ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તા-સંપદા

(૧૯૧૮થી ૨૦૧૮)

સંપાદક : મણિલાલ હ. પટેલ

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તા-સંપદા Copyright © by સંપાદક : મણિલાલ હ. પટેલ. All Rights Reserved.

Contents

- ‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ

- પુસ્તક-પરિચય

- સંપાદક-પરિચય

- ભૂમિકા - મણિલાલ હ. પટેલ

- Part I. મલયાનિલ

- ગોવાલણી

- Part II. કનૈયાલાલ મુન્શી

- શામળશાનો વિવાહ

- મારી કમળા

- Part III. ધૂમકેતુ

- પોસ્ટઑફિસ

- પૃથ્વી અને સ્વર્ગ

- વિનિપાત

- ભૈયાદાદા

- રજપૂતાણી

- Part IV. રા. વિ. પાઠક

- મુકુન્દરાય

- ખેમી

- સૌભાગ્યવતી!!

- જક્ષણી

- Part V. ઝવેરચંદ મેઘાણી

- સદાશિવ ટપાલી

- વહુ અને ઘોડો

- જી’બા

- Part VI. ઉમાશંકર જોશી

- છેલ્લું છાણું

- મારી ચંપાનો વર

- શ્રાવણી મેળો

- Part VII. સુન્દરમ્

- 1. ખોલકી

- માજા વેલાનું મૃત્યુ

- માને ખોળે

- Part VIII. ગુલાબદાસ બ્રોકર

- લતા શું બોલે

- ગુલામદીન ગાડીવાળો

- નીલીનું ભૂત

- ઊભી વાટે

- Part IX. પન્નાલાલ પટેલ

- વાત્રકને કાંઠે

- સાચી ગજિયાણીનું કાપડું

- બાપુનો કૂતરો

- સુખદુઃખનાં સાથી

- પીઠીનું પડીકું

- મોરલીના મૂંગા સૂર

- Part X. ઈશ્વર પેટલીકર

- લોહીની સગાઈ

- મધુરાં સપનાં

- વટ

- Part XI. જયંતી દલાલ

- અડખેપડખે

- આ ઘેર પેલે ઘેર

- ઉત્તરા

- ઝાડ, ડાળ અને માળો

- ટપુભાઈ રાતડિયા

- Part XII. જયંત ખત્રી

- તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ

- લોહીનું ટીપું

- ધાડ

- નાગ

- ખરા બપોર

- Part XIII. અશોક હર્ષ

- સુલોચના

- Part XIV. પીતાંબર પટેલ

- દત્તક પિતા

- Part XV. હીરાલાલ ફોફલિયા

- રાતે વાત

- Part XVI. ચુનીલાલ મડિયા

- વાની મારી કોયલ

- ચંપો ને કેળ

- કમાઉ દીકરો

- Part XVII. સુરેશ જોષી

- થીગડું

- રાક્ષસ

- પદભ્રષ્ટ

- એક મુલાકાત

- અગતિગમન

- લોહનગર

- વરપ્રાપ્તિ

- કુરુક્ષેત્ર

- પુનરાગમન

- Part XVIII. સરોજ પાઠક

- ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર

- 2. સારિકા પંજરસ્થા

- પોસ્ટ-મૉર્ટમ

- Part XIX. ચંદ્રકાન્ત બક્ષી

- આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...

- તમે આવશો?

- એક સાંજની મુલાકાત

- Part XX. મધુ રાય

- બાંશી નામની એક છોકરી

- ધારો કે –

- કાન

- ઊંટ

- મકાન

- Part XXI. વસુબહેન ભટ્ટ

- ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!

- Part XXII. મોહમ્મદ માંકડ

- તપ

- મનેય કોઈ મારે!

- Part XXIII. વનુ પાંધી

- બારી

- Part XXIV. ધીરુબહેન પટેલ

- ટાઢ

- Part XXV. કુન્દનિકા કાપડિયા

- ફરી વરસાદ!

- જવા દઈશું તમને…

- પ્રેમનાં આંસુ

- તમારાં ચરણોમાં

- Part XXVI. ઇવા ડેવ

- તરંગિણીનું સ્વપ્ન

- તમને ગમી ને?

- Part XXVII. ભગવતીકુમાર શર્મા

- અપ્રતીક્ષા

- Part XXVIII. મોહનભાઈ પટેલ

- બ્લાઇન્ડ વર્મ

- Part XXIX. કિશોર જાદવ

- કાગ-કન્યા

- વિસ્મૃત

- Part XXX. રાધેશ્યામ શર્મા

- સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના

- સળિયા

- નૂતન વર્ષાભિનંદન

- ચર્ચબેલ

- Part XXXI. રઘુવીર ચૌધરી

- પોટકું

- જગા ધૂળાનો જમાનો

- ચિતા

- કંકુનો ચાંલ્લો

- ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ

- મંદિરની પછીતે

- સાંજનો છાયો

- ભણેલી વહુ

- Part XXXII. સુમન શાહ

- છોટુ

- કાકાજીની બોધકથા

- ફટફટિયું

- જામફળિયામાં છોકરી

- Part XXXIII. રાવજી પટેલ

- ચંપી

- સગી

- સૈનિકનાં બાળકો

- Part XXXIV. ઘનશ્યામ દેસાઈ

- ગોકળજીનો વેલો

- કાગડો

- Part XXXV. જ્યોતિષ જાની

- એક સુખી માણસનું ચિત્ર

- Part XXXVI. સુધીર દલાલ

- પછી

- Part XXXVII. વર્ષા અડાલજા

- ‘એ’

- લાશ

- Part XXXVIII. વિભૂત શાહ

- શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો

- Part XXXIX. નાનાભાઈ જેબલિયા

- છટકું

- કાટલું

- Part XL. હરિકૃષ્ણ પાઠક

- ઘરભંગ

- નટુભાઈને તો જલસા છે

- Part XLI. વીનેશ અંતાણી

- શ્વાસનળીમાં ટ્રેન

- તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ

- સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી

- સ્ત્રી નામે વિશાખા

- નિર્જનતા

- જૂના ઘરનું અજવાળું

- Part XLII. હિમાંશી શેલત

- અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં

- ઇતરા

- બારણું

- સાંજનો સમય

- કિંમત

- Part XLIII. ધીરેન્દ્ર મહેતા

- ઓળખાણ

- Part XLIV. વિજય શાસ્ત્રી

- મિસિસ શાહની એક બપોર

- Part XLV. પુરુરાજ જોશી

- છત્રી

- Part XLVI. ઇલા આરબ મહેતા

- પરીકથા

- પાંખ

- Part XLVII. રજનીકુમાર પંડ્યા

- સીનો

- Part XLVIII. ચિનુ મોદી

- નાગના લિસોટા

- Part XLIX. રમેશ પારેખ

- ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે

- Part L. જોસેફ મેકવાન

- પન્નાભાભી

- બાપનું લો’ય

- ઘરનું ઘર

- Part LI. મોહન પરમાર

- આંધું

- કુંભી

- હિરવણું

- થળી

- તણખલું

- Part LII. દલપત ચૌહાણ

- બદલો

- ગંગામા

- Part LIII. હરીશ મંગલમ્

- દાયણ

- ઉટાંટિયો

- Part LIV. અંજલિ ખાંડવાલા

- લીલો છોકરો

- Part LV. મણિલાલ હ. પટેલ

- બાપાનો છેલ્લો કાગળ

- રાતવાસો

- પી.ટી.સી. થયેલી વહુ

- પડતર

- Part LVI. રમેશ દવે

- ને કંઈક થયું તો?

- Part LVII. મનોહર ત્રિવેદી

- ઉઝરડો

- Part LVIII. પવનકુમાર જૈન

- આ જમાનાનો પારસમણિ

- તરસ્યા કાગડાની વારતા

- વરુ અને શ્રી પાપી

- ઈપાણનું યૌવન

- Part LIX. કિરીટ દૂધાત

- આમ થાકી જવું…

- આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…

- ભાય

- લીલ

- એક બપોરે

- વી. એમ.

- Part LX. બિપિન પટેલ

- સંગીતશિક્ષક

- વાંસનાં ફૂલ

- બૂફે

- કરિયાવર

- Part LXI. માય ડિયર જયુ

- ડારવિનનો પિતરાઈ

- જીવ

- વેકેશન

- Part LXII. પન્ના નાયક

- લેડી વિથ અ ડૉટ

- નિત્યક્રમ

- સુજાતા

- ઊડી ગયો હંસ

- Part LXIII. અજિત ઠાકોર

- ગૂમડું

- ખરજવું

- માવઠું

- Part LXIV. અનિલ વ્યાસ

- સવ્ય-અપસવ્ય

- Part LXV. હરીશ નાગ્રેચા

- `ચૂટકી'

- ખલેલ

- Part LXVI. યોગેશ જોશી

- ચંદરવો

- ગંગાબા

- Part LXVII. પ્રવીણ ગઢવી

- લીંબડાનું પાંદડું

- સૂરજપંખી

- Part LXVIII. ભૂપેશ અધ્વર્યુ

- હનુમાન લવકુશ મિલન

- Part LXIX. કેશુભાઈ દેસાઈ

- મહિષાસુર

- ઉપેક્ષિતા

- Part LXX. પ્રવીણસિંહ ચાવડા

- ચાકરી

- લેણિયાત

- વિઝિટ

- જનારી

- બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી

- વિશાખાનો ભૂતકાળ

- Part LXXI. ઉત્પલ ભાયાણી

- ખતવણી

- મિજબાની

- બદલો

- બંધન અને મુક્તિ

- Part LXXII. ધરમાભાઈ શ્રીમાળી

- નરક

- દાજવું તે...

- વરઘોડો

- Part LXXIII. દશરથ પરમાર

- ત્રીજું ઘર

- બે ઇ-મેલ અને સરગવો

- Part LXXIV. મોના પાત્રાવાલા

- રાની બીલાડો

- Part LXXV. નાઝીર મનસૂરી

- બોકાહો

- Part LXXVI. અઝીઝ ટંકારવી

- વાવાઝોડું

- Part LXXVII. જિતેન્દ્ર પટેલ

- ખાડ

- Part LXXVIII. પરેશ નાયક

- તાંદળજાની ભાજી

- પરપોટો

- Part LXXIX. કાનજી પટેલ

- ડેરો

- પડાવ

- Part LXXX. બિન્દુ ભટ્ટ

- આંતરસેવો

- જાગતું પડ

- Part LXXXI. પારુલ રાઠોડ

- વિપર્યાસ

- Part LXXXII. સુમન્ત રાવલ

- ખોયડું

- લાયન-શૉ

- Part LXXXIII. ભરત નાયક

- વગડો

- Part LXXXIV. જનક ત્રિવેદી

- સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ

- બાવળ વાવનાર

- Part LXXXV. શિરિષ પંચાલ

- મજૂસ

- Part LXXXVI. રાજેન્દ્ર પટેલ

- લિફ્ટ

- જૂઈની સુગંધ

- અધૂરી શોધ

- Part LXXXVII. ગિરીશ ભટ્ટ

- રેખલીનું મન

- ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ

- Part LXXXVIII. પ્રભુદાસ પટેલ

- હડફેટ

- ખાખી જીવડાં

- ફારગતી

- Part LXXXIX. રામચંદ્ર પટેલ

- સુવર્ણકન્યા

- શ્યામલી

- ખેતર

- તીતીઘોડો

- Part XC. મહેન્દ્રસિંહ પરમાર

- પોલિટેકનિક

- ઊડણચરકલડી

- એમ. પી. અજમેરા

- Part XCI. સાગર શાહ

- ગેટ ટુ ગેધર

- સુજીની સમાજસેવા

- Part XCII. અજય સોની

- ગળામાં અટવાયેલી તરસ

- તરસ

- Part XCIII. વિજય સોની

- સાંકડી ગલીમાં ઘર

- મમ સત્યમ

- Part XCIV. નવનીત જાની

- સામા કાંઠાની વસ્તી

- Part XCV. પન્ના ત્રિવેદી

- સાતમો દિવસ

- ચોરખલી

- Part XCVI. રામ મોરી

- મહોતું

- બળતરા

- Part XCVII. અભિમન્યુ આચાર્ય

- પડછાયાઓ વચ્ચે

- રાત

- Part XCVIII. નરેશ શુક્લ

- અથઃ ઇતિ

- ન કહેવાયેલી વાર્તા...!

- Part XCIX. હર્ષદ ત્રિવેદી

- જાળિયું

- આઢ

- Part C. રેણુકા પટેલ

- મીરાંનું ઘર

- ધોધમાર

- Part CI. માવજી મહેશ્વરી

- ગ્રહણ

- સુખ

- મિલકત

‘એકત્ર’નો ગ્રંથગુલાલ

આપણી મધુર ગુજરાતી ભાષા અને એના મનભાવન સાહિત્ય માટેનાં સ્નેહ-પ્રેમ-મમતા અને ગૌરવથી પ્રેરાઈને ‘એકત્ર’ પરિવારે સાહિત્યનાં ઉત્તમ ને રસપ્રદ પુસ્તકોને, વીજાણુ માધ્યમથી, સૌ વાચકો ને મુક્તપણે પહોંચાડવાનો સંકલ્પ કરેલો છે.

આજ સુધીમાં અમે જે જે પુસ્તકો અમારા આ ઈ-બુકના માધ્યમથી પ્રકાશિત કરેલાં છે એ સર્વ આપ

www.ekatrafoundation.org

તથા

https://ekatra.pressbooks.pub

પરથી વાંચી શકશો.

અમારો દૃષ્ટિકોણ:

હા, પુસ્તકો સૌને અમારે પહોંચાડવાં છે – પણ દૃષ્ટિપૂર્વક. અમારો ‘વેચવાનો’ આશય નથી, ‘વહેંચવાનો’ જ છે, એ ખરું; પરંતુ એટલું પૂરતું નથી. અમારે ઉત્તમ વસ્તુ સરસ રીતે પહોંચાડવી છે.

આ રીતે –

* પુસ્તકોની પસંદગી ‘ઉત્તમ-અને-રસપ્રદ’ના ધોરણે કરીએ છીએ: એટલે કે રસપૂર્વક વાંચી શકાય એવાં ઉત્તમ પુસ્તકો અમે, ચાખીચાખીને, સૌ સામે મૂકવા માગીએ છીએ.

* પુસ્તકનો આરંભ થશે એના મૂળ કવરપેજથી; પછી હશે તેના લેખકનો પૂરા કદનો ફોટોગ્રાફ; એ પછી હશે એક ખાસ મહત્ત્વની બાબત – લેખક પરિચય અને પુસ્તક પરિચય (ટૂંકમા) અને પછી હશે પુસ્તકનું શીર્ષક અને પ્રકાશન વિગતો. ત્યાર બાદ આપ સૌ પુસ્તકમાં પ્રવેશ કરશો.

– અર્થાત્, લેખકનો તથા પુસ્તકનો પ્રથમ પરિચય કરીને લેખક અને પુસ્તક સાથે હસ્તધૂનન કરીને આપ પુસ્તકમાં પ્રવેશશો.

તો, આવો. આપનું સ્વાગત છે ગમતાના ગુલાલથી.

*

Ekatra Foundation is grateful to the author for allowing distribution of this book as ebook at no charge. Readers are not permitted to modify content or use it commercially without written permission from author and publisher. Readers can purchase original book form the publisher. Ekatra Foundation is a USA registered not for profit organization with objective to preserve Gujarati literature and increase its audience through digitization. For more information, Please visit: www.ekatrafoundation.org  and  https://ekatra.pressbooks.pub.

* **

પુસ્તક-પરિચય

‘એકત્ર ફાઉન્ડેશન’ દ્વારા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી રહેલ ડિજિટલ વાર્તા સંચય, નામે: ‘ગુજરાતી ટૂંકીવાર્ત-સંપદા’ (સં. મણિલાલ હ. પટેલ)માં, ગુજરાતી ભાષામાં, ૧૯૧૮થી ૨૦૧૮ સુધીનાં એકસો વર્ષોમાં લખાયેલી, કેટલીક મહત્ત્વની અને પ્રતિનિધિરૂપ વાર્તાઓ સમાવવામાં આવી છે.

પંચોતેરથી વધુ લેખકોની બસો પચાસથી વધુ વાર્તાઓ અહીં ભાવકો-વાચકો માટે રજૂ કરી છે. વિવિધ રસરુચિ ધરાવતા વાચકોને ધ્યાનમાં રાખીને વિવિધ વિષયો પર લખાયેલી, જુદીજુદી લેખનરીતિની વાર્તાઓ અહીં ઉપલબ્ધ કરાવી છે.

ગુજરાતી વાર્તાકળાનો તથા એના વિકાસના બધા તબક્કાઓનો પરિચય વાચકને મળી રહેશે. સાથે મહત્ત્વના બધા જ વાર્તાકારોની ધ્યાનપાત્ર એવી વાર્તાઓ સમાવી લેવાનો ઉપક્રમ પણ રાખ્યો છે.

આશા છે, આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રયાસ વાચકોને સંતોષ આપશે. અભ્યાસીઓને પણ એનો લાભ મળશે. હવે વાર્તાઓ આપની સામે છે: શુભ હો!

— સંપાદક

સંપાદક-પરિચય

મણિલાલ હ. પટેલ

મુખ્યત્વે કવિ તરીકે જાણીતા મણિલાલ હ. પટેલ (જ. 9, નવેમ્બર 1949) એ ઉપરાંત નિબંધકાર, વાર્તા-નવલકાર, ચરિત્રકાર, વિવેચક અને સંપાદક તરીકે પણ ખ્યાત થયા છે. પદ્મા વિનાના દેશમાં (1983) આદિ કાવ્યસંગ્રહો; વૃક્ષાલોક (1997) આદિ નિબંધસંગ્રહો; તરસઘર (19740) વગેરે નવલકથાઓ; બાપાનો છેલ્લો કાગળ (2001) વાર્તાસંગ્રહ; તરસ્યા મલકનો મેઘ(પન્નાલાલ પટેલ વિશે, 2007) એ ચરિત્ર તેમ જ સર્જક રાવજી પટેલ(2004) વગેરે વિવેચન-પુસ્તકો – એમ બહોળું લેખનકાર્ય એમણે કર્યું છે. સતત સર્જન-અધ્યયનદ્વારા એક ધ્યાનાર્હ નિત્યલેખક તરીકે એે પ્રતિષ્ઠિત છે. દસમો દાયકો અને પરસ્પર જેવાં સામયિકોનું સંપાદન પણ એમણે કરેલું છે.

ધનજી કાનજી સુવર્ણચંદ્રક, નર્મદ સુવર્ણ ચંદ્રક, ગુજરાત સાહિત્ય ગૌરવ પુરસ્કાર, સુરેશ જોષી નિબન્ધ પુરસ્કાર વગેરે ઘણાં પારિતોષિકો મેળવનાર મણિલાલનાં કવિતા-નિબંધ-નવલકથા-વાર્તામાં તળ જીવનની સંવેદના આકર્ષક સર્જકરૂપ પામી છે; પ્રકૃતિસૌંદર્યનો એમનો અનુરાગ સર્જનાત્મક આલેખનોમાં મહોરી રહેલો છે તથા કવિતામાં બદ્ધ વૃત્તો અને માત્રામેળો એમણે વિશદ પ્રવાહિતાથી આલેખ્યા છે – મણિલાલની સર્જકમુદ્રા રચવામાં આ ત્રણે ઘટકોનો મોટો ફાળો છે.

એમની સમગ્ર કારકિર્દી અભ્યાસી અધ્યાપક-લેખકની રહી – સ. પ. યુનિવર્સીટીના ગુજરાતી વિભાગના અધ્યક્ષ તરીકે નિવૃત્ત થયા પછી પણ એ લેખન-સમર્પિત રહ્યા છે.

– રમણ સોની

ભૂમિકા - મણિલાલ હ. પટેલ

ટૂંકીવાર્તા-સંપદા

(૧૯૧૮થી ૨૦૧૮)

સં. મણિલાલ હ. પટેલ

ભૂમિકા

એકત્ર ફાઉન્ડેશનના શ્રી અતુલ રાવલ તથા અન્ય ધૂરાવાહક અને મદદનીશ/સહાયક સૌ મિત્રોને વિચાર આવ્યો કે આપણી ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાને એકસો વર્ષ થયાં છે ને એનો એક મોટો વાચકવર્ગ છે, વળી આપણી વાર્તાઓ કલા અને સાહિત્યિક ગુણવત્તાને ધોરણે ભારતીય કક્ષાએ અગ્રેસર હોવા સાથે વિશ્વની વાર્તાઓ સાથે પણ ઊભી રહી શકે એવી ક્ષમતા ધરાવે છે. આપણી વાર્તાનો બહોળો વાચક વર્ગ અનેક રાજ્યોમાં અને અન્ય દેશોમાં પણ વસે છે. દરેક વખતે એમને મનગમતી કે મહત્ત્વની વાર્તા વાંચવી હોય ત્યારે હાથવગી ન પણ હોઈ શકે. ત્યારે આ ડિજિટલ મિડિયાનો ઉપયોગ કરીને ગુજરાતી વાચકોને આપણી જાણીતી વાર્તાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.

આવા ભલા આશયથી શ્રી અતુલ રાવલે મને ગુજરાતીની એકસો વર્ષની વાર્તાઓમાંથી જાણીતી, લોકપ્રિય, ઉત્તમ અને પ્રતિનિધિરૂપ વાર્તઓનું ચયન/સંપાદન કરી આપવાની દરખાસ્ત કરી હતી. મેં એ દરખાસ્ત સાનંદ સ્વીકારી અને એનું પરિણામ આપની સામે છે. ગુજરાતીના મૂર્ધન્ય વાર્તાકારોની વાર્તાઓ સાથે પ્રથમ હરોળના અગ્રણી વાર્તા-સર્જકોની વાર્તાઓ — સહુની એકાધિક વાર્તાઓ —નો અહીં સમાવેશ કર્યો છે. એ સાથે મહત્ત્વના કે ધ્યાનમાત્ર વાર્તાકારોની બેત્રણ બેત્રણ અથવા ઓછામાં ઓછી એક વાર્તાને અહીં સ્થાન આપ્યું છે. સાંઠ સિત્તેરથી વધુ સર્જકોની કુલ મળીને બસોથી વધારે વાર્તાઓનું ચયન કર્યું છે. કોઈની એકબે વાર્તા સારી હોય એમને પણ અહીં સ્થાન આપ્યું છે.

૧.

નવલકથા વગેરે ગદ્ય સ્વરૂપોની જેમ ટૂંકીવાર્તા પણ પાશ્ચાત્ય સાહિત્યમાંથી આવી હોવા છતાં એ ગુજરાતી પરિવેશમાં અને આપણા સાંસ્કૃતિક જીવનની પરંપરાઓમાં ઝડપથી મળી-ભળી ગઈ છે. આપણી કથાકથનની પરંપરા બહુ પ્રાચીન છે; લોકકથા ને બોધકથાઓ પણ આપણા લોકજીવનનો હિસ્સો છે. આ બધાંનો પ્રભાવ ટૂંકીવાર્તાને વધુ પોતીકી અને દૃઢમૂળ કરવામાં મદદરૂપ થયો છે. એટલે ટૂંકીવાર્તા જાણે આપણી જીવનધરાનું સંતાન બની રહી છે.

ટૂંકી વાર્તામાં એક મોટીફ-કથાબીજ- હોય, એ નિમિત્તે કથા આવે છે; કથા કહેનાર આવે છેઃ કથા વાર્તાનું મુખ્ય પાત્ર પણ કહેતું હોય અથવા લેખક/કથક પણ કહેતો હોય એવું બને! વાર્તામાં એક કેન્દ્ર હોયઃ પુષ્પમાં જેમ દીટું-દાંડી હોય છે. પછી એ કેન્દ્રમાંથી ચારપાંચ ફૂલપત્તી જેવી આછી અમથી ઘટનાઓ સહજ રીતે પ્રગટે છે ને ગોઠવાઈ જાય છે. આમ, ટૂંકીવાર્તા એક પુષ્પ જેવી હોય છે; જે એકત્વની છાપ પાડે છે.

ટૂંકીવાર્તા સામગ્રી અને ભાષા બાબતે કરકસરની કલા છે. વાર્તામાં એક જ મુખ્ય પાત્ર હોય અને એના જીવનની કોઈ એકબે ઘટનાઓ કે પરિસ્થિતિઓનું; સમસ્યાઓ કે સંવેદનાઓનું અસરકારક નિરુપણ હોય છે. એમાં વાચકને પકડી લ્યે એવો આરંભ અને સંઘર્ષપૂર્ણ મધ્ય હોવા સાથે રસ કે ભાવની ચમત્કૃતિ દર્શાવતો અંત મહત્ત્વનાં હોય છે. ટૂંકીવાર્તા સર્જક માટે ખાસ્સો પડકાર ઊભો કરે છે.

૨.

ગુજરાતી ટૂંકીવાર્તાના મહત્ત્વના તબક્કાઓનો પરિચય મેળવીએ. આ દરેક તબક્કામાં વાર્તા નવાં નવાં કલેવર ધારણ કરે છે. નવા વાર્તાકારો આવે છે અને પોતાના સમકાલીન સમાજજીવનને પોતાની રીતેભીતે આલેખે છે. એમાં ગામડું અને લોકબોલી આવે છે; નગર અને નાગરીભાષા પણ ધ્યાન ખેંચે છે. માનવજીવન અને માનવસ્વભાવનું આલેખન કોઈ પણ કલામાં હોવાનું. અલબત્ત! એની અભિવ્યક્તિ નોખી નોખી હોય છે. વાર્તા આપણા સમાજજીવનને, વ્યક્તિજીવનની સંવેદનાઓને, શિક્ષણ, રાજકાજ તથા સંસ્કૃતિને નિશ્ચિત પરિસરમાં આલેખે છે. પ્રજાજીવનનો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ આપણી કથાવાર્તાઓને આધારે લખી શકાય એવી એમાં ગુંજાશ છે.

૧૯૧૫ની આસપાસ મલયાનિલે નમૂનેદાર-ગોવાલણી વગેરે-વાર્તાઓ લખેલી જે ૧૯૧૮માં ‘ગોવાલણી અને બીજી વાતો’–શીર્ષકથી પ્રગટ થઈ હતી–ગ્રંથસ્થ થઈ હતી. એ પૂર્વે પણ વાર્તાલેખનના પ્રયોગો થયા હતા. જેમાં રણજિતરામ મહેતા વગેરેનું લેખન ધ્યાનપાત્ર હતું. ગુજરાતી વાર્તાનો મજબૂત પાયો નાખનાર તો ધૂમકેતુ હતા. ૧૯૨૦-૨૨થી એમણે વાર્તાઓ લખવા માંડેલી. ૪૫૦–થી વધુ વાર્તાઓ એમણે લખેલી છે. વિષય વૈવિધ્ય સાથે લેખનરીતિનું વૈવિધ્ય દાખવીને ગુજરાતી ભાષાની ક્ષમતાનો કસ કાઢીને ધૂમકેતુએ ગુજરાતી વાર્તાને દૃઢમૂલ અને લોકપ્રિય બનાવી હતી. એ પછી રા. વિ. પાઠક–દ્વિરેફે નવી શૈલીની, બદલાતા જીવનની અને મનોગતની ગતિવિધિને નિરુપતી સરસ વાર્તાઓ આપી હતી. ગુજરાતી વાર્તાનો આ પ્રથમ તબક્કો ગણાવી શકાય.

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગાંધીયુગ (૧૯૨૦થી ૧૯૪૦) તરીકે ઓળખાવાયેલા આ તબક્કામાં વાસ્તજીવનની છબિ આલેખવા સાથે જાતિયતાને લગતી તથા માનવમનમાં પ્રવેશીને મનોર્મિઓનો તાગ મેળવતી વાર્તા પણ ધ્યાન ખેંચે છે. ફ્રોઈડનો પ્રભાવ પણ જોઈ શકાય. આમેય સાહિત્યમાં સ્ત્રી-પુરુષના જાતીય સંબંધો હંમેશાં આલેખાતા રહ્યા છે.

દ્વિરેફ ઉપરાંત ક. મા. મુનશી, ર. વ. દેસાઈ, ગુલાબદાસ બ્રોકર, સુન્દરમ્, ઉમાશંકર અને સ્નેહરશ્મિ આ ગાળમાં ગુજરાતી વાર્તાને સમૃદ્ધ બનાવે છે. હવે ગુજરાતી વાર્તા વૈયક્તિક સંવેદનાઓ સાથે કુટુમ્બ અને નારીજીવનની સમસ્યાઓને રસાળ શૈલીમાં રજૂ કરે છે.

ગાંધીજીના આગમન સાથે ગામડાં તરફ ધ્યાન જાય છે. સાહિત્યમાં ગામડું પ્રવેશે છે તે સાહિત્ય ગ્રામાભિમુખ બને છે. ગુજરાતના વિવિધ જનપ્રદેશો-તળપ્રદેશોમાંથી વાર્તાકારો આવે છે. જે ગ્રામ પરિવેશ અને તળ બોલીનો પ્રયોગ કરે છે. ગુજરાતી વાર્તા અહીં વૈવિધ્ય સાથે રચના-કૌશલ્ય પણ દાખવે છે. આ ગાળાના મહત્ત્વના વાર્તાકારો છેઃ પન્નાલાલ પટેલ, ઝવેરચંદ મેઘાણી, ઈશ્વર પેટલીકર, ચુનિલાલ મડિયા, પીતાંબર પટેલ તથા સુન્દરમ્, ઉમાશંકર.

આપણી અહીં સુધીની કેટલીક સર્વસ્વીકૃત વાર્તાઓ આ પ્રમાણે છેઃ ગોવાલણી, ખરી મા, મારી કમળા, પોસ્ટઓફિસ, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, વાત્રકને કાંઠે, નેશનલ સેવિંગ્સ, બાપુનો કૂતરો, વહુ અને ઘોડો, ઓળીપો, લોહીની સગાઈ, નીલીનું ભૂત, લતા શું બોલે?!, વાની મારી કોયલ, ચંપો અને કેળ, ખોલકી, માજાવેલાનું મૃત્યુ, લોહી તરસ્યો, મારી ચંપાનો વર, કમાઉ દીકરો, હવાડીનું પાણી, અંજળપાણી!

૩.

ગાંધીયુગ આથમે (હજી વાર છે.) એ પહેલાં જ આપણી વાર્તા પાછી નવતર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશતી દેખાય છે – ૧૯૪૫ની આસપાસ જયંતિ દલાલ નગર જીવનની મહત્ત્વની રગોમાં પ્રવેશીને પરિવેશ તથા પ્રતીકનો સહારો લઈને નૂતન શિક્ષિત સમાજની રીતભાતની વાર્તાઓ લઈ આવે છે. નારીવાદનાં મૂળ તો ગોવાલણીમાં ય મળી આવે, પણ હવે શિક્ષિત નારીની સંવેદનાઓ માથું ઊંચકે છે. ઉત્તરા, અને આ ઘેર પેલે ઘેર — વાર્તાઓ નવીનતા આંકી આપે છે. જયંત ખત્રી ગુજરાતી વાર્તાના બહુ મોટા ખમતીધર કલાકાર! આ ગાળામાં એ કચ્છ પ્રદેશના પરિવેશને પ્રત્યક્ષ કરી આપવા સાથે એમાંથી જ પ્રતીકો નીપજાવી, એ અભાવગ્રસ્ત પ્રદેશની પ્રાકૃતિક સમૃદ્ધિ અને વિપદાઓમાં જીવતી પ્રજાની વેદનાનું નક્કર આલેખન કરતી ઘણી વાર્તાઓ લઈ આવે છે. પન્નાલાલ-મેઘાણી પચીનું આ ઊંચેરું શૃંગ છે. ખત્રીની પાણીદાર વાર્તાઓઃ લોહીનું ટીપું, ખરા બપોર, ધાડ, તેજગતિ અને ધ્વનિ, માટીનો ઘડો તથા નાગ! આ સમયમાં આગળના વાર્તાકારો પણ ઉત્તમ વાર્તાઓ આપી રહ્યા હતા. એમાં કેતન મુનશી અને બકુલેશનાં નામ ઉમેરી શકાય. અનેક વાર્તાકારો સતત લખતા હોવાની પ્રતીતિ ગુજરાતી વાર્તા કરાવતી રહી છે.

૪.

ઈ. સ. ૧૯૫૭-૫૮માં સુરેશ હ. જોશી ‘ગૃહપ્રવેશ’ વાર્તાસંચય લઈને આવે છે — નવાં ગૃહિતો ને નવીન રીતિની આધુનિક વાર્તા સહુનું ધ્યાન ખેંચે છે. ઘટનાને વાર્તાના કથનમાં ઓગાળી દેવી! ઘટનાનું તિરોધાન કરવું, કલ્પન, પ્રતીકો પ્રયોજવાં… વાર્તા પડકાર બનીને સામે આવે છેઃ કુરુક્ષેત્ર, રાક્ષસ, થીગડું, વરપ્રાપ્તિ અને પદભ્રષ્ટ!!

આધુનિક શૈલીની વાર્તાઓ આપવામાં સુ. જો. પછી મધુ રાય જેવા અપવાદો બાદ કરતાં બીજા ઝાઝા લેખકોએ ધ્યાનપાત્ર લખ્યું નથી. પ્રબોધ પરીખ, રાધેશ્યામ શર્મા, રાવજી, જ્યોતિષ જાની, સુમન શાહ, ચિનુ મોદી વગેરેના વાર્તાલેખન પ્રયાસો વાર્તાને ઊંચાઈ આપી નથી શક્યા. સુમન શાહે અનુઆધુનિક ગાળામાં સારી વાર્તાઓ આપી છે. આ ગાળામાં સુ. જો.ની લેખનરીતિથી ફંટાઈને, કૈંક પરંપરામાં નીજિ રીતિ ઉમેરીને અને ઘટનાને છોડ્યા વગર તથા સમાજ સન્દર્ભો લઈને સારી વાર્તાઓ લખનારા લેખકો વધુ ધ્યાન ખેંચે છે. ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી, રઘુવીર ચૌધરી, સરોજ પાઠક, ધીરુબહેન, વર્ષા અડાલજા અને કુન્દનિકા કાપડીઆનું વાર્તાલેખન પ્રમાણમાં સમૃદ્ધિનો પરિચય કરાવે છે.

૫.

ગુજરાતી વાર્તાનો અનુઆધુનિક તબક્કો અનેક રીતે સમૃદ્ધ બની રહ્યો છે. દલિત ચેતના, નારીચેતના, ગ્રામચેતના, નગરચેતનાની વાર્તાઓ લઈને ગુજરાતના જુદા જુદા સમાજોમાંથી વાર્તાકારો આવ્યા. આધુનિકગાળાની કૃતક ટેક્નિકો ત્યજવા સાથે આ નવા વાર્તાકારો પરંપરાને વધુ પરિષ્કૃત કરે છે. પોતાના કૂળમૂળની વાતો, તળ પરિવેશ, બોલી, પ્રતીકોઃ આ બધાંનું કળાત્મક સંયોજન આ ગાળાની વાર્તાઓને નવી ઊંચાઈ સુધી લઈ જાય છે. હિમાંશી શેલતે તો પ્રતિબદ્ધ અને કળાપૂર્ણ વાર્તાઓ આપીને વાચકોને ન્યાલ કર્યા છે. જોસેફ મેકવાન, પ્રવીણસિંહ ચાવડા, વીનેશ અંતાણી, દલપત, દશરથ, મોહન પરમાર, કિરીટ દૂધાત, મણિલાલ હ. પટેલ, માય ડિયર જયુ, બિપિન પટેલ, અજિત ઠાકોર, રમેશ દવે, મનોહર ત્રિવેદી, રામચન્દ્ર પટેલ, હરીશ મંગલમ્, પ્રવીણ ગઢવી, પરેશ નાયક આ સમયના મહત્ત્વના વાર્તાકારો છે. ભૂપેન ખખ્ખરની તથા શિરીષ પંચાલની સમાજનું સંકુલ ચિત્ર આપતી વાર્તાઓ મહત્ત્વની છે. સંચય-સંપદામાં આ સહુની વાર્તાઓ છે — એટલે નામ પાડ્યાં નથી. આજે લખતા આવતીકાલના વાર્તાકારોનાં પ્રતિનિધિરૂપ નામ પણ — મહેન્દ્રસિંહ પરમાર, રામ મોરી, સાગર શાહ, પૂજા તત્સત્, કોશા રાવલ, અજય સોની, વિજય સોની — નોંધી શકીએ.

