કૃતિ-પરિચય

‘પ્રથમ સ્નાન’ (૧૯૮૬)માં તાજા અને ઉત્કટ કવિ-અવાજનો રણકો છે – જાણે તમે ભૂપેશની કવિતા વાંચી રહ્યા નથી પણ સાંભળી રહ્યા છો. પહેલું જ દીર્ઘ કાવ્ય ‘એક ઈજન’ એના પ્રલંબ માત્રામેળી લયના વેગીલા પ્રવાહમાં તમને અંદર ખેંચી લે છે ને એના વિલક્ષણ સંવેદનજગતનો આનંદ-અનુભવ આપે છે. વ્યવહારની ટિખળથી વિચાર-સંવેદનની સંકુલ વાસ્તવિકતાને આલેખતું ‘હું ચા પીતો નથી’; તથા અદ્યતન ચિત્રકલાની કલ્પકતાવાળું, શબ્દદૃશ્યોની સાથે જ ભાષાની અનેક તરાહોથી વાસ્તવનાં અર્થદૃશ્યો ઊપસાવતું ‘બૂટકાવ્યો‘ પણ પ્રભાવક દીર્ઘ કાવ્યો છે. એવી જ સર્જકતા એનાં લયવાહી છતાં સંવેદનના અરૂઢ આલેખનવાળાં ‘પ્રથમ સ્નાન’, ‘નાથ રે દુવારકાનો’, વગેરે સુંદર ગીતોમાં છે. માત્રામેળ, છાંદસ, અછાંદસ, ગીતરચના એ બધા પ્રકારની કાવ્યરચનાઓમાં ભૂપેશનો કવિ-અવાજનો તથા ભાષાની સર્જકતાનો આહ્લાદક અનુભવ વાંચનારને થવાનો.

દ્રુતવિલંબિત છંદમાં રચાયેલું ૩૦૦ ઉપરાંત પંક્તિઓનું ‘કુપિત રાક્ષસીના શબની મહીં’ પણ એનું એટલું જ સશક્ત કાવ્ય હતું. માત્ર એના અવાજમાં જ અનેક વાર સાંભળેલું ને એના અવાજ સાથે જ અદૃશ્ય થયેલું એ કાવ્ય કાગળ પર જો સચવાયું હોત તો આ સંગ્રહની ને ગુજરાતી કવિતાની એક અવિસ્મરણીય કૃતિ આપણને સાંપડી હોત.

– રમણ સોની

પ્રથમ સ્નાન

ભૂપેશ અધ્વર્યુ

પ્રથમ સ્નાન Copyright © by ભૂપેશ અધ્વર્યુ. All Rights Reserved.

Contents

- કૃતિ-પરિચય

- મુખપૃષ્ઠ

- 'એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

- પ્રથમ સ્નાન

- પ્રકાશન માહિતી

- લેખક-પરિચય

- સર્જક ભૂપેશની આન્તરછવિ

- ‘પ્રથમ સ્નાનની’ તાજગી — ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા

- એક ઈજન

- હું ચા પીતો નથી

- બૂટ કાવ્યો

- વિદાય

- અન્ય મિત્રો અને બૂટ

- બૂટ પ્રયોગશાળામાં

- સાંજ પડે

- બૂટ ગુમ!

- લક્ષ્મણરેખા

- ડોકિયું

- દર્પણથી અકસ્માત સુધી

- એક નવી ઓલાદ

- શબ્દનો જન્મ

- થોડાંક વૃક્ષો, એ પળે—

- એક કાવ્ય

- સૂરજના ના ઊગવા વિષે

- સફરનો સાદ

- ગાઢ આશ્લેષ છૂટ્યા બાદ

- મૃતાત્મા

- એક ઓપરેશનની પૂર્વભૂ

- પાતાલ-પ્રવેશ

- રાત્રે શયનખંડમાં

- અનિદ્રા

- રાવજી પટેલ જતાં

- —

- સર્પલીલા

- પાળિયાને વિનંતી

- ક્યાંક

- એક માતાની આપવીતી

- બાંગલા- બે અનુભૂતિ

- પ્રથમ સ્નાન

- નાથ રે દુવારકાનોે

- ગીત

- ચાટલાને જો

- અમારી એક મનોદશા

- બધું ગયું જહન્નમમાં

- મૌન

- પ્રતિ-ગીત

- મા-પોરાંની પુત્તળીઓ

- વાયરો અને વાત

- પણ—

- મધરાતે

- મૈથુન

- પીવને પૈણાવી દ્યો

- ચરણ

- કેકા જેવા મોર

- એક વાર આ

- રણનું સ્મરણ

- વિજોગનું ગીત

- વાયરે સૂરજ વે’તો…

- વળાંકે

- એકાકી

- મુગ્ધા

- હું, તું, દેવ અને

- શ્રી ભગવાન ઉવાચ

- ભૂપેશ વિશે ને એની સર્જકતા વિશે — ધીરેશ અધ્વર્યુ

મુખપૃષ્ઠ

'એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

આપણી મધુર ગુજરાતી ભાષા અને એના મનભાવન સાહિત્ય માટેનાં સ્નેહ-પ્રેમ-મમતા અને ગૌરવથી પ્રેરાઈને ‘એકત્ર’ પરિવારે સાહિત્યનાં ઉત્તમ ને રસપ્રદ પુસ્તકોને, વીજાણુ માધ્યમથી, સૌ વાચકો ને મુક્તપણે પહોંચાડવાનો સંકલ્પ કરેલો છે.

આજ સુધીમાં અમે જે જે પુસ્તકો અમારા આ ઈ-બુકના માધ્યમથી પ્રકાશિત કરેલાં છે એ સર્વ આપ

www.ekatrafoundation.org

તથા

https://ekatra.pressbooks.pub

પરથી વાંચી શકશો.

અમારો દૃષ્ટિકોણ:

હા, પુસ્તકો સૌને અમારે પહોંચાડવાં છે – પણ દૃષ્ટિપૂર્વક. અમારો ‘વેચવાનો’ આશય નથી, ‘વહેંચવાનો’ જ છે, એ ખરું; પરંતુ એટલું પૂરતું નથી. અમારે ઉત્તમ વસ્તુ સરસ રીતે પહોંચાડવી છે.

આ રીતે –

* પુસ્તકોની પસંદગી ‘ઉત્તમ-અને-રસપ્રદ’ના ધોરણે કરીએ છીએ: એટલે કે રસપૂર્વક વાંચી શકાય એવાં ઉત્તમ પુસ્તકો અમે, ચાખીચાખીને, સૌ સામે મૂકવા માગીએ છીએ.

* પુસ્તકનો આરંભ થશે એના મૂળ કવરપેજથી; પછી હશે તેના લેખકનો પૂરા કદનો ફોટોગ્રાફ; એ પછી હશે એક ખાસ મહત્ત્વની બાબત – લેખક પરિચય અને પુસ્તક પરિચય (ટૂંકમા) અને પછી હશે પુસ્તકનું શીર્ષક અને પ્રકાશન વિગતો. ત્યાર બાદ આપ સૌ પુસ્તકમાં પ્રવેશ કરશો.

– અર્થાત્, લેખકનો તથા પુસ્તકનો પ્રથમ પરિચય કરીને લેખક અને પુસ્તક સાથે હસ્તધૂનન કરીને આપ પુસ્તકમાં પ્રવેશશો.

તો, આવો. આપનું સ્વાગત છે ગમતાના ગુલાલથી.

*

Ekatra Foundation is grateful to the author for allowing distribution of this book as ebook at no charge. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from author and publisher. Readers can purchase original book form the publisher. Ekatra Foundation is a USA registered not for profit organization with objective to preserve Gujarati literature and increase its audience through digitization. For more information, Please visit: www.ekatrafoundation.org  and  https://ekatra.pressbooks.pub.

***‘એકત્ર’નો ગ્રંથ-ગુલાલ

પ્રથમ સ્નાન

પ્રથમ સ્નાન

ભૂપેશ અધ્વર્યુ

સમ્પાદકો
મૂકેશ વૈદ્ય — જયદેવ શુક્લ — રમણ સોની

પ્રકાશન માહિતી

PRATHAM SNAN
POEMS by BHUPESH ADHVARYU
EDITORS
MUKESH VAIDYA JAYDEV SHUKLA RAMAN SONI

કોપીરાઈટ ધીરેશ અધ્વર્યુ

પ્રથમ આવૃત્તિ : જુલાઈ ૧૯૮૬

નકલ : ૫૦૦

મૂલ્ય : ૨૨ રૂપિયા

આવરણઃ મૂકેશ વૈદ્ય

પ્રકાશક
ધીરેશ અધ્વર્યુ
હિંગળાજ મહોલ્લો ગણદેવી, જિ. વલસાડ ૩૯૬૩૬૦

મુદ્રકઃ હરેશ જયંતીલાલ પટેલ
દર્શન પ્રિન્ટર્સ
ગાંધીહાટના મકાનમાં, સલાપસ રોડ, અમદાવાદ ૩૮૦૦૦૧

આવરણ મુદ્રકઃ દીપક પ્રિન્ટરી અમદાવાદ

મુખ્ય વિક્રેતા
ચન્દ્રમૌલિ પ્રકાશન
૨૪૫/ ઇન્દ્રકોટ દોશીવાડાની પોળ
કાળુપુર, અમદાવાદ ૩૮૦૦૦૧

લેખક-પરિચય

ભૂપેશ અધ્વર્યુ (જ. ૫, મે ૧૯૫૦ – અવ. ૨૧, મે ૧૯૮૨) યુવા વયે જ અવસાન પામેલા આપણા આ તેજસ્વી સર્જકે નાની વયે કવિતા-વાર્તા-લેખન આરંભેલું. ઓછું લખ્યું પણ આગવો અવાજ પ્રગટાવ્યો. સર્જનશીલતાનો વિશેષ ઉન્મેષ દાખવતાં એનાં બે પુસ્તકો ‘હનુમાનલવકુશમિલન’ (૧૯૮૨) વાર્તાસંગ્રહ અને ‘પ્રથમ સ્નાન’ (૧૯૮૬) કાવ્યસંગ્રહ એના અવસાન પછી મિત્રોએ સંપાદિત કરીને પ્રકાશિત કર્યાં. એની દરેક વાર્તા અલગ મુદ્રા વાળી તેમજ અદ્યતન પ્રયોગશીલતા અને પ્રશિષ્ટતાની સંયોજિત ગૂંથણીવાળી છે. એવું જ રૂપ એની કવિતાનું પણ ઊપસેલું છે. એના સમયમાં નવીન અને વરિષ્ઠ સાહિત્યકારો બંને માટે એ ધ્યાનપાત્ર સર્જક રહેલો. એના ધારદાર અને સાહિત્યકલાની ઊંડી સમજવાળા વિવેચનલેખો હજુ હવે પ્રકાશિત થશે.

થોડાંક વર્ષ ગુજરાતી સાહિત્યના અધ્યાપક રહ્યો એમાં સન્નિષ્ઠ શિક્ષક અને તેજસ્વી વિવેચક તરીકે સૌનાં પ્રેમ-આદર એ પામેલો. પણ પછી, એક સંવેદનશીલ વિચારક તરીકે શિક્ષણની ને આખા સમાજની વ્યવસ્થામાં વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને ખરીદી લેવાની ભ્રષ્ટતા જણાતાં નોકરી છોડીને સ્વતંત્ર સાહિત્યલેખન અને ફિલ્મદિગ્દર્શનની દિશામાં એ વળેલો. પૂના જઈને ફિલ્મ-એપ્રિશિયેશનનો કોર્સ પણ એણે કરેલો. છેલ્લે તો કલા અને સાહિત્યની સાર્થકતા વિશે પણ એ સાશંક થયેલો. એ વિશે એક લેખમાળા એ કરવાનો હતો. એ દરમ્યાન જ અકસ્માતે એનું અવસાન થયું.

અત્યંત સાદગીભર્યું અને લગભગ સ્વાવલંબી જીવન વીતાવનાર ભૂપેશ અધ્વર્યુ પર ગાંધીજીના ને વિશેષે કૃષ્ણમૂર્તિના વિચારોનો પણ પ્રભાવ હતો.

– રમણ સોની

સર્જક ભૂપેશની આન્તરછવિ

સંપાદકો વતી મૂકેશ વૈદ્ય

‘વ્યક્તિ-માત્ર સારી કે ખરાબ નથી હોતી પણ વ્યક્તિમાં ઊછરેલા સમાજનું એ (સારું કે ખરાબ) લક્ષણ છે’ એવા, અથવા તો, ‘મનુષ્યને નાનપણથી બાઝેલા અધ્યાસો, ભાવો ખેરવી શકાય? સ્વભાવ જેવું કંઈ હોઈ શકે? સ્વ-ભાવ પામવો છે મારે’ જેવા તાત્ત્વિક મુદ્દાઓ લઈ ભૂપેશ ચર્ચા કરતો. પણ એથી ય અગાઉનું ભૂપેશ સાથે સંકળાયેલું છેક નાનપણનું દૃશ્ય આજે પણ સ્પષ્ટપણે યાદ છે. જ્યારે હું પહેલા કે બીજા ધોરણમાં ભણતો હોઈશ અને ભૂપેશ પાંચમા કે છઠ્ઠા ધોરણમાં ભણતો હશે ત્યારનું. ચીખલીમાં મારાં ફોઈનું ઘર ભૂપેશનું મોસાળ. પશ્ચિમાભિમુખ ઘરમાં ફરી વળેલા સાંજના તડકાઓ વચ્ચે બાંકડે બેસી બન્ને પગનું ‘ડેસ્ક’ બનાવી શિવાજી અને મોરનું ચીતરામણ કરતો ભૂપેશ હજીય આંખ સામે તરે છે. અમને નાના છોકરાઓને કાવેરી નદીના ભાઠામાં ફરવા લઈ જતા ભૂપેશ અને એમના મોટાભાઈ ધીરેશ ક્યાંય લગી મસલત કર્યે જાય, આ દિવસોથી માંડીને છેલ્લે ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૨માં ભૂપેશ પાસે ભાષાવિજ્ઞાન શીખવા ગણદેવી ગયો ત્યાં સુધીના સમયમાં ક્યારેક મને ભણાવતા, ક્યારેક ભારતીય જનતા પાર્ટીની કે એવી વાતો કરતા તો ક્યારેક ‘ગપ મારી’ હસતા હસાવતા રમતિયાળ ભૂપેશની અનેકાનેક મુદ્રાઓ નજર સામે ઊપસે છે, ફિલ્મની જેમ સર્યે જાય છે. સ્મૃતિમાં અંકાયેલું ભૂપેશનું વ્યક્તિત્વ નર્યો પ્રેમાર્દ્ર માણસ કેવો હોય એના દૃષ્ટાન્તરૂપ છે. નાનપણમાં કાવેરીને કાંઠે મોડી સાંજ સુધી ગોષ્ઠિ કરતા જોયેલા ભૂપેશ-ધીરેશનો સંબંધ છેવટ સુધી એવો જ, એકમેકની મથામણોને સન્નિષ્ઠપણે પામવાની આતુરતાભર્યો, વિન્સેન્ટ વાનઘોઘ અને થિયોની યાદ અપાવે એવો ઉષ્માભર્યો રહ્યો.

એ પછી બિલીમોરા કોલેજમાં બે-એકવાર મળ્યા હોઈશું. પછી તો ભૂપેશ એમ.એ. કરવા અમદાવાદ ગયો. ત્રણચાર વરસ બાદ મલાડની કોલેજમાં ‘ગુજરાતીનો અધ્યાપક સંઘ’ના સંમેલન વખતે લોકલ ટ્રેનમાં રમણ સોની અને મણિલાલ હ. પટેલ સાથે મળ્યો. ત્યારે એણે ‘બૂટ-કાવ્યો’ વાંચી સંભળાવેલાં. કહે કે એને એવા ઘણા તબક્કા આવી જાય કે એ એક યા બીજા કારણોેસર નહીં લખવાનો નિશ્ચય કરી બેસે. ઘણીવાર એકસાથે ઘણી કૃતિઓ મનમાં આકાર લેતી હોય ને એ સંકલ્પપૂર્વક લખવાનું ટાળે પણ ‘ઘોડાપૂરનું જોર વધી જતાં વાત મારા હાથની ન રહે ને કલમ હાથમાં લેવી જ પડે. ‘બૂટ-કાવ્યો’ની જેમ જ ‘થોડાંક વૃક્ષો — એ પળે’ પણ આન્તરિક compulsionમાંથી જ રચાયેલું. પણ આ આન્તરિક compulsion સાથે જ લખતી વખતે કૃતિ પર એનું બૌદ્ધિક નિયંત્રણ પણ એટલું જ મજબૂત હોય. માત્ર ‘આધુનિકતાવાદી’ સામે એને વાંધો હતો. એ પોતાને ‘ક્લાસીસીસ્ટ’ તરીકે ઓળખાવતો. રિલ્કે, બોદલેર, માલાર્મે ને વાસ્કો પોપાને પણ એ વાંચે, પણ પૂછે — આપણે ચોસર, શેક્સપિયર અને વાલ્મીકિ શા માટે નહીં વાંચવા? બાલાસિનોરમાં અધ્યાપક હતો એ દિવસોમાં ભૂપેશને મેં કાવ્યસંગ્રહ કરવા આગ્રહ કરેલો. ત્યારે એણે સંગ્રહ કરવા અંગે પહેલી ને છેલ્લીવાર ઉત્સાહ બતાવતાં કહેલું કે ‘એકવાર બધાં જ કાવ્યો, રિલ્કે કહે છે તેમ, એકાન્તમાં કાવ્યની સૃષ્ટિમાં નવેસરથી પ્રવેશી ચકાસવાં પડે.’ અધ્યાપન છોડ્યા પછી ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં ફિલ્મ એપ્રિસિયેશનના કોર્સમાં જોડાયો ત્યાં સુધીના વચ્ચેના દિવસોમાં, એક સાંજે નરિમાન પોઈન્ટને નાકે બેસી એની સર્જનપ્રક્રિયાની વાતો કરતાં એણે કહેલું કે ‘લખવાની શરૂઆત કરતાં પહેલાં કૃતિ abstract formમાં મારી પાસે ઘણીવાર સ્પષ્ટ હોય છે.’ કહે કે મને તો લખવાની બાબત મહષિર્ અરવંદેિ જણાવેલી બાબત જેવી જ લાગી છે; કે મારા આવકાશમાં એક પદાર્થ તરે છે અને મારે એને અવતારવાનો છે. ચિત્તમાં abstract formમાં પડેલા પદાર્થને કાગળ પર અવતારવા માટે એ જુદાજુદા શૈલી-વળાંકો વિચારતો રહે. એક રીતે સંતોષ ન થાય તો ફરી બીજી રીતે મથે. આમ લખાતી જતી કૃતિ પર અનેકાનેક છેક-ભૂંસ પણ ભૂપેશ કરતો જ રહે. એને મન વર્ણ્ય-વિષય અને સામગ્રી કરતા વધારે મહત્ત્વ નિરુપણ-રીતિનું જ રહેતું. ભૂપેશના કવિતા માટેના ખૂબ ઊંચા ખ્યાલો. વાંરવાર એ કાવ્યલેખનના સંદર્ભે ‘બાથ ભીડવી’ શબ્દ વાપરતો. કૃતિએ કૃતિએ વાતાવરણ અને કાવ્યભાષા ધરમૂળથી બદલાવાં જ જોઈએ એમ એ દૃઢપણે માને. ઘણી બોલીઓ પર પણ એ સારું પ્રભુત્વ ધરાવતો. સાહિત્ય અને પાછળથી કળામાત્રથી વિમુખ થવાનું વિચાર્યું ત્યારે પણ એણે ભાષાવિજ્ઞાનનો અભ્યાસ ચાલુ જ રાખેલો. કહે કે ભાષાવિજ્ઞાન જગતનાં મહાન વિજ્ઞાનોમાંનું એક છે અને ભાષા સાથેનો સંબંધ માણસ માત્રને અનિવાર્ય છે.

હાલ એ પત્ર હાથવગો નથી પણ એક પત્રમાં એણે એવું કંઈક લખ્યાનું યાદ છે કે કવિતા લખવી એટલે આપણી સામે પડેલી સૃષ્ટિ રચનાર ઈશ્વરને પડકાર ફેંકવા જેવું છે કે આવી જ એક સૃષ્ટિ હું રચું છું, સર્જું છું. આપણી સામે પડેલી સૃષ્ટિના સંકુલ આટા-પાટા બુદ્ધિ કે ઇન્દ્રિયાનુભૂતિથી નિ:શેષપણે પામી શકાય નહીં. એમ કાવ્યમાં કે સર્જનમાત્રમાં એવી સંકુલતા હોવી જોઈએ. અહીં શબ્દફેર થવા સંભવ છે. કારણ ભૂપેશની સામાન્ય વાતચીતનો શબ્દ પણ આખી વસ્તુના અર્ક જેવો સઘન અને સચોટ રહેતો. હમણાં થોડા સમય પહેલાં મળ્યા ત્યારે કવિશ્રી સિતાંશુ યશશ્ચન્દ્રે કહ્યું હતું કે, ‘‘કવિતા લખવી અશક્ય છે’ એવા વાક્ય નીચે ભૂપેશ સહી કરી આપે.’ કદાચ એના કવિતા અંગેના ઊંચા ખ્યાલો ધ્યાનમાં રાખીને જ એમણે આમ કહ્યું હશે. પરન્તુ ભૂપેશ એટલો ભલો-ભોળો પણ ન હતો. એણે ‘એક ઈજન’ લખ્યું ત્યારે ખુમારીપૂર્વક કહેલું કે ‘‘ધારો કે આ મારી રચના ન હોય તો પણ, objectively જોતાં અત્યારે એ ખૂબ નોંધપાત્ર કાવ્યરચના લાગે છે.’’ ‘એક ઈજન’ કાવ્ય લખાયું ત્યારે કાવ્યપદાર્થ માટેની અપેક્ષાઓ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી.

ભૂપેશના પત્રોમાંથી સર્જકચેતના, કાવ્યપદાર્થ, અને પોતાની સર્જન-પ્રક્રિયા અંગેની એની સાતત્યપૂર્ણ એટલી જ વિકાસશીલ વિચારધારાનો આલેખ તારવી શકાય. મારી, જયદેવ શુક્લની અને બીજા કેટલાક કવિમિત્રોની કાવ્યરચનાનો પ્રતિભાવ એ મરમી કાવ્યજ્ઞ અને સાચા સહૃદયની હેસિયતથી પત્રમાં લખી મોકલતો. એના નક્કર પત્રવ્યવહારમાં લાંબા ફુલસ્કેપો ભરીને પણ લખાણ હોય, ને કહેવાનું આવી જતું હોય તો ભૂપેશ માત્ર ત્રણ લીટીનો પત્ર પણ લખે. દરમ્યાન કશુંક નવું લખ્યું હોય તો પ્રતિભાવ પણ પુછાવે. તા ૨૨-૫-૭૯ના એક પત્રમાં એણે લખીને મોકલેલી એની બે કાવ્યરચનાઓ — ‘ડાલામથ્થો પહાડ’ અને ‘ચાટલાને જો’ — સાથેના લખાણમાંથી એની મથામણ સ્પષ્ટપણે નિદિર્ષ્ટ થાય છે, જે અહીં ઉતારું છું : (બીજી રચના સંગ્રહમાં છે જ.)

ડાલામથ્થો પ્હાડ

ધુમ્મસની રાખ તળે ભભૂકે અંગાર
ડાલામથ્થો પ્હાડ, ડાલામથ્થો પ્હાડ.
સાગરનું પેટ ચીરી આવ્યો ધસી બહાર
ડાલામથ્થો પ્હાડ, ડાલામથ્થો પ્હાડ.
લાંબો તાડ વધે કરે આભનો શિકાર
નીચે બળજોરે દાબી તળેટીની નાર.
લથબથ ચોંટી ખૂંપી લાવા કેરી ઓક
પરસેવે લીધું ઝમે પાણી થોકે થોક.
ઝોડ જેમ વળગ્યા છે રાફડાના ઝાડ.
ટોળે* ઊગે તરુવર સૂરજ ને ચાંદ
ઉપર…….*ઊડે લીરે લીરા પાંદ
વલાય ચીખે વાદળોનું દળ
બૂડે કાળુ જગ તરે ઝળહળ જળ.
વાયરાની રાડ સામે ખડી કરે ત્રાડ.

૬-૫-’૭૯

‘હમણાં આ બે રચનાઓ લખાઈ. કવિતા નથી આ. કવિતા તો ખૂબ સંકુલ પદાર્થ છે — સંકુલતા છે એટલે તો જીવન્ત છે. આ તો fragment રૂપ અસ્તિત્વના એકાદ fragmentમાંથી જન્મેલી એવી જ fragment જેવી રચનાઓ છે. એમાં જો સૌંદર્ય દેખાતું હોય તોપણ એ fragmentનું જ છે. આમ આવી રચનાઓ આન્તરિક સ્વરૂપમાં વિચ્છિન્ન ન હોય — આકર્ષક પણ હોય છતાં કવિતા ન હોય એવી હોઈ શકે. કક્ષાગત ભેદની કોઈ જરૂર જ નથી. એવો ભેદ હોઈ ન શકે. કેમ જાય છે આ રચનાઓ તે જણાવજે.’’

આ પત્રમાં જ મારી અમુક દલીલોનો પ્રત્યુત્તર આપતાં એ આગળ લખે છે :

‘‘ભૂત્તોવાળા કાવ્યમાં તેં સર્ગશક્તિનો ઉપ-યોગ તો કર્યો જ છે. તારા કાવ્ય દ્વારા એ બતાવી શકાય — મારે એની બહાર જઈને વાત કરવી નથી. હા, તું એ અંગે સભાન ન હોઈ શકે. એ ઉપ-યોગ લાગણીનું મોજું છવાયેલું હોઈ શકે. બાકી લાગણીશીલતાએ જ એ રચના લખાયેલી હોય તો એમાં કવિ વ્યક્તિત્વની તારી લાક્ષણિકતામાં-શૈલીગત લાક્ષણિકતાઓ વિખેરાયેલી એ કેવી રીતે?’’ હમણાં ધીરેશભાઈ એના પત્રોનું સંપાદન કરી રહ્યા છે, જે પ્રગટ થતાં ભૂપેશના વ્યક્તિત્વનો વધુ આન્તરિક પરિચય મળી શકશે. અહીં એની વિસ્તૃત ચર્ચાને અવકાશ પણ નથી.

