો ન હોય ત્યાં સખત અવાજે મોટીબા કહે,

‘અનિલા, એ ઠીકરોં (કપ-રકાબી) ધોઈનં આઘાં મૂકી દે. ભૂલથી કોઈ લે નંઈ.’

‘નં ભનુ, જોડે નોકરી કરીએ એટલઅ્ ભઈબંધી દેખાડવી પડઅ્. પણ તનં ય કું સુ ક મુસલમોંનનો કદીય વિશ્વાસ નોં કરીએ.’

છેવટે મોટીબાને લીધા સિવાય હું સુરેન્દ્રનગર પહોંચ્યો.

સી.એ. પટેલે પૂછ્યું, ‘કેમ મોટીબાને ન લાવ્યો?

હું એને શો જવાબ આપું?

પછી, બીજે દિવસે, વિગતે બધી વાત કરી સી.એ.ને સમજાવ્યો ને કહ્યું, કંઈ નહિ, આપણે બા’ર ખાઈશું.

સમજીને જ સી.એ. બીજે મહિને જુદો રહેવા ચાલ્યો ગયો. એ પછીય હું મોટીબાને લેવા ગયો નહિ, લૉજમાં જમવાનું ચાલુ રાખ્યું. લૉજનાં દાળ-શાકની વાસથી ક્યારેક નૉશિયા જેવુંય થઈ જતું ત્યારે થતું, રસોઈ બનાવતાં થોડુંઘણું શીખ્યો હોત તો સારું થતું. ધારો કે મને રસોઈ બનાવતાં આવડતુંય હોત ને હું જાતે રાંધત તો પછી મારી આ સોનેરી આળસનું શું થાત?

એક દિવસે મારા નાના ભાઈ જયેશ સાથે મોટીબા ઓચિંતાં આવી ચડ્યાં, પ્રાઇમસ, વાસણ-કૂસણ વગેરે જરૂર પૂરતાં સામાનના બે કોથળા સાથે લઈને.

‘બટકા, તનં શ્વાસ ચઢ સ નં તોય બા’ર ખાવું પડ એ મારાથી સહન નોં થયું…’ કહેતાં કહેતાં તો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો. ચશ્માં ઉતારી પાલવના છેડાથી આંખો લૂછી ફરી ચશ્માં ચઢાવ્યાં. ખોંખારો ખાઈ ગળું ઠીક કર્યું.

‘વીશીવાળા દાળ-શાકમોં ઓંમલી નખ નં દમનું દરદ હોય ઈનં તો ઓંમલી ઝેર બરાબર. નખમોંયે રોગ નોં હોય ઈના માટ્ય ઓંમલી હારી નંઈ. કોકમ ક લીંબુની ખટાશ હજી ઓછી નડઅ્. ઓંમળો હૂકવીનં પણ ઝીણું ખોંડીનં ઈનો ભૂકો ભરી રાખ્યો હોય તો દાળ-શાકમોં નખવા થાય. ઓંમળોની ખટાશ નોં નડઅ્.’

‘મારી સાથે આવવાની ના પાડી ત્યારે ક્યાં ગયું’તું આ બધું ડહાપણ?’ મેં મનમાં જ કહ્યું.

પછી તો દમના દરદીએ શું ખાવું કે શું નહિ, કયા કયા દેશી ઉપચારો કરવા એનું લાંબું ભાષણ ચાલ્યું. થયું, મોટીબા આ વૈદું ક્યાંથી શીખ્યાં હશે?

અમે બે-એક વર્ષના થયા ત્યાં સુધી ખૂબ કફ થયો હોય, ક્યાંક ‘વરાધ’ તો નહિ થાય એવું લાગતું ત્યારે મોટીબા થોરનાં પાંદડાં મંગાવી, સગડીમાં સળગતા કૉલસા પર એ પાંદડાં સાધારણ શેકી, જરી ઠંડાં થયા પછી એને નિચોવીને રસ કાઢતાં ને ચમચી ભરીને પાઈ દેતાં. એનાથી કફ મટીયે જતો. એમોક્સિલિનની જરૂર પડતી નહિ. ઝાડા થયા હોય તો, એક રકાબીમાં લીંબુ નિચોવીને રસ કાઢે પછી એમાં થોડું નવશેકું દૂધ ઉમેરી એ પિવડાવી દે. એનાથી ઝાડા મટી જતા. એકાદ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં, જો અતિશય ઝાડા થયા હોય, લીંબુના રસમાં દૂધ ઉમેરીને પાવાથીયે ન મટે, રાતનો સમય હોય, ડૉક્ટર પાસે તો છેક સવારે જવાય એમ હોય તો મોટીબા જરીક અફીણ પણ પાઈ દે!

‘આખી રાત છોકરું હગી હગીનં અડધું થઈ જાય ને શરીરમાં પોંણી ખૂબ ઓછું થઈ જાય તો પસઅ્ ઈનં દવાખોનામોં દાખલ કરવું પડઅ્. ઈના કરત લગીર અફીણ પઈ દેવું હારું અને થોડી થોડી વારે ખોંડ નં ચપટી મેઠું નખેલું પોંણી ચમચી ચમચી પાયા કરવું…’

દસ

એક દિવસ આકાશવાણીમાં રેકોર્ડિંગ માટે સુરેન્દ્રનગરથી રાજકોટ જવાનું થયું. પાટીમાં લખીને મોટીબાને બતાવ્યું, ‘અત્યારે રાજકોટ જઉં છું. સાંજે આવી જઈશ.’

પાટી જાળી પાસે લઈ જઈને, બિલોરી કાચ વડે અક્ષરો ઉકેલ્યા પછી પૂછ્યું, ‘ઑફિસના કોંમે?’

ફરી પાછું પાટીમાં લખવું ન પડે માટે મેં ડોકું ધુણાવી હા પાડી.

‘હોંજે પાછો તો આઈ જએ નં?

મેં ફરી ડોકું ધુણાવ્યું.

‘હારું તાર… મનં હોંજે રોંધવાની હમજણ પડ.’

રાજકોટમાં જ મિત્રો સાથે મેં સાંજ ગાળી તે પાછું ફરતાં ખાસ્સું મોડું થઈ ગયું. રાત્રે દોઢ વાગે ઘરે પહોંચ્યો ને જોયું તો—

બારણામાં, જાળીના સળિયા પકડીને મોટીબા રાહ જોતાં ઊભેલાં!– ‘જે રાહ જુએ છે તે મા હોય છે’ – પંક્તિના સાક્ષાત્ રૂપ સમાં!

હું કૉલેજમાં ભણતો ને સૌપ્રથમ વાર જ્યારે આકાશવાણી પરથી કાવ્યો વાંચેલાં ત્યારે કદાચ મોટીબાને પોતે જરીકે સાંભળતાં નથી એનું સૌથી વધુ દુઃખ થયું હશે. મોટીબાએ ઘરનાં બધાંયને રેડિયાની આજુબાજુ ટોળે વળીને કાન માંડી રહેલા જોયા કર્યાં. સંભળાતું ન હોવા છતાં મોટીબાય રેડિયાની નજીક આવ્યાં ને રેડિયો સામે ટગર ટગર જોઈ રહ્યાં.

પ્રોગ્રામ પત્યા પછી પૂછ્યું, ‘હોંભળવાનું મશીન લાઈએ તો લગીર તો હંભળાય ક નોં હંભળાય?

પાટીમાં લખીને સમજાવ્યું, જેમ આંખે ખૂબ વધારે નંબર હોય ત્યાં સુધી ચશ્માંથી દેખાય. પણ આંખો સાવ જતી રહે પછી ચશ્માં નકામાં. એમ કાન સાવ જાય પછી મશીન કામ ના લાગે.

એક સાંજે મોટીબા કહે, ‘મોતિયો ઉતરાયો સ એ ઓંખમોં જાેંણે ઝેંણી ઝેંણી કેટલીયે અણિયાળી કોંકરીઓ પડી હોય એવું ખૂંચ સ.’

ઇશારાથી સમજાવ્યું કે કાલે દવાખાને જઈશું. બીજે દિવસે સવારે તો એમની આંખો રાતીચોળ થઈ ગયેલી. ડૉક્ટરને બતાવ્યું. ગોળીઓ તથા આંખનાં ટીપાં લખી આપ્યાં.

મોટીબાએ પૂછ્યું, ‘મારી બીજી ઓંખમોં ક્યાર મોતિયો ઉતરાવવો પડશે? બરાબર ચકાસીનં કૉ. હમણોંથી ઝોંખ પડ સ.’

બીજી આંખે મોતિયાને આઠ-દસ મહિનાની વાર હતી. મોટીબા દાક્તરના ફફડતા હોઠ સામે જોઈ રહ્યાં, પણ કંઈ સમજાયું નહિ. પછી મને પૂછ્યું, ‘વાર સ હજી મોતિયાની?’

મેં ડોકું ધુણાવી હા પાડી.

‘કેટલી વાર સ?’

મેં બેય હાથની ચાર-ચાર આંગળીઓ મોટીબા સામે ધરી.

‘આઠ મહિના?’

મેં ફરી માથું ધુણાવ્યું.

પછી મોટીબાએ ડૉક્ટર સામે જોઈને પૂછ્યું, ‘આ ઓંખ કેમ આવી લાલ મરચોં જેવી થઈ ગઈ સ? વિહનગરના દાક્તરે મોતિયો ઉતારવામોં કસર તો નથી રાખીનં? ઘણોંયના મોતિયા ઊતરેલા મીં જોયા સ. પણ કોઈનંય આવું નથી થતું.’

દાક્તરે મને કહ્યું, ‘મોતિયો તો બરાબર ઊતર્યો છે.’

‘મનં એ દાક્તર ઈંની મોંકળા પરથી હુશિયાર ન’તો લાગતો. પણ આ તો રોજ લોકોના મોતિયા ઉતાર તે પસઅ્ આવડી જાય. શરૂમોં કોઈ કોઈનં ઓંખો બગડ ય ખરી.’

બહાર પેશન્ટની લાઇન ને અહીં મોટીબા વાતોનો પાર ના મૂકે. પણ ડૉક્ટરનેય મોટીબામાં રસ પડ્યો. એમણેય ઇશારાથી પૂછ્યું કે, ‘હું હોશિયાર લાગું છું કે નહિ?’

મોટીબાય ઇશારો તરત જ સમજી ગયાં ને પહેલાં તો ખડખડાટ હસ્યાં ને પછી બોલ્યાં, ‘તમે તો ખૂબ હુશિયાર સો ઈંમોં એક ઓંની ભાર ફેર નંઈ. દાક્તરીનું ભણવામોંય તમારો કાયમ પેલો નંબર આવતો હશે નં. મેડલ-બેડલેય મળ્યા હશી.’

મોટીબાએ કદાચ એમ જ ફેંક્યું હશે પણ વાત સાચી નીકળી. ડૉક્ટર ગોલ્ડમેડાલિસ્ટ હતા.

મોં જોઈને માણસને પારખતાં મોટીબાને આવડતું હશે કે નહિ એ તો રામ જાણે પણ વિસનગરના ઘરમાં તેઓ ઘડિયાળ જોયા વગર સમય કહી આપતાં, ચૉકમાં આવતો તડકો જોઈને!

ઇશારાથી જયેશ કહે, ‘બા, ચા મૂકો. ત્રણ વાગ્યા.’

તરત મોટીબા તડકા સામે નજર કરે.

‘તું કનં બનાવ સ? હજી તૈણ નથી વાગ્યા. પુણા તૈણ જ થયા સ.’

અને ખરેખર પોણા ત્રણ જ થયા હોય! કઈ ઋતુમાં, કેટલા વાગ્યે તડકો ક્યાં ને કેટલે હોય છે એનું આવું પાકું ગણિત!

બીજે દિવસે બપોરે હું જમવા ઘરે આવ્યો ને જોઉં છું તો મોટીબા લાલચોળ આંખે બિલોરી કાચ લઈને એક સામયિક વાંચે! મેં સામયિક ઝૂંટવી લીધું ને જોયું તો આવી આંખેય મોટીબા દસ પોઇન્ટમાં (ખૂબ ઝીણા અક્ષરમાં) છાપેલી મારી કવિતા વાંચતાં હતાં!

મારો પિત્તો ગયો તે મેં એ સામયિક ફાડી નાખ્યું ને મોટા મોટા અક્ષરે પાટીમાં લખ્યું, ‘આંખો સાવ ખરાબ કરવી છે? વહેલા આંધળા થવું છે?’ ને પાટી મોટીબા સામે ધરી. જાણે કંઈ જ થયું ન હોય એમ મોટીબાએ વાંચ્યા વિના જ પાટી આઘી મૂકી ને કહ્યું, ‘ભૂખ લાગી હશે. અવ છોંનોમોનો ખાવા બેસ. લે, હું પીરસું…’

પણ એ પછી મોટીબાને મારી બીક તો લાગતી. મારા દેખતાં એ કશું વાંચતાં નહિ. પણ હું ઑફિસ જઉં એ પછી વાંચે. છાપું તો તારીખ, વાર, તિથિ ને માલિકના નામથી શરૂ કરીને તે છેલ્લા પાનાના છેલ્લા અક્ષર સુધી વાંચે. ક્યારેક કહે પણ ખરાં.

‘છાપામોં આજ તિથિ ખોટી છાપી સ. પંચોગ પ્રમોણે આજ ચોથ નથી, પોંચમ સ. તીજ અનં ચોથ ગઈકાલે ભેગોં હતો.’

પંચાંગ વિનાય મોટીબાને ના ચાલે. ખબર પડવી જોઈએ ને કે ક્યારે ચોથ છે, ક્યારે અગિયારસ ને ક્યારે પૂનમ. ‘ચૌદસ-અમાસે હારું કોંમ શરૂ નોં કરાય. ગુરુવારે એ દિશામોં મુસાફરી નોં કરાય, હોંમો કાળ કૅવાય. પંચકમોં જો કોઈનું મઈણું થયું તો એ ઈંની પાછળ બીજોં ચારનં લઈ જાય. ગાય-કૂતરાનું કાઢ્યા વના નોં ખવાય.’ આવું બધું માને.

સવારે હું શાક લઈને આવું પછી મોટીબા થેલી ઊંચકી જુએ, એકાદ ક્ષણ ઊંચકેલી રાખે, પછી કહે,

‘’લ્યા, શાકવાળી તનં છેતરી ગઈ. આ બટાકા એક કિલો નથી. હો ગ્રોંમ ઓછા સ.’

હું ઇશારાથી કહું, ‘હશે, મરશે.’

‘મરશે હું કોંમ? પૈસા મફત આવ સ? ઝાડ પર ઊગઅ્ સ? શાકવાળોં જોખઅ્ તારઅ્ બરાબર ધ્યોંન રાખીએ ક પલ્લું એ નમાવી તો નથી દેતોં નં? શંકા જાય તો પૅલા જોઈ જોઈએ ક પલ્લોં બરાબર સ ક નંઈ. શાકવાળાં ઘણી વાર બાટેય ઓછા વજનનોં રાખ સ. કોઈ આપણને છેતરી શનું જાય?’

એમનું ભાષણ બંધ કરવા હું બીજા કામમાં ધ્યાન પરોવું, સાંભળું નહિ. છતાં એ પછીય થોડી વાર તો એમનો બડબડાટ ચાલુ જ રહે.

‘હું ક્યોં ઈમ કું સું ક પાછો જા નં ફેર બરાબર જોખઈ આય. પણ મારી શિખામણ એટલી ક આપડઅ્ બરાબર ધ્યોંન નોં રાખીએ તારઅ્ કોઈ આપણનં છેતરી જાય નં. તુંય તારા બાપ જેવો જ ર્‌યો. હૌ તનંય છેતરી જાય. મુન્નાડો મારઅ્ ખબરદાર. એ નોં છેતરાય.’

જયેશનું નાનપણનું નામ મુન્નો. વિસનગરમાં એ ઘણો સમય મોટીબા સાથે રહેલો. એને તો મોટીબા બજારમાં પાછો જ ધકેલતાં.

મોટીબાના હાથ જાણે ત્રાજવા જેવા. ઊંચકી જુએ ને તરત કહે કે સો ગ્રામ ઓછું છે કે દોઢસો. ‘પાશેર-શે’રનું માપ ગયું ને ‘ગ્રામ-કિલોગ્રામ’ આવ્યું તોય મોટીબાને જરીકે મુશ્કેલી થઈ નહિ. એમની અંદરનું કોક કમ્પ્યૂટર જાણે શેરને ‘કિલો’માં ફેરવી દેતું. પાછા જવાની જો જયેશ આનાકાની કરે તો મોટીબા કહે,

નોં કેમ જાય? લે, હેંડ. હું આવું તારી હારે.’

મોટીબાય સાથે જાય ને ફરી જોખાવે તો ખરેખર સો ગ્રામ ઓછું નીકળે. શાકવાળીનેય ખખડાવી નાખે.

‘છોકરાનં મોકલ્યો તમોં ઓછું જોખ સ?’ પછી જરા અવાજ મોટો કરી ક્‌હે, ‘કોઈ લેશો નંઈ શાક ઓની ફાહેથી…’

‘લો બા, આ બે બટાકા વધાર મૂક્યા. અવ શોંતિ રાખો બા.’

શાકવાળી શું બોલી એ તો મોટીબાએ સાંભળ્યું ના હોય પણ એના મોંના હાવભાવ પરથી ને હોઠના ફફડાટ પરથી તે જે રીતે બે બટાકા ઉમેરતી એ પરથી એમને ખ્યાલ આવી જાય.

‘લાય તાર, થોડો મસાલો ઉમેર.’

પછી શાકવાળી કોથમીર-મરચાં-લીમડો ને આદુનો ટુકડો ફરી એમનેમ આપતી.

જ્યારે સુરેન્દ્રનગરમાં તો મસાલાના ચાર આના જુદા આપવા પડતા એમાં મોટીબા મારો જ વાંક જોતાં.

‘તુંય, બોલવામોં તારા બાપ જેવો મોળો રહ્યો પસઅ્ તનં મસાલોય શાક ઉપર કુણ આલ?’

ત્યારે દુષ્કાળ ચાલતો ને ધોળી ધજાનો ડેમ ખાલી. તે પાણીનો સખત ત્રાસ. છતાં મોટીબાના કરકસરવાળા ને ચીવટવાળા સ્વભાવને કારણે ખાસ તકલીફ પડતી નહિ. ઘણી વાર તેઓ કહેતાં,

‘અહીં તો પોંણીય ચોખ્ખા ઘીની જેમ વાપરવું પડઅ્.’

અગિયાર

સુરેન્દ્રનગરમાં મકાનમાલિક સાથે લાઇટનું બિલ ભાડા ભેગું જ ઠરાવેલું. અલગ મીટર પણ હતું નહિ.

સાંજે ઑફિસથી આવું ત્યારે મોટીબા ફરિયાદ કરે,

‘આખી બપોર હું તો તાપે મરી ગઈ. બે-તૈણ દાડાથી રોજ બપોરે લાઇટો જતી રૅ સ. તારી ઑફિસમોં લાઇટો હતી?’

‘હા.’

‘તો પસઅ્ આટલા વિસ્તારની લાઇટો ગઈ હશે.’

બે-ચાર દિવસ તો આમ ચાલ્યું. પણ પછી બપોરે જેવો પંખો બંધ થઈ ગયો એવાં મોટીબા બહાર નીકળ્યાં. બે-ચાર ઘર છોડીને આગળના ઘરે જઈ પૂછી જોયું,

‘તમાર લાઇટો ચાલુ સ?’

જવાબ તો મોટીબાને સંભળાયો નહિ, પણ એમણે જોઈ લીધું કે પંખો ફરતો’તો.

વખત સ નં હું બા’ર નીકળી એ કેડી લાઇટો આઈ ગઈ હોય.

‘થોડી વાર પહેલાં તમાર લાઇટો ગઈ’તી?’

મોટીબાએ હોઠના ફફડાટ પરથી ને માથાના હલવા પરથી જવાબ પારખ્યો ને ઘરે પાછાં ફર્યાં. ડોકિયું કરીને ચકાસ્યું કે પંખો બંધ છે. પછી ગયાં મકાનમાલકણ પાસે. ને બંધ પંખા સામે જોઈ પૂછ્યું,

‘આજેય બળ્યું લાઇટો ગઈ સ નંઈ?

‘હા, અમારે આંઈ તો ઘણીવાર લાઇટું જાય.’

‘આ લાઇટોવાળાનં કૉગળિયું આવ… ખરા ઉનાળઅ્ પીટ્યા લાઇટો બંધ રાખ સ…’

મોટીબા આમ બોલતાં જાય ને મકાનમાલકણ ને એની દીકરીના મોં પરના હાવ-ભાવ પારખતાં જાય.

પછી તો મોટીબાએ સીધો જ ધડાકો કર્યો—

‘તમારી મેઇન સ્વિચ ક્યોં સ જરી મનં બતાવજો…’

ને એ લોકોના ચહેરા ધોળી પૂણી જેવા.

‘લી છોડી. મેઇન સ્વિચ ચાલુ કર એટલ લાઇટો આઈ જશી, હોં!’

પછી મેઇન સ્વિચ ચાલુ થઈ!

સાંજે મોટીબાએ વિગતે આ બધીયે વાત મને માંડીને કરી ને પછી કહે,

‘કાલ તું ઑફિસ જઈનં બધાય સ્ટાફનં કઈ દે ક ઈંમના ધ્યોંનમોં કોઈ ઘર હોય તો બતાડ. અવઅ્ મારઅ્ આ ઘરમોં નથી રૅવું.’

ફરી પાછું ક્યાં ઘર શોધવું? ને ફરી પાછો ક્યાં સામાન ફેરવવો? ને નવા ઘરમાં ફરી પાછું બધું ગોઠવવું ને ફરી પાછું નવું સરનામું બધાને જણાવવું ને — આ બધી બબાલ કરતાં આ જ ઘરમાં રહેવું શું ખોટું? તે મેં મોટીબાને લખીને કહ્યું,

‘હવેથી એ લોકો મેઇન સ્વિચ બંધ નહિ કરે ને ભાડા ઉપરાંત લાઇટના પૈસાય ઠરાવી દઈશું. પછી?’

‘પછી બછી કોંય નંઈ. મારઅ્ આ ઘરમોં અવઅ્ નથી રૅવું. મારું મન અવઅ્ ઊઠી ગયું. રૅવા દે, સલેટમોં આગળ કોંય લખે નંઈ. માર કોંય નથી હોંભળવું. બસ, નવું ઘર ઝટ શોધી કાઢ. આ ઘર ખાલી કરું એટલ પત્યું. મકૉનમાલિક જોડેનોં અંજળ પોંણી પૂરોં.’

મને એમ કે બે-ચાર દિવસ પછી મોટીબા ટાઢાં પડશે પણ મોટીબા કોને કીધાં? મારે નવું ઘર શોધવું પડ્યું.

જોકે, થોડા દિવસ બપોરે મેઇન સ્વિચ બંધ રહી એ કારણે ઘરમાં એક સરસ મઝાનો હાથપંખો જોવા મળ્યો. પાણી ગળવા માટેના પ્લાસ્ટિકના જૂના ગળણાની હાથાવાળી ગોળ રિંગ મોટીબાએ સંઘરી રાખેલી. એ રિંગમાં બરાબર સમાય એ રીતે એક જૂના કૅલેન્ડરનું પૂઠું ગોળ કાપ્યું. એને રિંગમાં ગોઠવી આજુબાજુ જૂના કાળા પૅન્ટનું કાપડ ચઢાવી સીવી દીધું અને જૂના રંગીન સાડલાના કાપડમાંથી રિંગની ફરતે સરસ મઝાની ઝૂલ બનાવી ઝીણા ઝીણા ટાંકા લઈ લીધા.

ઝૂલવાળો આવો મઝાનો હાથપંખો જોતાં જ મેં પૂછેલું, ‘આ હાથપંખો ક્યાંથી આવ્યો?’ પછી મોટીબાએ કહ્યું કે એ શેમાંથી ને કેવી રીતે બનાવ્યો.

દવાઓની સ્ટ્રિપમાંથી તેઓ જાળવીને ગોળી એ રીતે કાઢે કે બધીયે ગોળીઓ ખલાસ થયા પછીયે સ્ટ્રિપ આખે આખી રહે. એ સ્ટ્રિપનો ઉપયોગ કરવાનો વાસણ માંજવા માટે, દવાઓની સ્ટ્રિપ શેમાંથી બનતી હશે અને એને વાસણ સાથે ઘસવાથી શુંય રિઍક્શન થતું હશે એ તો રામ જાણે. ‘પણ ઈંનાથી વાહણ જરીકે ચીકણું નોં રૅ. નં વાહણ જોણે હાલ બજારમોંથી નવું લાયા હોઈએ એવું ઝગારા માર.’

પહેલાં તેઓ વિસનગર હતાં ત્યારે વાસણ ઘસવા માટે નારિયેળનાં છોડાંનો અને રાખનો ઉપયોગ કરતાં ને નારિયેળની કાચલીનો ઉપયોગ ‘ખાળખૂડી’ ઉલેચવા.

સાવ નકામી લાગતી ચીજોનેય સંઘરીને એનો ઉપયોગ કરતાં તેમજ ડોશીમાનું વૈદું તેઓ કદાચ વિસનગર અમારી પડોશમાં રહેતાં શિવગંગાબા પાસેથી શીખ્યાં હશે. મોટીબા કરતાં શિવગંગાબા પચીસેક વર્ષ મોટાં. મોટીબા એમને માશી કહી બોલાવતાં. એ શિવગંગાબાનું પાત્ર લઈને ‘ગંગાબા’ નામે મેં ચરિત્રવાર્તા લખેલી.

‘ગંગાબા’ લખાયા પછી એનાં સૌપ્રથમ ભાવક મોટીબા. વાંચતી વખતે એમના ચહેરા પર પ્રસન્નતા, મર્માળું સ્મિત, રમૂજ, વેદના વગેરે બદલાતાં ભાવો સ્પષ્ટ જોઈ શકાય. વાંચી રહ્યા પછી મોટીબા મલકાયાં. કહે,

‘શિવગંગાબાનં તીં આબેહૂબ ચીતર્યો સ. પણ હજી છપાવવા મોકલતો નંઈ. હું કહું એ બધી વાતો તું હજી ઓમોં ઉમેર. અનં પસઅ્ આખીય વાતની ફેરવારકી મોંડણી કર.’

અને પછી તો મોટીબાએ શિવગંગાબાની વાત ચલાવી તે છેક રાતના દોઢ વાગ્યા સુધી. એમના વિશે એક આખી લઘુનવલ થાય એટલીબધી વિગતો મોટીબાએ માંડીને કહી. વાત કરતાં કરતાં, વચ્ચે વચ્ચે, મોટીબાની આંખો ભીનીય થઈ જાય. વારે વારે અવાજ ગળગળો થઈ જાય. ક્યારેક માર્મિક રમૂજ કરે તો ક્યારેક ખડખડાટ હસીય પડે. અનેક ઝીણી વિગતો ઉપરાંત એક મુખ્ય પ્રસંગ – શિવગંગાબાનો પતિ સાધુ થઈ ગયેલો ને ઘરે પાછો ફરવા માટે વારે વારે આવતો ને ધમપછાડા કરતો એ વાતની તો મને ખબર જ નહિ. મોટીબા પાસેથી બધું સાંભળ્યા પછી એ પ્રસંગ તથા બીજીય વિગતો ‘ગંગાબા’માં ઉમેરીને એનું પુનર્લેખન કરેલું. મોટીબાના કહ્યા પછી ઉમેરેલી એક વિગત અહીં જણાવું—

‘આપડા ઘેર છુંદો ક મુરબ્બો કરીએ તારઅ્ ગળપણ ઓછું વપરાય માટે કેરીની છેંણનં નિચોઈનં ખાટું પોંણી કાઢી નખીએ. આ ખાટું પોંણી શિવગંગામાશી લઈ જાય નં કથરોટમોં તડકે હૂકવઅ્. બધું પોંણી ઊડી ગ્યા કેડી કથરોટમોં જે બારીક પાઉડર ચોંટ્યો ર્‌યો હોય એ ખોતરીનં એક શીશીમોં ભરી રાખ નં પસઅ્ આ પાઉડરનો ઉપયોગ વાર-તૅવારે દાળ-શોકમોં નખવા કરઅ્.’

કથાની માંડણી, પ્રસંગ ક્યાંથી ઉપાડવો, કેમ બહેલાવવો, ક્યાં પૂરો કરવો, વાસ્તવમાં ઘૂંટીને, કપોલકલ્પિતનેય કઈ રીતે વાતમાં ઉમેરવું, વાતમાં મોણ કેટલું નાખવું, વાત કહેતાં કહેતાં ક્યાં અવાજને ધીમો ને ભારે કરવો, ક્યાં ગળગળા થઈ જવું ને ક્યાં સાદ ઊંચો લઈ જવો, અભિનય સાથેની કથનશૈલી વગેરે કળા તો મોટીબાની. આ બધું તેઓ ક્યાંથી શીખ્યાં હશે?!

મોટીબા આમ તો બાપુજીને હંમેશાં ભાંડતાં જ હોય —

‘આટલું ભણ્યો નં પોસ્ટમાસ્તર થયો તોય હાવ હૈયાફૂટો સ. હૌ ઈનં છેતરી જાય. વહુ કૅ એટલું જ કરવું બસ. બુદ્ધિ જોણે બૅર મારી ગઈ સ. નેંચ પોસ્ટ-ઑફિસ હોય નં ઉપર આપડઅ્ રૅવાનું. તે બધાય સ્ટાફનં નવા વરસમોં ચા-પોંણી-નાસ્તો કરાઈએ ક કોક વારતૅવારે પ્રેમથી બધોંનં ખવડાઈએ એ વાત વાજબી. પણ આ તો દિવાળીના પંદર દા’ડા અગઉથી, સેવો પાડી હોય એ જ દા’ડ ડિસો ભરી ભરીનં નેંચ સ્ટાફ માટઅ્ મોકલવાની. જે કોંય બનં એવું, રોજેરોજ, ડિસો ભરી ભરીનં નેંચ જાય નં બેહતા વરસે તો પાછું જુદું. દિવાળી ક વાર-તૅવાર વિનાય, ઘરમોં કોંક ફરસોંણ બનાયું હોય તોય વધાર બનાવવાનું નં બધાય સ્ટાફનં ખવડાવવાનું. કમાયેલું બધુંય ઈન તો આ ટપાલીયોનં ખવડાવવામોં જ ગયું સ. ગણ રાખઅ્ એવું કોઈ હોય નં ઈનં ઉપર બોલાઈનં નાસ્તો કરાઈએ તો હજી ઠીક, પણ આ તો બધા નગુણા બૂઢિયાઓનંય નાસ્તા કરાવવાના. બદલી થાય નં સોમોન પૅક કરવાનો હોય ક બીજું કોંય કોંમ હોય તો એકાદ-બે જ આવશી નં બાકી બધા આઘાપાછા થઈ જશી..

‘ખઈ ખઈનં પાસા ખોદશી ક સાહેબનોં બા તો ઘરનું કોંમેય બતાવ સ.. ટપાલ વેંચવા જતો હોય નં રસ્તામોં જ દુકાનં આવતી હોય નં ઈંની ફાય છેંકણીનો પડો મગાયો ઈંમો તો કૅશે ક સાહેબનૉં બા ઘરનું કોંમ કરાવ સ..’ આવું કૅનાર પોસ્ટમૅનનંય તારો બાપ પાછો કશું કૅ નંઈ નં ઉપરથી મનં કૅ ક – છીંકણીનો પડો લાવવો હોય તો તમારે મને કહેવું, હું લાવી આપીશ – (અવાજ બદલી બાપુજીના ચાળા પાડતાં આમ બોલે પછી પાછાં મૂળ ટોનમાં આવી જાય.) મોટો સિધ્ધોંતવાળો નોં જોયો હોય તો…’

આમ મોટીબાને બાપુજીનાં વખાણ કરતાં સાંભળ્યાં છે એના કરતાંય વધારે તો ભાંડતાં જ જોયાં છે. છતાં, એક વાર મોટીબા ધીમા સાદે મને કહે,

‘લ્યા, યોગેશ..’

‘બટુક’ કે ‘બટકા’ને બદલે કેમ બાએ અત્યારે ‘યોગેશ’ કહ્યું?!

પછી ઉમેર્યું, ‘તું તારી કવિતા — વાર્તા નં બધું છપાવ સ ઈંમોં તારું નોંમ ‘યોગેશ જોષી’ લખ સ ઈંના બદલ તારા નોંમની પાછળ તારા ભઈનું (બાપુજીનું) નોંમેય ઉમેરતો હોય તો? આખું નોંમ નોં ઉમેર તો કોંય નંઈ પણ નોંમનો પૅલો અક્ષર ઉમેર..’

વિધિનું કરવું તે બરાબર એ જ વખતે ટપાલી ‘કવિલોક’ નાખી ગયો. એ જ અંકમાં મારો ફોટો-પરિચય છપાયેલો. એમાં છપાયેલું બાપુજીનું આખું નામ મેં મોટીબાને બતાવ્યું ને એ જોઈ મોટીબા રાજી રાજી. બોલ્યાં,

‘વાહ, રંગ સ, રંગ સ.. ઇચ્છા કરી એવી ફળી!’

બાર

થોડા દિવસ પછીયે મોટીબાની ઘર બદલવાની જીદ ચાલુ રહી. છેવટે ઘર બદલ્યું. નવું જ બનેલું ઘર હતું ને અમે જ સૌપ્રથમ ભાડવાત. સાવ નવા ઘરમાં ભાડે રહેવા જવાનું થાય તો મોટી મુશ્કેલી ઠેકઠેકાણે ખૂંટીઓ ને ખીલીઓ લગાવવાની. અગાઉ પણ કોઈ રહેતું હોય તો એમાં ‘વ્યવસ્થા’ બધી હોય. કપડાં સૂકવવા માટે દોરી બાંધવા માટેનીય ખીલી તમને મળી રહે.

સાંજે ઑફિસેથી આવીને જોઉં છું તો શર્ટ-પૅન્ટ ટીંગાડવા માટે દીવાલ પર ઍલ્યુમિનિયમની પટ્ટી! કપડાં સૂકવવાની દોરી તૈયાર! સામાન બધોય વ્યવસ્થિત ગોઠવાઈ ગયેલો!

થયું, મોટીબા આજે બપોરે જરાય આડાં નથી પડ્યાં. મેં કહેલું, ‘એકાદ લાઇનમૅન આવશે ને આ બધું કામ કરી આપશે. એની પાસે પક્કડ-પંચ વગેરે બધાં સાધનોય હશે.’ પણ બીજા પર આધાર રાખે તો મોટીબા શાનાં?

ત્યાં તો મોટીબાના હાથ પર નજર પડી તો હથેળી પર પાટો! પાટો એટલે વીંટેલો ગાભો.

મેં ઇશારાથી પૂછ્યું, ‘આ શું વાગ્યું?’

‘બાથરૂમમોં ચૂંક બેહાડવા જત જરી વાગી ગ્યું. ચપટી ભરીનં હળદર દાબી તે લોહી બંધ થઈ ગયું. ખાસ વાગ્યું તો નથી પણ આ તો ચૂંક કાટવાળી હતી તે ધનુરનું ઇંજેક્શન મુકાવું પડશે.’

પડોશમાં પૂછી જોયું કે આટલામાં કોઈ ડૉક્ટર છે? પછી એની પાસે જઈ ઇંજેક્શન મુકાવ્યું ને ડ્રેસિંગ કરાવ્યું.

‘જિંદગીમોં આજ બીજી વાર ઇંજેક્શન લીધું. પૅલી વાર આ ઓંખે મોતિયો ઉતરાયો તાર લીધું’તું.’

ફરી ડ્રેસિંગ માટે જવાની મોટીબાએ ના પાડી.

‘અવઅ્ તો ઘા હૂકઈ ગ્યો સ. અવ ડ્રેસિંગની જરૂર નથી. આ તો ધનુરનું ઇંજેક્શન લેવું પડઅ્. તમોં હું દવાખોંનાનું પખાતિયું ચડી.’

ડેસિંગ કરવામાં મોટીબા એક્સપર્ટ. અમે ત્રણેય ભાઈઓ (હું, જયેશ અને અક્ષય) નાના હતા ને કંઈક વગાડી લાવતાં તો મોટીબા જ ડ્રેસિંગ કરતાં. માએ જો પાટો બાંધ્યો હોય તો બે-ચાર મિનિટમાં જ ઢીલો થઈ જાય. ક્યાંક દુઃખશે એની બીકે માનો જીવ ચાલતો નહિ કઠણ પાટો બાંધતાં. પાછું વાગે એવી જગ્યાએ કે પાટો રહે નહિ. ઘણુંખરું તો ઢીંચણ છોલાતા. ખૂબ વધારે વાગ્યું હોય, ગણકાર્યું ન હોય ને છેવટે પાક્યું હોય ને દવાખાને જઈને ડ્રેસિંગ કરાવ્યું હોય તોય થોડા ટાઇમ પછી પાટો ઢીલો થઈ જ જાય ને ઊતરી પડે છેક નીચે. ને જાણે પગમાં કડું પહેર્યું હોય એમ લટકી રહે. પછી મોટીબા ફરી પાટો બાંધી દેતાં. એમણે બાંધેલો પાટો સૌથી વધુ ટકતો. ગરમ પાણીમાં ચીંથરું બોળી ઘા સરસ રીતે સાફ કરતાં, દબાવીને પરુ કાઢી નાખતાં તે પછી દાક્તરે આપેલો મલમ કે ટ્યૂબ લગાવી, ઉપર રૂ મૂકીને સખત પાટો બાંધતાં. ઉનાળે ગૂમડાં થતાં તો એનો ઉપચાર પણ મોટીબા જ કરતાં. નામ તો અત્યારે યાદ નથી આવતું પણ સોપારી જેવડું કશુંક ઘસીને પછી ગૂમડા પર લગાવતાં.