હવે આપની સામે ડિજિટલ સ્વરૂપમાં ગુજરાતી ૨૦૦થી વધુ વાર્તાઓ છેઃ નિરાંતે વાંચજો. આભાર.

I

મલયાનિલ

ગોવાલણી

તે ઘણી જ જુવાન હતી. કોઈને પંદર વર્ષની ઉંમરે અધર પર ગુલાબ ફરકે છે. કોઈક તો સત્તર-અઢાર વર્ષે આંખમાં ચમક ચમકાવે છે. એને સોળમી શરદે કંઠમાં કોયલ ટહુકતી હતી. નિર્દોષતાએ હવે રજા લેવા માંડી હતી. નાનપણ હવે ખૂબસૂરતીને જગ્યા આપતું હતું. ઊઘડતી કળી હવે તસતસતી હતી.

નહોતી કેળવાયેલી તોયે જબરી ચંચળ હતી. નહોતી શહેરની તોયે શિષ્ટ લાગતી હતી. નહોતી ઉચ્ચ વર્ણની તોયે ગોરી હતી, આંખે આવીને ભમર બેઠી હતી. કીકીમાં તીરની ધાર હતી. ગાલમાં ગુલાબ છવરાયાં હતાં.

માથા ઉપર પિત્તળની ઝળકતી તામડી મૂકી ભાગોળેથી ગામમાં પેસે ત્યારે જાણે લક્ષ્મી પ્રવેશી. ‘દૂધ લેવું સે, દૂ…ધો’નો ટહુકો શેરીએ શેરીએ સંભળાય અને દાતણ કરતું સૌ કોઈ એની સામું જુએ. પુરુષોને શુભ શુકન થતાં. સ્ત્રીઓને ઈર્ષ્યા આવતી.

એ ગુજરાતની ગોવાલણી હતી. સવારના પહોરમાં પોતાને ગામડેથી નીકળતી. તાજાં દોહેલાં દૂધ ભરી અમારા ગામમાં આવતી. સૌ કોઈને એનું દૂધ લેવાનું મન થાય. એનું ‘દૂધ લેવું સે, દૂ…ધો.’ સાંભળતાં શેરીની સ્ત્રીઓ ઝટ પથારીમાંથી ઊભી થાય.

એ હંમેશાં રાતો સાલ્લો – જાડો પણ સ્વચ્છ, નવો ને નવો સાચવી પહેરતી. એને પીળી પટ્ટીની કોર હતી અને કાળો પાલવ હતો. હાથમાં દાંતનાં રૂપાની ચીપવાળાં ભારે ‘બલૈયાં’ પહેરતી. પગે જાડાં કલ્લાં ઘાલતી. નાકમાં નથની અને કાનમાં નખલી. આંગળીએ રૂપાના વેઢ. ગળામાં ટૂંપિયો અને કીડિયાસર. આ એનાં આભૂષણો હતાં. માથે જરા ઘૂમટો તાણતી તેથી એના વાળા કેવા હશે તેની કોઈને ખબર ન હતી. એ ઓળતી હશે, સેંથીમાં કંકુ પૂરતી હશે, એ કલ્પના જ એની ખૂબસૂરતીમાં ઉમેરો કરી આપતી હતી.

હું એના આવવાને વખતે જ ઓટલા પર દાતણ કરવા બેસતો. સામેથી દેખાય ત્યારે નફટ થઈ એકીટશે એની સામે જોતો. એ બિચારી શરમાય. નજર નીચી ઢાળી દે, પણ બીજી નવેલીઓની માફર એની ચાલ નહોતી બદલાતી; ધ્રુજારો નહોતો છૂટતો. હાથ વાંકાચૂંકા નહોતા ઊછળતા, શાંત અને ગંભીર થઈ હંમેશનો ‘દૂધ લેવું સે, દૂ…ધો’નો રણકાર કર્યા કરતી.

મારી પત્નીને હું રોજ કહું કે ‘આ ગોવાલણી પાસેથી તું દૂધ કેમ નથી લેતી? હંમેશાં ‘બૂન! દૂધ લેવું સે?’ કહી એનું મોં દુખી જાય છે અને તને તેની જરા પણ દરકાર નથી.’

કોણ જાણે શાથી, પણ જ્યારથી એને જોઈ હતી ત્યારથી મને દિલમાં કંઈક અજબ લાગણી થઈ આવી હતી. પરાણે પણ હું મારે ઘેર એનું દૂધ લેવડાવું. એને થોડી વાર મારે આંગણે બેસાડું અને લાગ આણી મારી સામે જોવડાવું. આવી કોચલાંગના છતાં ભરવાડણ કેમ જન્મી! એના કોમળ જણાતા બદન ઉપર આવું જાડું વસ્ત્ર કેમ રહી શકતું હશે! ઈશ્વર પણ જોયા વગર જ જન્મ આપે છે ને?

તે દિવસે જ મને થયું કે હું ભરવાડ જન્મ્યો હોત તો ઠીક થાત! મને તળાવના કાંઠા પર ઊભા રહી વાંસળી વગાડતાં આવડતી હોત તો સારું થાત. ડચકારતો ગામને સીમાડે ઢોરની વચ્ચે ડાંગ પર શરીર ટેકવી, માથે મોટું ફાળિયું બાંધી ગીત લલકારતો હોત તો ઘણું ગમત. એ ગામડાનું પણ કાનુડાનું જીવન હતું. ગાંડો બનાવનાર ગોવાલણી પણ રાધાની જાતવાળી!

વારંવાર એનું સૌંદર્ય જોવાથી મારા મન પર એની માઠી અસર થઈ. એની ગંભીર પણ કારી આંખ પર મારું દિલ લલચાયું. એની પાછળ હું શેરીમાં ભટકું ને એ પછી ક્યાં જાય છે તે જોઉં એમ હૃદય ગોઠવણ કરવા લાગ્યું.

એક દિવસ તો આઠ વાગ્યાનો ડંકો થયો તેવો જ હું ઊઠ્યો અને આડુંઅવળું જવાનું છોડી ગઈ ગામને દરવાજે જઈ ઊભો રહ્યો. દૂધ વેચીને ઘેર જવા એ હમણાં જ આવશે ત્યારે અજાણ્યો થઈ એની પાછળ પાછળ જઈશ. લાગ આવશે કે તરત જ એને પૂછીશ કે તું કોણ છે? તારી આ આંખોમાં શું છે? તારી ગોવાલણીની જાતમાં આવી બેભાન કરે તેવી પરીઓ છે?

સવાલ ગોઠવતો હું દરવાજે જઈ ઊભો રહ્યો. એટલામાં બંને હાથમાં પૈસા ગણતી, ખાલી પડેલી દૂધની તામડીઓને માથે અધ્ધર રાખી સીધી ડોકે પણ નીચી નજરે ચાલતી ચાલતી એ દરવાજાની બહાર નીકળી. હું પાછળ પાછળ જવા લાગ્યો.

ગાડાનો ચીલો પડ્યો હતો. ઊંચી ચઢાણવાળી જમીનમાંથી રસ્તો કાઢેલો હોવાથી આજુબાજુ માટીની ભીંતો જેવું થઈ ગયું હતું અને ઉપર કેર તથા ચણોઠીનાં ઝાડ અને વેલા ઊગ્યાં હતાં. ચીલાની વચમાંની ધૂળ ઉરાડતી એ ઉતાવળે પગલે ચાલી જતી હતી. એકાદ વખત ઓચિંતું પાછું જોવાથી મને એણે જોયો હતો. અને હું તેની જ પાછળ તો નથી ચાલતો એમ વહેમાઈ હતી. એટલે એ ઘડીમાં ધીમા પગલે ચાલે તો ઘડીક ઉતાવળે પગલે; અને તે જ પ્રમાણે હું પણ મારી ચાલ બદલતો હતો. મને ખબર નહિ કે એ ઠગારી પોતાનો વહેમ ખરો છે કે ખોટો તે જાણવા માગે છે. અલબત્ત, હું એની પવિત્રતાને કે એના ચારિત્ર્યને દૂષિત કરવા નહોતો માગતો. એના રૂપથી હું અંજાઈ ગયો હતો. મનથી હું ભ્રષ્ટ થઈ ચૂક્યો હતો. છતાં હજી કાંઈક મગજશક્તિ ચાલતી હતી અને છેક બેશુદ્ધ બની ગમે તેવું વર્તન ચલાવું એટલે દરજ્જે પાગલ નહોતો બન્યો.

આ પ્રમાણે અમે અરધોએક માઈલ ચાલ્યાં હોઈશું ત્યાં એ અટકી ગઈ. ત્યાં વડના ઝાડની ઘટા હતી, અને તળે વટેમાર્ગુને બેસવાને માટે છાપરી બાંધી હતી. ઉપર કોયલ ટહુકે, નીચે વાછડાં, બકરાં, ગાય, ભેંસ આમતેમ ફરે. સ્થાન રમણીય હતું.

છાપરીની બહાર એણે તામડીઓ ઉતારી અને રસ્તાની બાજુ પરની હરિયાળી ઉપર એ ‘હાશ, રામ!’ કહી ઊભા પગે – ગોવાલણીઓ બેસે તેમ – બેઠી.

મારી સ્થિતિ કફોડી થઈ. હું ચાલ્યો જાઉં કે ઊભો રહું? વાત કરવાનો વિચાર આવતાં જ દિલ ધડકવા લાગ્યું. મોં પર લોહી તરી આવ્યું. હિંમત કરી આટલે સુધી હું આવ્યો હતો. પણ આ ગોરી ગોવાલણીએ તાકાત લઈ લીધી હતી.

વિચાર કરી મેં એ જ રસ્તે ચાલવા માંડ્યું. એને વટાવીને બે પગલાં ગયો ત્યાં, ‘સંદનભઈ, ઈ ચ્યોં જાઓ સો!’ એણે પૂછ્યું. મારે ત્યાં હરરોજ આવતી હોવાથી મને સારી રીતે ઓળખતી હતી. પણ આમ એકાએક મારી સાથે બોલવાનું શરૂ કરશે એનો ખ્યાલ ન હતો. શું ત્યારે હું એની જ પાછળ આવતો હતો તે એ સમજી ગઈ હશે? મારા સંબંધે એ કેવો વિચાર રાખતી હશે? આમ કંઈ કંઈ વિચારો મને આવવા લાગ્યા. છતાં એના પ્રશ્નનો જવાબ તો આપવો જ જોઈએ. શો આપવો? હું તો ગભરાટમાં જ બોલી ઊઠ્યો, ‘તારું ગામ જોવા.’ બોલ્યા પછી વિચાર આવ્યો કે આ હું શું બોલ્યો! એના ગામને જોવાનું મારે શું પ્રયોજન! અને હવે જરૂર મારા મનની નબળાઈ એ જાણી ગઈ હશે. કદાચ એની ઇચ્છા વિરુદ્ધ હશે અને કોઈને કહેશે કે ‘સંદનભઈ, મારું ગામ જોવા આવ્યા હતા’ તો? પણ એટલામાં એણે પૂછ્યું : ‘તે ઈમાં શું જોવું સે? કોંય તમારા ગામ જેવું નહિ. લ્યો ઓંમ આવો. જરા મારું દૂધ તો પીઓ. બાખડી ભેંસનું સે. તમને હવાદ રહી જશે.’

મારી ગૂંચવણનો અંત આવ્યો. આવા મારા ચલણથી એને કાંઈ અણગમતું નહોતું થયું. ઊલટી એ જ ચાહીને મને બોલાવે છે. એટલે હલકો પડી જઈશ એવું કાંઈ નહોતું. જો ગુલાબ જ બુલબુલને બોલાવે તો બુલબુલનો શો વાંક? જો નાગ જ મોરલી પાસે આવીને બેસે તો વાદીનો શો વાંક? હવે જે થાય તે જોવા દે અને મારી મુરાદનો જે ઘાટ ઘડાઈ આવે તે ઘડાવા દે.

‘ના રે, એમ તારું દૂધ પિવાય? ઘેર કાલે આપી જજે.’ પીવાનું તો ઘણુંયે મન હતું. પણ એમ પહેલે બોલે પી જઉં ત્યારે તો અણઘડ જ લાગું ને?

‘હવે ઘેર તો લેતા લેશો, પણ ઓંય તો પીઓ. ત્યોં કોંય વડનો રૂપાળો સાંયડો હશે?’ પંશી આવાં ગોંણાં ગાતાં હશે? અને કોંય મારે હાથે દૂધ મળશે? ત્યોં તો મારાં બૂન જાણશે તો એક લેશે ને બે મેલશે.’

કોઈ એને કહે કે એ અભણ છે, તો એનો અર્થ એટલો જ એને અક્ષરજ્ઞાન નથી. કોઈ એને કહે કે બોલતાં નથી આવડતું, તો એનો અર્થ એ જ કે શહેરની ચાપચીપવાળી એની બોલી નથી. કુદરતની વચમાં એ ઊછરતી હતી. કુદરતનો સ્વાદ એ પિછાની શકતી હતી અને પોતાના ગ્રામ્ય પણ મધુર અવાજે એનું ભાન મને કરાવી શકતી હતી. તેમાં આવા સમયે – આવા એકાંતમાં સરળ હૃદયે મનની બધીયે લાગણીઓ અસર થાય તેમજણાવી શકતી હતી. હું તો પલકે પલકે બેડી બંધાવતો હતો.

‘વારુ; તારું દૂધ તો પીઉં, પણ પૈસા લે તો.’

‘કોંય ગોંડા થ્યા? ઈમ પૈસા લેવાય! મારા હમ ના પીઓ તો.’ કહી હું પાસે ઊભેલો તે જરા અધૂકડી થઈ મારી આગળ દૂધનું પ્યાલું ધર્યું. મેં વિચાર્યું, વધારે ખેંચપકડ રહેવા દે. ડોળ કરીશ અને માન માગીશ તેટલામાં કમળ બિડાઈ જશે. મેં એના હાથમાંથી પ્યાલું – દૂધ માપવાનું – લીધું અને દૂધ પી ગયો. અંદર સાકર નહોતી, ગરમ કરેલું નહિ તોપણ મને સ્વાદિષ્ટ લાગ્યું. દૂધ કુદરતી રીતે સ્વાદિષ્ટ જ હોય છે. જેઓ તાજું દોહેલું પીએ છે તેઓ એની મીઠાશ સારી રીતે જાણે છે. અને આ તો તેમાં વળી ખૂબસૂરત સ્ત્રીના હાથનું, એના આગ્રહનું – અને તે એક બેશુદ્ધને પીવા મળેલું!

‘ગોવાલણી! તું શી ન્યાત?’ દૂધ પીતે પીતે વાત શરૂ કરી.

‘લ્યો, તમે તો વટલાયા!’

‘ના ના, હું એટલા વાસ્તે નથી પૂછતો, જાણવા જ માટે પૂછું છું, કહે તો ખરી, તું શી ન્યાત?’

‘ચ્યમ વળી? અમે ઢોરાં ચારનારાં રબારી લોક.’

‘તે તું પરણેલી છે કે કુંવારી?’ મારી ગાંડછા હવે વધ્યે જતી હતી.

જરા શરમાઈ એણે ધીમે સાદે ‘પયણેલી’ કહ્યું.

‘કોની સાથે?’

‘બળ્યાં સંદનભઈ, ક્યોંય નોંમ દેવાતું હશે? અમ જેવા કોક રબારી હાથે.’

‘તું પ્રેમ શું એ સમજે છે?’ હું તો મારું ભાન ભૂલી ગયો હતો. શું પુછાય અને શું ન પુછાય તેનો સૂધ જ નહિ. એ કાંઈ સમજી નહિ કે મેં શું પૂછ્યું.

‘શું?’

‘તું હેત શું એ જાણે છે? તને તારો વર ચહાય છે?’

‘સંદનભાઈ, ગોંડા તો નથી થ્યા?’

‘ના, બસ; મને કહે જ. હું તારી જ પાછળ આટલે સુધી આવ્યો છું. શેરીમાં વાત કરવાની બીક લાગતી હતી. બોલ, હવે તું મારી સાથે વાતો ન કરે તો તને મારા સમ’ કહી હું એની સામે બેસી ગયો. વચ્ચે દૂધની તામડીઓ હતી.

એકદમ ‘હા…ય! મારી હુંલ્લી ભૂલી! હાય હાય!’ સાંભળી હું ચમક્યો. એ ઊભી થઈ. ‘સંદનભઈ, આટલી મારી વટલોઈ જોતા બેહશો? મારી કુશકીની હુંલ્લી ચ્યોંક મેલી આવી સું. હમણાં ઊભે પગે આવું સું.’

‘શા માટે નહિ?’ એ આખો દિવસ તાપમાં બેસવાનું કહી જાય તોયે હું તૈયાર હતો. તો થોડી વારમાં શું?

‘હા હા, જા જઈ આવ. આ છાપરીમાં બેઠો છું.’ રસ્તામાં બેઠેલો મને કોઈ દેખે તો કહેશે કેમ બેઠો હશે? તામડીઓ લઈ હું છાપરીમાં બેઠો. અંદર કોઈએ ઘાસ નાખી બિછાનું કર્યું હતું. ઉપર સાંઠાનું છાપરું છાઈ બાવળની ડાળોથી થાંભલીઓ બનાવી હતી. પાછળથી ભીંતમાં બારી હતી. ભીંતને અઢેલી લાંબા પગ કરી હું બેઠો. વાહ રે ગોરી ગોવાલણી, તારી ગામડાની ભાષામાં મધુરતા! બસ, આજે એને જવા જ ન દઉં. વાતોમાં એને પણ એનું ઘર ભુલાવી દઉં. જોઈએ, મને એ ગાયો ચરાવતાં શિખવાડે છે? એણે ઝીણી સાડી, તસતસતી ચોળી અને રેશમી ચણિયો પહેર્યાં હોત તો એ કેવી લાગત? અંબોડે ગુલાબ ખોસ્યું હોત, ગળામાં મોતીની એક સેર હોત. અને આ જ મદમાતી ચાલે એ ચાલી જતી હોત તો કોને ભુલાવામાં ન નાખત? – કલ્પનાઓ જોડી જોડી એના રૂપને હું વધારે મોહક બનાવતો હતો અને એ જ કલ્પનાના ચિત્ર સાથે વધારે ને વધારે મોહમાં પડતો હતો. એની તામડીઓ ઉપર કાંઈક નામ લખ્યું હતું તે મેં જોવા માંડ્યું, અસ્પષ્ટ અક્ષરે ‘દલી’ એટલું વંચાતું હતું. એ ઉપરથી મેં માન્યું કે ‘દલી’ એનું નામ હશે. સ્ત્રીનું નામ કેમ? કદાચ મહિયરથી સાસરે જતી વખતે એને આ તામડીઓ એનાં માબાપે આપી હશે. કેવી સ્વચ્છ અંદરથી અને બહારથી એણે રાખી છે! દૂધને શોભા મળે અને સારું જણાય એમાં નવાઈ? તામડીને લીધે પણ દૂધ ગમે. માથે મૂકવાની ઈંઢોણી એ સાથે કેમ ન લઈ ગઈ? જ્યારે અધ્ધર તામડી માથે રાખી એ ગામમાં આવે છે ત્યારે શો એનો અવાજ! પરોઢમાં જેમ પ્રભાતિયું મીઠું લાગે તેમ એનો રણકાર મીઠો લાગે છે. એથી અરધી જાગતી અવસ્થામાં સવારનું શુભ શુકનનું સ્વપ્નું આવે અને આખો દિવસ આનંદમાં જાય. આખા ગામને એ આશીર્વાદરૂપ દેવી હતી.

આમ વિચાર કરતો વીસેક મિનિટ બેઠો હોઈશ એટલામાં એ આવી અને ‘બેઠા સો?’ એટલું પૂછ્યું.

‘કેમ, ટોપલી જડી?’

‘ના રે બઈ! ચારપોંચ ઘેર પૂશી આવી. પણ ચ્યોંય પત્તો નહિ. કુણ જાણે કુનેય ઘેર મેલી આવી હઈશ. અત્તારના પોરમાં તે ચેટલે ભટકું!’ કહી જાણે નિરાશ થઈ હોય તેમ બેઠી.

– ‘દલી!’

‘દલી’ કહેતાંની સાથે એ જરા ચમકી; ‘ગોંમમાં મને લોક દૂધવાળી કહે સે.’

‘જો, આ તારી તામડી ઉપર લખ્યું છે. તે તારે પિયરથી આ તને મળી’તી, ખરું ને? તારાં લગ્ન વખતે.’

હું તો એનામાં તન્મય થયેલો હતો તેથી જુદાં જુદાં અનુમાન મેં કરી રાખ્યાં હોય તેમાં નવાઈ નહિ.

‘તારો વર બીજી વારનો છે?’ ગળામાં શોકપગલું જોઈ મેં પૂછ્યું. મારી નજર એના ધોળા વદન ઉપર પડતાં એણે સામું જોયું અને સાલ્લો સંકોરી ઉપર ખેંચ્યો.

‘તું ને તારો વર આખો દિવસ શું કરો છો?’

‘બળ્યો મનખો!’ કહી આડું જોઈ એ હસી. દાંતની કળીઓને સોડિયામાં સંતાડી હસી.

‘ના, ના, કહે તો ખરી; સવારથી સાંજ સુધી તમે શું શું કામ કરો છો એ કહી જા.’

‘તે શું કરતાં હઈશું? ઢોરોનું કોંમ. હવારમાં વહેલાં ઊઠીએ. દાતણપોંણી કરી વાસડાંને ધવડાવીએ. એ ગાયો દોવે ને હું બાખડી દોહું. દૂધ કાઢી ચારબાર નોંશી અમે એ નીહરીએ. એ દરવાજે પેલે હાથે જાય; હું તમારી ભણી વળું. દૂધ આલી, હું ઓંય આવીને એ આવે ત્યોં લગણ બેહું.’

ઓચિંતી મને ફાળ પડી. કદાચ એનો રબારી આવતો હોય અને મને સાથે બેઠેલો જોઈ ફરી વળે તો? આબરૂ જાય, હલકો પડી જાઉં અને માર પડે તે જુદો. વિચાર આવતાં મોં ઉપર ચિંતા ને ભય છવાઈ ગયાં અને ચાલ્યા જવા ટોપી હાથમાં લીધી.

‘તમે લગારે બીશો નહિ. આજ તો હું એકલી આવી સું. એ તો આજ ઘી વેચવા ગયા સે.’ મને નિરાંત થઈ અને વાતચીત ચાલુ કરી.

‘તારો વર વાંસળીમાં એવું શું વગાડે છે તે તમે બધાં ત્યાં ઊભાં રહો છો? હું તળાવ ઉપર ઊભો રહી વાંસળી વગાડું તો મને આવડે ખરી?’

‘હોવે, ચ્યમ ન આવડે? તે તમને અમ જેવું થાવું ચ્યમ ગમે સે?’

‘તારે લીધે જ, દલી. તું ખાય તે હું ખાઉં, તારો જાડો રોટલો પચાવું. તારી ગાયોને ચરાવવા જાઉં, એમ મનમાં થઈ ગયું છે. તારું ગામ હજી કેટલું છેટું?’

‘ચારપાંચ શેતરવા, પેલી સાપરીઓ દેખાય ઈ. તમે મારે ઘેર રહો ખરા? અમે તો હાલ્લાની ગોદડી ઉપર હુઈ રહીએ. ખાટલો ઉઘાડામાં ઢાળીએ. પાંહે ઢોર બોંધ્યાં હોય, તે આખી રાત ગોં ગોં બરાડે. તમ જેવાને ત્યોં નો ફાવે.’

‘મને તો એ બહુ જ ગમે છે. તેમાં તારા જેવું કોઈક મારી સાથે હોય તો મારે ઘેર જવાનું નામ જ ન લઉં.’

વાતચીત ઉપરથી હું એમ જ માનતો હતો કે મારી ઉપર એ કુરબાન છે, એના દિલને હું ચોરી શકું છું અને ધીમે ધીમે એ પોતાની લાગણી કહેવા માંડશે. ફૂલ ઊઘડે તેમ મારું હૃદય આશામાં ઊઘડતું હતું. ઝરણ વહે તેમ મારી કલ્પના વધતી હતી. કેતકી ડોલે તેમજીવ ઘૂમરાઈ આનામાં ડોલતો હતો. તણખલું હાથમાં લઈ જમીન ઉપર લિસોટા કરતી, વાંકું વાળી કમાન બનાવતી, ભાંગીને કટકા કરતી, આમ તે રમત કર્યે જતી હતી અને ગભરાટ, ભય કે શરમ રાખ્યા વગર મારી સાથે મિત્રની માફક પરિચિત થઈ વાતો કર્યે જતી હતી.

ઘડીભર અમે બન્નેએ શાંતિ પકડી. ને એટલામાં તો વીજળી ચમકે અને બાળકના દિલમાં ફટકો પડે, અઘોર ઘંટ આવે અને માલતી ફફડે, આનંદ વેરાતો હોય અને શોક પ્રવેશે, તેમ એકાએક છાપરીની ઉઘાડી બારીમાંથી મારી પત્નીએ ડોકું કર્યું અને મારી સામે એકીટશે કોપાયમાન ચહેરે જોવા માંડ્યું.

જોતાં જ શરીર થરથર કંપવા માંડ્યું. એની આંખમાં ગુસ્સાથી પાણી ભરાઈ આવ્યું હતું. શું બોલું અને શું ન બોલું એની ગૂંચવણમાં એ પડી હતી. કેટલુંયે કહી નાખું તેનો ઊભરો એને ચડ્યો હતો અને છતાં એક શબ્દ એ બોલી નહિ. મારી સામે માત્ર જોઈ જ રહી. મેં નીચી નજર નાખી દીધી. દલી – ધુતારી દલી – સાલ્લામાં મોં રાખી હસતી હતી.

ચિત્રકારને અહીં ત્રણ ચિત્ર ચીતરવાનાં હતાં : એક કાલિકા, બીજી જાદુગરણી અને ત્રીજો બેવકૂફ.

II

કનૈયાલાલ મુન્શી

શામળશાનો વિવાહ

પ્રિય વાચક! જરા ધીમેથી ઉપરનું નામ વાંચી સાક્ષરતાની સીડીએ ચડી, મહાકાવ્યની આશા રાખતો હો, કવિરત્ન નરસિંહના પુત્રનો ઇતિહાસ સાંભળવા તલસતો હો, ભક્તિનો સ્વાદ ચાખી ઈશ્વરનું નામ સાંભળવા તને ઉલ્લાસ થતો હોય–તો મારો લેખ વાંચવો બંધ કરી દે. મારે સાક્ષરમાં ગણાવું નથી–ગરીબ બિચારા શબ્દોનું સત્યાનાશ વાળવું નથી; કવિ થઈ રવિ ન પહોંચે તેવા અંધારામાં જવું નથી; ભક્ત થઈ, સ્વર્ગે જઈ તેત્રીસ કોટિ દેવતાઓને જોઈ, અહોનિશ નમસ્કાર કરી ટાંટિયા તોડવા નથી. મારે તો એક સાદી વાત કહેવી છે. વાત ભલે સાદી હોય, પણ શ્રેષ્ઠતામાં ઊતરે એમ નથી. શું નરસિંહ મહેતાના પુત્રે પુણ્ય કરેલાં અને મારા શામળશાએ ગુનેગારી? નહીં જ. આ તો પ્રજાસત્તાના દિવસો છે. ગરીબ ભિખારી ઉમરાવના સરખો છે. દારૂ પી લથડતા મજૂરોની વિચારશક્તિ પરથી ગ્લૅડસ્ટન જેવાની લાયકાત નક્કી થાય છે, તો શા સારુ મારા શામળશા નરસિંહ મહેતાના દીકરા સમાન નહીં?

ગયા મહા મહિનામાં હું મુંબઈથી અમદાવાદ જતો હતો. શું કામ તે કહેવામાં સાર નથી. ગાડીમાં મારી સાથે એક મારો જૂનો મિત્ર બેઠો હતો. ક્યાંય સુધી તો અમે ટોળટપ્પાં માર્યાં–પાન ચાવ્યાં–જૂનીનવી સંભારી હસ્યા. મારો મિત્ર રૂની દલાલી કરતો હતો, એટલે લેબાસમાં કંઈ ઊતરે એવો નહોતો. ધીમે ધીમે આગગાડી એક સ્ટેશન પાસે આવવા લાગી, એટલે મારા મિત્રમાં જાદુઈ ફેરફાર થવા માંડ્યો. બગલાની પાંખ જેવું પહોળી કોરનું અમદાવાદી ધોતિયું, કડકડતો કસવાળો અંગરખો, કસબી કોરનો દુપટ્ટો અને લાલ કસૂંબી પાઘડી ધીમે ધીમે નીકળ્યાં અને ગાંડાભાઈના શરીર પર ચડવા માંડ્યાં.

‘કેમ ગાંડાભાઈ! સાપ કાંચળી ઉતારે તેમ તમે પણ–’

‘હા ભાઈ! આ ગામના શેઠ શામળશાનાં લગ્ન છે. તેનો હું આડતિયો એટલે કંઈ છૂટકો છે? ચાલો તમે પણ.’

‘કોણ હું!’ અચંબાથી મેં પૂછ્યું: ‘હું તો તમારા શેઠને ઓળખતો યે નથી. તેમનું નામ જ આજે સાંભળ્યું.’

‘તેમાં વાંધો નહીં. શેઠે તો બધાને કહ્યું છે કે મિત્રમંડળ સહિત આવજો. ચાલો તો ખરા, જરા મોજ આવશે. અમદાવાદમાં એટલું બધું શું કામ છે?’

‘ના રે! કામ તો કાંઈ નથી; પણ નકામાં પારકે ઘેર–’

‘અરે પારકું શું અને પોતાનું શું, ભલા માણસ? ક્યાં લાંબી વાત છે? આજે સાંજનાં ગોધાં લગન છે. લગન જોઈને સવારે જજો.’

‘ગોધાં લગન’ શું હશે તેના વિચારમાં હું હતો એટલામાં સ્ટેશન આવ્યું અને ગાંડાભાઈને તેડવા માણસો આવ્યા.

‘રણછોડભાઈ! ના, મારા સમ! અમારા શેઠને ખોટું લાગશે.’ ગાંડાભાઈએ કહ્યું. આખરે મેં પણ હા કહી અને વગર નોતરે શામળશાના લગ્નનો લહાવો લેવા ઊતર્યો.

પોટલાં ઉતાર્યાં અને અમે સ્ટેશનથી બહાર નીકળ્યા. ‘આ ગાલ્લી તમારે હારુ હોંકે–’ કહી તેડવા આવનાર માણસે એક નાનું, ઉઘાડું ગાડું દેખાડ્યું. તેમાં ચાર જણ તો બેઠેલા હતા. અમે બે તેમજ ગાડીવાળો કયે ખૂણે બેસીશું એ મને વિચાર થયો. આખરે અમે સાત જણ ગમે તેમ સિંચાયા. ગાડીવાળાએ હાથમાં પરોણી લઈ, બળદિયાનું પૂંછડું આમળી ‘તારો પાળતો મરે’ની શુભાશિષથી ગાડું હંકાર્યું. સંકડાઈને બેઠા એ તો ઠીક પણ અવારનવાર રસ્તાની અવનવી ખૂબીઓ આવતાં અમે એકમેકના ખોળામાં જઈ પડતા અને નાક પર સરી પડતી પાઘડીઓ મહામુશ્કેલીએ સીધી કરતા.

આખરે મહેમાનોને ઉતારવાની વાડી આવી. અમારી ‘ગાલ્લી’ ઊભી રહી. અમને ત્યાં ઉતારી ગાડીવાળો ચાલ્યો ગયો અને અમને તેડવા આવનાર તો ક્યારનો અંતર્ધાન થઈ ગયો હતો, એટલે બબ્બે પોટલાં હાથમાં લઈ ચારે બાજુએ આવકાર દેનારની વાટ જોતા, કઈ દિશામાં જવું તેનું નિરાકરણ કરવાની શક્તિ વગર અમે ઊભા. અવારનવાર વાડીમાંથી કોઈ અબોટિયું પહેરી, તો કોઈ પાઘડી પહેરી, જતું-આવતું; પણ કોઈ ઓળખીતું નીકળ્યું જ નહીં.

‘ગાંડાભાઈ, આમ તપ ક્યાં સુધી કરવું છે? મારા તો હાથ રહી ગયા. ચાલો તો ખરા અંદર.’

‘હા, ચાલો.’ કહી મને નોતરી આણી, માનભંગ થયેલા ગાંડાભાઈ અને હું વાડીમાં પેઠા. વાડીમાં પેસતાં નીચેના ખંડમાં એક હીંચકા પર છ-સાત ગૃહસ્થો હા-હા-હી-હી કરતા બેઠા હતા અને ગાયનો ગાતા હતા. ચારપાંચ જણ ભોંય પર પથારી પાથરી બપોરની નિદ્રાને માટે તૈયારી કરી રહ્યા હતા. ત્યાં અમે પોટલાં મૂક્યાં અને કોઈક નવરો ખૂણો ખોળવા માંડ્યો. બાજુની નાની ઓરડીમાં પાંચ જણાનો સામાન પડ્યો હતો. ઉપર માળ પર વીશેક ગૃહસ્થો–કોઈ ગપ્પાં મારતા તો કોઈ ઝોકાં ખાતા–પડ્યા હતા. વાડીમાં જાણે કિલ્લાં ઊભરાતાં હોય તેમ લાગતું. એક માણસ સૂએ એટલી પણ જગ્યા મળવી કઠણ લાગી.

આખરે અમે પાછા નીચેની ઓરડીમાં આવ્યા. અમે આમતેમ ફરતા, પણ કોઈને પૂછવાની પરવા નહોતી.

‘ગાંડાભાઈ! અહીંયાં તો બધા જ મારા જેવા ભાડૂતી લાગે છે.’

‘હા ભાઈ!’ ગાંડાભાઈ બિચારા શું બોલે?

‘ત્યારે એક કામ કરીએ. આ ઓરડીમાં જ ધામા નાખીએ. બધા જ ભાડૂતી છે, એટલે કોઈ પૂછનાર નથી.’ કહી મેં એકની પથારી, બીજાની ટ્રંક, ત્રીજાની ઝોયણી ઊંચકી એક ખૂણામાં નાંખ્યાં અને જગ્યા કરી. ચપોચપ બહાર બેઠેલા ગૃહસ્થો આવ્યા અને અમારી હિંમત જોઈ, અમને વધારે હકદાર ધારી, રસ્તો કરી આપ્યો. પછી મેં અને ગાંડાભાઈએ મસલત કરી અને પેટની પરોણાગત માટે પણ આ જ કાયદો લગાડવો શરૂ કર્યો. એક જણને પકડ્યો, થોડે દૂર રસોઈની તજવીજ હતી ત્યાં તેને લઈ જવા કહ્યું. સામે કૂવા પર નાહ્યા અને જમવા બેઠા.