ભૂપેશની કવિત્વશક્તિનો પ્રાદુર્ભાવ એની વિશિષ્ટ બાનીમાં પણ રહેલો છે. મેં કોમર્સના વિદ્યાર્થીએ ગુજરાતી વિષય સાથે એમ.એ. કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે એમ.એ. કરવાનો મારો આશય સાહિત્યપ્રેમ છે અને વ્યવસાયલક્ષી નથી એ વાતની ખાતરી થતાં મને માર્ગદર્શન આપવા માટે લગભગ એકાદ મહિનો ભૂપેશ મારી સાથે રહ્યો હતો. ભૂપેશનાં કાવ્યોમાં અવારનવાર લોકલય, તળપદી ભાષા અને અનેકવિધ બોલીઓના લ્હેકા પીંડીભૂત થતા અનુભવેલા. પરન્તુ એણે સંસ્કૃત સાહિત્યમીમાંસા સમજાવી ચર્ચા કરી ત્યાં સુધી એના સંસ્કૃતના ઊંડા જ્ઞાન વિશે મને જાણ ન હતી. કંઈ કેટલીયે કારિકાઓ ભૂપેશને કંઠસ્થ. મૂળ ગ્રંથો સંસ્કૃતમાં સીધા વાંચી શકે એટલું પ્રભુત્વ. પણ એણે કવિતાનું diction સંસ્કૃતપ્રચુર ભારેખમ બનવા દીધું નથી. એટલું જ નહીં, સામે છેડે તળપદી ભાષાના મૂળમાં એ ઊંડે ઊતર્યો એ પણ એના કવિ વ્યક્તિત્વની વિલક્ષણતા છે.

‘અધર’ નામ આપેલી કાવ્યપોથીમાં ભૂપેશનાં ૧૯૬૩થી રચેલાં કાવ્યો મળે છે. ૧૯૭૧ સુધી ગીતો રચ્યાં. પછી વિશેષત: અછાન્દસ રચનાઓ જ કરી. ૧૯૭૮-૭૯ની આસપાસ એણે પરંપરિત મનહરમાં ‘એક ઈજન’ રચી. મનહરની નજીકના એવા પયાર છંદમાં પણ એને ઊંડો રસ હતો. આરંભકાળની કેટલીક રચનાઓ — જેવી કે ‘મૃત્યુદોટ’, ‘કબર પરનાં પુષ્પો’, ‘પિતા’, ‘મરણ થઈ ગયું’, ‘માનવ મરે છે’, ‘ડાઘુજનો’ અને ‘બે વૃદ્ધનાં અવસાન’-માં મરણ અને સ્મશાનનું વાતાવરણ વારંવાર નજરે ચડે છે. તે ઉપરાંત સ્પર્શ અને મૈથુનના અનુભવો પણ પ્રતીકાત્મક રીતે આવતા જોવા મળે છે. એવી કેટલીક પંક્તિઓ માણી શકાય :

‘વાઘની આંખથી વનમાં લાગ્યો દવ’

‘(વાઘ’ — ૧૯૬૮)

‘‘આમતેમ હું જોઉં ક્યાંય તો વાંસતણો કાંટો ફૂટે છે?
ખીણતણી આ કરાડ ઉપર કોણ ઝૂકે છે? ચાંદો.
ચાંદો તરણાં ચરી ગયો રે.’’

‘(જંગલમાં યાદ’ — ૧૧-૮-’૬૮)

‘આવ’
પાત્ર સ્પર્શનું ગ્રહી હું ભીખ માંગતો હતો.
આવને જરા!
જરાક હાથની હથેળી હાથમાં લઉં
તળાવમાં સરિતનાં પૂરોની જેમ હું ફરી વળું

(રાત્રે શયનખંડમાં’ ૯-૩-’૬૮)

‘‘આંબાવાડીમાં આવી પહોંચ્યો છું
માટી કોયલની જેમ ઊડા ઊડ કરી મૂકે છે ને સેવે છે મને કેરીના ગર્ભની હૂંફમાં.’’

‘‘… … …
ઉપાડ, કોદાળી ઉપાડ. ખોદી નાખ મને
ઊંડે હાથિયા આંબાની છાયાઓ પ્રેતના ટોળામય અટ્ટહસે છે.
મૂળસોતાં તોડ્યે જા એક પછી એક ઢેફાં ફાવે તેમ ફેંક્યે જા
ક્યાં છો? તું ક્યાં છો? હળ ચલાવ.’’

(‘મૈથુનની ક્ષણોમાં.’)

લોકલયમાં જુદાજુદા ઢાળ અજમાવતી ગીત-રચનાઓ પણ એ સમયમાં ભૂપેશે ઘણી કરી છે. એનાં કુલ ત્રણ ‘પિતા’ કાવ્યો છે, જેમાંથી એક ગ્રથનમાં નબળી હોવા છતાંય ‘ચરાચરનો પિતા એક જ છે’થી આરંભ કરી ‘‘માતા સત્ય છે, પિતા કલ્પના’ કહી માતૃપ્રેમ પર કેન્દ્રિત થતી, સંકુલ પરિમાણો નિષ્પન્ન કરતી રચના છે. ૧૯૬૭-૬૮માં લખાયેલી આ કૃતિમાં ‘એક ઈજન’ કાવ્યનાં બીજ રહ્યાં હોય એવું પણ લાગે છે. પાછળથી તો ભૂપેશ મનુષ્યના સંબંધો અને એમાં રહેલા શોષણ પર ખૂબ વિચારતો થયો હતો. એ કહેતો કે ‘‘શોષણ અને લાલસા સિક્કાની બે બાજુઓ છે. કોઈ પણ લાલસા સંતોષાય ત્યારે એમાં કોઈનું તો શોષણ હોય જ છે.’’ આ સંદર્ભે ‘પેટ’ વાર્તા ખાસ યાદ આવે.

આ કૃતિઓ ઉપરાન્ત, અસંગ્રહિત રહેલી કૃતિઓમાં ભૂપેશની અત્યંત મહત્ત્વાકાંક્ષી કૃતિ છે — ‘કુપિત રાક્ષસીના શબની મહીં.’ પુરોવચનમાં ડો. ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાલાએ દ્રુતવિલમ્બિતની અભૂતપૂર્વ નાદ-આકૃતિઓ તરીકે ઉલ્લેખી છે તે આ જ કૃતિ. બસસ્ટેન્ડ પર ‘કુપિત રાક્ષસી…’ સાંભળી શ્રી ટોપીવાળા એને ભેટી પડ્યાની વાત ભૂપેશે કહેલી. ‘કુપિત રાક્ષસીના શબની મહીં’ દ્રુતવિલમ્બિત છન્દમાં લખાયેલી કુલ ૩૨૩ પંક્તિની રચના છે. આ કાવ્ય એણે ત્રણેક વાર મઠાર્યાનું યાદ છે. પણ અન્તિમ સ્વરૂપ પામેલી પ્રત હાથ નહીં લાગી. જે પ્રત મળી તે એકદમ કાચી, પહેલી જ વાર લખાઈ ત્યારની. એમાં આગળ કઈ રીતે વધવુંં એની નોંધ પણ છે. આટલું હોવા છતાંય ભૂપેશને આખું કાવ્ય મોઢે હતું. એના મોઢે સાંભળેલા છેલ્લા રૂપની પ્રબળ અસરને લીધે, કાચો મુસદ્દો પણ સંગ્રહમાં લેવા મન લલચાતું હતું. એથી મારે આ અંગે સાથી સમ્પાદકો સાથે મહિનાઓ સુધી લાંબી અને ઉગ્ર ચર્ચાઓ થઈ અને અન્તે કાવ્યત્વ અંગેનાં ઉચ્ચ ધોરણોને ધ્યાનમાં લઈ એ કૃતિ નહીં લેવી એવું નક્કી થયુંં. અહીં એની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓનો ઉલ્લેખ કરવા ધારું છું.

‘‘કુપિત રાક્ષસીના શબની મહીં
કવલરૂપ છું કેદ પુરાયલો’’

આ પંક્તિથી આરંભાતી આ રચનામાં કુપિત રાક્ષસીના શબમાં કોળિયાની જેમ કેદ થયેલો નાયક એના લપસતા, સરતા, ભટક્યે જવાની ગતિ અને સ્થિતિનું પોતે જ વર્ણન કરે છે. આખી ય રચનાનું માળખું કથનાત્મક (narrative) છે. મૃત રાક્ષસીના શરીરની વેરવિખેર ભૃગોળ વચ્ચે નગરોનાં નગરો બાથમાં ગ્રહી ઠરતા લાવા જેવી આંત્રરસોની જાળ, અસહ્ય લ્હાય અને ગાઢ હંસ્રિ અંધકારમાં નાયક આગળ વધે છે. જ્યાં —

‘અસીમ પેટની આગ મહીં અરે
અસીમ મારી ય પેટની આગ છે.’

*

‘‘અહીં ચહુદિશ અંધ જ અંધ છે
નથી નિશા નથી ચંદ્ર ન આભ ત્યાં
ઋષિ તણા ગણની અહીં છાંય ક્યાં?’’

*

‘‘કશુંય નૈ કશું નૈં કશું નૈં કશું
બધુંય શાન્ત જ શાન્ત જ શાન્ત છે.
ફક્ત હંસ્રિ તમિસ્ર તમિસ્ર છે.’’

આ યાત્રા સંદર્ભે ભૂપેશે કરેલી નોંધ મુજબ ‘‘આગળ વધવું, તૃષા, ભૂખની પ્રચંડતા અને રુંધામણ, અંધ માતા અને પ્રેયસી તેય અંધ, બન્ને દ્વારા શોધાશોધ. વતનની યાદ, ભૂમિની યાદ, આકાશની યાદ, પાણીની યાદ, ફરી તૃષા આ સ્થિતિમાં નાયકનું બેસી પડવું. રાક્ષસીના શબમાં પ્રવેશની ફ્લેશ બેક; પાણી ભરાવાનો પ્રારંભ, શબનું હાલવું, તૃષા છીપાવવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન. વિહ્વળતા, રુંધામણ, ઝેરી હવા, બેબાકળાપણું અને ગર્ભાશયમાં પોતે રાક્ષસી બાળ હોવાની કલ્પના વગેરેના વિગતપ્રચુર આલેખનથી એક અસહ્ય, તનાવભર્યું વાતાવરણ રચાતું જાય છે. અને રાક્ષસીના શરીરની ભૂગોળ નાયકને તાકતી, ઉપહાસ કરતી હોય એવા સંવાદો ચાલે છે. જે છેલ્લે મરણવેગ ‘નિશાણ’ બજ્યે જતાં મરણના પ્રતિઘોષ પાડે છે. નિરપરાધ નાયક પોતાની કઈ ભૂલને કારણે આ સ્થિતિને પામ્યો એની વિમાસણમાં શબના હૃદયગુંબજ પાસે આવીને અટકે છે. જ્યાંથી દૂરના દેશે અકીક, મોતી, ચીનાંશુક ભરેલી સઢની પોઢ સરી હશે.

સઘળું એક ચૂક્યા ધબકારમાં
અતીત પ્યાસનું ગ્રાસ બન્યું અરે!
સઘળું એક ચૂક્યા ધબકારમાં
સઘળું એક ચૂક્યા ધબકારમાં

નથી નથી જ ચૂક્યો ધબકાર હાં — પંક્તિથી વિરમતા આ કાવ્યમાં ઘણી જગ્યાએ અર્થસભર સંદિગ્ધતાઓ જોવા મળે છે. ‘પવનનું પ્રતિબિમ્બ હલ્યા કરે’ જેવી અનેક સ્પર્શી જતી પંક્તિઓ છે. દીર્ઘ છાન્દસ રચના સાથે કામ પાડવાની રીતિ પણ ધ્યાન ખેંચે એવી છે. ભવિષ્યમાં આ રચનાનું છેલ્લું રૂપ મળી આવશે તો ગુજરાતી કવિતાને એક ઉત્તમ દીર્ઘ કાવ્ય પ્રાપ્ત થશે.

અત્યંત સ્પષ્ટ વિચારણા અને વિષયના ઊંડાણમાં તર્કકઠોર ચિન્તન સાથે ઊંડે ઊતરવાની તત્પરતા ભૂપેશના વ્યક્તિત્વનાં મુખ્ય લક્ષણો હતાં. નમ્રપણે એનો મુદ્દો સ્પષ્ટ કરે, પણ સામેવાળો ગમે તેવો ઊંચો મોભો કે વ્યક્તિત્વ ધરાવતો હોય, ભૂપેશ મક્કમ રહે. એને ‘મતભેદને મનભેદનું રૂપ આપતા ટોચના કેટલાક સાહિત્યકારો પણ વ્યક્તિ તરીકે વામણા લાગતા. એ અળગો અને એકાકી રહેતો એના મૂળમાં એની સજાગતા પણ હતી. ભૂપેશ ક્યારેક કોઈને સિનિક, કે આક્રમક, લાગ્યો હશે પણ એનું એ સમગ્ર, સર્વ સામાન્ય વ્યક્તિત્વ ન હતું એ માનતો કે સંવેદનશીલતાને ક્યારેય આંચ નહીં આવવી જોઈએ. માત્ર સાહિત્ય કે કળા જ નહીં પણ પ્રવૃત્તિમાત્રથી વિમુખ થવા માટે નક્કર ચિન્તન હતું. જે માને તે આચરણમાં મૂકી જીવવાનું જોમ હતું. એના મતે ‘‘જીવન કંઈ સમય ભરવાની વસ્તુ નથી. પ્રવૃત્તિમાં જાતને પરોવી દીધા વગર પણ જીવી શકાય. જીવનનો આનંદ લઈ શકાય.’’ ટૂંકમાં voidને અર્થપૂર્ણ રીતે જીવવા માટે વ્યક્તિ સભર હોવી જોઈએ એવું કંઈક એ માનતો. આથી એણે જે જે છોડ્યું તે સાચી રીતે સમજવું જરૂરી બને છે. કાન્તિ પટેલ અને રમણ સોની બન્ને ભૂપેશ વિષેના તેમના લેખોમાં પોતપોતાનાં નિજી દૃષ્ટિકોણથી પણ આવા જ તારણ ઉપર આવ્યા છે. બન્નેમાં કેટલું સામ્ય છે તે નીચે આપેલા અંશો પરથી જણાશે.

‘‘ગંભીર પ્રકારના સૌંદર્યશાસ્ત્રીય તેમજ તાત્ત્વિક પ્રશ્નોમાં તે અટવાયેલો જણાતો હતો. કલાપ્રવૃત્તિની સાર્થકતા વિશે સાશંક બનાવનારી સ્થિતિ તેને કંઈ અચાનક જ નહીં લાધી હોય. શબ્દને ગંભીરતાથી લેવાની તેની પ્રકૃતિમાં જ એ માન્યતાના બીજ રહેલાં હોય કદાચ. બાકી શબ્દમાંની અશ્રદ્ધાને જીવનમાંની અશ્રદ્ધામાં ખપાવી દેનારને ભોંઠો પાડી દે એવું તંદુરસ્ત એફર્મેશન તે જીવન વિશે ધરાવતો હતો. જીવન અને કવનનો સીધો સંબંધ સ્થાપનારના મતનો તે નહોતો. વિશ્વાસ ન આળતો હોય તેણે ‘પરબ’ (અંક ૩, ૧૯૭૪)માં પ્રગટ થયેલ તેનો ‘કૃતિનિષ્ઠ સર્જન’ એ નાનકડો લેખ જોઈ જવો જોઈએ. તેમાં તેણે કૃતિત્વને આધારે કૃતિ અને સર્જકને મૂલવવાનો આગ્રહ સેવ્યો છે.’’

— કાન્તિ પટેલ (ફાર્બસ ત્રૈમાસિક, જુલાઈ-સપ્ટેબર ૧૯૮૨)

‘ભૂપેશ મૂળભૂત રીતે તો ચંતિક હતો. સર્જકતા કિશોર વયથી કોળેલી. પછી તો ઘણું લખ્યું પણ પ્રકાશિત ઓછું કર્યું. એમાં અપેક્ષિત ધોરણો મુજબનું ન નીપજી આવે ત્યાં સુધી બહાર ન મૂકવાનો આગ્રહ — એવી સાહિત્યનિષ્ઠા તો ખરાં જ, પણ સમગ્ર જીવનના સંદર્ભે જોતાં આવી બધી આકાંક્ષાઓને એ વારતો ગયો; શરૂઆતમાં હતી એ, માન્યતા ને સ્વીકૃતિ માટેની તીવ્ર ઇચ્છાને એ ક્રમશ: ઓછી ને ઓછી કરતો ગયો; કોઈને લઘુતાગ્રંથિ લાગે એ હદે બાહ્ય રીતે એ નિષ્કિય થતો ગયો એમાં એની ચંતિનશીલતા જ વિશેષ જવાબદાર, પરંતુ આ જ કારણે એ અંદરથી તો વધુ ને વધુ સ્પષ્ટ, સમૃદ્ધતર થતો રહ્યો. કલા વિશેની એેની લેખમાળા મળી હોત તો એની આંતરિક સમૃદ્ધિનો હિસાબ મળ્યો હોત.’’

— રમણ સોની‘ (પરબ’ ઓક્ટોબર, ૧૯૮૨)

ભૂપેશ સાથેનો પ્રત્યક્ષ, પરોક્ષ સમ્પર્કમાંથી ઝીલાયેલી ભૂપેશની આન્તર્છવિની નોંધ અહીં કરી છે. ભૂપેશને અને એની સર્જનસૃષ્ટિને પામવામાં એ સહાયક થશે એવી મારી શ્રદ્ધા છે.

૨૯, મે ૧૯૮૬

*

‘પ્રથમ સ્નાનની’ તાજગી — ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા

નિરર્થકતાના સંદર્ભમાં ભૂપેશે પહેલા શિક્ષણજગત છોડ્યું. પછી સાહિત્યજગત છોડ્યું અને એ સાથેસાથે એકાએક આ જગતને છોડ્યું; એની વિલક્ષણતા એના વ્યક્તિત્વમાં અને એના લેખનમાં, બંનેમાં પડેલી છે. સંવેદન અને નિર્વેદ એની જીવવાની અને લખવાની શૈલીના પ્રધાન સૂર હોય એવું લાગે છે :

અળવીતરાઈ નથી, વિજય નથી, ટેવ નથી
પીવાની કોઈ જબરી તલપ નથી, જરૂર નથી,
એમ તો ચાખવીએ નથી.
ને તોય ઘંૂટડો ભરવામાં કોઈ જુલમ થતો નથી
ને જીભ સ્વાદ ચૂકી જાય છે એમ પણ નથી.

(પૃષ્ઠ ૧૨)

નકારને દોહરાવતા આ ભૂપેશની ચારેક છબીઓ જુદાજુદા સમયમાં તરવરે છે : ૧૯૬૭-૬૮ના સમયમાં અનિરુદ્ધના નિમંત્રણથી બીલીમોરા કોલેજમાં વ્યાખ્યાન માટે ગયેલો. બી.એ.ના વર્ગમાં જુદો તરી આવેલો એક મુગ્ધ માસૂમ ચમકતી આંખવાળો ચહેરો મને બીલીમોરાના સ્ટેશન પર એના વાંકાચૂકા હસ્તાક્ષરવાળી હસ્તપ્રતો થમાવી ઉઘાડપગે આવી ઉઘાડપગે ચાલી ગયેલો. જાણે કહેતો હોેય —

એકવાર આ લઘરવઘર રસ્તો હું વીંધી જાઉં પછી સૌ જોજો.

લઘરવઘર હસ્તપ્રતમાં કવિતાને સ્વાભાવિક રીતે હસ્તગત કરતા કવિની મુદ્રા ઊઠતી હતી. થોડીક નોંધ સાથે કાવ્યો પરત કરેલાં. પછી ભૂપેશ મળ્યો અમદાવાદમાં અનિરુદ્ધને ત્યાં જ. ૧૯૭૦-૭૧ના અરસામાં. અમદાવાદ જતો ત્યારે હું અનિરુદ્ધને ત્યાં ઊતરતો. એક દિવસ ધૂંધવાયેલો ભૂપેશ ત્યાં બેઠેલો. કહે ‘રાષ્ટ્રગીત પવિત્ર ગણાય? કવિતા માટે એને ખપમાં ન લઈ શકાય?’ ચર્ચા થઈ. મેં કહ્યું ‘કવિતા બનતી હોય તો કવિતા સિવાય કશું વિશેષ પવિત્ર નથી.’ અનિરુદ્ધે ભૂપેશને વારેલો. રાષ્ટ્રગીતની અદબ જાળવવી જોઈએ, એની સાથે ચેડાં થાય જ નહિ. અને ભૂપેશ હાથમાં રચના લઈને બેઠેલો : ‘જનમનગણને કેવડિયાનો કાંટો વાગ્યો. કહો અધિનાયક, કેવી એની મહેંક, કલેજે દવ ઝાઝેરો લાગ્યો?’ (પૃષ્ઠ ૪૮). ૧૯૭૩-૭૪ના અરસામાં દાહોદની કોલેજમાં ગુજરાતીના અધ્યાપક માટેના ઇન્ટરવ્યૂમાં આવેલો, અને રાત રોકાયેલો. કેટલીક રચનાઓ સંભળાવેલી, એમાંની કોઈ યાદ નથી. યાદ રહ્યો છે એનો રણકતો ચહેરો. છેલ્લે મોડાસા હું વ્યાખ્યાન માટે ગયેલો ત્યારે ઠેઠ બસ સ્ટેન્ડ સુધીનો સતત એનો પ્રેમાળ સહવાસ હતો. મોડાસાના બસ સ્ટેન્ડ પર બસ આવવાની રાહમાં એણે દ્રુતવિલંબિતની કેટલીક નાદ-આકૃતિઓ મારી આગળ વહેતી કરેલી, તે અભૂતપૂર્વ હતી.

અર્થના વિષમ વ્યાપારો અને વિચિત્ર અધ્યાહારો ગોપવતી એની કવિતાની પ્રધાન ઓળખ નાદથી જ થઈ શકે એવું આ સંગ્રહથી બધી જ રચનાઓનું ક્લેવર છે. કેટલીક જગ્યાએ તો એની માત્રા તીવ્ર છે :

ઉદધિના કંપની ચમકમાં, પૃથ્વીના તૃણ ફૂટ્યા સ્પંદમાં,
પુષ્પની ગંધમાં, પંખીના પિચ્છના કેશના રંધ્રમાં
ને હવા છંદમાં
એ ભળ્યાં — ઓગળ્યાં — વિસ્તર્યાં…’ (શબ્દનો જન્મ)
‘મવ્વર વજાડતા દીઠા ગારુડીને રોમરોમ ફેણૈયા ડોલ્યા
ફેણૈયા ડોલ્યા ને અણિયારી ઘુઘરીના
ઝમ્મ ઝમ્મ ઝાંઝરિયા બોલ્યા.

(મૈથુન)

અહા, આ શું છક્ક અહા આ શું છક્ક
એ જ પીઠ એ જ બાહુ એ જ કેડ એ જ કરોડનો એ જ વળાંક
બધેથી તાજું પથ્થરિયું લોહી નીંગળે છે. અદ્દલ ઝડપાયો.
નીંગળે છે આગે કદમ છક્કઅ પીઠ ભખ્ખઅ
બાહુ છક્કસ કરોડ ભખ્ખસ વળાંક છક્કસ ભખ્ખ છક્ક ભખ્ખ
ભખ્છક ભખ્છક ભખ્છક બીડાવ ખૂલો બીડા ખૂલે ખૂલા બીડ
ખૂલા બીડ ખૂ
શેવાળ શેવાળ લપસ ચીકણો લિસોટો ખીણમાં છરરર છક્

પણ ભૂપેશની કવિતા નાદ આગળ સમાપ્ત થતી નથી. ‘નાદ’માં ભૂપેશનો ‘માનવીય અવાજ’ અવશ્ય ભળેલોે હોય છે. કદાચ એનું કારણ ભૂપેશને મન કલાકૃતિ ‘માનવીય સર્જન’ છે. આથી સદંતર અભ્યંતર થતી અને પોતાનામાં સંકેલાઈ જતી સ્વાયત્ત કવિતાની અંતર્મુખતા અને ઇતિહાસ તેમ જ સમાજકારણ-રાજકારણનાં બિનંગત બાહ્ય પરિબળોનાં સતત દબાણોે હેઠળ સદંતર પ્રતિબદ્ધતા સાથે પરાયત્ત થતી કવિતાની બહિર્મુખતાની વચ્ચે ભૂપેશની રચનાઓએ રસ્તો કર્યો છે. એ સદંતર બંધ નથી, તો એ સદંતર ખુલ્લી પણ નથી. અને તેથી જ.

યા અલ્લાહ’ની ચળકતી ટોના બૂટની કિકિયારીઓ
ધરતી પર ઊગેલી ઘાસની પોપટી કૂંપળોને
જાલિમ છરકા કરતી દોડતી જાય છે.
રમ્ય વાતાવરણ અને નીતરતી સવારના પીળા પૂર્ણચન્દ્રની વચ્ચે
ચાઈનીઝ ગીધોના ધણને ચરાવવા
પારકા ગોવાળો પાવામાં ટેન્કોના સૂર વગાડતાં વગાડતાં આવી ચડશે

(બાંગ્લા — બે અનુભૂતિ)

ડામરના રેલાની પીગળતી સડક પર હરિજન બાળ
ચિત્કાર કરતો દોડી રહ્યો છે અને ઊંચકી લો મહારાજ

(બૂટકાવ્યો)

ટાંગ, છછૂંદર, મિશ્કિન મિશ્કિન ભલે પધારો, વરલી મટકાનો કંત્રાટ
ભગંદર ગયું જહન્નમમાં.
અત્તર, ગલ્લો, ડાઘ, તમંચો, ભોંયફટાકા, ઘા બાજરિયાં, હિંદુ મુસલમાન
ગયું રે ગયું બધું જહન્નમમાં
બોલો, ક્યા કાશી, ક્યા મક્કે રે હરગંગે…

(ગયું બધું જહન્નમમાં)

આવી પંક્તિઓ સંભવી શકી છે. એમાં ય બીજું અવતરણ જ્યાંથી લેવામાં આવ્યું છે એ ‘બૂટકાવ્યો’ની શ્રેણી ભૂપેશની સર્જકતાનો ઊંચો આંક બતાવે છે. સર્જકતાનાં મૂળ નવાં જોડાણો (New connection) અને સંયોજનો (New combinations) ઊભાં કરવાના સામર્થ્યમાં હોય, તમારી પરિચિતતાના વાતાવરણમાંથી ઉખેડી તમને બહાર ધકેલવાના સામર્થ્યમાં હોય, તો આ કાવ્યોમાં એ સિદ્ધ થયું છે. બીજી રીતે જોઈએ તો એક જગ્યાએ ખોદ્યા કરતી અને નિરર્થક ઊંડે જવા મથતી ઉદગ્ર સર્જકતા (Verticle creativity)ને સ્થાને અહીં ઠેર ઠેર ખોદ્યા કરતી અને સાર્થક રીતે ઊંડે ઊતરતી બહુપાર્શ્ચ સર્જકતા (Lateral creativity)નું ઉદાહરણ જોઈ શકાય છે. ભૂપેશનાં ‘બૂટકાવ્યો’ વાન ગોગના ‘બૂટ્સ વિથ લેસિસિ’ (૧૮૮૬) કે રેન માર્ગારિતના ‘ધ રેડ મોડેલ’ (૧૮૯૬)ના ચિત્રની બરોબરી કરી શકે એવાં સશક્ત છે. વાન ગોગના ચિત્રમાં જે ઉન્મત્ત સર્જનવેગ (maddend genius) છે તેવો જ ઉન્મત્ત સર્જનવેગ ભૂપેશનો છે :

રાતુડિયાઓ, ખત્રવટ મા ચૂકો
ના લજવો માવડી ગાવડીનું દૂધ — કાં ત્રાગળાં બની બેઠાં?
રાતુડિયાં મારા ટેબલ નીચે સૂનમૂન.
ના છાપ્યું એક્કે પગલું
ના ચમચમ ઝાંઝર બોલ્યાં.
ના ખદડૂક ઘોડા દોડ્યા.