સાવ નાના હતા ત્યારે શિયાળામાં નાહતી વખતે આ… પાણી રેડીને ઝટ ઝટ ઊભા થઈ જતા ને સરખા કોરાય થયા વિના ફટાફટ કપડાં પહેરી લેતાં ને રમવાનું તો ધૂળમાં જ હોય તે પગે પંજામાં ને પિંડીઓ પાછળ મેલ જામતો. તે રજાના દિવસે વાસણ-બાસણ મંજાઈ જાય એ પછી ગરમ પાણી મુકાતું ને પછી મોટીબા અમનેય માંજતાં. રાખ કે નારિયેળનું છોતું તો નહોતાં વાપરતાં પણ પગે મેલ ઉખાડવા સાબુ ઉપરાંત નળિયાનું ઠીકરુંય ઘસતાં. શિયાળો ન હોય તોયે, આમ પણ મોટીબા ચણાનો લોટ ઘસી ઘસીને અવારનવાર નવડાવતાં. મા પણ ઘણી વાર આમ નવડાવતી. પણ મા નવડાવે ત્યારે શરીર મંજાતું નહિ. મા હળવા હાથે ચણાનો લોટ લગાવતી કે ક્યારેક, ઠીકરું તો સાવ હળવા હાથે ઘસતી. મોટીબા નવડાવે ત્યારે ચામડીનો રંગ પણ સાધારણ રતાશ પડતો થતો ને ઠીકરું જ્યાં વધારે ઘસ્યું હોય ત્યાં તો જરી લાહ્ય પણ બળતી.

‘જો આજ મીં નવડાયો તે બટકો કેવો ઊઘડ્યો સ!’ પછી કહે, ‘તારી માનો હાથ તો હાવ ફોરો. ઈંના હાથે વાહણેય થવોં જોઈઅ એટલોં ઊજળોં નોં થાય. એ કપડોં ધૂવઅ્ તો હાબુ વધાર ઘહી નખ.’

તે સમયનું, શિયાળાનું બીજું સ્મરણ પણ સાંભરે છે. રાતડી કૂતરીને ગલૂડિયાં આવ્યાં હોય. તે ગલૂડિયાં ને ટાબરિયાં શેરીને ધબકતી કરી દે. મોટીબા રાતડીનું એ દિવસોમાં ખૂબ ધ્યાન રાખે. રાતડીને ખવડાવે ત્યારે હાથમાં લાકડીય રાખે. રાતડીના ભાગનું ડાઘિયો ઝૂંટવી ન ખાય એથી. ને અમનેય વારે વારે કહે,

‘બીજોં છોકરોં ભલઅ્ ગલૂડિયોંનં ખોળોમોં લઈનં રમાડ. આપડઅ્ ગલૂડિયોંનં કદી હાથ નીં લગાડવાનો. નકર આપણનં ખસ થાય.’

ખસ-બસ તો ઠીક પણ મને કૂતરાં-ગલૂડિયાંની સૂગ તે હું હમેશાં ખાસ્સો દૂર રહી જોયા કરું. કેટલાંક ટેણકાં વાતો કરે કે આ ગલૂડિયું કૂતરો સ નં આ કૂતરી. બીજાં ટેણકાંઓને કઈ રીતે આ વાતની ખબર પડે છે એ મારા ભેજામાં ન ઊતરે. હું પૂછું તો એ ટેણકાં પાછાં સરખો જવાબ ન દે. કહે, ‘એ માટ તો ગલૂડિયાંનં ખોળામોં લઈનં રમાડવોં પડ.’ ને એકબીજા સામે જોઈ હસે. ગલૂડિયાં રમાડવાની બાબતમાં હું જાણે નાત બહાર. પણ થોડા જ દિવસોમાં મેં એ બાબત શોધ કરી—

‘જે ગલૂડિયું બેહીનં પીપી કર એ કૂતરી નં નેંનો તીજો ટૉંટિયો ઊંચો કરીનં મૂતરઅ્ એ કૂતરો.’

એ વખતે સવારે કચરો-પોતાં ને કપડાં ધોવાનું કામ મા કરતી ને મોટીબા સવારની રસોઈ. વાસણ ધોવા સાસુ-વહુ સાથે બેસે. રાખ વડે નારિયેળનાં છોતાંથી વાસણ ઘસવાનું કામ મોટીબાનું ને પછી પાણીથી ધોવાનું કામ માનું. એ પછી ગાભા વડે ઘસીને કોરાં કર્યા પછી જ વાસણો ગોઠવવાનાં. કોક વાર, લગભગ સુકાઈ ગયેલાં વાસણ પણ જો ગાભાથી કોરાં કર્યાં વગર ગોઠવ્યાં તો તો માનું આવી જ બન્યું સમજો.

મોટીબા બપોરે જરીક આરામ કરી લે. પછી ઊઠીને, ચા પીને વળી પાછાં કામે લાગે. સતત કામ, કામ ને કામ. કશુંય કામ ના હોય તોયે મોટીબા ગમે તે કામ ઉકેલે. જેમ કે, ઓશીકાં ખોલી નાખે ને રૂ તપાવવા તડકે મૂકે, પછી જાતે રૂ થોડુંઘણું પીંજી, ભરી ઓશીકું નવુંનક્કોર કરી દે. સાવ બેસી ગયેલું ઓશીકું ફરી જાણે તાજુંમાજું થાય. ગાભાના ને ઊતરેલા કપડાંના પોટકામાંથી કાપડના સારા સારા ટુકડા કાઢી, સરસ મજાનું કવર જાતે બનાવે. ગાભાની ગોદડીઓય જાતે બનાવે.

અમે, સાવ નાના હતા ત્યારે મોટીબા ટચૂકડી ગોદડીઓ બનાવતાં ને જેમ મોટા થતા જઈએ તેમ તેમ, નવી, જરી મોટી સાઇઝની ગોદડી બનાવે. રાત્રે પથારીમાં, મીણિયા ઉપર ચાદર ને ચાદર ઉપર નાની ગોદડી પાથરીને અમને સુવાડે. સૂતી વખતે ગીત કે વારતા અથવા બંને.

નાનાં નાનાં ઓઢવાનાંય તેઓ જાતે બનાવે. જૂના કામળામાંથી સારો સારો ભાગ કાપી, સાંધી, ચારેય બાજુઓ ઓટી દે. જૂની રેશમી સાડીમાંથી ચારે બાજુ બૉર્ડર પણ કરે. કોઈ કામળો અમારી નાજુક ચામડીને કરડે એવો હોય તો જૂના સાડલાનું એના માપનું કવર પણ બનાવી દે.

એમનાં આવાં બધાં કામનો કોઈ અંત જ નહિ. ચશ્માં ચઢાવે, સોયમાં દોરો પરોવે, બાજુમાં ગાભાનું ને જૂનાં કપડાંનું પોટકું હોય. ને પછી એમનું કામ ચાલે, ખંતથી, ચીવટથી, અખૂટ ધીરજથી. બધાં જ કામ હૃદય રેડીને કરે.

કામની શરૂઆતમાં, પાસપાસે જેવા ઝીણા ઝીણા ટાંકા લીધા હોય એવા જ સુંદર ટાંકા શરૂથી તે અંત સુધી કોઈ છંદોલયની જેમ વહેતા હોય. ટાંકાઓની ઊભી અને આડી રેખાઓ બરાબર સમાંતરે દોડતી હોય. જેથી એકસરખા નાના નાના ચોરસ રચાયા હોય. વળી રંગબેરંગી કાપડના ટુકડાઓની પસંદગીમાંય ચોક્કસ કલાસૂઝ દેખાય. માત્ર રંગની જ પસંદગી નહિ, પોત પણ કેવુંક છે, બીજા ટુકડાઓના પોત સાથે કેટલું હળશે-ભળશે એનો ખ્યાલ રાખે. આવી, સરસ મઝાની નાનકડી રંગબેરંગી ગોદડીને જો દીવાલ પર ચાકળાની જેમ ટીંગાડી હોય તો દીવાલ શોભી ઊઠે. પણ આવી કલાસૂઝથી ને આટલાં જતનથી બનાવેલી, એક શો-પીસ જેવી ગોદડીનો ઉપયોગ?—

સવારે અગાસીની પાળી પર આવી ગોદડી સુકાતી હોય. ધોયા અગાઉ તો એની ડિઝાઇનમાં મૂતરના ક્ષારનાં ધાબાંનીય ભાત ઉમેરાઈ હોય. ને એની વાસ તો કદાચ હજીય મોટીબાનાં નાકમાં કે ફેફસાંમાં ચોંટી રહી હશે!

તેર

મોટીબાની બનાવેલી ગોદડીઓનો ઉપયોગ પણ કેટલાં બધાં ટેણકાંઓએ કરેલો! અમે ત્રણ ભાઈઓ તો ખરાં જ. અને ફોઈની પાંચ દીકરીઓ. પણ આ ગોદડીઓમાંથી મોટીબાને કદાચ કોઈ જ ગંધ ન પણ આવતી હોય. કારણ? એમનાં બેય નસકોરાંમાંથી છીંકણીની ગંધ દૂર થાય તો બીજી વાસ પ્રવેશે ને? પણ આગળ લખ્યું કે ગોદડીઓની ગંધ કદાચ હજીય મોટીબાના નાકમાં હશે, આમ લખવાનુંય કારણ છે —

અત્યારેય, ૮૮ વર્ષની ઉંમરેય, મોટીબા ૩૩ વર્ષના જયેશ પર કશા કારણસર ઊકળે તો કહે છે,

‘ગોંડ ધોઈ ધોઈનં તમનં મોટા કર્યા સ. હજી તો ઈંની ગંધ મારા નખોમોં ભરઈ રઈ સ. ખબરદાર અવઅ્ જો હોંમું બોલ્યો સ તો. ધોકઈ નખ્યો. ઈંમ નોં હમજતો ક તું મોટો થઈ ગ્યો સ નં તારી વહુ નં છોકરોંય હાજર સ તે તું બચી જએ. ઓંમ આઘો આય, બરાબરનો ઓંમળું…’

ઘણુંખરું જયેશે જાણીકરીને મોટીબાને ઉશ્કેર્યાં હોય, ગમ્મત ખાતર. પણ પછી મોટીબા તો ધીરે ધીરે કાળઝાળ થતાં જાય ને થોડી ક્ષણમાં તો ભભૂકી ઊઠે. ઊભાં થઈને જયેશને પડખામાં ચૂંટલો ભરીને પછી બરાબર આમળે તે ચકામું પડી જાય… કોક વાર મોટીબા આમ આમળવા આવે ને જયેશે એમના બેય હાથ જોરથી પકડી રાખ્યા હોય તો મોટીબાના હાથ પર પણ ચકામાં પડે! પણ જયેશ સાથે, એટલે કે એમના મુન્નાડા સાથે એમની આવી મસ્તી ચાલ્યા કરે છે, હજીયે, ૮૮ વર્ષની ઉંમરેય.

‘ઈંમ નોં હમજતો ક બા ચૂંટલો ભરવા આવશી નં હું ઈંમના હાથ જ પકડી લએ. ધોઈકણું લએ હું તો… હજી તો તું મનં ઓળખતો નથી…’

ઉપરનો સંવાદ લખતાં, ‘ધોઈકણું’ શબ્દ સાથે જ, અનેક સ્મરણોના પાતાળમાંથી એકાએક એક સંવાદ સાંભરે છે–

‘એ દાક્તરનં વિઝિટ માટ ફરી એકાદ વાર ઘેર બોલાય. એ ઘરમોં આવ એટલઅ્ ઈંનં એક ધોઈકણું મારું તોય દાઝ નોં હોલવાય.’

‘ચૂંક બેહાડવા જતાં મોટીબાને હાથે વાગેલું. ડ્રેસિંગ કરાવ્યા પછી ઘા ઉપરથી સુકાઈ ગયેલો. પણ થોડા દિવસ પછી સોજો વધતો ગયો ને દુઃખાવો પણ. મોટીબા ઘરગથ્થુ ઉપાય અજમાવતાં રહ્યાં. પણ પછી તો સોજો અતિશય વધી ગયો ને દુઃખાવો તો અસહ્ય. સતત લબકારા મારે. ફરી એ ડૉક્ટર પાસે ગયા. બે-ચાર દિવસની દવાઓ આપી. પણ કશો ફેર પડવાને બદલે પાક વધતો ગયો. દુઃખાવો ને લબકારા, છેક કૉણી તરફ અડધે સુધી પ્રસર્યા.

‘ઘાનું મૂઢું પાક્યું હોત તો તો હું દબાઈ દબાઈનં બધુંય પરું જાતે કાઢી નખત. ભલે ગમે એટલું દુઃખઅ્ તો દુ:ખઅ્ પણ આ તો ઘાનું મૂઢું જરીકે પાક્યું નથી નં અંદર પાક વધતો જાય સ. જો, છેક ઓંય હુદી પરુ થયું લાગ સ.’

લગભગ કૉણી સુધી સોજો. ને ઘાની આસપાસનો ભાગ તો રાતોચોળ, સૂજીને દડો થઈ ગયેલો.

આખીય રાત અસહ્ય પીડા ને લબકારા. સવારે દાક્તરને ઘેર બોલાવ્યા. એણે ચેકો મૂક્યો ને દબાવી દબાવીને પરુ કાઢવા લાગ્યો.

‘ઓ રે… મરી ગઈ… આ તે દાક્તર સ ક જમ? આવી રીતે તે પરુ કઢાય? ઓ રે… તારું નખ્ખોદ જાય… તનં જીનેં દાક્તરી ભણાઈ હોય ઈનંય કૉગળિયું આવ… ઓ રે.. પરુ કાઢવા આયો સ ક પસ મારો જીવ કાઢવા, મૂઆ નખ્ખોદિયા…’

મોટીબા બેફામ બોલવા લાગ્યાં. હું તો ડઘાઈ જ ગયો. તે શું કરવું, શું નહિ, શું બોલવું કંઈ સૂઝ્યું નહિ.

મોટીબા સખત કાઠાં. આવી રીતે ક્યારેય રાડો ન પાડે. નક્કી કંઈક ખોટું થાય છે.

‘આવું તો છોકરોં જણતય ન’તું વીત્યું, પીટ્યા… તારો વંશવેલો ડાળ-પાંદડોં-મૂળિયોં હોત ખતમ થઈ જાય. તનં મોત નોં આવઅ્… તું જીવતેજીવ નરકમોં જાય.’

મનેય લાગ્યું, ડૉક્ટર કંઈક ખોટું કરે છે. પણ હવે એને અટકાવવાનો કશો અર્થ ન’તો. હવે તો એણે પાટો બાંધવાનું શરૂ કરેલું.

પરુ સખત જામ થઈ ગયેલું. હથેળીની બરાબર પાછળ, કાંડાથી ઉપર, વચોવચ લાગેલું ત્યાં ચેકો મૂકેલો. અને ડૉક્ટર છેલ્લે તો છેક કૉણી પાસે જોરથી દબાવે તોય સખત જાડું, જામ થઈ ગયેલું પરુ ચેકામાંથી બહાર આવતું.

એ પછી તો બીજા મોટા દાક્તર પાસે ગયા. એમણે પાટો ખોલીને જોયા પછી જે કહ્યું એ જો મોટીબાએ સાંભળ્યું હોત તો તેઓ એ વાક્યો લેખિત લઈ લેત ને વકીલ રોકીને પેલા દાક્તર પર કેસ માંડત.

નવા ડૉક્ટર પાસે મોટીબાએ જૂના ડૉક્ટરનાં પૂરાં વખાણ કર્યાં.

‘જમ જેવાએ કપડું નેંચોઈએ ઈમ મારો આખોય હાથ, કાચો નં કાચો નેંચોઈ નખ્યો. બરાબર તપાસ કરાવડાવો. મનં તો લાગ સ ક ઈંનું દાક્તરીનું સર્ટિફિકેટ બનાવટી હશે. જેલ ભેગો કરો પીટ્યાંનં…’

વીસેક દિવસ પછી, હાથે સારું થઈ ગયા પછીયે પેલા ડૉક્ટર માટેનો મોટીબાનો રોષ-આક્રોશ જરીકે ઓછો ન’તો થયો.

‘તમારા હાથે સારું થઈ ગયું બા? – કોઈ પૂછે કે તરત આ ‘હાથ પ્રકરણ’ ખૂલે ને ફરી પેલા ડૉક્ટરને બેફામ ગાળો, વ્યાજસહિત!

ક્યારેક મોટીબા એકલાં જ હોય ને મનોમન ‘કપડાની જેમ આખેઆખો હાથ નેંચોઈ નખવાનો’ પ્રસંગ સાંભરે કે તરત મને કહે,

‘એ દાક્તરનં ફરી વિઝિટ માટ ઘેર બોલાય. એ ઘરમોં આવ એટલઅ્ પૅલા તો ઈંનં ખુરશીમોં બેહાડું, પસઅ્ પોંણી બોંણી આલું નં પસઅ્ ધોઈકણું લઈનં પિટ્યાનં એવું મારું ક ભવિષ્યમોંય, કોઈનાય શરીરે ચેકો મૂકત લાખ વિચાર કર.’

પછી મનોમન બબડે—

‘ના, ધોઈકણું મારે ઈનં કોંય નુકસોંન નોં જાય. એ તો વોંક સ તે માર ખઈ લે. નાગાનં હું? નાગા કૂલઅ્ નગારોં નં ફાવઅ્ ઈંમ વગાડો…’

પછી કશુંક સૂઝી આવતાં કહે,

‘તો ઈંમ કર યોગેશ, ભલઅ્ ખરચો થાય તો થાય. વોંધો નંઈ. હું વિહનગરની મારી ચોપડીમોંથી (પાસબુક) પૈસા ઉપાડીનં તનં આલી દયે. પણ એ દાક્તરનં તો બરાબરનો પાઠ ભણાવવો સ. એય યાદ કર ક માથાની એક ડોસી મળી’તી.

‘જાહેરાતનોં મોટોં મોટોં કાગળિયોં છપાય. મોટા અક્ષરે ઉપર મથાળું બોંધ ક આ દાક્તરની દવા કોઈ લેશો નંઈ. અનં પસ નેંચ નેંના અક્ષરમોં મારા કેસની બધીય વાત. તું તો લેખક સ તે તનં વધાર કૅવાની જરૂર નથી. અનં છપાઈનં આવઅ્ એ રાતે જ એ કાગળિયોં બધાય લાઇનમૅનોનં આપી દે. રાતોરાત, શેરીએ શેરીએ ભેંતો પર એ ચોંટાડઅ્ નં એ દાક્તર રૅ સ એ વિસ્તારમોં તો ઘેર ઘેર ભેંતો પર ચોંટાડઅ્. કોં તો પસ બધાય પોસ્ટમૅનોનં આ કોંમ હૂંપી દેવું. આપડઅ્ કોંય મફત કોંમ નથી કરાવવું. પૈસા ચૂકવી દઈશું. ભલઅ્ ખરચો થાય તો થાય… પણ એ દાક્તરનં માર સીધો કરવો સ.

‘ભેંતો પર ચોંટાડવા તો બઉ મોટોં કાગળિયોં છપાવવોં પડઅ્. ઈંના કરતઅ્ હું તનં એક બીજો રસ્તો બતાડું. નેનોં કાગળિયો બેય બાજુ છપાય અનં પસઅ્ ગોમમોં હોય એટલા બધાય છાપાવાળાનં આપી દે એટલઅ્ એ લોકો હવારે છાપાની વચમોં મૂકીનં ઘેર ઘેર નખી આવ…’

મોટીબા મને આમ વાત કરતાં જાય. હું ચૂપચાપ માથું હલાવતો જઉં. વાત કરતાં કરતાં જ મોટીબાને શું શું કરવું એ સૂઝતું જાય ને એમની આંખોમાં ને ચહેરા પર ચમક આવતી જાય. કંઈ સૂઝે ને સહેજ અટકે ત્યારે, ચશ્માં નાકની દાંડી પર નીચે સરકી ગયાં ન હોય તોય, ફ્રેમનો ખૂણો પકડીને ફરી ચશ્માં બરાબર ગોઠવે. ને એમની કલ્પનામાં દૃશ્યો ઊઘડે. વાત કરતાં કરતાં, કંઈ ને કંઈ નવું સૂઝતું જાય આથી વાત શરૂ કરતાં પહેલાં છીંકણીની જે ચપટી ભરી હોય એ હજીય હાથમાં જેમની તેમ હોય.

ચૌદ

એ ડૉક્ટર પ્રત્યેનો રોષ આમ તો જલદી શમ્યો ન હોત પણ ત્યાં મોટીબાની ડાબી આંખે મોતિયો પાક્યો. ઑપરેશનની તારીખ નક્કી થઈ. પત્ર લખી મા તથા બાપુજીને તેડાવ્યાં.

રાત્રે મોડા સુધી મોટીબાની વાતો ચાલી, જમણી આંખે વિસનગરમાં મોતિયો ઉતરાવેલો એના વિશે.

‘મોતિયો ઉતરાયા કેડી મારી જમણી ઓંખ ખરાબ થઈ ગઈ સ. બઉ ઝોંખ પડ સ. કોં તો દાક્તરે મોતિયો બરાબર ઉતાર્યો નોં હોય કોં તો પસઅ્ બરાબર હચવાયું ન હોય.’

જમણી આંખે મોતિયો ઉતરાવ્યો ત્યારે હું ગાઝિયાબાદ હતો, દસ મહિનાની ટ્રેનિંગમાં. એ દિવાળી વખતે LTC લઈને બાપુજી, મા અને નાનો ભાઈ કાશ્મીરની ટૂરમાં નીકળેલાં. એ લોકો દિલ્હી આવ્યા ત્યારે હું એમને મળવા ગુજરાતી સમાજમાં ગયેલો.

મને આપવા માટે મા ઘરેથી ખાસ્સો બધો નાસ્તો બનાવીને લાવેલી. માએ કહ્યું,

‘તીખી સેવો તો બાએ બનાવી છે. આંખે પાટો તો છૂટી ગયેલો પણ ડૉક્ટરે રસોઈની છૂટ નહોતી આપી. આંખમાં ધુમાડો ન જાય એ સાચવવાનું કહેલું. છતાં કહે, બટકાનં તો મારી ઝારામોં પાડેલી સેવો ભાવ સ. સેવો પાડવાના હંચામોં સેવો સરસ પોચી નોં થાય. તે એમણે જમણી આંખે રૂ મૂકીને પાટો બાંધ્યો. ને તારા માટે ઝારામાં ખાસ સેવો પાડી. બેએક ઘાણ ઉતાર્યા પછી ઊભા થતાં મને કહે, અવઅ્ તું તાર સેવો પાડ. બટકાનં મોકલવા જેટલી સેવો થઈ ગઈ એટલે બસ. ઈંનં ત્યોં હૉસ્ટેલમોં શી ખબર કેવુંય ખાવાનું મળતું હશે!’

બીજી આંખે મોતિયાનું ઑપરેશન પતાવ્યા પછી એ ડૉક્ટર બહાર આવ્યા ને કહે,

‘આવાં કાઠાં માજી મેં આજ સુધી જોયાં નથી. આંખમાં ઇંજેક્શન આપ્યું ત્યારે એક પલકારોય કર્યો નથી. કે ચહેરા પરની એકેય રેખા જરીકે બદલાઈ નથી.’

મોતિયો ઉતરાવ્યો એ અગાઉ હું મોટીબાને લઈ જતો ત્યારથી ડૉક્ટરને મોટીબાનું વ્યક્તિત્વ ગમી ગયેલું. વળી ડૉક્ટર ઇશારાથી કશી વાત કરે કે મોટીબા તરત સમજી જતાં. આથી ડૉક્ટરનેય મઝા આવતી એમની સાથે વાતો કરવાની. ડૉક્ટર પણ રમૂજી. ક્યારેક મોટીબા એમની વાત ન સમજે તો કાગળમાં લખીને બતાવે!

ડૉક્ટરે ઇશારાથી મોટીબાને કહ્યું, ‘મોતિયો સરસ ઊતર્યો છે ને તમારી આંખ પણ સારી છે.’

‘ઈંમ? તમે મોતિયો ઉતારો પસ હારો જ ઊતર નં..’

‘શશશ્‌શ…’ ડૉક્ટરે હોઠે આંગળી મૂકી મોટીબાને ઇશારાથી કહ્યું, ‘હું ના કહું ત્યાં સુધી તમારે બોલવાનું નથી.’

મોટીબાનો વાતોડિયો સ્વભાવ ડૉક્ટર જાણે તે એમને મજાક કરવાનું સૂઝ્યું તે ઇશારાથી એમણે કહ્યું,

‘મને ખબર છે, તમારી જીભ ખૂબ લાંબી છે… પણ હવે બિલકુલ બોલવાનું નથી.’

‘કને કહ્યું ક…’

‘શશશ્‌શ્‌શ્…’ ફરી ડૉક્ટરે હોઠે આંગળી મૂકી.

મોટીબાને ઘરે લાવ્યા પછી મને કહે, ‘લ્યા બટકા, મારી ઓંખે પાટો છૂટ એ દાડે મનં વિહનગર મૂકી જજે.’

હું વિચારમાં પડ્યો. મોટીબાનું કેમ આમ ઓચિંતું ભપક્યું?

મેં પૂછ્યું, ‘કેમ?’

‘કેમ તે મારી તો જીભ લોંબી સ નં..’

પછી આંખે પાટો છૂટ્યો પણ જીદ જેમની તેમ.

‘ઑફિસમોં તાર રજા નોં પાડવી હોય તો આવતા શનિ-રવિ મનં મૂકવા આય. બીજો શનિવાર સ તે તાર રજા સ.’

મોટીબાને ઘણુંય સમજાવ્યાં પણ માન્યાં નહીં.

મારી સાથે રહેવા આવ્યાં ત્યારે તો આંખોમાં આંસુ આવી ગયેલાં ને ગળગળા સાદે બોલેલાં, ‘તારી તબિયત હારી રૅતી નથી નં તાર બા’ર ખાવું પડ સ તે મારો જીવ બળી જાય સ.’

અત્યારે થાય છે, એ આંસુઓ શું સાચાં હતાં?!

મર્મસ્થાને આઘાત કરવા મેં પાટીમાં લખીને બતાવ્યું—

‘તમે જશો તો એ પછી મારે ફરી બા’ર ખાવું પડશે ને મારી તબિયત બગડશે.’

‘તે ઈંમોં હું શું કરું? ભોગ તારા. હૌ હૌનોં કરમ હૌ હૌનં ભોગવવાનોં સ. કૅ હેંડ…’

‘તમારી જીભ લાંબી છે એવું હું બોલ્યો ન’તો, એ તો ડૉક્ટરે મજાક કરેલી.’ – એવું કહેવાનો કશો જ અર્થ નહોતો એ હું જાણતો હતો.

‘એ તો મેં મજાક કરેલી. યોગેશે કશું કહ્યું નહોતું’ – એવું ડૉક્ટર પાસે કહેવડાવવાથીય અર્થ સરે તેમ નહોતો. ડૉક્ટરના મોંએ આવું સાંભળીને તો મોટીબા ક્યાંક વધારે વીફરે અને જો ખોપરી ઠેકાણે ના હોય તો ક્યાંક ડૉક્ટરનેય ભાંડવા લાગે.

વિચાર્યું, હજી થોડા દિવસો જશે એટલે રોષ શમી જશે. તે બહાનું કાઢયું – ‘ઑફિસમાં હમણાં કામ વધારે છે તે આ શનિ-રવિ ઑફિસ જવું પડશે…’

કામ વધારે હોય તો ઘણીયે વાર હું રવિવારેય ઑફિસ જતો એ તેઓ જાણતાં. આથી કશું બોલ્યાં નહીં.

બે અઠવાડિયાં પછીયે એમની જીદ જરીકે ઢીલી ન પડી, બલકે જીદને વળ ચઢતા ગયા.

જમવાનો સમય થયો. ઇશારાથી મોટીબાને કહ્યું, ‘ચાલો જમવા.’

‘બસ, આજથી મીં અન્નનો ત્યાગ કર્યો સ. અવ વિહનગર ગયા કેડી કૉળિયો મૂઢામોં મૂકે. તૈણ દાડા રાહ જોઉં છું. અન્ન છોડ્યા કેડીય જો તું મૂકવા નોં આવ તો પસઅ્ તૈણ દાડા કેડી પોંણીય છોડી દયે.’

સવાર-બપોર-સાંજ-રાત… મોટીબાએ ન ખાધું એ ન જ ખાધું. મા તથા બાપુજીએય ઘણું સમજાવ્યાં.

‘તાજો જ મોતિયો ઉતરાવેલો છે ને વિસનગર જાતે રસોઈ કરશો ને આંખમાં ધુમાડો જશે એના કરતાં–’

‘તો મહિનો તારી જોડે મોંણસા રહે. (તે વખતે બાપુજી માણસામાં પોસ્ટ માસ્તર) નં પસ વિહનગર. પણ સુરેન્દ્રનગરમોં તો અવઅ્ અંજળ-પોંણી પૂરોં થયોં.’

બાપુજીને રજા પૂરી થતી હતી તે એમણેય કહ્યું, ‘કાલે જ આપણે બધાં માણસા જઈશું. હવે જમી લો.’

‘ના. એ વાત નોં કર. કાલ મોંણસા પોંક્યા કેડી કૉળિયો મૂઢામોં મૂકે. એ પૅલાં નીં.’

વાઢ્યો હોય તો લોહી ન નીકળે એવો થઈ ગયો હું તો.

બીજે દિવસે સવારે જ બધાં ગયાં માણસા.

નીકળતી વખતે મને ‘આવજે’ કહેતાં વળી મોટીબાની આંખો ભરાઈ આવી, ડબક ડબક…

એ આંસુઓય સાચાં કે ખોટાં?!

મોટીબાની આંખો ભરાઈ આવી ને હૃદય ઊભરાઈ ગયું એ જોઈ થયું, હવે કદાચ મોટીબા રિક્ષામાં નહિ બેસે, પાછાં ફરશે. જવાનું માંડી વાળશે.

પણ આવું તો કોઈ વાર્તામાં બને.

મોટીબા તો ચશ્માં કાઢી, પાલવના છેડાથી આંખો, નસકોરાં લૂછીને રિક્ષામાં બેઠાં ને રિક્ષા ઊપડી.

ને ફરી બહાર જમવાનું શરૂ.

ને સુરેન્દ્રનગરનું ઘર ફરી જાણે હૉસ્ટેલનો રૂમ.

ને ફરી બધુંયે ખાલી ખાલી.

ખાલી? ના, મોટીબાનાં હરતાં ફરતાં, જીવતા જાગતાં સ્મરણોથી બધુંયે ભર્યું ભર્યું, હર્યું ભર્યું, છલકાતું…

એ પછી, આઠ-દસ મહિના પછી મારાં લગ્નનું ગોઠવાયું. કન્યા વાલમની, દવે કુટુંબની, કુળવાન ઘરની. તે મોટીબાના હૈયે હરખ ન માય.

મને નોકરી નહોતી મળી ત્યાં સુધી મોટીબા મને ‘બટુક’ કે ‘બટકો’ કહેતાં, નોકરી મળ્યા પછી મોટેભાગે યોગેશ કહી બોલાવતાં. પણ લગ્નનું નક્કી થયું ત્યારથી તેઓ હંમેશાં યોગેશ જ કહે.

એક વાર વિસનગરમાં, મા-બાપુજી, સાસુ-સસરા, સાળા અને અન્ય મહેમાનો ઘરે બેઠેલાં. ને મોટીબા બરાબરનાં ચગ્યાં. વાતોનાં વડાંનો એક પછી એક ઘાણ ઊતરતો જ જાય. થોડી વાર જૂની જૂની વાતો નીકળી. મોટીબા બરાબર રંગમાં આવી ગયાં. પછી કહે,

‘માગોં તો ઘણોંય આવતોં પણ અમારો યોગેશ ના પાડ્યા કરઅ્. કૅ હમણોં માર નથી કરવું. છોડી જોવાય નાં જાય. પહેલાં તો મીં ધાર્યું, હશે, લેખ જાગશે તાર થશે. ભગવોંને ઈંના માટય છોડી ઘડી રાખી હશે. પણ નોકરી મળ્યા કેડી, બાર મહિનાની ટ્રેનિંગ પત્યા કેડી, સુરેન્દ્રનગરમોં હાજર થયા કેડીય ઓંમ ના પાડ્યા કર એ કોંમ આવ? તે મીં ગાંઠ વાળી ક અવ ઈંનં ખીલે બોંધવો સ. હું સુરેન્દ્રનગર રઈનં ઈંન રોંધી ખવડાવતી તે ભઈનં કોંઈ ખબર ન’તી પડતી. પણ માગોં આવઅ્ નં એ ના જ પાડ્યા કર તે મનં ચડી દાઝ. થયું ક ઈંન એકલો રૅવા દો નં બા’ર ખાવા દો એટલ આંખ ઊઘડ. તે મીં તો તાગું કર્યું.

‘આ ઓંખે એ વખતે તાજો મોતિયો ઉતરાયેલો તે એ દાડઅ્ દાક્તરે મનં બોલવાની ના પાડેલી. તે દવાખોનામોં, પલંગમોં પડ્યે પડ્યે મીં વિચાર કર્યો ક અવ ઈંના ભેગું નથી રૅવું. રૅવા દો એકલો એટલ ઈંની મેળ ઠેકોંણે આવશે નં લગન માટઅ્ હા પાડશે. તે પાટો છોડ્યા કેડી મીં કીધું ક અવ મનં વિહનગર મૂકી આય. મારી તો જીભ લોંબી સ નં? મારઅ્ અવ તારી જોડે રેવું નથી. પણ એય મારો બેટો કોંક ન કોંક બૉનોં કાઢ નં વિહનગરનું પાછું ઠેલ.

‘તે પસ મીં તો એક દા’ડો ખેલ કાઢ્યો. મૂઢું ફુલાઈનં બેહી ગઈ નં કીધું ક મનં વિહનગર મૂકવા નોં આવે ત્યોં હુદી અવ હું અન્નનો કૉળિયો મૂઢામોં મૂકવાની નથી. તાકડઅ્ ભનુનંય રજાઓ પૂરી થતી’તી તે બીજે દા’ડે બધોં ગયોં. યોગેશનં એકલા રૅવું પડ્યું તે ગાડી કેવી આઈ ગઈ પાટા ઉપર!’

કહી, ખભા ઉલાળી ઉલાળીને મોટીબાએ કંઈ દાંત કાઢ્યા છે… કંઈ દાંત કાઢ્યાં છે!

હું તો મોટીબાની સામે જ જોઈ રહ્યો…

પંદર

લગ્ન પછી અમે સુરેન્દ્રનગર ગયાં ત્યારે મોટીબાય સાથે આવેલાં, અઠવાડિયા માટે, ઘર માંડી આપવા અને પછી પાછાં વિસનગર.

એ પછી દિવાળીમાં અમે વિસનગર આવ્યાં ત્યારે મોટીબા રોજ રાત્રે ખીલે. કોને કેવી વાતો ગમશે એની નાડ પારખે. મા સાથેનો એમનો વહેવાર સાસુ જેવો પણ રશ્મિ તો જાણે પેટે-જણી દીકરી. રશ્મિને મઝા પડે એવી કંઈ કેટલીય વાતો મોડા સુધી કરે. ઘણીખરી વાતો તો મારા બાળપણની. આમેય, નવી વહુવારુઓને પતિના બાળપણની વાતો ખૂબ ગમે. કહે,

‘યોગેશ નેંનો હતો તારઅ્ અમે ઈંનં લાડમોં બટુક કહેતોં. હું તો ઈંનં છેક હમણોં હુદી બટકો જ કૅ’તી.’

ને રશ્મિનું હસવાનું શરૂ થઈ જાય ખડખડાટ.