પચીશ જમી ગયેલાની જગ્યા પર, ઉંકડા-ઉંકડા, સારો મજાનો ટાઢો ભાત, શી વસ્તુ છે તે ન સમજાય એવી આછી પાણી જેવી દાળ, માથાના વાળ ઊભા થાય એવું તીખું શાક અને ગંધાતા ઘીથી લચપચતો લાડુ ખાઈ અમે પરવાર્યા. પછી ગાંડાભાઈ મને શેઠ પાસે લઈ ગયા.

શામળશા જાડા, વૃદ્ધ, કાળા અને ગોળમટોળ ગૃહસ્થ હતા. પરસેવો અને પીઠીના મિશ્રણથી જાણે વાર્નિશ દીધું હોય એવા લાગતા. ઘરેણાંના ગાંસડા ઠાલવી એમની ડોક, હાથ અને કાન શણગારવામાં આવ્યાં હતાં. તેમના મોં પર સુખ દેખાતું હતું, કારણ કે હાથમાં આરસી લઈ તે મૂછો તપાસતા હતા. હમણાં જ હજામ એમની મૂછોને કલપ લગાવી ગયો હતો.

‘ઓહો! કોણ ગાંડો! – આવની ભાઈ. તારી જ ખોટ હતી.’

‘ના જી! એમ તે હોય. હું તો ખરોસ્તો, આ મારા મિત્ર રણછોડભાઈ.’

‘પધારો પધારો! સારા માણસો છે ક્યાં દુનિયામાં? આ વખતે તો પ્રભુની મહેર છે. ગઈ વખત હું પરણ્યો–આ કીલાની માને–ત્યારે તો બાર જણ પણ નહોતા. એ તો જીવ્યા કરતાં જોયું ભલું.’ જેમ ડૉક્ટર મરી ગયેલા દર્દીની વાત કરે તેવી બેદરકારીથી જૂની સ્ત્રીને સંભારતા શેઠ બોલ્યા.

‘ખરી વાત છે, શેઠસાહેબ! લગ્ન સાંજનાં છે?’

‘અરે આ સમરથ જોશીને કહીને થાક્યો. દર વખતે આમ ને આમ વાર તે કેટલી?’

સમરથ જોશી ઘરડા ઘુવડ જેવા દૂર બેઠા બેઠા દક્ષિણા ગણતા હતા તેમણે ઊંચું જોયું. ‘શેઠ! એ તે કંઈ મારા હાથમાં છે? તોપણ, હવે ફરી વખત જોઈ લઈશ–આ વખતે ભૂલ થઈ તે થઈ.’

‘કેમ રે સમરથ! આ પાંચમી વહુ તો આણીએ છીએ. હજુ કેટલી બાકી છે?’

‘હવે યજમાન રાજા, એમ બોલીએ નહીં. લલાટે લખ્યા લેખ તે કંઈ મિથ્યા થાય?’ જરા હસતાં સમરથ જોષી બોલ્યા.

એટલામાં બહાર સૂરતથી મંગાવેલું ‘બૅન્ડ’ આવ્યું અને અમે કલાકને માટે રજા લીધી.

‘ગાંડાભાઈ! શેઠને કેટલાં થયાં?’

‘પચાસ કે ઉપર એકબે–કંઈ વધુ નથી. એમના બાપ સાઠ વર્ષે ઘોડે ચડ્યા હતા.’

હજુ શામળશાએ બાપની બરોબરી કરી નહોતી, તો સવાઈ તો ક્યાંથી જ કરે? પણ હાલની સ્ત્રીને, ન કરે નારાયણ અને કંઈ થાય તો બાપદાદાની આબરૂના રક્ષણાર્થે સવાઈ કર્યા વિના આ શેઠ રહે એમ લાગતું નહોતું.

‘વહુની શી ઉંમર છે?’ મેં પૂછ્યું.

‘હશે પાંચછ વર્ષની. અહીંયાંના દેસાઈની છોકરી છે. કુટુંબ ઘણું ખાનદાન ને આગળ પડતું છે.’

‘એમ!’ કહી હું ચૂપ રહ્યો. વાડીએ આવી અમે કપડાં બદલ્યાં. હું પણ જરા દોપટ્ટો-બોપટ્ટો અડાવી શેઠના માનમાં શણગારાયો અને પાછા અમે હવેલીએ ગયા. ત્યાં વરઘોડાની ધામધૂમ ચાલી રહી હતી. કોઈ નાટકકંપનીની હરાજીમાં ખરીદેલા, કટાઈ ગયેલી જરીના પહેરવેશમાં શોભતા વાજાંવાળાઓ ગમે તે બહાને વધારેમાં વધારે કાન ફોડે એવો ઘોંઘાટ પેદા કરી, પોતાની હોશિયારી દેખાડતા હતા. બીજી તરફ સ્વદેશી ‘બૅન્ડ’ હતું. આઠદશ તાંસાવાળા તાનમાં વગાડતા હતા. બે હીજડા ત્રણ શરણાઈના તીણા અવાજે ફાવે તે તાલમાં નાચતા હતા. લોકોની ઠઠ તે તરફ વધારે જોઈ મને લાગ્યું કે આપણો સ્વદેશપ્રેમ હજુ ચુસ્ત છે–આપણું જ સંગીત આપણને ગમે છે.

એટલામાં એક પાસે ઊભેલો ગૃહસ્થ બોલ્યો: ‘શાબાશ! શેઠે ઠીક કર્યું. ચાળીશ ગાઉથી તો હીજડા બોલાવ્યા છે. શાબાશ!’ શેઠની હવેલી આગળ નાના સરખા ચોગાનમાં આવી સૂરપૂર્ણ હવામાં દરેક ઘર આગળથી નીકળતી, બદબો મારતી ગંગા–જમનાઓ આગળ પડોશીના ઓટલા પર અમે બેઠા.

શેઠ કંઈ ક્રિયા કરતા હોય એમ લાગ્યું, કારણ કે બ્રાહ્મણોના થોડી થોડી વારે ‘હો–હા–હા’ના અવાજો આવતા હતા. ધર્મ પ્રમાણે શેઠ લગ્ન કરવા લાયક થઈ ચૂક્યા એવી ખાતરી થાય તેટલા માટે પૈસા મળ્યા એટલે ક્રિયા પૂરી થઈ જણાઈ. થોડાઘણા પુરુષો હતા તે બહાર નીકળ્યા અને વરરાજાના ઘોડાને બોલાવ્યો.

ઘોડો મહામહેનતે ખોળી કાઢ્યો હોય એમ લાગતું. સિકંદરના ‘બ્યુસેફેલસ’ કે નેપોલિયનના જગજાહેર ધોળા ઘોડાને લાયકાતમાં શરમાવે એવો આ હતો. ડોન ક્વિક્ઝોટના ‘રોઝીનાન્ત’થી પણ એ ચડતો લાગ્યો. તેને આંખ એક હતી અને જીર્ણતાને લીધે લબડતા હોઠોમાંથી સતત લાળ ટપકતી. તેની ખાંધે સાજ અને પગે ઘૂઘરીઓ હતાં; પણ ‘આ પળે મરું કે બીજી પળે મરું’ એવો ઇરાદો તેની કાઠી અને તેની ઊભા રહેવાની ઢબ પરથી દેખાઈ આવતો. થોડીઘણી માખીઓ પણ બિચારાને પજવતી; છતાં દૃઢતાથી–શાંતિથી–સ્થિરતાથી શામળશા જેવાનો ભાર વહેવાના ગર્વમાં જાણે એક પૂરી દેખાતી આંખ મીંચી તે ઊભો.

શેઠ આવ્યા. મોંમાં પાનનો ડૂચો, આંખમાં કાજળના બિલાડા, ભૂગોળની ભવ્યતાવાળું પણ જરીનાં જામા–પાઘડીમાં ઝગમગતું શરીર, મોઢા પર ખૂંપ અને હાથમાં નાળિયેર! શું સૌંદર્ય! શી છટા! પરદેશીઓને કહીએ કે આવો અને જુઓ–છે તમારે ત્યાં આવો કલાનો આદર્શ?! ગમે તેવા પણ અમે શ્રેષ્ઠ તે શ્રેષ્ઠ!

શેઠ ઓટલાની કોર પર ઊભા – ઘોડાને ઓટલાની કોર પાસે આણ્યો, પણ કાં તો શેઠનું સ્વરૂપ જોઈ કંઈ કાળકા-માતાના સ્મરણથી ઘોડો ચમક્યો હોય–કે કાં તો જાનવરની લગ્નની પવિત્ર ભાવનાની દૃષ્ટિથી શેઠના કૃત્યને ઠપકો આપી, સુધારાનો હિમાયતી થયો હોય–કે કાં તો સંન્યસ્ત-અવસ્થામાં આવી રહ્યો હોઈ શેઠને પણ તેમ સૂચવતો હોય: ગમે તે કારણ હોય, પણ જ્યાં શેઠ ઓટલા પરથી પગ ઊંચકે કે ઘોડો ફૂં કરે, ડોકી હલાવે કે ખાંધ ખંખેરે. શેઠ તો બિચારા જ્યારે-જ્યારે પરણવા જતા ત્યારે જ ફક્ત ઘોડે બેસવાનો મહાવરો રાખતા હોવાથી ઘોડાની આ દગલબાજીથી બીને, તરત પગ પાછો ખેંચતા. શેઠે એક વાર–બે વાર–સાત વાર મહાન ભગીરથ પ્રયત્ન આ ઘોડાને પલાણવા કર્યા, પણ હતા ત્યાંના ત્યાં! આખરે બે જણે અશ્વરાજને મોં આગળથી ઝાલ્યો, બે જણ પૂંછડાની તપાસ રાખવા પીઠ પાછળ ઊભા રહ્યા અને શેઠને કહ્યું, ‘ચાલો શેઠ! હવે ફિકર નથી.’

લોકો બધા એકીટશે જોઈ રહ્યા. અર્જુને મત્સ્ય વીંધ્યું ત્યારે પણ આટલી એકાગ્રતા દ્રુપદના રાજદરબારમાં નહીં દેખાઈ હોય. બેફિકર થવાનાં વચનોથી શેઠે હિંમતને બે હાથે પકડી. અરે હા! પણ… પણ બંને હાથમાં તો નાળિયેર હતું–શેઠે પગ ઉઠાવ્યો–હંમેશ કરતાં વધારે–અને મૂક્યો અશ્વરાજની વૃદ્ધ પીઠે; પણ જાત ઘોડાની અને તેમાં પુરાણો, પછી પૂછવું શું? તરત ફરી ગયો–મોઢું શેઠ તરફ કર્યું–કાન ઊંચા કર્યા. શેઠ ગભરાયા–જીવ બ્રહ્માંડની લગોલગ જઈ પહોંચ્યો–પાછળ હઠ્યા–હાથ જોડી જીવ બચાવવા નાળિયેર જતું કર્યું–પાછળ હઠતાં એકદમ પાઘડી ભીંતમાં અથડાઈ–ખસી આગળ આવી–પડી ગઈ.

વરરાજા તાજનષ્ટ થયા. લોકોમાં હાહાકાર કે પછી હ–હ–હકાર વ્યાપ્યો. શેઠે ઊંચું જોયું–દયાર્દ્રતાથી લોકો તરફ જોયું. તિરસ્કારથી ઘોડા તરફ જોયું–ગૌરવથી કીચડમાં પડેલી પાઘડી સામું જોયું–ઠપકામાં, મિજાજમાં આકાશ તરફ–ઈશ્વર સામું જોયું. કોણ જાણે શું દેખાયું, પણ એકદમ હોઠ ખેંચાયા અને આખી મેદનીમાં પહોંચે એવો સૂર તેમના ગળામાંથી નીકળ્યો:

‘એં–એં–એં.’

લોકો બધા વીંટાઈ વળ્યા. ઘણાખરાએ મોઢે રૂમાલ કે ખેસ દીધો. મને લાગ્યું કે તે શરમમાં હોવું જોઈએ. શેઠ કેમ રડ્યા તે કોઈ સમજ્યું નહીં. શેઠે રડતે રાગે કહ્યું કે ‘કીલાની બા સાંભરી’. પછી મહામહેનતે શેઠને ઠીક કર્યા ને ચાર મજબૂત સાજનિયાઓએ ઊંચકી અશ્વરાજ પર બેસાડ્યા. મને ઘોડાને દ્વેષબુદ્ધિ થઈ હોય એમ લાગ્યું. તેની આંખો ઘડપણના પાખંડથી ભરેલી લાગી.

શેઠને ઘરડે ખભે, નીકળતાં-નીકળતાં, વળી એક તલવાર મૂકી. રખે ઘોડા પરથી પડી જાય કે મ્યાનમાંથી નીકળી તલવાર વાગે–કે હાથમાંથી નાળિયેર સરી જાય, એવી અનેક ફિકરમાં વરરાજા કેમે કરીને બેઠા. આખરે બૅન્ડના અવાજથી અને હીજડાના નૃત્યથી, તાલબદ્ધ થઈ વરઘોડો નીકળ્યો.

આખરે અમે વેવાઈને ઘેર આવ્યા. વેવાઈનું ઘર જરા નીચાણમાં હતું એટલે ત્યાં જતાં પહેલાં ઢોળાવ ઊતરવાનો હતો. તાંસાવાળા તાનમાં, હીજડાઓ ગાનમાં અને સાજનિયાઓ ગુલતાનમાં ઢોળાવ ઊતર્યા; ઊતર્યા અને પાછા ફર્યા. ઉપર ઢોળાવ શરૂ થાય ત્યાં કોઈ પર્વત પર ફિરસ્તો ઊભો હોય તેમ – શેઠ અને એમનો ઘોડો ઠમકીને ઊભા હતા. ઘોડો બળવો કરવાની તૈયારી કરતો હોય તેમ, જાણે તેના મનમાં તે કરવાનો સર્વાનુમતે ઠરાવ થયો હોય તેમ, નિશ્ચલતાથી એક જ પગ ઢોળાવ પર મૂકી – દુનિયાને દબાવતો, શેઠને ગભરાવતો, ઊભો હતો. અરે ઘોડા! જમાનાની અસર તારા પર પણ!

બેચાર જણ દોડી ગયા અને ઘોડાને પકડી ખેંચવા માંડ્યો, પણ તે વળી એકનો બે થાય! શેઠ કહે કે ઊતરી પડું. લોકો કહે, વળી એમ તે ઉતરાય? બેત્રણ જણે લગામ ઝાલી અને એકે પાછળથી બેત્રણ સપાટા ઘોડાને અડાવી દીધા. ઘોડો હિંમત હાર્યો, બળવો કરવાનો ઇરાદો છોડ્યો. ત્યાગવૃત્તિથી – માર ન સહન થવાથી તેણે ગતિ સ્વીકારી, ડગલાં લીધાં એક, બે, ત્રણ. ઉપર શેઠ ગભરાયા–ઢોળાવને લીધે ઘોડાની ડોક પર નમ્યા. ઘોડાના આગલા પગ ધ્રૂજ્યા–તેણે જોખમદારી છોડી–તેના આગલા બે પગ મરડાયા, વળ્યા અને ગુરુત્વાકર્ષણના પ્રભાવે તે સર્યો, નીચે અમે ઊભા હતા ત્યાં એ અને ડોકે વળગેલા શેઠ એમ ઝપાટાબંધ ઊતર્યા–આખરે નીચે અટક્યા.

સ્વાર્થી સાજનિયાઓ જોઈ રહ્યા–મદદે દોડતાં પહેલાં આ દૃશ્ય ફરી નહીં જોવા મળે એવા વિચારે તેને હૃદયમાં ઉતાર્યું. આખરે શેઠને ઊંચક્યા અને હવે વેવાઈનું ઘર આવ્યું હતું એટલે પગે જ તે ત્યાં પહોંચ્યા.

વરરાજા પોંખાયા–વેવાણો રિસાઈ–અને આપણા પુરાણા શિરસ્તાઓ મુજબ વરરાજા ચોરીમાં પધારાયા. નાનું સરખું, પાનેતરમાં વીંટાળેલું ઢીમચું હોય તેવી કન્યાને તેના મામા ઊંચકી લાવ્યા અને ચોરી સામે બેસાડી. શ્લોક પર શ્લોક ભણાવા માંડ્યા; દૂર જ્યાં હું ઊભો હતો ત્યાં સમરથ જોષી તપેલામાં જોઈ ઘડી ગણતા હતા અને ગમે તે શ્લોકની લીટીઓ ભેગી કરી શેઠને ‘સાવધાન’ કરતા હતા.

મને જોષીની સ્થિતિ વિચિત્ર લાગી. તેમની આંખોમાં કંઈ જુદું જ તેજ હતું–અને તેમની જીભ જરા લથડાતી. મને લાગ્યું કે જોષી બુવાએ ‘વિજયા’ની આરાધના કરી હતી. દૂર એક લીલા પાણીનો ભરેલો હોય એવો લોટો જોઈ ખાતરી થઈ. પ્રસંગની મહત્તાના માનમાં અને મહાદેવને પ્રસન્ન કરવાના સ્તુત્ય હેતુથી, જોષીજી ચકચૂર થયા હતા. મેં પાણીથી ભરેલા તપેલામાં–જે તરફ જોષી એકીનજરે જોઈ રહ્યા હતા તે તરફ–જોયું. પાણી પર કંઈ નહોતું. જોષી જોતા હતા ખરા–પણ ઘડી માંડી જ નહોતી. ભાંગની ધૂનમાં કાલ્પનિક ઘડીઓ જ ગણતા. આખરે જોષીએ થાળી લીધી, વગાડી – વાજાં વગાડ્યાં–શામળશા સજોડ થયા–તેમની હોંશ પૂરી પડી.

થોડી વારે જગ્યા થઈ એટલે હું ચોરી પાસે ગયો. કન્યા ઊંઘી ગઈ હતી અને તેની મા તેને ખોળામાં લઈ બેઠી હતી. સપ્તપદી, અમારા શાસ્ત્રના કહેવાતા અમર કોલ, જેની મહત્તા પર અમારા લગ્નની પવિત્રતાના બુરજો ચણાયા છે તેનો વારો આવ્યો. મને ધાર્મિક લાગણીઓએ પુનિત કર્યો. હું તો આઠ વર્ષે પરણ્યો હતો અને ઘરવાળી હજુ તેની તે જ હતી; એટલે તે વખતની મારી શી લાગણીઓ હતી તે મને યાદ નહોતી; મને આજે અનુભવ થયો. પાટલા નીચે હાથ મૂકી–ટેકવી, શેઠ ઊઠ્યા. કન્યા કેમે કરી જાગી જ નહીં. આખરે તેની મા ઊઠી, હાથમાં દીકરીને લીધી અને શેઠની સાથે ચોરીની આસપાસ ફરી. આખરે પવિત્ર સપ્તપદી પૂરી થઈ.

લખવાનું હજુ બહુ છે, પણ સ્થળનો અભાવ છે. હું બહાર નીકળ્યો તો જાણે ભીલડીઓ, નશામાં ગાળો ભાંડતી હોય તેમ, લૂગડાં કે અવાજ કે ચાળા કે શબ્દોની મર્યાદા અને છટા રાખ્યા વિના–દરરોજ વેંત આઘું ઓઢી, ડાહી ઠકરાણી ગણાવા ધીમે ધીમે બોલતી સ્ત્રીઓ ગાઈ રહી હતી. બહુ જોવાની હવે મારામાં અભિલાષા રહી નહોતી. અમે વાડીએ ગયા અને રાતની ગાડીનો વખત થયો એટલે મેં ગાંડાભાઈની રજા લીધી, ‘હવે તો હું જઈશ જ.’

‘પણ, રણછોડભાઈ! શેઠને મળીને જાઓ. નહીં તો તેમને ખોટું લાગશે. કાલે મને વઢશે.’

‘ઠીક, ભાઈ!’ કહી હું પાછો વેવાઈને ત્યાં આવ્યો. શેઠની ભાળ પૂછી તો મને જણાવવામાં આવ્યું કે માતાના ઓરડામાં વરકન્યા પૂજા કરે છે. લોકો જમણની ખટપટમાં હતા એટલે ઘર સૂનું લાગતું. હું દેખાડેલા ઓરડા તરફ ગયો અને ત્યાં જઈ જોયું અને ઊભો.

ભીંતને રંગી, માતા કરી, તેની પૂજા કરવા અને ભટનું તરભાણું ભરવા, ચોખા અને ઘઉંના ઢગલા મારેલા હતા. સામે શેઠ અને નવાં શેઠાણી–અત્યારે જાગતાં હતાં–બેઠાં હતાં, ગોર કંઈ લેવા બહાર ગયા હોય એમ દેખાયું.

હું અંદર પેસવા જતો હતો અને ઠમક્યો–મર્યાદાનો બાધ આવ્યો. શેઠ સંવનન (Wooing) કરતા હતા–ધીમે ધીમે છ વર્ષની કોડીલી કન્યાનો ઘૂમટો તાણતા હતા. પેલી અંદરથી ‘ખીખી’ કરી હસતી હતી. હું જોઈ રહ્યો. કોણ કહે છે કે આપણે ત્યાં સંવનન નથી?

હું તો ચિત્રવત્ થઈ ઊભો–જોયાં જ કર્યું. શેઠે ઘૂમટો કાઢ્યો ને તેમની ઝીણી, ઘરડી આંખે કટાક્ષ માર્યું. શેઠ ધીમે રહી શેઠાણીની હડપચીને અડકવા ગયા. તેણે કહ્યું: ‘ના–હી,’ અને જરા આઘી ખસી ગઈ. શેઠ જરા પાસે ગયા–શેઠાણીએ ધમકી દીધી. ‘બાને બોલાવીશ.’ શેઠ હિંમત હાર્યા નહીં–‘હવે બેશની.’ કહી હાથ લંબાવ્યો. શેઠાણીને ગલીપચી કરી. શેઠાણીનો તીણો ઘાંટો ગાજી ઊઠ્યો:

‘ઓ બા! બા! આ ડોસો મને મારે છે!’

શું કહું? મેં – રણછોડે રણ છોડ્યું: હું મૂંગે મોંએ નાઠો. જતાં જતાં બૈરાંઓનો બેસી ગયેલો પણ દૂર સંભળાતો સ્વર આવ્યો:

‘એ વર નહીં પરણે, નહીં પરણે–
અમે જીત્યાં રે જીત્યાં.’

મારી કમળા

ભલે તમે માનો કે ન માનો, પણ કેટલાકના જીવન પર કમનસીબીના ચારે હાથ હોય છે; અથથી ઇતિ સુધી સુખનાં સ્વપ્ન પણ તેમને દુર્લભ હોય છે. તેનો દાખલો જોઈએ તો હું! જન્મથી એકે પાસો સીધો પડ્યો નથી, એકે કામ નિર્વિઘ્ને પાર પડ્યું નથી, એક અવસર વાંધા વગરનો ગયો નથી. કોઈ વખત તો ઈશ્વરની ભલાઈ વિશે પણ સંશય થાય છે! નહીં તો શા સારુ જન્મ આપતાં જ માતા પોતાના પહેલા પુત્રનું સુખકર રુદન સાંભળ્યા વિના સ્વધામ જાય? શા સારુ ગરીબ પિતા એકના એક પુત્રની કંઈ પણ ગોઠવણ કે સુપરત કર્યા સિવાય એક વર્ષમાં પોતાની પત્ની પાછળ સ્વર્ગે સિધાવે?

હશે? ગયાં. બાળપણની ભોળી અને અજ્ઞાન નિર્દોષતામાં વહાલાંને વિસાર્યાં અને મેં એકલાએ જ સૃષ્ટિની નિર્જનતામાં ભટકવાનો આરંભ કર્યો. શી મુશ્કેલીએ ભણ્યો-ક્યાં ક્યાં આથડ્યો — ક્યાં સૂતો — એની કોને દરકાર? બહેરી દુનિયાને સંભળાવ્યે શો ફાયદો? બાવીસ વર્ષે ભણતર પ્રમાણે સારે ધંધે વળગી એકલા જીવનના લેવાય તેટલા લહાવા લેવાની મેં શરૂઆત કરી.

હું કમાતો અને મારી ન્યાતની એક ગરીબ વિધવા ઘર ચલાવતી. તે મારા ઘરમાં તેની દીકરી સાથે રહેતી. કમળા આઠ વર્ષની, રૂપાળી અને ચકોર હતી. તેનું હંમેશ હસતું મોં મારા એકાંત ઘરનું ઘરેણું હતું. તે હસતી અને નિરંતર કંઈ નવાં નવાં ગાંડાં કાઢતી. હું એને રમાડતો અને વખતે ભણાવતો: પણ તેની માનું હેત તેના પર બિલકુલ નહોતું. શાનું હોય? કઠોર હૃદયની તે પાપી માતા પોતાની એકની એક છોકરીને ઊંઘતી છોડી એક રજપૂત જોડે નીકળી ગઈ. તેનો પત્તો ન મળ્યો. ગરીબ બાપડી કમળાને એકલો મારો જ આધાર રહ્યો.

અનાથને અનાથ પ્રતિ આકર્ષણ સ્વાભાવિક હોય. આધાર વિનાનાં ઊંચે આભ અને નીચે ધરતી એમ હતું. અમારો સ્નેહ વધ્યો. માતાપિતા, ભાઈભાંડુ, બધાંની ગેરહાજરીથી દબાઇ રહેલી લાગણીઓને હવે સ્થાન મળ્યું, કમળા મારું સર્વસ્વ બની. તેને હસવે હું હસતો, રડવે હું રડતો. ચોવીસે કલાક તેના સ્મરણમાં વખત ગાળતો અને તેના સુખની સામગ્રીઓ તૈયાર કરવામાં મારા જીવનની કૃતાર્થતા માનતો. મારી કમળા! તેને જરા પણ આંચ આવતાં હું બળી મરતો. તેને પોતાની માતાનો વિયોગ સાલતો, પણ માતાને ભુલાવે એવી સ્નેહાર્દ્રતાથી હું તેને સંતોષતો. તે પણ મને જ દેખી રહેતી અને મારે દુઃખે દુખી બનતી. તેના કોમળ અંત:કરણે મારા સ્નેહને સ્વીકાર્યો.

તે અને હું પ્રેમમાં પડ્યાં.

મને કોઈ વખત સંશય થતો કે આ હસતી અને કૂદતી મૃગલીનો અસ્થિર સ્વભાવ અગાધ પ્રેમ સમજશે? તેનો સ્વભાવ ઘણો જ ચંચળ હતો, એક વિષય પર ચોંટી રહેવું એ તેને દુઃખકર લાગતું. મારી શંકા કોઈ વખત ઘણી વધતી અને કોઈ વખત નાશ પામતી; પણ હું જાતે જ ચળ્યો. અભ્યાસ કરી, બૅંક જેવી સંસ્થામાં નોકરી કરી. કંઈપણ નિયમિતતા મેળવી હતી તે મેં વિસારી. કમળાનું હાસ્યવિદ્યુત મારા સખતમાં સખત નિયમોને ભેદતું. એની આંખને ઇશારે હું મારા મોટામાં મોટા નિર્ણય તોડવામાં મોજ માનતો. તે રૂપમાં વધતી ચાલી, જુવાનીને પહેલે પગથિયે ચડવા લાગી. તેના લાવણ્યે મારા હૃદયમાં વિવિધ વિકારો પ્રેર્યા. તેનું કોઈ પાસેનું સગું હતું નહીં. મેં તેને પૂછ્યું ને તેણે મને સ્વીકાર્યો.

અમે પરણ્યાં. પછી સુખમાં શું પૂછવું? જ્યાં અન્યોન્ય પ્રેમ-લાગણીઓ ઊભરાતાં હોય ત્યાં સુખની શી સીમા? વખત, પૈસો, ધર્મ, પ્રભુતા, બધાંને ઠેસ મારી મારી કમળાને રીઝવવામાં હું મશગૂલ રહ્યો. હૃદયેહૃદય સુખસંગીતમાં એકતાર થતાં. દુનિયાની જંજાળ છોડી — ભવિષ્યનું ભાન ભૂલી, મેં પ્રચંડ પ્રેમયજ્ઞ આરંભ્યો. ગાંડપણ કહો મૂર્ખાઈ કહો, જે કહો તે એ! પણ મારે મન તો ડહાપણની પરિસીમા હતી. એ સુખ પછી સ્વર્ગ પણ વાંછના કરવા લાયક લાગતું નહીં

વર્ષો વીત્યાં. મારા મિત્રો મારી ઘેલછા પર હસતા. મારી સંસારી પ્રવૃત્તિની બેદરકારીથી મારા ધંધામાં હાનિ પહોંચતી અને મારા હિતચ્છુઓ મને વારતા; પણ હું બેપરવા રહ્યો. પ્રેમ મળ્યે પરવા શાની? તે ક્યાં જાણતા હતા કે હું પ્રેમદર્દી હતો?

અંતે ગ્રહદશા માઠી આવી ને એક રાતે એક બાઈ બારણાં ઠોકતી આવી. મારી કમળાની મા અનીતિથી અકળાઈ, રખડતી, રઝળતી, ઘડપણમાં હડધૂત થતી હવે દીકરીને શોધવા આવી. મેં તેને જતી રહેવા કહ્યું; પણ તે મારા માથાની હતી. તે કેમ માને? તેની નેમ તેની દીકરી ઉપર અને જમાઈની કમાણી ઉપર હતી; અને વૃદ્ધાવસ્થામાં દીકરીનું મુખ નિહાળવા મારે ત્યાં જ તેણે રહેવાનો નિશ્ચય જણાવ્યો. આવી કઠોર અને કુચાલની સ્ત્રી મારા ઘરમાં રહે અને મારી પવિત્ર પત્નીના નિષ્કલંક અંતઃકરણને કલુષિત કરે એ મારાથી ખમાયું નહિ. મેં તેને જુદી રાખી, પણ તે કંઈ ગાંજી જાય એવી નહોતી. તે આખો દિવસ મારે ત્યાં રહેતી અને મારી કમળાના કોમળ મન પર પૂરી સત્તા જમાવતી. મારી અને કમળાની વચ્ચે તેણે ભેદના પડદા નાંખવા માંડ્યા. હું લડ્યો, કકળ્યો, પણ મારે શાંત થઈ સૌ સાંખવું પડ્યું. કમળા તો ખરી માને બદલે પોતાના મનમાં ઘડેલી એક પવિત્ર માતાની પ્રતિમા જ તેને દેખાતી. તેનું નિંદાપાત્ર આચરણ તે વિસારતી, અને આ મનસ્વી માતાની મૂર્તિને પોતાના હૃદયનો અર્ધ્ય અર્પતી. હું કહેતો તો તે નારાજ થતી. મેં પણ ગઈ રહી કરી. મને કમળા ઉપર પૂર્ણ શ્રદ્ધા હતી. મેં આંખ આડા કાન કર્યા અને આનું પરિણામ શું થશે તે વિચારવાનું મુલતવી રાખ્યું. મારી કમળાના એક રોષભર્યા કટાક્ષથી મારો આખો દિવસ બેચેનીમાં જતો. તેને રાજી રાખવા ધીમે ધીમે તેની માતા તરફ પણ ખામોશીની નજરથી મેં જોવા માંડ્યું.

પણ કમળામાં આ ફેરફાર? હું માની શક્યો નહીં. શું તેનો પ્રેમ કૈં ઓછો થયો? જે પહેલાં મારામાં જ મસ્ત રહેતી, તે હવે માતાના ગુણાનુવાદમાં જ ગ્રસ્ત રહેવા લાગી. પહેલાં જે સારી દિશા તરફ એના વિચારોનું વલણ હતું તે બદલાયું. જે પ્રેમરીતિએ અમે પહેલાં સંચરતાં તે એ ભૂલી અને જ્યાં સરળ શ્રદ્ધા હતી ત્યાં ડાઘ પડવા માંડ્યા. મેં જાણ્યું કે મને માત્ર અદેખાઈએ અકળાવવા માંડ્યો છે. એવા વિચારો કાઢી નાખવા માટે મેં પ્રયત્ન કર્યો. પણ ક્યાંથી જાય? જે આખો દિવસ મારા તાનમાં ગુલતાન રહેતી તે મેં ખાધું છે કે નહીં તેની પણ દરકાર રાખતી નહીં. આ શું વૈચિત્ર્ય!

થોડા વખત પછી મારી કમળાની મા માંદી પડી અને એને લાયક બીજી દુનિયામાં જ્યાં જગ્યા હોય ત્યાં વિદાય થઈ. પ્રેમ સ્વાર્થી છે. મેં ધાર્યું હતું કે મારી કમળા હવે પાછી મારી થશે. તરત તો તે મહાન શોકસાગરમાં ડૂબી. એનું મોં નિસ્તેજ થયું. હસવું સમૂળગું ગયું અને આખો દિવસ માતા પાછળ વિલાપ કરવા લાગી. મારા આશ્વાસનથી તે રુદ્રરૂપ ધારણ કરતી. મેં જાણ્યું કે વખત વખતનું કામ કરશે. હું મૂંગો રહ્યો, પરંતુ અફસોસ! દિવસો ગયા, પણ કાંઈ ફેર પડ્યો નહીં. તેણે તેની માતા પાછળ રંડાપો લીધો ને સુખને છેલ્લી સલામ કરી. તે હીણભાગી માતા મરતાં મરતાંય અમારા પર વેર વાળતી ગઈ અને મારા સંસારસુખ પર પાણી ફેરવતી ગઈ!

આમ ક્યાં સુધી ચાલે? હું અકળાયો અને આ વર્તન સાંખી શક્યો નહીં. હું હજી તેને મારી લાડીલી કમળા જ સમજતો અને જે રીતે તેને કહેવાની ટેવ હતી, જે રીતે કહેવાનો મારી લાંબી સેવાએ મને હક આપ્યો હતો, તે રીતે મેં તેને કહ્યું — વીનવ્યું. તરત તે એક સિંહણ સમાન ગાજી. એ સંબંધી બોલવાનો મને તેણે પ્રતિષેધ કર્યોઃ ‘મને હવે સંસારમાં સાર દેખાતો નથી. માના નિ;સ્વાર્થ પ્રેમ વિના જિંદગી બધી રાખ સમાન છે.’ હું ચમક્યો. શાબાશ બૈરીની જાત! શાબાશ મારી સહચરી! શાબાશ મારી સંસારતારિણી! સંસારત્યાગનો નવો પ્રકાર મેં ત્યાં જ જાણ્યો. થોડા દિવસમાં બીજો નવો ફેરફાર દેખાયો. હું તેને અકારો થઈ પડ્યો. એકદમ મારા આચરણમાં એને અસંખ્ય ખામીઓ માલમ પડી અને તેનું રસ લઈને વિવરણ કરવા માંડ્યું. જેને એ એક વખત ઈશ્વર તરીકે પૂજતી તેમાં એને નખશિખ દુર્ગુણો ખદબદતા દેખાયા. આખો દિવસ થતા મારી અધમતાના વર્ણનથી, મારી જાતને હું ખરેખર એક રાક્ષસ માનવા લાગ્યો.