*

બૂટાળાઓનો આ દેશ-વિશ્વ!
સૌના બૂટમાં નિવાસ, બૂટમાં વાસ, બૂટમાં પ્રકાશ, બૂટમાં શ્વાસ,
ઉછાસ… ઉછાસ!
બૂટની બોલી પર બધા આફરીન છે.

*

ઊંધા તરુવરના મૂળને ટેટા બાઝયા ને ફૂટ્યા.
ફૂટતાં જ સભાખંડ કે મન્દિરના દ્વાર પાસે ખૂણો રચતા
તોડતા ચૂસતા અર્ધાંગને આજે
ગુજરાતીમાં હું દ્વિવચન, નહીં યુગ્મવચન શોધું છું.
ચર્માલયમાંથી તે બહાર પડી ચૂક્યું છે.

બૂટમાંથી ઊગતા પગ કે પગમાંથી ઊગતા બૂટનો ભ્રમ રચતી બૂન માર્ગારિતની મોહક ચિત્રકૃતિની જેમ ભૂપેશે પણ શબ્દદૃશ્યો દ્ધારા પગબૂટના એકાકાર સંબંધો સ્થાપિત કર્યા છે :

તો બૂટને પગ ફૂટે
પગને આંગળાં, આંગળાંને નખ ફૂટે. નખના પોલાણમાં સદ્ય સ્નાતા
ધરતી મેલ બનીને પ્રસરે.
નખથી માણસ પર હુમલો કરે, પગથી પર્વતોના આરોહણ
ને દરિયાના અવરોહણ કરે
ધરતીથી કણસલાં પગ વતી ખળામાં અનાજ બને
પગ હોય તો અવાજ બને, પગ હોય તો કાંટો વાગે
પગ હોય તો આંગળાં શિયાળામાં ઠૂંઠવાય ગરમ બૂટમાં પેસે.

ધર્મ, ગીતા અને પ્રયોગશાળાના સંદર્ભોથી માંડી રાજકારણ તેમજ સમાજકારણના સંદર્ભોને લઈને ચાલતી આ રચનાઓ ભાષાની જાતજાતની તરાહો ઊભી કરે છે. ભિન્નભિન્ન ભાવભંગી અને ભિન્નભિન્ન અર્થભંગી વચ્ચે આવનજાવન કરે છે; અને લોકવાર્તાના લહેકાના સીમાડા લગી પહોંચે છે :

હવે ધોળા ધમરક દૂધજી તમીં નેહરજો રે બહાર.
માખી આવી બેસે નૈ. દૂધજી બહારો નેંહરે નૈ.
માખી ચા પીવે નૈ.

આ બૂટકાવ્યો પછી તરત ધ્યાન ખેંચે એવી બીજી દીર્ઘરચના છે : ‘એક ઈજન’ કોઈ આનાઘ્રાત ચિરયૌવનાના માતૃત્વના કેન્દ્રમાંથી પ્રસરેલી અને કવિ તરફ વહેતી સંવેદનાનું આ કાવ્ય, કવિની ઈડિપસ ગ્રંથિનું અને માતૃવાત્સલ્યનું સંમિશ્ર સંકુલ સ્વરૂપ પ્રગટાવે છે. (કવિની ઈડિપસગ્રંથિ ‘મા-પોરાંની પુત્તળીઓ’માં પણ જડે છે) ‘ભૂપેશ’નું ‘ભૂપ’ જેવું લઘુતાવાચક સંબોધન માતાનું લાડ તો સૂચવે છે. પણ માતા પરનું ‘વત્સ’નું એકમેવ સામ્રાજ્ય પણ સૂચવે છે. વત્સ માટેની માતાની તૃષા વ્યક્ત કરતો પ્રથમ ખંડ, પ્રસવની ચીસ સુધી પહોંચતાં, છાતીમાં ઊનાં ઊનાં દૂધ ઉકાળતો માતૃત્વના આનંદનો બીજો ખંડ, ન-માયા નબાપા વત્સના વ્રણને પસવારતી અને વ્યક્તિ સમષ્ટિના ભૂતકાળમાં દૂર દૂર સુધી જતી અભિજ્ઞાન ખોતી શાશ્વત સમવય માતાનો ત્રીજો ખંડ વત્સ માટે અણઓળખાયા સમય પટ પર અને દીવાસ્વપ્ન પટ પર રતિ ગતિ કરતી અને અંતે વત્સનો કિલ્લોલ છાતીએ વેરેલો જોવા ઇચ્છતી માતાને ચોથો ખંડ — એમ લગભગ ચારેક ખંડમાં જોઈ શકાય એ રીતે રચના પ્રસરી છે. મનહરનો મેદ વગરનો મનોહર વિસ્ફોટ આરંભથી જ જોવાય છે :

ભૂપ, મારાં તન, મારાં સ્તન, મારાં બાળ, રે નયન મારાં, આવ
આ ધધડ્યા મિજાગરા, આ કકળ્યા મિજાગરા, આ તૂટતા મિજાગરા
ને પલકમાં તૂટશે કમાડ — તને કશી નથી જાણ.
પછી કૂપમાં પારેવાં જેવો ફડ ફડ ફડ મારો વીંઝાતો વીંઝાતો
એવો ઘૂમશે અવાજ
થશે તરંગિત જલ નીચે જલ નીચે જલ પછી જલ પછી જલ પછી જલ…
ઘૂમશે અવાજ મારો-ભૂપ, મારાં તન, મારા બાળ રે નયન મારાં, આવ.

અંગત વિષાદને પોતાથી દૂર કરી, માતાની ચેતનામાં રોપી, વસ્તુલક્ષિતાની અસંલગ્નતાને મનહરના વેગ સાથે સંકળી છે એ ક્રિયા કલાત્મક છે. સાચી રીતે કહેવાયું છે કે સર્જનની પ્રક્રિયાનું કાર્ય પોતે જ કલાને, દેહ અને રક્તના વેગમાંથી ચીસ પાડી ઊઠતી માનવીય વેદનાથી અલગ કરે છે. હકીકતમાં કલાની આ ક્રૂરતા છે અને એવી આવકારપાત્ર કલાની ક્રૂરતા ‘એક ઈજન’માં જોઈ શકાય છે.

દીર્ઘરચનાની વાત કરીએ છીએ ત્યારે ‘હું ચા પીતો નથી’ રચના પણ એના વાતચીતિયા રોજિદાં મજાકિયા કાકુઓ (mocking undertones)થી ધ્યાન ખેંચે છે. ગુજરાતી કવિતામાં જવલ્લે જોવા મળતા વ્યંગનો પુટ આ રચનાને લાંબો સમય યાદ રખાવે એવો છે :

‘નાઆઆઆ હું ખોટ્ટે ખોટ ચા પીઉં છું
બસ હવે ટળો.
સાચ્ચે સાચ જ હું ખોટ્ટે ખોટ ચા પીઉં છું
લિપ્ટન નીલગિરિ આદિનાં પોસ્ટરોને પીઉં છું
મૂળ જાહેરાતોમાં તો એ રીસ્સસ ગળામાં, ઊતરે છે,
સગા સંબંધી, મિત્રો, હોટેલ, મહેફિલ કપરકાબીના ખખડાટથી
સોડમને પીઉં છું.
દશ પંદર કે બાર વર્ષથી જો કે મેં ચા પીધી જ નથી એમ નથી
કેમકે હું મોહનચંદ કરમદાસ નથી.’

મજાક અને વ્યંગના આવા કાકુઓ વચ્ચે સામાજિક શોષણો અને સામાજિક ક્રૂરતાનાં સ્તરોને ઊંડેઊંડે સંગોપતી ભાષાભિવ્યક્તિઓ સરલ છતાં તીવ્ર રીતે તિર્યક્ છે :

‘એક તરફથી આસામનો બગીચો ને બીજી તરફથી શેરડીનાં ખેતરો
યંત્રોમાંથી પસાર થઈ મારા ગામની કૂઈમાં ઠલવાય છે
ઠલવાય છે ને ખદખદે છે, કપમાં રેડ્યા પછી પણ ખદ ખદ
વધતી જ જાય છે-તોફાન.

ક્યાંક વ્યંગથી ઊંચકાઈને વિદ્રોહ સુધી પહોંચી જતો અવાજ પાછો વ્યંગ પર આવીને કુશળતાથી જે રીતે ઠરે છે તેનો તરીકો પણ જોવા જેવો છે :

‘આ કાવતરું છે, મૃત્સદ્દીનું રાજકારણ છે

મારે બાપોકાર કહેવું છે કે ભોળાને ભરમાવવાની રીત છે – પેરવી છે.
હવે હું ગાયને ગરદનવઢ ઘા કરી ભાંભરડા કઢાઉ?
ખુલ્લું લેટરિન રાખી બીભત્સ ચિત્રો ચીતરું?
તમને માતાજી ને ભગિનીને એક એક હાથે બાથમાં જકડી
સપાટ સૂઈ જવાની શુભેચ્છા પાઠવું?
દિવાનખંડના સોફાસેટ પર મૂતરું?
દાણ-ચોરી કરીને કાળું નાણું જમાવું?
કે પછી હો જાય એક કપ બાદશાહી?

ભૂપેશની આ ત્રણે દીર્ઘરચનાઓ પોતાની રીતે સુગ્રથિત અને આસ્વાદ્ય છે, પરંતુ એની ગીતો સિવાયની અન્ય પરંપરિત કે અછાંદસ રચનાઓ પ્રમાણમાં લઘરવઘર છે, શિથિલ છે, વેરવિખેર છે, ડહોળિયા જેવી છે. અલબત્ત ક્યાંક નાદના ચમકારા છે :

પ્હાડ ચીરી ઊગતો તે સૂરજ આ પ્હાડમાં દટાયેલો જો મળી જાય
મળી જાય.
‘મળી જાય પછી એને પ્હાડ ચીરી, ઝાડ ચીરી, હવા ચીરી આભમાં
મેલી દેવાય’
ક્યાંક ઘનીભૂત અભિવ્યક્તિઓ છે.
‘પ્હાડના પાન પાન પર ઝાડ ઝાડનો નકશો’
ક્યાંક રહસ્યગર્ભ પ્રતીકાત્મકતા છે :
‘એક વર્તુલે જકડાયેલાં પતંગિયાઓ બંને
ચાદર પરની ભાત મહીંથી છૂટ્યાં,
પલંગ નીચે પગરખાંની છૂટી છૂટી જોડો માંહે પેઠાં

ક્યાંક દુર્ભેદ્ય વ્યક્તિતા છે :

ક્યાંક ફળ
જે ‘ડબાક્ ડબકે છે કર્બૂર નદમાં. એનો અવરિત સ્વાદ
વહી જાય છે.
પરિપક્વ મારા વહેતા રક્તમાં, માછલીઓમાં.

ક્યાંક નાટ્યાત્મક અગ્રોક્તિઓ છે :

‘ખુલ્લી આંખ અચાનક ઊઘડી જાય છે.
આખું શરીર સંચારબંધ — હું શબવત’

ક્યાંક મનોભૂગોળ (Psychic Geography)નાં સરલ છતાં આકર્ષક સાદૃશ્યો છે :

જ્યારે આકાશના, હવાના, પાણીના ભૂમિના સમુદ્રો
પરસ્પરમય બની જવા
એકમેકમાં ધસી રહ્યા છે.

પરંતુ ગાબડાં પાડીને આવતી આવી આકર્ષકતાઓની સામે પરંપરિત કે અછાંદસ રચનાઓમાં એકંદરે સંગતિ અને સંઘટનનો અભાવ છે. ક્યારેક તો રાવજીનો પદરવ ભૂપેશની પદાવલી સુધી આવી પહોંચ્યો છે.

દરિયાની કમ્મર પર ત્યારે આળ પાથરી સૂરજ પૂછશે
— હવે તમારે શું કરવું છે?
કહો તમારે શું તરવું છે?

ક્યારેક ‘અનિદ્રા’ જેવા કાવ્યમાં બન્યું છે તેમ રચનાના કેન્દ્રમાં પુરુષ છે કે સ્ત્રી એની ચોક્કસતાનો નિરર્થક અભાવ રચનાને એકદમ શિથિલ કરી નાખે છે. એમાં બચાવી લેવા જેવી પંક્તિ છે : ‘સસ્તન ચન્દ્ર આકાશમાંથી નીચે ઊતરે છે.’

હા, ભૂપેશનાં ગીતો આ સંગ્રહમાં સારી સંખ્યામાં છે અને એ બધાં ભૂપેશશાઈ મુદ્રાથી અંકિત હોવાથી એનું મૂલ્ય ઊંચું છે. અનિલ અને રમેશની સાથે ગીતની સર્જકતાની રીતે ભૂપેશનું નામ અવશ્ય લેવું પડે એવી એની અરૂઢતા છે. ગુજરાતી ગીતના સ્વીકારેલ ઢાંચાનો ભંગ, તર્કપ્રમાણને બદલે કાવ્યપ્રમાણ પર ખૂલતો પટ, સંમોહક ગૂઢ અને લયાન્વિત પદાવલી, તળપદા અને નાગરી સંસ્કારનાં પરસ્પર-ક્રીડનો, ગીતે ગીતે ક્યાંક ને ક્યાંક આવી પડતું પ્રતિગીતનું તત્ત્વ — ભૂપેશના ગીતવિશેષો છે. સંગ્રહને નામ આપતું ભૂપેશનું ‘પ્રથમ સ્નાન’ ગીત ભૂપેશની બધી જ લાક્ષણિકતાઓને પ્રગટ કરે છે :

આદમ હવ્વા ભેળો ન્હાય
લાંબી લાંબી દાઢી, મંઈથી અમરત નિસર્યું જાય
ત્યાં તો હાય…
જનાજો જાય, જનાજો જાય.
ગનાની કેરી — ચીકુ ખાય.

આ ગીત પ્રગટ થયું એ અરસામાં ‘‘ ‘પ્રથમ સ્નાન’ જેવા કાવ્યમાં પોતીકો લિરિક ઝોક ઊભો કરવા મથતો ભૂપેશ અધ્વર્યુનો અળવીતરો અવાજ’’ મેં સહર્ષ નોંધેલો. અહીં આદમ અને ઈવના તેમજ મૂળભૂત પાપ (original sin)ના બાઈબલ સંદર્ભો સાથે ‘કિર્સન રાધા ભેળો ન્હાય’ના ભાગવત સંસ્કારોની એવી રીતે કલમ થઈ છે કે ઊમિર્ગીતનો એક આગવો આવિષ્કાર ઊભો થયો છે. ‘નાથ રે દુવારકાનો’ ગીત પણ કૃષ્ણ ગીતોની પરંપરાનો સ્વીકાર કરતું હોવા છતાં અરૂઢ છે. યાદવરાય અને કાનજીનાં બે સ્વરૂપને દર્પણ બહાર અને દર્પણ અંદરના તણાવમાં વહેંચી નાખતા ગીતનું ચુસ્ત શિલ્પ ઊભું થાય છે. કૃષ્ણના પૂર્વજીવનના સ્મરણ સાથેની ચિત્ર-સ્થિતિ અનોખી છે; ‘મટુકી ફૂટીને બધે માખણ વેરાય’ દર્પણને કારણે કૃષ્ણના વહેંચાયેલાં બે સ્વરૂપની પ્રત્યક્ષના સંવેદ્ય છે :

દર્પણ બહાર જદુરાય
ને દર્પણમાં છેલ ને છકેલ પેલો કાનજી
બહારની રુક્મિણી મોહે
ને દર્પણની અચકાતી દેખી ગોવાળજી.

‘મૈથુન’માં શબ્દાંદોલ અને શબ્દવિવર્ધનથી ગીતનો મહિમા થયો છ.ે ગીતનાં પુનરાવર્તનો ગીતનો છાક રચે છે :

છોડ્યાં સૌ ગાન ને છોડ્યાં સૌ તાન ત્યાં મવ્વર ઝાંઝરસમું બોલ્યા
કે કંચકને રોમ રોમ અણિયાળી ઘુઘરીના ઝમ્મ ઝમ્મ મવ્વરિયા ડોલ્યાં
કે ઝમ્મ ઝમ્મ મવ્વરિયાં ડોલ્યાં
મવ્વર વજાડતા દીઠા ગારુડીને ઝમ્મ ફેણૈયા ડોલ્યા
ફેણૈયા ડોલ્યા ને ડોલ્યાના હેતના રોમ રોમ ઝાંઝરિયા બોલ્યા.

આ ગીતોમાંથી સાતેક સ્ત્રીના ‘પોઈન્ટ ઓવ વ્યૂ’થી અને પાંચેક પુરુષના ‘પોઈન્ટ ઓવ વ્યૂ’થી લખાયેલાં છે, જ્યારે પાંચેકમાં સંભાષક કામગીરી બજાવે છે. કોઈક ગીતનો આકર્ષક ઉપાડ : ‘મધરાતે ભાંભરેલો ચાંદો ને મધરાતે/કાગળની ચીસ ઊડી શામળી’ ‘(મધરાતે’); કોઈ દૃશ્યનો પ્રત્યક્ષ થતો રંગપટ : ‘અંકાશે ભૂરું તૂરું કૈં વાય ત્યાં/કેસૂડે પોપટડા ઊગ્યા સામટા.’ (‘પણ—’); કોઈક ગતિશીલતાનો રોમાંચકર આલેખ : ‘જુવારના લીલા દાણાઓ ચાંચ વચાળે રાખી/કેડી બેઠી ચકલીઓની હાર સામટી ભાગી’ ‘(ચરણ’); કોઈક અતીતઝંખામાંથી ફૂટતી ઉતાવળનો સાદ : ‘દેશમાં ચાંદો, દેશમાં સૂરજ, દેશમાં રાણી રાતની, માલમ,/સાબદો સાગર ભરકિનારો વા’ણ ઉપાડો, દેશમાં હાલો’ ‘(વિજોગનું ગીત’) — આ બધું ભૂપેશની ગીતસૃષ્ટિની વિલક્ષણતાનો નિર્દેશ આપે છે. હા, ‘હણું કર્ણને બનું દુ:શાસન પછી બધા યે જોજો’ જેવી ‘એક વાર આ’ની બહારથી મિથને ચીટકાવી દેતી પંક્તિ જરૂર ક્લેશકર બને છે.

આમ કવિ ભૂપેશનો આ ‘પ્રથમ સ્નાન’ કાવ્યસંગ્રહ છઠ્ઠા અને સાતમા દાયકાની ભિન્ન ભિન્ન સેરોને સમાવે છે, પ્રત્યેક સેરને શબ્દોનું અંગત વિશ્વ અર્પે છે અને એમાંથી એક બળવાન કવિને ઉપસાવે છે. ‘પ્રથમ સ્નાન’નું ગુજરાતી કવિતાક્ષેત્રે વિલક્ષણ સ્થાન રહેશે.

*

એક ઈજન

ભૂપ, મને લાગી તારી પ્યાસ — એને માણું.
તપ્ત મારો કંઠ તારા કાનનાં કમાડ પરે પટકાતો રોજ
આજ ચરમવ્યાકુલ બની તુમુલ મચ્યો છે
તને એનું નથી ભાન, નથી જાણ — એને માણું.
ભૂપ, મારાં તંન, મારાં સ્તન, મારાં બાળ, રે નયન મારાં, આવ.
આ ધધડ્યા મિજાગરા, આ કકળ્યા મિજાગરા, આ તૂટતા મિજાગરા
ને પલકમાં તૂટશે કમાડ — તને કશી નથી જાણ.
પછી કૂપમાં પારેવાં જેવો ફડ ફડ ફડ મારો વીંઝાતો વીંઝાતો
એવો ઘૂમશે અવાજ,
થશે તરંગિત જલ નીચે જલ નીચે જલ પછી જલ પછી જલ પછી જલ…
ઘૂમશે અવાજ મારો — ભૂપ, મારાં તંન, મારાં બાળ, રે નયન મારાં, આવ.
એવો ઘૂમશે અવાજ ત્યારે ચકળવકળ તારું બ્હાવરું શું તાકવા-ફંફોસવાના
મૂંઝારાને કેટલાયે જુગથી હું માણતી રહી છું.
એને જાણવા છતાં મેં કદી જોયું નથી.
એને જોઈ, માણવાની લાગી મને પ્યાસ — એને માણું.
સ્મિત નહીં, ચુંબનથી મત્ત બન્યા ઓષ્ઠે નહીં,
મૂછિર્ત ન નૈન કે ન વિશ્રંભની ગોઠ,
નહીં આશ્લેષે આશ્લેષે બેય બદ્ધ દેહ, મૈથુન ન.
અક્ષતયોનિ રે હું તો રજસ્વલા નારી, મારી અનાઘ્રાત કાય,
આજન્મ આજન્મ મારી અનાઘ્રત કાય.
રજસ્વલા નારી. મારી અનાઘ્રાત કાય તણી પોયણીની માંય હલે હવા
ને પરાગ ઊડે એકાંતને પ્રાન્ત.
આવ આવ આવ, મને લાગી તારી પ્યાસ, ભૂપ, આવ.
ભૂપ, મારા કાલાઘેલા મૂરખ રે બાળ,
મારા જન્મતાંની વેંત પછી ત્રિવલ્લીથી વીંટળાયા ગર્ભસ્થલે શુક્રના ભ્રમણ થકી
પ્રારંભાયો તાહરો નિવાસ — એને સ્મરું.
સ્મરું? સ્મરું? સ્મરું ક્યાંથી? ઉદરના અવકાશે હજુયે તું
ફરક્યા કરે છે કૂણું.
હજુયે હજુયે મને ખાટું ખાટું ભાવે અને વમન ને દોહદની ડમરીઓ છૂટે
અને માસ પછી માસ પછી માસ એમ નવને કે આઠને કે કોઈકે ટકોરે
ફૂટે વેણ, વેણ વેણ વેણ — પ્રસવની ચીસ.
તપ્ત મારો કંઠ — છોડ્યા નીવીબંધ, છોડ્યા.
ફીણ ફીણ ફીણ ફીણ — તોફાની હલ્લેસે જોડ્યાં બાવડાં ને ડાબલા
ને પ્રસવની ચીસ.
ભૂપ… ચીસ… ભૂપ… ચીસ… તારા કાનનાં કમાડ કેરા તૂટશે મિજાગરા.
આવ, ઊંવાં ઊંવા, મારા લાલ.
ટકોરે ટકોરે બોલે ત્રમ્ ત્રમ્ ત્રમ્ ત્રમ્ એવી મારી તામ્રકાય.
સૂરજે તપેલ લાલચોળ મારી ફફળતી કાય.
છાતીમાં છવીલ્લ બની ઊનાં ઊનાં ઊકળે છે દૂધ.
આવ, મારાં ભૂરિયાં ગલૂડિયાં, તું ચસ્ ચસ્ આવ.
તારાં અયનની વાટે વાટે આંખ મારી ઘૂમી.
તારા ભ્રમણનાં પગલે પગલે મારો કંઠ તારા કાનનાં કમાડ પરે
પટકતો રોજ હવે તોડશે કમાડ — એને માણું.
નમાયો નબાપો કહી શેરી વચ્ચે છોકરાંઓ હસ્યાં તને, હડદોલા દીધા તને
— જોતી હતી.
બાવાએ ઉપાડી તને ગામ-પરગામ કરી, ચીપિયો તપાવી દીધા ડામ —
બધું જોતી હતી.
જોતી હતી — સપરાએ પીટ્યો તને, રાજાએ દંડ્યો છે તને,
મદારીએ ડસાવ્યા છે નાગ.
તારાં જીંથરાં ને ચીંથરાંથી ખાવા ધાય કૂતરાં.
બળબળ બપોરે તું બંધ સૂતાં ઘરો વચ્ચે દોડતાંક ઠોકરાતાં ગડથોલું ખાય
— મેં એ જોયું હતું.
જોયું’તું, જોયું’તું મારા પૂત, તારા વ્રણે વ્રણે આંખ મારી ઝૂકી ઝૂકી
પસવારી પસવારી પોઢાડતી તને.
તારા ઊંહકારે, પલકારે, ઝબકારે આંખ મારી ઝળૂંબી ઝળૂંબી
કેવું ઘૂમતી’તી?
આંખ મારી ભ્રમર બનીને તારા ઘનઘોર કેશે… તને નથી કશી યાદ,
મારા ભૂપ, જે તું શાહ સોદાગર, વેચે લાખોના તોખાર.
અકીક, નીલમ, મોતી, પોખરાજ, મલમલી ગાલીચા કે ચીનાંશુક નીલાંબર
તણી પોઠ ફર્યા કરે, ઢળ્યા કરે.
એક દ્યૂતના પાસામાં બધું ફોક અને ગામ-પરગામ ચાલી પેદલની ખેપ.
ક્યાંક વન કે વેરાનમાં ઉજાગરા ને વનેચરો સૂંઘી સૂંઘી ચાલ્યાં જાય,
આભના તારાઓ બધા આંખમાં સમાય.
અને ભટકતાં ભટકતાં કિલ્લાનાં કમાડ આવ્યાં રાજદરબાર,
દીધી મૃદંગપે થાપ તાતા થૈ તાતા થૈ.
ડોલે આખો દરબાર, કીધા રાજાને જુહાર, મોટા મળ્યા અકરામ.
એક ષોડશીનાં નયનનાં બાણ અને ફોક્ બધું ફોક્.
કોઈ ભિખ્ખુનો અવાજ બની ગામ-પરગામ ફરી ગામ-પરગામ.
ફેંદ્યા મલ્લના અખાડા, કર્યા નૈયાયિકો-મીમાંસકો સાથે કંઈ વાદ ને વિવાદ.
ક્યાંક કવિ બની ગાઈ લીધાં બંદીગાન,
ચતુર્થ ચરણ રચી પૂર્તિ કાજ ફરી વળ્યો
પણ —
ક્યાંક મૃદંગપે એક તાલ ચૂક્યો કે વિવાદમાં પ્રમાણ બધાં
હાજરાહજૂર છતાં એક પળ સાવ શૂન્ય, ભ્રાન્ત, અન્યમનસ્ક,
‘લે જીત તારી’ — કરી ઊઠ્યો,
સોપાનવિથિકા બધી ઠેકતાંક દોડ્યો અને ધબ્?
લાલચોળ આંખ વચે આભના તારાઓ બધા આથમતા
એક એક એક બસ એક એવું ખૂંચ્યો તને,
ડળક ડળક આંસુ થઈ તને ખૂંચ્યો ક્યાંક, એવું તને થયું નથી?
પૂનમની રાત અને વાદળીઓ એક પછી એક જે પસાર
એને ગવાક્ષ કે ઉપવન, ઉબડખાબડ કોઈ ઉટજને પ્રાંગણથી
નીરખતાં નીરખતાં
કોઈમાં તને આ ઘેરું મુખ, ઝગ્યા ઓષ્ઠ અને ફીણ ફીણ ઘૂમરાતી
કેશવિચિમાલા અને કુશતૃણ સમી તીણી નાસિકાનો જાગ્યો નહીં ભાસ?
જાગ્યો નહીં ભાસ, તને જાગી નહીં યાદ, મારા ઈશ, મારા ભૂપ,
તારી સમવય માત?
કેશરંગી, કૃશકાય કાગડાઓ ઊડાઊડ કર્યા કરે,
ઘર કેરી ડાળે બેસી, ‘ચીંવી જેવું જરા ઝીણું બોલી પછી વેરી દે હગાર.
વેરી દે હગાર, તને જાગી નથી યાદ, મારા અબૂધ રે બાળ — એને માણું.
ડિમ્ ડિમ્ ડિમ્ ડિમ્ ડિંડિમિક
સપ્ત સપ્ત પાતાળના ઊંડાણેથી પ્રહર પ્રહર વીત્યે પ્રહરીઓ આવ્યે જાય,
ચાલ્યા જાય….
એક વિપળની વાર, પછી ઘૂમશે અવાજ
— તાત, કાયાએ કાયાએ ગૌર કમનીય કમનીય નાર,
તારી સમવય માત, અનાઘ્રાત, આવ.
બધું ફોક્.
‘આવ’ — સુણતાંની વેંત બધું ફોક્, પછી ગામપરગામ, ફોક્, ગામપરગામ.
ક્યાંક ગામ, ક્યાંક ટીંબા, ક્યાંક સૂસવતી રેત, ક્યાંક
વડવાઈ-વેલીગૂંથ્યા દાવાનલ.
અનલની જ્વાલે બધું સ્વાહા, મારાં તંન, મારા અવાજના દીવે તારી દોટ.
એવો ભોમિયો બનીને મારો ઘૂમશે અવાજ,
સ્વાહા તાલ ને વિવાદ, સ્વાહા મૃદંગનિનાદ,
સ્વાહા શ્લોક અને સર્ગ અને મહાકાવ્ય, શતક કે સ્તોત્ર કેરો કવિ સ્વાહા.
મલ્લ ફેંક્યા, દ્યૂત ફેંક્યાં, ફેંક્યાં ફેંક્યાં નીલમ-મોતી
ને બધા વસ્ત્રના આગાર, ઊડ્યા સૈંધવી તોખાર
મુઠ્ઠી વાળી, ભીડી દાંત,
દડબડ દડબડ, એક્કે ના લગામ.
છલ છલ છલ મારો છલકે પોકાર.
ગયાં ગામ, ગયા ટીંબા, ગયાં શામળાં તમાલવન,
શંકુદ્રુમ કામાક્ષીના દેશ રહ્યા પીછે, રહ્યાં પીછે તપોવન.
ઠેક્યા હિમનગ ઠેક્યા, ઠેક્યા સૂસવતા નદ,
ક્યાંક છૂટી ગયાં પાદત્રાણ, ડાળીમાં ઝલાઈ ગયા શિરપેચ,
ઉત્તરીય-અધોવસ્ત્ર લીરા લીરા અને તૂટ્યા કટિબંધ તૂટ્યા.
એક તૂટ્યો ના અવાજ, મારો તૂટે ના અવાજ, એમ તૂટે ના અવાજ,
મારા ઉદરથી પ્રતિક્ષણ પ્રસવ્યો જે જાય એમ તૂટે ના અવાજ.
અને અજસ્ર ગતિનો અહા સ્રોત તું તો તૂટે ના અવાજ
મુખે ફીણ, કેશે ધૂલ અને શ્વાસ જાણે સૂસવતો ગ્રીષ્મનો મધ્યાહ્ન.
બુભૂક્ષા, તૃષા કે શૌચ દૈનંદિન એવું બધું વેર ને વિખેર
અને ઝરડાયાં અંગ પરે લોહી રેબઝેબ રેબઝેબ.
ચારેકોર ધૂલિસ્નાન, પડ્યા પગતલે ચીરા, બસ ગતિ ગતિ ગતિ.
એક વિપલની વાર, મારો છલકે પોકાર, પછી ગતિ ગતિ ગતિ.
મારું ફરકે વામાંગ, મારું ફરકે વામાંગ.
રોમેરોમે રોમાંચનાં આલંગિન આલંગિન, થર થર થર ધ્રૂજે પીપળનું પાંદ.
ગતિ ગતિ ગતિ પછી ઊછળતું ધૂણતું તે વક્ષ અને
ઊંચા ઊંચા પયોધરો શિકર શિકર,
ઘાસલ પ્રસ્વેદ અને ધૂલિભરી વાસ,
કેશે કેશે કેશાયિત, કેશાયિત ફરી વળે ઘ્રાણ,
કટિતટે આંગળીઓ ખૂલે ને બિડાય, ભીંસ કચડ કચડ ભૂજબંધ,
ધધકતો પ્રવાહિત ઉચ્છ્વાસ ચૂમી વળે ગ્રીવા, ઓષ્ઠ, કર્ણમૂલ,
ઉરોજ, કપોલ, નૈન સ્વર ગતિ
કાનમાં વીંઝાય
ધસી ધસી કાનમાં વીંઝાય, અરે, શ્વાસભર્યા, છલોછલ, અધૂકડા,
વેરણછેરણ, થોડા સ્વર ને વ્યંજન —
માંથી મ્હોરી ઊઠે કુસુમિત લતા કેરું નામ, એક નામ, ને હું જાગું.
જાગું ઘેનભર્યું જાગું અને જાગીને તણાઉં.
નિસ્તીર નદીની વચ પુલક-પુલકભર્યા સોમ જેવા નામનો ઉદય,
મારા નામનો ઉદય, આખા નામનો ઉદય અને ઘોષ-પ્રતિઘોષ.
— અને ફૂટતો અવાજ નથી તૂટતો અવાજ
એનો સ્પર્શ થતાંવેંત વીંઝી કેશ, ઘૂમી, તંગમુઠ્ઠી દોડ્યો આવ દોડ્યો આવ
સ્તનંધય મારા, મારી છાતીએ કિલ્લોલ તારો વેર — એને માણું.
બસ ગતિ ગતિ ગતિ
પછી રતિ રતિ રતિ
એક નિશ્રાન્ત નિશ્રાન્ત મચી ચિરવંધ્ય, ચિરંજીવ, ચિરકેલી—
માણું એને માણું.
આવ, આવ રે ભૂપેશ, આવ.