‘અત્તાર એ હોટા જેવો સ. પણ નેનો હતો તાર તો બટકો ગોળમટોળ દડા જેવો. મૂઢું તો લાડવા જેવું. પેલા મોટા દડાનં હું કૅ સ બળ્યું? છોકરોં એવા દડાનં ઓંમ લાત માર કોં તો પસ ઓંગળીઓથી ઓંમ ઉછાળ અધ્ધર.’ કહેતાં મોટીબાએ વૉલીબૉલ રમવાની ઍક્શન કરી ને વળી રશ્મિનું ‘વેરઈ ગ્યું…’

‘હં… વૉલીબૉલ. વૉલીબૉલ જેવો હતો બટકો. હેંડઅ્ તારઅ્ ઈંની બે જોંઘ ઘહાય નં પાછું નવું નવું હેંડત શીખેલો તે બેય પગ પૉળા રાખીનં ડોલતો ડોલતો હેંડઅ્. ભારે રમતિયાળ. રોવાનું ક કકળાટનું નોંમ નંઈ. બાબરી ઉતરાઈ ન’તી તે ઈંના વાળેય ખાસ્સા લોંબા, છેક કૅડો હુદી આવઅ્, જથ્થો વધાર તે ખાસ્સો મોટો અંબોડો વળઅ્ તે સરદારજી જેવો અંબોડો વાળતોં. બા’ર રમવા જાય તે માથામોં બરાબરની ધૂળ ભરી લાવ ને ના’વા જાય એ અગઉથી જ કૅ, માલ નથી નાવું… માલ નથી નાવું… અગઉથી જોંણી જાય ક માથું ધોવાશે નં ઓંખોં બળશે. ઈંની બેન (મારી મા) માથું ધુવઅ્ તો કાકડા ફૂલી જાય એવા ઘોંટા પાડીનં રૂવ પણ હું માથું ધોવું તો લગીરે નોં રડ. માથામોં હાબુ અડાડું એ પૅલા જ હું કઈ દઉં ક બેય હાથે ઓંખો દાબી રાખ નં એ ઈંની નેંની નેંની હથેળીઓથી ઓંખો દાબી દે પસ હું ફટાફટ વાળ ધોઈ નખું પસ બે-ચાર લોટા પોંણી નખીનં બધુંય ફેંણ કાઢી નખું નં પસ કઉં ક અવઅ્ ઓંખો ઉઘાડ. નં તગારામોં બેહવું હોય તો બેહ.’

મોટીબા છીંકણી તાણી, પાલવથી નાક લૂછી વાત આગળ ચલાવે:

‘મોટું તગારું. તગારામોં બેહીનં એ પોંણી ઉછાળ નં આપણનંય પલાળ નં ઝટ બા’ર નેંકળ જ નંઈ તે ઈંની બેન ઈંનં તગારામોં બેહવા નોં દે. પણ હું ઈંનં તગારામોં બેહવાનું કહું એટલ તો એ જોણં રાજગાદી મળી હોય એવો રાજી રાજી થઈ જાય. તરત પોંણી ભરેલા તગારામોં બેહી જાય નં પસ પોંણીમોં બેય હથેળીઓ પછાડતો જાય, પોંણી ચારેકોર ઉછાળતો જાય, ખિલખિલાટ હસતો જાય ન બોલતો જાય —

છબ્ છબા છબ્ છબા છબ્
ધબ્ ધબા ધબ્ છબા છબ્

નં પસ જાતે ન જાતે બોલ–

ગંગામોં નાયો…
જમનામોં નાયો
સરસતીમોં નાયો
તગાલામોં નાયો…

‘ભનુની બદલી સિદ્ધપુર થયેલી નં નવોં નવોં ત્યોં રૅવા ગયેલોં તારની વાત. તારઅ્ બટકો હતો અઢી વરહનો. કારતક પૂરો થવામોં તે ટાઢેય શરૂ થઈ ગયેલી. અનિલાએ બટકાનં નવડાવવા ઈંનોં કપડોં કાઢ્યોં નં કીધું ક બાથરૂમમોં જા, હું આવું છું. પણ અનિલા રહોડામોં કોંક કરવા રઈ નં પસ બાથરૂમમોં ગઈ તો બાથરૂમ ખાલી!

‘બટુક… લ્યા બટુ…ક… ચાલ જલદી, નવડાઈ દઉં… મારઅ્ રસોઈનું મોડું થાય સ…’

‘અનિલા ઓંમ બૂમો પાડ પણ બટકાનો જવાબ નોં આવ. થયું, તોફૉની સ તે ક્યોંક હંતઈ ગ્યો હશે નં હમણોં ‘આ લયો…’ કરતોક બાર આવી ખિલ ખિલ હસી ઊઠશે. તે અનિલા આખાય ઘરમોં બધેય ફરી વળી. પણ બટકો ઘરમોં હોય તો મળ ક? તે ઈંનં તો ફાળ પડી. હોંફળી ફોંફળી થઈનં કૅ ક બટુક નથી.

‘મીં કહ્યુ બા’ર શેરીમોં જ ક્યોંક હશે. હમણોં જડશે. ચિંતા નોંે કર. પસ તો હું ન ભનું નં અનિલા, તૈણે જણોં બટકાનં હોધવા નેંકળ્યો. શેરીમોં એ ન’તો. બા’ર થોડઅ્ આગળ જઈએ પસ તૈણ રસ્તા પડઅ્. અમે તૈણે જુદે જુદે રસ્તે ઉતાવળોં ઉતાવળોં મોટોં મોટોં ડગ ભરતોં ગયોં. સ તે નદીના રસ્તે ગઈ. ત્યોં મારી નજર પડી. દૂર એક રૂપાળું છોકરું એકલું, ડોલતું ડોલતું હેંડ્યું જાય… મીં ઝડપ વધારી નં બૂમ પાડી—

‘લ્યા બટુક… ઊભો રૅ.. ક્યોં જાય સ?’

તોય બટકો ઊભો નોં રૅ. હૅંડત હૅંડત કૅ ક નદીએ નાવા જઉં છું.

એ આગળ નં હું પાછળ. ઝડપ વધારીનં હું પોંચી ઈંની ફાહે.

‘ઓ… તારી માના છોકરા.’ કહી મીં ઈંનં તેડી લીધો.

અંગે એકેય કપડું નંઈ નં ઊતરતા કારતકની ટાઢમોં ભઈ ડોલતા ડોલતા જતા’તા નદીએ ના’વા…!

ઈનં લઈનં ઘેર આઈ. ભનુ નં અનિલાય પાછોં આયોં. બટકાનં જોયા કેડી બેયના જીવમોં જીવ આયો. અમે વિચારમોં પડ્યોં ક અહીં રૅવા આયે હજી બે જ દા’ડા થયા સ. નદી તો બટકાએ ક્યારેય જોઈ નથી. તો પસ હવારના પૉરમોં નદીએ ના’વા જવાનું ઈનં હૂઝ્યું ક્યોંથી? હા, હું ઈંનં રાતે વારતા કહીને હુવાડું ઈમોં ગંગા ક જમના નદી આવઅ્. ત્યોં જ મનં હોંભર્યું, રાતે બટકો પથારીમોં ગુલોંટિયો ખાતો’તો તાર કોંક વાત નેંકળી નં કીધું ક અંઈ તો સરસતી નદી સ તે સોમવતી અમાસ ક પૂનમ ક વારતૅવારે નદીએ ના’વા જવાશે. તમોં ભઈ હવારના પૉરમોં ઊપડેલા નદીએ.

‘નાહ્યા કેડી માથું ઓળાવતઅ્ ય બટકો કકળાટ કરઅ્. વાળ લાેંબા તે ગૂંચ કાઢત ખેંચાય તે ‘માથું ના ઓલાવું… માથું ના ઓલાવું…’ કહી કાળો કકળાટ કરી મૂકે. અનિલાનં રઘવા બહુ તે એ બટકાનું માથું ઓળાવ તાર આખા મૅલ્લાનં ખબર પડ. હું ઈનું માથું ઓળાવું તો એ એક અક્ષર નોં બોલ. પડોશીઓની છોડીઓ ઈનં રમાડવા લઈ જાય તે ઈના માથામોં માશીઓ (જૂઓ)ય પાર વગરની. જૂઓ કઈડઅ્ એટલઅ્ બેય હાથે માથું ખંજવાળત પાછો કૅય ખરો, બા, બા, અઉલા કઈડ સ. તો કોક વાર જૂઓ ના હોય તોય કૅ, બા, અઉલા કઈડ સ, માથું જોઈ આલો…

‘ભનુની જ્યોં જ્યોં બદલીઓ થઈ ત્યોં ઓછામોં ઓછું એકાદવાર તો બટકો ખોવાયો સ. સિદ્ધપુરમોં જેમ હવારના પૉરમોં હાવ ઉઘાડો નીકળી પડ્યો’તો એમ વિહનગરમોંય ખોવાયેલો. ઊંઝામોંય ખોવાયેલો. નં ભનુ તારનું શીખવા અમદાવાદ રહેલો તાર અમદાવાદમોંય ખોવાયેલો.’

રશ્મિને આ બધી વાતો સાંભળવાની ખૂબ મઝા પડે. મોટીબા દરેક ઠેકાણે હું કેવી રીતે ખોવાયો, ક્યારે ખોવાયો, બધાંયના જીવ કેવા ઊંચા થઈ ગયા, કેવી રીતે જડ્યો એની વિગતે વાત કરે. મોટીબા જે ‘પુરાણ’ ખોલે એમાં પછી કોઈ વિગત બાકી ન રહે.

અમે કાઠિયાવાડ ફરવા ગયેલા એના ફોટા મોટીબાને બતાવ્યા. બધાંનો નદીમાં ના’તો ફોટો જોઈ એમણે પૂછ્યું, ‘કઈ નદી સ?’

મેં પાટીમાં લખ્યું, ‘ગોમતી, દ્વારકા.’

બસ, પછી નદીપુરાણ શરૂ થયું. મોટીબાનું વતન વાલમ તે શરૂઆત રૂપેણ નદીથી. પછી એમણે જિંદગીમાં જે જે નદીઓ જોઈ, જે જે નદીઓમાં નાહ્યાં એની વાત. પાણી કેવું હતું. કેટલું ઠંડું, કેવું હૂંફાળું… નાહ્યા પછી ટાઢ કેવી ઊડી ગઈ ને શરીર કેવું હલકુંફૂલ થઈ ગયું. ગંગા જેવી નદીમાં અલગ અલગ સ્થળોએ સ્નાન કરેલું તો દરેક સ્થળે ગંગાનું રૂપ કેવું, ગંગા ક્યાં તોફાની, ક્યાંથી શાંત પડે, પહાડો વચ્ચે ગંગા કેવી, મેદાનપ્રદેશમાં કેવી, ક્યાં સુધી એનું પાણી ચોખ્ખું, ગંગાના પૌરાણિક સંદર્ભો, ગંગાના પાણીનો રંગ કેવો, જમુનાના પાણીનો રંગ કેવો, મહાભારત, રામાયણ ને અન્ય પુરાણોમાં કઈ કઈ નદીઓની ને કેવી કેવી વાતો આવે છે, નદીમાં ક્યારે ક્યારે ના’વાથી પુણ્ય મળે, ત્રિવેણીસંગમે દૃશ્ય કેવું, દક્ષિણની જાત્રાએ ગયેલાં ત્યાં ત્રણ દરિયાને ભેગા થતાં જોયેલા એ દૃશ્ય કેવું, ત્રણે દરિયાના પાણીનો રંગ કેવો, કયો દરિયો તોફાની, કયો શાંત વગેરે વાતો ઝીણી ઝીણી અનેક વિગતો સાથે કરે, સાંભળનારને એમની વાતોમાં રસ પડે ને વાતના પ્રવાહમાં એ તણાય એવી રસિક શૈલી; એમની વાતોમાં અનેક કહેવતો, રૂઢિપ્રયોગો ને ક્યાંય કશું વાંચ્યું હોય કે કથામાં સાંભળ્યું હોય એના દાખલાઓ પણ આવતા જાય. તેઓ જાત્રા કરવા ગયેલાં એની વાતો સાંભળીને થાય કે મોટીબા કેવાં તો પ્રકૃતિપ્રેમી છે! એમને ફરવું કેવું તો ગમે છે! યાત્રામાં, પ્રવાસમાં, દેવદર્શનમાં ને પ્રકૃતિમાંથી તેઓ કેવો તો આનંદ લૂંટે છે! પણ એમની ખોપરી ઠેકાણે ન હોય ત્યારે?

‘મારઅ્ અવઅ્ ઘર છોડીનં ક્યોંય જવું નથી.’ એવું મોટીબાએ કહી દીધું. પછી માએ બીતાં બીતાં પૂછ્યું, ‘જો તમે કહો તો અમે LTC લઈને ક્યાંક જઈએ.’

મોટીબાનો છણકો—

‘આખો ઘડીએ LTCમોં હું જવું’તું? નકોંમા પૈસા બગાડવા. ગાડીભાડું સરકાર આલ, પણ હારે બીજો ખરચ કેટલો થાય? અનં ગમે ત્યોં જોવ, જોવાનું શું? પહાડ, પોંદડોં, પોંણી નં પથરા.’

આ વાક્ય સાંભળીને થાય કે અનેક નદીઓનાં અવનવાં રૂપોનું સુંદર વર્ણન કરતાં હતાં એ શું આ જ મોટીબા?!

સોળ

મોટીબાનાં અનેક રૂપો. ક્યારેક દરિયા જેવાં, ક્યારેક ધીરગંભીર શાંત વહેતી નદીના નીર જેવાં, તો ક્યારેક મસમોટા પથરા જેવાં! ક્યારેક વિશાળ વડલાની ઠંડી છાંય જેવાં, ક્યારેક વૈશાખના ધોમધખતા તડકા જેવાં, ક્યારેક ઝરમરતા વરસાદ જેવાં, ક્યારેક માખણ જેવાં તો ક્યારેક વેર લેવા નીકળેલી નાગણ જેવાં! હું સમજણો થયો ત્યારથી, મેં ક્યારેય મોટીબાને, એમના પિતાને માન દઈને ઉલ્લેખ કરતાં જોયાં નથી, ‘બાપુજી’ કે ‘મારો બાપ’ પણ ન કહે, ‘કીકા મહેતા’ કહી ઉલ્લેખ કરે! નાનો હતો ત્યારથી મેં મોટીબાને અવારનવાર કહેતાં સાંભળ્યાં છે–

‘કીકા મહેતાનું નખ્ખોદ જજો.’

હું મોટીબાને પૂછી બેસતો, ‘બા, તમે તમારા બાપુજી વિશે કેમ આમ કહો છો?’

‘એ તનં ખબર નોં પડ.’

દરેક વખત આવો જવાબ સાંભળવા મળતો. પછીથી હું કશું પૂછતો નહિ.

બાપુજી કુકરવાડા હતા ત્યારે જયેશ વિસનગર મોટીબા પાસે રહી કૉલેજમાં ભણતો. અવારનવાર કુકરવાડા આવતો-જતો રહે ને વૅકેશનમાં કુકરવાડા.

ત્યારે મોટીબા જયેશ બરાબર વાંચે છે કે નહિ તેનુંય ધ્યાન રાખતાં.

‘લ્યા મુન્નાડા, આજ આખા દા’ડાનો તું ભણવા નથી બેઠો. હેંડ અવ ભણવા બેહ. નં રોજ રાતી અગિયાર-બાર વાગ્યા હુદી વોંચ. કોં તો પસ બટકો કરતો ઈંમ, હાડા આઠ વાગ્યામાં હુઈ જા. ને હવારમોં હાડા તૈણ-ચાર વાગ્યે ઊઠીનં વોંચ. હવારમોં વાંચેલું હારું યાદ રૅ. ના, તું તાર રાતીં જ વોંચ. હવારમોં તો તું ઊઠી ર્‌યો. મોં ઉઘાડું રાખીનં ઊંઘતો હોય ને કોઈ આઈને ઉપાડી જાય તોય તને ખબર નોં ૫ડઅ્. પણ ઍલારૉમ તો તનં હંભળાય જ શનું? તું કૅતો હોય તો હવારમાં હું તનં વે’લા ઉઠાડું. આ જમોંનામોં અવ ભણ્યા વના નંઈ ચાલ. તારા બાપાનું ગોરપદું નથી ક નથી ઘરની ખેતી ક ધંધો. ભણવામોં તારો ડોળો નથી. બસ, ખાવું ન રખડવું..’

આ સાંભળીને જયેશ પાછો પાટીમાં લખીને બતાવે —

‘ભણે એ ભીખ માગે,
ને રખડે એ રોટલા ખાય.’

જયેશને એમ કે બા આનો શો જવાબ આપશે? પણ મોટીબા પાસે વકીલો કરતાંયે વધારે જવાબો ને દલીલો હાજરાહજૂર.

‘રખડઅ્ એટલ ધંધા અરથે રખડઅ્, ભણવું નોં હોય તો તારા બાપનં કૅ થોડા પૈસા આલ ઈમોંથી પસ અમદાવાદ જઈનં જથ્થાબંધના ભાવે કાપડ-બાપડ લીયાય. નં પસ ખભે પોટકોં ઊંચકીનં ગોંમડે ગોંમડે રખડ નં ઈમોંથી કમાય ઈંના થોડા ટકા આઘા મૂકતો રૅ. નં પસ ઈંમોંથી દૂકોંન કર. નં પસ વધાર કમોંણી થાય એટલ પસ કાચની મોટી, શું કૅવાય બળ્યું, એરકનડિશન દૂકોંન કર. તો સ્કુટર નં પસઅ્ ભાગ્ય હશે તો મોટર ફેરવતો થઈ જયે. પણ શરૂઆતમોં તો કાળી મજૂરી કરવી પડ. ને ખભે પોટકોં ઊંચકીનં ગોંમડે ગોંમડે વેચવા જત શરમ આવ એ પસ કોંમ નોં આવ…’

પછી જયેશ વાંચવા બેસે.

રાત્રે, બાર-સાડા બારે મોટીબા બાથરૂમ જવા ઊઠે ને જુએ તો લાઇટ બળતી હોય. ખુલ્લી ચોપડી બાજુમાં સરી પડી હોય ને જયેશ મોં થોડું ઉઘાડું રાખીને ઊંઘતો હોય ઘસઘસાટ. મોટીબા કશું બોલે નહિ. ચૂપચાપ રસોડામાં જઈ વેલણ લઈ આવે ને સટ્ટાક ચોડી દે.

જયેશ ઝબકીને જાગે.

‘ઊંઘ આઈ’તી તો આ લાઇટ બંધ કરત હું થતું’તું? તારો બાપ લાઇટ બિલના જુદા પૈસા મોકલ સ મનં? રોજ રોજ લાઇટો ચાલુ રાખીનં ઊંઘ સ? અવઅ્ હું તનઅ્ રાખવાની નથી, જા તારા બાપ ફાહે.’

પડોશીના છાપામાં મોટીબાએ કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓને મોંઘવારી ભથ્થું વધ્યાના સમાચાર વાંચ્યા હોય એ પછીની પહેલી તારીખ પછીના રવિવારે જયેશ કુકરવાડા જઈ પૈસા લઈ આવે ને મોટીબાને આપે.

મોટીબા પૈસા ગણે ને પછી જયેશને પાછાં આપતાં કહે, ‘લે આ પૈસા, જઈનં આપી દેજે તારા બાપનં અનં કુકરવાડા કોંય આઘું નથી. ત્યાંથી અપ-ડાઉન કરજે. અનં કૅજે તારા બાપનં ક અવઅ્થી મને પૈસા મોકલવાની જરૂર નથી. હું માર વાહણો વેચી વેચીનં ખયે. કોં તો પસ આ ઘર ફટકારી મારે ને ઈંના જે પૈસા આવ ઈના વ્યાજમોંથી ખયે. મુંઘવારી વધઅ્ ઈંમ સરકાર મુંઘવારી ભથ્થું વધાર સ. પણ ઓંય મારઅ્ વિહનગરમોં મુંઘવારી વધતી નથી. ઓંય તો રોંમરાજ સ નં તે મુંઘવારી નોં વધઅ્…’

જયેશ પાટીમાં લખીને સમજાવે કે મોંઘવારી ભથ્થાના વધારાની જાહેરાત જ થઈ છે. હજી રોકડમાં ચૂકવાયું નથી.

એ પછીયે મોટીબા શેરીમાં રહેતા ને પોસ્ટખાતામાં નોકરી કરનારને પૂછી જોઈને ખાતરી કરે.

એપ્રિલ મહિનો બેસતાં જ જયેશને કહે, ‘મારી ચોપડી (પાસબુક) પોસ્ટ ઑફિસમોં વ્યાજ ગણવા આપી આવજે નં પહોંચ લાવવાનું ભૂલતો નંઈ.’

વ્યાજ ગણાઈને પાસબુક પાછી આવે ત્યારે મોટીબા જાતે વ્યાજ ગણી જોઈ ખાતરી કરે. એક વાર જયેશને કહે,

‘વ્યાજ ઓછું ગણ્યું સ. ચોપડી પાછી આલી આય. નં જોડે અરજી, વ્યાજની ગણતરીમોં ભૂલ – ઈંમ લખીનં અરજી લખ. નૅચ હું સહી કરી આલું.’

જયેશે કહ્યું કે ભૂલ ન હોય, વ્યાજ બરાબર જ ગણ્યું હોય. છતાં પછી બાના સંતોષ ખાતર એ પોસ્ટ ઑફિસ ગયો તો સાચે જ વ્યાજ ઓછું ગણેલું!

મોટીબાને એમના બાપે ભણાવ્યાં નહોતાં. ‘છોડીઓનં વળી ભણીનં હું કરવું સ? ભણીગણીનં થોડું કચેરીમોં કલેક્ટર થવું સ? સહી કરત આવડ્યું એટલઅ્ બઉ થયું…’

છતાં મોટીબાનું ગણિત આટલું પાકું ક્યાંથી? આટલાં હોશિયાર ક્યાંથી? ક્યાંથી શીખ્યાં આવું ગણતર? સિવણકામ હોય કે ભરતગૂંથણ, સુથારીકામ હોય કે કડિયાકામ. બધાંય કામની એમને જાણકારી.

ઘરમાં કડિયાકામ ચાલતું હોય તો કડિયાની સાથે ને સાથે રહે. એને સૂચનાઓ આપતાં જાય. કડિયાએ ભેળવેલી સિમેન્ટ-રેતી હાથમાં લઈ જુએ ને પછી કહે, ‘ઓમાં રેતી વધાર સ નં ચીમેટનું પ્રમોંણ ઓછું સ.’ કડિયો જમવા જાય ત્યારે નાનુંમોટું કડિયાકામ જાતે કરી લે. સિમેન્ટની થેલીમાંથી થોડો સિમેન્ટ કાઢી લઈ માટીના મોરિયામાં ભરી રાખે. ભવિષ્યમાં કશું નાનું કામ હોય તો કામ લાગે. એવું જ સુથારીકામનુંય. સુથાર જમવા જાય એટલે નકામા પડેલા લાકડાના ટુકડાઓમાંથી નાનુંમોટું કામ જાતે કરી દે! જેમ કે, કપડાં ધોતી વખતે વાપરવાની નાની પાટલી કે પછી ધોકો ને એવું બધું જાતે બનાવે. સુથાર જમીને પાછો આવે ત્યારે પોતે બનાવેલી ચીજ એને બતાવેય ખરાં. કડિયા-સુથારનેય થાય, આ માજીને લગીરે છેતરી નહિ શકાય.’ કેટલું કોંમ થયું સ? ઈંના પર હું ‘રોજ’ આલે, નકર તમે તો હોંમહોંમે બેહીનં આખો દાડો ઓંમ રંધો મારવામોં જ પૂરો કરશો.’ માથા પર માજીની કટકટથી એ લોકો કંટાળેય ખરાં. કામ અધૂરું મૂકીને ચાલ્યા જવાની નોબત પણ આવે ત્યારે મોટીબા એ લોકોને સમજાવે-મનાવે. કોઈ મજૂરને પૈસા આપીને બીડીની ઝૂડી લેવા મોકલે. ચા-નાસ્તો કરાવે. ક્યારેક જમાડેય ખરાં. પણ એમની ટકટકમાં ક્યારેય ઓટ ન આવે.

મોટીબાને બે જ સંતાનો – બાપુજી ને ફોઈ. બાપુજીને બાલમંદિર મૂક્યા ત્યારે બાપુજીની સાથે મોટીબાય કક્કો, બારાખડી ને આંક શીખ્યાં. બાપુજીની ચોપડીઓ વાંચી વાંચીને મોટીબા ભણ્યાં ને બાપુજીનેય શીખવ્યું. એ પછી ફોઈને. બાપુજીને હિન્દી વિષય આવ્યો ત્યારે મોટીબા હિન્દીય શીખ્યાં!

નવમા-દસમામાં હું ભણતો ત્યારે ક્યારેક હિન્દી નવલકથા પડોશી છોકરા પાસેથી લાવતો. એ જ રાતે મોટીબા મોડા સુધી જાગીને એ હિન્દી નવલકથાય પૂરી કરતા. બાપુજી કૉલેજમાં હતા ત્યારે ર. વ. દેસાઈ, મુનશી કે મેઘાણીનાં પુસ્તકો લાવતા તો એય મોડે સુધી જાગીને મોટીબા વાંચતાં. મહાભારત, રામાયણ, ભાગવત, દેવીપુરાણ, શિવપુરાણ, ગરુડપુરાણ વગેરે તો એમણે એકથી વધુ વાર વાંચેલાં. ‘મહાભારત’ એમને સૌથી વધુ ગમે. અવારનવાર ‘મહાભારત’માંથી ઉદાહરણો ટાંકે ને કહે, ‘ ‘મહાભારત’ના અમુક ફકરા તો વેંણી લેવા જેવા.’ પાછું એવુંય કહે, ‘મા’ભારત ક્યારેય પૂરું નોં વંચાય.’ જે કંઈ વાંચ્યું હોય એ બધું જ પાછું એમને બરાબર યાદ રહે. નાના નાના બધા જ પ્રસંગો ને પાત્રોનાં નામ સુધ્ધાં. અને કોઈ પ્રસંગ યાદ કરીને કહે ત્યારે હૂબહૂ વર્ણન કરે. સાંભળનાર ઊઠવાનું નામ ન લે. બધાં રસતરબોળ થઈ જાય. ‘અખંડ-આનંદ’ ને ‘જનકલ્યાણ’ એમનાં પ્રિય સામયિક. બાપુજીએ ‘જનકલ્યાણ’ બંધાવી આપેલું તે જે દિવસે ‘જનકલ્યાણ’ આવે એ જ દિવસે અક્ષરેઅક્ષર વંચાઈ જાય. ને એમાંની બધી વાતો રાત્રે ઓટલા પર ભેગાં થયેલાંઓને કહેવાની. વાત કહેતી વખતે એમની સર્જનશક્તિય ખીલી ઊઠે તે મૂળ વાતમાં ઘણુંબધું ઉમેરાતું જાય. મોટીબા પાસેથી વાત સાંભળ્યા પછી કોઈ મૂળ વાત વાંચવા પ્રેરાય તો મૂળ વાત વાંચીને નિરાશ થાય. કારણ, મૂળ વાતમાં મોટીબાની સર્જકતા ક્યાંથી હોય?!

ભજનો, ગરબા ને લોકગીતોનોય મોટીબા પાસે ખજાનો. અત્યારેય, વાલમનાં મહિલા સંત સૂરજબાની કશી વાત કહે ત્યારે વચ્ચે વચ્ચે સૂરજબાનાં ભજનોય ગાય. હલકથી સુંદર ગાતાં ન આવડે, મર્યાદિત લય-ઢાળમાં ગાય. ગાતી વખતે અવાજ થોડો પાતળો કરીને ગાય. વધુ ખેંચી ન શકે. પણ વાત માંડતાં, સરસ રીતે કહેતાં કે ‘ખેલ’ કરતાં સારું આવડે.

અમે ભણતા ત્યારે, દર વરસે અમારી ગુજરાતી-હિન્દી ને ઇતિહાસની ચોપડીઓ આવે એટલે તરત મોટીબા વાંચી જાય. પછી એ જ ધોરણમાં જ્યારે બાપુજી ને ફોઈ ભણતાં ત્યારે શું-શું આવતું એનીય વાત કરે. પહેલાંના માસ્તરો કેવું મારતા એનીય વાત કરે. હું કવિતા-વાર્તા લખતો થયો ને સામયિકોમાં છપાતું થયું ત્યારે મારી કૃતિ તો અત્યંત રસપૂર્વક વાંચે, Abstract કવિતા હોય તોપણ. વાંચ્યા પછી, ‘ઓંમોં તો કોંય હમજાતું નથી.’ એવી કશી ફરિયાદ પણ ન હોય! કે શું સમજાયું એની કોઈ વાત ન હોય. ચહેરા પર હોય કેવળ પ્રસન્નતા!

સત્તર

મૌલિક અને કૃતિ સાવ નાનાં હતાં ત્યારે મોટીબા એમને ખૂબ ખૂબ રમાડતાં ને તોફાન-મસ્તીય કરતાં. મૌલિકને બાલમંદિરમાં મૂક્યો એ પછીના વૅકેશનમાં વિસનગર જઈએ ત્યારે તેઓ મૌલિક-કૃતિને આંક ને ઉખાણાંય પૂછે. મૌલિક વળી મોટીબાને સામાં ઉખાણાં પૂછે તો એના સાચા જવાબોય એમની પાસે હાજરાહજૂર! મારા ભાઈની બેબીનેય પૂછે—

‘પંદર અઠોં?’ ‘અઢાર તરી?’ ‘ચોવી પંચો?’

પોતાને સંભળાય નહિ તે જવાબ છોકરાંઓએ પાટીમાં લખીને બતાવવાનો.

‘ઓંક નંઈ આવડ તો પછી ગણિત શી’તી આવડશે?’

જવાબ સાચો હોય પણ ઉતાવળે લખ્યું હોય ને અક્ષરોનો મરોડ બરાબર ન હોય તોય મોટીબા કહે —

‘લખવામાં ઓંમ રઘવા નોં કરીએ. મોતીના દોંણા જેવા રૂપાળા અક્ષર કાઢીએ.’

છોકરાંઓમાંથી કોણ વધારે હોશિયાર, કોણ ઓછું ને કોણ ડબ્બો એ તરત પારખે.

છોકરાંઓને પૂછે, ‘ભણવામોં કઈ કઈ કવિતા આવ સ? ઈમોંથી કઈ કઈ યાદ સ?’

કૃતિ બોલે, ‘એકડો સાવ સળેકડો… ને બગડો ડિલે તગડો…’

‘મનં લખીનં બતાડ.’

બિલોરી કાચથી પાટીમાં એક લીટી જોયા પછી પાટી ઊંધી ફેરવીને મોટીબા રમેશ પારેખની એ આખી કવિતા મોંઢે બોલી ગયાં! ત્યારે છોકરાંઓ કરતાંયે વધારે નવાઈ મને લાગી કે આ કવિતા મોટીબાને ક્યાંથી આવડે?! પછી મોટીબાએ જ જણાવેલું કે સુરેન્દ્રનગર રહેતા ત્યારે ‘કવિતા’ના બાળકાવ્યોના વિશેષાંકમાં એમણે વાંચેલું ને યાદ રહી ગયેલું.

પછી પાછાં પાટીમાં જોઈને કહે, ‘કવિતા ઓંમ આવી રીતે નોં લખાય. ચોપડીમોં કવિતા કેવી રીતે છાપેલી હોય સ? બે ક ચાર લીટી કેડી એક લીટી જેટલી કોરી જગ્યા છોડવી પડ.’

એમની આવી વાતમાં છોકરાંઓને મઝા નથી પડતી એવુંય એમની આંખ પારખે કે તરત કહે,

‘તમે લોકો – એકડ એ…કો… માસ્તરનો ઢેકો – નં એવું બધું બોલો સો ક નંઈ?’

અને છોકરાંઓ રંગમાં આવી જાય.

‘અવ બધું નીકળી ગ્યું નકર પૅલાના જમોંનામોં તો પાયો નં અડધો ન ઊઠોંય ભણવામોં આવતો.’

પા અને અડધામાં તો મૌલિકને ખ્યાલ આવ્યો. પણ ‘ઊઠાં’માં ખબર ન પડી.

‘ઊઠોં એટલ હાડા તૈણનો ઘડિયો.’ પછી રાગ કાઢીને, બાલમંદિરના છોકરાની જેમ મોટ્ટેથી મોટીબા બોલ્યાં—

એક ઊઠું હાડા તૈણ
હાબૂતરાનં જઈનં પૈણ
બે ઊઠોં હા…ત
ઘોડાએ મારી લાત…

‘પપ્પા, હાબૂતરુ એટલે?’

‘કબૂતર.’

હુંયે વિચારું, મોટીબા અમારી સાથે રહેતાં હોય તો છોકરાંઓને કેવો ખજાનો મળી જાય! સાંભળતાં ન હોવા છતાં છોકરાંઓને ભણાવે એ તો ઠીક પણ સૂતી વખતે રામાયણ-મહાભારત કે ઉપનિષદની કથાઓમાંથી વાર્તાઓ કહે એનું મૂલ્ય તો આંક્યું અંકાય નહિ. વળી રશ્મિનેય એમની હૂંફ રહે. છોકરાંઓ અવારનવાર પાટીમાં લખીને કહે,

‘બા, અમારી સાથે ચાલો ને અમારી સાથે જ રહો.’

પણ પીગળે તો મોટીબા નહિ. કાળમીંઢ ખડક. જીદ પકડી એ પકડી. મોટીબાની હઠ એટલે બાળહઠ, સ્ત્રીહઠ, રાજહઠ… બધાંયનો સરવાળો. દરવખત મોટીબાનો એક જ જવાબ—

‘અવઅ્ તો બસ, ચાર જણા ઉપાડીનં લઈ જશી તારઅ્ હું આ ઘર છોડે.’

‘તો અમે ચાર જણા તમને ઉપાડીને મૂકીએ જીપમાં ને લઈ જઈએ અમદાવાદ…’ એક વાર જયેશે કહેલું.

‘હજી તું મનં ઓળખતો નથી. બળજબરી કરીનં જીપમોં બેહાડ તો ખરો… ચાલુ જીપમોંથી પડતું મૂકું..’

મોટીબા એકલાં રહેતાં’તાં ત્યારે કોક વાર અમે બપોરે આવી ચડતાં તો મુશ્કેલી થતી:

જાળીને અંદરથી તાળું માર્યું હોય. જાળીમાંથી અંદર સૂતેલાં ને છત સામે તાકી રહેલાં મોટીબા દેખાય. ગમે તેટલું ખખડાવીએ કે ગમે તેવી બૂમો પાડીએ સાંભળે કોણ? જો મોટીબાની નજર જાળી તરફ જાય તો – ‘જાળી ફાહે પડછાયો ઊભો હોય એવું દેખોંણું તો થયું કોક આયું લાગ સ નં આ ચાવી લઈનં ઊભી થઈ…’ કહેતાં તાળું ખોલે. પણ જો જાળી તરફ એમની નજર ન પડે તો?

એ વખતે દસિયા ઉપરાંત ત્રણ ને પાંચ પૈસાનાય ઍલ્યુમિનિયમના સિક્કા ચલણમાં હતા. વિસનગર જવાનું થાય ત્યારે આવા થોડા સિક્કા અમે ખિસ્સામાં રાખતા.

એકાદ સિક્કો જાળીમાંથી મોટીબાના શરીર પર ફેંકીએ. તરત મોટીબા ઉત્સાહભેર ઊભાં થાય. સિક્કો પડે કે તરત સમજી જાય: બટકો, મુન્નાડો ક અક્ષયમાંથી કોક આયું લાગ સ.

હું નાનો હતો ત્યારે, મોટીબા મને ઘસી ઘસીને નવડાવતાં, વાળની ગૂંચ કાઢી, અંબોડો વાળતાં, કે જૂઓ કાઢતાં એનાથીયે જૂનું, કદાચ સૌથી જૂનું સ્મરણ સાંભરે છે:

મારો એક કાન એમની સાથળને અડે એમ, મારું માથું એમના ખોળામાં બરાબરનું પકડી રાખતાં ને બીજા કાનમાં સળી નાખીને મૅલ કાઢતાં. હું ત્રાહિમામ્ ત્રાહિમામ્ થઈ જતો. ગમે તેટલું જોર કરવા છતાં છટકાતું નહિ. કામવાળી છોકરીય મને પકડી જકડી રાખવામાં મોટીબાનું જ કહ્યું માનતી. મારા કાનમાં મૅલ સુકાઈ જઈને સખત જામી જાય તે મોટીબા કકડાવેલા અજમાના તેલનાં ટીપાં નાખે ને રોજ કાનમાં જુએ. કાનમાં મૅલ આગળ આવેલો દેખાય કે મારા પર જુલમ શરૂ. કાનમાં દાખલ થઈને ફરતી સળી મને ભીમની ગદા જેવી લાગતી. કાનની દીવાલો ને પરદાને તોડવા જાણે કોક ગદા ટકરાતી હોય એવા અવાજો કાનમાં થતાં ને કાનની અંદરનાં હાડકાંય જાણે કંપી ઊઠતાં. મારી ચીસાચીસથી માને લાગતું હશે કે મોટીબા ક્યાંક મનેય બહેરો ન કરી મૂકે. એ જુલમ ગુજારતાં મોટીબાને અત્યારે હું સમજી શકું છું. પોતે બહેરાં એટલે તેઓ મારા કાનની વધારે પડતી, ત્રાસદાયક કાળજી લેતાં. એમને મન જે કાળજી તે મારા માટે તો જુલમ જ. ક્યાંક હું હાલી જઉં ને સળી ક્યાંક કાનમાં વાગી જાય તો? તે કામવાળી મારું માથું બરાબરનું પકડી રાખે ને મોટીબા જાણે કોઈ મેજર ઑપરેશન કરતાં હોય એમ, મારા કાનમાંથી મૅલ કાઢે. પછી મને બતાવે —

‘જો, જો, કેટલો બધો મૅલ નેંકળ્યો? કોંન મોં મૅલ ‘રેગ્યુલર’ . સાફ કરવો પડ. નકર પસઅ્ મારી ગોડી બૅ’રાં થવાય.’