માણસ અન્યાય કયાં સુધી ખમી શકે? ઈસુખ્રિસ્તની સહનશીલતા સૌને સુલભ નથી, અને તે ધરાવવાનો ડોળ પણ હું ઘાલતો નથી. સુરદાસ આપોઆપ સીધો ન ચાલે, પણ ચિંતામણિના ચેતતા ડામથી જ ચમકે — જાગે ત્યારે જ! હું પણ અંતે જાગ્યો. અને આટલાં વર્ષ થયાં મારી કરેલી સેવા – જે જે દુઃખ, અગવડ, નુકસાન, ધર્મસ્ખલન મેં આ સ્ત્રી માટે સેવ્યાં… સર્વ મારી નજર આગળ ખડાં થઈ મને દોષ દેવ બેઠાં! મને બેહદ સંતાપ થયો. હું પણ વીફર્યો. હિંદુ ધણીની જુલમી વર્તણૂક મને યાદ આવી, પણ એ નીચતા અને ક્રૂરતા કોની સામે? મારી કમળા – મારી રમાડેલી, લડાવેલી, મૂર્ખ, પણ નિર્દોષ પ્રિયતમા સામે? નહીં,નહીં, એ પાપાચાર કરતાં ગમે તે દુઃખ વધારે સારું. મેં બને તેટલું કહ્યું. ઉત્તર મળ્યોઃ તમે શું કર્યું! જે કંઈ કર્યું તેથી જ હું વધારે દુઃખી થઈ. તમે ન રાખી હોત તો મારી મા મને સાથે રાખત – હું સુખી થાત અને તેની સેવા કરવાની મને વધારે તક મળત.’ શાબાશ! મારી કમળા! આ સરપાવ હું સહન કરી શક્યો નહીં. ક્રોધાવેશમાં જીભ પરથી કાબૂ ગયો. બહુએ કહ્યું – બહુયે સાંભળ્યું!

એ દુઃખના મહિના પણ ચાલ્યા. પહેલાં એકલો હતો, હવે છતાં સ્વજને રખડતો રહ્યો. સંસારમાં નિર્જનતા તો હતી, તેમાં હવે ભડકો ઊઠ્યો! હોંશ, આશા સર્વેના ચૂરા થયા. મને દબાવી, સ્ફુરતાં હૃદયઝરણાંને સૂકવી, દિવસ ને રાત અંતરને અશ્રુપાત વડે નિચોવતો દિવસો ગુજારવા લાગ્યો. મારી મટી ગયેલી મારી કમળા! તે તો ગમગીનીમાં ગિરફતાર રહી. તે શોકમાં નિરંકુશ સ્વચ્છંદમાં મસ્તાન રહી, હું અપમાનિત પ્રેમની મગરૂરીમાં દૂર રહ્યો. દુઃખ વેઠવું દુ:સહ થયું. અમે છૂટાં પડ્યાં!

અમે હવે ભાગ્યે જ બોલતાં. ગાઢ સંબંધી છતાં, નિર્બંધ થઈ વિજન થયાં, પણ જ્યારે હું વિચારમાં નિમગ્ન થતો અને તેનું હાસ્ય કે શબ્દ કાનને અથડાતાં ત્યારે મારા મનમાં અનેક તરંગો ઉછાળો મારતા, નષ્ટ થયેલી મધુરતાનું સ્મરણ મીઠાશ પ્રસારતું, ભૂતકાળ વર્તમાન થતો અને જે સુખ અનુભવ્યાં હતાં, જે અંતરની ઊર્મિઓ ભેદી અમે પ્રેમસાગરે ઊછરેલાં, જે હું અને તુંનો ક્ષુદ્ર ભેદી અમે ઐક્ય અનુભવેલાં, જે હૃદયના ઊભરાતા ઉમળકા ઝીલી અમે પ્રેમમયતાને પામેલાં, તે સમય જ્યારે યાદ આવતો ત્યારે મારું હૃદય ચિરાઈ જતું.

મેં બદલી કરાવવાનું નક્કી કર્યું. ગેરહાજરીથી અંતરના વ્રણ રુઝાશે એમ ધારી મેં દેશનિકાલ કબૂલ કર્યો. વખત વહ્યો, પણ ધારણ સફળ ન થઈ. પાંચસો ગાઉ દૂરથીય મારી કમળાની યાદ મને સાલતી, અને તેની પ્રતિમા મારા આગળ નિશદિન ખડી થતી. મહિનેદહાડે પૈસાના મનીઑર્ડર મોકલવા સિવાય બીજો સંબંધ અમારે કંઇ પણ રહ્યો નહોતો. હું કઠિન થવા માગતો અને હૃદયપ્રેરણાઓનો નાશ કરવા કંઈ કંઈ ઉપાયો યોજતો, અનેક અભ્યાસો આરંભતો; પણ દુઃખાયેલું દિલ નાના બાળકની પેઠે છાનું રહેવા ના પાડતું, પણ દિવસો કોની દયા ખાય છે? અશ્રુ અને હાસ્ય બંનેની અવગણના કરી સમયનો પ્રવાહ આગળ ને આગળ વધે છે. મારે પણ એમ જ થયું.

થોડાંક વર્ષ પછી હું એક દિવસ બહારથી ફરી ઘેર આવ્યો. ચોમાસાનું ઘેરાયેલું આકાશ મનને બેચેન બનાવી, વિરહની લાગણીઓ પ્રેરી, મારું દુઃખ તાજું કરતું હતું. મારા અરણ્ય જેવા ઘરમાં પેસવું મને હમેશ માથું વાઢવા જેવું લાગતું હતું. પ્રેમ વિના હૃદય નહીં. ગૃહદેવી વિના ઘર નહીંઃ સ્મશાન પણ વધારે વહાલું લાગતું. નોકરે કહ્યુંઃ ‘ઉપર કોઈ મળવા આવ્યું છે.’ હું ઉપર ગયો. આ કોણ? શું મારી કમળા? કોઈ ભયંકર રોગથી પીડાતા શરીરના સુકાયેલા અવયવોમાં મારી કમળાનાં સુકોમળ ગાત્રો ઓળખતાં મને વાર લાગી, પણ શો ફેરફાર? વાટ જોતાં થાકેલું શરીર ઊંઘને વશ થયું હતું. તેને જોતાં મારું હૃદય કંપ્યું. પ્રેમ ને મગરૂરી વચ્ચે હું અનિશ્ચિત ઊભો. પ્રેમ ઊછળ્યો. પાછલી વાત વિસારે પાડી તેને હૈયાસરસી ચાંપવા મન થયું. અનુભવેલાં દુઃખ અને અન્યાયે અતડા થવા કહ્યું. તેની શારીરિક દુર્બળતા જોઈ મારા મનમાં ધ્રાસકો પડ્યો. મેં ધાર્યું હતું કે કોઈ દિવસ પણ એવો પ્રસંગ આવશે, અને પશ્ચાત્તાપથી પવિત્ર થયેલી પ્રિયાને હું એક વાર મારી કરીશ. પણ આ શરીર?

તે જાગી. પીળાં પડી ગયેલાં નિસ્તેજ નેત્રો મને જોઈ ચમક્યાં. વાત શી રીતે કરવી એની મૂંઝવણ પડી. ભૂતકાળને આઘે ઠેલી મીં જ વાત ઉપાડી. મને એમ થયું કે આ શિક્ષાપાત્ર સ્ત્રીને ભલમનસાઈ દેખાડવી એ ખોટું: પણ પ્રેમાળ હૃદયે — વાટ જોતાં થાકેલા, હારેલા, દુઃખિત હૃદયે કોઈનું કદી માન્યું છે કે મારું માને? મેં તેની ખબર પૂછી.

ઉત્તરમાં તે રડી. ડૂસકે ડૂસકે પાપનો પશ્ચાત્તાપ કરી એણે મને શરમિંદો કર્યો. સ્નેહસાગર ઊછળ્યો. એનું રુદન હું સ્થિર ચિત્તે સાંભળી શક્યો નહીં. ગમે તેવી હોય, ભલે અનીતિના નરકમાં રગદોળાયેલી હોય તોપણ શું? દૃઢતા, નિયમ, ન્યાય, એ બધા વિચારો ફેંકી દીધા. પ્રેમના પૂર આગળ ફાંફાં શા કામનાં? બધું ભૂલ્યો. ફ્ક્ત બાળપણની રમાડેલી, લડાવેલી પ્રિયતમા નજર આગળ રહી. મારી કમળાને મેં ફરી મારી કરી! મારી હૃદયેશ્વરીને ફરી મેં શિરતાજ પહેરાવી મારા જીવનનું સામ્રાજ્ય સોંપ્યું. પણ હાય! દુર્દૈવને તો આ ભાંગ્યુંતૂટ્યું સુખ પણ આપવાનું ન રુચ્યું! મારી કમળા એ વિયોગમાં ઝૂરી, પણ તે યમદૂત ગયો નહીં. દિવસે દિવસે તેનું શરીર ક્ષીણ થતું ગયું. અમારું સંયોગસુખ પંદર દિવસ પણ પહોંચ્યું નહીં, અને મને ટળવળતો મૂકી ભ્રમમાં ફસાયેલી પવિત્ર હૃદયની મારી પ્રેમમૂર્તિ આ દેહ છોડી ચાલી ગઈ.

શું મારું સુખ? નાળિયેરીનો છાંયડો પણ નસીબે ન આપ્યો! નીચે જોતાં જ નાળિયેર તાલ તોડ્યું. કોને દુશ્મન ગણું? દુનિયાને કે દુર્દૈવને?

III

ધૂમકેતુ

પોસ્ટઑફિસ

પાછલી રાત્રિનું ભૂરું આકાશ, માનવજીવનમાં અનેક સુખદ યાદગીરી ચમકી રહે તેમ, નાનામોટા તારાઓથી ચમકી રહ્યું હતું. ઠંડા પવનના સુસવાટાથી પોતાના જૂના અને ફાટેલા ઝભ્ભાને શરીરે વધારે ને વધારે લપેટી લેતો એક વૃદ્ધ ડોસો શહેરના મધ્યભાગમાં થઈને જતો હતો. સ્વાધીન અવસ્થા ભોગવતાં કેટલાંક ઘરોમાંથી આ વખતે ઘંટીનો મધુર લાગતો અવાજ, સ્ત્રીઓના ઝીણા સ્વર સાથે આવતો હતો. એકાદ કૂતરાનો અવાજ, કોઈક વહેલા ઊઠનારનાં પગરખાંનો છેટેથી સંભળાતો શબ્દ કે કોઈ અકાળે જાગેલા પક્ષીનો સ્વર : એ સિવાય શહેર તદ્દન શાંત હતું. લોકો મીઠી નિદ્રામાં ઘોરતા હતા, અને શિયાળાની ઠંડીથી રાત્રિ વધારે ગાઢ બનતી હતી. કહે નહીં છતાં કતલ કરી નાખે એવી મીઠા મનુષ્યના સ્વભાવ જેવી શિયાળાની ઠંડી કાતિલ હથિયારની માફક પોતાનો કાબૂ સર્વત્ર ફેલાવી રહી હતી. વૃદ્ધ ડોસો ધ્રૂજતો ને શાંત રીતે ડગમગ ચાલતો, શહેરના દરવાજા બહાર થઈ, એક સીધી સડક પર આવી પહોંચ્યો, ને ધીમે ધીમે પોતાની જૂની ડાંગના ટેકાથી આગળ વધ્યો.

સડકની એક બાજુ ઝાડની હાર હતી, ને બીજી બાજુ શહેરનો બાગ હતો. અહીં ઠંડી વધારે હતી ને રાત્રિ વધારે ‘શીમણી’ બનતી હતી. પવન સોંસરવો નીકળી જતો હતો ને શુક્રના તારાનું મીઠું તેજ, બરફ પડે તેમ પૃથ્વી ઉપર ઠંડીના કટકા જેવું પડતું હતું.

જ્યાં બાગનો છેડો હતો ત્યાં છેલ્લામાં છેલ્લી ઢબનું એક રોનકદાર મકાન હતું, ને તેની બંધ બારી તથા બારણાંમાંથી દીવાનો ઉજાસ બહાર પડતો હતો.

ભાવિક મનુષ્ય દાતારનું શિખર જોઈ જેમ શ્રદ્ધાથી આનંદ પામે, તેમ વૃદ્ધ ડોસો આ મકાનની લાકડાની કમાન જોઈ આનંદ પામ્યો. કમાન પર એક જરીપુરાણા પાટિયામાં નવા અક્ષર લખ્યા હતા : ‘પોસ્ટઑફિસ’.

ડોસો ઑફિસની બહાર પડથાર પર બેઠો. અંદરથી કંઈ ચોક્કસ અવાજ આવતો ન હતો, પણ બેચાર જણા કામમાં હોય તેમ વ્યાવહારિક ‘ગુસપુસ’ થતી હતી.

‘પોલીસ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ!’ અંદરથી અવાજ આવ્યો. ડોસો ચમક્યો. પણ પાછો શાંત બનીને બેઠો. શ્રદ્ધા અને સ્નેહ આટલી ઠંડીમાં એને ઉષ્મા આપી રહ્યાં હતાં.

અંદરથી અવાજ પર અવાજ આવવા લાગ્યા. કારકુન અંગ્રેજી કાગળનાં સરનામાં બોલી બોલી પોસ્ટમૅન તરફ નાખતો જતો હતો. કમિશનર, સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ, દીવાનસાહેબ, લાઇબ્રેરિયન, એમ એક પછી એક અનેક નામ બોલવાનો અભ્યાસી કારકુન ઝપાટાબંધ કાગળો ફેંક્યે જતો હતો.

એવામાં અંદરથી એક મશ્કરીભર્યો અવાજ આવ્યો : ‘કોચમૅન અલી ડોસા!’

વૃદ્ધ ડોસો હતો ત્યાંથી બેઠો થયો, શ્રદ્ધાથી આકાશ સામે જોયું, ને આગળ વધ્યો, અને બારણા પર હાથ મૂક્યો.

‘ગોકળભાઈ!’

‘કોણ?’

‘કોચમૅન અલી ડોસાનો કાગળ કીધો નાં…? હું આવ્યો છું.’

જવાબમાં નિષ્ઠુર હાસ્ય આવ્યું.

‘સાહેબ! આ એક ગાંડો ડોસો છે. એ હંમેશાં પોતાનો કાગળ લેવા પોસ્ટઑફિસે ધક્કો ખાય છે.’

કારકુને આ શબ્દો પોસ્ટમાસ્તરને કહ્યા, ત્યાં તો ડોસો પોતાના સ્થાન પર બેસી ગયો હતો. પાંચ વર્ષ થયાં એ જગ્યાએ બેસવાનો તેને અભ્યાસ હતો.

અલી મૂળ હોશિયાર શિકારી હતો. પછી ધીમે ધીમે એ અભ્યાસમાં એવો કુશળ બન્યો હતો કે હંમેશાં જેમ અફીણીને અફીણ લેવું પડે, તેમ અલીને શિકાર કરવો પડે.

ધૂળની સાથે ધૂળ જેવા બની જતા કાબરચીતરા તેતર પર અલીની દૃષ્ટિ પડે કે તરત તેના હાથમાં તેતર આવી જ પડ્યું હોય! એની તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ સસલાની ખોમાં જઈ પહોંચતી.

આસપાસના સૂકા, પીળા ‘કાસડા’ના કે રાંપડાના ઘાસમાં સંતાઈને સ્થિર કાન કરી બેઠેલા ચતુર સસલાના ભૂરા મેલા રંગને ક્યારેક ખુદ શિકારી કૂતરા જુદો ન પાડી શકતા, આગળ વધી જતા ને સસલું બચી જતું, પરંતુ ઇટાલીના ગરુડ જેવી અલીની દૃષ્ટિ બરાબર સસલાના કાન પર ચોંટતી અને બીજી જ પળે તે રહેતું નહીં. વળી ક્યારેક અલી મચ્છીમારનો મિત્ર બની જતો.

પણ જ્યારે જીવનસંધ્યા પહોંચતી લાગી, ત્યારે આ શિકારી અચાનક બીજી દિશામાં વળી ગયો. એની એકની એક દીકરી મરિયમ પરણીને સાસરે ગઈ. એના જમાઈને લશ્કરમાં નોકરી હતી તેથી તે પંજાબ તરફ તેની સાથે ગઈ હતી; અને જેને માટે તે જીવન નિભાવતો હતો તે મરિયમના છેલ્લાં પાંચ વર્ષ થયાં કાંઈ સમાચાર હતા નહીં.

હવે અલીએ જાણ્યું કે સ્નેહ અને વિરહ શું છે. પહેલાં તો એ તેતરનાં બચ્ચાંને આકુળવ્યાકુળ દોડતાં જોઈ હસતો. આ એનો — શિકારનો આનંદ હતો.

શિકારનો રસ એની નસેનસમાં ઊતરી ગયો હતો, પરંતુ જે દિવસે મરિયમ ગઈ ને તેને જિંદગીમાં એકલતા લાગી, તે દહાડાથી અલી શિકારે જતાં શિકાર ભૂલી, સ્થિર દૃષ્ટિથી અનાજનાં ભરચક લીલાં ખેતર જોઈ રહેતો! એને જિંદગીમાં પહેલી વખત સમજાયું કે કુદરતમાં સ્નેહની સૃષ્ટિ અને વિરહનાં આંસુ છે! પછી તો એક દિવસ અલી એક ખાખરાના ઝાડ નીચે બેસીને હૈયાફાટ રોયો. ત્યાર પછી હંમેશાં સવારમાં ચાર બજે ઊઠીને એ પોસ્ટઑફિસે આવતો. એનો કાગળ તો કોઈ દિવસ હોય નહીં, પણ મરિયમનો કાગળ એક દિવસ આવશે એવી ભક્તના જેવી શ્રદ્ધામાં ને આશાભર્યા ઉલ્લાસમાં તે હંમેશાં સૌથી પહેલો પોસ્ટઑફિસે આવીને બેસતો.

પોસ્ટઑફિસ — કદાચ જગતમાં સૌથી રસહીન મકાન — એનું ધર્મક્ષેત્ર-તીર્થસ્થાન બન્યું. એક જ જગ્યાએ ને એક જ ખૂણે તે હંમેશાં બેસતો. એને એવો જાણ્યા પછી સૌ હસતા. પોસ્ટમૅન મશ્કરી કરતા ને ક્યારેક મજાકમાં એનું નામ દઈ એને એ જગ્યા પરથી પોસ્ટઑફિસનાં બારણાં સુધી, કાગળ ન હોય છતાં, ધક્કો ખવરાવતા. અખૂટ શ્રદ્ધા ને ધૈર્ય હોય તેમ એ હંમેશાં આવતો ને દરરોજ ઠાલે હાથે પાછો જતો.

અલી બેઠો હતો એટલામાં એક પછી એક પટાવાળાઓ પોતપોતાની ઑફિસના કાગળો લેવા આવવા લાગ્યા. ઘણું કરીને પટાવાળા એ વીસમી સદીમાં અધિકારીઓની સ્ત્રીઓના ખાનગી કારભારી જેવા છે, એટલે આખા શહેરના દરેકેદરેક ઑફિસરનો ખાનગી ઇતિહાસ અત્યારે વંચાતો.

કોઈના માથા પર સાફો, તો કોઈના પગમાં ચમચમાટી કરે તેવા બૂટ — એમ સૌ પોતપોતાનો વિશિષ્ટ ભાવ દર્શાવતા હતા. એટલામાં બારણું ખૂલ્યું, દીવાના અજવાળામાં સામૅની ખુરશી પર તુંબડા જેવું માથું ને હંમેશનો દિલગીરીભર્યો — ઉદાસીન જેવો ચહેરો લઈ પોસ્ટમાસ્તર બેઠા હતા. કપાળ પર, મોં પર કે આંખમાં ક્યાંય તેજ ન હોય ત્યારે માણસ ઘણું કરીને ગોલ્ડસ્મિથનો ‘વિલેજ સ્કૂલમાસ્તર’, આ સદીનો કારકુન કે પોસ્ટમાસ્તર હોય છે!

અલી પોતાની જગ્યાએથી ખસ્યો નહીં.

‘પોલીસ કમિશનર!’ કારકુને બૂમ પાડી, ને એક થનથનાટ કરતા જુવાને પોલીસ કમિશનરના કાગળો લેવા હાથ આગળ ધર્યો.

‘સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ!’

બીજો એક પટાવાળો આગળ આવ્યો — અને આમ ને આમ એ સહસ્રનામાવલિ વિષ્ણુભક્તની જેમ કારકુન હંમેશાં પઢી જતો.

અંતે સૌ ચાલ્યા ગયા. અલી ઊઠ્યો. પોસ્ટઑફિસમાં ચમત્કાર હોય તેમ તેને પ્રણામ કરી ચાલ્યો ગયો! અરે! સૈકાઓ પહેલાંનો ગામડિયો!

‘આ માણસ ગાંડો છે?’ પોસ્ટમાસ્તરે પૂછ્યું.

‘હા, કોણ? અલી નાં? હા સાહેબ; પાંચ વરસ થયાં ગમે તેવી ઋતુ હોય છતાં કાગળ લેવા આવે છે! એનો કાગળ ભાગ્યે જ હોય છે!’ કારકુને જવાબ આપ્યો.

‘કોણ નવરું બેઠું છે? હંમેશ તે કાગળ ક્યાંથી હોય?’

‘અરે! સાહેબ, પણ એનું મગજ જ ચસકી ગયું છે! તે પહેલાં બહુ પાપ કરતો, એમાં કોઈ થાનકમાં દોષ કર્યો! ભાઈ, કર્યાં ભોગવવાં છે!’ પોસ્ટમૅને ટેકો આપ્યો.

‘ગાંડા બહુ વિચિત્ર હોય છે.’

‘હા, અમદાવાદમાં મેં એક વખત એક ગાંડો જોયો હતો. તે આખો દિવસ ધૂળના ઢગલા જ કરતો : બસ, બીજું કાંઈ નહીં. બીજા એક ગાંડાને હંમેશાં નદીને કાંઠે જઈ સાંજે એક પથ્થર પર પાણી રેડવાની ટેવ હતી!’

‘અરે, એક ગાંડાને એવી ટેવ હતી કે આખો દિવસ આગળ ને પાછળ ચાલ્યા જ કરે! બીજો એક કવિતા ગાયા કરતો! એક જણ પોતાને ગાલે લપાટો જ માર્યા કરતો. ને પછી કોઈક મારે છે એમ માનીને રોયા કરતો!’

આજે પોસ્ટઑફિસમાં ગાંડાનું પુરાણ નીકળ્યું હતું. હંમેશાં આવું એકાદ પ્રકરણ છેડીને એના પર બે-ચાર મિનિટ વાત કરી આરામ લેવાની ટેવ લગભગ બધા જ નોકરવર્ગમાં દારૂની ટેવની જેમ પેસી ગઈ છે. પોસ્ટમાસ્તર છેવટે ઊઠ્યા અને જતાં જતાં કહ્યું :

‘માળું, ગાંડાની પણ દુનિયા લાગે છે! ગાંડા આપણને ગાંડા માનતા હશે અને ગાંડાંની સૃષ્ટિ કવિની સૃષ્ટિ જેવી હશે!’

છેલ્લા શબ્દો બોલતા પોસ્ટમાસ્તર હસીને ચાલ્યા ગયા. એક કારકુન વખત મળ્યે જરા ગાંડાઘેલાં જોડી કાઢતો ને એને સૌ ખીજવતા. પોસ્ટમાસ્તરે છેલ્લું વાક્ય એટલા જ માટે હસતાં હસતાં એના તરફ ફરીને કહ્યું હતું. પોસ્ટઑફિસ હતી તેવી શાંત બની રહી.

એક વખત અલી બે-ત્રણ દિવસ સુધી આવ્યો નહીં. પોસ્ટઑફિસમાં અલીનું મન સમજી જાય એવી સહાનુભૂતિ કે વિશાળ દૃષ્ટિ કોઈનામાં ન હતી. પણ એ કેમ ન આવ્યો, એવી કૌતુકબુદ્ધિ સૌને થઈ. પછી અલી આવ્યો પણ તે દિવસે એ હાંફતો હતો, ને એના ચહેરા પર જીવનસંધ્યાનાં સ્પષ્ટ ચિહ્ન હતાં.

આજે તો અલીએ અધીરા બનીને પોસ્ટમાસ્તરને પૂછ્યું : ‘માસ્તરસાહેબ, મારી મરિયમનો કાગળ છે?’

પોસ્ટમાસ્તર તે દિવસે ગામ જવાની ઉતાવળમાં હતા ને તેમનું મગજ સવાલ ઝીલી શકે એટલું શાંત ન હતું.

‘ભાઈ, તમે કેવા છો?’

‘મારું નામ અલી!’ અલીનો અસંબદ્ધ જવાબ મળ્યો.

‘હા. પણ અહીં કાંઈ તમારી મરિયમનું નામ નોંધી રાખ્યું છે?’

‘નોંધી રાખો ને, ભાઈ! વખત છે ને કાગળ આવે, ને હું ન હોઉં તો તમને ખપ આવે!’ પોણી જિંદગી શિકારમાં ગાળી હોય એને શી ખબર કે મરિયમનું નામ એના પિતા સિવાય બીજાને મન બે પૈસા જેટલી કિંમતનું છે?

પોસ્ટમાસ્તર તપી ગયા : ‘ગાંડો છે કે શું? જા, જા, તારો કાગળ આવશે તો કોઈ ખાઈ નહીં જાય!’

પોસ્ટમાસ્તર ઉતાવળમાં ચાલ્યા ગયા અને અલી ધીમે પગલે બહાર નીકળ્યો.

નીકળતાં નીકળતાં એક વખત ફરીને પોસ્ટઑફિસ તરફ જોઈ લીધું! આજે એની આંખમાં અનાથનાં આંસુની છાલક હતી; અશ્રદ્ધા ન હતી પણ ધૈર્યનો અંત આવ્યો હતો! અરે! હવે મરિયમનો કાગળ ક્યાંથી પહોંચે?

એક કારકુન એની પાછળ આવતો લાગ્યો. અલી તેના તરફ ફર્યો : ‘ભાઈ!’

કારકુન ચમક્યો; પણ તે સારો હતો.

‘કેમ?’

‘જુઓ, આ મારી પાસે છે.’ એમ કહી પોતાની એક જૂની પતરાની દાબડી હતી તેમાંથી અલીએ પાંચ ગીની કાઢી.

જોઈ કારકુન ભડક્યો.

‘ભડકશો નહીં, તમારે આ ઉપયોગી ચીજ છે. મારે હવે તેનો ઉપયોગ નથી, પણ એક કામ કરશો?’

‘શું?’

‘આ ઉપર શું દેખાય છે?’ અલીએ શૂન્ય આકાશ સામે આંગળી ચીંધી.

‘આકાશ.’

‘ઉપર અલ્લા છે તેની સાક્ષીમાં તમને પૈસા આપું છું. તમારે મારી મરિયમનો કાગળ આવે તો પહોંચાડવો.’

કારકુન આશ્ચર્યમાં સ્થિર ઊભો : ‘ક્યાંથી ક્યાં પહોંચાડવો?’

‘મારી કબર ઉપર!’

‘હેં?’

‘સાચું કહું છું. આજ હવે છેલ્લો દિવસ છે! અરેરે છેલ્લો! મરિયમ ન મળી — કાગળે ન મળ્યો.’ અલીની આંખમાં ઘેન હતું. કારકુન ધીમે ધીમે તેનાથી છૂટો પડી ચાલ્યો ગયો. તેના ખીસામાં ત્રણ તોલા સોનું પડ્યું હતું.

*

પછી અલી કોઈ દિવસ દેખાયો નહીં, અને એની ખબર કાઢવાની ચિંતા તો કોઈને હતી જ નહીં. એક દિવસ પોસ્ટમાસ્તર જરાક અફસોસમાં હતા. એમની દીકરી દૂર દેશાવરમાં માંદી હતી, અને તેના સમાચારની રાહ જોતા એ શોકમાં બેઠા હતા.

ટપાલ આવી ને કાગળનો થોક પડ્યો. રંગ ઉપરથી પોતાનું કવર છે એમ ધારી પોસ્ટમાસ્તરે ઝપાટાબંધ એક કવર ઊંચકી લીધું. પણ એના ઉપર સરનામું હતું, ‘કોચમૅન અલી ડોસા!’

વીજળીનો આંચકો લાગ્યો હોય તેમ એમણે તે નીચે નાખી દીધું! દિલગીરી અને ચિંતાથી થોડી ક્ષણમાં એમનો — અધિકારીનો કડક સ્વભાવ જતો રહી માનવસ્વભાવ બહાર આવ્યો હતો. એમને એકદમ સાંભર્યું કે આ પેલા ડોસાનું કવર — અને કદાચ એની દીકરી મરિયમનું.

‘લક્ષ્મીદાસ!’ એમણે એકદમ બૂમ પાડી.

લક્ષ્મીદાસ તે જ માણસ હતો કે જેને અલીએ છેલ્લી ઘડીએ પૈસા આપ્યા હતા.

‘કેમ સાહેબ?’

‘આ તમારા કોચમૅન અલી ડોસા… આજે હવે ક્યાં છે એ?’

‘તપાસ કરશું.’

તે દિવસે પોસ્ટમાસ્તરના સમાચાર ન આવ્યા. આખી રાત્રિ શંકામાં વિતાવી. બીજે દિવસે સવારે ત્રણ વાગ્યામાં તે ઑફિસમાં બેઠા હતા. ચાર વાગે ને અલી ડોસા આવે કે, હું પોતે જ તેને કવર આપું, એવી આજ એમની ઇચ્છા હતી.

વૃદ્ધ ડોસાની સ્થિતિ પોસ્ટમાસ્તર હવે સમજી ગયા હતા. આજ આખી રાત તેમણે સવારે આવનાર કાગળના ધ્યાનમાં ગાળી હતી. પાંચ પાંચ વર્ષ સુધી આવી અખંડ રાત્રિઓ ગાળનાર તરફ એમનું હૃદય આજે પહેલવહેલું લાગણીથી ઊછળી રહ્યું હતું. બરાબર પાંચ વાગ્યે બારણા પર ટકોરો પડ્યો. પોસ્ટમૅન હજી આવ્યા ન હતા, પણ આ ટકોરો અલીનો હતો, એમ લાગ્યું. પોસ્ટમાસ્તર ઊઠ્યા. પિતાનું હૃદય પિતાના હૃદયને પિછાને તેમ આજે એ દોડ્યા, બારણું ખોલ્યું.

‘આવો અલીભાઈ! આ તમારો કાગળ!’ બારણામાં એક વૃદ્ધ દીન ડોસો લાકડીના ટેકાથી નમી ગયેલો ઊભો હતો. છેલ્લા આંસુની ધાર હજી તેના ગાલ પર તાજી હતી, ને ચહેરાની કરચલીમાં કરડાઈના રંગ પર ભલમનસાઈની પીંછી ફરેલી હતી.

તેણે પોસ્ટમાસ્તર સામે જોયું ને પોસ્ટમાસ્તર જરાક ભડક્યા. ડોસાની આંખમાં મનુષ્યનું તેજ ન હતું!

‘કોણ સાહેબ? અલી ડોસા…!’ લક્ષ્મીદાસ એક બાજુ સરીને બોલતો બારણા પાસે આવ્યો.

પણ પોસ્ટમાસ્તરે તે તરફ હવે લક્ષ ન આપતાં બારણા તરફ જ જોયા કર્યું — પણ ત્યાં કોઈ ન લાગ્યું. પોસ્ટમાસ્તરની આંખ ફાટી ગઈ! બારણામાં હવે કોઈ જ હતું નહીં, એ શું? તે લક્ષ્મીદાસ તરફ ફર્યા.

એના સવાલનો જવાબ વાળ્યો :

‘હા, અલી ડોસા કોણ? તમે છો નાં?’

‘જી, અલી ડોસો તો મરી ગયેલ છે! પણ એનો કાગળ લાવો મારી પાસે!’

‘હેં? કે દી? લક્ષ્મીદાસ!’

‘જી, એને તો ત્રણેક મહિના થઈ ગયા!’ સામેથી એક પોસ્ટમૅન આવતો હતો તેણે બીજો અરધો જવાબ વાળ્યો હતો.

પોસ્ટમાસ્તર દિગ્મૂઢ બની ગયા. હજી મરિયમનો કાગળ ત્યાં બારણામાં પડ્યો હતો!

અલીની મૂર્તિ એની નજર સમક્ષ તરી રહી. લક્ષ્મીદાસે, અલી છેલ્લે કેમ મળ્યો હતો તે પણ કહ્યું. પોસ્ટમાસ્તરના કાનમાં પેલો ટકોરો ને નજર સમક્ષ અલીની મૂર્તિ બન્ને ખડાં થયાં! એમનું મન ભ્રમમાં પડ્યું : મેં અલીને જોયો કે એ માત્ર શંકા હતી કે એ લક્ષ્મીદાસ હતો? —

*

પાછી રોજનીશી ચાલી : ‘પોલીસ કમિશનર, સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ, લાઇબ્રેરિયન—’ કારકુન ઝપાટાબંધ કાગળ ફેંક્યે જતો હતો.

પણ દરેક કાગળમાં ધડકતું હૃદય હોય તેમ પોસ્ટમાસ્તર આજે એકીનજરે એ તરફ જોઈ રહ્યા છે! કવર એટલે એક આનો ને પોસ્ટકાર્ડ એટલે બે પૈસા એ દૃષ્ટિ ચાલી ગઈ છે. ઠેઠ આફ્રિકાથી કોઈ વિધવાના એકના એક છોકરાનો કાગળ એટલે શું? પોસ્ટમાસ્તર વધારે ને વધારે ઊંડા ઊતરે છે.

મનુષ્ય પોતાની દૃષ્ટિ છોડી બીજાની દૃષ્ટિથી જુએ તો અરધું જગત શાંત થઈ જાય.

*

તે સાંજે લક્ષ્મીદાસ ને પોસ્ટમાસ્તર ધીમે પગલે અલીની કબર તરફ જતા હતા.

મરિયમનો કાગળ સાથે જ હતો. કબર પર કાગળ મૂકી પોસ્ટમાસ્તર ને લક્ષ્મીદાસ પાછા વળ્યા.

‘લક્ષ્મીદાસ! આજે સવારે તમે જ સૌથી વહેલા આવ્યા કાં?’

‘જી. હા.’

‘— અને તમે કીધું, અલી ડોસા…’

‘જી હા.’

‘પણ — ત્યારે…ત્યારે, સમજાયું નહીં કે…’

‘શું?’

‘હાં ઠીક. કાંઈ નહીં!’ પોસ્ટમાસ્તરે ઉતાવળે વાત વાળી લીધી. પોસ્ટઑફિસનું આંગણું આવતાં પોસ્ટમાસ્તર લક્ષ્મીદાસથી જુદા પડી વિચાર કરતા અંદર ચાલ્યા ગયા. એમનું પિતા તરીકેનું હૃદય અલીને ન સમજવા માટે ડંખતું હતું ને આજે હજી પોતાની દીકરીના સમાચાર ન હતા, માટે પાછા સમાચારની ચિંતામાં તે રાત્રિ ગાળવાના હતા. આશ્ચર્ય, શંકા અને પશ્ચાત્તાપના ત્રિવિધ તાપથી તપતા એ પોતાના દીવાનખંડમાં બેઠા, ને પાસેની કોલસાની સગડીમાંથી મધુર તાપ આવવા લાગ્યો.

પૃથ્વી અને સ્વર્ગ

જ્યાં સતલજનાં ઉતાવળાં વેગભર્યાં પાણી હિમાલયની તળેટીનો ભાગ છોડીને પંજાબના મેદાનમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યાં ગગનચુંબી ડુંગરાઓની પરંપરા અને નાંખી નજર ન પહોંચે તેવાં લાંબાંલાંબાં મેદાનો, એકબીજાં સાથે હાથમાં હાથ મિલાવી આજે સૈકાઓ થયાં ઘાટી મૈત્રી સાધી રહ્યાં છે.