૧૧, ૧૨, ૧૩, ૨૧ નવે. ૭૫

હું ચા પીતો નથી

જીઈ ઈ ઈ, હા સાચ્ચે જ.
મારી સામે આમ મ્યુઝિયમના પ્રાણીને તાકતા હો તેમ તાકી ન રહો.
ચા ન પીવી એ માતાદોર બનવા જેવું નથી, જેટલું નથી.
ચા ન પીનાર એ એવરેસ્ટ પર ગયેલો હિલેરી છે?
ઇંગ્લિશ ચેનલ તરવાની સામે વજનમાં એને મૂકતાં
પલ્લું એક પળ પણ થંભ્યા વિના એની વિરુદ્ધમાં ને વિરુદ્ધમાં
એટલું નમે એટલું નમે એટલું નમે કે
નીચે ધરતીનું ટેકણ ના હોય તો ઉપર ગગનની માંય ટોચે પહોંચી
વચ્ચેના ન્યાયાધીશી કાંટાને બળપૂર્વક ઝાટકો આપે ને પાડે
વસુદેવના ટોપલાના વાસુદેવની નિશ્ચિતતાથી સૂતેલા ચા વિનાનાને નીચે—
ટચાક્ દઈને ટોચાય તેમ.
હું ચા નથી પીતો. ઘણા નથી પીતા.
પણ તેમાં તમે આમ—
હું તો માત્ર હકીકત, એક સાદી વાત—
તેમાં પણ… તમે આમ…
‘‘પણ… તમે તો —કવિ—’’
આહાહાહાહાહાહા ગગને મેઘ છવાયો જી રે ગગને મેઘ છવાયો.
કવિ પ્હેરે કફની ને કવિ પ્હેરે ફર્‌ર્ ફર્‌ર્ વાળ
કવિ પ્હેરે ચશ્મો ને પ્હેરી પીએ સુડ સુડ સુડ સુડ ચા.
ચામાં આવે દૂધ ને દૂધે ભર્યો ચાંદ
ચાંદે ભરી કવિતા ને કવિતાની ઝીણી ઝીણી કાળી કાળી ઉકળતી જાય
ઝરે રાતું રાતું એવી બધી યાદ તરે ચામાં
ચા એ કવિ કરે સુડ સુડ ગરમ ગરમ જીભે ફૂંકાવી
ફૂંકાવી પીએ.
ફૂંકે ફૂંકે સિગારેટ ધુમાડે ધુમાડે ધમે લલિત લવંગ કૂણી કાકડી શું
કશું ગોટંગોટ
જી, કવિ તો હવે એવું છે ને કે… હેં હેં… તમને નમ્રતા લાગશે.
બાકી ક્યાંથી? ઠીક છે થોડું…
બાકી તો બહુ સહજ સાદી, વાતવાતમાં હોય તેમજ
હું તમને કહેતો હતો કે હું ચા—
સાદી, સહજ, વાતવાતમાં, ઠીક છે થોડું, બાકી નમ્રતા.
થંભાવો મને કોઈ થંભાવો હું આમ ભાગ્યો છું તે કોને પછાડીને
ભાગ્યો છું તે જોવા
એને જોતાં જ મારે પૂછવું પડશે — ‘ચા નથી પીતો તું?’ બોલ,
બોલ બોલ હચમચાવીને.
પણ એમ તો ચા ઘણા નથી પીતા.
અનેક ચા ન પીનારમાંથી મેં પેલા નમ્રને જ પછાડ્યો હોય
ભાગનારને જ પછાડ્યો હોય
પછાડનારને જ પટક્યો હોય તો એ પટકવા ઊંચા તંગ સ્નાયુવાળા
હાથ પર હજુ એની કાયા તોળાઈ છે
ત્યાં જ મને થંભાવો. મ્યુઝિયમની જેમ તાકી ન રહો.
હું ચા પીતો નથી. short hand હું જાણતો નથી. ને તમારી
સાથેના બળબકાટના આ
બિલાડા ચીતરવા પાછળ મારી કઈ મુરાદ મારે બર લાવવી છે?
પત્રકાર નથી કે મને કોઈ ‘સ્કૂપ’ મળે — નથી સી. આઈ. ડી. કે
સી. બી. આઈ.
ને એ બધાને પણ ‘પોતાના’ બકબકાટનો દસ્તાવેજ ધરવામાં—
નક્કી કંઈક—
આહાહાહાહાહાહા ગગને મેઘ છવાયો જી રે ગગને મેઘ છવાયો.
દશ બાર પંદર વર્ષ થઈ ગયાં.
પાંચમા છઠ્ઠામાં માસ્તરે ભાષણ આપેલું ને મેં છોડેલી ચા.
તે પહેલાં તો ઘરમાં બધાં ઘોરે ને હું એકલો ઊઠી
દાતણકૂચો ઠાંસી
ગરમ પાણીની તપેલી ચડાવી દઉં પછી બધાં સાથે બેસી આનંદમગ્ન—
હાજી, નથી પીતો એટલે દશ બાર વર્ષથી કે પછી
પંદર વર્ષથી.
ના, ના, ચાનું ટીપું મોંએ મૂક્યું જ નથી એવું નથી.
ચા નથી પીતો એટલે ચા પીતો ન્હોતો કે ચા ન પીશ એવું નથી.
એવું પણ નથી કે હું કેવળ આ જે ક્ષણ ચાલી રહી છે
તે પૂરતો જ એકરાર કરું છું.
એકરાર? એકરાર શાનો? આ માત્ર હકીકત.
કદાચ આ જ ક્ષણે અકલ્પ્ય ભયંકર તૃષા મારી પર આક્રમણ કરે
તૃષા કેવળ ચાની
કદાચ આ કે આવતી ક્ષણે જ મારી પર ચા પીવડાવવાનો બળાત્કાર થાય.
કે પછી હૃદયપલટો થાય
કે પછી સ્મૃતિભ્રંશ થાય
કે પછી વિચારપલટો થાય.
કે પછી શરીરપલટો થાય.
એટલે કે હું આખ્ખે આખ્ખો ઊંધો ઉલટાઈ જાઉં
શીર્ષાસનની સ્થિતિમાં ચા પી શકાય ખરી?
ને યોગાસનના તમે નિષ્ણાત નથી
એટલે વાત આગળ વધતી નથી, વધારવી છે પણ વધતી નથી.
એટલે બસ આનંદ, તમને મળીને આનંદ.
આવજો.
પણ ના, તમે તો ઊભા જ છો, ઝીણી આંખે રહસ્ય શોધો છો.
એંહ્હેં. મારામાંથી તમારે ‘ડેટા’ ક્લેકટ કરવો છે? લાગે છે તો એમ.
‘‘તે તમે સાચ્ચે જ ચા નથી પીતા.’’
અલ્યા ટોમેટો કેચ-અપ, ખોટાકાઈ ગયેલી રેકર્ડ તું તારે ચલાવ્યે રાખ્ય
પણ મને તો છોેડ હવે.
નાઆઆઆ હું ખોટ્ટેખોટ ચા પીઉં છું.
બસ હવે ટળો.
સાચ્ચે સાચ જ હું ખોટ્ટેખોટ ચા પીઉં છું.
લિપ્ટન, નીલગિરિ આદિનાં પોસ્ટરોને પીઉં છું.
મૂવી જાહેરાતોમાં તો એ રીસ્સસ ગળામાં ઊતરે છે.
સગા સંબંધી, મિત્રો, હોટેલ, મહેફિલ કપરકાબીના ખખડાટની
સોડમને પીઉં છું.
દશ, પંદર કે બાર વર્ષથી જો કે મેં ચા પીધી જ નથી એમ નથી
કેમકે હું મોહનચંદ કરમદાસ નથી.
આ તો એક નાની શી હકીકત એક અટેવની વાત
ઘંટીનું પડ બનાવો તમે ને બાંધો મારે ગળે એ ક્યાંનો ન્યાય?
વાચક, ન જાણે મારા અંગે તેં કેવી કેવી કલ્પનાઓ કરી લીધી હશે!
મારે
મુખે નિવિર્કારતા સ્વસ્થતા
મુદ્રા પ્રશાંત, નેત્રે અભય અને કરુણા
હાથે ચરખાનું ચકરડું ને તકલી,
ને બાકી બધ્ધે ખાદી જ ખાદી
ખાદીના હાથરૂમાલથી શરદીના સેડા લૂછું છું.
નિરાહારી થઈ વિષયોને છોડવા બસ નથી પણ રસ ચાલી જાય
એ કાજે ‘પર’ને જોવા મથું છું,
આ કાવતરું છે, મુત્સદ્દીનું રાજકારણ છે, મારે બાપોકાર કહેવું
છે કે ભોળાને ભરમાવવાની રીત છે — પેરવી છે.
હવે હું ગાયને ગરદનવઢ ઘા કરી ભાંભરડા કઢાઉં?
ખુલ્લું લેટરિન રાખી બીભત્સ ચિત્રો ચીતરું?
તમને માતાજી ને ભગિનીને એક એક હાથે બાથમાં જકડી
સપાટ સૂઈ જવાની શુભેચ્છા પાઠવું?
દિવાનખંડના સોફાસેટ પર મૂતરું?
દાણચોરી કરીને કાળું નાણું જમાવું?
કે પછી હો જાય એક કપ બાદશાહી?
‘લ્યા, તું ટોમેટો કેચ-એપ નથી, તું ડેટા-કલેક્ટર પણ નથી.
— તું મને મ્યુઝિયમ માનતો નથી ને?
મારો સ્વભાવ બોલકો ને તું બજાવે ઢોલક—
તું ચા પીએ છે? —હા. તો પછી તું કવિ છે? ના.
તો પછી તું ચા કેમ પીએ છે? બોલ, કવિ હોય તે જ ચા પીએ
એમ તેં નથી કહ્યું?
કવિ હોય તે તો ચા પીએ જ એમ? એમ. પણ કેમ?
તું સાચ્ચે જ ચા પીએ છે?
ચા એટલે શું?
કાળી પાંદડીનો માત્ર ભૂકો? તો એ તો પી ન શકાય.
પાણીમાં ઉકાળેલી ચા ચા છે?
જો એને જ ચા કહેવાય તો એમાં દૂધ ઉમેરાતાં બને છે તે
ચા નથી બીજું કંઈક છે.
તું ચા પીએ છે એટલે શું પીએ છે? હું ચા નથી પીતો
એટલે શું નથી પીતો?
દૂધ વગરની ચામાં લીંબુનાં ટીપાં નાખવાથી એક સ્વાદિષ્ટ પીણું બને છે
એ ચા છે?
‘પીવું’ એટલે શું? હોઠથી જઠર કે આંતરડા સુધીના કોઈ પણ
ભાગના કોઈ પણ અંશને
પ્રવાહીનું એક પણ ટીપું અડે તો ‘પીધું’ કહેવાય?
તો તો ‘ખાવા’ ને ‘પીવા’ વચ્ચેનો ભેદ પાડવો મુશ્કેલ બની જાય.
જેમ ‘ખાવું’ તેમ ‘પીવું’ને પણ પ્રક્રિયારૂપે જ લઈએ તો
ઈન્જેક્શન દ્વારા પણ ઘણી વસ્તુ શરીરમાં દાખલ કરી શકાય છે
‘સર્જરી’ દ્વારા ખોરાકને સીધો જઠરમાં મોકલવાનું પણ
અશક્ય નથી રહ્યું.
જાવ, ‘ચા’ અને ‘પીવા’ અંગેની તમારી સંકલ્પના સ્પષ્ટ કર્યા
બાદ મને પ્રશ્ન પૂછો.
હું ચા નથી પીતો, કોફી નથી પીતો, ચાફી તો ન જ પીતો હોઉં —
એલ.એસ.ડી., અફીણ, ગાંજો, ભાંગ,
પાન, બીડી કશું જ—જાવ, મારી આ ટેવ છે.
શા માટે હું ચા ન પીતો હોઈશ? બસ એક ટેવ પડી ગઈ છે?
કે પછી બધા ચા પીએ છે એ સામેની અળવીતરાઈ છે?
વીંખાઈ ગયેલાં કરચલિયાળાં કપડાં પર અસ્ત્રી ફરે તેમ
નંખાઈ ગયેલા
માણસને ચાનું મિલન થતાં જ સ્ફૂતિર્લો બનતો હું જોઉં છું.
પણ રોજે રોજ હોટલની હડતાળ પડ્યા જ કરતાં ચા, ચા,
કરીને તફડી પડતાં,
માથું નીચું ઢાળી લબડી પડતાં અપંગ નિ:સહાયને
પણ હું જોઉં છું
એવું છે કે મને ખડખડાટ અટ્ટહાસ્ય કરવાની આથી
તક મળે છે?
આમ તો હું ક્યારેય એવું હસી શક્યો ન હોત.
એક તરફથી આસામનો બગીચો ને બીજી તરફથી શેરડીનાં ખેતરો
યંત્રોમાંથી પસાર થઈ મારા ગામની કૂઈમાં ઠલવાય છે
ઠલવાય છે ને ખદબદે છે. કપમાં રેડ્યા પછી પણ ખદખદ
વધતી જ જાય છે — તોફાન.
ચા પીઓ છો? નહીં. કોફી? નહીં. તો પછી દૂધ.
ના, ના, હું સાચે જ કહું છું કે મને એ ટેવ જ નથી
તને નકામી તસ્દી—
ટેવ તો અમનેય નથી.
કાલથી તમે ના પીતા પણ આજે તો તમે લો જ ભાઈ.
ચા મિત્રો બનાવી આપે છે.
ચા ન પીવાથી તમે કયું જગત જીત્યા, કહેશો?
તમે કોઈ ‘બોડી’ બનાવી?
રોજ ચાના પાંચ કપ. નથી ઊંઘ બગડી નથી પેટ બગડ્યું
નથી કબજિયાત. આજ સુધી—
—ની જંદિગીમાં એક્કે દિવસ માંદો થયો નથી.
તમને ડાયેરિયા છે? તો યુ મસ્ટ ટેક કોફી.
થોડો ફૂદીનો નાખો, આદુ નાખો. અનુભવેલી વાત છે.
તમારે ચા નથી પીવી પણ અમારે પીવી છે, અમને ‘કંપની’ આપો.
અર્થશાસ્ત્રના માણસ લાગો છો તમે! પાંત્રીસ પૈસાનો એક કપ?
દિવસમાં બે — વર્ષે કેટલા પૈસા બચ્ચા?
ના, ના, ના, ના,
માસ્તરના પૌષ્ટિક ભાષણે છોડાવેલી ચા હવે હું પી શકું.
ચાખવી છે ફરીથી મારે ચીન દેશની એ વાનગી.
અળવીતરાઈ નથી, વિજય નથી. ટેવ નથી.
પીવાની કોઈ જબરી તલપ નથી, જરૂર નથી, એમ તો ચાખવીયે નથી.
ને તોય ઘૂંટડો ભરવામાં કોઈ જુલમ થતો નથી ને જીભ
સ્વાદ ચૂકી જાય છે એમ પણ નથી.
પણ ના.
હું ચા નહીં જ પીઉં પીતો નથી અને નહીં જ પીઉં,
કેમકે ‘‘ચા અંગે મારી સાથે વાત કરવી નહીં’’ એવું પાટિયું
ગળે લગાડવામાં તો અગવડ મોટી છે.

બૂટ કાવ્યો

બૂટ

ટેબલ નીચે મોં ચડાવી બેઠા જેવા બેય
ઓલ્યો આમ તાકે ઓલ્યો તેમ
બોખા મોંનું કૂતરું લબડતી જીભે આવે, સૂંઘે ને ઓરું ખસે
આવે, સૂંઘે ને ઓરું ખસે.
રાતુડિયાઓ, ખત્રવટ મા ચૂકો,
ના લજવો માવડી ગાવડીનું દૂધ—કાં ત્રાગળાં બની બેઠાં?
રાતુડિયાં મારા ટેબલ નીચે સૂનમૂન.
ના છાપ્યું એક્કે પગલું.
ના ચમચમ ઝાંઝર બોલ્યાં.
ના ખદડૂક ઘોડા દોડ્યા.
અનુભવ—અધસંભોગેલી સિગારેટનું ધુમાડા ઉડાડતું ટોપકું
ઘા ભેગું છૂંદી નાખવાનો — છોડી
ભચ્ચાક્ દઈ કાદવમાં ભચકાયા, રામ!
એની બાંધેલી દોયડીનું ફૂમતું આમ ઝૂલે તેમ ઝૂલે
કાદવની હડ્ડી-પેશી દેડકીની જેમ કૂદીને પાલીસને પરણી બેસતાં
પાલીસનું કટાણું મોં.
રાતુડિયાંની માંયનું માજરું ભોંયરું પગનો પોપટો પૂરીને
બેઠું છે
પોપટો મરચું ના ખાય.
કે પોપટો કાદવડે જાય.
કન્ટ્રીની બાટલી ફદિયામાં મળે.
ફૂમતાનું દારોગું આમ ઝૂલે તેમ ઝૂલે.
પીઠની નીચે એડીના કૂલા
રાતુડિયાંની — ઊધઈએ ખાધાં ઇંધણાં—
—ની ફાંદ અચાનક ફૂટી, ને ફૂટતાં
ઝબક્યો દારોગો સા’બ ઝબક્યો.
હબક્યો દારોગો સા’બ હબક્યો કે પોપટો નાસી છૂટ્યો રે લોલ
પરપોટિયો ભાગી છૂટ્યો રે લોલ
પરણેલા પાલીસના કરોડ વગરના વાંસે
રાતુડિયાની એડીના કૂલા વીંઝાયા સબોસબ સબોસબ

બૂટ વિભૂતિ

પર્વતોમાં જે હિમાલય છે,
વૃક્ષોમાં જે અશ્વત્થ છે,
તે
સભાખંડ કે મંદિરના દ્વાર કે પગલૂછણિયા પાસેના ઝમેલામાં
આમતેમ એકબીજા સાથે ખૂણા રચતાં ખૂણા તોડતાં ચપ્પટ
એકબીજાની પાસે એકમેકનાં અર્ધાંગને ચૂસતાં
યુગ્મો.
ઊંધા તરુવરના મૂળને ટેટા બાઝ્યા. બાઝ્યા ને ફૂટ્યા,
ફૂટતાં જ સભાખંડ કે મંદિરના દ્વાર પાસે ખૂણા રચતા
તોડતા ચૂસતા અર્ધાંગને આજે
ગુજરાતીમાં હું દ્વિવચન, નહીં યુગ્મવચન શોધું છું.
ચર્માલયમાંથી તે બહાર પડી ચૂક્યું છે.
જે મુનિઓમાં વ્યાસ, કવિઓમાં ઉશનસ્, નરોમાં નરાધિ છે,
તે—મને શોધે છે.
અનેક રસ્તાઓ ભમે છે.
અનુભવી એસ. ટી. કંડકટરની ત્વરાથી એક પછી એક
પગ બદલતો પગ પછી પગને જળોની જેમ ચોંટતો તરછોડતો
લબરમૂછિયો
પોતાની સાથવાળા મૂછિયાને ઘસડતો, સંભોગતો સંભોગતો ઘસડતો
નપુંસકતાની ચરમ ટોચ બનીને મારી પરમખીણને શોધે છે.
મારા પગની રેખાઓ પર/ આજુબાજુ
ચરણામૃત બનવાની પિપાસાથી
ફીણ વળતા મોંવાળી અનેક રજ ચોંટી ચૂકી છે.
પર્વતોમાં જે હિમાલય નથી. વૃક્ષોમાં નથી જે અશ્વત્થ.
નથી મારામાં જે યુગ્મ.
તે સઘળું નથી.
તો કંદર્પની કાકી જેવી કાણી ચંપલો ચપલ દિવ્યચક્ષુનો
ડોળો બાંડો કરી
કોના વિશ્વરૂપને દર્શી રહી છે?

૧૨-૭-૭૪

વિદાય

બૂટાળાઓનો આ દેશ — વિશ્વ!
બૂટ, મારા પરમ પ્રિય, મારી આશાની ચરમ ટોચ.
વિદાય, વિદાય તને — અશ્રુપાત.
બૂટાળાઓનો આ દેશ — વિશ્વ!
સૌના બૂટમાં નિવાસ, બૂટમાં વાસ, બૂટમાં પ્રકાશ, બૂટમાં શ્વાસ,
ઉછાસ— … ઉછાસ!
બૂટની બોલી પર બધા આફરીન છે.
કાલી કાલીને ઘૂઘરીથી રમાડે છે.
બેબીના વાળ સજાવવા જેમ ચમકાવે છે.
‘ઓ, કોનું બૂટ છે? તમારું? સ્મોલ સ્વીટ ચૅપ!’
— રમાડે છે, ગુદ્ગુદી કરે છે, ખંજન પડે છે
માનજો કે તમે બઢતી પર છો!
બૂટને દીવાનખંડમાં ટાંગે છે.
શો-કેસમાં ગોઠવે છે
એનું ‘એકવેરિયમ’ જેવુંય —
બોસ ખુશ છે.
બધા બોસ છે.
વિદા, વિદાય, અતીતનાં ચુંબનોનો વરસાદ મને જંપવા દેતો નથી.
બૂટ વિનાનાં માનવી પશુ સમાન છે
રસ્તાની મારી પહેલી ઠોકર માઈલસ્ટોન સાથેની.
ઉઘાડપગો!
વાંઝિયામેણાં માડી દોહ્યલાં…
ઘર ત્યજી ભમું દૂર ને મારા પોતીકા પગ જો બને બૂટ
તો દોરીની ગાંઠ છૂટતાં જ
હાડકાંની સળીની વચ્ચે લોહીમાંસના ગઠ્ઠા!