‘રેગ્યુલર’, ‘સુપરવિઝન’, ‘એનેસપેક્શન’, ‘એનેસપેક્ટર’ ને ‘મુનસિપાલટી’ને એવા ઘણા બધા અંગ્રેજી શબ્દોય મોટીબાની વાતોમાં આવે. ઘરે આવતા બાપુજીના મિત્રોની વાતોમાંથી આવા બધા અંગ્રેજી શબ્દો મોટીબાના ઓછું સાંભળતા કાને પડતાં હશે ને વગર ડિક્ષનેરીએ ઘણા શબ્દોનો અર્થ તેઓ પામી જતાં હશે. પણ પચાસેકની ઉંમર પછી તો કાન સાવ ગયા.

મોટીબા વિસનગર એકલાં રહેતાં ત્યારે દરવરસે મા આવીને આખા વરસનું અનાજ – ઘઉં, ચોખા, દાળ-તેલ વગેરે ભરી આપે અને દરમહિને મોટીબાને પૈસા મોકલવાના. તથા બાપુજીને જ્યારે જ્યારે ડિ.એ. – મોંઘવારીભથ્થું વધે ત્યારે ત્યારે મોટીબાને મોકલવા પૈસાય વધારવા પડે.

એક દિવાળી પછી મા-બાપુજી મોટીબાને પગે લાગવા વિસનગર ગયાં ત્યારે મોટીબા બાપુજીને કહે,

‘આ દિવાળીમોં તો તનં બોનસ મળ્યું હશે નંઈ? મીં છાપામોં વોંચ્યું’તું ક અવથી તાર-ટપાલ ખાતાના કરમચારીઓનય દરસાલ બોનસ મળશે. ઈંન થોડા દા’ડા કેડી, નવરાતર (નવરાત્રી) બેઠોં ઈંના બીજા દાડે મીં છાપામોં વોંચ્યું’તું ક પચી દાડાનું બોનસ ચૂકવાશે… તે કેટલું બોનસ મળ્યું?’

બાપુજીએ આંગળીઓથી ઇશારો કર્યો.

‘તો પસ ઈંમોંથી મનં કેમ કોંય મોકલાયું નંઈ?

ઓંય મારઅ્ દિવાળી કરવાની નોં હોય? ક પસ દિવાળીમોંય કરવાની હોળી? નવા વરહમોં બધોં પગે લાગવા આવ તે ઈંમનં ધરવા કોંક તો બનાવું પડ ક ની? ક પસ દોંત બતાવવાના?’

દિવાળી શબ્દ કાને પડતાં જ એક દૃશ્ય મને હંમેશાં સાંભરે છે – મોટીબા મેંદાની સેવો પાડતાં તે:

સેવો બનાવવાના લાકડાના પાટિયા પર મોટીબાની બેય હથેળીઓ વચ્ચે મેંદાની સરસ બાંધેલી, માખણ જેવી પોચી પોચી કણક હોય. પોલા હાથે, એકસરખા દબાવથી, એકસરખી ગતિ અને લયથી મોટીબા લાકડાના એ પાટિયા પર કણક ઉપર-નીચે, નીચે-ઉપર લસરાવતાં જાય ને પાટિયાની બેય ધારેથી એકસરખી પાતળી રેશમ જેવી સેવો ઊતરતી જાય, લસરક… લસરક… ને માની આંગળીઓ કપડું બાંધેલી થાળી પર સેવોનાં એ દોર ઝીલતી જાય ને થાળી પર ગૂંચળાં કરતી કરતી ગોઠવતી જાય. થાળી ભરાઈ જાય એટલે અમે એ સેવોનું જલેબી જેવું ને થાળી જેવડું ગૂંચળું અગાસીમાં પાથરેલ સાડલા પર સૂકવવા માટે નાખી આવીએ. ધબ્ દઈને ઝટ થાળી ઊંધી કરી દેવી પડે. તો જ એ ગૂંચળું એના એ જ રૂપે-આકારે સાલ્લામાં પડે. હાથમાંની થાળીને ઊંધી કરતાં જો જરી વાર લાગી તો પછી મોટ્ટી જલેબી જેવા ગૂંચળાને બદલે એક જ જગ્યાએ સેવોનો ઢગલો થઈ જાય. આવો ઢગલો ફરી મોટીબાને આપવાનો ને છેલ્લે ફરી એની કણક થાય ને ફરી એની સેવો ઊતરે – લસરક્ લસરક્… વળી આવી સેવો ઓસાવતાંય વાર નહિ. ઓસાવેલી ગરમ ગરમ રેશમ જેવી સેવો થાળીમાં પીરસાય… એની સોડમ માણીએ ન માણીએ ત્યાં તો એમાં, પીગળતા ચોખ્ખા ઘીના લપકાની સોડમ ભળે ને ઉપર મોટીબાએ જાતે દળેલી ખાંડ. શું મઝા પડે આરોગવાની…! કૉળિયો મોંમાં મૂકીએ ત્યારે બહાર લબડી રહેલી સેવોને હોઠ તથા જીભ પલકારામાં તો મુખમાં ઓરી દે. ત્યાં તો બીજો કૉળિયો… આટલી વારમાં તો ઓસાવેલી સેવોનો બીજો ઘાણ તૈયાર હોય પિત્તળની ચાળણીમાં ગરમ ગરમ.

‘લે, બીજી સેવો આલું..? લે, આટલી લઈ લે. ઊતરી જશે હરળ હરળ..’ મોટીબા કહેતાં.

બજારમાંથી તૈયાર લાવેલી સેવોમાં આવો ‘હવાદ’ ને આવી મીઠાશ ન આવે. અથવા તો, મોટીબા જ, લાકડાના એ પાટિયા પર સેવો વણવાના બદલે જો પિત્તળના સંચામાં સેવો પાડે તોપણ એના સ્વાદમાં, એની મીઠાશમાં, એની સુંવાળપમાં ઓટ આવે. થાય કે, શું એ સ્વાદ-મીઠાશ, સુંવાળપ મોટીબાની સેવો વણતી હથેળીઓની હશે?! ને એ સેવોને ઝીલતી માની કૂણી કૂણી આંગળીઓની હશે?! ન જાને!

અમે સ્કૂલમાં ભણતા ત્યારે વૅકેશનમાં ફોઈ અને એમની દીકરીઓ વિસનગર આવતાં. ત્યારે મોટીબા અમારી સાથે ઘણીબધી રમતો રમતાં. ફર્શ પર ચોક વડે આડી-ઊભી રેખાઓ દોરી આડાં-ઊભાં પાંચ ખાનાંઓ પાડીને ‘અમદાવાદ’ રમતાં, કૉડીઓય રમતાં, કોઈને ચાલીસ પડે તો લૂંટવાનો આનંદ પણ બાળક જેટલો જ માણતાં, સાપ-સીડી ને નવો વેપાર જેવી રમતોય રમતાં. તો, જૂની લાકડાની પેટીમાંથી કાપડની ચોપાટ ને પાસા કાઢતાં ત્યારે ‘ચોપાટ’ પણ જામતી, પાનાંનીય બધી જ રમતો – સાત-આઠ, દો-તીન-પાંચ, નેપોલિયન, ગ્રીમ, ગધ્ધાચોર ને રમી સુધ્ધાં રમતાં. કોઈ પણ રમતમાં તેઓ બાળક જેવાં જ ખીલી ઊઠતાં. પત્તાં રમતાંય અમારામાંથી કોઈ ઇશારા કરે કે જરીકે ગોલમાલ કરે કે તરત મોટીબા પકડી પાડે ને ‘બાજી ફિટાંઉશ.’ કહેતાં હાથમાંનાં પાનાંની થપ્પી પછાડે.

અઢાર

મોટીબા એક્લાં વિસનગર રહેતાં ત્યારે નવા વરસમાં એવા કંઈ ખાસ મહેમાનોય આવતા નહિ. બજારમાંથી કંઈ તૈયાર લાવી દે તોય ચાલે અથવા તો, આટલી ઉંમર ને પોતે એકલાં રહે છે તે મહેમાનને રકાબીમાં ખાંડ કે સાકર ધરે તોય ચાલે. પણ ના, એકલાં હોવા છતાં, મોતિયા ઉતરાવેલી બેય આંખે ને બી.પી.ની તકલીફવાળા ઘરડા શરીરે તેઓ દર દિવાળીમાં સેવ ને સુંવાળી ને ઘૂઘરા ને મઠિયાં ને મગસ ને મેસૂર ને કંઈ કેટલુંય બનાવે. પડ્યું ન રહે કે બગાડ ન થાય માટે થોડું થોડું કરે પણ હોય ખાસ્સી ચીજો. એ બધું જોઈને થાય કે આટલું થોડું થોડું કરતાં ને આટલી બધી આઇટમ બનાવતાં (કોઈનીય મદદ વગર) એમને કંટાળો નહિ આવતો હોય? ના, ‘કંટાળો’ શબ્દ મોટીબાની ડિક્શનેરીમાં જ નથી. પણ આ ઉંમરે, એકલાં જ રહેતાં હોવા છતાં, આવા ઉમળકાથી ને શબરી જેવા પ્રેમથી આટલી બધી વસ્તુઓ બનાવવાનું ‘મન’ થાય છે એ એક ‘ઘટના’ નહિ?!

મોટીબાના હાથે ક્યારેય, કોઈ જ વસ્તુનો બગાડ ન થાય. કોક વાર લીલવાની સિઝન ન હોય ત્યારે, સાંજે મોટીબા કચોરી બનાવતા હોય, તલ ટોપરું ખસખસ આદુ મરચાં કોથમીર ગરમ મસાલો લીંબુ વગેરે નાખીને.

એકાદ કચોરી અમે ખાઈએ પછી મોટીબા પૂછે, ‘કચોરી કેવી થઈ સ?’

તર્જની ને અંગૂઠાનાં ટેરવાં અડાડી, હાથ ઊંચો કરી અમે કહીએ, ‘સરસ.’

‘શની બનાઈ સ કોંય ખબર પડ સ?’

પછી અમે વિચારમાં પડીએ.

થોડી વાર પછી મોટીબા જ કહે, ‘હવારે તુવેરો બનાઈ’તી એ વધી’તી તે ઈની આ કચોરી બનાઈ.’

સવારની કઢી ને વાલની દાળ વધી હોય તો સાંજે એનો ઉપયોગ થાય ઢેબરાંનો લોટ બાંધવામાં. પછી જમતી વખતે મોટીબા પૂછે:

‘ઢેબરોં કેવોં થયો સ? દરવખત કરતે કોંય જુદોં લાગ સ?’

ને પછી તો અમે, સવારે શું ખાધું’તું એ યાદ કરીને ફટ કરતું કહી દઈએ કે ઢેબરામાં શું-શું નાખ્યું છે.

નાનો હતો ત્યારે માના હાથનો માર પડતો કે તરત મોટીબા દોડી આવીને છોડાવતાં ને એમના પડખામાં લઈ પાલવથી આંસુઓ લૂછતાં. પછી હું મોટીબાના ખોળામાં માથું મૂકીને પડ્યો રહું… મોટીબાની આંગળીઓ મારા વાળમાં ફરતી રહે. ક્યાં ક્યાં માર પડ્યો છે, વધારે તો નથી વાગી ગયું ને એય મોટીબા ધ્યાનથી જુએ.

‘કેવા હૉળ ઊઠ્યા સ.. આવું મરાય છોકરાનં? ક્યાંક આડુંઅવળું વાગી જશે તો ઉપાધિ થશે. છોકરોંનં મારવા બેહ એટલ તનંય ભોંન નથી રૅતું ક ઈનં ક્યોં વાગશે. છોકરોં વધારે પડતી ધમાલ કર નં ગોંઠ નંઈ તે ટોકવોંય પડ નં કોકવાર મારવોંય પડ ઈંની ના નંઈ, પણ મારતી વખતે આપડા ગુસ્સાનં જરી કાબૂમાં રાખીએ નં ગાલ પર કદી નોં મારીએ. ક્યોંક કોંન પર વાગી જાય તો ઉપાધિ થાય. બઈડામોં મારીએ ક પસ કૅડોમાં બરાબરનો ચૂંટલો ખણીને પસ ઑમળીએ. કોં તો પસ બઉ ધમાલ કરતોં હોય તો પકડીનં પૂરી દઈએ ઓઈડામોં…’

મુન્નાને કોઈ વાર ઓરડામાં પૂરી દેતાં કે તરત એ અંદરથી બૂમો પાડતો —

‘ઝટ ઉઘાડો… મને એકી લાગી સ.’

બે-એક ક્ષણ પછી.

‘ઝટ ઉઘાડો ક… ફાસમફાસ લાગી સ..’

ને બારણું ઊઘડે એવો જ એ ખિલખિલાટ હસતો હરણના બચ્ચાની જેમ નાસી જાય ઘરની બહાર…

એ આવું કરતો આથી જો કોઈ બારણું ન ખોલે તો પછી એ ઓરડામાં મૂતરીય જાય. પછી મોટીબા એને છોડે નહિ. એની પાસે જ બધું સાફ કરાવે. મુન્નોય જિદ્દી. ઝટ સાફ ન કરે. દલીલો કરે —

‘મેં તો બૂમો પાડી પાડીનં કીધું’તું ક ફાસમફાસ લાગી સ, ઝટ ખોલો. હું કોંમ બાઈણું નોં ઉઘાડ્યું? પછી મેં એય કીધું ક બાઈણું ઝટ ઉઘાડો નકર હું ઓઈડામોં જ… તે મારો વોંક નથી. હું સાફ નૈં કરું, નૈં… કરું, નૈં… કરું…’

પછી મોટીબાના હાથની બે-ચાર પડે ત્યારપછી જ ‘ભઈ’ બધું સાફ કરે. છોકરાંઓને મારતી વખતેય મોટીબા ક્યારેય સાચા ગુસ્સામાં ન હોય. ક્યાંક આડુંઅવળું વાગી ન જાય એ સાચવીને મારે. મારવા કરતાંય વધારે તો મારની બીક બતાવીને જ કામ લે.

‘હજી મારા હાથનો બરાબરનો માર કોઈ દા’ડો પડ્યો નથી તમોં (તેથી) મનં હજી ઓળખતો નથી. તારા હરિકાકા આવઅ્ એટલઅ્ પૂછી જોજે. (હરિકાકા–બાપુજીના માશીના દીકરા.) હરિયાનં ભણવા માટ ઓંય રાખ્યો’તો. મનંય ગોંઠ નંઈ નં હોંમો થઈ જાય. બા’રેય બધોં જોડે મારામારી કરીનં આવ નં ઘેરેય ભનુનં મારઅ્. એક વાર એ મારી હોંમો થઈ ગ્યો નં ઉઘાડી ગાળ બોલ્યો.

‘પસ તો મીં ઈનં બરાબરનો લીધો. કૂવામોંથી પોંણી ખેંચવાનું રોંઢવું લઈનં ઈનં પરહાળમોં નેંહોણી હરખો હાતકનં તોંણી બોંધ્યો નં પસ મીં તો રીતસર કાકડો હળગાયો નં કીધું ક ગાળ બોલ્યો સ તે આજ અવઅ્ આ હળગતો કાકડો જ તારા મૂંઢામોં ખોહી ઘાલું… તારી મા જોડે છો માર સંબંધ નોં રે. પણ આજ તો તનં નીં છોડું…

‘મીંય રણચંડી જેવો ગુસ્સો કરેલો. પણ એક-બે પડોશીઓનં અગઉથી કઈ રાખેલું ક હું આવું નાટક કરું નં કાકડો હળગાવું એ કેડી તમાર ઘરમોં આવવાનું નં મારા હાથમોંથી હળગતો કાકડો લઈ લેવાનો નં મનં ઝાલી રાખવાની. બીજાએ હરિયાનં બોંધેલું રોંઢવું છોડવાનું…

‘આ ફેર તો પડોશીઓ તાકડ આઈ ગયોં તે બચી ગયોં, પણ ફેરવારકી ગાળ બોલ્યો ક મનં હોંમો થયો સ તો ની છોડું… તે દા’ડાથી પસ હરિયો સીધો દોર થઈ ગયો.’

બાપુજી તો એ દૃશ્ય જોઈને એટલી હદે ડરી ગયેલા કે હજીયે એમને મોટીબાની સખત બીક લાગે છે. વિસનગરનું મકાન મોટીબાના નામે છે ને નોમિનેશનમાંય બાપુજીનું નામ નથી.

‘મકોંન મારા નોંમે નોં રાખું તો પછી મારી ચાકરી કુણ કર?’ દાયકા પહેલાં મોટીબા આવું કહેતાં. પેટેજણ્યા એકના એક દીકરા ઉપરેય એમને જરીકેય વિશ્વાસ નથી, વિશ્વાસ નહિ રાખવા માટેનું કોઈ જ કારણ પણ નથી, છતાં.

મોટીબાના મનમાં એમ છે કે ‘ભનું તો અનિલા ચઢાવ એટલું જ કર. વહુનં પૂછી પૂછીનં પાદ એવો સ…’ માએ કોઈ જ અપેક્ષા વગર ઘણાંય, પારકાંનીય ચાકરી કરી છે એ જોયા છતાંય મોટીબાને મા પર છાંટોસરખોયે વિશ્વાસ નથી. મા માટે તો મોટીબાના મનમાં નફરત ભરી છે, પાતાળ સુધી, કોઈ જ કારણ વિના. આટઆટલું કરવા છતાં માને તો હંમેશાં સાંભળવાનું કે—

‘કરવું પડે એટલ કર સ. પણ મંઈથી તો વાટ જુઅ સ ક ક્યાર હાહુ મરઅ્ નં ક્યાર હું છૂટું? પણ મોત ઈંમ કોંય રસ્તામોં થોડું પડ્યું સ? તોય મું કું સુ ક ટીકડીઓ લાઈ આલ. ખઈનં હૂઈ જઉં. તુંય છૂટઅ્ નં હુંય.’

આમ છતાં, અત્યારે જો બાપુજી ઘર પોતાના નામે કરી આપવા કહે તો, મોટીબા ના ન પાડે. હા, ‘વહુએ તનં ચાવી ભરાઈ સ?’ એવું કહે પણ ખરાં, પોતાની સેવા-ચાકરી અંગે બાંહેધરીય માગે. પાંચ-દસ હજાર પોતાની ‘ચોપડી’માં (પાસબુકમાં) મૂકવાનુંય કહે. પણ પછી મકાન બાપુજીના નામે કરવા માટે સહી પણ કરી આપે ને કહે પણ ખરાં, ‘માર ક્યોં ઘર જોડે લઈ જવું સ? આ બધું તમારું જ સ નં?’

પણ, બાપુજીની હિંમત ન જ ચાલે. હજીય એમને મોટીબાની સખત બીક લાગે છે. મોટીબા હમણાં કંઈક બેફામ બોલશે – એવો ફફડાટ હંમેશાં રહે છે. બાપુજી પોતે તો કંઈ જ ન બોલે અને અમનેય કહે, ‘બા ઉશ્કેરાય એવું કશું કહેશો નહિ, નહીંતર એમનું બોલવાનું શરૂ થઈ જશે તો પછી બંધ જ નહિ થાય. એક પછી એક વાત ઉખેળતાં જઈને, વાતમાંથી વાત ને એમાંથીયે વાત કાઢતાં જઈને ક્યાંય સુધી ચલાવશે ને બધાંને ગાળો દેતાં જશે.’

ઓગણીસ

મોટીબાએ એમની ભીતર ખબર નહિ, કયા સમયનો, કેટકેટલો લાવા સંઘરી રાખ્યો હશે?

‘હમણોં હાચો અક્ષર ગોંડ પર ચોંપે તો નારસંગો આવશે.’ એમ મોટીબા અવારનવાર એમના ભાઈઓને કહેતાં ને અંગારા જેવા શબ્દોય ચાંપતાં. એમનાં સાસરિયાંઓનેય હંમેશાં ભાંડતાં. ભૂતકાળ યાદ કરે ત્યારે ત્યારે એમના મોંમાં આ વાક્ય તો ધ્રુવપંક્તિની જેમ હોય જ —

‘મનં વાલમમોં વસી દેરાના ઓટલે બેહાડી’તી.’

અથવા તો એમના ભાઈઓની કે બાપાની વાત નીકળે ત્યારે —

‘છોડીઓના નેંહાકા લીધા સ તે કીકા મૅ’તાના કુળનું સત્યાનાશ જવાનું.’

કીકા મહેતા એટલે મોટીબાના બાપા. નામ શિવશંકર પણ ગામમાં ને નાતમાં ઓળખાતા ‘કીકા મૅતા’ તરીકે.

કીકા મહેતાની સૌથી મોટી દીકરી તારા. ચાર બહેનો – તારા, વિજયા, મૂળી અને શાંતા. ત્રણ ભાઈઓ – ચિમન, પ્રહ્લાદ અને કરસન. કીકા મહેતાની બહેન પણ પંદર-સોળ વર્ષની વયે વિધવા થઈને પિયર આવેલી ત્યારથી સાથે રહેતી. મોટીબાના આ ફોઈનું ઘરમાં વર્ચસ્વ. એમની માનું ઘરમાં કંઈ ચાલતું નહિ. કીકા મહેતાના ભાઈ પણ સાથે રહેતા. આમ વસ્તારી કુટુંબ.

કહે છે કે કીકા મહેતાને ખેતીની આવક ખૂબ હતી. ખાસ્સું મોટું ખેતર. ત્રણ-ચાર ભેંસો, બે બળદ, બે-ત્રણ ઘર. કીકા મહેતા ગામના ને નાતના આગેવાન. ઊંચા, પડછંદ કાયા, માથે ટાલ. એમનો મોટા ભાગનો સમય જાય ગોરપદામાં, નાતની ને ગામની પંચાતમાં ને કોઠાંકબાડામાં. ખેતરની ને ભેંસોની તો આવક ખાવાની. બાકી ખેતીનું બધું કામ પટેલો ને મજૂરો પાસે કરાવવાનું. દેખરેખ રાખે કીકા મહેતાના ભાઈ પુરુષોત્તમ.

આવી જાહોજલાલી છતાં કીકા મહેતાના કુટુંબમાં સુપુત્રોને ઘઉંની રોટલી કે ભાખરી મળતી. ને દીકરીઓને બાજરીના રોટલા! સુપુત્રોને દૂધ ને દીકરીઓને ચા ને વાળુ વેળાએ છાશ. આ વાતની કડી જોડાય છે બીજા એક પ્રસંગ સાથે.

બાપુજી નાના હતા ત્યારે, એક સવારે મોટીબાએ ફોઈને દૂધ આપ્યું ને બાપુજીને ચા આપતાં કહ્યું, ‘તું મોટો છે ને, હવેથી તારે રોજ ચા પીવાની.’

બસ, તે દિવસથી બાપુજીએ ચા છોડી તે છોડી. હજીય, સવારે ચા-કૉફી-દૂધ કશું જ નહિ લેવાનું!

મોટીબાના ભાઈઓમાંથી પ્રહ્લાદ કુંવારા જ રહેલા. ચિમન મહેતા પરણેલા ને રેલવેમાં નોકરી કરતા પણ એમનાં કોઈ સંતાન જીવ્યાં નહિ. વરસ – બે વરસનાં થઈને મરી જતાં. કરસન મહેતાનેય પાછલા જીવનમાં ખાવાનાંય ફાંફાં હતાં. ઘરબાર, ખેતર, ઢોર બધુંય વેચાઈ ગયેલું. ભાઈઓ સાથેય મોટીબાને કોણ જાણે શુંય વાંકું પડેલું કે ભાઈઓ મરી ગયા ત્યારે મોટીબા રોવાય નથી ગયાં!

‘ઈમના નોંમનું મીં નઈ નખ્યું સ. અવઅ્ એ મરઅ્ તારઅ્ હું રોવાય નીં જઉં…’ આવું મોટીબા કહેતાં. કોઈ આવેશમાં આવું કહે પણ માજણ્યા ભાઈ જેવા ભાઈ મરે ત્યારેય, ખરેખર રોવાય ન જાય એવું કોઈ કરે ખરું?! એવું કરેલું કીકા મહેતાની તારાએ. ચિમન મહેતાની વહુ તો ચિમન મહેતાના પહેલાં જ મરી ગયેલી. કરસન મહેતાની વહુ કલા હજી જીવે છે… આ એ જ કલા, જે પરણીને આવી ત્યારે હાથનાં ને પગનાં મોજાં હંમેશાં પહેરી રાખતી. એ જ કલા અત્યારે એની પાછલી જિંદગી લોકોના ઘરે કપડાં-વાસણ કરીને ગુજારે છે!

હજીય મને બરાબર યાદ છે – જ્યારે જ્યારે કીકા મહેતાની વાત નીકળે ત્યારે મોટીબા કાળઝાળ થઈ જાય ને જાણે કોક સતી શાપ આપતી હોય એમ બોલે—

‘છોડીઓના નેહાકા લીધા સ તે કીકા મૅ’તાનું તો નખ્ખોદ જવાનું.’

મને નવાઈ લાગતી કે બાપા માટે મોટીબા કેમ આવું કહેતાં હશે?

બીજીય એક વિગત અત્યારે યાદ આવે છે—

સમજણો થયો ત્યારથી મેં ક્યારેય મોટીબાને એમના ભાઈઓને રાખડી મોકલતાં જોયાં નથી! તે વખતે તો એમના ભાઈઓ ઘરે આવતા જતા. ત્યારે તો એમણે ભાઈઓના નામનું નાહી નહોતું નાખ્યું.

રક્ષાબંધન અગાઉ મોટીબા ફોઈની ટપાલની રાહ જુએ. ટપાલમાં ફોઈનું કવર આવે. બાપુજી, મા તથા અમારાં બધાંય માટે એમાં રાખડી હોય. અમારા ત્રણ ભાઈઓ માટેની રાખડી તો લેટેસ્ટ ફૅશનવાળી.

એક વાર મેં પૂછેલું મોટીબાને, ‘બા, તમે કેમ તમારાં ભાઈઓને રાખડી નથી મોકલતાં?’

‘એ તનં હમજણ નોં પડઅ્.’ કહી મોટીબા વાત પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દેતાં.

થોડો સમજણો થયો એ પછી એક વાર પૂછેલું—

‘કીકા મૅ’તા તો તમારા બાપા. ખરું?’

‘નં તાર કોંય નંઈ? બોલત શીખ લગીર…’

‘તો એમના માટે તમે, એમનું નખ્ખોદ જવાનું — એવું કેમ કહો છો? અને છોડીઓના નેંહાકા–’

‘કેમ તે એમ. તનં હમજણ નોં પડઅ્.’

‘કેમ હમજણ નોં પડ?

ત્યાં તો મોટીબાનો ચહેરો રાતો થાય ને અવાજ ઊંચો—

‘મનં આવડી મોટીનં હોંમો સવાલ કર સ? તારો બાપેય મનં કોઈ દા’ડો હોંમો સવાલ નથી કર્યો.’

‘હામો સવાલ નથી કરતો, બા, હું તો ખાલી પૂછું છું…’

‘પાછો મારી જોડે જીભાજોડી કર સ?

ત્યાં બાપુજીએ ધીરેથી મને કહ્યું, ‘એ કશી વાત યાદ ન કરાવ.’

મને કંઈ સમજાતું નહિ, પણ બાપુજીની વાત સાચી લાગતી. એ બધી વાતોથી મોટીબા બહારથી ભયંકર ગુસ્સે થઈ ઊઠતાં અને અંદરથી અતિશય દુ:ખી.

પડોશમાં રહેતાં શિવગંગાબા જીવતાં ત્યારે બાપુજીને તથા માને ઘણી વાર કહેતાં —

‘તારાએ ભૂતકાળમોં ખૂબ વેઠ્યું સ. તે ઈંનં ક્યારેય જરીકે ઓછું નોં આવ ઈંનું ધ્યોંન રાખજો.’

મોટીબાના લગ્નનું જ્યારે નક્કી થયું એ ક્ષણથી જ નિશ્ચિત હતું એમનું વૈધવ્ય.

ત્યારે તારાની ઉંમર સત્તરેક વર્ષ ને ગંગાશંકરની ઉંમર પચાસેકની. સત્તર વર્ષની કોડભરી કન્યા – તારાનાં ફૂટું ફૂટું થતાં સ્વપ્નોનું શું? એણે આ લગ્નનો વિરોધ નહિ કર્યો હોય? ઉંમરમાં આટલાં બધાં વર્ષોનો તફાવત તે કેવું હશે એમનું દાંપત્યજીવન? કેવા હશે એમના દિવસો ને કેવી હશે એમની રાતો? કેટલી કળાએ ખીલતો હશે ચંદ્ર?

બાપુજી ચોથા કે પાંચમામાં ભણતા ત્યારે દાદા મરી ગયેલા. ઘરમાં માત્ર મોટીબા અને બે નાનકાં સંતાનો – ભાનુ (બાપુજી) અને સાવ નાની મુદ્રિકા (ફઈ). સાસરિયાંથી છેડો ફાડી નાખેલો ને બેય છોકરાંઓને લઈને પિયર જવું નહોતું. જીવવું હતું સ્વમાનભેર, મિજાજભેર. તે ખૂબ દુઃખ વેઠીને મોટીબાએ બાપુજીને તથા ફોઈને ભણાવી-ગણાવીને મોટાં કર્યાં ને પરણાવ્યાં.

પછીથી ભૂતકાળની વાત યાદ આવે એવો કોઈ સવાલ અમે મોટીબાને કે બાપુજીનેય પૂછતા નહિ કે ભૂતકાળની કોઈ જ વાત ઉખેળતાય નહિ. સમજણો થયો ત્યારથી મનેય લાગતું કે મોટીબાની ભીતર જરૂર કોઈક ધગધગતો લાવારસ ભરેલો હશે. નહીંતર આમ નાની નાની વાતમાં એમને ‘નારસંગો ના આવે.’

અચાનક જ કોઈને સખત ગુસ્સો આવે ને એ ગુસ્સાથી ફાટી પડે, નખશિખ સળગી ઊઠે એને માટે મોટીબા કહે છે –‘નારસંગો આયો.’

વીસ

જે પાટીમાં અમે મોટીબાને લખી લખીને બધું બતાવતા એના ચાપટા તો ચારેક વરસથી નીકળી ગયેલા. વળી કોઈ છોકરાના હાથે પાટી પછડાઈ હશે તે તૂટી. પોણા ભાગનું ડગળું બાકી રહેલું, એમાં ચૉકથી લખીને બધાં મોટીબાને બતાવતાં. આવી તૂટલીય પાટી છે ત્યાં સુધી નવી લાવતાં બાપુજી બીતાં કે બા બોલશે, ‘ખોટો ખરચો હું કોંમ કર્યો?’

છેલ્લે હું વિસનગર ગયો ત્યારે મોટીબા કહે, ‘તારા બાપનં ઈંમ નથી થતું ક આ પાટી હાવ તૂટી ગઈ સ તે નવી લઈ આવું…’

એ સાંજે જ હું નવી પાટી તથા ચૉકનું બૉક્સ લઈ આવ્યો. પાટી મોટીબાએ હાથમાં લઈને જોઈ. ચહેરો સખત બન્યો.

‘કેટલા રૂપિયા થયા?’

‘ત્રીસ.’

‘જા, આલીયાય પાછી. નં ત્રીસ રૂપિયા લઈ આય પાછા.’

મેં ઇશારાથી કહ્યું, ભલે રહી. તો મોટીબા બગડ્યાં—

‘મારું કહ્યું કેમ હોંભળતો નથી? બહુ મોટો સાહેબ થઈ ગયો સ?’ પછી અવાજમાં સખતાઈ જરી ઓછી કરી, ‘નં ત્રીસ રૂપિયા પાછા આલવાની જો ના પાડ તો પસઅ્ પાટીના બદલ ત્રીસ રૂપિયામોં જેટલી આવ એટલી નોટો લીયાય. છોકરોનં લખવા થશી. નં ધ્યોંનથી હોંભળ. પાછી આલવાની પાટી પહેલાં દેખાડતો નંઈ. પહેલાં નોટોનો ડઝનનો ભાવ પૂછી લેજે.’

પછી અવાજ વધારે ધીમો કરી —

‘પહેલાં તો ત્રીસ રૂપિયા જ પાછા માગજે… કે’જે ક મારી બાએ કીધું સ.’

છતાં મેં જવાની ના પાડી.

‘અવઅ્ હું કેટલું જીવવાની છું તે મારા માટઅ્ ત્રીસ રૂપિયાની પાટી લાયો? નં તારો બાપ નં તારી મા મનં લખી લખીનં કેટલું બતાડ સ તે મારા માટઅ્ પાટી લાયો? પૈસા થઈ જાય તમોં તારો બાપ મારી દવાઓય પૂરતી લાવતો નથી નં તીહ રૂપિયા પાટીના ઠીકરામોં ખરચાય? લે, કૅ, હેંડ..’

માએ રશ્મિને કહ્યું પાટી પાછી આપી આવવા. દુકાનદારે જરીકે આનાકાની વિના ત્રીસ રૂપિયા પાછા આપ્યા. એ પછી જ મોટીબાના જીવને ટાઢક થઈ!

મોટીબા એકલાં વિસનગર રહેતાં ને બાપુજી માણસા હતા ત્યારે, એક વાર ઘઉં ભરવાની સિઝન વખતે, મહિનાના ખર્ચની રકમ તો મોકલેલી, પણ ઘઉં ભરવા માટેની અલગ રકમ મોકલવામાં થોડું મોડું થયું. ઘઉં ભરવા માટેના પૈસા જ્યારે આપ્યા ત્યારે મોટીબાએ ચૂપચાપ લઈ તો લીધા. પણ ઘઉં તથા દાળ-ચોખા તો એ અગાઉ જ એમણે ભરી દીધેલાં!

એ પછી મા તથા બાપુજી જ્યારે વિસનગર આવ્યાં ત્યારે પડોશીઓ પાસેથી જાણ્યું —

મોટીબા લારી કરીને બજારમાં વાસણ વેચવા નીકળેલાં!

પછી ઘરમાં જોયું તો ખાસ્સાં બધાં વાસણ ઓછાં હતાં! વતનના ગામમાં જ, ભરબજારે મોટીબા આમ લારી કરીને, લારી ભરીને વાસણ વેચવા નીકળે તો લોકો શું કહે?

– છોકરો મોટો પોસ્ટમાસ્તર સ પણ ડોસીનં પૈસા નંઈ મોકલતો હોય તે ઘઈડેઘડપણ માજીનં બાપડોંનં ઓંમ વાહણ વેચવા નેંકળવું પડ્યું…

– વહુનંય હાહુ ખંટાતી નૈં હોય તે ડોસીનં બાપડીનં ઓંય ઘઈડેઘડપણ એકલોં રૅવું પડ સ.. .  નં ડોસી હાજોમોંદો થાય તો કરનારું કુણ?

મોટીબા જયેશને કહેતાં, ‘બહો રૂપરડીમોં હું થાય આ મુંઘવારીમોં? જા, લઈ જા પૈસા પાછા નં કૅ’જે તારા બાપનં ક અવથી પૈસા મોકલવાની જરૂર નથી. હું માર વાહણ વેચી વેચીનં ખયે નં જરૂર પડ્યે આ ઘરેય ફટકારી મારે.’

મોટીબા અવારનવાર આમ બોલતાં. પણ સાચેસાચ તેઓ બજાર વચ્ચે આમ વાસણ વેચવા નીકળશે એવું તો કોઈએ વિચાર્યુંય નહોતું. અને એય પાછું ઘઉં ભરવા બાબત મા કે બાપુજી સાથે કશી જ વાત સુધ્ધાં કર્યા વિના સીધું જ આવું પગલું? તે આ ઘટનાથી બાપુજીને સખત આઘાત લાગેલો ને ભયંકર ગુસ્સે થયેલા છતાં, પાટીમાં લખીને મોટીબાને માત્ર એટલું જ પૂછી શક્યા—

‘વાસણો શું કામ વેચવાં પડ્યાં?’

‘તારી વહુ એ વાહણો દહેજમોં લાઈ’તી?’

મોટીબા કાળઝાળ.

બાપુજી ચૂપ. ગુસ્સાથી ને મોટીબાની બીકથી અંદરથી ધ્રૂજે.

‘તું ઘઉં ભરવાના પૈસા નોં મોકલઅ્ પસઅ્ મારઅ્ હું કોંકરા દળાવવા? વાહણોમોંથી એકેય તારી કમોંણીનું નથી ક મનં હોંમો સવાલ કર સ.. વહુએ ચાવી ભરીનં મોકલ્યો લાગ સ…’

‘થોડું મોડું થયેલું, પણ ઘઉં ભરવા માટેના પૈસા મેં મોકલ્યા છે.’

‘તેં જો પૈસા મોકલ્યા હોય તો મારઅ્ હું કોંમ બજાર વચીં વાહણ વેચવા નેંકળવું પડ?’

જૂઠું બોલતાં કે ફરી જતાંય મોટીબાને જરીકે વાર ન લાગે. ઘણી વાર વાતવાતમાં મોટીબા જાતે જ કહે—

‘ઈંમ તો હું બધોંયનં પોંચું એવી છું. સૉમ, દોંમ, દંડ, ભેદ, છળ, કપટ… બધું આવડ સ. ઈંમ કોંય હું પાછી પડું એવી નથી. હુંય ‘પોલિટિકલ’ છું.’

જયેશ માટેય મોટીબા કહે—

‘બટકો અમાર સીધો. પણ અમારો મુન્નાડો પોલિટિકલ.’