જ્યારે જગત બાલ્યાવસ્થામાં હતું ત્યારે એ મેદાનો પર નિર્ભય અને નિરંકુશ હરણાંઓ લીલોતરી ચરતાં ફર્યા કરતાં; સોનેરી-રૂપેરી વાદળીઓના પડછાયા નીચે ઋષિમુનિની ગાયો ત્યાં ચર્યાં કરતી; તેનાં વાછરું રૂપાળી નાની ડોકો આમથી તેમ ફેરવીને ચારે તરફ દોડ્યાં કરતાં; સમિધ લઈને આવતાં ઋષિમુનિનાં સંતાનો જલધિજલના તરંગ જેવા મેઘને ડુંગરાઓ પર ઘૂમતા જોઈ રહેતાં. ચારે તરફ નવો પ્રાણ, અમૃતભર્યું જીવન ને સંતોષભરી જિંદગી ભરચક છલકાતાં.

ન ગણી શકાય તેટલાં વર્ષો પહેલાં સતલજના કિનારા પર બે સુખી કુટુંબ રહેતાં હતાં. તેમની સાદી ઝૂંપડીમાં વેદ અને ઉપનિષદનું તત્ત્વજ્ઞાન, લખ્યા વિનાનું કે બોલ્યા વિનાનું છાનું છાનું ફેલાયા કરતું હતું.

એક કુટુંબનો ગુરુ અને વડીલ ગૌતમ હતો. તેની પત્નીનું નામ સુનંદા અને પુત્રીનું નામ સુકેશી. ગૌતમ પાસે ગાયો હતી, એક દિવસમાં ખેડી શકાય તેવું નાનું ફળદ્રુપ ખેતર હતું અને એક દિવસમાં ફરી શકાય તેટલી ગોચરની જમીન હતી. તેના ખેતરમાં ઝરણાં હતાં, ને ગોચરની જમીનને સતલજ – શતદ્રુ પોતે બારે માસ છંટકાવ કરતી.

બીજું કુટુંબ ગુરુ શતપર્ણના વડીલપણા નીચે હતું. તે કુટુંબમાં ચાર માણસો હતાંઃ શતપર્ણ પોતે, તેની પત્ની વિશાખા, પુત્ર આરણ્યક અને એક પાળેલો ધર્મપુત્ર સુમેરુ. શતપર્ણની પાસે નવ્વાણું ગાયો હતી, ચાર માણસને બાર માસ ચાલે તેટલી કમોદ જેમાંથી પાકે તેટલી જમીન હતી, ને તેની ગાયો ચરાવવા માટે છૂટું મેદાન હતું. જંગલનાં ફળફૂલ લાવવા માટે શક્તિ હતી; ફરવા માટે ડુંગરા ને મેદાનો હતાં, ગાવા માટે ખુલ્લું આકાશ ને અખૂટ ધરતી હતાં. હવા, પાણી ને તેજ શરીરને પ્રસન્ન રાખતાં, સત્ય ને અહિંસા આત્માને ઉજાળતાં. બન્ને કુટુંબ સુખી હતાં.

મન અવિકારી હોય ત્યારે કુદરતનું ભર્યું સૌન્દર્ય જીવનનો મર્મ કહી બતાવે છે. ડુંગરાઓ પર આરામ લેવા માટે બેઠેલા સમુદ્રના તરંગ જેવા મેઘને નિહાળતાં આરણ્યક, સુકેશી અને સુમેરુ વારંવાર મેદાન પર ફરતાં, તેની ગાયો છૂટી ચર્યા કરતી. ઘણી વાર તેઓ શતદ્રુના નિરંતર વહેતા પ્રવાહને અનિમિષ નેને જોયા કરતાં. ઘાટી વનરાજિમાં બેસીને ઝાડની ડાળીઓમાં સંતાકૂકડી રમતાં તેઓ થાકતાં નહિ. આનંદભર્યા તેમના જીવનમાં લોભ કે ક્રોધ, સ્પૃહા કે ઈર્ષ્યા હજી પ્રવેશ કરી શક્યાં ન હતાં. માત્ર કમલપત્રથી ઢંકાયેલી સુકેશીની દેહલતા આરણ્યક સુમેરુના દિલમાં ઉષાના નવરંગી આકાશ જેવા કોમળ ભાવો ઉત્પન્ન કરતી. સૌંદર્ય – પછી તે ગમે તેનું હોય – મેઘાચ્છાદિત હિમાદ્રિનાં સોનેરી શિખરોનું કે પાનથી ઘેરાયેલાં ચંપાનાં ફૂલનું, કે ગુલાબકળી પર પડેલાં મોતી જેવાં જલબિંદુનું કે નવકુસુમ જેવી જુવાનીનું – પણ સૌંદર્ય એ ભાવના છે, કલ્પના છે, વસ્તુ નથી, માટે અસ્પૃશ્ય અને અત્યંત પવિત્ર છે. એવા વિચારના પ્રવાહ નીચે સતલજના મેદાન પર ત્રણે જણાં ફર્યાં કરતાં.

આસપાસ જે ગામડાંઓ વસ્યાં હતાં તેમાં બધે આવી વ્યવસ્થા હતી. જે કુટુંબમાં કમોદ વધારે પાકતી તે કુટુંબ બીજા કુટુંબમાં જ્યાં જવ વધારે પાકતા ત્યાંથી કમોદના બદલામાં જવ લાવતું. પાણીના બદલામાં ગાયનું દૂધ મળી શકતું ને દર્ભના બદલામાં નવનીત મળતું. જેને ઘેર માટી વધારે હોય તે બીજાને ઘેર માટીનું પાત્ર મૂકીને દૂધનું પાત્ર લઈ આવતું. છોકરાં રમતાં રમતાં જ્યાં થાકી જાય ત્યાં જમી લેતાં. જુવાનો જ્યાં ચાંદની ખીલી હોય ત્યાં બેસતા ને વાતો કરતા સૂઈ રહેતા. ત્યાં આંસુ આનંદનાં પડતાં. નિત્ય ખીલેલા ફૂલ ઉપર ભમરાઓ ગુંજારવ કરતા. કોઈ ઘરને બારણું ન હતું, કોઈના ઘરને મર્યાદા ન હતી. નીતિની લીટી ઘરની ચારે તરફ બરફના જેવી પ્રકાશ્યા કરતી. આવી રીતે તે આખો પ્રદેશ સુખી ને શાંત હતો. હરીફાઈને કનિષ્ઠ પ્રકારનું અનુકરણ માનવાની ત્યાં પ્રથા ન હતી. એ પ્રદેશમાં વિવાહને કોઈ જાણતું નહિ. પ્રેમને સૌ પિછાનતાં અને પ્રેમથી બંધાયેલાં યુગલ મૃત્યુથી છૂટાં પડતાં નહિ. ત્યાં વિધવાવિવાહનો પ્રશ્ન કોઈ રાજસી પ્રકૃતિના માણસે હજી રજૂ કર્યો ન હતો, કારણ કે ત્યાં કોઈ બાલવિધવા થતી નહિ, અને મોટી વિધવાઓ બધી પવિત્ર રહેતી. ત્યાં કોઈ વિધુર ન હતો કારણ કે પ્રેમનું બંધન પુરુષ-સ્ત્રી સૌને માન્ય હતું. ત્યાં માણસને મારનાર ડૉક્ટર ન હતા, કારણ કે જિવાડનાર કુદરત હતી. ત્યાં ખોટી મોટાઈ, દંભભર્યો વિવેક કે અકારણ ધમાલ ન હતાં, વસ્તુના ભાવો ન હતા: વ્યાપાર ન હતો, વ્યવહાર ન હતો: મંદિરો ન હતાં, કથા ન હતી: રાજ ન હતું, રાજા ન હતો: કાયદો ન હતો: યંત્ર ન હતાં: હતો માત્ર પ્રેમ. પ્રેમથી વસ્તુ મળતી ને અપાતી. ધર્મ ખુલ્લા મેદાનમાં ઈશ્વરની પૂજા કરતો. કથા માત્ર અંતરમાં જ ચાલતી, સૌ પોતે પોતાના રાજા હતા. નીતિ એ કાયદો હતો. સત્ય એ મર્યાદા હતી. સદ્ગુણને સૌ ધર્મ માનતા, શૌર્યને મંત્ર સમજતા એવો એ અદ્ભુત પ્રદેશ પૃથ્વી ઉપર સ્વર્ગ જેવો પ્રકાશતો.

ઘનશ્યામ વાદળાંઓ હિમાલયને ઘેરી ઊભાં હતાં. જ્યાં જુઓ ત્યાં અદ્ભુત રંગોની અદ્ભુત મિલાવટ જામી હતી.

એ વખતે સતલજ પાસેના એક સૌથી ઊંચા ડુંગરા ઉપર આરણ્યક અને સુકેશી બેઠાં હતાં.

બધાં મેદાનોમાં ઘાસ ઉપર ફૂલની જાજમ પથરાઈ ગઈ હતી. ડુંગરાઓ ધોવાઈ ધોવાઈને પશ્ચાત્તાપ પછી બનેલા હૃદય જેવા નિર્મળ થયા હતા. ઝાડ ઉપર નીલો રંગ પથરાયો હતો. પક્ષીઓ દોડતાં હતાં, મેઘ ઊડતા હતા, કુદરત ખીલી હતી; પ્રેમના વિકાસની જે ઋતુ કહી છે તે ઋતુ હતી.

સુકેશીના શરીર ઉપર તેના છૂટા વાળ ઊડી રહ્યા હતા. તેણે કમલપત્રથી શરીરનો નીચેનો ભાગ ઢાંક્યો હતો અને ફૂલની ચાદર માથા ઉપર ઓઢી હતી. આરણ્યક તેના કાનમાં ફૂલ પરોવી રહ્યો હતો.

અચાનક જેમ શરીરમાં વીજળીનો સંચાર થાય તેમ બન્નેએ અકથ્ય રોમાંચ અનુભવ્યો.

પ્રેમની મૂંગી ભાષા તેમની આંખોમાં બોલતી હોય તેમ ઘડીભર બન્ને અનિમિષ નેને સામસામે જોઈ રહ્યાં.

આરણ્યક ફરી તેનું ઉત્તરીય ગોઠવવામાં ગૂંથાયો. આ વખતે મેઘ નીલાંબરી પૃથ્વીને ચૂમતા હતા, શિખરો મેઘને સ્પર્શતાં હતાં. વેલીઓ વૃક્ષને વળગી હતી, અને વનના મોરલા પાસે ઢળકતી ઢેલો ફરતી હતી.

એટલામાં સુકેશીની દૃષ્ટિ આરણ્યકના હાથ પર પડી. આરણ્યકે પોતાની મુઠ્ઠીમાં કાંઈક સાચવી રાખ્યું હતું. મંદ હાસ્ય કરીને સુકેશીએ પોતાના કોમળ હાસ્યથી આરણ્યકની મુઠ્ઠી ઉઘાડી.

જેમ વાદળમાંથી ઢંકાયેલી ચંદ્રની કાન્તિ વાદળું દૂર થતાં શોભી રહે, તેમ મુઠ્ઠી ખૂલતાં જ ઇન્દ્રનીલમણિની હરિયાળી કાન્તિથી આસપાસની જમીન પ્રકાશી રહી.

‘આ શું છે આરણ્યક?’ બોલીને સુકેશીએ ઇન્દ્રનીલમણિ પોતાના હાથમાં લીધો.

‘આ પથ્થર મને શતદ્રુની ખીણમાંથી મળ્યો છે. નીલાકાશ જેવો એનો ઘેરો શ્યામ રંગ અત્યંત મોહક છે.’

સુકેશી ઇન્દ્રનીલમણિ તરફ જોઈ રહી. મણિ વધારે ને વધારે સુંદર લાગતો હતો.

સ્ત્રીસહજ પ્રેમભર્યા ઉમળકાથી તેણે મણિને પોતાની છાતી ઉપર લગાવ્યો. શ્રીકંઠના લાંછન જેવો તે સુકેશીના સુંદર વક્ષ:સ્થળને શોભાવી રહ્યો.

આરણ્યક આ મોહક સૌંદર્ય જોઈ રહ્યો. પોતાની કમલપત્રથી ઢંકાયેલી છાતી પરથી હળવે રહીને સુકેશીએ ફૂલની ચાદર દૂર કરી. પ્રભાતમાં જેમ કમળસંપુટ અર્ધખીલ્યું-અર્ધવણખીલ્યું શોભી રહે તેમ સુકેશીનું રસયૌવન શોભી રહ્યું. જેમ ભીના શ્વેત બરફના ખંડમાં ઘનશ્યામ મેઘનો રંગ સોંસરવો નીકળી હિમશકલને અવર્ણ્ય જાંબુડા રંગથી રંગી રહે તેમ એ રસપ્રદેશને ઇન્દ્રનીલમણિએ રંગી દીધો.

કિંચિત્ હાસ્ય કરીને સુકેશી આરણ્યક તરફ ફરીને બોલી: ‘આરણ્યક, આ મણિ તો મને શોભે એવો છે.’

આરણ્યકે અત્યંત પ્રેમથી એ મણિને સુકેશીની ફૂલની ચાદરમાં છુપાવી દીધો.

‘એ મણિ તારો જ છે, સુકેશી!’

એ વખતે નીલા મેદાન પર થઈને સુમેરુ ડુંગર ઉપર ચડતો હતો. તે ચડતાં ચડતાં થંભી ગયો. સુકેશીના જમણા હાથને ખેંચીને આરણ્યક તેના સ્નેહથી નીચા નમતાં નેણ ચૂમી રહ્યો હતો.

સુમેરુ આ જોઈને થંભી ગયો.

તે વખતે એ મેદાન પર પહેલવહેલી ઈર્ષ્યા ઉદ્ભવી.

પાસેનો એ ડુંગર મોટા અવાજ સાથે નીચે દડી પડ્યો! તેના અવાજથી વન ધ્રૂજ્યાં, પક્ષીઓ નાઠાં, પશુઓ દોડ્યાં અને પર્વતોએ પડઘા આપ્યા. એ અવાજથી સુકેશી અને આરણ્યક જાગી ઊઠ્યાં, અને તેમની નજરે ડુંગર પરથી પડતો મોટો પથ્થર અને ડુંગર પર ધીમે ધીમે ચડતો સુમેરુ બન્ને દેખાયાં.

સુમેરુને ત્યારથી ઈર્ષ્યા થઈ છે. તેણે ઘણી ઘણી ખીણો ખૂંદીને બીજા અનેક લાલપીળા ચળકતા પથ્થરોની માળા લટકાવી છે, પણ તેમાં ક્યાંયે પેલા ઇન્દ્રનીલમણિ જેવો પથ્થર નથી.

એક દિવસ ગુરુ શતપર્ણ પાસે જઈને સુમેરુએ કહ્યું કે, ‘મારે હવે અરણ્યવાસ કરવો છે.’

અત્યંત મધુર અવાજથી ગુરુ બોલ્યા: ‘કેમ બેટા! તને શાથી એકાંતવાસ પ્રિય બન્યો છે?’

સુમેરુએ કચવાતાં ઉત્તર આપ્યો: ‘સુંદર પ્રભાત જેવી સુકેશી આરણ્યક સાથે ફરે છે.’

ગુરુએ કિંચિત્ હસીને ઉત્તર આપ્યો: ‘જે પ્રદેશમાં મનુષ્યો પ્રેમની ઈર્ષ્યા કરે છે, યોગ્ય યુગલને ઇર્ષ્યાથી જુએ છે, ત્યાં નરકની ગંધ પ્રગટ થાય છે; ત્યાં યૌવનમાં રસને બદલે વિકાર પ્રગટે છે. ત્યાં પવિત્ર પ્રેમની સૃષ્ટિને બદલે વિલાસની બદબો છૂટે છે. હે પુત્ર! તું પણ તારી કોઈ યોગ્ય સહધર્મચારિણી શોધીને સુખી થા.’

‘ગુરુદેવ! હું સુકેશીને જ મેળવીશ. આરણ્યકે તેને એક ઇન્દ્રનીલમણિ આપ્યો છે, હું તેને દશ આપીશ.’

ગુરુદેવ નિ:શ્વાસ નાખીને બોલ્યા: ‘ત્યારે આ પ્રદેશની સ્વર્ગીય અવસ્થા હવે ભૂંસાઈ જશે.’

વેરના પડઘા જેવું નિષ્ઠુર હસીને સુમેરુ ચાલ્યો ગયો અને એકલો જુદો વાસ કરીને રહ્યો.

સુમેરુના એકાંતવાસ પાસે પણ અનેક સ્ત્રીઓ રંગીન પથ્થર લેવા જાય છે, કમલપત્ર જેવા કિંચિત્ લાલ પથ્થર, વિષ્ણુના ઉત્તરીય જેવા મીઠા પીળા રંગના પથ્થર અને ઘેરા ગંભીર જળ જેવા નીલા પથ્થર — સુમેરુ પાસેથી જ મળે છે. તેના બદલામાં ગાયો, જવ, કમોદ, નવનીત અને દૂધ તેને ત્યાં ચાલ્યાં આવે છે. ત્યાંની સુંદરીઓ હવે કમલપત્રના દાંડાથી કાન પૂરવાને બદલે લાલ પથ્થરને લટકાવવાનો શોખ ધરાવે છે. સૌ એ શોખને પૂરવા પરાધીન બન્યાં છે. સુમેરુએ ત્યાં નવો કાયદો ચલાવ્યો અને જાણ્યે-અજાણ્યે સૌ તેની સત્તા તળે આવ્યાં. આજ દિવસ સુધી સૌ સૌની જરૂરિયાત પ્રમાણે વસ્તુઓ આપલે કરતાં. દરેક વસ્તુ સરખી કિંમતની હતી, ને બધી સરખી ઉપયોગી હતી, પણ સુમેરુએ પથ્થરના રંગ અને સૌંદર્ય પરથી દરેક પથ્થરની જુદી જુદી કિંમત આંકી. સુમેરુ પાસે ઘણી વસ્તુઓ આવી પડી, ને જેમને જરૂર હતી તેઓ વસ્તુ વિના રખડવા લાગ્યાં.

એક વખત એક જુવાન માણસ સુમેરુ પાસે આવ્યો. તેણે સુમેરુને જવ આપ્યા અને નવનીત માગ્યું. સુમેરુએ જવાબ આપ્યો કે, ‘જવને બદલે નવનીત નહિ આપું. મારે બેમાંથી એક્કેની જરૂર નથી.’ પેલા જુવાને કહ્યું કે, ‘ત્યારે મારે જરૂર છે માટે તમારે આપવું જોઈએ.’

‘પણ એ તો મારું છે તે કેમ અપાય?’ સુમેરુ આ શબ્દો બોલ્યો ત્યારે સુસવાટ કરતો પવન દેવદારનાં વન સોંસરો નીકળી ગયો.

આ પ્રદેશમાં આ શબ્દ અને આ વિચાર નવા હતા.

‘ત્યારે એ ચીજનો ઉપયોગ શો?’ પેલા જુવાને પૂછ્યું.

ખડખડ હસીને સુમેરુએ જવાબ વાળ્યો: ‘સત્તા મેળવવી તે.’

ફરી વન ધ્રૂજ્યાં. આ નવા વિચાર પૃથ્વીને અપવિત્ર કરતા હતા.

‘સત્તા એટલે શું?’ ભોળા જુવાને પ્રશ્ન કર્યો. તે વખતે બીજી દિશામાંથી અનેક સ્ત્રીઓ અને પુરુષો સુમેરુના એકાંતવાસ તરફ આવતાં દેખાયાં. કેટલાંક ગાયો લઈને, કોઈ જવ લઈને, કોઈ કમળ અને કંદ લઈને અને ઘણાં તો નવનીત, દૂધ અને માટી લઈને આવતાં દેખાયાં. સુમેરુ તેના તરફ જોઈ રહ્યો અને પછી પેલા ભોળા જુવાન તરફ ફરીને ગર્વથી બોલ્યો: ‘જો આનું નામ સત્તા: કેટલાં માણસો આ તરફ આવે છે!’

આખું ટોળું સુમેરુ પાસે દોડી આવ્યું. કેટલાંક બૂમ પાડતાં હતાં, ‘અમને લાલ પથ્થર આપો. કેટલાંકે આસમાની પથ્થર પર નજર ઠેરવી હતી. કોઈકને પીળા પથ્થરનો મોહ હતો. સત્તાધીશની ઢબથી સુમેરુએ બધાને કહ્યું: ‘સૌ શાંત રહો!’

ટોળામાં એકદમ શાંતિ ફેલાઈ ગઈ.

સુમેરુએ કેટલાક ધોળા અને પીળા કટકા કાઢ્યા. સૂર્યનાં કિરણ નીચે તેઓ પ્રકાશવા લાગ્યા.

‘એ શું છે? એ શું છે? અમને એવા કટકા આપો.’ આખા ટોળામાંથી સૌ બોલવા લાગ્યાં. એક કટકાને ઉપાડીને સુમેરુ બોલ્યો: ‘આનું નામ સુવર્ણ. અને આ ધોળો કટકો તે રજત.’

‘અમને સુવર્ણ આપો.’

‘અમને રજત આપો.’

‘અમને બન્ને આપો.’

‘શાંતિ રાખો!’ ફરી સુમેરુ બોલ્યો, અને આખું ટોળું શાંત થઈ ગયું.

‘સુવર્ણ કોને કોને જોઈએ છે?’

‘મને’ અને ‘અમને’ના અવાજથી વાતાવરણ ભરાઈ ગયું. સુમેરુ સંતોષથી હસવા લાગ્યો. ‘ત્યારે જુઓ આ પાત્ર. આવાં સો પાત્ર જવથી ભરી આપશે તેને આટલું સુવર્ણ મળશે.’ સુમેરુએ એક માટીનું પાત્ર લઈને ક્રિયા સમજાવી.

સૌ બાઘામંડળ માફક ઊભાં રહ્યાં, અને પછી જેની પાસે દૂધ હતું તેણે આગળ ધર્યું: ‘પણ આ દૂધ છે તેનું?’

સુમેરુએ માટીના નવા પાત્રથી દૂધ ભરવા માંડ્યું. રજત અને સુવર્ણના કટકા સૌ લેવા લાગ્યાં: અંદર જોવા લાગ્યાં, અરસપરસ દેખાડવા લાગ્યાં.

છેટેથી આરણ્યક અને સુકેશી આવતાં હતાં. આખા ટોળામાં સુમેરુ સ્વામી જેવો શોભી રહ્યો હતો. તે પેલા ભોળા જુવાન તરફ ફર્યો: ‘જુવાન માણસ! તારે મારા દાસ થવું છે?’

‘દાસ એટલે શું?’

‘સત્તા એટલે શું એ તેં જોયું?’

‘હા.’

‘ત્યારે દાસ એટલે શું તે હવે જો: આ બધું એક તરફ મૂક. પથ્થર સરખા ગોઠવ. પણે કમલપત્રો ગોઠવી દે, પેલી જગ્યાએ દર્ભાસન નાખી દે.’

ભોળો જુવાન તે પ્રમાણે કરવા ગયો.

સુમેરુ ટોળા તરફ ફર્યો: ‘તમને યાદ રહી જાય માટે બોલો: ‘સો પાત્ર જવનાં બરાબર ત્રણ સુવર્ણના કટકા’.’

આખું ટોળું એક સાદે બોલી ઊઠ્યું: ‘સો પાત્ર જવનાં બરાબર ત્રણ સુવર્ણના કટકા!’

‘દોઢસો ઘડા દૂધના બરાબર દસ રજતના કટકા!’ અને એવા ઘોંઘાટથી હિમાલયનાં વન ગાજવા લાગ્યાં.

‘પાંચસો ગાયનો એક ઇન્દ્રનીલમણિ.’ એના પડઘાથી પહાડ પણ છવાયા.

‘દસ ઇન્દ્રનીલમણિની એક સ્ત્રી.’ એ વખતે સુકેશી ને આરણ્યક ત્યાંથી પસાર થતાં જરા થોભ્યાં. ટોળાએ સુમેરુને પ્રત્યુત્તર વાળ્યો: ‘દસ ઇન્દ્રનીલમણિની એક સ્ત્રી.’

અત્યંત ખિન્ન હૃદયથી એ યુગલ ત્યાંથી ચાલ્યું ગયું.

સુમેરુને આખી રાત્રિ નિદ્રા આવી નહિ, તેની પાસે અખૂટ સમૃદ્ધિ હતી, એક દાસ પણ હતો અને બીજા અનેક થવાની તૈયારીમાં હતા, છતાં તે આજે સુખે સૂતો નહિ. નીલોત્પલ જેવાં સુકેશીનાં નયન તેને વારંવાર યાદ આવતાં હતાં.

તે પોતાના અતિમૂલ્યવાન પથરાઓ લઈને સવારે આરણ્યકને ત્યાં ગયો.

પ્રભાતનો સૂર્ય કમલપત્ર પર પડેલાં જળબિંદુનો સોનાનો મુગટ રચી રહ્યો હતો. ખૂલતા ફૂલગુલાબી રંગનાં કમળો જરાક પોપચાં ઉઘાડીને પ્રભાતને નીરખતાં હતાં. ને સુકેશી ત્યાં જળપાત્ર લઈને ઊભી હતી, છેટેના મેદાનમાં સારસ ફરતાં હતાં.

પોતાના મહામૂલ્યવાન પથરાઓ સુમેરુએ સુકેશીને ચરણે ધર્યા. સરોવરથી પાણી ભરીને પાછી ફરતી સુકેશી ઘડીભર ત્યાં થંભી. વન એને જોવા થંભ્યાં હતાં, ને સુમેરુ અત્યંત તૃષ્ણાથી એને નિહાળી રહ્યો હતો.

‘સુંદરી!’ તે બોલ્યો. તેના શબ્દમાં વિહ્વળતા હતી અને નસેનસમાં ઘેન હતું: ‘સુંદરી! હું તારી પાછળ આવ્યો છું. ઇન્દ્રનીલમણિ કરતાં પણ વધારે મૂલ્યવાન અસંખ્ય પથરાઓ હું તારે માટે લાવ્યો છું. હું તને એમનો હાર કરી આપીશ.’

‘સુમેરુ!’ સુકેશીએ જવાબ વાળ્યો, ‘પ્રેમને તેં કદી જોયો છે?’

અવાક્ બનીને તે ઊભો રહ્યો. સુકેશીના પ્રવાલ જેવા હોઠ પર સ્મિત ફરક્યું. તેણે ફરી પૂછ્યું: ‘પ્રેમને તેં જોયો છે?’

‘ના.’

‘ત્યારે જો, આનું નામ પ્રેમ: જેને તું સંખ્યાથી કે માપથી માપી શકે નહિ; સત્તા અને વૈભવથી ખરીદી શકે નહિ; જે અપ્રમેય છે ને અજેય છે.’

પોતે પેલા ભોળા માણસને સમજાવ્યું કે જો આનું નામ સત્તા, એનો જ પ્રતિધ્વનિ સાંભળતો હોય તેમ સુમેરુના કાનમાં શબ્દો ગુંજી રહ્યા: ‘જો આનું નામ પ્રેમ.’

‘અને જો એ ક્યાંથી જન્મે છે તે,’ સુકેશીએ સામેના દૃશ્ય તરફ આંગળી કરી. સુમેરુ એ તરફ જોઈ રહ્યો.

ખીલતા કમળના રંગથી પાણી છવાયું હતું; મેદાનોમાં મયૂરની કળા હતી; સારસબેલડી ધીમી હલકતી ચાલે ફરી રહી હતી; વૃક્ષો, પશુઓ ને વેલીઓ બધાંના ઉપર સૌમ્ય તેજ ફેલાઈ રહ્યું હતું.

‘જો આ પ્રેમની સૃષ્ટિ!’ એટલું બોલી સુકેશી ત્યાંથી ચાલી ગઈ.

સંધ્યાના સૂર્યે રંગો પૂર્યા હતા. આરણ્યક ને સુકેશી નીલાં હરિયાળાં મેદાનો વટાવી દૂરદૂરના ડુંગરાઓ પર નજર રાખી ચાલ્યાં જતાં હતાં. તેમનું આ ગામમાંથી છેલ્લું પ્રયાણ હતું. સુમેરુએ સુકેશીની આશા છોડી હતી. પણ વિષય જાય ને વિષયનો રસ રહી જાય તેમ તેની તૃષ્ણા ગઈ હતી ને તૃષ્ણાના કાંટા રહ્યા હતા. સુકેશી અને આરણ્યકને જતાં જોઈ તે તેમની પાસે આવ્યો.

‘તમે ક્યાં જાઓ છો?’ તેણે પૂછ્યું.

‘જ્યાં પ્રેમની સૃષ્ટિ છે ત્યાં. જો પેલાં દૂર દૂર સોનેરી રસે રસેલાં હિમાદ્રિનાં શિખરોની પેલી મેર.’

‘અને અહીં?’

‘અને અહીં શું! અહીં હવે પૃથ્વી રસ નહિ મૂકે, મનુષ્યો નિર્ભય નહિ રહે, કુદરત કળા નહિ ખીલવે.’

ધ્રૂજતાં ધ્રૂજતાં સુમેરુએ પૂછ્યું: ‘એમ કેમ?’

‘જ્યાં કામ મપાય ત્યાંથી કલા જાય, વસ્તુ મપાય ત્યાંથી વૈભવ જાય, મનુષ્ય મપાય ત્યાંથી સ્વર્ગ જાય. તેં પૈસા ઉત્પન્ન કર્યા, હવે મનુષ્યોમાંથી પ્રેમ જશે — સાચા પ્રેમને મનુષ્યો ખરીદીની વસ્તુ માનશે. હવે આ જમીનમાં એવું વાતાવરણ આવશે કે મનુષ્યો પ્રેમ નહિ પણ વૈભવને, વિલાસને, વગને, મોટાઈને, સામાજિક મહત્તાને પ્રધાનપદ આપશે. હવે કોઈ પ્રેમને ખાતર નહિ પરણે. આ જમીનમાંથી પ્રેમની ઋતુ જશે. અષાઢી મેઘ પ્રેમ નહિ પ્રગટાવે; વિરહ અને વિરહનાં આંસુ નહિ હોય; સાચું શૌર્ય નહિ હોય. કામિની અને પિયુ નહિ હોય, ઋતુ નહિ હોય, ઋતુનો રસ નહિ હોય; ઉત્સવ, ઉલ્લાસ, શૃંગાર, તેજ કાંઈ નહિ હોય. જીવન નીરસ બનશે; કામના રસને બદલે યંત્રની નિયમિતતા હશે; ઉદારતા બેવફાઈ મનાશે; આતિથ્ય ગાંડપણ ગણાશે; પ્રેમ સગવડતા લેખાશે; પ્રજા બોજો મનાશે; વિલાસ શૃંગાર મનાશે; છાની વિકારવૃત્તિ ચતુરાઈમાં ખપશે; અને પ્રેમની સૃષ્ટિ પર જ જગતનું પુનર્વિધાન છે એમ છેક મૂળમાંથી રૂપાંતર કરવાને બદલે માણસો ચારે તરફ થીગડાં મારવાનું શરૂ કરશે.’

સુમેરુને ચક્કર આવવા માંડ્યાં.

‘આ ક્યારે બનશે? ત્યારે મનુષ્યો કેવાં હશે?’

‘સુમેરુ! તેં જે શરૂ કર્યું છે તે હવે બન્યા જ કરશે. જ્યારે એ સ્થિતિ પરિપક્વ થશે ત્યારે મનુષ્યો સર્પ જેવાં હશે. બોલ્યા વિના બીજાને હણશે અને હણ્યા વિના શાંતિ નહિ પામે.’

સોનેરી રંગથી ઢંકાતાં હિમાદ્રિનાં અનેક શિખરો પર ગુલાબી રંગની કલગી ફૂટતી હતી.

આરણ્યક ને સુકેશી તે તરફ, દૂર દૂર ચાલ્યાં ગયાં. આછા અંધકારનો પછેડો પૃથ્વીને વીંટવા લાગ્યો. સુમેરુ ધબ દઈને નીચે બેસી ગયો. તેણે પોતાનું મોં બે હાથથી છુપાવી દીધું.

‘ઓ મહાન પિતા!’ તેનાથી છેવટે આર્તસ્વરે બોલાઈ જવાયું: ‘સ્વર્ગ જેવી આ પૃથ્વી આટલી બધી જડ બની જશે, અને તે માત્ર મારા દોષથી? તો હવે આ નવા વિચારો શી રીતે નાશ પામે?’

એને ચારે તરફનાં અંધારાં બોલતાં હોય તેમ લાગ્યું: ‘ફેલાયેલા ખોટા વિચારોના ડાઘ પૃથ્વી પરથી નાબૂદ કરવા માટે સ્વાર્પણનાં ઊનાં ઊનાં લોહીનું ખમીર જોઈએ.’

વિનિપાત

આટલાં વર્ષે શિલ્પી હીરાધર! ભાઈ! તું તો ક્યાંથી હોય? પણ તારી પ્રાણધારી કૃતિઓએ તો હદ કરી નાખી. એમણે તો તારી વિજયગાથા લલકારી  –  વડોદરા, પૂના કે દિલ્હીને આંગણે નહિ – છેક સ્કૉટલેંડમાંની લીલીછમ ડુંગરમાળાઓમાં.

ઈ. સ. ૧૭૮૩નો સમય હતો.

મરાઠી રાજ્યના છેલ્લા બે મહાપુરુષો – મહાદજી સિંધિયા અને નાના ફડનવીસ – પોતપોતાનું સ્વત્વ જાળવી રહ્યા હતા. મરાઠી સૈનિકોના તેજથી અંગ્રેજો ધ્રૂજતા હતા. હરિપંત ફડકે ને પરશુરામ ભાઉનાં નામ રણક્ષેત્રમાં જાદુઈ અસર ફેલાવતાં. ગુજરાતને આંગણે બેઠેલી અંગ્રેજી સત્તા મહાદજી સિંધિયાને નમતું આપતી હતી.

એ વખતે શિલ્પી હીરાધરની યશકલગી જેવા ડભોઈમાં એક બનાવ બન્યો.

અંગ્રેજો ભરૂચ અને આસપાસનો સઘળો પ્રદેશ ખાલી કરી મહાદજી સિંધિયાના પ્રતિનિધિ ભાસ્કરરાવને સોંપવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા.

ડભોઈ એ વખતે જેમ્સ ફૉર્બસના હાથમાં હતું. કિલ્લા સમારવાની ને રણમાં શોણિત વહેવરાવવાની યુદ્ધવિદ્યા એને વરી હતી, પણ સાથે સાથે – છેક સંધ્યા વખતે, પોયણીનો મંદ મંદ પરિમલ ડભોઈના સુંદર તળાવમાંથી આવતો હોય તે વખતે, અનિમિષ નેન, શિલ્પી હીરાધરની અણમોલ કૃતિઓ જાણે કોઈ સ્વસ્થ પ્રતિમાઓ હોય તેવી, એની નજર સામે તર્યા કરતી – એવી કવિતાદૃષ્ટિ પણ એને વરી હતી. એ યુદ્ધસમયે અવિશ્રાન્ત પરિશ્રમ લેનાર યોદ્ધો હતો, શાંતિ વખતે સૌન્દર્યસૃષ્ટિમાં રાચનારો આત્મા. થોડા સમય પહેલાં ડભોઈના કિલ્લા ફરતી, મરાઠા સવારોની ધજાઓ ફરકી ત્યારે અગ્ન્યસ્ત્ર, કિલ્લામરામત, સુરંગ, તોપો – ને એવું તો કેટલું સાહિત્ય એણે નજર તળેથી કાઢી નાખ્યું હતું – ને જ્યાં યુદ્ધમંત્ર રચાતો હતો ત્યાં ખૂણામાં જ શિલ્પી હીરાધરની પેલી યક્ષકન્યા કેવું સ્મિત કરી રહી હતી!