૧૨-૭-૭૪

અન્ય મિત્રો અને બૂટ

ખાસડાં માતેલી ભેંસ જેવાં—
ચમકે ચામડી, માખી બેસે નૈ, બેસે તો નિશ્ચે થથરે ચામડી ખાસડાંની
માખીબે’ન, ઓ માખીબે’ન, આવો, બેસો. ચા પીઓ.
ચમારિયો શીંગડે દોરડાં બાંધી ડોબું ઘસડી લાયો.
પગની પાટલીને અડસટે ચશ્મે ન્યાળી બનાવી દીધી
માતેલી ભેંસ.
ભેંસને બાંધું ખીલ્લે.
હવે ધોળા ધમરક દૂધજી તમીં નેહરજો રે બ્હાર.
માખી આવી બેસે નૈ. દૂધડજી બ્હારો નેંહરે નૈ.
માખી ચા પીએ નૈ.

૯-૭-૭૪

બૂટ પ્રયોગશાળામાં

પ્રથમ
પોટૅશિયમ પરમૅન્ગેનેટથી ધોઈને સ્વચ્છ કરો
ટો, મધ્ય, એડી, ઉપર, અંદર
સૂક્ષ્મદર્શક વડે એના સર્વ ભાગોનું પૃથક્ પૃથક્ નિરીક્ષણ લો
ફેરફાર તારવો
વજન કરો
નોંધો
શોષક પંપ વડે હવા શોષી લો.
ચીમળાઈ ને ચપ્પટ થઈ જતા સુધી થોભો.
ટો, મધ્ય, એડી, ઉપર, અંદર
સૂક્ષ્મદર્શક વડે એના સર્વ ભાગોનું પૃથક્ પૃથક્ નિરીક્ષણ લો
ફેરફાર તારવો
વજન કરો
નોંધો
બૂટના બંને વજનમાંથી એને બાદ કરો
તફાવત નોંધો — સમજો
એ જ હવા — સમજો.
બૂટને કસનળીમાં રાખો.
કસનળી સૂર્યપ્રકાશમાં.
યોગ્ય અંતરે દગકાચ.
સમય નોંધો.
પીગળતાં લાગતો સમય નોંધો
એમાં ઘન હાલતમાં રહેલા પૂઠાંના ટુકડા તારવી લો
એ જ અશુદ્ધિ — સમજો
I S I ‘માર્કો’ છે? તમારી નોંધપોથીમાં જુઓ. સમજો.
બ્લોટંગિને બેવડ ત્રેવડ કરી ગરણીમાં મૂકો.
દ્રાવણની ગાળણક્રિયા આદરો.
એ જ શુદ્ધિ સમજો.
દ્રાવણમાં લાલ, ભૂરાં, લીલાં, પીળાં લિટમસ નાખો
નિરીક્ષણ નોંધો
દ્રાવણને સ્પિરિટ લેમ્પ પર તપાસો.
રાસાયણિક વિભાજક બે ત્રણ કસનળીમાં તારવો
એનો રંગ, સઘનતા, ગંધ, વરાળનો રંગ તારવો.
ઉત્કલનાંક નોંધો.
આંખોનાં ચશ્માં ઉપર વિશ્વાસ રાખો. નોંધો.
ગુણધર્મ :
અર્ધસંભોગેલી સિગારેટના
લાલ ઝગારતા ઠૂંઠાને
એક્કી ધસારે કચડી નાખવાનો.

૨૨-૧૨-૭૪

સાંજ પડે

સાંજ પડે
સૌ ઘરે પાછા ફરે
બહાર માટેનાં બૂટ સૅન્ડલ નીકળે, ઘરમાં સૌને પગે ચડે.
સાદા બદલાય, સ્પોર્ટ શૂઝ પહેરાય, ખેલાડીઓ ‘કોર્ટ’ પ્રતિ જાય.
કોઈને ખાંસી-શરદી, કોઈને પોલિયો, ઇંગ્લેન્ડ રહ્યાની ટેવ કોઈને
બૂટ નીકળે ન—નીકળે ને ફરી ચડે.
દેવસેવાની ઓરડીમાંથી આંધળા બાપુજીની બૂમ પડે. બૂટ છૂટે.
ધરતીથી એક વેંત જાણે ઊંચે — બધું અડવું અડવું અડે.
બ્હાર — ને ફરી ચડે.
ડાઇનંગિ ટેબલ હેઠે પગ હાલ્યા કરે.
મોં ધોતી વખતે ખ્યાલ રાખો પાણી ન ઢળે. પોલિશ, લેધર ન બગડે
બ્રશ ઝાલી નોકરો બૂટ હાથ પર ધરે
ધૂળ ખરે, પોલિશ ચડે. ચકચકે. હારબંધ ગોઠવી સૌ ઘર ભણી વળે
માળી માટીવાળા પગ ધુએ
ચાયના પક્ષી બાગથી પાછું ફરે
ડોક ધુણાવી પગને ઓશીકે આંખ મીંચે.
જાગતા ઝોકતા ખડા રહે રબરના બૂટ પલંગ તળે
ભારે પોપચે સેફટી ટેન્ક ખાલી કરે. ઊઠે.
પક્ષીના ઘ્રાણને સ્વપ્ન સ્ફુરે.

૨૭-૧૨-૭૪

બૂટ ગુમ!

ગુમ બજારમાંથી બૂટ ગુમ.
આની કોને ખબર?
ફેરિયાઓ મોટે ઉપાડે મોંમાગ્યા દામે કોથળા ભરી ઉસેટી ગયા.
આજે છાપું ચીખે છે બજારમાંથી બૂટ અદૃશ્ય
રાતોરાત અદૃશ્ય.
ડામરના રેલાની પીગળતી સડક પર હરિજન બાળ
ચિત્કાર કરતો દોડી રહ્યો છે એને ઊંચકી લો મહારાજ!
બંધ. બજાર બંધ.
આજે બજાર ગુમાસ્તાધારા હેઠળ બંધ છે
જૂના રિશ્તાવાળો મોચી ચૂપ અભિનય કરે છે
હાથ બંધાયલા છે અમારા, બાપ.
જીવનના પંથ પર કાયમ ફૂલ નથી હોતાં ક્યારેક—
ને યુનિયનવાળાનો ઘોંઘાટ મિનિસ્ટરની દિશામાં જાય છે.
ફેકટરીઓ નિકાસનું હૂંડિયામણ લાવે છે.
અદૃશ્ય. બૂટ અદૃશ્ય.
ઝંડા ફકીરની સાફી ભર બચ્ચા ઇલમ દેગા.
ચાલી જજે પછી ભભૂકતા અંગારા પરથી
બંધ. બૂટ બંધ.
ચારે તરફથી બંધ એક અધમણનું બૂટ મિનિસ્ટરને ભેટ.
ઝંદાિબાદ ચમાર યુનિયન ઝંદાિબાદ
માતાને શોધે છે
ડામરની ભભૂકતી સડકે પગની પાની પર ફોેલ્લા પડ્યા છે
એને ઊંચકી લો…

૨૮-૧૨-૭૪

લક્ષ્મણરેખા

પોતાની પાદુકા રામે ભ્રાતા ભરતને દીધી.
પછી દિનાન્તે લક્ષ્મણ રામનું ચરણોદક લે ત્યારે
એમાં રક્તની આછી રાતી છાંટ ભાળે
પંચવટીના હરણના સુનેરીને જોતાં
એને ખાલની ઉપાનનો વિચાર આવ્યો.
પણ સીતાની આંગળી એ પહેલાં ચીંધાઈ ચૂકી હતી.
એક રેખા ફરી વળી લક્ષ્મણની આસપાસ.

૨૮-૧૨-૭૪

ડોકિયું

અંધારા ખૂણે પડેલા બૂટને સાવ સહજતાથી ઊંચકું છું.
બેચાર મચ્છરો બહાર ઊડી જાય છે.
ત્રાંસું કરતાં એકાદ કાંકરો કે બોરનો ઠળિયો ખખડી ગબડી પડે છે.
ભેંકાર નિર્જનતા
ભેજલ હવામાં ઠોકર સાથે મશાલ પેટાવતાં
કરોળિયાનાં જાળાં હલબલે, અથડાય પ્રતિ અથડાય ચામાચીડિયાં
ને કોઈ શબના કહોવાટની વચ્ચે શિલ્પચિત્રોથી ભરેલી દીવાલ ઝૂમે.
બૂટનું વજન હાથ પર ને ‘ઝખ’ આંખ.
આંખ સાવ બીજે છેડે તાકે છે.
વચ્ચેની પૃથુલતા સાંકડી થતાં થતાં થાળ લઈ ઉપર વળાંકે છે.
ખાલીખમ્મ જેલના ખાલીખમ્મ કેદી જેવી ખાલીખમ્મ જેલમાં
પુરાયલી ખુલ્લી ખાલી જેલ :
શકાય, શકાય, શકાય
શકાય ફક્ત જોઈ
ભગાય ભગાય જોઈને ભગાય.
‘ભાગ, ભાગ’ કહી ભાગતા ‘ભાગ’નો પ્રતિશબ્દ ઊઠવાનું નામ
સરખુંય ન લે.
ભાગીને બ્હાર તો આવે જ ક્યાંથી?
આંખ ખેસવાય છે.
ચળકતું નખદર્પણ
ને અંધ અંગૂઠો અગ્રેસર બની સમસ્તને પ્રવેશાવે છે.
બધું ભરચક્કક્ક ઠાંસ બને છે
ઠાંસ આનંદિત છે
આનંદિત ઠાંસ છતાંય જેલામાં તો તેમની તેમ જ
જાણે ખુલ્લીખમ્મ જેલમાં પુરાયલો ખાલીખમ્મ કેદી

૩૦-૧૨-૭૪

દર્પણથી અકસ્માત સુધી

ઊંચા અણિયાળા પથ્થરોના ભાલા પર શબની જેમ ઊંચકાતા
પથ્થરોની વચ્ચે ચગદાતા
પથ્થરોની ધનુષઆકારની છાતી પર ધનુષઆકારનો વળાંક લેતા
આકાર બદલી, જાળવી, ટટ્ટાર કરી બદલી પોલિશમાં તરડ પાડતા
અચાનક ઝાકળભીની ભોંય પર ઝૂક્યા
જ્યાં ઘાસ હજી હવે ઊગશે.
ચકળ અને વકળ નામની બે મશહૂર કીડીઓએ એમની પીઠ પરની
આંખોમાં ડેરો જમાવેલો.
હજી નવોસવો,
ભયથી બિડાયેલી પાંપણ ખૂલે ત્યાં તો સપાટ ભોંયની વચ્ચે
અહા, આ શું છક્ક અહા આ શું છક્ક
એ જ પીઠ એ જ બાહુ એ જ કેડ એ જ કરોડોનો એ જ વળાંક
બધેથી તાજું પથ્થરિયું લોહી નીંગળે છે. અદ્દલ ઝડપાયો.
નીંગળે છે આગે કદમ છક્કઅ પીઠ ભખ્ખઅ.
બાહુ છક્કસ કરોડ ભખ્ખસ વળાંક છક્કસ ભખ્ખ છક્ક ભખ્ખ
ભખ્છક ભખ્છક ભખ્છક ભખ્છક બીડાવ ખૂલો બીડા ખૂલે ખૂલા બીડ
ખૂલા બીડ ખૂ
શેવાળ શેવાળ લપસ ચીકણો લિસોટો ખીણમાં છરરર છક્

૧૫-૨-૭૫

એક નવી ઓલાદ

જો બૂટ ગાય-ભેંસના આંચળમાંથી નીકળે
તો બૂટને પગ ફૂટે
પગને આંગળાં, આંગળાંને નખ ફૂટે. નખના પોલાણમાં સદ્યસ્નાતા
ધરતી મેલ બનીને પ્રસરે.
નખથી માણસ પર હુમલો કરે, પગથી પર્વતોનાં આરોહણ
ને દરિયાનાં અવરોહણ કરે
ધરતીથી કણસલાં પગ વતી ખળામાં અનાજ બને
પગ હોય તો અનાજ બને, પગ હોય તો કાંટો વાગે,
પગ હોય તો આંગળાં શિયાળામાં ઠૂંઠવાય ગરમ બૂટમાં પેસે
ગરમ બૂટનાં ચામડાં કઈ ઓલાદનાં?

૧૫-૨-૭૫

શબ્દનો જન્મ

વ્યોમના વિરહમાં સૂર્યએ શબ્દનો સંગ છોડી દીધો.
કરુણ રે કરુણ કૈં કિરણને ખેરતાં-વેરતાં દિવસ ચાલ્યા ગયા.
ઉદધિના કંપની ચમકમાં, પૃથ્વીના તૃણ ફૂટ્યા સ્પંદમાં, પુષ્પની ગંધમાં
પંખીના પિચ્છના કેશના રંધ્રમાં
ને હવા છંદમાં
એ ભળ્યાં-ઓગળ્યાં-વિસ્તર્યાં પ્હાડના પ્હાડ થૈ
ને
ઊંચી ડોકથી, ગગનથી કૈં નીચા, સૂર્યને જોઈને હાસ્યના હડકવામાં મચ્યા.
સૂર્ય.
નિષ્કંપ.
દોડી રહ્યો.
જ્વાલમાં ભભૂકતો, કરુણ રે કરુણ ને તોય તે ચમકતા કિરણનો સ્વામી એ.
ઓ! નીચે, કૈં બીના કૈં બીના કૈં બીના એહવી ઘટી ગઈ. ઘટી ચૂકી.
જેહને પામવા ચોદિશાની ઊન લૂ મહીં આવતા સાવ ઝીણા ધીમા કંપમાં
કાન બોળી દીધા.
કિરણની જાળ આખ્ખી પ્રસારી, ઝુકાવી;
મહીં પૃથ્વીની સૃષ્ટિનો શબ્દ તોયે ફસાવ્યો ફસાયો નહિ.
કિરણ સૌ કરુણતાને ત્યજી
ઉદધિના કંપની ચમકમાં, પૃથ્વીના તૃણફૂટ્યા સ્પંદમાં પુષ્પની ગંધમાં
પંખીના પિચ્છના કેશના રંધ્રમાં
ને હવા છંદમાં
એટલાં હળી ગયાં;
— ભળી ગયાં!
બાકી જે કૈં રહ્યાં
એ બધાં
તડકીલું ટોળું થૈને ઊડ્યાં ઉપર ઊંચે ઊંચે પામવા—
સૂર્ય છે, શબ્દ છે, કિરણ છે, ઝાંઝવાં જેવડું ઉપરનું ઘાટીલું ગગન છે,
સૂર્યને
શબ્દનો, વ્યોમનો, કિરણનો વિરહ છે.
‘દોડવું’યે નથી, ‘ભભૂકવું’યે નથી.
દૃષ્ટિ
છે.
સૂર્ય અવકાશમાં
છે.
હજુ
છે.
તીવ્ર બ્રહ્માંડમાં સર્વથી પ્રથમ હાં સૂર્યના ગર્ભમાં ફરકતો શબ્દનો શ્વાસ—

થોડાંક વૃક્ષો, એ પળે—

એક પળે
એકની સમીપ હું.
જે મને આલંગિવા અસમર્થ.
વહેતા નદમાં
કંટકાકીર્ણ.
કંટકે કંટકે તલમાં નાંગરવા મથતું.
લંબાતું જિહ્વા સમ, અથડાતા સમુદ્રો આગળ શાખાપ્રશાખ સંકોચી લઈ.
અતૂટ.
બુઠ્ઠાં મૂળ લબડે છે, એના રોમ ભંવરમાં ગોળ ગોળ સબડે છે, છૂટી પડે છે
વલ્મિકનાં કણકણ કર્બૂરનદમાં ને પર્ણોના તણાતા હાડપંજિરો પર
તફડે છે, પિપ્પિલિકા પરસ્પરને પકડમાં લેતી
થડને આલંગિવામાં ખોડાઈ ગયો છું નાભિમાંથી આરપાર.
વહી જાય છે રક્ત નાસી રહી છે બુદ્બુદોની પંક્તિઓ મુખમાંથી,
તૂટીફૂટી શોષાય-વીંટાય છે શેવાલનાં એ પળે—કર્બૂરમય.
એ પળે કપોત શો ફફડતો જોયા કરું છું એક.
કિનારા ભરીને મૂળ વિસ્તાર્યે જતું જળમાં પ્રવાહી બની અલગ ભૂગોળ
પાથરતું કર્બૂર સપાટી પર.
ઉપર કિરણોની જેમ છૂટતી શાખાઓ હવામાં, આકાશમાં, પર્ણખચિત
ચોમેરે ક્ષિતિજની આરપાર અદૃશ્ય
ડૂબેલી જળમાં અંકુરિત થઈ અલગ ભૂગોળ પાથરતી કર્બૂર સપાટી પર
વહી જતી મૂળની શાખાપ્રશાખાઓમાં, સ્થળમાં, તલમાં.
પુષ્પોના પ્રમદવનમાં ઊડ્યે જાય છે. કંજિલ્કબલાકાઓ ભ્રમરમય હવામાં
આલિંગી સસ્નેહ મૈથુનરત
ક્યાંક ફળ
જે ‘ડબાક્’ ડબકે છે કર્બૂર નદમાં. એનો અવિરત સ્વાદ વહી જાય છે
પરિપક્વ મારા વહેતા રક્તમાં, માછલીઓમાં.
એ પળે,
જ્યારે આકાશના, હવાના, પાણીના, ભૂમિના સમુદ્રો પરસ્પરમય બની જવા
એકમેકમાં ધસી રહ્યા છે.
અતૂટ.
છટકાવતા મને ભ્રમરની જેમ.
ફૂલાવતા શેવાળતા
-માં દટંતર રોમરાજિ ‘ઊંવા’ કરતી ફરફરે છે બહાર
પ્રવાલની રક્ત પતાકામાં
વળી થોડાંક—

૧-૩-૮૧

એક કાવ્ય

સાત સાત દરિયાઓ વીંધી, સાત સાત વડવાનલ વીંધી
સાગર-ટોચે પાંચસાત પાતાળ નીકળ્યાં બ્હાર
—અમારે કરવું છે શું?
અમે અમારી ખાલ ઊતરડી ન્હાશું, ધોશું.
ઊંચકી ઊંચકી ખાલ અમારી દૂર ભાગતો અજગર, છો ને
કીડીઓના કટક વચાળે હરવા ફરવા કાંચળીઓ સીવડાવે
પહેરે, એની.
પ્હેરી—
ખળભળતી, તોફાની, ધીંગી નાવડીઓના હડસેલે હડસેલે
ધીંગા ખડક ખરાબે ચડી ચડી ભંગાર બનેલી
નદી નદીને ખારી, ખારાતૂર લોહી શી લોહીઝાણ, ફૂત્કાર જીભથી
ગળવા મથતો, પુચ્છ વીંઝી ફૂટકારે ફટકારે
હવા જેવડી પ્હોળી બારી વચ્ચે ઊભા
જરઠ, સાંકડા, લાકડિયાળા, સુક્કા સુક્કા અમે
અમારી આંગળીઓના પ્રાંગણમાં ખીલેલાં તનમનિયાનાં બેત્રણ ફૂલ
અને
તમારી આંખડીઓની માંહે ફરતી કીકીની ચાખડીઓ
જોતાં
ખાલ વિનાના અમે અમારી ખાલ વિનાની આંખડીઓની લાલટશરની
સૂરજ શી ભટકેલ કેડીઓ લ્હોતાં લ્હોતાં
સાત સાત દરિયાઓ વીંધી, સાગરટોચે
હવા જેવડી પ્હોળી બારી વચ્ચેથી જ્યાં, સાત સાત વડવાનલ વીંધી
પાંચ-સાત પાતાળો તરવા નીકળશું ને બ્હાર…
સૂરજ દરિયાની કમ્મર પર એની યાળ પાથરી ક્હેશે.
—તારી લાલ ટશરની સૂરજ શી ભટકેલ કેડીઓ લ્હોતાં
લયના રંગબિરંગા-તળાવ થૈ પ્રસરેલી લીલી લીલ નીચેની
માછલીઓ શા-લોહકાટ શા
દરિયા ઉપર કિરણ કિરણની ઓકળીઓ લીંપવાને બ્હાને
છાતી કેરે રોમરોમ ખીલેલાં ફૂલને

(વણચૂંટેલાં)

ઓકળીઓ પર વ્હેતાં કરવા
હવે તમારે તરવું છે શું?
દરિયાની કમ્મર પર ત્યારે યાળ પાથરી સૂરજ પૂછશે
—હવે તમારે શું તરવું છે?
—કહો તમારે શું તરવું છે?

સૂરજના ના ઊગવા વિષે

સૂરજ ન ઊગે ત્યારે
વાયરાઓ વાઈ જાય
ફૂલ બધાં ખરી જાય. ખૂલ્યાં પહેલાં ખરી જાય.
સૂરજ ન ઊગે ત્યારે
લીલાં પાંદ પીળાં થાય.
વાયરોઓ વાઈ જાય, વાયરાઓ વાઈ જાય.
પાંદ બધાં ખરી જાય, ખરખર ખરી જાય.
રાતાં પાંદ ઊડી જાય, નદી-નાળે પડી જાય.
મોજાંઓ આવીને બધી લાંબી લાંબી આયખાની રેખાઓને ચરી જાય,
ચરી જાય.
સૂરજ ન ઊગે પછી સૂરજ ન ઊગે પછી સૂરજ ન ઊગે
પછી વાયરાઓ વાય પછી વાયરાઓ વાય નૈં વાયરાઓ પછી કદી વાય નૈં.
ઝાડવાંઓ બૂઠાંબટ
—પોપાચાંને ચીરી બધી આંખને ફેલાવી દિયે.
પ્હાડ ચીરી ઊગતો સૂરજ આ આભ ચીરી ઊગી જાય—
રામ જાણે ઊગી જાય.
ઝાડનાં બધાંય મૂળ દશે દિશ દોડી વળે પ્હાડના પેટાળમાં.
ઊંડા ઊંડા ઊંડા પ્હોળા ઊંડા લાંબા ટૂંકા
એકમાંથી બેમાંથી ચારમાંથી બાર બની અંધની હથેળી જેવા ફંફોસીને
ફરી વળે.
પ્હાડ ચીરી ઊગતો તે સૂરજ આ પ્હાડમાં દટાયેલો જો મળી જાય
મળી જાય
મળી જાય પછી એને પ્હાડ ચીરી, ઝાડ ચીરી, હવા ચીરી આભમાં
મેલી દેવાય.
પણ—
સૂરજ ન ઊગે ક્યાંય સૂરજ ન ઊગે.
પ્હાડ વચ્ચે, ઝાડ વચ્ચે, હવા વચ્ચે, આભ વચ્ચે
ક્યાંય ક્યાંય
ફરતા ફૂંફાડા જેવો સૂરજ ન ઊગે.
બૂઠાબટ ઝાડ પરે માળાઓનાં લીલાંપીળાં ઇંડાઓની માંહ્યલું હૂંફાળું
કશું હલમલે
હલમલે?
હલમલે શાને હવે તૂટતું ઇંડું ને તોય આંધળી દીવાલો બધે આંધળી
દીવાલો બધે આંધ-
તૂટયું ઇંડું ને તોય આંધળી દીવાલો બધે આંધળી દીવાલો બધે—
ને આંખો બધી બંધ—
પ્હાડ પરે ઝાડ ને ઝાડથી સૌ
ફૂલપાંદ ખરી જાય.
ખરી જાય ખરી જાય.
ફૂલપાંદ ખીણના પેટાળ બધા ભરી જાય.
તરણાંઓ પીળાં થાય, તરણાંઓ ખરી જાય.
ખીણ ઊંચે ઊંચે જાય, પ્હાડથીય ઊંચે એમ ઊંચે જાય.
ખીણ બધી પ્હાડ થાય
કોક દિ’ પછીથી એવો રે સાવ પુરાણો કોક વાયરો જો આવી જાય.
ખીણને ટોચે જો પછી
સૂકાં સૂકાં ફૂલપાંદતરણાંના પ્હાડની ટોચે જો પછી
સૂરજના કિરણનું તરણું જો ફૂટી જાય
ફૂટી જાય ફૂટી જાય ફૂટી જાય
તો?

સફરનો સાદ

આ વિતથ ઊભા છે જૂના જૂના પ્હાડ
પ્હાડના પાન પાન પર ઝાડ ઝાડનો નકશો
અને ગુફામાં ખુલ્લા મોંની ડણક ચીસને ઢાંકી, દાબી, કચડી, બાંધીને
ગૂંગળાવી દેવા
ઊગ્યાં વેલા-વેલી કંદમૂળથી ઢંકાયેલાં મોં—
— ની સામે ઊભા નવા, સુનેરી
ધુમ્મસને ચાબૂકને ફટકે દૂર ફેંકતાં પ્હાડ
પ્હાડના ઝાડતણી કેડીએ ચડતો પ્હોંચું ડાળેડાળ.
તીણી, વાંકી, ખૂબ પાતળી ચાંચ તણા બહુ વજ્રપ્રહારો ખમતો ખમતો
ચોરું ઇંડાં ચાર — ડાળ પર ઊગેલા માળાઓમાંથી
રોળું ઇંડાં ચાર પેલા જૂના જૂના વિતથ ઉભેલા પ્હાડ ઉપર.
તે પ્હાડ ઉપર જો ઊગે તો ઊગે ઇંડાંનું ઝાડ
ઝાડનાં ફૂટે તો ફૂટે ઇંડાંઓ
ને નીકળે તો નીકળે બણબણ બણબણ કરતી પાંખો
એ ઊડે તો ઊડે ઊંચા-નીચા આભ ભણી.
એ
બણબણ બણબણ કરતી પાંખો હમણાંથી પાડે છે
ભમ્મરિયા સરવર પર ઝમ્મરિયા ડમ્મરિયા પડછાયાનાં પગલાં
મારા ‘‘અહો, અહો’’થી સ્તબ્ધ બનેલા મુખથી નીકળે
ઝમ્મર ફક્કડ ભડ — ભાંખળિયાં ગાણાં
જાગો — જાગો, કે સૂતેલા અંતરજામી, જાગો
જાગો એકલ હે નોંધારાના આધાર, મારા તનમનધનના સામી, જાગો
જાગો જાગો, હે સૂતેલા ઘેલા વક્ષસ્થલ બે, જાગો, ત્યાગો આળસ
નંદિર ત્યાગો
જુઓ જુઓ ભમ્મરિયા સરવરને વીંધી પરદેશી જલ આવે
પેલો દેશી દેશી જલમભોમનો સૂરજ કેવો બ્હાર?
મારા અવાવરુ તનમનધનને કંઈ આંગળીઓથી ચીંધી
વીંધી તીક્ષ્ણ નખાળી આંગળીઓથી
સૂરજ નીકળે અવાવરુ તનમનધનથી પેલે પાર
આ
લથડેલા ઘોડાઓ દાટી.
તૃણપુષ્પની ગંધ મારતું આ મેદાન બનાવી દોને મજાનું યાર
અજી, આ કલર વગરના કાકડાને પછી કરો તૈયાર
ચલો અસવારી કરશું.