બાપુજી રિટાયર્ડ થઈને વતનમાં આવ્યા. ઘણાં વર્ષોથી ઘર ધોળાવ્યું નહોતું તે ઘર ધોળાવવાનું નક્કી કર્યું. ચૂનો, કૂચડો વગેરે સામાન સાથે લઈને આવેલા ધોળવાવાળાને જોતાં જ મોટીબાનો ગુસ્સો સાતમા આસમાને —

‘કનોં લગન આવવાનોં સ તે ઘર ધોળાવ સ?’

મોટીબા જે ઘરમાં મરવાની હઠ લઈને બેઠાં છે, જે ઘર એમણે નાકનું ટેરવું ઊંચું રાખવા ખરીદેલું, જે ઘરમાં એમણે આટઆટલાં વર્ષો કાઢ્યાં છે, જે ઘર માટે એમને આટઆટલો લગાવ છે એ જ ઘરને ધોળાવવાની બાબતેય મોટીબા કેમ આમ ગુસ્સે થયાં હશે?!

આવો સવાલ થતાં જ મોટીબા એકલાં રહેતાં ત્યારનો પ્રસંગ સાંભરે છે —

એક નવરાત્રિ પછી હું વિસનગર ગયેલો ત્યારે મોટીબા કહે, ‘આ ઘર ધોળાયે ખાસ્સોં વરસ થઈ ગયોં… તે આ દિવાળી વખતે ઘર રંગાવું સ… અવઅ્ તો પેલી ટ્યૂબ આવ સ નં એ ચૂનામોં નખીએ એટલઅ્ રંગ થઈ જાય નં બઉ ખરચો નોં થાય.’

રજા નહોતી તે હું રોકાઈ શકું તેમ ન હતું. મેં મોટીબાને ઘર ધોળાવવા પૈસા આપ્યા તો મોટીબા રાજીનાં રેડ થઈ ગયાં. દિવાળીના ચાર દા’ડાય મા-બાપુજી સાથે માણસા રહેવાની ચોખ્ખી ના. પણ આટલી ઉંમરેય, સાવ એકલાં જ રહેતાં હોવા છતાં, મોટીબાને દિવાળી વખતે ઘર રંગાવવાનું મન થાય છે!

દિવાળી પછી અમે મોટીબાને પગે લાગવા ગયા તો જોયું—

આછા આસમાની રંગથી બધીયે દીવાલો શોભતી હતી! મેં દોરેલા ને પછી મઢાવીને ટીંગાડેલા એક ફોટા પર મારી નજર ગઈ કે તરત મોટીબા બોલ્યાં —

‘અવઅ્ ઉંમર થઈનં તે ટેબલ પર ચઢીનં બધા ફોટા જાળવીનં નેંચ ઉતાર્યા પણ એ ફોટો હાથમાં લેતાંભેર તું હોંભર્યો નં ક્યાર ફોટો હાથમોંથી પડી ગયો કોંય ખબર નોં પડી.’

ઘર રંગાવતી વખતે બધો સામાન ફેરવવાની કેટલી માથાકૂટ થાય છે! ને આટલી ઉંમરે મોટીબાએ ટેબલ પર ચઢીને બધા ફોટા ઉતારવાની શી જરૂર હતી? ધોળવાવાળો ઉતારત.

મેં પાટીમાં લખ્યું—

ધોળવાવાળાને જ બધા ફોટા ઉતારવાનું કહ્યું હોત તો?’

‘આ વાંચીને મોટીબા ખડ ખડ હસવા માંડ્યાં ને પછી બોલ્યાં—

‘ધોળવાવાળાને બોલાયો’તો જ કને?’

આવડું મોટું ઘર મોટીબાએ જાતે રંગેલું! એટલું જ નહિ, પણ એક ફોટોય જાતે ફ્રેમ કરેલો! કરિયાણાવાળાએ આપેલા કૅલેન્ડરમાંનો એક ફોટો એમને ખૂબ ગમતો. એને મઢાવવાનું મન થયું હશે. તે ઘર રંગવા માટે બધા ફોટા નીચે ઉતાર્યા ત્યારે એમાંથી ઓછા ગમતા એક ફોટાની પાછળથી ઝીણી ઝીણી ખીલીઓ હથોડી વડે ઉખાડી, હાર્ડબૉર્ડ બહાર કાઢીને એ જૂનો ફોટો કાઢી નાખ્યો. કાચ-ફ્રેમ સાફસૂફ કર્યાં. ગમતા ફોટાની સાઇઝ કાપીકૂપીને માપસર કરી. પછી ફ્રેમમાં કાચ મૂક્યો, એના પર ફોટો, ને એના પર હાર્ડબૉર્ડ. પછી એક પતરાના ડબ્બામાંની ખીલીઓ નીચે ઠાલવી ને જરૂરી માપની ખીલીઓ વીણી કાઢી ને હાર્ડબૉર્ડ પર માથું રહે તેમ એ ખીલીઓ ફ્રેમમાં લગાવીને એમણે ગમતો ફોટો જાતે મઢ્યો!

મોટીબાને, આટલી ઉંમરે, એકલાં જ રહેતાં હોવા છતાં, દિવાળીમાં ઘર રંગાવાનું મન થાય એ તો ઠીક પણ રંગવાનું કામ પણ જાતે?! કોઈનીયે મદદ વિના, સામાનની ખસેડાખસેડ પણ જાતે?! ને આટલી ઉંમરેય જૂની ફ્રેમમાં જાતે જ નવો ફોટો મઢવાનું મન થાય?!

જિંદગીમાં આટઆટલાં દુઃખો વેઠ્યાં પછી પણ મોટીબામાં આટલો ઉત્સાહ, આવો જીવનરસ કઈ રીતે ટક્યો હશે?! આટલો જીવનરસ ટકાવી રાખનારું એવું તે કયું બળ હશે?!

ઘર જાતે ધોળ્યું ને મજૂરીના જે પૈસા બચ્યા એ તેઓ મૂકી આવેલાં પોસ્ટઑફિસ જઈને એમના ખાતામાં!

જાતે ઘર ધોળનારાં એ જ મોટીબા સખત ગુસ્સે થઈને મા-બાપુજીને કહે પણ ખરાં —

‘કનોં લગન આવવાનોં સ તે ઘર ધોળાવ સ?’

એકવીસ

મોટીબા એકલાં રહેતાં ત્યારે આગળનો મેડો ભાડે આપેલો. મોટીબા જાણે કે હવે તો બધા કાયદા ભાડવાતના પક્ષે છે. તે એક-બે વર્ષે ઘર ખાલી કરાવે. ને નવા ભાડવાતને વધારે ભાડું ઠરાવી તથા હું કહું ત્યારે ખાલી કરવું પડશે એવી બોલી કરીને ભાડે આપે. તે એક ભાડવાત એવો આવી ગયો કે મેડો ખાલી ન કરે. બહાનાં બતાવે. બીજાં ઘર જોઉં છું. સારું મળે કે તરત ખાલી કરી દઈશ.

‘કયોં કયોં ઘર જોયોં? નં કનોં ઘર જોયોં?’

મોટીબા આમ પૂછે ને પેલો બહાનાં કાઢતો’તો એ તરત પકડી પાડે.

‘મનં આવડી મોટીનં ઊઠોં ભણાવ સ?’

પછી મેડો ખાલી કરાવવા મોટીબાએ ભાડવાતને હેરાન કરવાનું શરૂ કર્યું. અવારનવાર લાઇટની મેઇન સ્વિચ બંધ કરી દે. ઓટલા પાસેથી પાણીની ચકલીમાંથી ભાડવાત પાણી ભરતો તે ચકલીય ‘પલમ્‌બર’ બોલાવી કઢાવી નાખી. પણ ભાડવાત તો પડોશીની ચોકડીમાંની ચકલીએથી પાણી ભરવા લાગ્યો.

મોટીબા એ ભાડવાત પર દાઝે બળ્યાં તે એક વાર—

‘હું જાળી પાસે ઊભી રઈ, ભાડવાત દાદરો ઊતરીનં જેવો જાળી ફાહે આયો ક હતું એટલું જોર કરીનં મીં જાળીનં ધક્કો મારીનં ઉઘેડી તે ભાડવાત પડ્યો નં ઈંનં પડખામોં લોઢાની જાળી વાગી હશે એ નફામોં.. પસ મીં ઈંનં પૂછ્યું:

‘ભઈ, બઉ વાગ્યું તો નથી નં? હું કરું? અવ મનં બળ્યું ઓંખે બરાબર દેખાતું નથી નં આ જાળીય લગીર નેંચ ઊતરી ગઈ સ તે નેંચ ઘહડાય સ તે ઝટ ઊઘડતી નથી, જોર કરીએ તારઅ્ ઊઘડ…

‘અમાર ભનુ અવઅ્ રિટાયર થઈનં આવ્વાનો સ તે ઘર ખાલી કરી દેજે. પૅલી તારીખનં પંદર દા’ડાની વાર સ. પંદર દા’ડામોં ઘર માર ખાલી જોઈઅ. નકર પસ મારા જેવી કોઈ ભૂંડી નથી.’

મોટીબાએ આપેલી મુદત પૂરી થઈ પણ ઘર ખાલી ન થયું. ઘરની બહાર ડાબી બાજુએ ઓટલો ને જમણી બાજુએ કૉમન સંડાસ. તે મોટીબાએ તો સંડાસનેય તાળું વાસ્યું.

‘અવઅ્ ઘર ખાલી નીં કર તો ક્યોં જશે?’

પણ ભાડવાતેય માથાનો. એણે વકીલ મારફત નોટિસ મોકલી.

‘કોરટકેસમાં તો વાલમનું ઘર ખોવું પડ્યું’તું… કોરટકચેરી કરીએ ઈંમોં તો વકીલોનં ફાયદો થાય… ને આપડોંનં નુકસોન. વળી કાયદાય બધા ભાડવાતના પક્ષમાં… બટકો ર્‌યો ઈંના બાપ જેવો ઢીલો, લાય મુન્નાડાનં તેડાવું. એ કોંક નિવેડો લાવશે.’

જયેશે આવીને ભાડવાતને કંઈક સમજાવ્યો કે ડોશીની ઉંમર થઈ છે તે બુદ્ધિ બગડી છે. ડોશીને બી.પી.ની તકલીફ તો છે ને પાછાં હાર્ટનાં પેશન્ટ.

ભાડવાતનેય થયું હશે કે ધારો કે પોતે કોર્ટમાં જીતી જાય તોય શું? એથી તો આ જક્કી ડોશીની હેરાનગતિ વધશે. મરી જાય તોય ભૂત થઈને વળગે એવી છે. એના કરતાં બીજું ઘર શોધી લઈએ.

આમ, એ ભાડવાતના ગયા પછી મોટીબાએ મેડો ફરી ભાડે આપ્યો નહીં.

પાડોશીના ઘરેથી પાણીનો રેલોય જો અમારા આંગણમાં આવ્યો તો ખલાસ. મોટીબાની સ્પ્રિંગ છટકે. સામો પક્ષ શું બોલે છે એ તો પોતાને સંભળાતું ન હોય છતાં મણ મણની જોખે ને એમનું બોલવાનું જો એક વાર શરૂ થયું તો પછી ઝટ બંધ ન થાય.

નવાઈ એ વાતની લાગે કે મોટીબા એમનો સાલ્લો ફાટે તો સાંધીને કે થીગડું દઈને ચલાવે, પણ નવો સાલ્લો જો સાંધાવાળો ખરીદ્યો હોય તો એ ન જ ચાલે. પોત સારું હોય ને ભાવમાંય ખાસ્સો ફેર પડે તે મા સાંધાવાળા સાલ્લા પહેરે પણ મોટીબાને તો સાંધાવાળો ચણિયોય ન ચાલે! તૈયાર ચણિયા તો મોટે ભાગે સાંધાવાળા જ મળે. તે મા કેટલીયે દુકાનો ફરે ત્યારે માંડ સાંધા વિનાનો ચણિયો મળે. કાપડ સારું ને જાડું હોય તેવા અક્ષયના જૂના શર્ટમાંથી તેઓ કેટલાય સાંધા કરીને શિયાળામાં ઘરમાં પહેરવા બ્લાઉઝ સીવે ને હોંશે હોંશે પહેરે પણ નવો ચણિયો સાંધાવાળો ન ચાલે! આનું કારણ એમના સંકુલ ચિત્તની કઈ તિરાડમાં હશે?

મોટીબા આમ ભાડવાતને ધક્કો મારીને પાડે એવાં ભારાડી ને આમ અત્યંત સંવેદનશીલ ને ઋજુ. ‘અશુભ’ લખેલો કોક કાગળ આવે તો એ વાંચતાં પહેલાં જ સંડાસ જઈ આવવું પડે! સ્વભાવ પણ ખૂબ ચિંતા કરવાવાળો. મૌલિક મહેસાણા વૉટરપાર્ક જોવા ગયેલો ને સાંજે પાછા આવતાં મોડું થયું એમાં તો પાંચ દીવા ને નાળિયેર માનેલાં. અક્ષયને નોકરી ન’તી મળી ત્યાં સુધી રોજ છાપામાં બધી ટચૂકડી જાxખ સુધ્ધાં વાંચે.

આટલાં સંવેદનશીલ ને આવા મિજાજવાળાં મોટીબા એમનાં લગ્ન વખતે કેવાં હશે?!

પચાસેકના ગંગાશંકર સાથેના લગ્નનો વિરોધ કર્યો હશે? કે પછી કીકા મહેતા જેવા બાપ પાસે કશું ચાલ્યું નહિ હોય સત્તર વર્ષની સબળાનું?!

ગંગાશંકર કેમ છેક પચાસેક વર્ષે પરણ્યા હશે? અને એય શા માટે સત્તરેક વર્ષની કન્યા સાથે? સત્તરેક વર્ષની કોઈ કોડભરી કન્યાની જિંદગી બગાડવાનો શો અધિકાર હતો એમને?!

બાપુજી પાસેથી કેટલીક વિગતો જાણવા મળેલી.

ગંગાશંકર સંસ્કૃતના વિદ્વાન હતા. કાશી જઈને ભણેલા. મોઢેરા તથા ચૌધરીઓના એક-બે ગામમાં ગોરપદું કરતા. ભોટમાં ખપે એટલી હદે ભોળા. ઓલિયા. અલગારી. ચુસ્ત કર્મકાંડી. લગ્ન નથી કરવાં એવું નક્કી કરેલું. તે વખતે તો સંયુક્ત કુટુંબો હતાં. મોટાભાઈ ભવાનીશંકર અને ભાભી હેતથી રાખે. એમની બંને બહેનોને સાસરું સારું મળેલું. ભવાનીશંકરને બે દીકરીઓ. કોઈ દીકરો નહિ. ભવાનીશંકરના અવસાન પછી ગંગાશંકર, એમનાં ભાભી અને બે દીકરીઓ શાંતિથી રહે. નિકટનાં સગાં અને સમાજ વંશ ટકાવી રાખવા માટે લગ્ન કરવા સતત ગંગાશંકરને દબાણ કર્યા કરે.

‘હવે આ ઉંમરે લગન નથી કરવાં…’ એવું ગંગાશંકર કહેતા પણ એ જમાનામાં ‘વંશ’ ટકાવી રાખવાની વાત ખૂબ મોટી ગણાતી.

આ બાજુ કીકા મહેતાના ભાઈ પુરુષોત્તમને કોઈક કારણસર કોઈ કન્યા દેતું નહોતું. ને ઉંમરેય ખાસ્સી થઈ ગયેલી. તે સાટાપેટાનું કોઠું ઘડાયું – ગંગાશંકરના ભાઈની દીકરીને કીકા મહેતાના ભાઈ સાથે પરણાવવાની અને કીકા મહેતાની મોટી દીકરી તારાને ગંગાશંકર સાથે! આમ, કોડભરી બેય કન્યાઓના જીવતરને વધેરી નાખવાનું ગોઠવાયું.

એક્સ-વાય-ઝૅડ… કોઈનીયે સાટાપેટાની વાત સાંભળતાં જ હજીયે મોટીબા ભડકે છે ને એમનું ચિત્ત ફાનસની જેમ ભપકે છે– ભપક્ ભપક્ ભફક્ ભપક્.

ગંગાશંકર જ્યોતિષ પણ સારું જાણતા. સંસ્કૃતમાં, એમના સુંદર હસ્તાક્ષરોમાં, જ્યોતિષ વિશે કશું લખેલાં કાગળિયાં, કાપડમાં વીંટાળેલાં, એક પેટીમાંથી મળી આવેલાં. કહે છે કે ગંગાશંકરે પોતાના મરણ વિશે પણ તારીખ ને સમય સુધ્ધાં એમના મિત્રોને અગાઉથી કહી રાખેલાં, જે બિલકુલ સાચું પડેલું.

બાપુજી નાના હતા ત્યારે ઘરડા લોકો એમને એવુંય કહેતા કે ગંગાશંકર પક્ષીઓની ભાષાય જાણતા. જોકે, એ વાત અત્યારે સાચી ન લાગે. પણ એમની વિનોદવૃત્તિ સારી હશે એવું એક સાંભળેલી વાત પરથી લાગે છે —

એક વાર એક શેરીમાં, ખુલ્લામાં નાગરી ન્યાત જમવા બેઠેલી. ત્યાં એક કાગડો બોલ્યો. એક જણે ગંગાશંકરની ઠેકડી ઉડાડવા પૂછ્યું —

‘તમે તો પક્ષીઓની ભાષા જાણો છો ને? તો કહો જોઉં કે હમણાં પેલો કાગડો શું બોલ્યો?’

‘કાગડો એમ બોલ્યો કે હું એકાદ પતરાળીમાં ચરકી જઈશ.’

ત્યાં તો ઠેકડી ઉડાવનારની જ પતરાળીમાં કાગડો ચરક ચરક્યો.

પરસાળમાં, જેના પર ગોદડાં મુકાતાં એ લાકડાની મસમોટી પેટીમાં શું-શું ખજાનો હશે એવું કુતૂહલ હું નાનો હતો ત્યારે થતું. હું ચોથામાં ભણતો ત્યારે એ લાકડાની પેટીમાંથી એક પોટકું નીકળ્યું. એ ખોલ્યું તો એમાં પિત્તળની લાલજીની મૂર્તિ — એક હાથમાં લાડુડી રાખીને ભાંખડિયે ચાલતા હોય તેવી, નૃત્યની મુદ્રામાં ગણપતિની પિત્તળની મૂર્તિ, નાનકડા શાલિગ્રામ, રુદ્રાક્ષની માળા, દર્ભનું આસન, તાંબાની લોટી, તરભાણી-આચમની, ચંદનના લાકડાના નાના ટુકડા, પિત્તળની આરતી ને નાનકડી ઘંટડી..

આ બધું જોઈને મને તો ખૂબ મઝા પડી. જાણે કોઈની પાસે ન હોય તેવાં નવાં રમકડાં મળ્યાં!

મેં મોટીબા પાસે પ્રસ્તાવ મૂક્યો —

‘બા, આ બધું બહાર કાઢો ને.. પેટીમાં કેમ રાખ્યું છે?

‘પછી પૂજા કોણ કરશે?’

‘હું વળી.’

એમ જવાબ આપેલો, પણ તે વખતે ‘પૂજા કોણ કરશે?’નો અર્થ સમજાયો નહોતો, આજે સમજાય છે. તે વખતે, પૂજા-બૂજા તો ઠીક, પણ પથ્થરના ઓરસિયા પર બે-ત્રણ ટીપાં પાણી નાખીને, સુખડનું લાકડું ઘસીને ચંદન બનાવવાની, એનાં રંગ, સુગંધ ને શીતળતાની, એનાથી દેવ-દેવતાઓને ને પોતાને પણ, ચાંલ્લા કરવાની મઝા પડતી. ને સૌથી વધુ મઝા તો દીવાસળીથી જાતે જ દીવા પેટાવી, પિત્તળની નાની ઘંટડી વગાડીને આરતી કરવાની. સંધ્યાટાણે, દીવા પ્રગટાવેલી આરતીને આમ ગોળ ગોળ ફેરવતાં ફેરવતાં ભીંતો પર જે અંધારાં-અજવાળાંના નાનામોટા આકારો રચાતા, બદલાતા એની રમત જોવાની મઝા પડતી. મા-બાપુજીનું આરતી ગાવાનું બંધ થાય તોય મારું આરતીને ગોળ ગોળ ફેરવવાનું તો થોડી ક્ષણ ચાલુ જ રહેતું.

પાછળથી જાણેલું, દાદાના અવસાન પછી મોટીબાએ દેવ-દેવલાંને, પૂજા-અર્ચનાની બધી સામગ્રી સાથે એક પોટકામાં બાંધીને લાકડાની પેટીમાં કેદ કરી દીધેલાં! ને મેં એ બધું બહાર કાઢવા કીધેલું ત્યારે પણ સવાલ કરેલો કે પૂજા કોણ કરશે?!

ઈશ્વર સામેનો વિદ્રોહ પણ કેટલાં વરસો સુધી ટકેલો એમનામાં!

જોકે, અત્યારે મોટીબા કહે છે, ‘માળા હાથમોં હોય ક નોં હોય, મનમોં નં મનમોં મારા જાપ તો ચાલુ જ હોય… મોત ગમે તાર આઈનં કૅ ક હૅંડ, ઈંની જ વાટ જોઉં છું… અજામિલની વાત તો તું જોંણ સ…’

મોટીબા આમ જિદ્દી, જુનવાણી અને વહેમીય ખૂબ. ગુરુવારે અમદાવાદ (વિસનગરથી) નોં જવાય, હોંમો કાળ કહેવાય, ચૌદશ-અમાસે હારું કોંમ નોં થાય, છેંક થઈ તે ઊભો રૅ, ઘૂંટડો પોંણી પીનં પસ જા, ઓછાયો પડશે તો પસઅ્ પાપડ લાલ થઈ જશી નં દરહઈ જશી..’ વગેરે. છતાં સુરેન્દ્રનગર મારી સાથે રહેતાં ત્યારે મારા કહેવાથી તેઓ શીતળાસાતમે ગરમ રસોઈ બનાવતાં ને પોતેય ગરમ જમતાં. રશ્મિ બધાં માટે ગરમ રસોઈ તો કરે શીતળાસાતમે, પણ પોતે તો ટાઢું જ ખાય. મારાં ફોઈની દીકરી પરનાતના એક યુવકના પ્રેમમાં પડેલી તો મોટીબાએ ફોઈને પરનાતમાં દીકરી કિન્નરીને પરણાવવાનીય હોંશથી સંમતિ આપેલી ને કહેલું, ‘દીકરીનં કોઈ દા’ડો દુઃખી નોં કરીએ. છોકરો હારો હોય એટલ બસ. બીજું હું જોઈઅ? થોડોં વરસ કેડી આ નાત નં જાત કોંય રૅવાનું નથી…’

આવું કહેનાર મોટીબાએ પછી, જયેશને પ્રેમલગ્નની સંમતિ નહોતી આપી! કારણ, કન્યા નાગર નહોતી, ઔદિચ્ય બ્રાહ્મણ હતી!

બાવીસ

વાલમ જવાનું થાય ત્યારે ઘણાં ઘરડેરાં કહે, ‘વાલમમોં તો ઘોડાશેરીમોં તારા દાદાનું ઘર હતું…’

નાનો હતો ત્યારે હું મોટીબાને કોક વાર પૂછતો, ‘બા, વાલમમાં આપડું ઘર હતું એ ક્યોં ગયું?

‘એ વાત પર મૂક પૂળો…’ કહેતાં મોટીબા કાળઝાળ થઈ જાય.

મોટા થયા પછી બાપુજી પાસેથી બધી વાત જાણવા મળેલી. બાપુજીએ આ વાત ગામના કોઈ વડીલ પાસેથી જાણેલી:

ગંગાશંકર સાથેના લગ્નના થોડા સમય પછી જ, નવોઢા તારાએ રસોડા અલગ કરાવ્યાં! ઘોડાશેરીનું એ ઘર બે માળનું તે નીચે પોતે રહે ને વિધવા જેઠાણીને મોકલ્યાં ઉપર. કહે છે કે કીકા મહેતાની તારાએ તો ઘરડાં ને વિધવા જેઠાણીનું જીવવું હરામ કરી દીધેલું. માંડ પંદર-વીસ દિવસ ચાલે તેટલું અનાજ કાઢી આપે ને કહે કે તારે મહિનો ચલાવવાનું! અન્ય ખર્ચ માટે દર મહિને રૂપિયા પાંચ આપવાનું ઠરાવાયેલું. એ પણ આપે, ન આપે.

અનાજ ખૂટે ને જેઠાણી માગવા આવે તો ગાળો દઈને કાઢી મૂકે ને ગંગાશંકર તો ગયા હોય ગોરપદાના કામે બહારગામ.

એક વાર તો ફિલ્મોમાં જ આવે એવું દૃશ્ય ખડું કરેલું તારાએ. ગંગાશંકર ઘરમાં નહિ. અનાજ ખૂટ્યું હશે ને માગવા જાય તો તો તારા ગાળો દઈને કાઢી મૂકે તે પોતાનો અધિકાર સમજીને જેઠાણી મયાબા તારાની ગેરહાજરીમાં તારાના ‘ઓઈડા’માં થોડું અનાજ લેવા પેઠાં હશે ને ‘તાકડ’ તારાનું આવવું.

‘ઓઈડામોં ચોરી કરવા પેઠી સ.. લાજશરમેય નથી મૂઈનં…’ કહી તારા જેઠાણીને ઓરડામાં પૂરી દેવા માટે બારણાં બંધ કરવા લાગી! પેલાંએ બિચારાંએ ઝટ બહાર નીકળીને નાસી જવાના ઇરાદે હાથ બહાર કાઢ્યો તોપણ તારાએ ધડામ્ કરતાં બેય બારણાં કર્યાં બંધ ને વચમાં મયાબાનો હાથ! છતાં તારા તો સાંકળ ભિડાવી દેવા જોરજોરથી બારણાં ખેંચે, બારણાં વચ્ચે ભીંસાતા હાથમાંથી લોહી દદડે ને મયાબા ચીસાચીસ કરે, છતાં તારાએ બારણાં ખેંચીને, જોર કરીને સાંકળ ભિડાવી જ દીધી.

ઘોડાશેરી આખીયમાં ‘હો-હા’ થઈ ગઈ… પાસેની જ શેરીમાં રહેતા કીકા મહેતા દોડી આવ્યા ને બારણું ખોલ્યું. તારાને ઠપકો આપ્યો.

મયાબાના જમાઈ તેમજ તેમની નણંદો ને નણદોઈઓએ મિલકતના ભાગ કરવા અથવા તો મયાબાનું ભરણપોષણ કરવા તારાને સમજાવી, પણ સમજે તો તારા શાની?!

છેવટે કોર્ટમાં કેસ ચાલ્યો, મિલકત અને ભરણપોષણ અંગે.

ગંગાશંકર તો ઓલિયો જીવ. કોઈને કશુંય બોલી ન શકે. કોર્ટમાં કેસ લડવા અંગેય ગંગાશંકરની તો ના હતી. પણ તારા અને કીકા મહેતા આગળ એમનું કશું ચાલ્યું નહિ. કદાચ થતું હશે ગંગાશંકરને કે આના કરતાં તો લગ્ન ન કર્યાં હોત તો સારું હતું. ભલે વંશ ન ટકે. કીકા મહેતાએ કેસ લડવા માટે તારાને વકીલ રોકી આપ્યો. કોર્ટમાં શું બોલવું, શું નહિ બોલવું એના પાઠ વકીલે ભણાવ્યા ગંગાશંકરને. વકીલ આગળ તો ગંગાશંકરે ડોકું ધુણાવ્યા કર્યું, પણ કોર્ટમાં વકીલે ભણાવેલું કશું જ બોલ્યા નહિ. વકીલે પઢાવેલું એનાથી તદન ઊંધું જ બોલ્યા. પરિણામે કોર્ટના ચુકાદામાં એ ઘર ગયું. ને તારા, કીકા મહેતા ને વકીલ બધાંય ગંગાશંકર પર ખફા.

‘આ ગાંડિયા ડોસાએ હાથમાં આવેલી બાજી બગાડી નાખી.’

જવાબમાં ગંગાશંકરે કીકા મહેતાને અને વકીલને કહ્યું, ‘કોર્ટમાં, ગીતાના સોગંદ ખાઈને હું જુઠ્ઠું બોલી જ કઈ રીતે શકું?!’

ત્યારથી ગંગાશંકરની ગણતરી ગાંડામાં થતી. પણ કોર્ટના ચુકાદાથી ગંગાશંકર અંદરથી રાજી હતા ને કશી શાંતિ ને હા..શ અનુભવતા કે પોતે નહિ હોય ત્યારે ભાભીનું શું થશે એ ચિંતા ટળી. ઘર એમને મળ્યું એ સારું જ થયું. હરિ કરે એ હારા માટે.

કહે છે કે ઘોડાશેરીમાં જ એમનું બીજુંય એક ઘર હતું, છતાં તારા અવારનવાર મહેણાં મારતી —

‘મનં વશીદેરાના ઓટલઅ્ બેહાડી.’

કેસ હારી ગયા પછી તારાનો મિજાજ સાવ છટક્યો. ઘોડાશેરીમાં બીજું ઘર હોવા છતાં, હવે એ શેરીમાં જ નહિ પણ વાલમ ગામમાંય રહેવું નથી…

‘ભરી કોરટમોં મારું નાક વઢઈ ગયું. અવઅ્ આ ગોમમોંય રૅવું શી’તી?

તે વાલમમાંનું બીજું ઘર બસોએક રૂપિયામાં વેચી માર્યું. કીકા મહેતાએ પણ ઘણું સમજાવી તારાને, પણ માને તો તારા શાની?!

‘આટલા પૈસામોં નવું ઘર નીં મળ તો વિહનગરમોં ભાડે રઈશું. પણ અવઅ્ માર આ ગોંમમોં તો રૅવું નથી. ઘરનું નં ગોંમનું બેયનું નઈ નખ્યું મીં તો. નં પૈસા બચાઈનં ગમેતાર વિહનગરમોં ઘર લેવાની તેવડ સ મારામોં.’

થોડો વખત વિસનગરમાં ભાડે રહીને પછી દસ તોલા સોનું વેચીને નવું ઘર લીધુંય ખરું.

તારાએ વાલમ ગામ છોડ્યું ત્યારથી ગંગાશંકરનાં બધાં જ સગાંઓ સાથેનો વહેવાર પણ તોડી નાખેલો તે એટલે સુધી કે ગંગાશંકરના અવસાન પછીયે એ લોકોને સ્નાન-સૂતકનો કાગળ સુધ્ધાં ન લખ્યો કે જાણ પણ ન કરી.

છતાં આવી બાબતની જાણ થયા વિના થોડી રહે?

‘લગન ક જનોઈ હોય તો વગર કંકોતરીએ નોં જઈએ, પણ મરણ પછી તો, રાગ નોં હોય તોય જઈનં ઊભોં રહીએ ’ — એમ વિચારી, પોતાને જાણ સુધ્ધાં ન કર્યાની વાત ગળી જઈનેય કેટલાંક સગાં આવેલાં દુઃખમાં ભાગીદાર થવા તો મોટીબાએ, ‘મનં હરખ કરાવા આયોં સો?’ કહી, અપમાન કરેલું. બસ ત્યારથી તો સાવ પૂર્ણવિરામ જ આવી ગયું ગંગાશંકરનાં સગાંઓ સાથેના સંબંધનું. અમને છોકરાંઓને તો, એ સગાંઓનાં નામ કે સગપણ સુધ્ધાંની ખબર નથી.

અત્યારે, મોટીબાના ભારેલા અગ્નિ જેવા મિજાજનાં કારણો કંઈક અંશે સમજાય છે. ભરયુવાનીમાં સફેદ કપડાં પહેરેલાં મોટીબાને કદાચ એવુંય થયું હશે કે પચીસમા વરસ પછી સીધું જ પચાસમું બેસતું હોય તો કેવું સારું?!

મોટીબાએ માત્ર એમની બહેનોનાં કુટુંબો સાથે જ સંબંધ જાળવ્યો. સગા ભાઈઓ સાથે પણ નહિ. સગા ભાઈઓનાં મરણ પછી રોવાય નથી ગયાં ને બાપ માટેય હંમેશાં એ જ શબ્દો —

છોડીઓના નેંહાકા લીધા સ તે કીકા મૅતાનું તો નખોદ જવાનું.’

જોકે, કીકા મહેતા માટે તેઓ આમ બોલે છે એમાં એમનો એટલો વાંક નથી.

કીકા મહેતાએ તારાનું સાટું કર્યું એમાં કદાચ એમના ભાઈ પશલાને પરણાવવાની ગણતરી હતી પણ બાકીની ત્રણેય દીકરીઓ માટે?!

પૈસા લઈ લઈને એમણે બધીયે દીકરીઓને પરણાવેલી. ને ‘કન્યાદાન’, તેમજ ‘પિતા’ શબ્દનેય લાંછન લગાડેલું…

મોટીબાની બધીયે બહેનોમાં વિજયા તો સૌથી સુંદર ને રૂપાળી. રૂ૫ રૂપનો અંબાર. તે એના તો વધુ પૈસા ઊપજે ને?

સાંભળ્યું’તું કે વિજયાને જેની સાથે પરણાવી એમની પાસેથી તો કીકા મહેતાએ રોકડ રકમ ઉપરાંત ઘર આખુંયે લખાવી લીધેલું! જોકે, વિજયા નસીબદાર કે એને ફૂટડો જુવાન મળેલો. દેખાવેય સરસ ને સ્વભાવે પણ શાંત ને સમજુ. વિજયાનું નક્કી થયું એ વખતે મોટીબાને ઊકળતા તેજાબ જેવી ઈર્ષ્યા થઈ હશે?!

કીકા મહેતાએ ઘર લખાવી લીધું ત્યારે તો વિજયા કશું બોલી નહોતી ને સત્તરેક વરસની વિજયાને મકાનનો દસ્તાવેજ એટલે શું એનીય શું ખબર હોય? તેમ છતાં, વિજયાય કીકા મહેતાની દીકરી.

પરણ્યા પછી વિજયા પિયર રહેવા આવી ત્યારે શું બનેલું એની વાત મોટીબા પાસેથી સાંભળેલી.

કીકા મહેતાની એક અલગ લાકડાની પેટી હતી. જેને તેઓ હંમેશાં તાળું મારી રાખતા ને એની ચાવી પોતાની મેલી જનોઈમાં બાંધી રાખતા.

ઉનાળાના દિવસો તે સહુ પુરુષો આંગણમાં ખાટલા ઢાળીને સૂઈ રહે. ને સ્ત્રીઓ ચોકમાં ને પરસાળમાં. કીકા મહેતાનાં નસકોરાં ખૂબ મોટેથી બોલે.

મધરાતે ગામ આખુંય જંપી ગયું. કૂતરાંઓનું ભસવુંય બંધ થઈ ગયું. ક્યાંકથી ચીબરીનો અવાજ આવતો હતો.

કીકા મહેતાનાં નસકોરાં ખૂબ મોટેથી બોલવા લાગ્યાં ત્યારે એક પથારીમાં જાગતી જ પડી રહેલી વિજયા ઊભી થઈ. ઓશીકા પાસે જ રાખેલી કાતર હાથમાં લીધી ને દબાતે પગલે ચાલી. હળવેકથી બારણું ઉઘાડ્યું. બારણું ખોલવાનો અવાજ ન થાય એ માટે તો વિજયાએ અગાઉથી જ નકૂચામાં તેલ પૂરેલું.

હાથમાં કાતર લઈને દબાતે પગલે વિજયા કીકા મહેતાના ખાટલા પાસે આવી. તે જમાનામાં કેરોસીનનીય સ્ટ્રીટલાઇટો નહોતી. અંધારિયાની ચોથ કે પાંચમનો દિવસ હતો. ઉનાળો હતો તે કીકા મહેતા માત્ર પંચિયું પહેરીને જ સૂતા હતા. તે ઉઘાડી ફાંદ પરથી વળાંક લઈને જતી જનોઈ દેખાઈ. જનોઈમાં ભેરવેલી ચાવી પડખા નીચે દબાઈ તો નહિ ગઈ હોય ને?!

ત્યાં તો ચાવીય દેખાઈ! સાચવીને વિજયાએ કાતરથી જનોઈ કાપીને ચાવી કાઢી લીધી. પછી દબાતે પગલે ગઈ ઓરડામાં. ઓરડાનાં કમાડ લગીર આડા કરી પેટી ખોલી. દીવાસળી વડે નાનું દીવડું સળગાવ્યું. એની જ્યોત સાવ નાની કરી. પછી પેટીમાંથી કીકા મહેતાએ લખાવી લીધેલો પોતાના ઘરનો દસ્તાવેજ શોધી કાઢી, દીવડાની જ્યોત પર ધર્યો…

ત્રેવીસ

ઘરમાં સૌથી નાનું સંતાન તો મા-બાપને ખૂબ વહાલું હોય, લાડકું હોય. જ્યારે કીકા મહેતાની સૌથી નાની દીકરી — શાન્તાની વાત તો સૌથી વધારે કરુણ છે. શાન્તા ખૂબ રૂપાળી ખરી, પણ વિજયા જેવી ઘાટીલી નહિ. મોં તથા રૂપ-રંગ તારાને મળતાં આવે. પણ સ્વભાવ? સ્વભાવ જાણ્યા પછી કોઈ કહે નહિ કે આ તારાની બહેન હશે. એકદમ શાન્ત ને સાવ ઢીલી. આક્રોશનું નામનિશાન નહિ. કંઈ થાય તો માત્ર આંખો દદડે. મોટીબા કહેતાં—

‘શોંતાનં તો બાપડીનં કીકા મહેતાએ છેક દરિયા પાર ભૂજમોં, રણમોં નખેલી…’

મને નવાઈ લાગતી કે ભૂજ ક્યાં દરિયાપાર છે? પણ એ જમાનામાં તો ભૂજ એટલે પરદેશ જેવું! એ જમાનામાં ભૂજ જવા માટે નવલખી બંદર સુધી જવાતું ને ત્યાંથી પછી હોડીમાં બેસીને દરિયાનાં પાણી પાર કરીને જવું પડતું.