પણ યુદ્ધના દિવસો આવ્યા, ન આવ્યા, ને ગયા. ડભોઈના કિલ્લાની કૂંચીઓ મહાદજી સિંધિયાના પ્રતિનિધિ ભાસ્કરરાવને સોંપવાનો વખત આવી પહોંચ્યો.

ડભોઈનું મહાજન – બ્રાહ્મણમંડળ – ‘ગોરાસાહેબ’ને મળવા આવ્યું હતું. એ અંગ્રેજ હતો, પણ મરાઠાના સવારોથી કંટાળેલી પ્રજાને એણે શાંતિનો સ્વાદ ચખાડ્યો હતો. એ પ્રાથમિક શાંતિમાં હજી મુડદાંની દુર્ગંધ પેઠી ન હતી.

બ્રાહ્મણો-મહાજનો સૌ આવ્યા. ગોરાએ ધારણ કરેલી રાજનીતિ અને સાચવેલી શાંતિનાં વખાણ થયાં. અને કાંઈક યાદગીરી રૂપે નજરાણું લેવાના આગ્રહ કરવા મંડ્યા.

જેમ્સ ફૉર્બસ શાંત ઊભો રહ્યો. એને ડભોઈ છોડવું ગમતું ન હતું. ડભોઈમાં એની નજરે ગ્રીસ-રોમની ઉત્કૃષ્ટમાં ઉત્કૃષ્ટ પ્રતિમાઓના કરતાં ચડે એવું કાંઈક હતું. એનું તળાવ, લીલીછમ હરિયાળી, ચડતીઊતરતી ભોં, મંદ પવનમાં ઝૂલતાં કમળ, શિલ્પી હીરાધરની યક્ષકન્યાઓ, પેલું પૂર્વદ્વાર – એ સઘળું વાતાવરણ એને એની સ્કૉટલેંડની ભૂમિની યાદ આપતું હતું. અત્યારે એ યોદ્ધો મટી ગયો હતો – મુલકી ઑફિસર પણ મટી ગયો હતો. માતા સ્કૉટલેંડનો બાળક બની ગયો હતો. એને – વિખૂટા પડેલા બાળકને – આ ભૂમિનો ખોળો માતાના ખોળા જેવો પ્યારો લાગતો હતો.

માણસને કૃત્રિમ જુસ્સાનો ગુલામ બનાવવામાં ન આવે તો હરેક જગા એને માતાના ખોળા જેવું સાંત્વન આપી શકે છે. પૃથ્વીમાં એવો અખૂટ અમૃતરસ ભર્યો છે. માનવહૃદયમાં એવું સચરાચરના સ્વામીનું પ્રતિબિંબ જળવાઈ રહ્યું છે.

જેમ્સ ફૉર્બસને શાંત જોઈ સૌ બોલ્યા: ‘અમારે કાંઈક ભેટનજરાણું કરવાનું છે. તમારે લેવાનું જ છે. અમારી એટલી યાદી તમારી સાથે રાખો.’

અને મૂલ્યવાન વસ્ત્રો – અમદાવાદી અતલસ ને સૂરતી ગજી નીચે છુપાયેલાં આભૂષણો ચમકવા લાગ્યાં.

જેમ્સ ફૉર્બસે માથું ધુણાવ્યું: ‘મારે એ ન જોઈએ. મારે આવતી કાલે ઊઠીને બીજે દોડવું પડે. એને હું શું કરું?’

મહાજન ખિન્ન થયું. ગમે તે ઉપાયે ટોપીવાળાને હંમેશાં યાદ રહે એવું કાંઈક આપવું જોઈએ. એમણે ફરી આગ્રહ કર્યો – કાંઈક નિરાશાભરેલા અવાજે, ખિન્ન હૃદયે.

ફૉર્બસે એના આગ્રહમાં રહેલા સત્યનો રણકો પારખ્યો. જરા વાર રહીને તે બોલ્યો:

‘મગાય કે નહિ એ મને ખબર નથી, પણ જો મને ખરેખરી યાદી આપવા માગતા હો તો તમારી પાસે થોડી અમૂલખ ચીજો છે તે આપો.’

‘બોલો સાહેબ! બોલો, શું આપીએ?’

‘તમને ધાર્મિક બાધ ન આવે તો જ આપવાની છે હો –’

‘બોલો.’

‘મને મંદિરોના બહારના ખંડિત ભાગમાંથી વેરણછેરણ રખડતી થોડીક મૂર્તિઓ અપાવો અને હીરાદ્વારની બહારની કોતરણીમાંના ખંડિત નમૂનાઓ છે તે લઈ જવાની રજા આપો.’

મહાજનમંડળનો – બ્રાહ્મણમંડળનો – મોટો ભાગ સ્તબ્ધ બની ગયો: દિલગીરીથી નહિ, આશ્ચર્યથી. માગી માગીને હીરાદ્વારના ખંડિત નમૂનાઓ – જેમના ઉપર બેસીને ડભોઈનો હરકોઈ રખડુ છોકરો, ગામને ગોંદરે ગાયો મૂકવા જતી કેશલી કે મોતડીની મશ્કરી કરી શકતો – એવા ટુકડાઓમાં સાહેબે શું માગ્યું? એમને મન એ કોયડો થઈ પડ્યો.

તેમનામાંથી મોટેરાઓએ ડોકું ધુણાવ્યું.

‘સાહેબ! એવું તે કાંઈ અપાય?’

ગ્લાનિનું એક વાદળ ફૉર્બસના મોં ઉપરથી ચાલ્યું ગયું.

બીજો બોલ્યો: ‘સાહેબ, એવા નમૂના તો તમને જોઈએ એટલા આપીએ, પણ એમાં તમે શું માગ્યું? કાંઈક બીજું માગો.’

જેમ્સ ફૉર્બસ બોલ્યા નહિ, પણ એના અંત:કરણમાં જાણે ઝીણીશી લોઢાની મેખ પેસી ગઈ. એણે વ્યાકુળતાથી જરાક પાછું પણ જોયું – ‘શિલ્પી હીરાધરનો મૃતાત્મા આ સાંભળતો તો નહિ હોય નાં?’ એવું જાણવા.

એટલામાં મહાજનનો અગ્રણી બોલ્યો: ‘ખંડિત મૂર્તિઓ વિશે કાલે સોમેશ્વર શાસ્ત્રીને પૂછી જોઈશું, ને આપને હીરાદ્વારમાંથી જે નમૂનાઓ જોઈએ તે આપશું – પણ એને તમે શું કરશો? શી રીતે સાચવશો? એવો મફત પથારો …’

ફૉર્બસ બોલ્યો: ‘બની શકે તો એટલું આપો, બીજું મારે કાંઈ જોઈતું નથી.’

પછી સૌ ગયા.

ધીમે શાંત પગલે જેમ્સ ફૉર્બસ ચાલ્યો ગયો – સતીમાના ચોક તરફ. પિલાજી ગાયકવાડના પુત્ર સયાજીની વિધવા સ્ત્રી ત્યાં સતી થયેલી. ફૉર્બસને એ વાતાવરણ પણ અપૂર્વ લાગતું.

[૨]

તદ્દન એકાંત જીવન ગાળનારો સોમેશ્વર, મહાજનનું ટોળું આંગણે જોઈ સ્તબ્ધ બની ગયો. વાત સાંભળી ત્યારે વધારે સ્તબ્ધ બન્યો.

‘તમે શું ધારો છો ખંડિત મૂર્તિઓ વિશે? – બીજા નમૂનાઓનું જાણે ઠીક.’ મહાજને પૂછ્યું.

સોમેશ્વરે પોતાની ઝૂંપડીમાં એક ખૂણા તરફ શિલ્પી હીરાધરની એક સુંદર પ્રતિમા રાખી હતી. અંધાધૂંધી અને અશાંતિના સમયમાં આ સાત્ત્વિક બ્રાહ્મણે કેવળ વૃક્ષના આશ્રય નીચે રહીને પોતાનું જ્યોતિષનું ને વૈદકનું જ્ઞાન વધાર્યું હતું. ડભોઈમાં એની પ્રતિષ્ઠા અદ્વિતીય ગણાતી, એની સાત્ત્વિકતા બધાને મન વસી ગઈ હતી. એનો અભિપ્રાય શાસ્ત્રવચન મનાતો. એની ઇતરાજી શાપરૂપ ગણાતી.

મહાજને પૂછ્યું: ‘તમે શું ધારો છો? ખંડિત મૂર્તિઓ વિધર્મીઓને અપાય?’

સોમેશ્વર કાંઈ બોલ્યો નહિ. એની નજર ડભોઈ ભણી – જાણે હીરાદ્વાર તરફ જોતી હોય તેમ આકાશમાં મીટ માંડી રહી.

‘જાય, ત્યારે બધું જાય – પેલા ‘મુદ્રારાક્ષસ’માં શ્લોક નથી આવતો? જેમાં રાક્ષસ ગરીબીનું વર્ણન કરે છે: આ દેશ પણ એવી જ રીતે ગરીબ થયો. પછી કોણ રહે? હવે ખંડિત મૂર્તિઓ પણ ચાલી જશે.’

સોમેશ્વર જાણે સ્વગત બોલી રહ્યો હોય તેમ તેના શબ્દો નીકળ્યા. એ ભાનમાં બોલે છે કે સ્વપ્નમાં તે સમજી નહિ શકવાથી મહાજને ફરી પૂછ્યું: ‘ખંડિત મૂર્તિઓ આપી શકાય? – જો લેનાર વિધર્મી હોય તો? એ આપણો પ્રશ્ન છે.’

‘હું એ જ પ્રશ્નનો વિચાર કરું છું. હીરાધરનો દૂર દૂરનો પણ કોઈ સગો છે? કોઈ સારો સલાટ છે?’

‘કોઈ નથી. હોય તો જાણમાં નથી. અને એનું આપણે કામ પણ શું છે? આપણે તો વિધર્મીઓને ખંડિત મૂર્તિઓ અપાય કે નહિ? એ વિષયમાં શાસ્ત્રાજ્ઞા શી છે એટલું જ જાણવાનું છે.’

‘ત્યારે તમને ખબર છે? આ પેલી ખૂણામાં પહેલી યક્ષકન્યા હીરાધરની કૃતિ છે. કૃતિ નથી – એની જાણે કે, પ્રાણપ્રતિમા છે. એમાં હીરાધરે મૂંગા પથ્થરને અમર વાણી આપી છે. વેદની ઋચા જેવું પેલું સ્મિત – અને મોહક આરોહઅવરોહ જેવો શરીરનો ત્રિભંગ – તમે એ જુઓ તો ખરા – જાણે હીરાધર હજી ઊભો ઊભો પ્રતિમા નિહાળે છે. એના હાથની શી છટા છે…?’

યક્ષકન્યા જેવી સોમેશ્વર શાસ્ત્રીની પુત્રીએ પાછળના દ્વારથી પ્રવેશ કર્યો: ‘પિતાજી! વળી તમે એવી વાતોએ ચડ્યા કે? યક્ષકન્યા ને શિલ્પી – મહાજનના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપો ને!’

નાનું છોકરું માનું કહ્યું માને તેમ શાસ્ત્રી શાંત થઈ ગયા. એમની નજર પૃથ્વી પર ચોંટી રહી.

‘ત્યારે વિધર્મીઓને ખંડિત મૂર્તિ આપી શકાય?’

અગ્રણીએ એ જ પ્રશ્ન ફરી કર્યો.

શાસ્ત્રીજી પાછા તરંગે ચડ્યા: ‘જે રસિકતા જયદેવની બાનીમાં છે, એ જ રસિકતા હીરાધર શિલ્પીમાં છે. એણે પથ્થરમાં કાવ્ય લખ્યાં – હીરાધર!’ શાસ્ત્રી હજી આગળ વધત પણ એટલામાં એમની પુત્રીએ વળી ટકોર કરી: ‘તમે જવાબ નહિ આપો નાં?’

‘આપું છું, આપું છું. લે, આપું.’

શાસ્ત્રી થોડી વાર શાંત રહ્યા. પછી એમણે ધીમેથી જવાબ વાળ્યો: ‘હીરાધરની આ યક્ષકન્યા – કાલિદાસની અલકાનગરીની જાણે રૂપરેખા હોય તેવી – હું એ ધેનુ રબારણના વાડામાંથી ઉપાડી લાવ્યો છું. સોનેરી રજમાં રત્ન શોધતી એ રૂપમૂર્તિ પાસે બે ગધેડાં ઊભાં હતાં – એકબીજાની સામે જોઈને, કોણ વધારે રૂપાળું છે એવી ચર્ચા કરતાં. અને યક્ષકન્યા પર હીરાધરે જે અણમોલાં અંબર ઓઢાડ્યાં હતાં, તે સઘળાં ગાયના છાણથી લીંપાઈ ગયાં હતાં.’

શાસ્ત્રીજી થોડી વાર થોભ્યા: ‘એટલે આ ગોરાને પથરા આપવામાં કાંઈ જ વાંધો નથી…’

‘વાંધો નથી નાં? – હાસ્તો, ભલે ને, એનો જીવ સંતોષાતો. આપણે બીજા બહુ પડ્યા છે.’ મહાજને કહ્યું.

શાસ્ત્રીજી કાંઈક ખિન્ન અવાજે બોલ્યા: ‘કાંઈ જ વાંધો નથી. કારણ કે એ ગોરો આ પથરાને સાચવશે. કોઈક દિવસ કોઈકને પ્રેરણા પાશે – કોને ખબર છે, શિલ્પી હીરાધરનું દર્શન કરવા કોઈ ને કોઈ આવી ચડશે – આપણે એ ખંડિત મૂર્તિઓને બીજું કાંઈ નહિ – ગધેડાકૂતરાં કરતાં તો સારા હાથમાં સોંપીએ છીએ…’

‘હા, હા, ભલા માણસ. સો વાતની એક વાત – આપણે પથરા નકામા જગ્યા રોકે છે – ગોરાને કામ આવે છે.’

‘પણ એક શરતે…’

‘શી?’

‘કાલ તમે ત્યાં જાઓ, ત્યારે મને તેડી જજો.’

‘બહુ સારું –’ હુડુડુડુ મહાજન ઊઠ્યું, અને શાસ્ત્રીજીને નમીને ચાલતું થયું. શાસ્ત્રીજીએ નિર્ણય આપી દીધો હતો. શાસ્ત્રીજીએ બીજું જે કહ્યું એ કોઈ સમજ્યા ન હતા; પણ એની એ વિદ્વત્તાભરેલ વાણી વિશે સૌ સમજ્યે-વણસમજ્યે વખાણ કરી રહ્યા હતા.

*

બીજે દિવસે જેમ્સ ફૉર્બસ શિલ્પી હીરાધરની કૃતિઓ છેલ્લીવેલ્લી જોઈ રહ્યો હતો. હવે એ અહીં કોણ જાણે ક્યારે આવશે એમ જાણીને પૂર્વનું હીરાદ્વાર ફરી ફરી નિહાળી રહ્યો હતો. એક કરતાં એક સરસ એવી કોતરેલી કમાનો – રજપૂતાણીના માથાની મોતીની સેર જેવી મૌક્તિકમાળાઓ જોઈ રહ્યો હતો. જ્યાં નજર કરો ત્યાં નજર ઠરી જાય એવું અજબ આકર્ષણ પથ્થરમાં ભર્યું હતું.

મહાજન આવ્યું. સોમેશ્વર અગ્રસ્થાને હતો.

ફૉર્બસે સૌને આવકાર આપ્યો.

‘અમને બહુ આનંદ થાય છે કે, અમે તમારી માગેલી ભેટ તમને આપી શકીશું. શાસ્ત્રીજીએ કહ્યું છે, વાંધો નથી.’

ફૉર્બસે શાસ્ત્રીજી સામે જોયું. ચતુર અંગ્રેજ તરત સમજી ગયો. આવનાર વ્યક્તિની ધાર્મિકતા પ્રસિદ્ધ હતી. એણે નમન કર્યું.

‘હું આપનો ઘણો ઘણો ઉપકાર માનું છું. મને હીરાદ્વારની આ કમાનોમાં…’

ફૉર્બસ બોલતો અટક્યો. સોમેશ્વર હીરાદ્વાર તરફ એકીનજરે – એવી નજરે – જોઈ રહ્યો હતો કે ફૉર્બસને શબ્દો બોલી, એ વાતાવરણ ભંગ કરવાનું ઠીક ન લાગ્યું.

‘શિલ્પી હીરાધરના ટાંકણામાં, સાહેબ! સંગીતની રમ્ય પદાવલિ રમતી હશે. તે વિના – પેલી યક્ષકન્યાની કટીમેખલા તો જુઓ – જાણે હમણાં એની સોનેરી ઘૂઘરીનો રણકાર સંભળાશે! જુઓને જાણે એના મોં પર એ રણકાર સાંભળવાનો આનંદ પણ છવાઈ રહ્યો છે…’ શાસ્ત્રીજી ચિંતનમાં હોય તેમ અચાનક અટકી ગયા.

‘આપને હીરાધરની સર્વોત્તમ કૃતિ કઈ લાગી છે?’ ફૉર્બસે પૂછ્યું.

એ સમજી ગયો હતો કે મહાજન કરતાં જુદી જ રીતભાતનો માનવ તેની સામે ઊભો છે. હીરાધર વિશે વાત કરનારો મળ્યો જાણી એને બહુ આનંદ થયો.

‘એની સર્વોત્તમ કૃતિ?’ શાસ્ત્રીજી ભયંકર શૂન્યતાના પડઘા જેવું હસ્યા. ‘કદાચ, એકાદ ભેંસની ગમાણમાં સચવાઈ રહી હશે! – હીરાધર! એ માનવ નહિ હોય. માનવેંદ્ર વિના આવી કૃતિઓ ન બને.’

‘તમે એટલું ન કરો? આ કૃતિઓને સાચવી રાખવાનો પ્રયાસ ન કરો?’ ફૉર્બસે પૂછ્યું.

શાસ્ત્રીજી ખિન્ન હૃદયે ફિક્કું હસ્યા: ‘મરણ પામેલી પ્રજાની હરેકેહરેક દૃષ્ટિ હણાઈ ગઈ હોય છે. આંહીં એ પથ્થર ઉપર છોકરાં થૂંકશે – તમે એને લઈ જાઓ – હીરાધરનો કોઈ સમાનધર્મી હજાર વર્ષે પણ જાગશે, તો છેવટે ત્યાંથી આંહીં યાત્રા કરવા આવશે. એ કૃતિઓને સાચવવાની કે સમજવાની એક પણ શક્તિ આ જમીનમાં હવે રહી નથી.’

ફૉર્બસ બ્રાહ્મણ સામે જોઈ રહ્યો. એના ઘણા મિત્રોએ પૂનાના પ્રસિદ્ધ નાના ફડનવીસની વાતો એને સંભળાવી હતી. અને બ્રાહ્મણોની બુદ્ધિ પ્રત્યે એને આશ્ચર્ય ઉત્પન્ન થયું હતું. આજે એવા જ વર્ગનો એક સ્વપ્નશિલ્પી એની સામે ઊભો હતો એ જોઈ એને ઘણું આશ્ચર્ય થયું.

‘ત્યારે મારા દિલની એક વાત હું પણ કહી લઉં!’ ફૉર્બસ રહી રહીને બોલ્યો.

સોમેશ્વરના મોં પર આછું સ્મિત આવ્યું: ‘મને એ ખબર હતી – શિલ્પી હીરાધરની કૃતિઓને સમજનારો સામાન્ય જન ન હોય  – એટલે જ હું આવ્યો હતો, કે તમારી શી વાત છે એ તો સમજું!’

અત્યાર સુધી મહાજન બાઘાની માફક ઊભું હતું – વાર્તાની એક પણ કડી સમજ્યા વિના – તેમને પણ આશ્ચર્ય થયું. તેમાંના અગ્રણીએ કહ્યું:

‘સાહેબ! અમારે પણ પૂછવું છે – તમે આ મૂર્તિઓને લઈ જઈને શું કરશો? એને ક્યાં રાખશો?’

ફૉર્બસે એક અર્થવાહી દૃષ્ટિ સોમેશ્વર તરફ ફેંકી, સોમેશ્વર પણ જાણે એ જ જાણવા ઉત્સુક હતો એમ જણાયું.

ફૉર્બસે જવાબ વાળ્યો:

‘મારો દેશ અત્યંત રમણીય છે. એના લીલાછમ ડુંગરાની હારમાળામાં મારું નાનું સરખું ગામ જાણે નીલમના હારમાં માણેક જડ્યું હોય એવું આવી રહ્યું છે. એ ગામમાં ડુંગર ઉપર અષ્ટકોણ-કૃતિ બંધાવી એમાં આ મૂર્તિઓ આઠ ખૂણે પધરાવીશ – હીરાદ્વારની કોતરણીના નમૂનાઓ સૌન્દર્યખચિત ઇલિયડની કૃતિ જેવા – ત્યાં શોભી રહેશે. પાસે ઝાડની ઘટા આવી હશે અને તમારા ડભોઈમાં મંદ પવનથી, કમળનો પરિમલ ફેલાય છે, તેમ ત્યાં આવેલ તળાવમાં પણ કમળની નાજુક પાંખડીઓ ચાલી રહેશે. મારી વૃદ્ધાવસ્થા એવા શાંત રમણીય સુંદર સ્થળમાં ગાળવાને અને જ્યાં મારી જુવાની પસાર થઈ રહી છે, એ સ્થળની અનુપમ લાવણ્યવતી કૃતિઓ વચ્ચે મારા થાકેલા જીવનને સમાધિનો આનંદ આપવાને – આ કૃતિઓ હું લઈ જાઉં છું. મારા દેશબાંધવો એ જોશે ને નવાઈ પામશે; સુંદરીઓ એ જોશે અને દિવસો સુધી ભૂલશે નહિ – હું એટલા માટે મારા આ સ્થળનાં સંસ્મરણોની પવિત્ર યાદી તરીકે એમને લઈ જાઉં છું…’ ફૉર્બસ વધારે બોલી શક્યો નહિ. એની નજર સ્ટાનમોરનો ડુંગર નિહાળી રહી હતી.

સોમેશ્વરના ચહેરા પર પ્રસન્નતા છવાઈ ગઈ. પોતે હીરાધર શિલ્પીને સમજવા – અનેક સલાટોને સમજાવવા નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો – તે સમજણ એક સહૃદયી પરદેશીને મળી હતી. તે ફૉર્બસ સામે આનંદથી જોઈ રહ્યો.

‘બસ, આટલું જાણવા જ હું આવ્યો હતો. તમારો આત્મા કલાધર હીરાધરને જોઈ શક્યો છે. હું પણ હવે આ સ્થળનો બેચાર દિવસનો મહેમાન છું!’

‘કેમ – કેમ?’

‘સહ્યાદ્રિની પર્વતમાળા મને બોલાવી રહી છે. કોઈ સલાટ શિલ્પી મળી જાય તો હીરાધરનો જીવનસંદેશ સાચવવા માટે એને કહેવાનું છે. પ્રજાના પ્રાણ હણાઈ ચૂક્યા છે. હવે એની પરાધીનતા એ વર્ષોનો નહિ – દિવસોનો સવાલ છે; પણ હજી જ્યાં હરિપંત ફડકે, પરશુરામ ભાઉ, શ્રીમંત નાના ફડનવીસ વિરાજે છે – જ્યાં સહ્યાદ્રિની પર્વતમાળા શોભી રહી છે – ત્યાં હું એક વખત જવા માગું છું. કદાચ શિલ્પી હીરાધરની સર્વોત્તમમાં સર્વોત્તમ કૃતિ મારી પાસે છે તે લઈને હજી જ્યાં સ્વતંત્રતા છે ત્યાં જઈને એ કોઈને બતાવી દઉં. સ્વતંત્રતા માટે મરી ફીટવાની તમન્ના ન હોય એવી તો કોઈ પણ પ્રજા હીરાધરનો જીવનસંદેશો નહિ જ સમજે; એટલે હું મરી જાઉં તે પહેલાં સ્વતંત્ર ગણાતી પ્રજામાં હીરાધરની એકાદ કૃતિ તો પહોંચાડી દઉં – વધુ સાચવવાની તો મારી તાકાત નથી – વખત છે ત્યાં કોઈ જાણકાર મળે–’

ધીમે પગલે શાસ્ત્રીજી ખસવા લાગ્યા. ફૉર્બસ સાદા – વૃદ્ધ – તેજસ્વી શાસ્ત્રી તરફ જોઈ રહ્યો, મહાજન તરફ પણ જોઈ રહ્યો. બન્ને વચ્ચેનું અંતર ચતુર અંગ્રેજ કળી ગયો.

‘કદાચ એ આજે જ પૂના જવા નીકળશે!’ ફૉર્બસે મહાજનને કહ્યું.

‘ધૂની છે, સાહેબ! વિદ્વાન છે, પણ ધૂની છે!’ મહાજને જવાબ વાળ્યો.

*

ફૉબર્સ હીરાદ્વારની અનુપમ કૃતિઓ નિહાળી રહ્યો હતો, અને દૂર દૂર ચાલ્યા જતા તેજસ્વી બ્રાહ્મણના વાંસા પર પડતું સૂર્યનું તેજ અનેક વાણીની વાણી જેવું એક સત્ય જાણે બોલી રહ્યું હતું: ‘પડે છે ત્યારે સઘળું પડે છે!’

ભૈયાદાદા

રંગપુરના નાના સ્ટેશન પર ત્રણ માણસો અધિકારીના જેવી તોછડી ઢબથી ઊભા હતા. દૂરથી આવેલા ગામડિયાઓ, પરગામના ઉતારુઓ અને પ્રથમ જ ગાડીમાં મુસાફરી કરવા આવેલી સ્ત્રીઓ, સૌમાં તરી નીકળે એવા આ ત્રણ ગૃહસ્થો તરફ વારંવાર જોઈને, કાંઈક છાની વાતો કરી લેતાં હતાં.

‘પણ એ જગ્યાએ સાંધાવાળો કોણ છે?’ પોતાની સાહેબશાઈ ટોપી હાથમાં ફેરવતાં ફેરવતાં એક જુવાને પ્રશ્ન કર્યો. એની પ્રશ્ન કરવાની ઢબથી એમ લાગતું હતું કે તે સૌમાં વડો હતો.

લાંબા સુકાઈ ગયેલા મોંવાળા એક પ્રૌઢ માણસે વિનયથી જવાબ આપ્યો: ‘સાહેબ! ત્યાં પચ્ચીસ વર્ષથી એક જ માણસ રહે છે.’

‘પચીસ વર્ષ!’

ત્રીજો માણસ, જે ન કારકુન કે ન અધિકારી જેવો – વચ્ચેની સ્થિતિનો લાગતો હતો તેણે મોં મલકાવી હા પાડી.

‘અને એ માણસ પાસેથી તમે નિયમિત કામની આશા રાખો છો?’ જુવાન અધિકારીએ પોતાની નેતરની સોટી જમીન સાથે ભરાવીને વાંકી વાળતાં કહ્યું.

બન્નેમાંથી કોઈએ જવાબ આપ્યો નહિ. અંતે પેલો કારકુન જેવો બોલ્યો: ‘સાહેબ, વૃદ્ધ માણસ છે. આજ પચીસ વર્ષે ક્યાં જાય? આપણે જ નિભાવ્યે છૂટકો.’

જુવાન અધિકારીના હોઠ સખ્તાઈમાં જરા દબાયા. સોટીથી એક કાંકરો આઘે ઉડાડી તે બોલ્યો: ‘આપણે માણસ સાથે કામ નથી, કામ સાથે કામ છે. ક્યાં જાય એ જોવાનું એને રહ્યું; કેવું કામ કરે છે એટલું જ આપણે જોવાનું છે.’

કારકુનનો લાંબો અને નિસ્તેજ ચહેરો જરા વધારે નિસ્તેજ બન્યો. એનું હૃદય કંઈક નિખાલસ હતું. પંદર વર્ષનો હતો ત્યારથી તે કારકુન રહ્યો હતો. તેણે કાળાંધોળાં કરીને તો નહિ પણ અનેક અધિકારીઓની નીચે અનેક સ્વભાવ રાખીને શિરસ્તેદારી મેળવી હતી. એટલે એનામાં પોતાનું તેજ કે પ્રભાવ તો ન હતાં, છતાં સારો સ્વભાવ હોવાથી સારું કરવા તરફ વલણ રહેતું. સાહેબના હોઠની સખ્તાઈ જોઈ એ વધારે નરમાશથી બોલ્યો: ‘ભૈયો બદ્રીનાથ ત્યાં પચીસ વર્ષથી નોકરી કરે છે.’

‘એની ઉંમર કેટલી છે?’

‘હશે આશરે સત્તાવન-અઠ્ઠાવન.’

‘ત્યારે એ કામને માટે નાલાયક છે!’ સાહેબે ફેંસલો આપ્યો. સાહેબના મગજમાં અત્યારે અધિકારીનું તોફાન પણ છે, એ ચતુર શિરસ્તેદાર સમજી ગયો, અને તેથી બીજી વખત સમજાવાશે એમ વિચારી તે શાંત રહ્યો.

એવું બન્યું હતું કે રંગપુરના સ્ટેશનથી આશરે બે-એક માઈલ દૂર રેલવેની સડક જાહેર સડકને કાપીને જતી હતી એટલા માટે એ ક્રૉસિંગ આગળ રેલવે સત્તાવાળાઓએ એક ઓરડી બાંધી ત્યાં એક માણસ રાખ્યો હતો. બદ્રીનાથ ભૈયો આજે પચીસ વર્ષ થયાં, એના એ જડ જબરદસ્ત લાકડાને ગાડી આવવાને વખતે આડું ઠસાવતો અને ગાડી જાય એટલે ઊભું કરતો. થોડા વખત પહેલાં એની સરતચૂકથી એક અકસ્માત થતો રહી ગયો હતો. રંગપુરના સ્ટેશન પર ટ્રાફિક સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ, ટ્રાફિક ઇન્સ્પેક્ટર અને શિરસ્તેદાર આજે એ જ વાત કરી રહ્યા હતા.

એટલામાં સ્ટેશન પર ગાડી આવી, ને સાહેબ પોતાના ડબ્બામાં ગોઠવાઈને બેઠા. બેસતાં બેસતાં પણ એના તુંડમિજાજી સ્વભાવને આનંદ આવતો હોય તેમ વારંવાર કારકુન સાથે એની એ વાત કરતા હતા: ‘એ જગ્યાએ કોઈ અનુભવી અથવા છેવટે ચપળ માણસ નીમવો પડશે.’

તેના છેલ્લા શબ્દો ગાડીની સીટીમાં ડૂબી ગયા. બન્ને નીચલા અધિકારીઓએ સલામ કરી, ને ગાડી રવાના થઈ ગઈ.

શિરસ્તેદાર વિનાયકરાવ હંમેશાં ગામની એ સડકે બે-ત્રણ માઈલ ફરવા જતો. એની રૂપાના હાથાવાળી લાકડી, જૂનો જાળવી રાખેલો રેશમી દુપટ્ટો, દક્ષિણી પાઘડી, ને ચંપલ આ રસ્તા પર છેલ્લાં દસ વર્ષ થયાં નિયમિત મુસાફરી કરતાં. બદ્રીનાથની ઓરડીએ જઈ તે બે ઘડી બેસે ને રાવસાહેબને આવેલા જોઈ ભૈયો પણ પોતાની નાનીશી વાડીમાંથી બહાર નીકળી ઠંડું પાણી ભરી મૂકે, પછી બન્ને પરદેશીઓ સુખદુઃખની વાતો કરે ને એમ હંમેશાં સાંજ વીતી જાય.

આજે પણ સાંજે વિનાયકરાવનાં મંદ પગલાં એ તરફ વળતાં હતાં. ધીમે ધીમે ત્યાં પહોંચ્યો ને ભૈયાને ન જોઈ, કંઈક આશ્ચર્ય પામી, પોતાના હંમેશના ઓટલા પર બેઠો. ઊંડો વિચાર કરતો એ ભૈયાની સુંદર કૃતિ જોઈ રહ્યો હતો – ભૈયાએ પોતાની ઓરડીની પાછળ વાડા જેવું કરી એમાં ગલગોટા, કરેણ, કેળ ને પપૈયાં વાવ્યાં હતાં. એક કારેલીનો ને એક વાલોળનો એમ બે માંડવા પણ બનાવ્યા હતા. ઓરડીના બારણા પાસે થોડાક મરચીના રોપ, અજમો, કોથમીર ને તુલસીના ક્યારા હતા, અને આગળના ભાગમાં બે-ચાર નાનાં નાનાં ઝાડવાં પર ફૂલવેલીની જુદી જુદી જાત ચડાવી માંડવા જેવું કરી લીધું હતું. એની ચારે તરફ થોડાક વાંસ ખોસી ખપાટો બાંધી લઈ ભીંત બનાવી હતી અને નીચે જમીન પર ધોળી ફૂલ જેવી સ્વચ્છ ગાર કરી હતી. ભૈયાની એક બકરી આમાં બંધાતી હતી. વિનાયકરાવ, ભૈયાનું ઘર અને તેનું કલાવિધાન જોઈ રહ્યો.

એટલામાં ભૈયાના ઘરમાંથી એક આઠ-દશ વર્ષની છોકરી બહાર નીકળી. વિનાયકરાવને જોઈને એકદમ પાછી અંદર ગઈ ને ભૈયાને કહ્યું: ‘ભૈયાદાદા! બહાર તો કોઈક બેઠું છે!’

‘કોણ છે?’ કહી ભૈયો બહાર આવ્યો.

આજે આઠેક દિવસ થયાં તે જરાક અસ્વસ્થ હતો, તેમજ વિનાયકરાવ પણ એકાદ અઠવાડિયું થયું આ તરફ આવ્યા ન હતા, એટલે વિનાયકરાવ હશે એ ડોસાને યાદ રહ્યું નહિ. બહાર આવતાં જ તેણે વિનાયકરાવને જોયા.

‘ઓહો! પાની, છોકરી, આ તો આપણા રાવસાહેબ છે. ઠંડા પાણી લાવો, ચાલો.’ અને ભૈયો પોતાની હંમેશની ઢબથી વિનાયકરાવ પાસે જઈ બેઠો. બિલાડીનાં બે-ત્રણ બચ્ચાં એના વૃદ્ધ શરીરને ઘસાઈ ઘસાઈને ફરવા લાગ્યાં.

વિનાયકરાવનું જિગર ચિરાઈ રહ્યું હતું. ભૈયાને આ જગ્યા પર કેટલો પ્યાર છે એનો ખરો ખ્યાલ આજે જ તેને આવ્યો. આસપાસ થોરની વાડ હોય, બાવળનું ઝાડ હોય કે બોરડીનો છોડ હોય, પણ દરેકેદરેક ઝાડને એ કલાવિધાનમાં પોતાનો ભાગ આપતું કરી, ભૈયાએ બે ઘડી ઠરી જવાનું મન થાય એવી સુંદર નાનીશી વાડી બનાવી હતી.