ગાઢ આશ્લેષ છૂટ્યા બાદ

ખુલ્લી બારી વચ્ચેના અવકાશમહીં કૈં ફરક્યું.
એક વર્તુલે જકડાયેલાં પતંગિયાંઓ બન્ને,
ચાદર પરની ભાત મહીંથી છૂટ્યાં,
પલંગ નીચે પગરખાંની છૂટી છૂટી જોડો માંહે પેઠાં
આ સસ્તી પરશાળ
બની ગૈ, વિશાળ, ભરચક, એવી
એની હર્રાજી ના કરશું તોયે તે અણમૂલ
ટેબલ પરની સ્ક્વોશ તણી ખાલી બોટલ પર,
ચડી ચડીને મિષ્ટ મિષ્ટતા કીડી શોધે
પણ રે’વા દો
શેરી કેરી ચાદરને ખંખેરી નાખો
ને તરત ટપોટપ
વીજળી કેરા તાર ઉપર લટકેલાં ચામાચીડિયાં
થંભા, મકાન, મેડી, વળાંક નાના-મોટા,
સઘળું મરડાઈ મચડાઈ
તૂટી જાશે
આભમહીં આજે બે ધ્રુવના તારા.
બંને ડોલ્યા.
પહેલાં ડોલ્યાં, હવે કશું ના.
હવે કશું નૈ.
શેરી કેરી ચાદરને ખંખેરી નાખો.

મૃતાત્મા

ચન્દ્ર નમ્યો
આખી રાતમાં મદિરાથી ચકચૂર ઘેટાંઓનું તાંડવ
તે હવે નીચે માથે લથડતું સાગરમાં પોતપોતાનો દર શોધતું શમી ગયું.
સફેદ રેતીના પવનની લ્હેરખીની ભાતવાળા આ પટ પર
ઊડતી જતી ભીનાશ વચ્ચે, સળવળતાં દરિયાઈ સાપોલિયાંઓ વચ્ચે,
એક આ રંગ ને ગંધ ખોઈ બેઠું છે.
માછલીઓ ઠેર ઠેરથી ચામડીની મીઠાશ ચાખી ગઈ છે.
ને તોય અંતિમ વીતકના દુ:સ્વપ્નના સ્મૃતિ-શેષને જાળવી રાખવા એ સફળ
તે પાણી તેની ખુલ્લી કૂખમાં છેલ્લી રમત રમી
હમણાં જ નીંદરમાં પોઢ્યું છે
સૂરજ ઊગતાં જ નમકનાં આછાં શ્વેત કફન એના પર સ્પષ્ટ થશે
ને દેહ નાળિયેરના કાચલા જેવો સખત થતાં જ —
કે પછી
હજુ મોંસૂઝણામાં જ જાળબંધ માછીમારોના વજનદાર પગ નીચે
કચડાતાં, કચડાતાં
ઠોકરાતાં પાણી ઢળતાં વંધ્યત્વ જેવી છીછરી કૂખ ખુલ્લી.
ઊંધી આડી ઠેલાતાં દબાતાં ચંપાતાં નીચે ઊતરતાં
કદાચ એ જ એની કબર—
પુરાતત્ત્વવેત્તાઓને આજે એમાં શો રસ?
જમીન સંૂઘતાં, નાળિયેરીના થક પર નાક ઘસતા
લબડતી જીભના પોલિસકુત્તા પગના ન્હોર વતી અહીં જો ન ફંફોસે
તો તો પછી
કયામતને તો ઘણી વાર છે.
તે ક્યાંક આ ચક્રવાક યુગ્મનું અન્ય અર્ધ પણ આમ જ…?

એક ઓપરેશનની પૂર્વભૂ

દવાખાનાને બાંકડે રીઢા રોગીઓનું બાઘામંડળ કચ્છપગતિએ પલટાતું
અનિયમિત ભરતી-ઓટ રૂપે સર્યે જાય છે.
બાટલીઓના જલતરંગ બજ્યે જાય છે.
દવાખાનાના ઉંબરની પેલે પાર સગડીથી તડાતડ તડતડિયાં ઊડ્યે જાય છે.
બા થેપલાં કરે છે. ટીણિયો સામે ઘડિયા લખે છે. કોકી ને દિનો
માચો રમે છે.
બિલ્લી ચટાપટાને ચાટે છે, વહુનું પેટ આતુરતાથી છાપાંની રાહ જુએ છે.
કહોવાયેલાં અવયવોની, ખોટી-કડવી ટોનિક દવાઓની ગંધનો ખીચડો
રસોડામાં ઠલવાયે જાય છે.
ઉંબર વળોટી અસંખ્ય પ્રલયંકર જીવાણુઓ હવા પર તરતાં, માખીના
પગને સૂંઢ પર
લટકતાં, અશ્રાવ્ય અવાજે ગણગણતાં, થેપલાં-માચા-અટપટા-ઘડિયા
પર છીંક્યે જાય છે;
ખુલ્લાં દેહદ્વારો વાટે પ્રવેશે છે ને સંતરીઓને હંફાવે છે.
મરઘી જેમ ઇંડાને જુએ તેમ બા આંખમીંચેલી વહુનું પેટ તાકી રહે છે.
‘ગર્ભપાત કાયદેસર’નું બીલ આજનાં છાપાં પર લટકે છે.
ઉંબર બહાર એક દર્દી, નામે અપવાદ, ઊલટી કરી, લથડિયું ખાઈ,
આંખ ચડાવી દે છે.
રોગીઓની હમદર્દી સ્ટ્રેચરને વારાફરતી ખભો આપતી, ડાઘુ બનીને
ચાલી નીકળે છે.
બેકાર ડોકટરનાં બૂટાળાં પગલાં ઉંબરે થોભી, સાદાં બની,
અંદર દાખલ થતાં વહુ ઘૂમટેદાર બને છે.
કંપાઉંડર ફૂટડો મ્યાનમાંથી ડી. ડી. ટી. પંપ ખેંચીને ઊભો છે
ને હાથીપગાનો એક મચ્છર નિ:સ્પૃહ ગણગણાટમાં ઘરની પાર ઘાસનાં
ઝૂંડમાં ચાલ્યો જાય છે.
વળાંક પર વળાંક લેતી એમ્બ્યુલન્સ પ્રસૂતિગૃહમાં પછડાતાં,
હવે સજર્યન પેટનો પડદો કાપે-ચીરે-ખોલેની રાહમાં,
પરસેવે રેબઝેબ હથેળીઓ મસળતાં,
ગાંઠ, વ્યંડળ, દીકરો, દીકરી કે શબ?

૮-૮-૭૫

પાતાલ-પ્રવેશ

અહીં, — જહીં મેં ‘હું’ ‘હું’ કેરું ગંજીફરાક ઓઢ્યું’તું—
બની ગયું પાતાલ સહજમાં.
એ પાતાલે વીંછી જેવી આગ.
આગતણા પરપોટાઓ તો ઊડે જૈને બ્હાર.
મારામાં છે અત્તર કેરા પ્હાડ-એવું થઈ ઊઠ્યું ત્યાં
અત્તર પ્હાડે વીંછી જેવી આગ.
‘હું’ ને ‘મારા’ વચ્ચે જે એક મિલનદ્વંદ્વ યોજાયું.
એ તો બની ગયું પાતાલ.
ને ઓઢ્યું જ્યાં મેં ગંજીફરાક.
એ તો બની ગયું પાતાલ.
બે પાતાલ અડધિયાં મુજને જડબાં થૈને ઘેરે.
અને પછી મારા મનમાંહે દૂધરાજ ને આગતણાં ટોળાંઓ મૂકતાં છુટ્ટાં.
એ દૂધરાજ તે અત્તર કેરા પ્હાડ.
અત્તરપ્હાડો આજુબાજુ આગ તણા પરપોટા ચીપકે.
ને…
‘એક્વેરિયમ’નાં પાણી માંહે માછલીઓ ડહોળાયા કરે.
મત્સ્યતણાં ટોળાંઓમાં, કાં હો દૂધરાજ, કાં આગ કોઈ તો અત્તર કેરો પ્હાડ.
માછલીનું ઘર પાણી
ત્યાં આ કાચપેટીનું ‘એક્વેરિયમ’ છે શાને?
‘એક્વેરિયમ’ ઊંડું પાતાલ,
એ તો અતલ, ન આવે તાગ.
વાઘ-શરીરે જે પટ્ટાઓ, તે સઘળાયે કાચા,
ટપકેલા વરસાદે ભૂંસૈ જાતા.
પાતાલી અવકાશ વીંધતું વાઘ-શરીરના પટ્ટાઓને,
તુરત જ છેદૈ જાતા.
કદીક ધકતીકંપ…. અને તૂટે પાતાળ… પછી હું છુટ્ટો!
મરી ગયેલાં પાતાલી જડબાંને સાગરકાંઠે ફેંકું
પછી બનું હું છુટ્ટો!
પણ હમણાં તો આગતણા હર પ્રહારથી હું હસું.
હર પ્રહાર પે આંખ તણી પેલી બાજુ છે રુદન
અને આ તરફ સ્મિતના ફુગ્ગા!
વચ્ચે અપારદર્શક આંખ તણી દીવાલો માંહે ફરતી કીકી.
કીકી ફરતી. અનેક પાતાલોને નીરખે બાહ્ય દૃષ્ટિએ.
એ કીકી ને કર્ણ
જીભ સ્પર્શ ને શ્વાસ તણાં ઓથારે.
સ્મિત તણા ભરડાની વચ્ચે ઉંઘરેટાયું બની ગયું પાતાલ.
ત્યાં ‘હું’ ‘મારું’ ના પડઘા,
એ પડઘો જો તૂટે તો એના ટુકડાને,
એ તૂટે પાતાલ અરે, તો, એનાં બે જડબાંઓને હું
કબર-કબરમાં ક્રોસચિહ્નની સાથે
અરબ્બી સાગર કેરી પાર, અરે, કો’ કાંઠે.
દફનાવી દઉં.

૧૯૬૯

રાત્રે શયનખંડમાં

‘આવ’
પાત્ર સ્પર્શનું ગ્રહી હું ભીખ માંગતો હતો
‘આવને જરા!’
જરાક (હાથની) હથેળી હાથમાં લઉં.
તળાવમાં સરિતમાં પૂરની જેમ હું ફરી વળું.
પછી જપાનનો બુલંદ ધરતીકંપ આવશે ધસી.
નવાઈ! કાગદી મકાન તોય તૂટશે નહીં.
તૂટી જશે પછી તમામ ‘આવ’ કેરી યાચનાનું છલ.
હલ્બલી પછીથી ઉઠશે સમગ્ર રક્તરંગી
પ્લાઝમાનું જલ.
કટાઈ ગૈ હતી તમામ કાતરો છતાંય હું જ
કાપતો ન’તો,
વધી ગયેલ તે બધાંય સ્વચ્છ શ્વેત ખૂલશે નખો.
મધપૂડા પરે સહુ કરોળિયા ફરી જશે.
જાંઘ, છાતી, ચહેરે, સ્વતંત્ર ત્રાડ કૂદતી હશે.
સર્પકોટરો થકી યયાતિ બ્હાર આવશે
તોય… એ બધું પછી…
જરાક, સ્હેજ, હાથની હથેળી હાથમાં લઉં.
આવને જરા!
ટેમ્સના ધીરા, ગભીર વારિને હલાવવું.
તરી જવું હું જાણતો હતો.
‘આવ, આવ, આવ, આવ’
પાત્ર સ્પર્શનું ગ્રહી હું સ્પર્શના જ પાત્રકેરી
ભીખ માંગતો હતો

અનિદ્રા

સસ્તન ચન્દ્ર આકાશમાં નીચે ઊતરે છે
દિલ્હીગેટ પાસેનો મકાઈવાળો સગડી તરફ નજર કરે
ત્યાં તો પસાર થઈ જાય
કેટલાંય સ્કુટરો, ટ્રેકટરો, મ્યુનિસિપલ બસો

સ્લીપીંગ પીલ્સના ભાવ આસમાન પર નાચે છે
ને
સસ્તન ચન્દ્ર આસમાનથી નીચે ઊતરે છે
નણદલનો વીરો સલૂનમાંથી મૂછ કપાવીને આવી ગયો હશે.
ખિસ્સાકાતરુ પાસે ખિસ્સું કપાવડાવી, એક દિવસ હું ચાલ્યો ગયો’તો.
ખીજડિયે ટેકરેથી હેડંબા ઊતરી, પ્હોળા મેદાનમાં ચારો ચરી
કાંઈ નહીં;
‘ભૂર્ભુવ: સ્વ:’માં સિગારેટનાં ઠૂંઠા વીણતો વીણતો ફર્યા કરીશ.
વિચારોના નગરની ઊંચીનીચી કોલોનીઓની ચોપાસ
ચીટકી બેસે તીડોનાં ટોળાં
કેતકરે મને ‘પ્લીઝ’ કહીને મારી નાખી.

૧-૧-૬૮

અનિદ્રા

સસ્તન ચન્દ્ર આકાશમાં નીચે ઊતરે છે
દિલ્હીગેટ પાસેનો મકાઈવાળો સગડી તરફ નજર કરે
ત્યાં તો પસાર થઈ જાય
કેટલાંય સ્કુટરો, ટ્રેકટરો, મ્યુનિસિપલ બસો

સ્લીપીંગ પીલ્સના ભાવ આસમાન પર નાચે છે
ને
સસ્તન ચન્દ્ર આસમાનથી નીચે ઊતરે છે
નણદલનો વીરો સલૂનમાંથી મૂછ કપાવીને આવી ગયો હશે.
ખિસ્સાકાતરુ પાસે ખિસ્સું કપાવડાવી, એક દિવસ હું ચાલ્યો ગયો’તો.
ખીજડિયે ટેકરેથી હેડંબા ઊતરી, પ્હોળા મેદાનમાં ચારો ચરી
કાંઈ નહીં;
‘ભૂર્ભુવ: સ્વ:’માં સિગારેટનાં ઠૂંઠા વીણતો વીણતો ફર્યા કરીશ.
વિચારોના નગરની ઊંચીનીચી કોલોનીઓની ચોપાસ
ચીટકી બેસે તીડોનાં ટોળાં
કેતકરે મને ‘પ્લીઝ’ કહીને મારી નાખી.

૧-૧-૬૮

રાવજી પટેલ જતાં

રામ, પ્હોળા બ્હોળા ગાલ્લાંની જેમ કૂવામાં સૂતા રે,
રામ, લોખંડી દરવાજો ચળકતો અક્કડ, કટાયો દરવાન
શાવકારને જ ડૂંડાં લણતાં ના’વડ્યું.
પ્હોળું બ્હોળું ગાલ્લું, રામ, પાછળ કોલાંની ચીસો.
ડૂંડાં કાપતાં દરોઈનો ઘા આંગળીએથી વ્હેતો વ્હેતો ઊંડે મા’જન.
કટાયેલો દરવાન ને તમે મા’જન, ઓળખું તમારી પોઠનાં ઊંટ ને ઘંવ
મા’જન, પણ તમે કિયા ગામના?
હૂરત, વલછાડ, નરબદાના પૂર આણીમેર આણંદ, નડિયાદ થઈને
ઊતર્યા ચાર ખેતરવા પાર.
ભળ્યા દરોઈના આંગળીના ઘા ભેળા, ચાલ્યા ઊંડે ઊંડે
અલ્લાની કબર પર લોંકડી ચીસે, ચીસો કોલાની.
ફેડું કાંદાના છોડાં
ફેડું પોઠના ઊંટની ખાલ, ચક્કીમાં દળી નાખું ઘંવ.
તોય રામ, મા’જન, શવકાર, મોટા,
તમે કિયા ગામના?
શોધું એક અક્કડ આદમીનું એડ્રેસ કાંદાનાં છોડાં પર
ફેડું હાયરે,
‘‘કાલે રાતે એક કવીત વીંઝાયું’તું’’ ઊઠશું આવતીકાલે.
વહેશે નરબદા આણંદ નડિયાદથી ચાર ખેતરવા ઊતરી આવી,
આણીમેર જેમની તેમ
રેડિયો પરેથી જેની વહે છે ગીતમાલા તે ઘસશું ટૂથપેસ્ટ.
પણ ના’વડ્યું અચ્છાબડાને ડૂંડાં…
ફોલતાં કપાસિયાનાં કાલાં.

૧૮,૧૯-૮-૬૮

—

સામે પાર અરબી સમુદ્ર છે ને આ પાર હું
પારે પારે રૅકલેમેશન છે ને છે ભરતીનો સમય
એટલે વીંઝાશે યાળ ને ગાજશે હેષા
ને થશે સાંકોપાઝા સ્વપ્નવત્
જે હાલ પીઠ પર લેટી, ડોક પર હાથ લપટાવી લે છે નિશાન
ને રંગીન ફુગ્ગાઓને ફોડી રૂંધાયેલી હવાને વિમુક્તે છે હવામાં
સામે પાર સમંદર ન આ પાર હું
વચ્ચે
ભૂખી રેતી ડાબલાઓ ચર્યે જ જાય છે ચર્યે જ જાય છે.

૧૯૭૪

સર્પલીલા

ખુલ્લી આંખ અચાનક ઊઘડી જાય છે
આખું શરીર સંચારબંધ — હું શબવત્
રાફડાઓ ચણાય છે ને તૂટ્યે જાય છે ને પથરાય છે સૂક્કી
ફીક્કી માટીનાં ફૂલ ચોમેર
ટોળાંબંધ સર્પો શરીર પર ઉભરાય છે
હોઠ પર એક સર્પયુગ્મ કેલીનો કલધ્વનિ કરે છે
ને મોંની અંદર એક જલસર્પનું મુખ ઊંડે ભીંસાયેલું પડ્યું છે
માટી ખોદાતી જાય છે ને કેડ નીચે સળવટાળ છે.
ભીનું ભીનું ભેજલ ભેજલ
પરસેવાના કણ આકાશના તારા જેમ મને ઠેર ઠેર ફૂટી નીકળે છે.
દૂરથી એક મોર ટહુકે છે
ને
આકાશમાં ટોળે ટોળાં ઉભરાય છે.
આખું આકાશ સંચાર બંધ — હું શબવત્.

૧૯૭૧

પાળિયાને વિનંતી

અલ્યા ગાંયજા, લે પગે કર દે ચંપી
રે રાજોજી થૈ ફરતા’તા તે દિ’ અમેય
તે દિ’ અમેય છલ્લેદાર
તે દિ’ અમેય ભલ્લેદાર
રૂંવાટેદાર હવાને વેતરતાં વેતરતાં તરતાં તરતાં સૂરજદાને ડેલે
શમણાંની રંગોળી થૈ મોંફાટ મરકતાં હતાં અમેય તે દિ’
તે દિ’ કૈંક વ્હોકળા ઠેક્યા.
ઝીલ્યા કૈંક આયને તડકા
થૈને સાથળપંથી ઘોડાના સોદાગર
વીંધ્યા કૈંક મીના બજાર
ડબરે ભરી લીધા’તા કિસમ કિસમના એવા તો ગુલદાર ઈસમ હાં
અમેય તે દિ’
અલ્યા, હાક્ થૂ, કોક ખૂટેલ છે.
ભર્યે રાવણે ઝરે કસુંબા
સાંસ મીંચી દો સાંસ મીંચી દો સાંસ મીંચી દો
સાંસ મહીં સેજળના વાયુ લેવા છોડી, સાંસ મીંચી દો
અલ્યા આંબલે મુઠ્ઠીઓ ના ઠોકો રે, કોયલ કકળે છે
આજ કાળકા માત આંબલે બેસીને કકળે છે.
‘તે દિ’ અમેય—’
પંડિ કોચતા કાગારવની છાતી ઉપર
ચાંદો સૂરજ ઘોડો ને અસવાર
તરાજુ કોચંકોચા તું જ કરી દે.
હવે પાળિયા, ભેરુજી રે…

૩-૭-૭૨

ક્યાંક

બાવાજી રે ક્યાંક ચહુકતી ચરકલડી વિયાણી
તેડાવો તેડાવો રે સુયાણી.
બજડાવો વજડાવો કાંસાથાળી
ક્યાંક ચહુકતી ચરકલડી વિયાણી, બાવા?
ક્યાંક ટહુકતી ચરકલડી બિયાણી, બાવા?
વર કરતાં વરનો દાદો રૂપાળો.
અમને વર કરતાં ઘરનો દાદો લાજ્યો’તો રે બૌ હારો હારો.
કલબલતી કલબલતી ચકલી ક્યાંક વિયાણી, બાવા?
પેલી કલબલડી વિયાણી, બાવા?
કલબલતી બે ટવકલને વિયાણી, બાવા?
તેડાવો તેડાવો રે સુયાણી.
અમને ઘરનો દાદો લાજ્યો’તો બૌ હારો હારો,
દી આખો મ્હૌડા ભેળો ને રાત પડે ત્યાં કરે પથારો.
હાય! પથારે કરે ઠઠારો.
હાય! ઠઠારો બોલે જેજેકારો.
વરનો કરે ધજારો હાય, ઠઠારો હાય.
હાય! તુમીકો અવધપુરી ઈક આતી, બાવા.
હાય! તુમીકો હમરી બોલણમેં સમજત કછુ નાહી, બાવા.
હાય! મગર ચકલી કી આવી વે’ણ ખતમ નહીં જાતી. બાવા.
ભેજાવો ભેજાવો ચાકર, તેડાવો સુયાણી.
ચકો લાવશે ચોખાદાણો,
મૂકો રે મૂકો આંધણનાં પાણી.
બાવા, તુમ તો ચ્યમ સમજત કછુ નાહીં?
અબ્બી તુમરી ભગત નહીં હમ, તુમ હમરો ગુરુ નાહીં.
ઘરનો દાદો લાજ્યો’તો બૌ હારો હારો.
લાજ્યા તોયે એ ના લાજ્યો… ગાજ્યો, ગાજ્યો.
લાજી રે લાજી બાવાજી કેરી દાઢી—
બાવા બોલે-‘સુયાણી વિયાણી ન્યાં કોને તેડા’શું ઘરની રાણી?’
બાવાજી બનજો સુયાણી.
ક્યાંક વિયાણી ક્યાંક ચરકડી ક્યાંક
વિયાણી ગાંધી-ને’રુના ફોટાની ફાંક વચાળે?
ક્યાંક મજૂસે ઢૂંઢું, ઢૂંઢું લીમડે-પીપળ ઠૂઠું.
ઢૂંઢું ઘરને મોભે ચીતરેલા ચીત્તરમાં ઢૂંઢું
દાદા દાદા ધાણા ભેળી ગોળ ગાંગડી વ્હેંચો.
બજડાવો બજડાવો કાંસાથાળી
આંય અમીં તો સરવે કાને સુણીયે છીં અંકાશ
ન્યાંકણ ચકવાનો ફફડાટ જડે તો ઢંૂંઢી મેલું
મેલું મેલું ક્યાંક, ચહુકતી ક્યાંક વિયાણી ક્યાંક,
ઢૂંઢીએ અમાં ઢૂંઢીએ ક્યાંક.

જાન્યુ. ૧૯૬૦

એક માતાની આપવીતી

ચન્દ્રનો કુંભરાશિમાં પ્રવેશ
પ્રવેશ મધુર વેદનાની ટોચનો ચરમ રાશિમાં
ટ્રામ કામ ઘરર ઘરર નમસ્તે ઓફિસ-ફાઈલ
જામ ટ્રાફિક જામ
બક-અપ બક-અપ ચીયરીઓ રે.
ચાલી ચાલી applicationની છેલ્લી date ચાલી.
લીપ્યાં ગૂંપ્યાં આંગણે રન્નાદે લખો ‘માનનીય શ્રી’ લખો.
તે તમને ગરબામાં…?
હાજી ગરબા, પોપ સર્વમાં મને રસ.
atleast, two increments—
રફુચક્કર, મૂછાળી દાયણ રફુચક્કર
પુલીસ સ્ટેશન, પુલીસ સ્ટેશન.
ઓપરેટર, ઓપરેટર, જલદી, પ્લીઝ, ‘પોલીસ સ્ટેશન’ જોડો.
તેજ ગાડીમાં હું મુદ્દામાલ બનીને પડી છું. ફાયર. ફાયર.
ચૂઈઈઈ… બ્રેક.
બક-અપ. બક-અપ. ગળથૂથી.
ઓ મા ઊંવા ઊંવા…આઆ…ઓ મા.
ટ્રામ બસ સીટ ટિકિટ કંડક્ટરને આ વાગ્યા બે બેલ.
શરૂ
મંગલ પ્રવચન આચાર્યને મુખડે
ને શરૂ કોલેજ શરૂ
તાક્્ધીનાધીન્.
માડી રે, દમિયલ જેવી હાંફ
ને દીંટીમાંથી દૂધની ધારા રેલાય છે.
With reference to the context વર્ગમાં નૃત્ય શરૂ
શરૂ, શરૂ પરીક્ષાખંડમાં પંખો પૂરબહારમાં શરૂ.
ટ્રામ. કામ. ઘરર ઘરર, નમસ્તે. હળો. મળો, ફરોે. ચરો.
હું સૌને કતારમાં રાખું છું, વ્યવસ્થિત રાખું છું, ગતિમાં રાખું છું,
— ટ્રાફિક પોલિસ
વિચૂઈ વિચ્ચ્, વિચૂઈ વિચ્ચ.
અવાજ એક ઝૂલતા પારણાનો.
અવાજ એક ચન્દ્રના કુંભની છાયા તળે.
પીઈઈઈ સાયરન સાયરન દોડો રે દોડો રે ધાજો.
ટ્રામ કામ ફરો ચરો ટ્રાફિક જામ સ્થિર દોડો.
એક્સિડન્ટ લાલબત્તી
સષશ શકાર શકાર.
પડખાં ન બદલો પાસાં ન ઘસો.
ઘચ્ચ ઇંજેક્શન.
ઓળી ઝોળી પીંપળ પાન…
બારી બહાર ઘૂવડ શૈલીએ
‘શબ્દ’-‘શબ્દ’ એનું નામ એનું નામ—
ક્યાં છે? આમ? ક્યાં છે? તેમ?