લગ્ન વખતે શાન્તાની ઉંમરેય માંડ સોળ-સત્તરની ને ભૂજના એ મુરતિયાની ઉંમર હતી પચાસેક. શાન્તા વખતે તો કીકા મહેતાને પોતાના ભાઈને પરણાવવાની મજબૂરી નહોતી. ચાર-ચાર ઘર ને ખાસ્સાં વીઘાં જમીન ને ઢોર-ઢાંખર હોવા છતાંયે માત્ર પૈસા ખાતર, સૌથી નાની ને બધાંયમાં સાવ ઢીલી દીકરીને છેક ભૂજ નાખેલી, થોડાં જ વર્ષો પછી વિધવા થવા માટે! આટલે દૂર જઈને દીકરીની ખબર લેનારુંય કોઈ જ નહિ ને એને પિયર આવવું હોય તોય કોણ જાય એને તેડવા?

થાય છે કે પૈસા લઈને વૃદ્ધો સાથે દીકરીઓને પરણાવનાર કીકા મહેતા જેવા કસાઈએ એમનાં બહેનને કેમ જિંદગીભર સારી રીતે રાખ્યાં હશે? કહે છે કે માત્ર દસ-બારની જ વયે પાછાં આવ્યાં હતાં એ પિયરમાં વિધવા થઈને. એમના વરને પ્લેગ ભરખી ગયેલો. કીકા મહેતાનાં છોકરાંઓ એમને ‘ફોઈબા’ના બદલે ‘બેબા’ કહેતાં. ‘બેબા’ એટલે બીજાં બા?! કહે છે કે ઘરમાં એમનું જ વર્ચસ્વ હતું. કીકા મહેતાની વહુનું તો કંઈ જ ચાલતું નહિ. દીકરીઓને પૈસા લઈને વૃદ્ધો સાથે વળાવી દીધી ત્યારે એ મા કેટલી દુઃખી થઈ હશે? એ માની તો પાછલી જિંદગી પણ દુઃખમાં જ ગઈ. છોકરાંઓ એમને સારી રીતે રાખતાં નહોતાં. કદાચ એથી જ મોટીબા ગાળો દેતાં હશે એમના ભાઈઓને?

બાપુજી ચોથા-પાંચમામાં ભણતા ત્યારે અવસાન થયું હતું ગંગાશંકરનું, મોઢેરા જતાં રસ્તામાં. ત્યારે તારાબાના ભાઈ કરસન મહેતા જ તરત દોડી આવેલા ને ઊભા રહેલા પડખે.

કરસન મહેતા શરૂમાં તો નાનકડા બાપુજીને લઈને મોઢેરા જતા ને યજમાનો પાસેથી અનાજ લઈ આવતા. પણ બાપુજીને શરમ આવતી આ રીતે જતાં ને ગોરપદું કરતાં. પછીથી બાપુજી જતા નહિ.

એ જમાનામાં ઘણી સ્ત્રીઓ વિધવા થયા પછી પિયર ચાલી જતી. પણ મોટીબા પિયર ગયાં નહિ. મોટીબા પિયર જાય એવાંય નહોતાં ને કદાચ, કીકા મહેતા હંમેશ માટે મોટીબાને રાખે એવાય ક્યાં હતા? જે હોય તે. પણ મોટીબાએ ગમે તેટલું સહન કરીનેય મિજાજભેર એકલાં જ જીવવાનો સંકલ્પ કર્યો. કોઈ આવક વગર નાનાં નાનાં બે છોકરાંઓને મોટાં કરવાં ને આમ એકલાં રહેવું, સાસરિયાં સાથેય છેડો સાવ જ ફાડી નાખવો, કોઈનીયે સસ્તી સહાનુભૂતિનોય સ્વીકાર નહિ કરવો. તે વખતે મોટીબાને પિયર તરફથી કે નાગરો તરફથી કશી મદદ મળી નહોતી અથવા તો કદાચ મોટીબાએ સ્વીકારી ન હોય.

બાપુજી મોઢેરા જતા નહિ છતાં પણ દર વરસે મોઢેરાથી કોઈ ને કોઈ પટેલ બધાંય ઘરેથી અનાજ ઉઘરાવીને વિસનગર આવીને આપી જતો. ચૌધરીઓના એક-બે ગામેથી પણ આ રીતે અનાજ આવતું અને મોટીબાની સખત કરકસર ને ચીવટ તે ગાડું ગબડતું.

મોટીબા વિધવા થયાં એ પછી શરૂ શરૂમાં તો એમના ભાઈઓ અવારનવાર આવતા ને ખબર પૂછી જતા. પણ પછીથી, કોણ જાણે કેમ, એમનું આવવું ઓછું થઈ ગયું ને છેલ્લે તો, ભાઈઓના અવસાન પછી મોટીબા રોવાય ન જાય એવો સંબંધ જ રહેલો. કદાચ ભાઈઓનાં લગ્ન પછી, ભાભીઓના આવ્યા પછી ભાઈ-બહેનના સંબંધમાં ઓટ આવી હશે?! પણ પ્રહ્લાદ મહેતા તો મર્યા ત્યાં લગી વાંઢા જ રહી ગયેલા! બાપુજી ઘણી વાર કહે છે —

‘હું નાનો હતો ત્યારે વાલમમાં, પૅલાદમામા મને ખભે બેસાડીને, એક હાથમાં લાકડી લઈને, હાકોટા-કિકિયારીઓ કરતા હાથિયા[1] પાછળ દોડતા…’

એ પ્રહ્લાદ મહેતા સાથેય મોટીબાને શું વાંકું પડ્યું હશે?!

ભરયુવાનીમાં અહીં મોટીબા વિધવા થયેલાં ને ભૂજમાં શાન્તા. ગામમાંથી કે નાગરી નાતમાંથીયે કોઈએ કેમ રોક્યા નહિ હોય કીકા મહેતાને તારા તથા શાંતાનાં આવાં લગ્ન માટે?!

અતિશય કરકસર કરી કરીને, પેટે પાટા બાંધીને મોટીબાએ બાપુજી તથા ફોઈને મોટાં કર્યાં. મૅટ્રિક થઈ ગયા પછી તો બાપુજી ઉમતામાં ચિત્રશિક્ષકની નોકરીએ લાગી ગયા ને મોટીબાએ મોટી ‘હા…શ’ અનુભવી. કવિ-કથાકાર રામચન્દ્ર પટેલ ત્યારે ઉમતામાં બાપુજી પાસે ભણેલા. સવારે બાપુજી ઉમતાની સ્કૂલમાં જતા ને બપોરે વિસનગરની કોલેજમાં ભણતા. ત્યારે કવિશ્રી હસિત બૂચ ત્યાં અધ્યાપક હતા ને બુધસભા ચલાવતા. બાપુજીય ક્યારેક કવિતા-વાર્તા લખતા. પણ ત્યાં જ પોસ્ટઑફિસની નોકરી મળી. બાપુજીને તો અભ્યાસ પૂરો કરવાની ઇચ્છા હતી પણ મોટીબાની સખત ના.

‘લક્ષ્મી ચોંલ્લો કરવા આઈ સ નં મૂઢું ધોવાં જવું સ? પેલી વારતા તો તનં ખબર સ ક લક્ષ્મી બૉમણના ઘેર ચોંલ્લો કરવા આઈ તો બૉમણ કૅ ક ઊભોં જો મા, હું મૂઢું ધોઈ આવું… પણ લક્ષ્મી વૉણિયાના ઘેર ગઈ. વૉણિયો તો ઊઠ્યો એવો આયો નાયા-ધોયા વિનાનો. તોય વૉણિયાએ ઝટ કપાળ ધર્યું. તમોં લક્ષ્મી વૉણિયા ફાહે ગઈ બૉંમણ રયા માગતા ન માગતા…’

આમ બાપુજી પોસ્ટની નોકરીમાં જોતરાયા.

બ્રાહ્મણની અટકો પરનું જોડકણુંય મોટીબા ક્યારેક કહેતાં ને બધાંને હસાવતાં —

પૅલા આયા મૅતા, લાડુ કરવા કૅતા
પસ આયા પંડ્યા, લાડુ કરવા મંડ્યા
પસ આયા જોશી, લાડુમોં આંગળી ખોસી
પસ આયા ભટ્ટ, લાડુ કર્યા ચટ્ટ
પસ આયા જૉની, એંઠવાડ લઈ ગ્યા તૉણી
પસ આયા વ્યાસ, વાળ્યું સત્યાનાશ
પસ આયા દવે, શું કરવું હવે?!

આજથી પંદરેક વર્ષ પહેલાં ફોઈની એક દીકરીનાં લગ્ન થયાં ત્યારે મોસાળાનો જે કંઈ વહેવાર કર્યો તેટલા જ વહેવાર માટેનું સોનું અને રોકડ રકમ બાકીની દીકરીઓનાં લગ્ન માટે આગોતરી ફોઈને આપી દીધેલી.

‘વખત સ નં બીજી છોડીઓનાં લગન વખતે હું હોઉં ક નોંયે હોઉં નં વખત સ અનિલા ચઢાવઅ્ નં ભનુ ઓછો વૅવાર કરઅ્ ક કદાચ વૅવાર નોં કરઅ્ તો.. ઈંના કરત મુદ્રિકા, લે તનં અત્તારથી જ આ આપી રાખું.. એટલ પસ ગમે તારઅ્ મારી ઓંખ મેંચઈ જાય ચિંતા નંઈ. અનિલાનં ઈનોં પિયરિયોંનું વધાર સ નં ઈંનં વૅવારમોં કોંય હમજણ પડતી નથી. હાચું કું છું ક ખોટું? કૅ, હેંડ..’

આજથી દસેક વર્ષ પહેલાં એક સાંજે મોટીબા બોલ્યાં,

‘બટકો નં મુન્નાડોય તાકડ ઓંય આયેલા સ. ઈમની વહુઓય હાજર સ. તે ભનુ નં અનિલા, હું કહું એ ધ્યોંનથી હોંભળો…’

‘મનં કોંય તમારા પર વિશ્વાસ નથી એવું નથી. પણ આ તો કળજગ (કળિયુગ) ચાલ સ.. કળજગ ક્યારઅ્ કનીં મતિ ભ્રષ્ટ કરઅ્ કોંય કૅવાય નંઈ.’

મોટીબા સહેજ અટક્યાં, છીંકણી તાણી, પાલવથી નસકોરાં સાફ કર્યાં. પછી ખોંખારો ખાઈને બોલ્યાં —

‘મારા ગયા કેડી તમે ક્રિયા-કરમ હારી રીતે જ કરશો ઈંની ના નંઈ. મનં તમારા બધોંના પર આસ્થાય સ. પણ જો મારી જીવતક્રિયા ઊજવાય નં બધી ક્રિયા હું મારી ઓંખે જોઉં તો મારી ઓંખ ઠરઅ્ નં મારા જીવનં ટાઢક થાય. વળી બટકાનાં લગન કેડી ઘરમોં કોઈ પ્રસંગેય આયો નથી. તે આ બૉનં બધોં ભેગોં થાય નં આનંદ-કલ્લોલ કરઅ્ નં હું લીલી વાડીનં લૅરાતી જોઉં…’

આટલું બોલ્યા પછી મોટીબાએ વારાફરતી બધાની આંખોમાં ધારીને જોયું. જાણે બધાંયનાં પાણી માપતાં હોય એમ ને પછી બાપુજી સામે જોઈને આગળ બોલવા લાગ્યાં –

‘આપડઅ્ ખરચો કોંય વધાર નથી કરવો. જીવતક્રિયામોં જમણવાર-ફમણવાર નથી કરવો ક ઘણોં લોકો બેહાડ સ ઈમ ‘સપ્તા’ય નથી બેહાડવી.’

આમ કહી આછું મલકાતાં મલકાતાં લગીર ઊતરી ગયેલાં ચશ્માં ઉપર ચઢાવી ફરી મોટીબાએ બધાંની આંખોમાં તાકીને જોયું પછી વાત આગળ ચલાવી —

‘મારઅ્ તો બસ જીવતક્રિયાની વિધિ બરાબર થાય એ જોઈએ. આજકાલ તો ઘણા ગોરને કોંય આવડતું નોં હોય તે અષ્ટમ્‌પષ્ટમ્ બોલીનં વેઠ ઉતાર. મારઅ્ એ કોંમ નોં આવ. રમણભૈ ક પુંડરિકભૈનં બોલાવવાના. બીજા ગૉર મારઅ્ નીં ચાલ નં તારા દાદા કરાવતા ઈંમ વિધિસર બધી ક્રિયા કરાવ. ખાલી મુદ્રિકાના ઘરનોં નં આપડા ઘરનોં, બસ, બીજા કોઈનં તેડાવાની જરૂર નથી. સિવાય ક પસ તમારી જો ઇચ્છા હોય તો બધોંનં તેડાવો નં નાત કરવાનીય જો તમારી ઇચ્છા હોય તો પસઅ્ મારી નાયે નથી. ક નાત માટઅ્ મારો આગ્રહે નથી. પણ આ તો ઈંમ થાય ક બટકાનોં લગન સાદઈથી કર્યો તે કોઈનં આપડઅ્ જમાડ્યો નથી.’

આમ કહી વળી મોટીબા બધાંની આંખો વાંચવા લાગ્યાં.

બાપુજીના બદલે મેં ઇશારાથી કહ્યું, ‘નાત-બાત નથી કરવી.’

‘હૌથી હારું તાર… ખોટો ખરચો હું કરવો’તો? તો ભનુ, તું રમણભૈ ક પુંડરીકભૈ ગૉરનં ત્યોં જીયાય નં કૅ’જે ક બાની જીવતક્રિયા કરવાની સ તે કયો કયો મૂરત આવ સ આ મઈનામોં? નં પસઅ્ દા’ડો નક્કી કર નં મુદ્રિકાનં કાગળ લખી દે ક રોકાવાય ઈંમ આવ. મારઅ્ તો બસ, બધી વિધિ બરાબર થાય એટલ પત્યું. નં મારા જીવતેજીવ મુદ્રિકાનં સજ્યાય આલી દઉં એટલ પસ મારૉં આ જનમનોં બધોંય કોંમ પૂરો.’

પછી ગૉરને બોલાવીને વિધિવત્ મોટીબાની જીવતક્રિયા ઊજવી ને એમની ઇચ્છા પ્રમાણે ફોઈને સજ્યા પણ આપી. જીવતક્રિયા વખતે મોટીબા એટલાં બધાં રાજી હતાં કે ન પૂછો વાત. આટલી ઉંમરેય એમનામાં શેર શેર લોહી ચઢતું સ્પષ્ટ જોઈ શકાય. જીવતક્રિયા વખતે જાણે એમની જુવાની પાછી આવી હોય એમ હોંશે હોંશે ઘરમાં આમથી તેમ ફરતાં ને બધાંને સૂચનાઓ આપતાં –

‘ગૉરે લખાયો’તો એ બધોયે પૂજાપો આઈ ગ્યો? એકે ચીજ બાકી રહી જશે એ નીં ચાલઅ્. નં આજકાલ છોકરોંનં લાડવા નથી ભાવતા તે ભોંણીઓનં ન છોકરોનં જે ખાવું હોય એ કરજો ક બા’રથી મગાવજો. ફરસોંણમોંય કોંક કરજો નં રાયતું, કચુંબર, સલાડ, પાપડથી મોંડીનં મુખવાસ હુદી – કશી કમીં નોં રૅ, છોકરોનં પોંન ખાવું હોય તો પસ પોંનેય મગાવજો. નં મુખવાસના ડબામોંય હોપારી, ધોંણાની દાળ, વરિયાળી, ઇલાયચી, લવિંગ નં શેકેલો અજમો નં ઈમોં ભેળવેલા શેકેલા તલ નં બધું જ હોવું જોઈઅ.’

થાય કે, મોટીબાની ભીતરના કયા લાવા તળેના, કયા પાતાળમાંથી તળ ફોડીને ઊભરાતું-છલકાતું હશે આ જીવનરસનું અમૃત?!

આટલી મોટી ઉંમરમાં મોટીબાએ મોત પણ અનેક સ્વજનોનાં જોયાં છે. ‘મારી હારેનોં બધોંય ઉપર પોંચી ગ્યોં, એક હું જ બાકી રઈ ગઈ છું. મારાથી નેંનો નં ઘણો તો હાવ નેંનો નેંનોંય જતો ર્‌યો…’ કહી કાચી કુમળી વયે મરણ પામેલાઓને યાદ કરીને મોટીબા પહાડ જેવડો નિસાસો નાખે… સાવ નાની ઉંમરમાં પતિનું મોત નિહાળ્યા પછી અન્ય સ્વજનોનાં મરણ સહ્ય બનતાં હશે?! પિતાનું મરણ, માતાનું મરણ, કુંવારા ભાઈ પ્રહ્લાદનું મરણ, ભાભીનું મોત, ચિમન મહેતાનું મોત, સૌથી નાની બહેન શાન્તાનું ભરયુવાનીમાં વિધવા થવું, બહેન મૂળીનું વિધવા થવું, ભાઈ કરસન મહેતાના જુવાનજોધ છોકરાનું ક્ષયથી ને વધુ તો દવાના અભાવથી મોત, પડોશમાં રહેતાં શિવગંગાબા જેમને મોટીબા શિવગંગામાશી કહીને બોલાવતાં, ને મોટીબાના શિરે એમની છાયા હતી એમ કહું તોય ચાલે એવાં શિવગંગાબાનું મરણ, નાની બહેન શાન્તાનું મરણ, જેની સાથે સૌથી વધારે બનતું ને જેની સાથે ઓરડામાં બેસીને ઘણી વાર આખીયે રાત વાતો કર્યાં કરતાં એ બહેન વિજયાનું મરણ, શેરીની બધી જ ડોશીઓ જેમની સાથે તેઓ ઓટલે બેસીને મોડા સુધી વાતો કરતાં, તે બધાંયનાં મોત, નીલકંઠ મહાદેવ, હરિજી કે રામજી મંદિરમાં અવારનવાર મળતી ને નાત આખીયની કૂથલી કરતી તે બધીયે ગામની ડોશીઓનાં મોત, મોટીબાને ખૂબ વહાલી એવી ફોઈની મોટી દીકરી – કકુડીનું કાચી-કુમળી-કુંવારી વયમાં જ મરણ, એંસી ટકા દાઝી ગયેલા મુન્નાનુંય ત્રણ-ત્રણ મહિના મોતના મુખમાં રહેવું… દાઝી જવાથી મુન્નાની વહુનું મોત… આટઆટલાં આઘાત પર આઘાત પર આઘાત સહી સહીને શું મોટીબા રીઢાં થઈ ગયાં હશે? કે માત્ર બહારથી જ હશે કાચબાની પીઠ જેવાં?! કે ધીરે ધીરે દુઃખથી થતાં ગયાં હશે પર?

1. હથિયા-વાલમ ગામે ઊજવાતો લોકોત્સવ ↵

ચોવીસ

ચારેક વર્ષ પહેલાં ફુઆનું હાર્ટઍટેકથી મરણ થયું. અક્ષયને મોકલ્યો મોટીબાને તેડી લાવવા. મા-બાપુજી તો અમદાવાદ આવેલાં જ હતાં. અક્ષયે ઘરે પહોંચતાંવેંત પાટીમાં લખીને બતાવ્યું—

‘અત્યારે હાલ અમદાવાદ જવાનું છે.’

‘કેમ કોઈનું મઈણું થયું સ?’

શીખવવામાં આવેલું તેમ અક્ષયે લખ્યું —

‘ફુઆ માંદા છે, તમને તેડાવ્યાં છે.’

‘ઓચિંતાનું હું થયું ફુઆનં?’

‘હાર્ટઍટેક.’

મોટીબા પહેલાં તો સંડાસ જઈ આવ્યાં. આવીને પછી અક્ષયને પૂછ્યું —

‘હાચું કૅ’જે લ્યા, મારા હમ, ફુઆ મોંદા સ ક પસઅ્ બધું પતી ગ્યું સ?!’

અક્ષયનો ચહેરો મૂંગો, મૂંઝાયેલો ને ધોળો પૂણી જેવો જોઈ મોટીબા બોલ્યાં, ‘મનં તું ઢીલી-પોચી નોં હમજ. જે હોય એ કઈ દે હાચેહાચું. મને કશુંય નીં થાય. કાઠા થત શીખવું પડ…’

‘ફુઆ ગયા.’

એ પછી અમદાવાદ પહોંચતાં સુધીમાં તો ઘણીયે વાર અક્ષયને એસ.ટી. બસ ઊભી રખાવવી પડી. થોડી વાર થાય ને મોટીબાને પેશાબ લાગે.

અમદાવાદ પહોંચ્યાં તો મોટીબા કહે, ‘રિક્ષા સીધી મુન્નાડાના ઘેર લઈ લે. ત્યોં થોડો આરોંમ કર્યા કેડી જઈશું ફુઆનં રોવા.’

જયેશના ઘરે પહોંચ્યા પછી મોટીબાએ ‘તારા ફુઆ તો રાજા હતા રાજા.’ – કહી ફુઆ વિશે ઘણીબધી વાતો કરી. એકાદ રોટલી ને થોડાં દાળ-ભાત ખાધાં. ‘કૉળિયો નથી ઊતરતો’—એવાં કશાં રોદણાં નહિ. જરીવાર આરામ કરી રહ્યા પછી કહે, ‘અવઅ્ મનં લઈ જા.’

ફોઈની સોસાયટી પાસે રિક્ષા ઊભી રહી. અક્ષય મોટીબાનો હાથ પકડવા ગયો તો કહે, ‘રૅ’વા દે, મારઅ્ કોઈ ટેકાની જરૂર નથી.’

અડગ ડગ ભરતાં મોટીબા રોજની ચાલે ચાલતાં હતાં. પણ ફોઈના ઘરભણી જવા જમણી બાજુ વળવાનું આવ્યું, ફોઈનું ઘર એ લાઇનમાં જમણી બાજુ છેલ્લું. તે ફોઈના ઘરના ઓટલેથી આ વળાંક જોઈ શકાય. બસ, તે વળાંક પાસે આવતાંવેંત મોટીબા ‘જોરજોરથી નહિ, જોર-શોરથી રોવા લાગ્યાં ને છાતી કૂટવા લાગ્યાં ને ચક્કર ખાઈને, અક્ષય હતો એ તરફ સાચવીને ઢળ્યાં તે અક્ષયે ઝાલી લીધાં!

ત્યાં તો ફોઈના ઘરેથી સફેદ સાલ્લો પહેરેલાં બે-ત્રણ બૈરાં દોડી આવ્યાં ને મોટીબાને ઝાલી રાખ્યાં, બીજાં લોકો જેમ જેમ શાંત પાડે તેમ તેમ મોટીબા ઑર ફૉર્મમાં આવે, વધારે મોટેથી મરસિયાં બોલતા જાય ને રડતાં જાય ને છાતી કૂટતાં જાય ને જાણે ચાલી જ ન શકાતું હોય એમ, બે જણાંએ ઝાલેલાં તોય, લથડિયાં ખાતાં જાય! રિક્ષામાંથી સોસાયટીના નાકે ઊતરીને ફોઈબાના ઘરના ખાંચાના વળાંક સુધી જતાં તો તેઓ કેવાં અડગ ડગ ભરતાં’તાં! તો.. શું આ બધું નાટક હશે?! કે પછી, રોવાનું શરૂ કર્યા બાદ મોટીબા પહોંચી ગયાં હશે પોતે વિધવા થયાં’તાં એ ક્ષણોમાં?! મોટીબા પોતે વિધવા થયેલાં એ સમયનાં દૃશ્યો કેવાં હશે?

સહન કરી કરીને મોટીબા શું ભીતરથી બધી બાબતોથી પર થઈ ગયાં હશે? છેલ્લા ઘણા સમયથી હું જોઉં છું, મોટીબા આખો વખત મનોમન જાપ કર્યા કરતાં હોય. એમને આમ કશુંયે ખાસ સ્પર્શતું નથી. ને આમ પાછું નાની નાની બાબતોનીય રજેરજ માહિતી પૂછવા જોઈએ તે મા ને બાપુજી પાટીમાં લખી લખીને કંટાળે. લખી લખીને તો કેટલી વાતો કરવી?

મોટીબા એકલાં રહેતાં ત્યારે એમનેય એક વાર ઘાતક નહિ એવો ઍટેક આવી ગયેલો, મધરાતે.

‘રાતના એક ક બે વાગ્યા હશી. મારા માથામોં તો જોંણં ધડામ્ ધડામ્ હજાર હજાર નગારોં વાગ નં ઓંય છાતીમોંય દુઃખઅ્. વિચાર્યું ક હવારે ઊઠીનં જયે દાક્તર ફાહે. પણ પસ તો હું આટલી કાઠી છું તોય રૅવરાતું ન’તું. નસેનસમોં જોંણ દોંડીઓ પીટાય ધુડુમ્ ધુડુમ્ નં માથું તો જોણં મોટું ન મોટું થતું જ જાય નં ઊભુંય નોં થવાય ક પડખુંય નોં ફરાય એવું છાતીમોં દુઃખ… એવું થાય ક જોંણં હમણોં મગજ ફાટી જશે કોં તો છાતી ફાટી પડશે… તે થયું ક અવઅ્ તો ગમેઈંમ કરીનંય ઊઠવું પડશે નં જાળી ખોલીનં કોક પડોશીનં કૅવું પડશે ક હાલ નં હાલ દાક્તરનં બોલઈ આવ… નકર હું હવાર નીં ભાળું…

‘તે હું તો મન કાઠું કરીનં, ભગવોંનનું સ્મરણ કરીનં ઊભી તો થઈ પણ દુનિયા આખી ચક્કર ચક્કર ચક્કર ઘૂમતી લાગ. ને નેંચ બેહી ગઈ ઘડી વાર. પસઅ્ ગોંડ ઘહતી ઘહતી ગઈ નં ભેંતનો ટેકો લઈ જોર કરીનં ઊભી થઈ નં ખીંટીએથી ચાવી લીધી. નં વળી પાસી આખી દુનિયા ચક્કર ચક્કર ઘૂમવા મોંડી. તે વળી બેહી ગઈ થોડી વાર ઓંખો મીંચીનં. થયું ક અવઅ્ હવાર નીં ભાળું. ત્યોં પાછો અક્ષય યાદ આયો ક હજી તો ઈંનું લગન જોવાનું બાકી સ. તે ચક્કર ચાલુ હતા તોય પરોંણે ગોંડ ઘહતી ઘહતી નં થોડું ખહ્યા કેડી લગીર થાક ખાતી ખાતી જાળી ફાહે પોંચી. તારઅ્ તો જોંણં વૈતરણી પાર કરી લીધી હોય એવું લાગ્યું. પછી જોર કરીનં ઢીંચણ પર ઊભી થઈ નં જાળીના તાળામોં કૂંચીય ભરાઈ. પણ પસઅ્ હું થયું ખબર નથી…

‘પસઅ્ જોંણં મારા ખાલીખમ માથામોં ક્રાં ક્રાં ક્રાં કરતા કાગડા ઊડતા હોય એવું લાગ્યું. ડોકનો ભાગેય હાવ કાળોમેંશ, નં કદમોં ગીધ જેવડા! ભોંન આયું તાર તો હવાર પડી ગયું’તું… થયું ક ઘરમોં છું ક દવાખોંનામોં? ઊંચું જોયું તો અજવાળું દેખાયું નં જાળીના હળિયાય થોંભલા જેવા જાડા જાડા નં નજર પોંચ એટલા ઊંચા નં કાળામેંશ. થોડી વાર કેડી તાળું દેખાયું નં જોયું તો ચાવી તાળામોં ઈંમ નં ઈંમ ભરાયેલી હતી, તે ચાવી ફેરવીનં તાળું ઉઘાડ્યું નં બૂમો પાડીનં પડોશીઓનં ભેગોં કર્યો. તે પડોશીઓ દવાખોંનં લઈ ગ્યોં તમોં આ બચી. નકર એ રાતે તો હરિ હરિ થઈ ગઈ હોત.. હરિ ૐ તત્‌સત્..’

ફોન પર ખબર મળતાં જ મા-બાપુજી દોડી આવ્યાં. પણ આ ઘટના પછીયે, મોતને હાથતાળી દીધા પછીયે મા-બાપુજી સાથે જવાની તો કે ‘ના.’

બાપુજીએ પાટીમાં લખ્યું, ‘ફરી પાછું કોઈ રાતે આવું થશે તો?’

‘તો હવારે મનં કૂટી બાળજો…’ કહી મોટીબા ખડખડ હસવા માંડ્યાં. પણ એકલાં વતનના ઘરમાં રહેવાની જીદ ન મૂકી તે ન જ મૂકી ને સૂતળીની જેમ બળતાં રહ્યાં પણ વળ જરીકે છૂટ્યો નહિ કે ન તો એમના મિજાજમાંય જરીકે ઓટ આવી.

હજી આજેય, જરૂર હોવા છતાંય મોટીબા લાકડી વાપરતાં નથી!

મોટીબા કમરેથી જરીકે વળી ગયાં નથી. પણ ઊભાં થવા જાય કે ચાલતાં ચાલતાં ક્યારેક ચક્કર આવે છે ને ભીંતનો ટેકો લઈને તરત બેસી જવું પડે છે. તે એક વાર મેં ઓરડામાંની મોટી કોઠી પાછળથી ગંગાશંકરદાદાની ઘોડાની મુખાકૃતિના હાથાવાળી લાકડી કાઢીને મોટીબાને આપી તો એમણે એ લાકડીનો ખૂણામાં ઘા કરી દીધો ને ઓચિંતાનાં સખત ગુસ્સે થઈને કહે,

‘મારઅ્ કોઈનાય ટેકાની જરૂર નથી.’

આઠેક વર્ષ પહેલાં એક વાર મોટીબાની બેય આંખો મરચાં જેવી લાલચોળ થઈ ગયેલી. ડૉક્ટરે ટીપાં લખી આપ્યાં ને પાંચસાત દિવસમાં તો આંખો સારી થઈ ગઈ. તે પછી મોટીબા કહે,

‘અનિલા.. કોંન તો મારા હાબદા ગયા સ પણ ઓંખે મન જરી દેખાય સ એ તારાથી સહન નથી થતું?!’

મા તો જાણે છાતીમાં છરો ભોંકાયો હોય એમ ચોંકી કે બા કેમ આમ બોલે છે? આંખો લાલ થઈ કે તરત ડૉક્ટરને બતાવ્યું, રોજ ત્રણ ટાઇમ એમને ટીપાંય નાખી આપ્યાં, એકેય ટાઇમ ભૂલીયે નથી ગઈ… ને હવે તો આંખો સારીયે થઈ ગઈ છતાં કેમ આવું બોલે છે?

‘ઓંખનોં ટેંપો ખલાસ થઈ ગયો તે બીજોં કેમ હજી લાઈ નથી?’

‘પણ હવે તો આંખો બિલકુલ સારી થઈ ગઈ…’

‘એ તનં ખબર પડ ક મનં? ટેંપો બંધ કરી દેવાનું દાક્તરે કીધું સ?’

મા ડૉક્ટરને પૂછી આવી ને પછી પાટીમાં લખ્યું –

‘દાક્તરે કીધું કે હવે ટીપાંની જરૂર નથી.’

‘દાક્તર હું કૅતો’તો, કપાળ ઈંનું? બૉનોં કાઢ્યા વના સીધું કઈ દે ક તારઅ્ ઓંખનોં ટેંપોના પૈસા થઈ જાય સ? બૅરી તો છું નં પાસી મનં ઓંધળી કરવી સ?’

બસ, પછી તો ઘરે જે કોઈ આવે તે બધાંયને મોટીબા કૅ કૅ કરે —

‘મનં બરાબર દેખાતું નથી તોય કોઈ મારા માટ ઓંખનોં ટેંપોય લાવતું નથી… મારા શરવણ દીકરાનં પૈસા થઈ જાય સ…’

પછી એક દિવસ થાળી પીરસીને આપી તો હડસેલી દીધી! કહે, ‘ઓંખનોં ટેંપો નોં આવ તો મારઅ્ અવ ખાવું નથી.’

બસ, ત્યારથી તે છેક આજ સુધી આંખમાં ત્રણ ટાઇમ ટીપાં નાખવાનું ચાલુ છે! મોટીબાને એમ થઈ ગયું છે કે શું કરું તો મારી આંખો સારી રહે? શું કરું તો મારું શરીર સારું રહે? વધારે ઘી ખઉં? દૂધ વધારે ખઉં? ફળ-ફળાદિ ખઉં? દવાની ટીકડીઓ ને ટોટા ખઉં?

જેવું આંખનાં ટીપાંનું એવું જ બીજી દવાઓનું પણ. એક વાર ડૉક્ટરે દવા આપી કે પછી બે, મોટીબા કહેશે – એ દવા ચાલુ જ રાખો. બી.પી. અતિશય વધી ગયેલું ત્યારે ડૉક્ટરે ઇંજેક્શન આપેલું ને ત્રણ ટાઇમ કોઈ દવા લેવા કહેલું. થોડું સારું થયા પછી ડૉક્ટરે એ દવા એક ટાઇમ કરવા કહ્યું તો, ખલાસ – મોટીબા તૂટી જ પડ્યાં–

‘હું કળજગ આયો સ અવ તો… સેવા કરવાની વાત તો એક કોર રઈ. મારા માટ કોઈ પૂરતી દવાય લાવતું નથી.. ક પૂરતું ખાવાય નથી આલતું.. અરેરે.. મારું દખ તો હું કનીં આગળ રોઉં? કયા જનમની વેરી વઉ મળી સ મનં… નં છોકરોય શી ખબર કયા ભવનો વેરી સ? પૈસા થઈ જાય સ તે બેના બદલ એક જ ટેંમ દવા આલ સ મનં..’

‘ડૉક્ટરે જ હવે એ દવા એક ટાઇમ કરી છે.’

‘તું આવું લખ એટલે હું મોંની લઉં ઈંમ? તમારોં બધોંયનોં પોંણી માપીનં બેઠી છું… કોઈથી છેતરઉં એવી નથી માટ મારી આગળ તો જૂઠું બોલવાનું રૅવા જ દેજો.’

‘બી.પી. ખૂબ વધી જાય તે ઓછું કરવાની ગોળી જો બી.પી. સરખું થયા પછીયે ચાલુ રાખીએ તો પછી બી.પી. વધારે પડતું ઘટી જાય ને નવી તકલીફ ઊભી થાય.’

આવું લખીને બાપુજીએ પાટી મોટીબાને આપી તો વાંચવાને બદલે એમણે પાલવના છેડાથી પાટી લૂછી નાખી! (દલીલ સ્વીકારવી જ ન હોય તો ઘણીયે વાર મોટીબા વાંચ્યા વિના જ પાટી લૂછી નાખે.)

‘મારઅ્ તારોં કોઈ બૉનોં હોંભળવોં નથી.’

અક્ષરો ભૂંસાઈ ગયા પછીયે મોટીબા પાટી પર પાલવ ઘસતાં રહ્યાં.

હવે શું કરવું? ડોસી તો રોજ બે ટાઇમ ગોળીઓ ખાવાની જીદ પકડીને બેઠી. હવે?!

છેવટે મોટીબાને મનાવવા માટે ડૉક્ટરને ઘરે બોલાવ્યા ને ડૉક્ટરે પાટીમાં લખીને બતાવ્યું ત્યારે મોટીબા માન્યાં!

એ ડૉક્ટર પણ ઉમતામાં બાપુજી પાસે એકાદ વર્ષ ભણેલા તે એમણે એવુંયે લખ્યું—

રોજની બે ગોળીઓ લેવાની હઠ કેમ કરતાં’તાં?’

તો કહે,

‘એવી હઠ હું શું કોંમ કરું? મનં તો વહુ જે દવા આપ નં જ્યાર આપ તાર એ લઈ લઉં ચૂપચાપ. મનં તો આ દવાઓનું ઝેર પેટમોં નખવું ગમતું જ નથી… ઈંના કરત તો ઘી-દૂધ વધાર ખાવું હારું…’

‘આ ઉંમરે ને આવી તબિયતે ઘીયે ન ખવાય ને દૂધ પણ મલાઈ કાઢીને જ લેવાનું.’ ડૉક્ટરે પાટીમાં લખ્યું.

બિલોરી કાચ વડે એ વાંચ્યા પછી મોટીબા કહે, ‘કપાળ તારું. ઘી-દૂધ જો નોં ખઈએ તો પસઅ્ આ શરીર હેંડઅ્ શી’તી? તનં દાક્તરીનું ભણાયું સ કને? ઈંનં મોકલજે મારી પાહે.’

જે કંપનીની દવા દરવખત લાવતાં એ કોઈ જ દુકાને ન મળી. એ જ દવા બાપુજી બીજી કંપનીની લાવ્યા.