પણ આજે તો તેણે એક નવું દૃશ્ય જોયું. ભૈયાએ વળી, કોઈક વાડીવાળાની છોકરીને પુત્રીના જેવા લાડથી બોલાવી, રાવને આ દૃશ્ય નવીન લાગ્યું, કારણ કે પાનીને આજે જ તેણે જોઈ હતી.

‘આ છોકરી કોની, ભૈયાદાદા?’ આજે વિનાયકરાવ ‘ભૈયા’ એમ ન કહી શક્યો.

‘આ વાડીવાળાની છે. બિચારી આઠ દિવસ થયાં બકરી દોહી દે છે. ઈશ્વર એનું કલ્યાણ કરે!’

પાની ઠંડા પાણીનો ચળકતો લોટો લાવી હતી, નાની આઠ-દસ વર્ષની છોકરીની આંખમાં કાજળ એવું સુરેખ આવી રહ્યું હતું કે વિનાયકરાવની દૃષ્ટિ ત્યાં ચોંટી ગઈ.

‘ભૈયાદાદા! હવે જાઉં છું હોં!’

‘ટીલાળીને દોહી?’

ટીલાળી ભૈયાની બકરીનું નામ હતું. ભોળા વૃદ્ધ ભૈયાએ ટીલું જોઈને તેનું નામ ટીલાળી પાડ્યું હતું. એવાં નામ માણસનાં પડતાં હોય તો માણસ પશુ કરતાં સારો લાગે તેમજ ‘શબ્દો યથાર્થાક્ષર:’ થાય.

‘હા, ભૈયાદાદા.’

‘ઠીક જા. કાલે વહેલી આવજો હો!’

પાની ચાલી ગઈ, પણ થોડી વાર ન થઈ ત્યાં પાછી ફરી: ‘ભૈયાદાદા! ચાર દિવસ પછી દિવાળી છે. તમારે લાપસી ભરડાવવી નથી?’

વૃદ્ધ ભૈયો આનંદ પામ્યો. તે મીઠું હસી પડ્યો: ‘મારે વળી લાપસી શી?’

‘એમ કંઈ હોય, ભૈયાદાદા! સૌ જમશે-જૂઠશે ને તમે કાંઈ નહિ કરો?’

વિનાયકરાવે નિ:શ્વાસ મૂક્યો.

‘ઠીક લે, થોડાક ઘઉં લેતી જા; પણ બહુ જાડી ભરડતી નહિ, હોં!’

‘ના, દાદા! હું તો ઝીણું ભરડું છું.’

પાની ગઈ. કણબીની એ નાની છોકરી ભૈયાને આટલી મમતાથી ચાહી રહી હતી તે વિનાયકરાવે આજે જ જાણ્યું. એણે ધીમેથી કહ્યું: ‘ભૈયાદાદા! આ નોકરી તમે છોડી દો. હવે અવસ્થા થઈ કહેવાય.’

‘હવે મારે કેટલાં વર્ષ કાઢવાં છે?’ ભૈયાએ જવાબ વાળ્યો, ‘બહુ બહુ તો પાંચ.’

‘એટલે જ કહું છું કે હવે ભજન કરો!’

‘આજ આટલી અવસ્થાએ કોને આશરે જાઉં! છોકરો પ્લેગમાં ગયો; છોકરાની વહુ ભાગી ગઈ. હવે એકનું એક પેટ છે તે ભગવાન દેહ હાંકે ત્યાં સુધી કામ કરવું ને ખાવું.’ બદ્રીનાથે જવાબ વાળ્યો. વિનાયકરાવનું અંત:કરણ ભૈયાના જવાબથી વધારે ને વધારે નરમ બનતું હતું.

તે જવા ઊઠ્યો. ત્યારે એને ચોક્કસ લાગ્યું કે ભૈયાને એની વાડી પર મા કરતાંયે વધારે પ્રેમ હતો.

બીજે દિવસે ટ્રાફિક સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ બરાબર નિયમસર ઑફિસમાં હાજર થયા હતા; ને સામે પોતાનું શિર ઝુકાવીને વિનાયકરાવ ઊભો હતો.

‘કેમ રાવ! તમે પેલા ભૈયા બદ્રીનાથની જગ્યાએ કોને ફેરવો છો? મેં જોયું કે એ ડોસો બધો વખત ઝાડવાં નીંદવામાં જ ગાળે છે!’ સાહેબે પોતાની અવલોકનશક્તિથી અજાયબી પમાડવાની શરૂઆત કરી ને વાઘના જેવી તીણી આંખથી તે વિનાયકરાવ તરફ જોઈ રહ્યા.

રાવના મનમાં ભાંજગડ ચાલતી હતી. એક વખત તેના ખીસામાંથી રાજીનામાનો કાગળ થોડો બહાર પણ દેખાયો; પણ તરત જ એના હાથપગ ધ્રૂજવા લાગ્યા ને તેણે સાહેબ તરફ ઝૂકીને સલામ ભરી.

‘વિનાયકરાવ!’ બિલાડી ઉંદરને રમાડે તેમ સાહેબે રમત શરૂ કરી, ‘તમે શું ઠરાવ્યું?’

વિનાયકરાવે વિચાર કર્યો ને અરધો જુસ્સામાં ને અરધો ગુસ્સામાં બોલ્યો: ‘એ નહિ બને!’

સાહેબે હોઠ કરડ્યા: ‘હેં!’

હંમેશની ગુલામી-નિર્બળતા પોતાનું બળ જમાવવા લાગી. રાવના હોશકોશ ઊડી ગયા. પોતે ઉતાવળથી ભૂલ કરી તે સમજી ગયો. ફેરવી તોળવાની કળામાં તે પાવરધો હોવાથી તરત બોલ્યો: ‘સાહેબ! એ તો હું બીજા જ વિચારમાં હતો. ભૈયા બદ્રીનાથની જગ્યાએ કાળુને ગોઠવવો ઠીક પડશે!’

‘હા; અને ભૈયાને ચોવીસ કલાકની નોટિસ આપી દો!’

‘બહુ સારું!’ શિરસ્તેદાર નમીને સલામ ભરી બહાર ચાલ્યો ગયો.

તોપણ વિનાયકરાવે વૃદ્ધ ભૈયાને કંઈક મદદ કરી. બીજે દિવસે ભૈયાને સાહેબની હજૂરમાં લાવવા માટે તેણે એક ટપ્પો મોકલ્યો. ડોસો હાજર થયો. સાહેબ પોતાના ઓરડામાં અધિકારીના રુઆબથી એટલા જ અક્કડ બેઠા હતા. ભૈયાને જોતાં જ તે બોલ્યા: ‘તુમ્હારા નામ ભૈયા બદ્રીનાથ?’

‘જી હાં, સા’બ!’

‘તુમ બડે બૂઢે હો ગયે. સરકાર કી ખૂબ નોકરી કી, અબ તો આરામ લીજિયે!’

‘જી હાં સા’બ, ધોળાં નોકરીમાં જ આવ્યાં.’

‘અચ્છા!’

ભૈયા તો એવી આશામાં હતો કે સાહેબ લાંબી નોકરી માટે કાંઈક ઇનામ આપવાની ગોઠવણ કરતા હશે. એટલામાં સાહેબે કાગળમાંથી મોં ઊંચું કરી તેના તરફ જોઈ સમાચાર સંભળાવી દીધા: ‘અચ્છા. તુમ વિનાયકરાવકુ મિલો. તુમ્હારા હિસાબ કરને કે લિયે હુકમ દિયા ગયા હૈ, અબ તુમ આરામ લીજિયે!’

વજ્રપાત થયો હોય તેમ ભૈયો – મૂઢ જેવો સાહેબ સામે ઊભો રહ્યો. પોતાની હદમાં અકસ્માત થતો બચી ગયેલો તે વાત તેને યાદ આવી. સાહેબ એટલા માટે પોતાને બરતરફ કરે છે એ છેવટે સમજાયું. તે ગળગળો બની ગયો, ‘સાહેબ! આજ હવે….’

સાહેબ બદ્રીનાથ તરફ જોઈ રહ્યો. બદ્રીનાથ એક ડગલું આગળ વધ્યો: ‘સાહેબ! હવે ઘરડેઘડપણ શા માટે ભવ બગાડો છો? આજ હવે મને કોણ સંઘરે?’

‘ડોસા! દીકરો છે ને?’

‘જી, ના. પ્લેગ….’ બદ્રીનાથ વધારે બોલી શક્યો નહિ. ‘મારું ઝૂંપડું ને ઝાડવાં એ જ છોકરાં છે, હવે છેલ્લાં બે-ચાર વર્ષ ત્યાં ગાળવા દો.’

‘એ ફૂલિશ સેન્ટિમેન્ટેલિસ્ટ (મૂર્ખ રોતલ)!’ સાહેબે ડોસાના શબ્દોને માનસશાસ્ત્રમાં જોખી જોયા.

‘ઠીક, ઠીક, એ વિશે વિચાર કરશું, જોશું, હમણાં જાઓ.’

પણ ભૈયો બદ્રીનાથ તો વિનાયકરાવને મળ્યા વિના ધીમે પગલે પોતાને ઝૂંપડે ગયો. જે જમીન સાથે પચીસ વર્ષ બાળકની જેમ તે રમ્યો હતો, તે જમીનને હવે થોડા દિવસ માટે છોડતાં એનું હૃદય ધ્રૂજતું હતું.

બીજે દિવસે વિનાયકરાવ ફરવા ગયો. બદ્રીનાથની નોકરીનો એ છેલ્લો દિવસ હતો. ભૈયો ઓટલા પર જ વિનાયકરાવની રાહ જોતો હતો.

‘કાં? કાય હોઈલ કા?’ એણે વિનાયકરાવને આતુરતાથી પૂછ્યું.

‘નહિ, તુમાલા જાવેં લાગેલ. દૂસરા મનુષ્યયાંચી નેમણૂંક ઝાલી.’

બદ્રીનાથ ગળગળો થઈ ગયો, પણ હિંમતમાં આવીને બોલ્યો: ‘કાલે સવારે?’

‘હા.’

વિનાયકરાવ તરત જ ભૈયાના પગમાં પડ્યો!

‘અરે, અરે! રાવસાહેબ, આ શું?’

‘ભૈયાદાદા! અહીંથી પરભાર્યા કાલે મારે ઘેર આવજો. મને તમારા છોકરા જેવો માની ત્યાં રહેજો.’

‘અરે રાવસાહેબ!’ ભૈયો ફિક્કું હસ્યો. ‘એ તમારી ઉદારતા છે, પણ હું તો આટલામાં જ આ જમીન પાસે રહીશ.’

વિનાયકરાવે ધાર્યું કે બીજે દિવસે ભૈયાદાદાને બરાબર સમજાવીશું. બંને ઊઠ્યા ત્યારે ભૈયો આંખમાં આંસુ સહિત વિનાયકરાવને ભેટી પડ્યો, બિલાડીનાં બે-ત્રણ બચ્ચાં તો એના વૃદ્ધ શરીર પર અટવાતાં જ હતાં.

‘રાવસાહેબ, આ તમને સોંપું છું હો!’ વૃદ્ધ એટલું જ બોલી શક્યો ને બંને છૂટા પડ્યા.

બીજે દિવસે સવારમાં દિવસ ન ઊગે ત્યાં તો વિનાયકરાવ આવ્યો હતો. પાની પણ બકરી દોહી લેવા હાજર થઈ હતી, વિનાયકરાવ ઓટલા ઉપર બેઠો. કારણ કે ભૈયો હજી બહાર આવ્યો ન હતો. અંતે થાકીને પાનીએ બારણું ખખડાવ્યું. બારણું તો ખુલ્લું જ હતું.

‘ભૈયાદાદા! એ ભૈયાદાદા!’ કણબીની છોકરીનો માયાળુ સ્વર એકાંત સીમમાં સ્પષ્ટ અસર કરતો રણકી રહ્યો.

‘ભૈયાદાદા! ચાલો ચાલો, ટીલાળી દોઉં છું.’

પણ ભૈયાદાદાએ જવાબ આપ્યો નહિ.

પાની વધારે મોટે સાદે બોલી: ‘અને આ તમારી દિવાળીની લાપસી, દાદા!’

હવે વિનાયકરાવ ઊઠીને ત્યાં આવ્યો. ઝૂંપડામાં અડગ ને અક્કડ વૃદ્ધ ભૈયાદાદા ઓઢીને નિરાંતે ઊંઘતા હતા. એના શરીરને ઘસીને બિલાડીનાં બચ્ચાં ખેલી રહ્યાં હતાં ને બકરીનાં બચ્ચાં છેક એની પથારી પાસે બેસી કરુણ સ્વરથી બેં…બેં કરતાં હતાં.

વિનાયકરાવની આંખમાં આંસુ આવ્યાં ને તે અંદર ગયો.

પાની દાદાના શરીરને હલાવી હસતી હતી. અબઘડી ભૈયાદાદા ‘ઊભી રહેજે પકડું.’ કહેતા ઊઠશે એવા વિનોદની આશાથી છોકરી આનંદમાં હસતી હતી. વિનાયકરાવે પાસે જઈ શરીર હલાવ્યું ને મોટેથી બૂમ પાડી: ‘ભૈયાદાદા!’

ઝૂંપડીમાંથી કોઈ ન કાઢે માટે ભૈયાદાદા અડગ સૂતા રહ્યા.

વિનાયકરાવનો સાદ ફાટી ગયો ને તેની આંખમાંથી આંસુ ખરવા લાગ્યાં. તે પાની તરફ ફરીને બોલ્યો:

‘પાની! બેટા! ભૈયાદાદા બોલશે નહિ.’

અને માની શકાય કે ન માની શકાય, પણ એ નાની છોકરીએ ભૈયાદાદાના શરીર પાસે જે રુદન કર્યું છે તે હજી જ્યારે સાંભરે છે ત્યારે મારા જીવનમાં વીજળીના જેવા આંચકા લાગે છે. અનંત સમય ને અગાધ આકાશ ભેદી એ સ્વર ફરી ફરી અથડાયા કરશે.

*

ભૈયાદાદાની વાડીમાં હવે ક્યારેય એવી સ્વચ્છતા રહેતી નથી. હોલા બેસતા, ચકલીઓ બોલતી, ને કોયલ વાડ ને વેલાની અંદર ચાલી જતી એવી સૃષ્ટિ હવે ત્યાં નથી. કામ કરનાર આત્માને બદલે કામ કરનાર શરીર ત્યાં છે. વીસમી સદી કાવ્યમય જીવનને શું કરે? સંસ્થા… વ્યક્તિના ખાનગી ભવ્ય જીવનને શું કરે? યંત્રવાદ નિયમિત જડત્વને બદલે રસમય ચૈતન્યને શું કરે? આ યંત્રવાદમાં એક વખત જગત પણ યંત્ર જેવું જ બની રહેશે.

રજપૂતાણી

ચોમાસામાં જ્યારે બે કાંઠામાં ચાલી જતી હોય ત્યારે રૂપેણ નદી બહુ ભયંકર બની જાય છે. જે ઝપાટામાં આવે તે ઘૂમરી ખાતા ધરામાં પડીને ઘડી બે ઘડીમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે. એક વખત ચોમાસું હતું. રૂપેણ બેય કાંઠામાં આવી હતી, ખેતર છલક્યાં હતાં, નદીનાળાં તૂટ્યાં હતાં, અને બારે મેઘ ખાંગા થઈને આજ ને આજ આકાશ-પૃથ્વી એક કરવાનું જોસ બતાવી રહ્યા હતા: તે વખતે એક ગરાસિયો પોતાની ઘોડી પર સવાર થઈને ત્યાંથી નીકળ્યો.

પોતાની ઘોડી તેણે રૂપેણમાં નાખી. ઘોડી બહુ પાણીદાર ને જાતવંત હતી. પણ પાણીનો વેગ ઘણો જ હતો અને થોડી વારમાં સવાર તથા ઘોડી, પાણીમાં ગોથાં લેતાં, ઘૂમરી ખાતાં, ધરામાં જઈને પડ્યાં.

ગરાસિયાની બધી મહેનત નકામી ગઈ અને થોડી વારમાં જ સાહસ અને શૌર્ય અચેતન થઈ ગયાં.

રૂપેણમાં થઈને જતો એ માર્ગ, આડે દિવસે, બહુ રળિયામણો ને સુંદર વનરાજિથી ભરપૂર છે. તેમજ ગાડાં વિસામો લે એવી એક વડલાની ઘટા પણ ત્યાં જામી ગઈ છે. એ સુંદર વડલા નીચે કૈંક મુસાફરોએ આરામ લીધો હશે, અને કૈંક થાકેલાં પશુઓ આનંદ પામ્યાં હશે. રૂપેણ નદી, આવો સુંદર વડલો, રૂપાળી ચોખ્ખી જમીન, નાનું પણ સારું ને રળિયામણું, ભયંકર ન લાગે તેવું વન-એ બધાંને લીધે પોચામાં પોચો વાણિયો પણ ત્યાં આરામ કરવા લલચાય એવી એ જગ્યા બની રહી છે.

પણ આ ગરાસિયાના મૃત્યુ પછી એ સુંદર માર્ગ ઉજ્જડ પડતો ગયો. ઘણી મુશ્કેલીઓ વેઠીને પણ લોકો લાંબો માર્ગ લેવા લાગ્યા.

ચારેતરફનાં ગામડાંમાં વાત ચાલતી હતી કે એ માર્ગે થઈને કોઈ મુસાફર સહીસલામત જઈ શકતો નથી. એટલે રળિયામણો માર્ગ છોડીને લોકો વેરાન માર્ગે જવા લાગ્યા, અને છોડી દીધેલો માર્ગ ધીમે ધીમે ભયંકર બનવા લાગ્યો.

એક વખત ખરે બપોરે ધૂમ તડકામાં એક ચારણ પાસેના ગામડામાં થઈને આ રસ્તે આવવા નીકળ્યો. ગામમાં સોંસરવો નીકળ્યો ને માર્ગ પૂછવા લાગ્યો, ત્યારે કેટલાકે વગરમાગી સલાહ આપી: ‘ભાઈ, એ રસ્તે જવા જેવું નથી; એ રસ્તે જનારાનું માથું ધડ ઉપર રહેતું નથી.’

‘કેમ, એવું શું છે?’

‘પાંચ વરસ પહેલાંની વાત છે. એક ગરાસિયો અવગતે ગયો છે ત્યારથી એ રસ્તો ઉજ્જડ બન્યો છે. ગરાસિયો ચોમાસામાં નદી ઊતરતાં તણાયો ને આશાભર્યો ગયો. એને જાવું હતું નદી ઊતરીને સામે પાર, પોતાના સાસરાના ગામમાં ઠકરાણાંને તેડવા, પણ અધવચાળે રહી ગયો. ત્યાર પછી એ માર્ગે જનાર કોઈ બચ્યું નથી.’

‘જોઈ લેશું.’ કહીને ચારણે તો ઘોડી મારી મૂકી. ગામડાના લોકો મૃત્યુના મુખમાં દોડતા મૂર્ખ ઉપર હસીને છૂટા પડી ગયા. ચારણે એ પંથ લીધો.

બપોર જરાક નમતા હતા. પશુપંખી તડકાથી ત્રાસીને ઘડી વાર આરામ લેવા છાયા તરફ વળી ગયાં હતાં. આખી સીમમાં એક જાતની નિ:શબ્દતા વ્યાપી ગઈ હતી. તે વખતે પેલો ચારણ, રૂપાનો રસ વહેતો હોય તેવો રૂપેણનો ધોળો સુંદર પટ નિહાળીને લાખ લાખ ઊર્મિઓથી ઘેલો ઘેલો થઈ ગયો; એ…ય…ને આ તરફ વડલો ઝૂકી રહ્યો છે; બીજી તરફ ખાખરાનાં વન ઊભાં છે; ઘાટી છાયામાં પારેવાં, તેતર ને મોરલા કેવી કેવી ગોઠડી માંડી રહ્યાં છે. ચારણ તો આ સ્થળ ને આવી રચના જોઈને ‘ભલે રૂપેણ! ભલે રૂપેણ!’ બોલતો આગળ વધવા લાગ્યો. વડલાની છેક પાસે પહોંચ્યો ત્યારે ત્યાં એણે જે રચના જોઈ, એ જોઈને તો આડો આંક વળી ગયો.

વડલાની નીચે, કોઈ પચીસપચાસ દેવાંશી રજપૂતોની સભા ભરાઈ હતી. રૂડી જાજમ ઉપર, બરાબર એક હાથ દળની ગાદીઓ પથરાઈ ગઈ હતી. ધોળા બાસ્તા જેવા ઓછાડ પથરાયા હતા અને વચ્ચોવચ રેશમી ગાલીચા ઉપર એક જુવાન રજપૂત બેસીને ડાયરામાં વાત કરી રહ્યો હતો. વડલાની પાસે કચ્છી ને કાઠિયાવાડી જાતવંત ઘોડાં ઊભાં રહી ગયાં હતાં. ડાયરામાં રૂપેરી હુક્કો ફરી રહ્યો હતો. એક તરફ કસૂંબો ઘૂંટાઈ રહ્યો હતો; બીજી તરફ મીઠાઈના થાળ ભર્યા હતા. બાર ગામનો ગરાસિયો ઘડીભર મુસાફરીમાં આરામ લેવા ઊતર્યો હોય તેવો સમૃદ્ધિભરેલો, પણ જૂનવટ ને શૌર્યની રેખાએ રેખા સાચવતો આ દેખાવ જોઈને ચારણ પણ ઘોડી ઉપરથી ઊતરી પડ્યો ને ડાયરા તરફ ચાલ્યો.

એને આવતો નિહાળીને જુવાન રજપૂત જરા મલક્યો. તેણે ડાયરા તરફ અર્થવાહી દૃષ્ટિએ જોયું, ને ચારણને આવકાર દેનારા પચીસપચાસ સાદ એકસાથે થઈ રહ્યા: ‘આવો, આવો, બાપ આવો, ટાણાસર છો. ક્યાંથી આવો છો?’

ચારણ બેઠો. પણ આખી સભામાં કોઈના મોં પર માનુષી તેજ લાગ્યું નહિ. તે જવાબ દેતાં ખંચાયો; પણ વડલાની નીચે હણહણાટ કરતાં જાતવંત ઘોડાં જોઈને ઠંડે પેટે સામે બેઠો. ડાયરામાં ફરતો રૂપેરી હુક્કો આવ્યો. તેની બેચાર ફૂંક લીધી. ખાસી આડી હથેળી ભરીને કસૂંબો પણ લીધો. સ્વપ્નસૃષ્ટિમાં ચડ્યો હોય તેમ ચારણ જાતજાતની વાતો કરવા લાગ્યો.

‘દેવીપુતર છો કે?’ પેલા જુવાન રજપૂતે અચાનક વચ્ચે પૂછ્યું, ‘એક સવાલનો જવાબ દેજો.’

ચારણ તેની સામે જોઈ રહ્યો.

‘એવું છે કે ઈશ્વરે આટલા આટલા દી ને આટલી આટલી ઋતુ ઘડી છે, પણ એક રતની મીઠાશ બીજી રતમાં મળે નહિ, પણ બધી રતમાં સારામાં સારી ને મીઠામાં મીઠી રત કઈ?’

ચારણ જાણે વાત કળી ગયો હોય તેમ ગોઠણભેર થઈ ગયો.

‘દરબાર! રતુ બધી સારી, પણ દીનાનાથે જોબનવંતાં નર-નારી માટે શિયાળો ઘડીને હાથ ધોઈ નાખ્યા છે. શિયાળો, બાપ! કાંઈ શિયાળો થવો છે? એ….ને રૂડાં ભાતભાતનાં પકવાન ખવાય, મીઠા તાપે દેહ તપી તપીને રસરસ થઈ જાય, અને પોંખ ને ઓળા ને જાદરિયાં ને મીઠાં ગોરસ ને ગોરી નાર ને બાપ! શિયાળો ઈ શિયાળો! શિયાળો કાંઈ થવો છે? શંકર-પારવતીનો જોગ છોડાવવા દીનાનાથે શિયાળો ઘડ્યો છે.’

રજપૂત ચમકતી આંખે ચારણ તરફ જોઈ રહ્યો.

‘પણ માણસમાત્રને જીવન દેનાર વરખાઋતુ કાંઈ થાય?’ તેણે ફરી ચારણને પૂછ્યું. ચારણે માથું ધુણાવ્યું: ‘ના બાપ, ના. જ્યાંત્યાં ડોળાં પાણી હાલે ને કાદવ થાય, ને વીજળી ચમકે, ઢોર ખેંચાય, માણસ તણાય…’

રજપૂત વધારે ટટ્ટાર થયો, તેની ચમકતી આંખમાં ઊંડી વેદના ને નિરાશા દેખાવા લાગ્યાં. ચારણ જોયું ન જોયું કરીને આગળ વધ્યો:

‘એવી ચોમાસાની રત તો બાપ કણબી માટે હોય. એમાં કાંઈ પિયુ ને કામની, મલકાતે મોંએ રસની વાતો માંડે? બાપ, રતમાં રત શિયાળો, તે પછી લ્યો તો આવે ઉનાળો. ને ચોમાસું તો કાંઈ રત કહેવાય? ઈ તો, કરત, કરત.’

‘ભારે કરી ચારણ! બહુ કરી, દેવીપુતર ખરો,’ કહીને રજપૂત બેઠો થયો. તે ઊઠીને ચારણની પાસે આવ્યો, ને તેનો હાથ ઝાલીને તેને ઊભો કર્યો.

‘દેવીપુતર! હું ગરાસિયો છું,’ રજપૂત બોલવા લાગ્યો. ચારણે વિહવળતાથી આસપાસ જોયું. ત્યાં ડાયરો ગેબ થયેલો લાગ્યો. ઘોડાનો હણહણાટ એકદમ બંધ પડતો લાગ્યો. માત્ર પોતે ને ગરાસિયો બે જ જણા વડ નીચે ઊભા હતા!

‘અને, ભડકતો નહિ હો–’

ચારણ હસ્યો: ‘હું ભડકું? બોલ બોલ, રજપૂત! તારે કહેવું હોય ઈ કહી દે.’

જુવાન રજપૂતના મોં ઉપર આશાનાં કિરણ ફૂટવા લાગ્યાં. તેણે વધારે પ્રેમથી ચારણનો હાથ દાબ્યો.

‘પાંચ વરસ ઉપર ભરચોમાસે રજપૂતાણીને મળવા હું નીકળ્યો. રૂપેણ બેય કાંઠામાં આવી હતી, અને પેલો ઘૂનો–’ તેણે વેદનાથી હાથ ઊંચો કરીને ઘૂના તરફ અત્યંત દુઃખભરી દૃષ્ટિ કરી.

‘ધૂનામાં હું ડૂબ્યો અને રજપૂતાણીને મળવાની આશા અંતરમાં રહી ગઈ!’

નિરાશાના ડુંગરા દાબવા યત્ન કરતો હોય તેમ રજપૂત ઘડીભર શાંત થઈ ગયો.

‘અને દેવીપુતર! બે માણસના વજોગ જેવી વસમી વાત કઈ છે?’

‘હા, બાપ, હા. તું તારે તારી વાત પૂરી કરી જા.’

‘સાત સાત જનમારાનાં ચક્કર મારા ઉપર તોળાઈ રહ્યાં છે. તું મારું એક કામ કરે તો આ અવગતિયો દેહ ગતે જાય. તને ખબર છે કે દેહ વિનાની એકલી વાસના, આગના ભડકાની પેઠે, ન બળી શકે એવા આત્માને પણ ભરખી જાય છે?’

‘હા.’

‘અત્યારે તું રૂપેણ ઊતરીને આથમણી કોર હાલ્યો જા. પાંચ ગાઉ ઉપર દાંતાસર ગામ છે. ત્યાં નરી કંકુમાંથી ઘડી હોય એવી મારી રજપૂતાણી રહે છે. જો રજપૂતાણી મને એક વખત આવીને આંહીં દર્શન દઈ જાય, તો મારો જીવ હેઠે બેસે. તારા વિના આ કામ બીજું કોણ કરશે?’

આજીજીભર્યો રજપૂતનો દુઃખી સ્વર બંધ થયો કે તરત જ ચારણે જવાબ વાળ્યો: ‘રજપૂત! મારો કોલ છે કે જો સાચો દેવીપુતર હોઉં તો રજપૂતાણીને એક વખત આંહીં લાવું. પણ તું જો અણિશુદ્ધ ગરાસિયો હો તો વેણ દે કે આ રાજમારગ જેવા મુસાફરીના મારગ ઉપર પછી કોઈ દી ઊભા ન રહેવું.’

‘કોલ છે, જા, કોલ છે, કે પછી આ મારગ છોડી દેવો. અને ચારણ! હું ચોમાસામાં મર્યો છું એટલે મને ચોમાસું ખારું લાગે છે. મુસાફરને કઈ રત સારી એમ જ હું પૂછું છું. હેબતથી કે ભેથી, માણસ બીજે-ત્રીજે દિવસે મરી જાય છે. મુસાફરો આ રીતે મરે છે, એમાં મારો વાંક નથી, ચારણ!’

‘બહુ સારું, બાપ! ત્યારે આજથી આઠમે દિવસે રજપૂતાણી આંહીં આવશે.’

ચારણે ડોકું ધુણાવ્યું ને ઘોડાની રેનને પકડવા પાછળ નજર કરી. તેણે ફરી વાર જોયું ત્યારે માત્ર વડલાનાં પાન ખખડતાં હતાં; તીવ્ર વેદના ભોગવતો તે એકલો જ ઊભો રહીને પાન ખખડાવી રહ્યો હતો.

રજપૂતે કહેલો માર્ગ પકડીને ચારણ દાંતાસર આવ્યો. ચારણ તો જુદ્ધરમણે ચડેલા રજપૂતનો આનંદ છે; અને રાજદરબારે, જ્યારે મોંઘો રાણીવાસ સૌના ઉપર કાંઈ ને કાંઈ આળપંપાળ ચડાવી જાય ત્યારે, એકલો રાજકવિ જ એમાં નિર્દોષ મનાય છે. ચારણ રજપૂતના સસરાને ત્યાં ઊતર્યો અને રજપૂતાણીને એકલો મળ્યો.

‘ગરાસણી! જોજે બાપ! પાછું ડગલું ભરતી! એક કામ સાટુ સંભારી છે.’

કાઠિયાણી બોલવે જરાક જાડી લાગે છે, પણ ગરાસણી તો એના શરીર જેવી બોલવે મીઠી હોય છે: સોનરેખ દાંત દેખાતા હોય અને ઘાટીલાં નાનાં ઠોળિયાં કાનમાં લટકતાં હોય, એવી ગરાસણી જ્યારે બોલે છે, ત્યારે જાણે બોલમાં મીઠપનો પાર નથી એમ લાગે. ગરાસણીએ જવાબ વાળ્યો: ‘બોલો મારા જેવું શું કામ પડ્યું?’

‘બાપ! જીવતાં નેહ તો માનવીમાતર રાખે છે, પણ આ તો મર્યા પછીના નેહની વાત છે.’

ગરાસણી ચમકી; ચારણ બોલે તે સાંભળવા વધારે આતુર બની.

‘દરબાર ગામતરે ગયાં કેટલાં વરસ થયાં?’

‘પાંચ વરસ.’

‘ભલે બાપ! સાચું બોલજે. તી પછી તને દરબાર સપનેય ચડેલ ખરા કે?’

‘ના, ક્યારેય નહિ. જાણે ગયા પછી પ્રીતિ ભૂલી જ ગયા છે.’

‘ના, બાપ ના. સાચો અણિશુદ્ધ ગરાસિયો કાંઈ સતીને ભૂલે? શંકર-પારવતીના જોગમાં કાંઈ મણા હોય? ભૂલ્યો નથી, હજી ગરાસિયો તને ભૂલ્યો નથી. અને સાંભળજે બાપ, ભડકતી નહિ હો, સાચી ગરાસણી છો કે?’

રજપૂતાણી ટટ્ટાર થઈ, ચારણ ધ્રૂજે એટલી દૃઢતાથી બોલી: ‘આજ પરીક્ષા કરવી છે?… શું ગરાસિયાએ ભૂત થઈને મારી ખબર કઢાવી છે નાં?’

ચારણ હેબતાઈ ગયો: ‘રજપૂતાણી! ગજબ કરી, તને ખબર ક્યાંથી?’

‘ખબર ક્યાંથી? રણસંગ્રામમાં મરે નહિ, એ રજપૂત માત્ર ભૂત. અને એવા ભૂતને વાસના સહિત જડમૂળથી ઉખેડી નાખવા માટે જ, હું ગરાસણી છતાં સતી નથી થઈ. બોલ, ચારણ, હવે કાંઈ કહેવું છે?’

‘ગરાસિયો તને મળવા આવતાં રૂપેણમાં ડૂબ્યો છે, એ નેહ કાંઈ જેવોતેવો કહેવાય?’

‘ના, ના, નેહ કાંઈ જેવોતેવો કહેવાય?’ ગરાસણી કરડાકીથી બોલી, ‘અને એટલે જ રૂપાળો સોને મઢ્યો હોય એવો રાજમારગ ગરાસિયો ઉજ્જડ કરી રહ્યો છે. સાચું કે?’

‘સાચું! બાપ! સાચું. પણ મરેલ હારે કાંઈ વેર હોય? ભૂતની હારે કાંઈ ભડ થવાય? ઈ તો એવાની વાસના હોય એને કટકું બટકું નાંખો, એટલે જાય ભાગ્યાં. લે સાંભળ, બાપ! ગરાશ્યાની વાસના છે તને જોવાની. મને બે દી પહેલાં વડ હેઠળ મળ્યો’તો — ધોળે દીએ કેસરી સિંહ જેવો, કચેરી ભરીને બેઠો’તો. અને જુઓ તો દેવાંશી રજપૂતોનો ડાયરો જામી ગ્યેલો. જાણે મરતલોકમાં ફરી વાર અવતર્યો હોય! મારી પાસેથી વેણ લીધું કે ગરાસણીને એક વાર દેખાડ. મેં બાપ! વેણ આપ્યું છે અને તારે વેણ પાળ્યે છૂટકો છે. અને પછી ગરાશ્યો ઈ મારગે કોઈ દી દેખા નહિ દીએ એવું વેણ લીધું છે.’

‘વેણ પાળીશ, એક વાર નહિ – હજાર વાર. પણ હું તો ગરાસણી છું. એણે વટેમાર્ગુને માર્યા છે, ને માર્યા પછી જાણે કાળો કેર વર્તાવ્યો છે. રૂપેણનો ઘેઘૂર વડલો ઉજ્જડ કરી મૂક્યો છે, અને સોનાની રેખ જેવો રાજમારગ કાળો ધબ કરી દીધો છે. એવો ગરાસિયો મારો ધણી હોય તો ધણીનેય સોંસરવો વાઢી નાખું. આવીશ, મળવા આવીશ, પણ ચારણ! એને કહી આવજે કે રજપૂતાણી આવે છે ને ખાંડાની ધારે ફરી લગન કરવાના એને કોડ જાગ્યા છે!’

‘રજપૂતાણી, બાપ! આ તો અવગતિયો દેહ. એની હારે કાંઈ ખાંડાની ધારે ધિંગાણાં થાશે? ઈ તે મનખા દેહ છે કે કબજ રિએ? ઊડી જાશે – જાણે વંટોળિયો હાલ્યો ગયો.’… કેતકીના સોટાની જેમ રજપૂતાણી સીધી ટટ્ટાર થઈ ગઈ. એની પાતળી દેહલતા નાગણની જેમ, જાણે ફૂંફાડા દેતી, ઊભી થઈ ગઈ. મરદનાં પણ હાડેહાડ ધ્રૂજે એટલી કડકાઈથી તે ચારણ સામે જોઈ રહી: ‘દેવીપુતર છો? રજપૂતાણી હારે વાત કરવી છે કે વાણિયણ હારે?’