૨૨-૧૧-૭૪

બાંગલા- બે અનુભૂતિ

૧. બાંગલા યાને ‘કેવડિયાનો કાંટો — નં. ૨’

જનમનગણને કેવડિયાનો કાંટો વાગ્યો
ક્હો અધિનાયક, કેવી એની મ્હેંક, કલેજે દવ ઝાઝેરો લાગ્યો?
પિકદાની સમજ્યો રે ગુલદાન કમળનો ગચ્છો લાયો.
ખૂબ સજાયો, ખૂબ સજાયો,
આયા જ્યાં દિલદાર રોડ પર દિલ દેવોને ચાલ્યો,
રે મેં દિલ દેવાને ચાલ્યો.
પંજાબ, સિંધુ, ગુજરાત, બીજોરાં ઉટ્યુટ્યુટ્યુઈ
ગરમ કરીને ઘા ઉપ્પર, મદરેસી ઢોંસો ચાખ્યો!
બીટરૂટનું વંન મરેલું, એખ પિયોજી આયો.
જામગરી ચાંપી ચાંપી ગુલકંદ ચખાયો,
ખૂબ ચખાયો ખૂબ ચખાયો.
અડાબીડ ઊચ્કી પગદંડી હિપ્ફીપ્ફીપ્ફી
અડાબીડ ઊંચ્કી પગદંડી, દેખ, કુવાડો મેલીને કઠિયારો ભાગ્યો.
દેખી દેખી જનમનગણને કેવડિયાનો કાંટો વાગ્યો.
નંદ જશોદા મંડ્યાં બંને, કદંબના થડ છોલી ગુંદર ઝમતો રાખ્યો.
રે અધિનાયક, ક્હોને, એનો ખટકો કેવો જાલમ જાલમ લાગ્યો?

૨. આ હું કવિતા કરતો નથી

હું-હું-હું મારે કવિતા કરવી નથી, મિત્રો.
અહીં નથી કરવી—કેમકે
શબ્દોના લાલ ‘રેકિઝન’ના લોચા
બંદૂકના કૂંદાના એક ઘાએ ડામરની પીગળતી સડકમાં ખૂંપી જાય છે.
પહેરવા માટે—
ઉંદરના સ્વાદ ઠેર ઠેર ચાખી ચૂકેલી નગ્નતા.
ઓઢવા માટે—
માળ પર પર માળ ચઢાવી ઓઈલપેન્ટ કરેલા ઘરોમાંથી
ગડગડાટ કરતા સૂર્ય—
—ના એક ઝબકારાથી બનેલી અર્ધ શંકુ આકારની કકડભૂસતા.
કકડભૂસતા-ઓઢવા માટે, રહેવા માટે, પ્લાસ્ટિક સર્જરી કરાવવા માટે.
સર્જરી પછી.
નાકની જગ્યાએ કાન, કાનની જગ્યાએ કાણાં.
હોઠમાં ખીલાની જેમ પેસી ગયેલા દાંત.
દાંત, દાંત, અસંખ્ય દાંતનાં ચાઠાં આખી શરીર પર.
આખા શરીર પર લાલ લાલ ‘ક્લોરોફોર્મ’ છાંટીને કરાયેલી સર્જરી બાદ
નીકળી આવેલા શબ્દના લાલલાલલાલ રેકિઝનના લોચા પર
વળી સર્જરી કરીને
મારે નથી કરવી કવિતા, કલમીઓ.
ગભરાટનો ગાંડોતૂર વંટોળ ચડી બેસવાથી
જમીન પર પત્રોને એકસો વીસ અંશના ખૂણાની વિશાળતામાં ફેલાવીને
ચત્તીપાટ પડેલી સ્ત્રી
—ના ભયથી ખુલ્લા થઈ ગયેલા નિતંબ
—ના વચ્ચેના મધ્યભાગને ‘હેલ્મેટ’માં ભરી ભરીને
‘યા અલ્લાહ’ની ચળકતી ટોના બૂટની કિકિયારીઓ
ધરતી પર ઊગેલી ઘાસની પોપટી કૂંૂપળોને
જાલિમ છરક કરતી દોડતી જાય છે.
રમ્ય વાતાવરણ અને નીતરતી સવારના પીળા પૂર્ણચન્દ્રની વચ્ચે
ચાઈનીઝ ગીધોના ધણને ચરાવવા
પારકા ગોવાળો પાવામાં ટેન્કોના સૂર વગાડતાં વગાડતાં આવી ચડશે
એ આવે તે ક્ષણ સુધી
મારે
મારા એકના એક, આંખના રતન જેવા, જીભ લપલપાવતા પ્યારા ચાકુને
જીવતો રાખવો છે
એનું કારણ
ઢાકા રેડિયોની અજાયબ ઘૂર્રાટીઓમાં
સ્ટેશન ન પકડાયાનું માથાદુ:ખ કદાચ વટાવી જાવ તો તમને
ઇચ્છામતીમાં જાળ નાખીને માછીમાર પકડતી માછલીઓ
અને શણના ખેતરના સોટેદાર રેસામાં ગળાની ભીંસ પર
આંખો ચડાવેલા ખેડૂતો
—ના બતાવાતા ‘ટેલીડ્રામા’માં મળશે.
ચાકુને હું જીવતો રાખવા મથું છું જ
પણ
સામે પાર
ઊંઘમાં પડેલી પાઈપોની લાંબી હારમાળાના પોલા ગોળ ગોળ
ગોળના અગણિતમાં
સૂતેલા, જાગતા, સૂવાડતા, ભૂખેલા.
મરેલા, મરવા પડેલા, મરેલા પર રડતા, કોલેરા પર રોતા,
મચ્છરથી બચવા સૂપડું ઓઢવા ટૂંટિયું વળતા.
‘જોય બાંગલા’ બોલતા, લબડતાં સ્તનો પર છોકરાંને ચોંટાડતા,
અમુકતા, તમુકતા, અનેક કરતા અમે
જાણીએ છીએ કે પદ્મા પર એક્કે ‘પૂલ’ નથી
હું-હું-હું… ક્ષમા-માફી-ક્ષમાફી…
પૂલ ન હોવા વિશે કહું છું.
વાત માત્ર જાહેર બાંધકામ ખાતાને લગતી છે.
હું બાંધકામ અંગે કહું છું, બગાસું ન ખવાય એટલે ગપ્પાં મારું છું
કવિવર્યો, હું અહીં અમુકતા તમુક્તા કવિતા—
કવિતા કરતો નથી જ, વિવેચકો.

૧૧-૯-૭૧

પ્રથમ સ્નાન

આદમ હવ્વા ભેળો ન્હાય
લાંબી લાંબી દાઢી, મઈંથી અમરત નીસર્યું જાય
ત્યાં તો, હાય…
જનાજો જાય, જનાજો જાય.
ગનાની કેરી-ચીકુ ખાય.
હવ્વાની પાંંખડીઓ તોડી ડિલે વીંટતો જાય.
એકમેકને એકમેકના પરસેવાઓ પાય.
ત્યાં તો, હાય…
જનાજો જાય, જનાજો જાય.
લાંબી લાંબી દાઢી વચ્ચે ટાબરિયાં ટીંગાય.
અસનાને અસનાને ટેણાં ટાબરિયાં ટીંગાય.
ગનાની કેરી-ચીકુ ખાય,
ગનાની સૌને વ્હેંચી જાય.
સવાદે ટાબરિયાં એ ખાય,
ભેળાં ‘કપલંગિ’ કરતાં જાય.
દાઢીમાંથી નીકળ્યો કીર્સન રાધા ભેળો જાય.
આદમ હવ્વા ભેળો ન્હાય.
ત્યાં તો, હાય…
જનાજો જાય, જનાજો જાય.
જનાજો દાઢી વચ્ચે મલક્યો,
એ તો દાઢીમાંથી છલક્યો
એ તો દેશ-દિશાવર ફરક્યો
એણે વણઝારાને લૂંટ્યા.
એણે ભીખારાંને કૂટ્યાં
એનાં પાણીડાં ના ખૂટ્યાં
વોય, વોય, હાય…
જનાજો જાય, ગનાની કેરી-ચીકુ ખાય.

નાથ રે દુવારકાનોે

દ્વારકાના મ્હેલ મહીં જાદવરાય,
દર્પણમાં દેખતાં કાનજી થાય.
રંગમ્હેલટોચપે બેસીને મોરલો,
નાનું શું મોરપિચ્છ ખેરવી જાય.

હૈયામાં સરવાણી ફૂટી,
ને ઉમટ્યાં જમનાનાં ખળભળતાં પૂર;
કાંઠે કદંબડાળ ઊગી,
ને ગાયોએ ઘેર્યો હાં, બંસીનો સૂર.
ઝરુખે ઝૂકીને જુએ આભલાંની કોર ભણી,
ક્યાંક, અરે, ક્યાંક પેલું ગોકુળ દેખાય?
મટુકી ફૂટીને બધે માખણ વેરાય.

દર્પણ બહાર જદુરાય,
અને દપર્ણમાં, છેલ ને છકેલ પેલો કાનજી.
બ્હારની રુકીમણી મોહે
ને દર્પણની, અચકાતી દેખી ગોવાળજી.
હોઠની વચાળે હાં, બંસીનું મુખ મૂકી,
રોતી રાધિકાનું મુખડું દેખાય.
રાસ રમે વનરાની કુંજ, ને વચાળે હા
નાથ રે દુવારકાનો એવો ઘેરાય.

૨૪-૧૦-૬૭

ગીત

આંસુડાં ઊંચકી મેં કરી’તી બે ફાડ્ય, રે જી, કરી’તી બે ફાડ્ય,
માંયથી કસુંબલ નીસર્યો રે જાય, વીરા નીસર્યો રે જાય.

વેલ્ય સનગારીને જોતર્યા છે મોર, વીરા, મોરની જોડ્ય,
વાટ્યમાં તે પીછાં ખરતાં રે જાય, વીરા, ખરતાં રે જાય.

શામળાની સાયબીથી છાયલું આભ, વીરા,
કોણે રે કોણે બાંધ્યો આભલાંનોે ઢાળ્ય, વીરા,
ચડતો ઊંચે ન ટોચે જરી જપ, ખાય, ચાંદો અડવડાં ખાય.
નીચે દડતાં દરિયે ઈ ને મરઘલાં ખાય.

વીરડો ખોદીને લીધો હેલ્યની પેર, વીરા,
હેલ્ય ભેળાં સૂરજ ન કરતાં રે ગેલ્ય, વીરા.
થાકોડે પગ તૂટે, હેલ્ય ઢળી જાય

ઢળ્યાં હેલ્યના પાણીપે પગલાં છંટાય, કોરાં પગલાં છંટાય.
ઘૂમટો ખોલું તો દેખું આભલું ચિક્કાર, રેજી, આભલું ચિક્કાર
ઘૂમટો ઢાંક્યે વાલમ ખૂલી ખૂલી જાય, વીરા, ખૂલી ખૂલી જાય.

૯-૭-૭૦

ચાટલાને જો

જો.
ચાટલાને જો.
ચકલી બને તે પ્હેલાં ચાટલાને જો.
એઈ રે જંબૂરી છોરી, ચાટલાને જો.

ચાંચથી ચૂગાય કૈં ચાંચથી દેખાય નૈ,
ચાંચથી એ એકલી ઝલાય કે પીંખાય નૈ,
ચાડિયાને, ચાડાને કાં ચાટલાને જો.
ચાટલાને જો, સીધી ચાટલાને જો.

માળામાં ચોમેર બધે કીકીઓ પંછાય છે,
ચાટલા પે ડાઘ, આંખે મોતીડાં અંકાય છે.
તેલ ને ફૂલેલ કારી કજરિયાં લ્હો
આંખ જરા ગેરવીને ચાટલાને ધો.

એઈ રે જંબૂરી છોરી, ચાટલાને જો.
ચાટલે મિલાવી આંખ ચાટલાને જો.

અમારી એક મનોદશા

એ જી,
અમે સૂંડલો ભરીને વેર્યા કાચબા,
કર્યાં રે અમે ઊલટસૂલટ બધાં થાનલાં હો જી.

પસવારી રાતીમાતી કીડિયુંની જાંઘ
જોયાં, જરખના પેઠા નખ ભાણમાં હો જી.
કાનજીને કાંઠે કોણ ગોપિયું ચરાવે
ફૂટી એવડી મોટી રે ક્યાંથી ગગરી હો જી.
જમનામાં આવી પહોંચ્યાં ગોરસનાં પૂર
અમે બુદબુદા બનીને તરી ગયા હો જી.

એ જી,
અમે નયણે પાણીનાં બન્યાં નેજવાં,
જી રે જી, અમે ઊગતા બાવળ કેરું પાન થ્યાં હો જી.
ચકવાના ટોળલામાં કૂચડો ઝબોળ્યો
અમે ધોળી દીધાં ખેતરનાં ધાનને હો જી.

૨૦-૧૨-૬૮

બધું ગયું જહન્નમમાં

હરગંગે, હરગંગે…
રે હર્રાજ જાહ્નવી જાય, દિયે છો જહ્નુ ઋષિ એક શાપ,
અમારે બધું ગયું જહન્નમમાં.
દરની અંદર હવા, તરફડતાં નસકોરાંમાં વાળ
— અમારે બધું ગયું જહન્નમમાં.
મન ચંગે, મન ચંગે…
છોને નાગી નાગી ખિસકોલીની હાર મૂતરની ધાર ઉપરથી ચડે, રાતભર.
દી’ આખો છો પછી અમારા શિકા થકી સાકરનાં શરબત ખરે.
લઈ લ્યો તાજી બાજી, લઈ લ્યો દૂધ તણા ઊભરાનું છેલ્લું દાન
હવે બસ ગયું બધું જહન્નમમાં.
અત્તર, ગલ્લો, ભોંયફટાકા, ઘા બાજરિયાં, ડાઘ, તમંચો, હિન્દુ-મુસલમાન
ગયું રે ગયું બધું જહન્નમમાં.
છો સડે, બની ભોંચક્ક લફંગા હુશ્ન ઉપર તરફડે
હસે હજામ, ભરે સલામ, અમને ઊંચકી લોગ બોલતાં છોને ‘રામસિરામ,
સિકંદર કિસમિસને નૈ અડે.
દો રંગે, દો રંગે જી હમ ખેલ ચૂકે સબ દંગે.
રોજ ઊઠીને લાલપીળાં સરકારી ફારમ કેમ ચીતરવાં?
રોજ ઊઠીને આ શું — ચલ મન ઝામરનાં જલ ભરવા?
ટાંગ, છછૂંદર, મિશ્કિન મિશ્કિન ભલે પધારો, વરલી મટકાનો કંત્રાટ,
ભગંદર ગયું બધું જહન્નમમાં.
અત્તર, ગલ્લો, ડાઘ, તમંચો, ભોંયફટાકા, ઘા બાજરિયાં, હિંદુ મુસલમાન
ગયું રે ગયું બધું જહન્નમમાં.
બોલો, ક્યા કાશી, ક્યા મક્કે, રે હરગંગે…

૨૪-૧૧-૭૧

મૌન

આ બે ઓષ્ટ તણું આલંગિન એવું જામ્યું કે હું શેં બોલું?
ખૂૂલું ખૂલું પાંખડીઓના બે કમળ વચાળે ફૂટે પ્રાત:કાળ
કહો, હું શેં કલશોરું?
બે ઓષ્ટ તણું આલંગિન ને કૈં જામ, મદિરા,
સ્વર્ણ સુરાહી એક પછી એક ખાલી
ખાલીથી તે ભરી લગીનો, ભરી થકી તે ખાલી લગનો નહીં વીતતો સમય
સમય હું જોતો ઊભો — ક્યાંક વીથિકા, તરુ, વાડ કે ઘુમ્મસને હું શોધું.
રે ગોપાઈ જવા હું શોધું.
સ્હેજ જરા અણસાર… પછી આ લોચનિયાં,
જ્યાં કીકી થૈને ચકળવકળતા બે કૈં પારાવાર
ઉપર કૈં એવાં અપરંપાર પોપચાં ઢળી પડ્યાથી
છળી પડેલી કીકીઓનો ઘુઘવાટ
પછી હું શે અવરોધું?
આ બે ઓષ્ટ તણું આલંગિન એવું જામ્યું કે હું શેં બોલું?
શેં બોલું, હું શેં બોલું. કહો કંસ મોકલ્યો બકાસુર હું બની જઈને
કૃષ્ણ-રાધને જમના જળમાં ઝબકોળી ભંડાર્યાનો ગંૂગળાટ સેવવા
કૈંક યામિનીઓથી જે બે અવાક્ છૂટા સ્તબ્ધ ઊભેલા દૂર દૂર તે
ચીર મળ્યા ને — વળી ફરીથી જરા મળ્યાને છૂટ્યા, મળ્યા ને છૂટ્યા તણી
હાલતમાં તે શેં મૂકુંં હવે હું? — અરે, હવે હું સરનામાને બ્હાને
જૈને દરવાનોની પાસ ભલેને બાકસ-બીડી-ચિનગારીની કરું આપ-લે
ધૂમ્ર-વલયમાં ફરું ચીતરતો હંસહંસીના આકારોમાં
ઈકારાન્ત કોઈ નામ ભલે.
પણ કહો, કહો હું ઓષ્ટ વચાળે શોધીને પોલાણ
જીભને ધૂમ્રગોટનો સ્વાદ ચખાડી શેં ઢંઢોળું?
આ બે ઓષ્ટ તણં આલંગિન એવું જામ્યું કે હું શેં બોલું?

૫-૮-૭૧

પ્રતિ-ગીત

પોલા પાવામાંથી નીસર્યો પીયો ઘોડલે રે.
ઘોડો ઘેરી ઊભા ગલગોટા અંબોડલે રે.

ઊભા બજારે બજાણી નાચે દોરડે રે.
મોટો પંખીડો છે બેઠો છાતી ટોડલે રે.

વીંધે વીંધે રે શિકારી સુવ્વર ટાંટિયો રે.
મૂકી છાશ વલોણી દોરી ગાજે હાથિયો રે.

નાની અંકોલીના ઝાડે, વાડે ચોરટા કરે.
મારી અંબે માના આવી પોં’ચ્યા નોરતા રે.

આવો આવો રે શતરંજી રાજા શેહમાં રે.
બેઠી ભૂખ્યા જણની રહેમ મારા દેહમાં રે.

મા-પોરાંની પુત્તળીઓ

અધરાતે મધરાતે માની પુત્તળીઓ બે જાગે
નવાસવા અનજાન પોરિયા સરનામું ના જાણે, થાનનું સરનામું ના જાણે
ઊંઘતી માની આજુબાજુ, કરે ‘ઊધાવાં’ તાજુંમાજું
જાંઘ, નિતંબે, હોઠે, ગાલે, થાન ગણીને, મોં ખોલીને ભરે ચોંટિયા
દીઠો કપાળે મોટો ચાંલ્લો
આંગળીઓ લપસાવે, ઉપર આંગળીઓ લપસાવે, સરરર
આંગળીઓ લપસાવે.
ઘરરર અઘોર ઘંટો માત ગળેથી નીકળે, નીકળે
નીકળે ના ચુપચાપ. બોલ કો
ચાપચૂપ જે પડી રહેલી, અરે, પોપચું ઓઢી-પોઢી પડી રહેલી
પુત્તળીઓ ઝબકાવે.
અધરાતે મધરાતે માની પુત્તળીઓ ઝબકાવે.
ઝબકાવે ઝબકાવે રે અન્જાન પોરિયું નવીસવી ફડફડતી એની
જીભ ઝીણી લબકાવે.
લે લે લે લે, ખાખા, લે લે, લેખી, લેખી, લેખા,
આજકાલનું બે આંગળનું ડાકાદોર જમાવે!
મા પર ડાકાદોર જમાવે, પોરું ડાકાદોર જમાવે!
આજ જગાડે પુત્તળીઓ
તે કાલ ઊઠીને કાચીકોરી છાતીઓ બે સાવ ટીંડોરા જેમ બટકી નાખે.
લેખા, લેખી, પેટ ખોલ ને જ્હોંસ બધું રે બધું જ્હોંસ રે,
ખીજાટે ખીજાટે રે બે થાન મૂતરે આંસુનો ધમધોર ધોધવો—
બેસમજુ નાદાન પોરિયા, પેટ ખોલીને જોને મૈં કૈં
ફાળ ફાળ શું આવે.
તારી પુત્તળીઓના પેટે રે કૈં ફાળ ફાળ શું પડે.
અધરાતે મધરાતે પોરો ફાળ પડેલી પુત્તળીઓ લબકાવે.
અધરાતે મા બંધ પોપચામાંથી કાઢી તાજી તાજી પુત્તળીઓ ઝબકાવે.
લબકાવે પોરે ને મા તો ઝબકાવે રે ઝબકાવે.
નેણ દાગતર, હવે તમે અહીં આવો.
આવી કરો મજેનો જાદુ ટૂચકો.
માની આંખે પોરાંની પોરાંની આંખે માની તાજી
બે લબકે ઝબકે પુત્તળીઓ
લબક લબ કરે ઝબકે, રે ભૈ, લબકઝબક રે લબકે.
માની આંખે મા-પોરાંની, પોરાં આંખે પોરાં-માની પુત્તળીઓ એક્કેક નંગમાં
ઝબક ઝબક કરે લબકે રે ભૈ, ઝબક લબ કરે ઝબકે.

૧૬-૭-૭૦

વાયરો અને વાત

વાયરો તો વૈ જાય, રે વ્હાલમ, વાયરો તો વૈ જાય.
આપણી ગોઠડ આપણી ગોઠે તોય રે કાં રૈ જાય,
રે વ્હાલમ, તોય રે કાં રૈ જાય?
નાગરવેલે પાન કૈં ફૂટ્યાં લવંગિ છોડે ફૂલ
વાટ જોતાં તો જલમ વીતે તોય રે ના લેવાય, રે તંબોળ
તોય રે ના લેવાય.

પાંપણ નીચે પાન ખીલે ને કંચવા હેઠે ફૂલ
હોઠથી ખરી ગોઠને ઝીલી હોઠ ગુલાબી થાય, રે વ્હાલમ,
પાન ગુલાબી થાય.

પાન ગુલાબી થાય, રે વ્હાલમ, વાયરો શેં વ્હૈ જાય,
પાતળો આવો વાયરો આપણી ગોઠડ શેં વ્હૈ જાય.

વાયરા ભેળું વ્હાલ આવે, નૈ વાયરા ભેળું જાય,
હાટમાં એનાં મૂલ ન ઝાઝાં, પાલવડે નહીં માય, રે વ્હાલમ,
પાલવડે છલકાય.

લઈ લે — પાણી મૂલનો સોદો — સાવ સોંઘું જાય
કાનની તારી ઝૂકતી કડી સાંભળે રે નૈં કંઈયે જરી એમ
પતાવટ થાય, જો વ્હાલમ એમ પતાવટ થાય.

વાયરો છો વૈ જાય, રે વ્હાલમ, વાયરો છો વૈ જાય,રે વ્હાલમ,
વાયરો છો લૈ જાય, રે આપણ બેયને છોે વૈ જાય, રે વ્હાલમ,
તોય નહીં રૈ જાય.

૧૮-૮-૭૧

પણ—

વ્હાલમ તારી સાથ રહું હું રાત જો
(પણ) સપનાનું ચાંદરણું ઘરમાં એકલું
ખેતરને દૌં કંકમ કેરા ખાત જો
(પણ) સપનાનું ચાંદરણ ઘરમાં એકલું

આગળિયો ઉઘાડીને વસવાસ જો
પેસે તો ઢોલૈયા બોલે ખાયણાં
વંઝારાજી પોઠે હાથીદાંતને
ચરવા આયા ચંદરવા વૈશાખના

એક ફલાંગે ગઢવીનો ગઢ હાથ જો
(પણ) સપનાનું ચાંદરણું ઘરમાં એકલું.
અંકાશે ભૂરું ભૂરું કૈં વાય ત્યાં
કેસૂડે પોપટડા ઊગ્યા સામટા.

ડગલો પ્હેરી થથરે ખેતરપાળ ત્યાં
ઝંડાઝૂલણ આયાં ગાતાં આવણાં
કચકના ઝાકળિયે ગોફણ વાય જો
(પણ) સપનાનું ચાંદરણું ઘરમાં એકલું.

૧૯૬૮

મધરાતે

મધરાતે ભાંભરેલો ચાંદો, ને મધરાતે
કાગવાની ચીસ ઊડી શામળી.

સોડ તાણી સૂતેલી આડા કમાડ દૈ
વાલમે ઓઢાડી એને કામળી.

આથમતા સૂરજે અડવો જે પીપળો
ચાંદો ચક્કોર થતાં જામ્યો.

કૂણી, ગુલાબી એને કૂંપળ ફૂટી
પછી સોણલે પરબડીને પામ્યો.

મધરાતે મોરલાના ઘેઘૂરા બોલમાં
મલ્લારી રીસ મેં તો સાંભળી.

શે’રી દીવાઓ તો સાગરને તીર ઊભા
મેડીઓ ઉભરાણી ફાગે.

દાઢીની જાળીથી ડોકાતી દેવકી
‘ઊંવા ઊંવા’ અંધારે તાગે.

મધરાતે મુંબીનું જાગતું મસાણ
ને ઉંદરડા શોધે છે કાળવી.

૧૫-૪-૬૮

મૈથુન

મવ્વર વજાડતા દીઠા ગારુડીને રોમ રોમ ફેણૈયા ડોલ્યા
ફેણૈયા ડોલ્યા ને અણિયારી ઘુઘરીના ઝમ્મ ઝમ્મ ઝાંઝરિયાં બોલ્યાં.
ડોલ્યાના વાયરે નાગ રે પાંચમના ઝબક્યા ને કોડિયાં બૂઝાણાં
ચોેખાની ચીતરેલ નાગણ અજાણ પણ ફેણૈયા કાટમાં ઝલાણા
પાદર પસાયતાના પડછંદા ગાજે ચોખાના ચીતર્યા લૂટાણાં
મવ્વરની ફાટમાં ફેણૈયો ફાટફાટ પૂજેલા દેવયે લૂંટાણા
ત્યાં ઝમ્મ ઝમ્મ અણિયાળાં બોલ્યાં.
રોમ રોમ ફેણૈયા મવ્વર વજાડતા ને ગારુડી ફેણ બની ડોલ્યાં.
ગારુડી ફેણ બની ડોલ્યા ફેણૈયે તો મંતરના ડાયરાયું બોલ્યા.
સાથળિયે રાફડાશાં કીધાં પોલાણ માંય વખના ગબ્બાર એવા છોડ્યા
ગારુડી ગરુઘેરા અફીણિયાંમાં પોઢ્યાં
છોડ્યાં સૌ ગાન ને છોડ્યાં સૌ તાન ત્યાં મવ્વર ઝાંઝરસમું બોલ્યા
કે કંચકને રોમ રોમ અણિયાળી ઘુઘરીના ઝમ્મઝમ્મ મવ્વરિયાં બોલ્યાં
કે ઝમ્મઝમ્મ મવ્વરિયાં ડોલ્યાં
મવ્વર વજાડતા દીઠા ગારુડીને ઝમ્મઝમ્મ ફેણૈયા ડોલ્યા
ફેણૈયા ડોલ્યા ને ડોલ્યાના હેતમાં રોમ રોમ ઝાંઝરિયાં બોલ્યાં

૧૭-૮-૭૧

પીવને પૈણાવી દ્યો

આંગણ પોપટરંગી કેળ ને મા’જન લૈજ્જો રે લોલ
લગનના બજોઠાની ચો’પાએ વવરાવજો રે લોલ
રાત બધી કેસરિયાં અગશર લેશું
કે ઉપ્પર ગણપત ચીતરી દેશું
પણ ક્યો દસખત શેં કરી દેશું?
કે પીવને પૈણાવી દ્યો મા’જન
પીવને પૈણાવી દ્યો લોલ.
એક દીવાએ બબ્બે કારજ સરશે
કે કાજળ ખરખર ખરખર ખરશે.
ડુંગર રાત મહીં થૈ પડશે.
કે ચુંદડી દાટી દે’શું મા’જન
માયલી દાટી દેશું લોલ
ઓરડ એક પઢાવલ ઢેલ તે જાનડ લૈજ્જો રે લોલ
કે જાનડ, ઢોલૈયા વર પોંખે-ગીત ગવરાવજો રે લોલ
પ્હોર ચડ્યે મીંઢળિયા ગોતી રે’શું.
ભરબપ્પોરે વડસાવતરી કરશું
સાંજે ખાટે કાથી ભરશું
માથે મૂરત ચીતરી મા’જન પીવને પૈણાવી દ્યો લોલ
હેંડ, હેંડ, હેંડ, રે કાગ કપાતર
પગલાં કાં મોભે તું મેલે
પગલે મોભ તૂટે રે લોલ
અગનિયા ગોતી લ્યો ને મા’જન
ઢોલી ધમકાવી લ્યો મા’જન, ઝટપટ પૈણાવી દ્યો મા’જન

૭-૮-૭૧

ચરણ

ઊંધો બુંગિયો ઓશિકડું ને લડવૈયાઓ ઘોરે
ચાર દિનથી વીયાએલી નજર ગલુડાં ખોળે

ખેતરવાડે વેલ ઊગી ને બધે ધોરિયે પાણી
તરસ્યા વડ પર કરવત સાથે ટોપીવાળી રાણી

જુવારના લીલા દાણાઓ ચાંચ વચાળે રાખી
કેડી બેઠી ચકલીઓની હાર સામટી ભાગી

સરડો જળરંગી થૈ બેઠો, નદી વચાળે તરતો
ઘાસ-બીડની વચ્ચે ઊભો કવિ એકલો ચરતો

કેકા જેવા મોર

કેકા જેવા મોર, રે સાજણ, શીમળા જેવી રાત
ખાટલી જેવા નેસની જલે સીંદરી સાતે સાત.