ચશ્માં ચઢાવી મોટીબાએ એ સ્ટ્રિપ જોઈ.

‘કેમ આ વખત જુદી દવા સ?’

‘દવા એ જ છે પણ બીજી કંપનીની છે એટલે જુદી દેખાય છે.’

‘હં…’ ડોકું ધુણાવતાં મોટીબા કહે, ‘અવઅ્ હમજી… મૂળ દવાના બદલ બીજી હલકી કંપનીની સસ્તી દવા લઈ આયો સ. તારઅ્ મનં જો દવા ખવડાવવી હોય તો પસ મૂળ કંપનીની લઈ આવ તો હા નકર પસ ના. કાલ મરતી હોઉં તો પસ આજ મરું.’

‘એ કંપની તો હવે બંધ થઈ ગઈ છે.’

મનં આવડી મોટીનં બનાવ સ? પૈસા માટ વાત વાતમોં જૂઠું, વાતે વાતે જૂઠું.. શું કળજગ આયો સ? હે ભગવોંન… હારું કરજો…’

ચશ્માં વિનાય આ ઉંમરે બધાંયને ઓળખી શકતાં હોવા છતાં છેલ્લા ઘણા વખતથી મોટીબા ક્યારેક ક્યારેક કહે છે —

‘બટકાએ નં મુન્નાડે મનં ઓંધળી કરી. મોતિયો ઊતરાયા કેડી ઓંખો હારી રૅ તમોં મીં શેર બદોમોં ખોંડીનં મારઅ્ ખાવા ડબામોં ભરી’તી તે મુન્નાડો નં બટકો હરતફરતઅ્ છોનંમૉનં સીંગચણાની જેમ ફાકી ગ્યા નં મનં આ ઓંધળી કરી મૂકી…’

કરકસરવાળાં મોટીબા ને બદામો લાવે?! તે છતાં એમના મગજમાં ક્યાંથી ઘૂસી ગયું હશે આવું?!

મોટીબાના મોંમાંથી ક્યારે કેવાં વેંણ નીકળે, કશું ઠેકાણું નહિ.

મારાં નાનીના અવસાનના સમાચાર આવ્યા. માએ મોટીબાને પૂછીને જવાની તૈયારી કરવા માંડી. દરમિયાન માને દુઃખ કરાવવા પડોશીઓ આવ્યાં તો મોટીબાએ કાઢી મૂક્યાં —

‘પારકી પંચાત કરવા કેમ ભેગોં થયોં સો? જૉવ હઉ હઉના ઘેર.’

સગી મા સાથેય એમને શું વાંકું પડ્યું હશે? કોઈ ભાઈએ આવીને સમાચાર આપેલા મોટીબાને કે તમારાં બા જાય એવાં છે, છેલ્લી વાર મોં જોવું હોય તો જઈ આવજો. તો એ ભાઈના ગયા પછી મોટીબા કહે, ‘મરી ગયા કેડી જઈશું રોવા એટલઅ્ બે ફેરા નોં થાય.’

મોતિયો ઉતરાવેલી એક આંખે પાટો છતાંય મારા માટે ઝારામાં સેવો પાડવા બેઠેલાં એ જ મોટીબા એમની સગી મા માટેય આવું કહે?!

પચીસ

મારાં માશી, માની સગી નાની બહેનનું અવસાન થયું ત્યારે અમદાવાદથી મેં જ માને ફોન કરેલો. ત્યારે મોટીબા ઘરમાં તો હરીફરી શકતાં. માએ સમાચાર જણાવી અમદાવાદ જવા માટે મોટીબાને પૂછ્યું, તો કહે —

‘કાગળ આયો સ તે જવું સ? હમાચાર જોંણ્યા તે નઈ નખ એટલઅ્ પત્યું…!’

છેવટે મોટીબાની ‘ના’ છતાં મા-બાપુજી અમદાવાદ આવ્યાં. તો બીજે દિવસે જ વિસનગરથી ફોન આવ્યો — તારાબા હરિજી પાસે પડી ગયાં છે.

મોટીબા છેલ્લાં ચારેક મહિનાથી ઘરની બહાર બિલકુલ નીકળતાં નહોતાં ને મા-બાપુજી નહોતાં ત્યારે મંદિર જવાનું સૂઝ્યું! આટલી ઉંમરે રસ્તામાં પડી જાય તો હાડકું-બાડકું ભાંગે કે છોલાય કે લીલાં ચકામાં પડી જાય એવો બેઠો માર વાગે કે કંઈક તો થાય ને! પણ આ તો કંઈ જ થયું નહોતું! પોતાની ‘ના’ છતાં મા ગયેલી માટે એમણે જાળવીને પડી જવાનું નાટક કર્યું?! અને આ નાટક માટે સ્થળની પસંદગીય કેવી? તો કે, હરિજીનું મંદિર! ને સમયની પસંદગી કેવી?! તો કે, સવારની આરતી પૂરી થવાનો!

કોક વાર માએ કંઈક ગળ્યું બનાવ્યું હોય ને મોટીબાની ખોપરી ઠેકાણે ન હોય તો તરત ભાંડવા માંડે, ‘આજે કયો તૅવાર સ તે ગળ્યું બનાયું સ?’

અથવા તો કોક વાર કોઈ તહેવાર હોય ને જો રોટલી-દાળ-ભાત-શાક બનાવ્યું હોય તોપણ થાળી હડસેલી દે —

‘કનો શોક સ તે કોંઈ ગળ્યું નથી રોંધ્યું?! તૅ’વારના દા’ડે આવું ખાવાનું?’

એક વાર ‘નથી ખાવું’ કહીને થાળી હડસેલી દીધી. માએ પૂછ્યું, ‘શું ખાવાનું મન છે? તમે કહો તે બનાવી આપું.’

તો કહે, ‘મારઅ્ તો અપ્પા કરવો સ.’

અડધો એક કલાક પછી ધીમેથી તેઓ બોલ્યાં હશે, ‘ઈંમ કર તાર, થોડા બટાકાપૌંઆ બનાય.’ પણ માએ ટીવીના મોટા અવાજમાં સાંભળ્યું નહિ. તે મોટીબા ઊભા થઈને ગયાં રસોડામાં, પથારીમાંથી ઊભાં થતાં જ ચક્કર આવતા હતા તે છતાં! મા ઊંચા જીવે રસોડામાં દોડી કે મોટીબા ક્યાંક પડે નહિ.

‘કીધું’તું ક થોડા બટાકાપૌંઆ કર તો હોંભળતી નથી.. તારા બાપની કમોંણીનું નથી ખાતી હું… નં હજી તો મારા હાથ-પગ ભાંગી નથી ગ્યા…’

આવડી મોટી સાઠ-પાંસઠ વર્ષની માનેય મોટીબા ‘તારી મા’ ને ‘તારો બાપ’ કહીને બોલતાં વિચાર ન કરે. માની આંખોમાં આંસુ આવી જાય. પણ ચૂપચાપ સહન કરી લે. ને ખૂબ અકળાય ત્યારે કહે —

‘આમને તો થોડો વખત ઘરડા-ઘરમાં મૂકી દેવાં જોઈએ, ખબર પડે.’

ખબર નહિ, ભગવાને કઈ કઈ માટીથી ને કેવી ઘડીએ ઘડ્યાં હશે મોટીબાને?!

એક વાર મોટીબા સંડાસ ગયેલાં. ઊભા થતાં ચક્કર આવ્યાં ને પડી ગયાં. નળની ચકલી પર પડ્યાં તે ચકલી તૂટી ગઈ. ને પાઇપમાંનું પાણી એમની ઉપર પડતું રહ્યું તે થોડી વાર પછી ભાનમાં આવ્યાં.

ગયે વરસે તેઓ ખૂબ માંદાં થઈ ગયેલાં. ઊભાં થાય કે પથારીમાં બેઠાંય થાય કે તરત ચક્કર ચાલુ. ડૉક્ટરે કહ્યું કે હવે આમ જ રહેશે, સારું નહિ થાય. બેસી બેસીને, ખસતાં ખસતાં ખસતાં તેઓ બાથરૂમ સુધી તો જાય. પણ સંડાસ ઘરની બહાર અને એકાદ પગથિયા જેટલું ચઢીને સંડાસ જવું પડે. તે પથારીમાં જ ઝાડો-પેશાબ કરાવવા માટેનાં ટબ લાવ્યાં પણ ચારેક દિવસ થયા છતાં એમણે ટબ માગ્યું નહિ કે કશું કહ્યું પણ નહિ!

માએ લખીને પૂછ્યું, ‘ચારેક દિવસથી કબજિયાત રહે છે? એનીમા માટે દાક્તરને કહેવડાવવું છે?’

‘ના રે.. હું તો બાથરૂમમોં જ બેહી જઉં છું! નં પસઅ્ ખાળની જાળી ખોલનં બધું સાફ કરી દઉં છું. મારી ‘આવી’ સેવા કોઈની પાહે કરાવવી પડે એ મનં નોં ગમ. ઈંના કરત ભગવોંન મનં ઝટ ઉપાડી લે એટલ છૂટું.’

થોડા દિવસની દવા પછીયે જરીકે ફેર ન પડ્યો. બેઠાં થતાં જ સખત ચક્કર આવે ને શરીર આખુંયે સતત દુઃખે, હાડકે-હાડકું કળે. દુઃખાવોય ઓછો ન થાય. તે ફૅમિલી ડૉક્ટર શંકરભાઈએ કોઈ એમ.ડી. થયેલા ડૉક્ટરને બતાવવા કહ્યું.

એ ડૉક્ટરેય સ્પષ્ટ કહ્યું કે હવે સારું નહિ થાય. મગજ સુધી લોહી પહોંચતું નથી. ને દવાઓ લખી આપી.

દસેક દિવસ પછી મોટીબા કહે, ‘દહ દાડા થયા તોય હજી કેમ એક ઓંનીય ફેર નથી પડતો?’

‘મોટા દાક્તરેય કહેલું, હવે આવું જ રહેશે, સારું નહિ થાય.’

‘કપાળ ઈંના બાપનું.’

પછી ઘરે જે કોઈ મોટીબાની ખબર પૂછવા આવે એને કહ્યા કરે, ‘ઓ રે.. ઓ માડી… સહન નથી થતું રે… અવઅ્ તો મારાથી બેઠુંય થવાતું નથી તોય કોઈ હારા દાક્તરને બતાવતુંય નથી… હારી દવાય લાવતું નથી. સેળભેળવાળી સસ્તી દવાઓ લાવ તે પસ ક્યોંથી ફેર પડ? પૅ’લાં શંકરભૈની દવા લાવતોં એય અવઅ્ તો બંધ કરી… નં  પૈસા ઓછા થાય તમોં કોઈ હારા દાક્તરનં બતાવવાના બદલે કોક નવા નેંહાળિયાનં બતાયું!’

અતિશય દુઃખાવાના કારણે તેઓ ‘ઓ રે… ઓ માડી… મરી ગઈ રે..’ એમ મોટેથી બૂમો પાડ્યા કરે. શરીર આખુંય દુઃખતું હશે, હાડકેહાડકું કળતું હશે એની ના નહિ પણ કોઈ ખબર કાઢવા આવે ત્યારે એમની આવી બૂમો ને પીડા વધી જાય!

ડૉક્ટરે કહેલું હવે સારું નહિ થાય. છતાં, દવાઓના થોડાક ટેકાથી ને વધારે તો દૃઢ મનોબળથી મોટીબા થોડાં સારાં થયાં. સારાં એટલે ભીંતનો ટેકો લઈને બાથરૂમ કે સંડાસ સુધી જઈ શકે એવાં. એ સિવાય સતત પથારીમાં.

મોટીબા બાથરૂમ જવા ઊભાં થાય ને મા જો હાથ પકડે તો ધુત્કારી કાઢે –

‘છોડી દે મારો હાથ. ભેંતનો ટેકો લઈનં હું મારઅ્ જએ..’

જેમ જેમ મોટીબાની ઉંમર વધતી જાય છે તેમ તેમ વધુ ને વધુ સ્વભાવ બગડતો જાય છે. હમણાં જ ખાધું હોય ને થોડી વાર પછી ભૂલી જાય ને કહે, ‘બધોંએ ખઈ લીધું. પણ મનં તો કોઈએ પૂછ્યુંય નંઈ! જોણે મારા નોંમનું બધોંએ નઈ નખ્યું…! ઓંના કરતઅ્ તો ઘઈડાઘર હારું. વખતસર ખાવા તો મળઅ્…’

ક્યારેક મારી સાથે તેઓ ખુશમિજાજમાં ખિલખિલાટ હસતાં હસતાં કશી વાત કરતાં હોય ને ઓચિંતું ભપકે ને મા તથા બાપુજીને ભાંડવા માંડે —

‘ઘઈડોં મોંણસ તો કોઈનં ગમતોં જ નથી… મારું દુઃખ હું તનં શું કઉં યોગેશ. તારી મા મનં ખાવાય આલવું હોય તો આલઅ્ નકર હરિ હરિ. રાતદા’ડો બેહી રૅ ટીવી હોંમે… પોંણી માગું તો, હોંભળવું હોય તો હોંભળ નકર પસ હરિ હરિ… ઑના કરતઅ્ તો કૅ તારી માનં ક તારા બાપનં કૅક શીશી લઈ આવ તો એ પીનં હૂઈ જઉં તે પાર આવ..’

પછી ચશ્માં કાઢીને પાલવથી આંખો લૂછે, નસકોરાં લૂછે. પછી ઓશીકા નીચેથી છીંકણીની ડબી લઈ છીંકણી તાણે ને આગળ ચલાવે —

‘કોં તો ભગવોંન મોંત આલ તોય હારું. તારી મા નં તારો બાપ છૂટ મારાથી. તારી માની બેય બુનોની હાહુઓ ક્યારનીયે મરી ગઈ સ નં હું હજી મરતી નથી તે ખમાતું નથી તારી માથી!’

‘ખોપરી ઠેકાણે ન હોય તે મોટીબા તો ગમે તે બકવાસ કર્યા કરે, આપણે મન પર કશું ન લેવું.’ એમ માને કહીએ. છતાંય મા ઉંમર વધવાની સાથે સાથે વધુ ને વધુ સંવેદનશીલ થતી જાય છે. મોટીબા કંઈક બોલે ને મા સખત દુઃખી થાય ને છાનું છાનું રડી લે.

આ ઉંમરેય મોટીબાને સાંજેય ખીચડી ખાવી નથી ગમતી! ખૂબ મોંણ નાખીને ને સરસ શેકીને બિસ્કિટ જેવી ભાખરી મા રોજ બનાવી આપે. ઉપરાંત વાર-તહેવારે મોટીબા ખાઈ શકે તેવું કંઈ ગળ્યુંય બનાવે. છતાં મોટીબા કહે —

‘મનં પેટમોં ચૂંક આવઅ્ તમોં તારી મા હાથે કરીનં ભાખરીઓય કાચી રાખ સ..’

રોજ આમ કહેવાનું ને ભાખરીની કિનારીના કે વચમાંથીયે થોડાક ટુકડા જુદા કાઢી રહેવા દેવાના.

‘આટલી ઉંમરે આવોં કાચો ભાખરોં શી’તી ખવાય મારાથી? તારી મા હરખું રોંધતીય નથી… ડોળો જ આખો દા’ડો ટીવીમોં હોય… કોં તો ખાવાનું કાચું હોય કાં તો દાઝી ગયું હોય.. પૂરું ઘી-દૂધેય નોં આલઅ્ મનં. રિબાઈ રિબાઈનં તારી મા મારવા બેઠી સ મનં વગર મોંતે.. કનં કઉં હું તો…’ વળી પાલવથી આંસુઓ લૂછે.

‘મારા ઘરે રહેવા ચાલો.’ હું પાટીમાં લખું.

‘એ વાત જ નોં કર. તનં કહ્યું તો સ ક ચાર જણા મનં ઉપાડીનં લઈ જશી તારઅ્ આ ઘર હું છોડે.’

રાતેય મોટીબા અસહ્ય પીડાથી વારે વારે બૂમો પાડ્યા કરે —

‘ઓ રે… ઓ રોંમ… ઓ માડી રે… નથી સૅ’વાતું રે… કયા જનમનોં પાપ નડ સ આ… ક પસ આ જનમનોં જ સ… ઓ રે… હજી ક્યોં હુદી ભોગવવાનું સ.. અરે રોંમ…’

ખબર કાઢવા આવનારને કહે —

‘અવઅ્ તો બળ્યું ઊભુંય નથી થવાતું.. હાડકેહાડકું દુઃખ સ. માથામોં ધમ્ ધમ્ હથોડા વાગ સ… ઊભી થઉં એવા જ ચક્કર આવ સ.. દુઃખાવાની આ ગોળીઓય જરીકે અસર નથી કરતી… જોઈઅ એવી મારી દવાય નથી થતી. કનં કઉં હું તો… આ તો તમે ઘરનોં છો તે કઉં છું.. ક મનઅ્ પૂરતું ખાવાય નથી મળતું… ઘી-દૂધ પૂરતું નોં મળ તો પસ ટોંટિયા હેંડ શી’તી? મહિને વધાર નંઈ તો શેર ઘીય પેટમોં જવું જોઈઅ ક નીં?’

આમ તો મોટીબા કહે, ‘મનં તો અવઅ્ ઊભું જ નથી થવાતું.’ પણ મા-બાપુજી સવારે દર્શન કરવા જાય ત્યારે મોટીબા ઊભાં થાય. પાંજરું ખોલી દૂધની તપેલી ઉઘાડી એમાંથી બધીયે મલાઈ ખાઈ જાય! ઘીનું ડોલચું ખોલી આંગળાં નાખતાંક ઘીનો લપકો લઈ ખાઈ જાય!

એક વાર મા દર્શન કરવા નીકળી પણ કંઈક યાદ આવતાં થોડેક સુધી જઈને પાછી ફરી. ઘરે આવીને જુએ છે તો મોટીબાએ ગૅસ સળગાવેલો ને ગૅસ પર ઘીનું ડોલચું! શિયાળામાં થીજેલા ઘીમાંથી પોતાનાં આંગળાંની પ્રિન્ટ ભૂંસવા સ્તો!

જાતે ઊભાં થઈને રસોડામાં પાંજરા સુધી જઈ શકે એવી જરીકેય શક્તિ મોટીબાના શરીરમાં નથી. પણ એમનો દૃઢ સંકલ્પ, મિજાજ અને ઝનૂન કદાચ એમના શરીરને પાંજરા સુધી લઈ જાય છે ને પાછાં પથારી સુધી લઈ આવે છે.

કોઈ કોઈ વાર તો આમ ઊભાં થઈને જતાં કે આવતાં મોટીબા ચક્કર આવવાથી પડીયે જાય છે ને થોડા સમય માટે ભાન જતુંય રહે છે.

છેલ્લા ઘણા વખતથી મોટીબા દિવસેય ખૂબ ઊંઘે છે. એનું કારણ અસહ્ય પીડાથી કદાચ રાતે પૂરતી ઊંઘ થતી નથી. ઊંઘે ત્યારે તો જોરદાર નસકોરાં બોલે ને જાગતાં હોય ત્યારે અસહ્ય પીડાના કારણે બૂમો પાડ્યા કરે —

‘અરે રોંમ… હે ભગવોંન.. ઓ રે… આટલી કાઠી છું તોય અવઅ્ સહન નથી થતું રે… અવઅ્ મનં ઉપાડી લે… શી ખબર ક્યા જનમનોં પાપ… ઓ રે ઓ રોંમ રે..’

ખબર પૂછવા આવનાર સાથે મોટીબા જો વાતે વળગ્યાં તો પછી આશ્ચર્ય થાય એ રીતે આવી બૂમો ઓચિંતી જ બંધ થઈ જાય! ને બૂમો પાડતી વેળાના એમના અવાજમાંની પીડા ને દર્દ પણ ગાયબ થઈ જાય!

અત્યારે હું વિસનગર આવ્યો છું. મોટીબાની તબિયતમાં થોડો સુધારો લાગે છે. બાથરૂમ-સંડાસ જાતે જઈ શકે છે. તથા દુઃખાવાના કારણે જે બૂમો પાડતાં એય હવે ઓછી થઈ છે.

ગઈકાલે રાત્રે જ મોટીબા કહેતાં’તાં —

‘લ્યા બટકા… મારું એક કોંમ કરે?’

‘શું?’

‘જિંદગીનોં મારોં બધોંય કોંમ પૂરોં થઈ ગયોં સ… છેલ્લે જીવતક્રિયા ઊજવવાની ઇચ્છા થઈ તે એય ઊજવી. અવઅ્ મારઅ્ બીજી કશી ઇચ્છા નથી. બસ, એક ઇચ્છા બાકી સ અનં એ તારઅ્ પૂરી કરવાની સ.’

પછી નાક પર નીચે સરી ગયેલાં ચશ્માં સરખાં કરી મારી આંખોમાં તાક્યું. છીંકણી તાણી ને ડબીમાંથી બીજી ચપટી ભરીને હાથમાં રાખી ને આગળ બોલ્યાં —

‘મારા મર્યા કેડી કોઈએ રોવાનું નંઈ. મીં જિંદગી આખીય ધોળો જ લૂગડોં પૅ’ર્યો સ તે મારા મર્યા કેડી કોઈએ છીંદરી ક ધોળો કપડોં પૅરવાનોં નંઈ. જરીયે શોક રાખવાનો નંઈ… અનં મારા મર્યા કેડી નાત કરવાની. તારી મા નં તારો બાપ નૂતરું આવ ક નાતમાં ખાવા આ… દોડતોં પણ તારી જનોઈ કેડી આપડઅ્ કોઈનં જમાડ્યોં નથી. અનં મરણ પછીની નાત સ તે લાડવા જ કરવા એવું નંઈ, જોંણં લગનની નાત હોય એવી બધી વસ્તુઓ બનાવડાવજો. નં નાત જમાડજો. બસ, આટલી ઇચ્છા હજી બાકી રઈ ગઈ સ. બોલ, પૂરી કરે ક નંઈ?’

મેં ડોકું હલાવી હા પાડી.

‘ઈમ દઈશેરો હલાવ્યું નંઈ ચાલ. મનં વચન આલ.’ કહી મોટીબાએ હાથ લંબાવ્યો.

મેં મારો હાથ એમના હાથમાં મૂક્યો.

બેય હાથે મારો હાથ દબાવીને મોટીબાએ સંતોષનો શ્વાસ લીધો.

વળી પાછી છીંકણી તાણી, પાલવના છેડાથી નસકોરાં લૂછ્યાં. એમનો ચહેરો સ્વસ્થ–પ્રસન્ન લાગતો હતો.

‘થાય સ ક અવઅ્ ભગવોંન મનં ઝટ ઉપાડી લે તો હારું… હુંયે છૂટું નં તારી મા નં તારો બાપેય છૂટ મારાથી. પણ હુંયે શું કરું? કોઈ મનં ઝેર લઈ આલ તો આ ગટગટઈ જઉં… મનં કોંય દુઃખ સ માટે નંઈ પણ જિંદગીનો મારોં બધોં કોંમ પૂરોં થઈ ગયોં સ નં મારઅ્ અવઅ્ વિદાય લેવી સ માટઅ્. પણ મારું એવું ભાગ્ય ક્યોં સ?

‘અત્તાર હાલ જો મોત આવનં તોય મનં એવું તો વા’લું લાગઅ્ ક નોં પૂછો વાત. અનં યમરાજા વખત સ નં મનં લેવા માટ કોઈનં મોકલવામોં મોડું કર તોય વોંધો નંઈ, અક્ષયનં હારી નોકરી મળઅ્ એય હું જોઉં ને ઈનોં લગન નં મૌલિકની જનોઈ પણ જોઈનં પસ જઉં..

‘હું આટઆટલા જપ કરું છું તે ભગવોંન કદાચ… વખત સ નં પરસન્ન થઈનં મનં કૅ ક માગ માગ તારા, જે માગઅ્ એ આલું… તો હું શું માગું ખબર સ?’

‘શું?’ ઇશારાથી મેં પૂછ્યું.

‘જનમોજનમ ઇચ્છામૃત્યુ.’

અને અંતે

છેલ્લા ત્રણેક દિવસથી હું ‘મોટીબા’મય હતો. ૧૯૯૭, છઠ્ઠી ડિસેમ્બરે સવારે જ ‘મોટીબા’નું ફાઇનલ પ્રૂફ જોવાનું તેમ જ તેમાં કાંટછાંટ કરવાનું કામ પૂરું કર્યું ત્યાં જ વિસનગરથી ફોન આવ્યો —

‘બા ગયાં…’ કંપતા સ્વરે માંડ માંડ બાપુજી બોલ્યા.

‘હેં?! ક્યારે?’

‘સવારે નવ વીસે.’

‘અમે આવીએ છીએ.’

(‘મારા મર્યા કેડી કોઈએ રોવાનું નંઈ… ક શોક પાળવાનો નંઈ…’)

અમે બધાં વિસનગર પહોંચ્યાં.

ગાયના છાણથી કરેલા ચૉકામાં મોટીબાને સુવાડેલાં. થયું, ચૉકામાંના જવ-તલ એમને ખૂંચતાં હશે?! એકેય વાઢિયા વગરની પગની પાનીઓ સાવ ફિક્કી. એકાણું વર્ષો સુધી માઈલોના માઈલો ચાલેલા પગ લાકડા જેવા. અમને અઢળક વહાલ કરનારા એ બે હાથ અમારા ભણી લંબાયા નહિ… ધોળી પૂણી જેવા ફિક્કા હાથ પર સાપના કણા જેવી ભૂરી ભૂરી ઊપસેલી નસો. સ્વેટર ગૂંથતી, ગાભાની ગોદડી પર ઝીણા ઝીણા ટાંકા લેતી, નાના નાના રેશમી ટુકડાઓ સીવીને જાતે ચંદરવો બનાવતી, ઉતરાણ પછી નકામા દોરાઓનાં અનેક ગૂંચળાંની ગૂંચ ઉકેલતી, હાલરડા કે વાર્તાની સાથે સાથે અમારા વાળમાં ફર્યા કરતી એ જ આંગળીઓ હવે ચેતનહીન. હાથ-પગનાં આંગળાંનાં નખ જરીકે વધેલા નહોતા! જાણે હાલ કાપ્યા ન હોય! અનેક સંવેદનોથી ધબકતી-ધડકતી-ધખતી હતી એ છાતી હવે ધબકારહીન..

જાણે હાલ બોલી ઊઠશે એવું ગોળમટોળ મોં, કાનમાં-નસકોરાંમાં રૂનાં પૂમડાં, હાલ ધોયા હોય ને કોપરેલ નાખ્યું હોય એવા રૂપેરી વાળ, અનેક જન્મોની ઊંઘ જાણે એકસામટી આવી હોય એમ ચિરનિદ્રામાં પોઢેલી આંખો, ચહેરા પર પરમ શાંતિ… જે નજરથી અનેકનાં પાણી માપી લીધાં, જે દૃષ્ટિથી જગતને જોયું-જીરવ્યું-જીવ્યું એ મોટીબાની દૃષ્ટિય શું વહેંચાઈ ગઈ હશે થોડેઘણે અંશે નાની નાની અનેક ટમટમતી આંખોમાં?! ‘હરિ ઓ…મ’ – બોલવા જતાં જાણે ‘હરિ ઓ…નો ઉચ્ચાર થયો હોય અને ‘મ’ બાકી રહી ગયો હોય એવી અધખુલ્લી મોંફાડ…

અમે છેલ્લાં દર્શન કર્યાં.

પછી માએ ચણિયા-બ્લાઉઝવાળા શરીર પર નવો કોરો સફેદ સાલ્લો ડોક સુધી ઓઢાડ્યો. ને એની ઉપર સફેદ ચાદર. મોં ખુલ્લું રહેવા દીધું. એક માખી ઊડતી ઊડતી આવીને જમણી આંખના બંધ પોપચા પર બેઠી. એને ઉડાડવા મોટીબાનો હાથ ઊંચકાયો નહિ. માખી ઉડાડતાં મનમાં થયું — હવે માખી ઉડાડીનેય શું?

પલ્લવીમામીએ ડોક સુધી ઓઢાડેલી સફેદ ચાદર છેક માથા સુધી ઓઢાડી.

ચહેરો ઢંકાઈ ગયો.

થોડી ક્ષણ પછી મોંફાડની ભીનાશથી મુખ પરની ચાદરનો મોંફાડ પરનો ભાગ જરી ભીનો થયો. ચાદર પરથીય મોંફાડનો અણસાર કળાતો.

બાપુજી જાણે અવાજ ખોઈ બેઠેલા. પણ ઝળઝળિયાં જેવા અવાજે માએ બધી વાત કરી.

છેલ્લા પાંચેક દિવસથી મોટીબાએ ખાવાનું અને દવા લેવાનું બંધ કરી દીધેલું!

અશક્તિ વધતી જતી, જીરણ તાવ રહેતો. દવા નહિ લેવાની જીદ તે મા દૂધ કે ચામાં ઑગાળીને દવા પાતી! છેલ્લા મહિનાથી મોટીબાની જીભ સ્વાદ પારખવાની શક્તિ ખોઈ બેઠેલી. તે રોજ વધારાનું ખાસ્સું બધું મીઠું માગતાં, ભભરાવતાં છતાંય ખાવાનું મોળું થૂંક લાગતું.

‘તારી મા તો રોજ ભાખરીઓય કાચી આલ સ નં દૂધેય આલવું હોય તો આલઅ્ નકર હરિ હરિ…’ કહેનારાં મોટીબા છેલ્લા ઘણા સમયથી જે આપ્યું હોય એ ચૂપચાપ ખાઈ લેતાં. ‘આ ખાવું છે કે તે ખાવાનું મન થયું છે’ — એવી કોઈ જ ઇચ્છાય નહિ. ‘બટકો, મુન્નાડો ક બકુડિયો હમણોંથી આયા નથી. મુદ્રિકાનં બોલાવો, બધોં છોકરોંનંય જોવોં સ..’ — એવીય કોઈ જ ઇચ્છા નહિ. અક્ષયને સારી નોકરી ને છોકરી મળે એ ઝંખનાય હવે જરીકે રહી નહોતી. નામસ્મરણ સિવાય બીજા કશાયમાં જરીકે જીવ નહિ!

છેલ્લે દિવાળીમાં અમે ગયેલાં ત્યારે અમને જોતાં બોલેલાં – ‘ઘરમોં અવઅ્ દિવાળી આઈ..’ પછી પૂછ્યું, ‘કેટલા દા’ડાની રજા મૂકી સ?’

‘બે.’ પાટીમાં લખ્યું.

ઉકેલતાં ખાસ્સી વાર થઈ. પછી બોલ્યાં —

‘થોડી વધાર રજા લેવી’તી નં… બે દા’ડામોં શું આયોં ન શું ગયોં.. અવઅ્ આવતી દિવાળી હું ક્યાં જોવાની હતી?’

પછી એમણે સંસારની કે વહેવારની વાતોને બદલે બધાંને ભક્તિની ને નામસ્મરણની શિખામણ આપેલી ને ભજન ગાયેલું —

‘ભાવે ભજી લો ભગવાન જીવન થોડું રહ્યું…’

એ ભજન પત્યા પછી તરત બીજું ઉપાડેલું –

‘ભક્તિ કરતાં છૂટે મારા પ્રાણ… પ્રભુ એવું માગું હું તો..’

કદાચ બાકી જીવન ઓછું રહ્યું હશે પણ ‘જીવનરસ’ જરીકે ઓછો નહોતો થયો. આંખે બરાબર દેખાતું નહિ તે બેસતા વર્ષે બંને વહુઓએ ડોકમાં, કાનમાં, હાથમાં શું શું પહેર્યું છે એ સ્પર્શી સ્પર્શીને જોયેલું. ગાલે-માથે હાથ ફેરવી ફેરવીને બધાંને છેલ્લું વહાલ કરેલું. પણ કોઈનાયે માટે જરીસરખીયે આસક્તિ નહિ! જાણે બધુંય સાક્ષીભાવે!

છેલ્લા ત્રણેક દિવસથી આંખોનું તેજ સાવ ગયેલું. પણ જે આંખો જાળવવા માટે ડૉક્ટરની ‘ના’ છતાંય રોજ આંખોમાં ટીપાં પાડ્યા કરતાં, સિઝનમાં રોજ એક સંતરું ખાતાં, જે આંખોના તેજને ટકાવી રાખવા છેવટ સુધી આટઆટલાં જતન કરેલાં એ આંખો ખોવાનુંય જરીકે દુઃખ નહિ.

છેલ્લે, બે દિવસ પહેલાં જ એમણે માથું ધોયેલું ને બપોરે માએ કોપરેલ ઘસી આપેલું ને માથું ઓળી આપેલું. છેલ્લે, મૂળા-ઢોકળી ખાધેલી. મૂળો છીણીને લોટમાં ઉમેરેલો તે પોચી પોચી બે-એક ઢોકળી આંગળીઓથી દબાવી જોયા પછી, ભાજી દૂર કરીને ખાધેલી. પછી ખાવાનું બંધ કરેલું. થતું, જીરણ તાવને કારણે ભાવતું નહિ હોય. પણ ના, છેલ્લે કદાચ મૃત્યુને પામવા માટેય તેઓ મરણ સામે કે ઈશ્વર સામેય જીદે ચડ્યાં હશે?! એથી જ ખાવાનું ને દવાઓય ત્યજ્યાં હશે?

આત્મહત્યા કરનારાં પ્રેતયોનિમાં જ જાય એવું માનનારાં જુનવાણી મોટીબાએ મૃત્યુની આગલી રાતે માને કહેલું –

‘તનં પાપ નંઈ લાગઅ્ અનિલા… દાક્તરનં કૅ મનં ઇંજેક્શન આલીનં પતાઈ દે… દાક્તરનંય પાપ નંઈ લાગ… નં મનંય નંઈ લાગ…’

મોટીબા સાંભળતાં નહોતાં ને આંખોંય બુઝાઈ ગયેલી તે ‘તમને કંઈ થાય છે?’ – એવું કે બીજું કશુંય પૂછવું શી રીતે? માને થયું, અસહ્ય પીડા થતી હશે. એથી જ બા આમ કહેતાં હશે. તે ડૉક્ટર બોલાવ્યા. ડૉક્ટરે જોયું તો જરીકે તાવ નહોતો, બી.પી.ય બિલકુલ નૉર્મલ. માત્ર સાધારણ કફ સિવાય કંઈ જ તકલીફ નહોતી. પણ મૃત્યુનેય પ્રિયજનની જેમ પામવાની પ્રબળ ઇચ્છા-ઝંખના-જીદનું શું? તીવ્રતાથી મોતની વાટ જોતાં જોતાં ઘણી વાર કહેતાં —

‘યોગેશની પેલી ચોપડીના નોંમની જેમ મારું મોતેય, ‘હજીયે કેટલું દૂર’?’

પાંચેક દિવસ પહેલાં અડધી રાત્રે પેશાબ માટે મોટીબા ઊઠેલાં ને પડી ગયેલાં ત્યારથી મા જાગતી ને જાગતી રહેતી. ‘ઝાડો-પેશાબ’ માટે ટબના ઉપયોગનીય ચોખ્ખી ના.

‘માર કોઈનીય પાંહે આવી સેવા નથી કરાવવી..’

મરણની આગલી રાત્રે ત્રણેક વાગ્યે સંડાસ જવું’તું, ‘ટબ’ની ના. આંખો જવા છતાં લાકડીના ટેકાનીય ‘ના.’ મનમાં બીક સાથે માએ મોટીબાનું બાવડું પકડી રાખ્યું કે હમણાં બા કહેશે —

‘પકડે નંઈ મનં… મારઅ્ કોઈનાય ટેકાની જરૂર નથી.’

પણ મોટીબાં કશું બોલ્યાં નહિ, પાછા ફરતાં પલંગ પાસે ધીરેથી બેસી પડ્યાં ને સૂઈ ગયાં. મા-બાપુજી એમને ઊંચકીને પલંગમાં સુવાડી શકે તેમ નહોતાં. પડોશી પોસ્ટમૅન – બેએક વર્ષ પહેલાં એણે અમારા ઓટલે ખાટલો મૂકેલો ને જાળી સુધી આવેલાં મોટીબાએ એ ખાટલો જોતાં જ – ‘આ કને ઈનીં ઠાઠડી અમારા ઓટલ મૂકી સ?’ – કહી ઝઘડો કરેલો. એ જ પોસ્ટમૅનને અડધી રાતે ઉઠાડ્યો. એણે તથા મા-બાપુજીએ મોટીબાને ઊંચકીને પલંગમાં સુવાડ્યાં. (નીચે પથારીમાં સૂવું મોટીબાને પહેલેથી પસંદ નહોતું.)

સવારે મોટીબાને જરી બેઠાં કર્યાં. પિત્તળની રકાબીમાં ચા આપી. બે-એક ઘૂંટડા ચા પીધી. પછી ના પાડી. પાછાં સુવાડ્યાં. એ પછી મોટીબા પેટ તથા છાતી પર એમના બેય હાથ જાણે કંઈક થતું હોય એમ ફેરવવા લાગ્યાં. થોડો શ્વાસ શરૂ થયેલો. છાતી-પેટ ઊછળતાં હતાં.

બાપુજી ડૉક્ટરને બોલાવવા ગયા. મોટીબાને આમ કરતાં જોઈ મા એમની પાસે બેઠી ને છાતીએ હાથ ફેરવવા લાગી તો ધીમા સાદે કહે–

‘અડીશ નંઈ મનં…’

મોટીબા અત્યારે કોઈનીયે સેવાને ઇચ્છતાં નહોતાં.

સામેના ખાંચામાંથી આવેલાં એક માજીએ કહ્યું, ‘અનિલા, નાભિશ્વાસ શરૂ થઈ ગયો સ… ઘીનો દીવો કર… ગંગાજળ પા… નં અંતકાળનો લાડુ કરી લાય..’

માને આટલા શ્વાસમાં એવું કશું ગંભીર ન લાગ્યું – આનાથી તો અનેકગણો વધારે શ્વાસ યોગેશને ઘણીયે વાર ચઢે છે, છાતી-પેટ ઊછળે છે, ગર્રર ગર્રર… સસણી બોલે છે ને પછી દવા કે પંપ કે ઇંજેક્શનથી સારું થઈ જાય છે.

માએ મોટીબાને ગંગાજળ પાયું પછી અંતકાળનો લાડુ કરવા અંદર ગઈ.

દરમ્યાન મોટીબા પેટ પર ને છાતી પર એમના બેય હાથ એવી રીતે ફેરવતાં હતાં કે જાણે ક્યાંક છુપાયેલો જીવ જો હાથમાં આવી જાય તો આ…મ મુઠ્ઠીમાં પકડી-જકડીને બહાર કાઢી નાખવા મથતાં ન હોય!

શ્વાસ ઝડપથી ચાલતો હતો. શ્વાસ એની મેળે અંદર જતો, પણ ઉચ્છ્‌વાસમાં તકલીફ પડતી હતી. જોર કરીને તેઓ શ્વાસ મોંએથી બહાર ફેંકતાં. ત્યાં તો જોર કરીને ગળફો કાઢે એમ ખૂબ જોરથી એમણે અવાજ સાથે શ્વાસ મોંએથી બહાર ફેંક્યો ને પછી મોં ખુલ્લું જ રહી ગયું…

‘અનિલા..’ પેલાં માજીએ બૂમ પાડી.

પિત્તળની થાળીમાં અંતકાળનો લાડુ કરતાં કરતાં મા દોડી આવી ને નાક પાસે આંગળી રાખીને જોયું તો શ્વાસ બંધ થઈ ગયેલા.

બાપુજી ડૉક્ટરને લઈને આવ્યા. ડૉક્ટરે કહ્યું –

‘આમાં કંઈ છે નહિ!’

વાંસ-કાથી વગેરે સાજ-સામાન આવી ગયો. કોઈએ નનામી બનાવી. આવા કામમાં અમે બધાં તો સાવ ઢ. મોટીબાને નનામી પર સુવાડ્યાં. બાંધ્યાં.

મોં પરથી ખેંચીને દોરડું બંધાતાં મારી અંદર કંઈક થઈ ગયું. જાણે મારી ભીતર રહેલાં મોટીબાના ચહેરા પર એ દોરડાનો આડો ઉઝરડો પડ્યો.

પછી ફૂલહાર. પ્રદક્ષિણા.

મોટીબા પંચકમાં ગયેલાં. તે પાછળ બીજાં ચાર ન જાય માટે લોટનાં ચાર પૂતળાંય સાથે બાંધ્યાં.

મૌલિકે દોણી ઉપાડી.

મેં જિંદગીમાં પહેલી જ વાર નનામી ઉપાડી. ઉંબરો ઓળંગી બહાર નીકળ્યા.

(‘અવઅ્ તો ચાર જણા ઉપાડશી તારઅ્ જ આ ઘર છોડે…’)

વિસનગરમાં, નાતના સ્મશાનમાં મારે પહેલી જ વાર દાખલ થવાનું થયું. કાંટાળાં ઝાંખરાં. વેરાન ખંડેર. તૂટેલા છાપરાવાળું સ્મશાન. એકસાથે બે શબ બાળી શકાય એવી વ્યવસ્થા. છત પરના પતરામાં મોટું બાકોરું. ચોમાસું હોય તો વરસાદ સીધો જ ચિતા પર પડે. થોડે દૂર એક જર્જરિત દેરું. જેની ઉપર ‘મહાકાળેશ્વર હાટકેશ્વર મહાદેવ’ લખેલું. એની પાછળ એક જૂનીપુરાણી બંધ ઓરડી. સાંકળ વાસીને તાળું લગાવેલી. થોડે દૂર કોઈ ખેતરના નાકે રહેતા બાવા પાસેથી કોઈ લાકડાંની ઓરડીની ચાવી લઈ આવ્યું.

‘તાળું ખોલીનં સીધા અંદર નો જશો, પહેલાં બારણું ખખડાવજો. નકર મોંય નાગદેવતા બેઠા હશી.’ કોક બોલ્યું.

તાળું ખોલી, બારણું ઠકઠકાવી, કમાડ ઉઘાડ્યાં. એમાંથી લાકડાં કાઢ્યાં. હાથમાં બેત્રણ બેત્રણ લાકડાં લઈ જઈને સ્મશાનના પ્લૅટફૉર્મ પર મૂક્યાં..

સ્મશાનના પ્લૅટફૉર્મ પર લોખંડની રેલિંગ નહિ. પણ પ્લૅટફૉર્મની અંદર, ક્યાંક ક્યાંક ઊખડેલા પ્લાસ્ટરવાળા લાંબા ખાડા જેવી, સાતેક ફૂટ લાંબી લંબચોરસ ભઠ્ઠી જેવી રચના, જેમાં લાકડાં ગોઠવીને શબ રાખવાનું. શબનાં બેય પડખાં તરફની બાજુઓ બંધ પણ શબના પગ તથા માથા તરફની બાજુએ સિમેન્ટની જાળી – પ્લૅટફૉર્મ નીચે જાણે બંને બાજુએ પવનની દિશા પ્રમાણેની બાકોરાં-જાળીવાળી મસમોટી લંબચોરસ ભઠ્ઠી!

લાકડાં ગોઠવ્યાં. મોટીબાને સુવાડ્યાં. એમની ઉપરેય થોડાં લાકડાં-છાણાં ગોઠવ્યાં. એક ખૂણે થોડાં છાણાં પેટાવેલાં. પ્રદક્ષિણા કરીને બાપુજીએ પૂળાના બદલે છાણાંથી અગ્નિદાહ દીધો. એમની પાછળ અમેય પ્રદક્ષિણા કરી. બીજાંય ખાસ્સાં છાણાં ઉમેર્યાં. ઘણુંબધું ચોખ્ખું ઘી રેડ્યું…

(‘ઘી-દૂધ નોં ખઈએ તો પસઅ્ ટોંટિયા હેંડઅ્ શી’તી?’)

પવન સાવ પડી ગયેલો. ક્યાંય દૂ..૨ સુધી અનેક સૂનમૂન ઊભેલાં વૃક્ષોનું પાંદડે-પાંદડુંય જાણે મોટીબાના અધખૂલા હોઠો જેવું જ ચૂપ! આખુંયે આકાશ નિઃસ્તબ્ધ. માવઠાની દહેશત સાથેનો ગોરંભો — આકાશમાંયે ને અમારી ભીતર પણ.

છાણાંય સાવ સુક્કાં નહોતાં ને લાકડાંમાંય, ગયા ચોમાસે થયેલી ભયંકર અતિવૃષ્ટિનો ભેજ હજીયે હતો. એ અતિવૃષ્ટિમાં અમારા વિસ્તાર – ‘મોડાસી ચોપટા’માં જ તેર-ચૌદ ઘર પડી ગયેલાં. સ્મશાન જવાના રસ્તેય, ચોમાસામાં પડી ગયેલાં ને રિપેર થતાં અનેક મકાનો જોયેલાં – મારી ભીતર પણ જાણે અનેક ઘર-ગઢ પડતાં જતાં હોય એવું કશુંક થયા કરતું…

હજી આગ પકડાતી નહોતી. ધુમાડાના ગોટેગોટ નીકળ્યા કરતા. અગ્નિ પ્રગટવાને બદલે અંદર ને અંદર ધુમાયા-ધૂંધવાયા કરતો – મોટીબાની ભીતર ઊંડે ઊંડે ભરેલી આગની જેમ જ કદાચ!

સૂકા ઘાસના થોડા પૂળા હોત તો સારું થાત. ત્યાં તો કોઈ આજુબાજુના કોક ખેતરમાંથી તલ લેવાઈ ગયા પછીની એની સુકાયેલી સાંઠેકડીઓ લઈ આવ્યું. વળી થોડું ઘી રેડ્યું ને પછી આ સાંઠેકડીઓ.

પછી થોડી વારમાં તો ભડ ભડ ચિતા સળગી. મોટી મોટી જ્વાળાઓ ભભૂકી ઊઠી. જોતજોતામાં તો લપકારા લેતી એ જ્વાળાઓ છેક છતના પતરા સુધી પહોંચવા લાગી. એ મોટી મોટી જ્વાળાઓમાં મોટીબાની ભીતરનીય હશે જ્વાળા!

મોટીબાનો દેહ જ નહિ, પણ એમની ચેતનામાં ઝિલાયેલો–જળવાયેલો એકાણું વર્ષનો લાંબો સમયપટ પણ ચિતાની જ્વાળાઓમાં ભડ ભડ ભડ… છેલ્લે, મોટીબાની મૃત્યુને પામવાનીય સહરા જેવી તરસ પણ તૃપ્ત થતી જતી ભડ ભડ સળગતી રાતી-ભૂરી-જાંબલી જ્વાળાઓમાં… જેની પાછળ શાંત આસમાની આકાશ, અનંત અવકાશ…

‘હવે વાર નહિ લાગે.’ કોક બોલ્યું.

થોડી વાર પછી કોઈ બોલ્યું –

‘હવે ખોપરી તથા પેઢુનો ભાગ જ બાકી છે.’

આ સાંભળી પંદર વર્ષનો મૌલિક ચિતાની જરી નજીક જઈને નિરીક્ષણ કરવા લાગ્યો.

બે નિષ્ણાત જ્ઞાતિજનો લાંબા વાંસ વડે લાકડાં સરખાં કરતા હતા. ખૂણામાંના એક મોટા લાકડાને લાંબા વાંસ વડે ખોપરીની બરાબર ઉપર ખસેડ્યું ને બીજું એક મસમોટું મોટી ગાંઠવાળું વજનદાર લાકડું પેઢુના ભાગ તરફ.

લગભગ બે-અઢી કલાકમાં બધું પતી ગયું.

અસ્થિ અત્યારે લેવાનાં નહોતાં.

વિસનગરનો આવો રિવાજ મેંય આજે જ જાણ્યો —

‘ત્રીજા દિવસે ટાઢી છાંટવાની અને રાખમાંથી અસ્થિફૂલ વીણવાનું કામ મરનારની દીકરી કરે!’

ત્રીજા દિવસે ફોઈ-બાપુજી રિક્ષામાં સ્મશાન ગયાં. દૂધ તથા પાણીની ધાર કરી ટાઢી છાંટી… તો અંદરથી ધુમાડા નીકળવા લાગ્યા! લંબચોરસ મોટા ભઠ્ઠામાં ઊતરીને બાપુજીએ પાવડા વડે રાખ આઘી કર્યા કરી. રિક્ષાવાળા યુવાને પણ મદદ કરી. ફોઈના શબ્દોમાં કહું તો— ‘ઘઉં વીણીએ એમ’ ગરમલાહ્ય રાખમાંથી એક એક અસ્થિ વીણ્યું. સાફ કરી, પહેલાં દૂધથી અને પછી પાણીથી ધોઈને બધાં અસ્થિફૂલ નાના માટીના મોરિયામાં ભર્યાં.

પછી એ જ રિક્ષામાં બાપુજી-ફોઈ સિદ્ધપુર ગયાં. સરસ્વતીમાં પાણી નહિ. પણ ત્યાં રમતાં છોકરાંઓએ થોડું ખોદ્યું ત્યાં જ પાણી નીકળ્યું, ખળખળ! અસ્થિફૂલો પધરાવ્યાં ને રેતી વડે ખાડો પૂરી દીધો.

મોટીબા પાછળ ગીતાપાઠ રાખેલો. દુઃખ કરાવવા આવનાર બધાં મા-બાપુજીને કહેતાં: ‘તમે ખૂબ સેવા-ચાકરી કરી, હોં…’

મા જવાબ આપતી: ‘છેલ્લે સુધી બા એમનું બધું જ જાતે કરતાં, મેં તો કશુંય કર્યું નથી… પહેલાં તો તેઓ ભગવાનનું નામ મનોમન લેતાં, પણ છેલ્લા બે-ત્રણ દિવસથી તો જાણે ભગવાન પણ બહેરા હોય એમ, વ્યાકુળ થઈને ખૂબ મોટેથી ભગવાનને સાદ પાડતાં તે છેલ્લે એમનો અવાજ સાવ બેસી ગયેલો. સતત ભગવાનને સાદ — હે રામ.. હે ભગવતી… મને હવે બોલાવી લે… હરિ ઓમ.. હે રા…મ… મારું તેડું હવે ક્યારે? હે મા ભગવતી..’

એકાણું વર્ષની લાંબી જિંદગીમાં મોટીબાને મોતિયો ઉતરાવ્યો એ અપવાદ સિવાય ક્યારેય દવાખાને દાખલ થવું પડ્યું નહોતું.

બાપુજીએ મુંડન કરાવેલું. અમે ત્રણ ભાઈઓ મુંડન નહિ તો મૂછ કઢાવીએ એવું તેઓ ઇચ્છતા ને આ અંગે માને કહ્યા કરતા, પણ અમે ગાંઠ્યા નહિ.

અગિયારમા–બારમાની વિધિ તળાવકાંઠે કરવાની. બારમાની વિધિ ચારેક કલાક ચાલેલી. દરમ્યાન ત્રણ વાર ના’વાનું. તળાવકાંઠે રામજીમંદિરના પ્રાંગણમાં વિધિ કરેલી. મંદિરમાં ના’વા માટે ગરમ પાણીની વ્યવસ્થા કરેલી. છતાં, છેલ્લે, બધાં પિણ્ડ તળાવમાં પધરાવ્યા પછી બાપુજી ખૂબ ભાવુક થઈ ગયેલા તે તળાવના જ ઠંડા-ગંદા પાણીથી નાયેલા!

કહે છે કે મરણ પછીય, બાર-તેર દિવસ સુધી આત્મા હોય ને બધું જોઈ-સાંભળી શકતો હોય ને પિતૃઓના પિણ્ડમાં એનો પિણ્ડ ભેળવી દીધા પછી ‘ગતિ’ થાય. તેરમાની વિધિ વખતે – પિતૃતર્પણ પછી, બધાંય પિતૃઓને આસન આપી, શ્રાદ્ધ જમાડ્યા પછી, પિતૃઓના ત્રણ પિણ્ડ ભેગો, મોટીબાનો પિણ્ડ પણ, દર્ભ વડે ત્રણ ભાગ કરીને, ભેળવી-મેળવી દેવાયો.

તેરમાની વિધિ પછી બેય વહુઓએ શોક મૂક્યાનો સાલ્લો બદલ્યો —

(‘મીં જિંદગી આખીય ધોળોં જ લૂગડોં પૅ’ર્યોં સ તે મારા મર્યા કેડી કોઈએ છીદરી ક ધોળોં પૅ’રવાનોં નંઈ નં શોક રાખવાનો નંઈ.’)

મોટીબાને મેં વચન આપ્યું હોવા છતાંય એમની પાછળ ‘નાત’ કરવાનો ખોટો ખર્ચ નથી કરવો એવો મારો મત હતો, પણ બાપુજી અતિશય ભાવુક થઈ ગયેલા. એમની ભાવનાને મારે ઠેસ પહોંચાડવી નહોતી. તેરમાની સાંજે ખૂબ સારી રીતે ‘નાત’ થઈ. લાડુના બદલે માવાવાળો મોહનથાળ, ફૂલવડી બધું મોટીબાની ઇચ્છા પ્રમાણે.

જિંદગી આખીયે કામ, કામ, કામ ને કામ કરનારાં ને છેલ્લે શરીર પાસેથી કંઈ જ કામ લઈ ન શકાય એ સ્થિતિ અગાઉ જ ચાલી નીકળવાનું પ્રબળતાથી ઝંખનારાં, છેલ્લે મૃત્યુને જલદી ભેટવા-પામવા માટે જ કદાચ અન્ન તથા દવાઓ સુધ્ધાં ત્યાગનારાં, છેલ્લા ઘણા સમયથી ઇચ્છામૃત્યુ માટે તડપતાં મોટીબાએ જીદપૂર્વક, પ્રબળ સંકલ્પપૂર્વક શું ‘જીવ’નેય ઉચ્છ્‌વાસ વાટે જોરથી બહાર ધકેલી દીધો હશે?!

મોટીબા હવે નથી – એમ કહેવા કરતાં હું કહીશ કે વિશાળ વટવૃક્ષ સમાં ‘મોટીબા’નું માત્ર મૂળ થડ હવે નથી, પણ ડાળ-પાંદડાં છે, ઘણીબધી નાનીમોટી વડવાઈઓ છે – કેટલીક વડવાઈઓ ઝૂલતી તો કેટલીક થડ બની ચૂકેલી – જમીનમાં ઊંડે ને ઊંડે મૂળિયાં પ્રસારતી…

તેરમા પછીની સવારે અમદાવાદ પાછા ફરવાનું હતું. મા-બાપુજી-ફોઈ બધાં શેરીના નાકા સુધી અમને વળાવવા આવ્યાં. શેરીના નાકે વળતાં અગાઉ મેં મોટીબા જેવા અમારા ઘર તરફ નજર કરી —

બારણાની ફ્રેમમાં, ઝીણી ઝીણી કોરતણીવાળી બારસાખ નીચે, ઉંબર સુધી પરાણે આવીને, દર વખત હાથ ઊંચો કરીને ઊભતાં મોટીબા તો દેખાયાં નહિ, પણ જાણે એમનો અવાજ કાને પડ્યો —

‘હાચવીનં જજો નં પૉ’ચીનં તરત કાગળ લખજો…’

Symbolic interface

NAHINTAR is the third novel by a young Gujarati novelist, Yogesh Joshi. Originally serialised in a daily newspaper, it does not stop at being a period piece, but survives as a psychological novel because of its literary qualities.

In this novel the heroine, Niyati, burns herself to death. Why? The author leaves the question unanswered. Had he focused on the dowry system, the novel would have become a didactic tract. He is, however, interested not in the cause but in the effect of Niyati’s mysterious act. This initial act sets the ball rolling, and as the plot develops the author explores the complexities of human nature and personal relationship.

His experience of writing poetry enables him to portray the characters and the events sympathetically — and at times satirically — but with an artistic distance and detachment.

Nahjntar — meaning “otherwise” — is a word which the different characters utter at the critical moments, and which runs like a refrain throughout the novel, And it stands as a symbol for the many threats and challenges which the characters face.

[‘Indian Express’માંથી સાભાર — Chimanlal Trivedi)

‘મોટીબા’ વિશે થોડી વાત

‘મોટીબા’ના નિમિત્તે કેફિયત તથા ચરિત્રના સ્વરૂપ વિશે થોડી વાત કરવાની તક આપવા બદલ હું ભાષાભવનનો આભાર માનું છું.

ભાષાભવનમાં અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ રીડર હતા ત્યારની વાત યાદ આવે છે. લગભગ 1976માં, એક વાર હું એક ચરિત્રનિબંધ લઈને અનિરુદ્ધભાઈ પાસે ગયેલો ત્યારે એમણે કહેલું – તમે વાર્તા લખો, ચરિત્રનિબંધ લખવો અઘરો છે. પડકાર ઝીલી લેવાની પહેલેથી ટેવ. ત્યારે મારું એક પણ પુસ્તક પ્રગટ થયું નહોતું. સામયિકોમાંય ખાસ કંઈ પ્રગટ થયું નહોતું. કવિતાઓ થતી, ક્યારેક વાર્તા. એ સમયે તો અનિરુદ્ધભાઈની વાત માની ને પછી એ ચરિત્રને આધારે વાર્તા લખેલી – ગંગાબા. એ પછી થોડા ચરિત્રનિબંધોય રચેલાં ને થતું – સારી વાર્તા કે નવલકથા લખવા માટે પણ ચરિત્રનિબંધ લખવાનો રિયાઝ જરૂરી છે. આપણી મોટા ભાગની વાર્તાઓ તથા નવલકથાઓનાં ચરિત્રો જીવતાં-ધબકતાં નથી લાગતાં એનું એક કારણ ચરિત્રચિત્રણના કલાકસબની ઉણપ હોઈ શકે. ચરિત્રનિબંધના સ્વાધ્યાય-રિયાઝથી કદાચ પ્રતિભા હોય તો ચરિત્રચિત્રણનો કલાકસબ પાત્રોમાં પ્રાણ સીંચી શકે. સારો નિબંધ લખવો એ અઘરું છે ને સારો ચરિત્રનિબંધ લખવો એ કદાચ એથીય અઘરું. અને એકાદ ચરિત્ર પર આખું પુસ્તક કરવું એ તો એથીય અઘરું. કૃતિ કલાકૃતિ બને એની સભાનતા તો અંદર બેઠેલા સર્જકને હોય. વાર્તા કે નવલકથામાં તો તમે ઘટના, પ્રસંગો, પાત્રો, વિગતો વગેરે બાબતે તમારી કલ્પનાને ખપમાં લઈ શકો, જ્યારે ચરિત્ર લેખનમાં સચ્ચાઈને, નગ્ન સચ્ચાઈને વરવું પડે. સર્જકતાના આવેગ-આવેશમાં, કલ્પનાના જોરે કશુંક ઉમેરવાનુંય મન થઈ આવે, પણ તરત એ પૂર ખાળવા બંધ બાંધવા પડે. સત્યના ભોગે અને જોખમે આગળ વધી ન શકાય. એમાંય અંગત સ્વજનનું ચરિત્ર લખવું તો એથીય અઘરું પડે. અંદર સતત દ્વન્દ્વ ચાલ્યા કરે – પ્રેમ, લાગણી, આદર સતત કહ્યા કરે – આ બાબત નથી લખવી, આ વિગત નથી લખવી, ના આવું ન લખાય – એ સાથે જ ભીતરથી અવાજ ઊઠે – સર્જકે અત્યંત સંવેદનશીલ હોવાની સાથે સાથે અત્યંત નિર્મમ પણ બનવું પડે. ચરિત્રની ભીતર જવાની સાથે સાથે અત્યંત દૂર પણ જવું પડે… નિકટતા અને દૂરતાની વચ્ચે જાણે દળાવું પડે. સગાં શું કહેશે? નિકટના સ્વજનોને કેવું લાગશે? સ્વજનોની ભીતર કેવાક ઉઝરડા પડશે? – એ બાબતે નિર્મમ થવું એ પણ જાતની જ વાઢ-કાપ કરવા જેવું થઈ પડે. મારી મા તો જાણે નરી સંવેદનાનું જ સાક્ષાત સ્વ-રૂપ છે – એણે ‘મોટીબા’ વાંચ્યા પછી કહેલું – ‘અમે ન હોઈએ ત્યારેય અમારા વિશે કશું લખતો નહિ.’ અંગત અને બીન અંગત વચ્ચેની ભીંસ પણ ઓછી પીડાદાયક નથી હોતી. આ બધી જાણ છતાં અગ્નિમાં તપવાનું છે, પાછા વળવા માગતા ચરણ સાથે ફફડતા હૈયે મક્કમતાથી અગ્નિની આરપાર નીકળવાનું છે.

1981માં ‘સમુડી’ લખાઈ એ અગાઉ, મોટીબા વિશે એક દીર્ઘ ચરિત્રનિબંધ કરવાનું બીજ રોપાયેલું. પછી તો ભીતરથી એટલું બધું ફૂટતું જ ગયું કે થયું મોટીબા વિશે ચરિત્રનિબંધ નહિ, પણ અલગ પુસ્તક કરવું પડે. ‘સમુડી’ 1984માં પ્રગટ થઈ ત્યારથી મોટીબા વિશે લખવાનું મનોમન ચાલ્યા કરતું… પવન આવે, અંગારા પરથી રાખ હટી હઠી જાય ને અંગારો પ્રજ્વળવા લાગે તેમ મોટીબાનાં સ્મરણો પ્રજ્જ્વળવા લાગતાં – અજવાળું ય આપતાં ને દઝાડતાં ય ખરાં; પણ lifeforce સંકોરતાં… સાથે સાથે ઘણાં બધા પ્રશ્નોય ઊઠતા, કોઈ કોઈ બાબતોમાં દ્વિધા જાણે ઘંટીના બે પડ જેવીય બની જતી, સંકુલતા પ્રગાઢ થતી જતી, ક્યારેક અમાસ જેવું જ અંધારું ઘેરાઈ જતું ભીતર, પણ ત્યાં જ જાણે આભ ચીરતી વીજ ઝબૂકતી ને બધું થોડી વાર માટે ઝળહળી ઊઠતું ને વળી પાછું અંધારું છવાઈ જતું. પણ ભીતર કશીક ગૂઢ લિપિ અંકાતી જતી – એને ઊકેલવા મથીએ તો આંખોની જેમ હૈયુંય જાણે અંજાઈ જતું… ઘણું બધું વિખેરાતું જતું ને થોડુંક મારીય જાણ બહાર અંદર જળવાતું જતું… ઘણી વાર થતું – આ બધું મારે નોંધી લેવું જોઈએ, નહીંતર કદાચ ‘મોટીબા’ લખતી વખતે આ બધું યાદ નયે આવે. પણ કશી નોંધ કરતો નહોતો – બધું છોડી દેતો ભીતરની સર્જકભૂમિ પર, નીલશ્યામ મેઘ પર ને ક્ષણમાત્રમાં તેજ-લિપિ આંકી જતી વીજ પર.

હું સમજણો થયો, હૃદય સ્મરણો સંઘરવા લાગ્યું એ અગાઉનાં ‘મોટીબા’નું શું? પિતાજી પાસેથી તથા ફોઈ પાસેથી એ બધી માહિતી મેળવાય; પણ પિતાજી કે ફોઈ પાસેથી પત્રકારની જેમ માહિતી મેળવી ન શકાય; એક સર્જકની જેમ પણ માહિતી ન મેળવાય; મારે મોટીબા વિશે કશુંક લખવું છે એનો અણસાર સુધ્ધાં પિતાજી કે ફોઈને ન આવે એનું ધ્યાન રાખવું પડે, એની પૂરતી અને પાકી કાળજી લેવી પડે. આવી કાળજી સાથે જ્યારે જ્યારે વાત નીકળે ત્યારે ત્યારે થોડી થોડી વિગતો કઢાવતા રહેવું પડે. લગભગ દસ-બાર વર્ષ આવું બધું ચાલ્યું. વળી કોઈ વિગતો મેં નોંધી નહોતી અને સ્વભાવ ભૂલકણો. ભૂલી જવુંય ક્યારેક મદદરૂપ પણ બને. થતું, કશું નોંધવું નથી. ભલે કેટલુંક ભૂલી જવાય. મારા ભાવકચિત્તમાં, સર્જકચિત્તમાં વધારે ઊંડે સુધી ઊતર્યું હશે એ તો લખતી વેળા સરવાણીની જેમ ફૂટી નીકળશે. અને જે મારા જ ભાવકચિત્તમાં વધારે ઊંડે સુધી ન ઊતર્યું હોય એ બધું સહૃદય વાચકોના ચિત્તમાં ઊંડે સુધી ક્યાંથી ઊતરવાનું?!

પિતાજી તથા ફોઈબા જન્મ્યાં નહોતાં એ પહેલાંના ‘મોટીબા’નું શું? એ સમયની વિગતો ક્યાંથી મેળવવી? – એની કેટલીક વિગતો તો પિતાજી પાસેથી મેળવી – જે એમણે એમના મામા તથા માશીઓ પાસેથી સાંભળેલી. એ બધા વૃદ્ધજનોમાંથી જે હયાત હતા એમની પાસેથી મળી તેટલી વિગતો મેળવી. મોટીબાનાં સીધાં સગાં ન થતા હોય એવાં વૃદ્ધજનો પાસેથી પણ વિગતો મેળવી. હવે બીજો પ્રશ્ન એ પણ થાય કે સાંભળેલી વાતો સત્યથી વેગળી પણ હોઈ શકે. અહીં મારી સર્જકતા પણ મદદે આવી. મારી સર્જકતાની મદદથી હું જાણે જે તે સમયમાં પહોંચી જતો અને સાંભળેલી વાતોની ઘટનાઓ નિહાળતો. જે તે સમય ઉપરાંત તે સમયનાં મોટીબાની ભીતર પણ જાણે હું પહોંચી જતો અને બધું અનુભવવા મથતો પછી સાંભળેલી વાતોથી અંદરના સત્ય સુધી પહોંચવાનો પ્રયત્ન કરતો. આમ સત્યના સોનામાં થોડું તાંબુ ઉમેરાઈ જાય એ પણ સ્વાભાવિક છે. પણ ઉમેરાતા તાંબાની માત્રા, ઘાટ ઘડવા પૂરતું જેટલું તાંબુ ઉમેરવું પડે એનાથી વધી ન જાય એનો ય વિવેક જાળવવો પડે. વળી સ્મરણો સમયના ક્રમમાં તો ઉભરાતાં ન હોય, સ્મરણો તો random ઉભરાવાનાં. આથી આ પ્રકારના ચરિત્રલેખનમાં સંકલન-સંયોજન પણ પૂરી કસોટી કરે. આ બધામાંથી પાર ઊતરવાનું સરળ નહોતું. પણ પડકાર ઝીલવાનો સંકલ્પ પાકો હતો, અગ્નિમાં જાતને પણ તપાવવાની હતી, અને ઘાટ ઘડવા માટે કાચા સોનાનેય તપાવવાનું હતું… આમાં મોટીબાનો ઘાટ ઘડાતો જાય તેમ તેમ મારા હોવાના ઘાટમાંય ફેરફાર થતા જતા. જન્મજાત લાગણીશીલ અને અત્યંત સંવેદનશીલ એવો હું મોટીબા લખતાં લખતાં કેટલી હદે નિર્મમ થતો ગયો એ યાદ કરતાં અત્યારેય કંઈક થવા લાગે છે સ્વસ્થ-તટસ્થ રહીને કોઈ જ પક્ષપાત વિના, subjectivity અને objectivityની સમતુલા પૂરી જાળવીને લખવું એ સહેલું નહોતું. વળી, આ લખતાં લખતાં, મોટીબા સિવાય માનાં – પિતાનાં – ફોઈનાં તથા અન્ય સ્વજનોનાંય અનેક સ્મરણો કાગળ પર અવતરવા માટે ઉભરાવા લાગે – એ સ્મરણોનેય ખાળવાં પડે, ને ફોકસ મોટીબા પર જ રહે અને અન્ય પાત્રો મોટીબાના ચરિત્રને ઉપસાવવા પૂરતાં જ ખપમાં લેવાનાં છે એ બાબત પણ સર્જકતાના પૂરમાં તરતાં તરતાં યાદ રાખવી પડે. વળી એ પણ યાદ રાખવું જ પડે કે સર્જકતાના પૂરમાં તરવાનું છે, તણાવાનું નથી. વળી મારી જ સર્જકતાનું પૂર મારા માટેય રહસ્યમય છે. મારી જ સર્જનપ્રક્રિયાનાં રહસ્યોને હુંય પૂરાં જાણતો નથી.

— યોગેશ જોષી

યોગેશ જોષીની કૃતિઓ

કવિતા

૧. અવાજનું અજવાળું (૧૯૮૪), ૨. તેજના ચાસ (૧૯૯૧), ૩. જેસલમેર (૨૦૦૭, ઉશનસ્ પારિતોષિક), ૪. ટકોરા મારું છું આકાશને (૨૦૧૧, જયંત પાઠક પુરસ્કાર) ૫. કલરવતું અજવાળું (૨૦૧૬), ૬. આખુંયે આકાશ માળામાં (૨૦૧૮).

નવલકથા/લઘુનવલ

૧. સમુડી (૧૯૮૪, ૧૯૮૯, ૧૯૯૪, ૧૯૯૮, ૨૦૦૧, ૨૦૦૭, ૨૦૧૭), ૨. જીવતર (૧૯૮૭, ૨૦૦૮, ૨૦૧૮), ૩. નહીંતર (૧૯૯૧, ૨૦૦૭), ૪. આરપાર (૧૯૯૨, ૨૦૧૧), ૫. વાસ્તુ (૨૦૦૧, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદેમી, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી તથા ઘનશ્યામદાસ સરાફ સાહિત્ય પુરસ્કાર), ૬. ભીનાં પગલાં (૨૦૦૪), ૭. અણધારી યાત્રા (૨૦૧૧).

વાર્તા

૧. હજીયે કેટલું દૂર? (૧૯૯૩, ૨૦૦૮) (ગુજરાત સાહિત્ય અકાદેમી, પુરસ્કાર), ૨. અધખૂલી બારી (૨૦૦૧) (ગુજરાત સાહિત્ય અકાદેમી પુરસ્કાર). ૩. યોગેશ જોષીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ (૨૦૦૮, ૨૦૧૨); સંપાદક: હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ, ઊર્મિલા ઠાકર ૪. અઢારમો ચહેરો (૨૦૧૩).

ચરિત્ર

મોટીબા (૧૯૯૮) (નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદેમી પુરસ્કાર).

સંસ્મરણ

જિયા ઍન્ડ દાદા (૨૦૨૦).

નિબંધ

અંતઃપુર (૨૦૦૨) (‘કલાગુર્જરી’, મુંબઈનો પુરસ્કાર).

પરિચય-પુસ્તિકા

અનિરુદ્ધ બ્રહ્મભટ્ટ (૨૦૦૩).

અનુવાદ

મૃત્યુ સમીપે (૧૯૮૭, ૧૯૯૫).

સંપાદન

૧. ગૂર્જર અદ્યતન કાવ્યસંચય (૧૯૯૮, શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ તથા ડૉ. શ્રદ્ધાબહેન ત્રિવેદી સાથે), ૨. ગૂર્જર ગીતસંચય (૧૯૯૮), શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ તથા ડો. શ્રદ્ધાબહેન ત્રિવેદી સાથે), ૩. ગૂર્જર પ્રણય કાવ્યસંચય (૧૯૯૮, શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ તથા ડૉ. શ્રદ્ધાબહેન ત્રિવેદી સાથે), ૪. ગુર્જર ગઝલસંચય (૧૯૯૮, શ્રી ચંદ્રકાન્ત શેઠ સાથે), ૫. ગુજરાતી નવલિકાચયન: ૧૯૯૯ (૨૦૦૧), ૬. વીસમી સદીની ગુજરાતી કાવ્યમુદ્રા (૨૦૦૭, ચંદ્રકાન્ત શેઠ, હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ તથા ઊર્મિલા ઠાકર સાથે), ૭. આત્માની માતૃભાષા (૨૦૧૧), ૮. અવકાશ પંખી (૨૦૧૫), ૯. શ્રી ભોગીલાલ ગાંધી જન્મશતાબ્દી ગ્રંથ (અન્ય સાથે, ૨૦૧૬), ૧૦. નવલેખન ગુજરાતી વાર્તાઓ (૨૦૧૬, નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ, ઇન્ડિયા).

બાળસાહિત્ય

૧. પતંગની પાંખે (૧૯૮૯) (ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીનું પારિતોષિક), ૨. કેસૂડાંનો રંગ (૧૯૯૦), ૩. રસપ્રદ બોધકથાઓ (ભાગ ૪થી ૬, (૨૦૦૧), ૪. રામાયણનાં અમર પાત્રો (ભાગ ૧થી ૪, ૨૦૦૨), ૫. મહાભારતનાં અમર પાત્રો (ભાગ ૧થી ૫, ૨૦૦૨), ૬. પંચતંત્ર (ભાગ ૧થી ૫, (૨૦૦૨), ૭. હિતોપદેશ (ભાગ ૧થી ૫, ૨૦૦૨), ૮. ઈસપનીતિ (ભાગ ૧થી ૫, ૨૦૦૨), ૯. તેનાલીરામ (ભાગ ૧થી ૬, ૨૦૦૩), ૧૦. મુલ્લા નસરુદ્દીન (ભાગ ૧થી ૫, ૨૦૦૩), ૧૧. વિક્રમ-વેતાલ (ભાગ ૧થી ૫, ૨૦૦૪), ૧૨. સિંહાસન બત્રીસી (ભાગ ૧થી ૫, ૨૦૫), ૧૩. કૃષ્ણલીલા (ભાગ ૧થી ૮, ૨૦૧૧), ૧૪. જાણવા જેવું (૨૦૦૯), (ક્રમ ૩થી ૧૩ સુધીની પુસ્તિકાઓ અંગ્રેજી, હિંદી તથા મરાઠી ભાષાઓમાં પણ ઉપલબ્ધ.)

ઇ-બુક્સ:

૧. સમુડી (૨૦૧૮)

૨. શ્રેષ્ઠ અનિરુદ્ધ (૨૦૧૯, ઊર્મિલા ઠાકર સાથે)

૩. શ્રેષ્ઠ ચંદ્રકાન્ત શેઠ (૨૦૨૦, શ્રદ્ધા ત્રિવેદી તથા ઊર્મિલા ઠાકર સાથે)

હવે પછી

તેજનાં ફોરા (કાવ્યસંગ્રહ)

આ ક્ષણે (પરબના તંત્રીલેખોમાંથી ચૂંટેલા લેખો)