વડલો બન્યો વગડો, સાજણ વાયરા જેવા પાંદ
મરઘો ઓઢે રાત હજુ તો ગામને ગોંદરે ચાંદ.

થાન સમાણો દીવો જલે જીવણ જેવી જોત
શેરડી કેરાં ખેતર વચ્ચે રસના ઘોટાં ઘોંટ

ખરતા જૂના ફૂટતા નવા છાતી ઉપર રોમ
કાંચળી કેરાં આભેલાં સૂંઘે ઓકળીઓની ભોમ.

ઝાંઝર જેવાં સાજણ તમે સાજણ જેવી વાત
પીપળા જેવું ઘુવડ, ફૂટ્યું ઘુવડનું પરભાત.

કેકા જેવા મોર, રે સાજણ, શીમળા જેવી રાત.

૧૪-૧૨-૬૮

એક વાર આ

એક વાર આ લઘરવઘર રસ્તો હું વીંધી જાઉં પછી સૌ જોજો.
પરનારીના પગની પાનીમાં કાંટો થૈ છાઉં પછી સૌ જોજો.

પરનારીના પગની રેખા સરપ બનીને સરતી
એક રહી જે બાકી તે તો રસ્તો થૈ રડવડતી.

તહીં પિયાના પગલામાં પૂરાઈ
મદિરા પીવાને થંભેલો — છટકું, પછી સૌ જોજો.
હણું કર્ણને બનું દુ:શાસન પછી બધાયે જોજો
એક વાર આ લઘરવઘર રસ્તો હું વીંધી જાઉં પછી સૌ જોજો.

રસ્તાની ઉપર ને અંદર શ્વેત વાયરો ફરતો.
પડછાયાને જોતાં એ તો લળીલળીને નમતો.
પરનારીના કંચુક ખોલી દેતાં એ કાં ડરતો?

રસ્તે ઊગ્યા પંખીના ચહકાર ચરું
ને ખાઉં ઝાડનું માંસ પછી સૌ જોજો.
પછી ગતિમાં લઘરવઘર રસ્તો હું વીંધી જાઉં પછી સૌ જોજો.

૩૦-૭-૬૯

રણનું સ્મરણ

રણનું સ્મરણ, ઝાંઝવા હરણ
રણમાં આરબ-ઊંટ ને દમામ-મ્હેંકતા મરણ?
ખરતી સૂરજ રજ તે રેતી, ઊડતી રે’તી,
પડતી ક્યાંક ને કોકને ઢાંકતી, વાયરે વે’તી
રણયે ફરતું તન ને ગળે* મનમાં જામતું રણ
પાતાળે બાવડે ઝપ્-ઝીંગોરા તરણ.
ફૂટતો હાથિયો થોર, લાંબી ઊંટની લાંબી દોર
ઘરમાં આવી રેતને ઊભી ગામમાં રણની કોર
ઊડતો સાંઢણી સવાર ને આભે કુંજ કલંગની હાર.
લીલાંછમ બેટ ને જલનાં ઝરણ

૭-૫-૬૮

* ગળે-ગળામાં

વિજોગનું ગીત

દેશમાં ચાંદ, દેશમાં સૂરજ, દેશમાં રાણી રાતની, માલમ,
સાબદો સાગર, ભરકિનારો, વા’ણ ઉપાડો, દેશમાં હાલો.
અમે તો દેશ કીધાં પરદેશ,
રે અમે, પારકે દેશે ફરતાં હાફિસ-ટેશણ-ગેટ.
ભખ્ પિયોટે સાવ અજાણાં લોક વચાળે ઊપડે ગાડી,
દંન બધોયે પામતા રે’તા પરદેશીનાં હેત.
રાતરે, છોડી ફાળિયું, ઓઢી ફાળિયું, એલા,
સાંકડે ઉંબર ફરતા રે’તા.
સાવરે સૂકા કૂંડા-માટી-ધૂળ વચાળે,
ક્યાંય ખીલેલા, ક્યાંઈ ખરેલા, ક્યાંઈ સૂકેલા
ફૂલને અમે શોધતા રે’તા.
લાલ રે નણથી સપનાં ખરતાં, મરતાં, બની જાય અજાણ્યાં પ્રેત
રે માલમ દેશમાં હાલો માલમ.
ભર શિયાળે થીજતો મારો ઠાકરડો દરવાન, રે માલમ, દેશમાં હાલો.
દેશમાં ઊના વાયરા, ચારણ ડાયરા, ને ગરમાવો, રે માલમ દેશમાં હાલો.

૧૯૬૮

વાયરે સૂરજ વે’તો…

વાયરે સૂરજ વે’તો, ટેટા ટપકે ઝીણા લાલ ને તપે દેવ વિનાનું દેરું.
સાંકડી સીધી નેળમાં લીલું છાણ ને કાંટા થોરિયા, ચીલે પગમાં મે’લું.
ક્યાંય ના ગાડું કોઈ કળાય
કાંખમોં છોરો રડતો જાય, પાદર પોંગતા વરસો થાય.
જીંથરપીંથર સાફો, સૂકા સોડિયે છા’તી જાય સફેદી ઢોલરો મારો.
ટેસ્સમાં ઘોરતાં જાઈં છોને વાદળ કરે કેકા વરસે મોરલો ઢેલ વન્યાનો.
હાંફતી છાતી કેમ વિજોગી સોરઠા નંઈ રે ગાય
ભીંતપે ચીતરી વેલનાં પાંદડાં ધીમે ધીમે ખરતાં જાય.
પ્હોર થતાં પરભાતિયાં દોડે, છાણ-વાસીદાં ભતવારીના ભાત કસુંબો કાઢતી જાઉં
બબ્બે ખંજન સામટા બોલે, ભીંસની ભાંભર પૂરવા જૂનો બાજરો બધે નીરતી જાઉં
હેલનાં પાણી ભરવા જતાં કૂવે ઢાલિયા કાચબા ન્હાય
પગ વાળીને બેસવું લીલા ઝાડની ભૂરી છાંય

૨૭-૧૧-૬૮

વળાંકે

અહીં આખા રસ્તે, ગગન તરતાં વાદળ તણી
તરે છાયા, ઊંચે થીર થઈ ગયો સૂરજ સૂકો.
નદી કેરાં પાત્રે ખૂબ ચસચસી કાદવ ભર્યા
અને વચ્ચે પેલાં અસલ મહિષોનાં શીશ જડ્યાં.
ધીરે વાયુ ખોલે જરઠ નિજ મુષ્ટિ, વિચરતાં
ત્વરાથી ચૂંટી લે, ટપટપ કરી શુષ્ક પરણો.
ધીરે ધીરે મારા પગ થકી ખરી જાય પગલાં,
અને મેદાનો પે ઊતરી પડતાં આંખકિરણો.
તહીં ઊંચા શસ્ત્રે (ઉપર હતું જે મ્યાન ન ટક્યું).
ઊભેલાં પોલાં સૌ (પરણ ન મળે) બાવળ કૃશ
વળાંકે ઊભેલી ક્ષિતિજ વીંધી ચાલ્યો પથ જતો.
તૃણો પીળાં વચ્ચે લપસી પડતી કોક પગથી.
વળાંકે પ્હોંચું જ્યાં, પથ પીગળીને પ્હાડ બનતો,
તૃણો લીલાં, ધોળાં બગ થકી છવાયાં તરુગણો.

૧૯-૧૧-૬૬

એકાકી

હતાં મારી પાસે કબૂતર, મને જાર સમજી
ચણી જાતાં : ‘થોથાં’ લઘુગુરુ કબાટો ભરી પડ્યાં.
હતાં મેં પાળેલાં નયન, ગરતાં વાદળી કૂણી,
ચૂવી જાતાં એવાં ગભરુ, નબળાં, સ્નિગ્ધ, કુમળાં.
હતી નાની સૌમાં નમણી, નમણી એક કવિતા,
રુદન્તી, થાકેલી, શ્વસન ભરતી, છેક શ્રમિતા.
અને કર્ણો કેરાં પરિઘ પર બેસી ફરી જતી
ક્ષણો વૃદ્ધા—વાતો કરચલી ભરેલી કરી જતી.
ઊભેલાં ઘેરી ચોતરફ ઘરને શ્યામલ પથો,
વહી જાતાં ટોળે બણ બણ થતી વાત : ભૂલતો
—હતાં જે તે સૌની વચ મહીં રહી—કે કદીય આ
નથી બાજી દ્વારે—અરવ રહી છે— ઘંટડી છતાં.
ખૂટેલી જુવારે કબૂતર બધાંયે ઊડી ગયાં,
ટી.બી.ના કુત્તાઓ નમણી કવિતાને ચરી ગયા.
ઊગેલી ઊધૈએ લઘુગુરુ કબાટો સડી ગયાં,
રહ્યાં બાકી આંસુ, ગભરુ નયનોયે ખરી ગયાં.
જૂની વાતોને સૌ જરઠ સમશાને લઈ ગયાં.

૧૯૬૭

મુગ્ધા

નગરમાં સૂકી શાસ્ત્રચર્ચા શુકોની
રસિકોથી આખી ભરી પાંથશાળા.

રહી શૂન્ય એ માત્ર સંબોધનોમાં
દિશાએ દિશાએ લખી પત્રમાલા.

ઉઠાવો, બીડું ભરસભામાં ફરે છે
અમે રૈ જશું ચક પછાડે કુંવારા.

ઊગે શિશ્ન-ઉત્થાન જેવો સૂરજ, ને
ધ્રુજે બાંગથી સૌ મિનારા મિનારા.

ધસ્યું ચંદ્રથી ચાંદનીમાં હરણ, ને
સમંદર પે એના ઉછાળા ઉછાળા.

૧૯૭૨

હું, તું, દેવ અને

હું આવું : ઘાસ ફફડે નકલી હવામાં
હું જાઉં : ગૃદ્ધ ચૂંથતા પગલાં નકામા
હું ખિન્ન : નેત્ર શ્વસતા નથી રોજ રાત્ર
હું સ્વેદહીન : ઘર એકલ મારું ગાત્ર
હે દેવ દેવ, કરુણા કરનાર પ્યારા
નમો મને, નમનના ઘડનારા, પ્હેલા!
તું સુપ્ત : દ્વારા ખૂલતું તહી ક્રોધ ઘેર્યું
તું ઓષ્ટ : સર્પ ડસતા જહીં સર્વ લીલું
તું મુગ્ધ વારણતણી હતી સૂંઢ ઘેલી
જે પદ્મની રઢથી પંક મહીં ફસેલી
જે દેવદેવ કરુણા વરસાવનારા
નમો તને, નમનમત્ત બન્યા પછી હા
વૃક્ષે, થડે, ગુંદર, ડાળ પરે થીજેલાં
બ્રહ્માંડ સેવી મરઘી ફફડી ઊઠી ત્યાં
વેતાળની પ્રસવપીડનું ઠારબિંદુ
તે પંખી ગર્ભથકી બહાર કદી ન આવ્યું
હે દેવ દેવ, કરુણા…

૩૧-૮-૬૯

શ્રી ભગવાન ઉવાચ

— પછી ત્યાં ઊમટ્યા જાદવ જોદ્ધા.
સહુની આંખ મહીંથી સાંધ્યરંગનું આભ ખરે છે.
આંખ આભને રચે—ખરે ને ફરી રચે ને ફરી ખરે
ને ફરી—
મહીંથી
માત્ર રાખથી ભરી ચસોચસ કાય નિજની,
અને પ્રવાહી શબનો રેલો ઝર્યા કરંતું નાક, લઈને
વીર. પૌરુષી, જોદ્ધાના પેટે પ્રસવેલું સ્વપ્ન,
ઋષિનો શાપ બનીને,
કરી એક ચિત્કાર, ધસે છે.
હે મદ્યકુંભના દેવ, યુદ્ધના યૂપસ્તંભપે લક્ષ જાદવો
યજ્ઞસમિધે હવિ ભક્ષવા હવે કરું આહ્વાન તમોને,
સ્વાહા.
સ્વાહા,…
કુંજગલનની વાંસળીઓનાં પગલાં આવ્યાં?
સ્વાહા,
મોરપિચ્છશા મુખની ઉપર
વૃંદાદલની પામરીઓનું તેજવલય પ્રગટેલું
(કો દી સ્વર્ણ દ્વારિકા તામ્ર બને તો
સ્વર્ણ બનાવે એવું,
તડકા જેવું) લાવ્યા?
ક્યાં છે?
અસ્ત્રશસ્ત્રથી ચમકેલા વાયુને જોતું
એક પિપ્પલી વૃક્ષ અચાનક લબડે.
એનાં લીલાં પર્ણો પરથી ઓસબંદુિઓ ખરે તૃણપે
પલાશરંગી ઉત્તરીય પે ખરે,
સ્વાહા-ખરે કેશ પે-સ્વાહા-સ્વાહા—
ખરે કપોેલે-સ્વાહા
સ્વાહા,—શ્યામ રંગના શરીર ઉપર પડે.
આંખમાં આંસુનો આભાસ બનીને ઝરે.
અને હથેળી મહીં ચૂંથલાં મોરપિચ્છના છિન્ન
તાંતણા કંપી કંપી ઊડે
સ્વાહા, સ્વાહા.
પ્રિય સખા ત્યાં નથી ધનંજય
નથી પાંડવો, ધાર્તરાષ્ટ્ર યે નથી.
છતાં યે કુરુક્ષેત્રને કૃષ્ણ એકલો,
ધીરે ધીરે વધુ લબડતા તુંગ પિપ્પલી
વૃક્ષ વીચેથી, કહે.
હવે ક્યાંકથી અટવીએ અટવીએ ફરતોે,
મુજ જીતેલા સ્વર્ણ વિશ્વથી સાવ અજાણ્યો,
કોક પારધી આવે;
મારા ચરણપદ્મના હરિણ છદ્મને કેમ, કરીને એ સાંખે?

૧૯૬૯

* * *

ભૂપેશ વિશે ને એની સર્જકતા વિશે — ધીરેશ અધ્વર્યુ

ભૂપેશે કાવ્ય રચવાની શરૂઆત સાત-આઠ વર્ષની વયથી કરેલી. રવીન્દ્રનાથે એમની પ્રથમ કૃતિ ખૂબ નાની વયે રચ્યાનું વાંચી પ્રેરાયલો. સૂરતના દૈનિક ‘પ્રતાપ’માં રચયિતા વિષેની તંત્રીનોંધ સાથે એ પ્રગટ થયું એથી પણ પ્રોત્સાહિત થયેલો. પપ્પાને કાવ્યરચનામાં રસ. પપ્પા પાસે શરૂઆતમાં છંદ શીખતો, પીંગળ વિશે જે કંઈ મળે તે વાંચતો ને એને આધારે રચના કરતો. આમ શરૂઆતના ગાળામાં ઘણી પદ્યરચનાઓ કરેલી.

માધ્યમિક શાળાનાં છેલ્લાં વર્ષોમાં ગીતરચના વિષે રાજેન્દ્ર શાહ સાથે પત્રવ્યવહાર થયા પછી કોલેજકાળ દરમ્યાન ગીત તરફ ઢળેલો પણ પછી ગીતનું માધ્યમ અભિવ્યક્તિના ઊંડાણને તાગવા અસમર્થ લાગવાથી એ દિશા છોડી. ૧૯૭૨ પછી એણે ગીત લખ્યાનું સ્મરણ નથી. કોલેજમાં હતો એ દરમ્યાન એને પોતાને સંતોષ થાય એવી રચનાઓ થયેલી. અનુસ્નાતક અભ્યાસ માટે બે વર્ષ અમદાવાદ રહ્યો ત્યારથી ફિલ્મમાં રસ વધ્યો. અધ્યાપક હતો એ દરમ્યાન, ફિલ્મ અભિવ્યક્તિનું સબળ માધ્યમ હોવાનું એને પ્રતીત થવા માંડ્યું અને ૧૯૭૬માં કોલેજનું અધ્યાપન છોડી ફિલ્મ દિગ્દર્શનની તાલીમ માટે જવા તૈયારી કરી. પણ એ જ વર્ષે પૂનાની ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં વિદ્યાર્થીઓના લાંબા આંદોલનને પરિણામે માળખું બદલાયું ને એને માટે એ દિશા બંધ થઈ. કૃષ્ણમૂતિર્ના ચંતિને એને સર્જનના મૂળમાં રહેલા સંઘર્ષ વિષે સજાગ કર્યો. આમ પણ કૃતિઓ પ્રકાશિત કરવાનું ઠંડું વલણ તે ત્યાર પછી વધુ ઠંડું થયું. છતાંય લખવાનું અને ક્યારેક કોઈ સંતોષકારક લાગેલી કૃતિ પ્રકાશન માટે મોકલવાનું ચાલુ રહ્યું હતું. એ પણ છેલ્લે (મૃત્યુ પૂર્વેના એકાદ વર્ષથી) છૂટી ગયું.

એકાંતપ્રિય સ્વભાવ. બાળપણમાં પણ, સામૂહિક રમતો કરતાં એકલા રમી શકાય એવી રમતો એણે વિકસાવેલી. રમતો બનાવવાની સર્જકતા શબ્દનંુ માધ્યમ હાથમાં આવતાં સાહિત્યની સર્જકતા તરફ વળી. બાળવયથી જ ગાંધીસાહિત્યમાં રસ પડતો એને લીધે આદર્શવાદી અભિગમ કેળવાતો ગયો. સંપૂર્ણતાના આગ્રહે એને પોતાનો કઠોર આલોચક બનાવ્યો. સર્જન માટે પણ લક્ષ્ય તો સંપૂર્ણતા જ, તેથી પોતાની બહુ ઓછી કૃતિઓથી એને સંતોષ થતો. જીવન વિષેની નિષ્ઠા પણ એવી જ તીવ્ર. સમગ્ર શિક્ષણપ્રથા વ્યક્તિને જડ, યંત્રવત્ બનાવનારી લાગવાથી એમ.એ.ના પ્રથમ વર્ષ પછી અભ્યાસ છોડી દેવાનો નિર્ણય કરેલો પણ ‘સ્નેહરશ્મિ’ અને અન્યોની સમજાવટથી અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. એ ગાળામાં લેખનને જીવનના એકમાત્ર આધાર તરીકે, સમાજના હુમલા સામે સ્વ-બચાવના એક માત્ર સાધન તરીકે જોયું હતું. અધ્યાપક હતો ત્યારે પણ તંત્રની વ્યક્તિને શોષી લેવાની, ખરીદી લેવાની વૃત્તિ વિષે અને વ્યક્તિના હીરને હણી લેતી શિક્ષણપ્રથા સાથે પોતાના સંકળાવા વિષે એ સતત મનોમંથન અનુભવતો રહેતો. ફિલ્મના માધ્યમે એના સર્જકચિત્ત પર પ્રભાવ પાડ્યો. અભિવ્યક્તિ માટે ફિલ્મના માધ્યમમાં રહેલી સંભાવનાઓએ એને આકર્ષ્યો, એ દિશા ડહોળી જોવા જેવી લાગી તેથી અધ્યાપકનો વ્યવસાય છોડેલો.

સમાજ પાસે માન્યતા મેળવવાની આકાંક્ષા ખરી પણ એ સાથે એની વ્યર્થતા વિષે પણ સભાન. પોતે ખૂબ ખુલ્લો, વ્યક્તિને મદદ કરવા ઇચ્છનારો. પણ કોઈના વ્યક્તિત્વની મર્યાદા જોતાં એની પોકળતાઓ, અસંગતતાઓ તરફ આંગળી નિર્ભીકપણે ચીંધનારો. એથી, ખુલ્લા પડી જવાના ભયે ઘણી નજીક આવેલી વ્યક્તિઓએ પણ એની અવગણના કરેલી. એમના આવા સ્વકેન્દ્રીત વર્તનના ઘા એને લાગતા રહ્યા, જેના પ્રત્યાઘાતરૂપે એ પોતાની જાતને અલગ કરતો ગયો. જેમજેમ એકલતાના ખૂણામાં સરતો ગયો તેમતેમ આ બધી પ્રવૃત્તિ પાછળ માન્યતા મેળવવાની વૃત્તિ પ્રત્યે પણ જાગ્રત બનતો ગયો, સર્જનપ્રક્રિયા વિષે સ્પષ્ટ બનતો ગયો. એક તબક્કે એણે સર્જનને સમાજને અપાતા ધીમા ઝેર તરીકે વર્ણવેલું. સર્જન છોડવાનો નિર્ણય કર્યા પછી એ એની સર્જનાત્મક કૃતિઓનો નાશ કરે એવી શક્યતા સર્જાતાં મિત્રોએ એનંુ આ સાહિત્ય પ્રગટ કરવા માંગ્યું હતું ત્યારે સૈદ્ધાંતિક રીતે સ્પષ્ટ થયા પછી જ એ આ અંગે નિર્ણય કરશે એમ એણે કહેલું.

સર્જન છોડવા વિષે એ અંદરથી ખૂબ સ્પષ્ટ હતો. શિક્ષક સ્વભાવે અને સૈદ્ધાંતિક રીતે સ્પષ્ટ થવા પ્રેર્યો. સર્જનની વ્યર્થતાને સૈદ્ધાંતિક રીતે પ્રસ્થાપિત કરવા લેખશ્રેણી તૈયાર કરવાનો હતો ત્યાં જ એનું અવસાન થયું. આ સંદર્ભમાં મારે માટે એની અપ્રગટ કૃતિઓ મરણોત્તર પ્રગટ કરવા અંગે નિર્ણય કરવો મુશ્કેલ હતો.

સર્જનથી વિમુખ થવાનો નિર્ણય કર્યા પછી નલિન પંડ્યાએ ‘સદ્યતન કવિતા’ માટે કાવ્યો માંગેલાં ત્યારે ભૂપેશે એ વખતના વલણ વિષે નોંધ સાથે કૃતિઓ પ્રગટ કરવા આપી હતી એનો આધાર લઈ છેવટના વલણ અંગે નોંધ સાથે આ સંગ્રહનાં કેટલાંક કાવ્યો વિવિધ સામયિકોમાં મરણોત્તર પ્રગટ કર્યાં હતાં.

ભૂપેશ કૃતિની રચના પરત્વે ખૂબ સભાન. એ માટે એ ખૂબ મહેનત કરતો. સંતોષ ન થાય ત્યાં સુધી વારંવાર મઠારતો. એકવાર એણે કહેલું કે, મારી દિશા તો ફિલસૂફની. સાહિત્યમાં તો સંજોગવશાત્ આવી પડ્યો. મારી સાહિત્યિક રચનાઓ શુદ્ધ પરિશ્રમનું ફળ છે. આ સંગ્રહમાં મૂકેલી ઘણી રચનાઓ એણે અપ્રગટ જ રાખી હતી. એ સર્જનના પ્રવાહમાં અંતિમ સ્વરૂપ પામી શકી નથી, સર્જનને એક તબક્કે ઊભેલી છે. કેટલાંક કાવ્યો તો કાચા મુસદ્દા પરથી લીધાં છે, છેકછાકને લીધે કે કાગળ ઘસાઈ જવાથી આછુંપાતળું જ વંચાતું હોવાથી અનુમાનથી તારવ્યું છે. જ્યાં સ્પષ્ટ વંચાયું ત્યાં શબ્દ કે પંક્તિનો અર્થ કે લય બંધબેસતો ન લાગે તોપણ જેવું વંચાયું, વાંચવું શક્ય બન્યું એવું જ રાખ્યું છે. આ કાર્યમાં મારી બહેન લિપ્સા અધ્વર્યુએ ઘણી મદદ કરી છે.

ભૂપેશના હસ્તાક્ષરમાં લખાયેલા કાવ્યનો બ્લોક આપવા માટે શ્રી સુરેશ દલાલનો, સામયિકોમાં પડેલાં કાવ્યો કઢાવી આપવાની મહેનત પ્રેમપૂર્વક કરવા માટે શ્રી મંજુબહેન ઝવેરીનો, ભૂપેશના ફોટોગ્રાફના પ્રોસેસંગિમાં મદદ કરવા માટે શ્રી કરમશીભાઈ પીરનો આભારી છું. સંપાદનની ઠીકઠીક કપરી કામગીરી મિત્રો મૂકેશ વૈદ્ય, જયદેવ શુક્લ અને રમણ સોનીએ ભૂપેશ પ્રત્યેના પ્રમેથી કરી છે એટલે એમનો આભાર શું માનું? પણ એનો સાનંદ ઉલ્લેખ કરું છું.

આ સંગ્રહ પ્રગટ કરવાનો આશય ભૂપેશે જીવનને એક તબક્કે રચેલાં કાવ્યોને કોઈ સ્પર્ધામાં મૂકવાનો નથી. એને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં મૂકી આપવાનો જ છે. તેથી તુલનાત્મક ધોરણે અપાતાં પારિતોષિકો માટે એની ગણના ન થાય એ જ ઇષ્ટ છે.

૧૫ જુલાઈ ૧૯૮૬