અને ઝડપ દેતીક ને એક ફલાંગે તેણે ખીંટી ઉપરથી કાળી નાગણ જેવી તલવાર લીધી. એને નાગી કરીને મ્યાન ફેંકી દીધું: ‘ચાલો! દેવીપુતર! મોઢા આગળ થાઓ. આજ એ મારગને નરભે કરી મૂકવો છે.’

બોલ્યાચાલ્યા વિના ચારણ આગળ ચાલ્યો અને પાછળ મહિષાસુરને હણવા ચડેલી જાણે રણચંડી હોય તેવી રજપૂતાણી ચાલી.

બપોરના બાર વાગ્યાની તક સાધીને જ રજપૂતાણી અને ચારણ વડલા હેઠે આવી પહોંચ્યાં. વડલાનાં પાન એવી ભયંકરતાથી ખખડી રહ્યાં હતાં કે કાચુંપોચું હૃદય તો ત્યાં જ ગેબ થઈ જાય. આખી સીમમાં બીજું કોઈ દેખાતું નહોતું. વડલા નીચે કોઈ પણ મુસાફર નહોતો; અને આવી ભયાનક એકલતામાં ચારણ ને રજપૂતાણી બે જ જણાં ઊભાં રહ્યાં.

‘ક્યાં છે રજપૂત?’ રજપૂતાણી બોલી, અને એના અવાજથી જાણે ધ્રૂજતો હોય તેમ વડલો વધારે ખખડ્યો. ‘આંહીં કોઈ નથી!’

‘હવે ઘડી બે ઘડીમાં તમને આવ્યા દેખાડું.’ થોડી વાર સુધી બન્નેના મૌનથી જગ્યા વધારે ભયંકર થતી લાગી.

અચાનક એક ઘોડેસવાર દેખાયો. રજપૂત પોતાની પાણીપંથી ઘોડી લઈને જાણે ચાલ્યો આવે છે. નજર તો રૂપેણની સામે મંડાઈ રહી છે.

ચારણે વિહ્વળતાથી રજપૂતાણી સામે જોયું. રજપૂતાણીના ચહેરા પર ભયનું નામનિશાન ન હતું. તેણે પોતાની તલવાર વધારે જોશથી પકડી, અને ચારણને પડકાર્યો: ‘જોજે, મરદ થાજે હો!’ થોડી વારમાં ઘોડેસવાર છેક પાસે આવ્યો. અઠ્ઠાવીસ-ઓગણત્રીસ વર્ષનો ભરજુવાનીમાં આવેલો રૂપાળો રજપૂત દેખાયો.

‘બસ, એ જ. આવવા દે.’

‘જોજે હો, જોગમાયા! ઘા ન કરતી.’

રજપૂત તદ્દન નજીક આવ્યો. તેનું રૂપાળું મોં દેખાયું. તે રજપૂતાણી સામે જોઈ રહ્યો. રજપૂતાણી તેની સામે જોઈ રહી.

‘ઓળખાણ પડે છે કે?’

‘હા, હા,’ રજપૂતાણીએ જવાબ વાળ્યો, ‘ઓળખાણ કેમ ન પડે? જેણે બાયડીને મળવા નિર્દોષ વટેમાર્ગુ માર્યા, રાજમારગ અભડાવ્યો, ને ભિખારીની પેઠે ચારણને જાચ્યો અને…’

‘હં… હં… બાપ!’ ચારણે રજપૂતાણીને વારી. રજપૂત ખસિયાણો પડી ગયો. તેના હાથમાંથી ઘોડાની રેન સરી જતી લાગી. તેણે અત્યંત દુઃખભરી દૃષ્ટિથી રજપૂતાણી સામે જોયું: ‘રજપૂતાણી!’

‘મારા ગામનાં મારાં આશ્રિત માણસોને માર્યાં એનું શું?’

‘મેં? મેં નથી માર્યાં, રજપૂતાણી!’

‘ખરો અણિશુદ્ધ ગરાસિયો હો, તો તૈયાર થઈ જા.’

ગરાસિયાનો દેખાવ એકદમ ફરી ગયો. ચારણ ધ્રૂજતો હોય તેમ લાગ્યું. પણ જેમ ભયંકર વીજળી ખરે તેમ ગરાસણીના હાથની તલવાર ચમકી ને જનોઈવઢ કાપી નાખવો હોય એવા જોસથી તેણે ગરાસિયા પર ઘા કર્યો.

‘માર્યા બાપ! ભારે કરી ને!’ ચારણ વચ્ચે કૂદ્યો. પણ ગરાસિયો ત્યાં હતો નહિ: અને રજપૂતાણી, તલવારનો જોસ ભર્યો ઘા ખાલી જવાથી ગોઠણભર નીચે નમી ગઈ હતી. તલવારના ઘાથી ઊડેલ થોડીક ધૂળ જ માત્ર દેખાણી.

‘ભારે થઈ, બાપ!’

‘વાંધો નહિ, દેવીપુતર! તેં તારું વેણ પાળ્યું છે!’ હવામાં ખાલી શબ્દો જ સંભળાયા!

રજપૂતાણીએ ઝડપથી પાછળ જોયું. ગરાસિયો નદી તરફ ઘોડો હાંકીને જતો દેખાયો. તે તેની પાછળ ઉઘાડી તલવારે દોડી. અને એને વારતો ચારણ પાછળ પડ્યો.

રૂપેણનાં ચોખ્ખાં પાણી ચાલ્યાં જતાં હતાં. ગરાસિયો ઘોડા સહિત તેને કાંઠે પહોંચ્યો. રજપૂતાણી પાછળ ચાલી.

‘ગરાસિયો હો તો ઊભો રે’ રજપૂતાણીએ હાકલ મારી. એ સાંભળી ગરાસિયો સ્થિર થઈ ગયો.

રજપૂતાણી છેક તેની પાસે પહોંચી. ફરી ત્યાં કોઈ મળે નહિ. …પણ પાણીમાં રજપૂતાણીનું વસ્ત્ર ખેંચાતું લાગ્યું. રજપૂતાણીનો ઘાઘરો પલળ્યો હતો, અને તેમાંથી પાણીની ધાર ચાલી રહી હતી. રજપૂતાણીએ નીચું જોયું. ત્યાં જાણે પાણીમાં અત્યંત વેદના ભર્યું રજપૂતનું મોં, બે તરસ્યા હાથનો ખોબો વાળીને, આ પડતું પાણી ભારે વિહ્વળતાથી પી રહ્યું છે: ઘટક…ઘટક…ઘટક ઘૂંટડા લે છે.

રજપૂતાણી જોઈ રહી. રજપૂતે તેની સામે જોયું. પણ આહ! કેટલી વેદના! કેવું દુઃખ! કેવી નિરાશા! કેટલી તૃષ્ણા કે ન પૂછો વાત. રજપૂતાણીથી અત્યંત માયાભર્યા અવાજે બોલાઈ જવાયું: ‘રજપૂત, આ શું?’

‘બસ, હવે તૃપ્તિ – અતિતૃપ્તિ થઈ ગઈ. હવે તલવાર ચલાવી લે, રજપૂતાણી! એ બીજા મૃત્યુની કંઈ વળી ઓર મજા આવશે.’

રજપૂતાણીના હાથમાંથી તલવાર ઢીલી પડી ગઈ, તેણે નીચે નમીને રજપૂતનો હાથ પકડી લીધો.

રજપૂતે તે એક વખત છોડાવ્યો. રજપૂતાણીએ એને ફરી ફરી પકડ્યો: ‘તું ક્યાં ડૂબ્યો છે? હવે તું ક્યાં જાય છે?’

રજપૂતે રૂપેણમાં લાંબે નજર કરી. એક ઠેકાણે પાણી ઊંડું હતું ત્યાં તેની દૃષ્ટિ સ્થિર થઈ ગઈ.

‘હવે તને નહિ જાવા દઉં!’ રજપૂતાણીએ તલવારને નદીના પાણીમાં દૂર ફેંકી દીધી ને રજપૂતનો બીજો હાથ પણ પકડ્યો.

પણ રજપૂતાણીના હાથમાં માત્ર પાણીના પરપોટા રહ્યા. રજપૂતનું મોં નદીના તરંગ પર થોડે દૂર દેખાયું. રજપૂતાણી આગળ વધી. હાથની નિશાનીથી રજપૂતાણીને આગળ વધવા ઉત્તેજતો રજપૂત વળી વધારે દૂર દેખાયો. રજપૂતાણી આગળ વધી, પણ રજપૂત હજી દૂર દેખાયો.

ચારણે કાંઠા પરથી બૂમ પાડી: ‘ગરાસણી! પાછાં વળો! હવે પાણી ઊંડું છે. એ તો ઊડી ગયો, બાપ! પાછાં વળો!’

મોં મલકાવીને રજપૂતાણી મીઠાશથી બોલી: ‘જા, જા, દેવીપુતર! હવે સુખેથી ઘેર જા. મારે તો આ દુઃખી ગરાસિયાનું ઘર ફરીને વસાવવું છે!’

IV

રા. વિ. પાઠક

મુકુન્દરાય

રાવૈયા ગામમાં સવારના નવદસ વાગ્યે પાદરે વડલા હેઠળ ગામનાં ઢોર ભેગાં થયેલાં છે. વડનો છાંયો ફરે અને તડકો પડે તેથી તપીને કોઈ ઢોર માંડ માંડ ઊઠી પાછું છાંયે જાય તે સિવાય ઢોર પણ નિ:સ્તબ્ધ થઈ ગોવાળની રાહ જોતાં બેઠાં છે. નજીક તળાવની પાળ ઉપર એક નાની પણ સુંદર પુરાતન દેરી છે. આ દેરી, ત્યાંથી જડેલ પ્રાચીન વલભીના શિલાલેખથી અત્યારે તો ઘણી જ પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ છે. પણ આપણી વાર્તાનો સમય તેના અગાઉ ત્રણ વરસ પહેલાં છે, તે વખતે તે દેરી પાસે ધર્માદાની જાર વેરેલી પડી હતી. એ જાર ચણીને ધરાઈને કેટલાક પોપટ દેરી ઉપર અત્યારે મોટાં માથાં હલાવતા હલાવતા જાણે કોઈ કારભારાં ડહોળતા હોય તેમ વાતો કરતા હતા. તે સમયે એક ઠાકરડો બેઠેલાં ઢોરમાંથી વાંકોચૂકો રસ્તો કરતો ધીમે ધીમે ગામમાં ગયો. ભરવાડોની ઝોકો વટાવી તે ચૌટામાં ગયો. ચૌટામાં પેસતાં જ તેણે એક નવી ઉઘાડેલી ચાની દુકાનેથી ચા પીધી અને દેવતા માગી ચલમ પીધી. પછી માથાબંધણાનો છેડો છોડતો છોડતો તે બજારના મધ્ય તરફ ચાલ્યો અને વાણિયાની દુકાને આવી તેણે ‘રઘનાથ’નું ઘર પૂછ્યું. ત્રણચાર દુકાનના વાણિયાઓએ કોઈએ માત્ર ડોક લંબાવી, કોઈએ બહાર કૌતકની નજર નાખી અને કોઈએ વૈખરીથી ‘શું છે? શું છે? કોનું કામ છે?’ એમ પૂછ્યું. પેલા ઠાકરડાએ ફરી નામ દીધું. જાણે તે પ્રશ્ન પૂરો સમજવાને વિદ્યાર્થીઓ મહેતાજીનો પ્રશ્ન જવાબ આપતા પહેલાં બોલે છે તેમ ‘કોણ રઘનાથ કે?’ એમ બેત્રણ વાર બોલી એકે કહ્યું: ‘રઘનાથ તો બે છે: રઘનાથ જોશી, પણે જોશી ફળિયામાં રહે છે; અને રઘનાથ ભટ, આ ખાંચામાં પહેલું ખડકીબંધ ઘર.’

‘રઘનાથ’ નામ બેત્રણ વાર બોલાતાં એ ઘરમાંથી એક બાવીસેક વરસની વિધવાએ ડોકું બહાર કાઢ્યું. ઠાકરડાના હાથમાં તાર જોઈ તેણે ઘર સામું મોં કરી કહ્યું: ‘બાપુ, જાઓ જોઈએ, ભાઈનો તાર આવ્યો લાગે છે.’ બાઈએ થીગડાવાળું પણ ચોખ્ખું અબોટિયું પહેર્યું હતું. તેનું મોં ચિંતાવાળું દેખાતું હતું, અને માથાના વાળ આજે જ કઢાવેલા હતા; છતાં તેનાં અંગેઅંગમાં સ્ફૂર્તિ અને તંદુરસ્તી દેખાતાં હતાં અને પોતાની સ્થિતિ ઉપરના પ્રભુત્વથી અને અજ્ઞાત કૃતકૃત્યતાના સંતોષથી જે સ્વસ્થતા આવે છે તે એનામાં હતી.

ઘરમાંથી, પહેરેલી ધાબળીએ, પાઠની ભગવદ્ગીતાનો ગુટકો એમ ને એમ હાથમાં રાખી તેના પિતા બહાર આવ્યા અને ઠાકરડા પાસેથી તાર નીચે નંખાવી લીધો. બાપદીકરી ઘરમાં ગયાં. તારવાળો તેમનો ઉદ્વેગ જોઈ શીખની આશા છોડી ચાલતો થયો. રઘનાથ ભટ ધોતિયું પહેરી માથે સફેદ પાઘડી નાખી, ખુલ્લે ખભે એક ધોળું ખેસિયું નાખી, હાથમાં લાકડી લઈ બજાર તરફ ચાલ્યા. ધ્રૂજતા હાથ અને અસ્થિર પગ જોઈ ગંગાએ કહ્યું : ‘બાપુ! એમાં ચિન્તા ન કરશો. ભાઈને આ વરસ આવવામાં મોડું થયું છે એટલે તાર કર્યો હશે. કાંઈ રોકાણ થયું હશે. તમે કહો તો હું ગામમાં જઈ વંચાવી આવું.’ ડોસાએ પોતા પર કાબૂ મેળવી માથું હલાવી ના પાડી, ચાલવા માંડ્યું. ગામમાં કસળચંદ વાણિયાનો દીકરો ફક્ત કપાસના ભાવના તાર વાંચવા જેટલું અંગ્રેજી ભણ્યો હતો તેની પાસે જઈ રઘનાથે તાર વંચાવ્યો. ઘણી મુશ્કેલીએ છોકરાએ તાર બેસાર્યો કે, ‘મુકુન્દરાય મિત્રો સાથે લોકલમાં આવે છે.’ કેટલા મિત્રો તે તારમાંથી નક્કી ન થઈ શક્યું. તાર સાંભળી ડોસા ચાલવા માંડ્યા. એટલે કસળચંદે બે ઘડી બેસવા આગ્રહ કર્યો. ડોસાએ કહ્યું કે ઘેર રસોઈ કરાવવી છે એટલે ઉતાવળ છે. કસળચંદે બહુ જ મમત્વથી ડોસાને કહ્યું કે આ વખતે તો ભાઈની પાસે જરૂર ટપાલની અરજી કરાવવી છે.

રાવૈયામાં ટપાલનું દુઃખ હતું. ટ્રેન થયા પહેલાં તોરણિયા મારફત તેમને ટપાલ આવતી. હવે રાવૈયા સ્ટેશન ચાર જ માઈલ દૂર હતું પણ ટપાલની વ્યવસ્થા જૂની જ કાયમ રહી હતી. તેથી એક દિવસ નકામો જતો. રેલવેમાં નવી લાઇન થાય, નવું સ્ટેશન થાય તેમાં પોસ્ટ-ખાતાને શું? એ ખાતું સ્વતંત્ર છે ના!

રઘનાથ ઉતાવળે પગે ઘેર આવ્યા. ડોસાના મોં પરથી કુશળ સમજી ગંગાએ કહ્યું: ‘હું નહોતી કહેતી! તમે નકામી ચિન્તા કરતા હતા! ભાઈ આવે છે ના?’

‘હા. અને સાથે તેના ભાઈબંધોને તેડતો આવે છે. હવે જમવાનું કેમ કરીશું? ગાડી આવવાનો વખત તો થઈ ગયો છે, નહીં? તેં દાળમાં હવેજ નાખી દીધો છે?’

‘હા.’

‘ત્યારે લાડુ કરીશું?’

‘ના, ભાઈને લાડુ પસંદ નથી. તેના કરતાં શીરો તેને ભાવે છે એમ એક દિવસ કહેતા હતા. અને સાથે ભજિયાં પણ કરીશું. તમે ભજિયાં માટે જે મળે તે લઈ આવો, ઘી પણ જોઈશે. શીરા માટે બદામ તો છે.’

રઘનાથ ઘીનું વાસણ લઈ એમ ને એમ ગામમાં ગયા. બીજી બાજુ ગંગાએ તુવરની દાળનું પાણી કાઢી નાખી તેની લચકો દાળ કરી અને દહીં સરસ હતું તે ભાંગીને કઢી કરવા માંડી. થોડી વારે રઘનાથ તપેલીમાં તાજું, લીલી ઝાંયવાળું ઘી અને બીજા હાથમાં કોળું લઈને આવ્યા અને કહ્યું: ‘બીજું તો કાંઈ ન મળ્યું.’

‘કાંઈ ફિકર નહીં. તમે એનાં પાતળાં પતીકાં કરો. એ તો કોળાનાં પણ સરસ ભજિયાં થશે.’ ગંગા ઊઠી અને ભજિયાં માટે ચણાની દાળ દળવા બેઠી. ડોસા અતિ ચીવટથી ભજિયાં માટે પાતળાં પતીકાં કરવા બેઠા. એમ આ થોડી મિનિટ પર ચિન્તાજન્ય શાન્તિમાં ડૂબેલું ઘર ઘડીમાં હર્ષજન્ય વ્યવસાયમાં પડી ગયું.

રઘનાથ ભટ ગામના પ્રતિષ્ઠિત અને નાતજાતમાં સારી આબરૂવાળા ઊંચા કુટુંબના બ્રાહ્મણ હતા. નાની વયમાં માબાપ ગુજરી ગયાં હતાં, પણ તેણે પોતાના જ સાહસથી પહેલાં જામનગર અને પછી કાશી જઈ અભ્યાસ કર્યો હતો. તે સંસ્કૃત સારું જાણતા. જ્યોતિષ, કાવ્ય, ભાગવત, કર્મકાણ્ડ વગેરે ભણેલા હતા. તેમનો કંઠ ઘણો મધુર હતો અને જ્યારે ભાગવતની કથા કરતા, કૃષ્ણ યમુનામાં પડતાં યશોદાએ કરેલા વિલાપનું વર્ણન કરતા કે ગોપિકાગીત ગાતા ત્યારે અભણ માણસ પણ આંસુ પાડતાં. પોતાની પ્રતિષ્ઠાથી જ જ્ઞાતિજનોના દ્વેષ છતાં તે સારે ઘેર પરણ્યા અને તેમનાં જૂનાં ઘરાકો અને ગિરાસ તેમના કંકાસિયા કાકા પાસેથી એની મેળે પાછાં આવ્યાં. વખત જતાં તેમણે ગિરાસમાં કંઈક વધારો પણ કર્યો. તે મોટી ઉંમરે પરણ્યા હતા એટલે તેમની પત્ની નાની ઉંમરની હતી, પણ તેનું કુટુંબ ગામમાં અને નાતમાં સુખીમાં ગણાતું. હરકોરને રસોઈ ઘણી સારી અને ત્વરાથી કરતાં આવડતી. તેના જેવી પાતળી, મોટી, ફૂલેલી અને બરાબર ચોડવેલી રોટલી કોઈક જ કરી શકતું અને પૂરણપોળી તો સ્ત્રીઓ તેની પાસે શીખવા આવતી. તેના જેવી ઝીણી વાટ કોઈ ન કરી શકતું અને એક જાડી વાટ કરતાં બે પાતળી વાટનો પ્રકાશ વધારે પડે છે એ તેની પોતાની શોધ હતી. પણ આ સુખ ઝાઝા દિવસ ટકી શક્યું નહીં. નવ વરસની ગંગા અને છ વરસના મુકુન્દને મૂકી હરકોર ગુજરી ગઈ. રઘનાથને સારાસારા ઘેરથી કહેણ આવ્યાં પણ તેણે મોટી ઉમ્મરે ફરી પરણવાની ના પાડી અને છોકરાંને ઉછેરીને મોટાં કરવા ઉપર જ જીવન ગાળવા માંડ્યું. છોકરાં નાનાં હોવાથી અને સગાં દ્વેષીલાં હોવાથી તેમને બહારગામ જવાનું છોડી દેવું પડ્યું; છતાં કરકસરથી અને ખંતમહેનતથી તે સારી રીતે રહી શકતા અને પાંચ પૈસા બચાવી પણ શકતા. ગંગા ચૌદમે વરસે વિધવા થઈ એ એમના જીવન ઉપર બીજો વધારે કારી ઘા પડ્યો. પશ્ચિમ વયમાં આ ઘા ઠેઠ સુધી રુઝાઈ ન શક્યો. ગંગામાં માતાની આવડત, સુઘડતા અને પિતાનું સંસ્કારીપણું, ધીટપણું ઊતર્યાં હતાં; એણે જ નાના ભાઈને ઉછેરવાનો અને ઘરનો બીજો બધો ભાર ઉઠાવી લીધો. રઘનાથની સેવા તે માતા જેવા કોમળ સ્નેહથી કરતી પણ રઘનાથમાં જૂનો ઉલ્લાસ કદી ફરી આવ્યો નહીં. તેમની બુદ્ધિની સૂક્ષ્મતા એની એ રહી, પણ નવાં કાર્યોનો ઉત્સાહ મંદ થયો અને દહાડેદિવસે તે ઓછાબોલા થતા ગયા. ભગ્ન હૃદયમાંથી જાણે તેમનું જીવન વેગથી સરવા માંડ્યું – માત્ર પુત્રને પ્રતિષ્ઠિત જોવાની તેમની જૂની ઇચ્છામાં નિ:શબ્દ નિષ્ક્રિય તીવ્રતા આવી; આવી સ્થિતિમાં પણ ગામમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા એ જ રહી હતી, ઊલટું દુઃખમાં રાખેલી ધીરજથી તેમના તરફ પૂજ્યભાવ થયો હતો.

મુકુન્દમાં માબાપની સર્વ શક્તિ ઊતરી આવી હતી ખરી, પણ તેના પિતાના ઔહાસીન્યને લીધે તે કેળવાઈ નહોતી. નાનપણથી જ તેને સ્વતંત્રતાથી કામ કરવાની ટેવ પડી હતી અને એ ટેવ અંગ્રેજી શિક્ષણ લેવા તે બહારગામ ગયો ત્યારથી વધવા માંડી. મૅટ્રિક થયા પછી તે કૉલેજમાં ગયો હતો. અત્યારે તે બી.એસસી.ના પહેલા વર્ષમાં હતો અને ઉનાળાની રજા પડેલી હોવાથી ઘેર આવતો હતો.

કૉલેજ અભ્યાસના આ વર્ષમાં વિદ્યાર્થીનું ચારિત્ર્ય અને ભાવિ કારકિર્દી કાંઈક ચોક્કસ સ્વરૂપ પકડે છે. અને કૉલેજના સ્વાતંત્ર્યના વાતાવરણને લીધે અને પરીક્ષાની ચિંતા ન હોવાથી આ વરસમાં વિદ્યાર્થીમાં માનસિક અને શારીરિક ઉલ્લાસ પણ ઠીક હોય છે. આપણા મુકુન્દરાયમાં પણ આ વરસ ઠીક ઉલ્લાસ આવ્યો હતો. તે ટેનિસ સારું રમી શકતો. ટેનિસની છેલ્લી રમતમાં જ માત્ર તે હાર્યો હતોપણ તેની રમવાની છટા ઘણી જ વખણાઈ હતી. તેની છટાથી જ અને સામાન્ય રીતભાતથી સ્ત્રી–વિદ્યાર્થીઓનો તે ખાસ માનીતો થયો હતો. સ્ત્રી–વિદ્યાર્થીઓ ટેનિસમાં તેને ભાગીદાર તરીકે માગતી. અને હમણાં તો ટેનિસ કરતાં પણ સ્ત્રીઓ તરફની રીતભાતથી સર્વ પુરુષ–વિદ્યાર્થીઓ પણ તેને ઘણું માન આપતા. કૉલેજમાં મિસ ગુપ્તા કરીને એક બહુ જ જાજરમાન વિદ્યાર્થિની હતી. પુરુષો તરફ કંઈક તિરસ્કારની નજરથી તે જોતી. ડિબૅટિંગ સોસાયટીમાં તે પુરુષોને હસી કાઢતી. પણ ઘણી વાર સ્ત્રીઓનો આવો તિરસ્કાર પુરુષને વધારે આકર્ષવા માટે જ હોય છે. મિસ ગુપ્તાને પણ તેમ થયું. અનેક પૈસાદારો અને ફૅશનેબલ યુવાનો તેની સેવા કરવા તલસતા. ટેનિસના, સામા પક્ષના પુરુષો તરફથી બહુ જ સહેલાં પૉઇન્ટસ તેને મળતા અને તેના વળતા ફટકા નહીં લઈ શકવામાં પુરુષો પોતાને ધન્ય માનતા. પણ તેમાં અનન્ય સેવાનો લાભ તો મુકુન્દને મળ્યો. એક વાર મુકુન્દે તેના પક્ષકાર થઈ તેને ત્રણ સેટોમાં લાગલાગટ જીત અપાવી ત્યારથી એમની મૈત્રી વધી. લૅબોરેટરીમાં પણ બન્ને અનાયાસે ઘણી વાર એક જ ટેબલ પર ભેગાં થઈ જતાં. એક વાર મુકુન્દના ટેબલ પર મિસ ગુપ્તા જઈ ચડ્યાં. મુકુન્દે ટેસ્ટ-ટ્યૂબમાં એક સુંદર વાદળી રંગનું ડિપોઝિટ બનાવ્યું હતું તે બતાવી કહ્યું: ‘મિસ ગુપ્તા, શું તમને આ રંગ સુંદર નથી લાગતો?’ મિસ ગુપ્તાએ હા પાડી. મુકુન્દે વાત લંબાવીઃ ‘સાયન્સને લોકો જડ માને છે, પણ કોણ કહેશે આમાં સૌંદર્ય નથી?’ મિસ ગુપ્તાએ ફરી હા પાડી. મુકુન્દ આગળ વધ્યો: ‘તમને નથી લાગતું આ રંગની સાડી હોય તો શોભે?’ મિસ ગુપ્તાએ કહ્યું: ‘હા, એ રંગની સાડી હોય છે પણ ખરી.’ મુકુન્દે જરા વધારે બહાદુર થઈ કહ્યું: ‘હોવી જ જોઈએ. હિંદુસ્તાન તો રંગનો દેશ છે. આપણે રંગોના પ્રયોગો કરવા જોઈએ. આ રંગને આપણે સરખાવી જોઈએ તો કેવું?’ મિસ ગુપ્તાને આમાં ઘણો રસ પડ્યો. બીજે દિવસે મિસ ગુપ્તા એવી જ સાડી પહેરીને આવી અને મુકુન્દને એ રંગનું સૉલ્યુશન બનાવવા કહ્યું. મુકુન્દે કહ્યું: ‘તમે પોતે જ બનાવો. હું બધી સામગ્રી કરી આપું.’ મુકુન્દે તેમ કર્યું. બધી ક્રિયા કર્યા પછી એક હાથમાં ટેસ્ટ-ટ્યૂબ અને બીજા હાથમાં શીશી લઈ મિસ ગુપ્તા છેવટનું દ્રવ્ય રેડતી હતી; અંદર ધીમે ધીમે રંગ થતો જતો તે જોતી હતી, અને તે જ વખતે તેના માથામાં ખોસેલી પિન નીકળી ગઈ અને છેડો સરવા લાગ્યો. અડધું જાણતાં અડધું અજાણતાં તેનાથી મુકુન્દરાયનું નામ દેવાઈ ગયું અને મુકુન્દે ‘કંઈ નહીં’ કહી તેનો છેડો બહુ જ વિવેક અને મર્યાદાના દેખાવથી ખભા ઉપર સરખો કરી આપ્યો. બસ, ત્યારથી મુકુન્દ જ આખી કૉલેજમાં ધન્યતમ યુવાન ગણાવા લાગ્યો.

મુકુન્દની પ્રતિષ્ઠા હવે વધવા માંડી. બધા વિદ્યાર્થીઓ તેને માન આપવા લાગ્યા. નોકરો પણ તેને સલામ ભરવા લાગ્યા અને તેનો હુકમ ઉઠાવવા લાગ્યા. તેનો ટેસ્ટ વખણાવા લાગ્યો. તેની મૈત્રી કરવી એ ફૅશન થઈ. તેને ઘણા પૈસાદાર મિત્રો થયા. તેમને તે કેટલીક ઉત્તમ ચીજોના ઉપયોગ શીખવતો, ટાઈના પ્રકારો શીખવતો; રૅકેટ સંબંધી અને ફટકા મારવા સંબંધી સલાહ આપતો, છેલ્લામાં છેલ્લી ઢબ સંબંધી અભિપ્રાય આપતો. આ બધા પ્રસંગોમાંથી તે પોતે ન ખરીદી શકે એવી ઘણી ચીજો તેને વગર પૈસે મળતી. મિત્રો આગળ તે ગરીબ દેખાવું પસંદ કરતો નહીં. પૈસાદાર દેખાવાની કળા તેને સિદ્ધ છે એમ તે માનતો. તેની પાસે પૈસા ઓછા હતા પણ તે પાકીટ ઊંચી જાતનું વાપરતો. તે બનાતના ઊંચા જોડા લઈ શકતો નહીં પણ બ્લૅંકો લગાડી તેને બરાબર સફેદ અને ડાઘા વગરના રાખી શકતો. પાટલૂન-નેકટાઈ પહેરવાનો રિવાજ તેણે હજી દાખલ કર્યો નહોતો, પણ ઝીણાં ફરફરતાં ધોતિયાં તે સુંદર રીતે પહેરતો. આ બધાંનું પરિણામ એ થતું કે જોકે તેના બહારના દેખાવના પ્રમાણમાં તે બહુ કરકસરથી રહેતોપણ પોતાની સ્થિતિથી ઘણું વધારે ખરચ કરતો અને બાપ પાસેથી ચોપડીઓ મંગાવવાના ખોટા બહાનાથી તેને ઘણી વાર પૈસા મંગાવવા પડતા.

તેની છેવટની ફતેહોથી અંજાઈ પાસેના કેટલાક પૈસાદાર મિત્રો તેને ત્યાં આ વખતે વૅકેશન ગાળવા આવતા હતા.

ગંગા અને રઘનાથ, ભાઈ માટેની ધામધૂમમાં પડ્યાં હતાં એટલામાં બાપના તીવ્ર કાને બહાર એકાનો અવાજ સાંભળ્યો. તે સાંભળી તે ખડકી તરફ ધીમે ઊઠીને જાય છે, એટલામાં એકામાંથી એકદમ ઊતરી ‘કમ ઑન, કમ ઑન’ કરતો મુકુન્દરાય ખડકીમાં આવ્યો. તેની પાછળ બે જણા ખાખી ખમીસ, ખાખી નેકટાઈ અને ધોતિયાં પહેરેલા, એક હાથમાં બિસ્ત્રો અને બીજા હાથમાં ટેનિસનું પ્રેસમાં દબાવેલું અને ખાખી રબરની ખોળવાળું રૅકેટ લઈને ખડકીમાં પેસતા હતા. રઘનાથે ‘ભાઈ આવ્યો’ કહ્યું, પણ મુકુન્દરાયનો મિત્રો તરફનો વિવેક હજી પૂરો થયો નહોતો એટલે તેણે કાંઈ જવાબ ન દીધો. અંદર આવી, મુકુન્દરાય ઘંટીના અવાજથી, જાણે પોતે દોરી રાખેલું કોઈ સુંદર ચિત્ર કોઈએ ભૂંસી નાંખ્યું હોય તેમ, ચિડાઈને બોલ્યો, ‘આ અત્યારે ઘંટી કોણ ચલાવે છે?’ ગંગાએ, જરા લોટવાળા હાથ ખંખેરતાં હસતે મોઢે બહાર આવી કહ્યું: ‘ભાઈ, તમારે માટે ભજિયાંનો લોટ જરા દળતી હતી. મોઢું કેમ સુકાઈ ગયું છે?’ મુકુન્દે એ જ અવાજમાં કહ્યું: ‘પણ હજી તમે રસોઈ ન કરી? મેં તાર કર્યો હતો ને! કેટલું બધું મોડું થયું? અલ્યા એકાવાળા, ટ્રંકો અંદર લાવ. આવો ને મિસ્ટર પંડિત, મિસ્ટર ચોકસી.’ બન્ને મહેમાનો, ઘંટીના અવાજથી મુકુન્દરાયને જે આઘાત લાગેલો હતો તેના સાક્ષી થઈ તેની સ્થિતિ વધારે કફોડી ન કરવા ખડકી બહાર સામાન લેવા પાછા ગયા હતા, તે અંદર આવી ઊભા રહ્યા. મુકુન્દરાયની પૂર્વની મૂંઝવણ હજી બંધ પડી નહોતી અને તેથી અંદર બોલાવેલા મિત્રોને શું કહેવું તે તેને તરત સૂઝ્યું નહીં. ખુરશી-ટેબલ હોય તો મિત્રોને અંગ્રેજીમાં કહી શકાય કે ‘કૃપા કરી તમારી બેઠક અહીં લ્યો.’ પણ આ તો ઓટલો! એના પર ચડવાનાં પગથિયાં, તેમાં મિત્રોને શું કહેવું? આ ગામની અને ઘરોની રચના તેને બહુ જ અર્થ વિનાની લાગી. તેના પિતા તેના આગલા પ્રશ્નોનો જવાબ ગળી જઈ તેની વિહ્વળતા કંઈક સમજી બોલ્યા: ‘આવો ને ભાઈ, અહીં બેસવું હોય તો અહીં બેસો, ખાટલા ઉપર, નહીં તો ખડકી ઉપરની મેડીએ તમારો ઉતારો રાખ્યો છે ત્યાં સામાન મુકાવો.’

મુકુન્દને પોતાની પ્રતિષ્ઠા સાચવી રાખવા અને મિત્રો માટેની ચીવટ બતાવવા હજી જરા વધારે પ્રશ્નો કરવાની જરૂર લાગી. ‘ઉપર સાફ કરાવ્યું છે?’ ડોસાએ અતિ ભારપૂર્વક કહ્યું: ‘રજાઓ પડી ત્યારથી બહેન એ મેડી હંમેશાં સાફ કરે છે.’ આ ઉત્તર પણ તેને રુચ્યો નહીં. એકાવાળાને બિસ્ત્રો અને ટ્રંકો ઉપર મૂકવાનું કહી તેણે ફરી પૂછ્યું: ‘પણ ત્યારે હજી સુધી રસોઈ કેમ તૈયાર થઈ નથી? મેં આટલા માટે તો તાર કર્યો હતો.’

‘પણ ભાઈ, તાર તો હજી હમણાં આવ્યો, અને ગામમાં વંચાવવાનું પણ દુઃખ!’

રેલવેનો તાર, મૂકનાર મુસાફર પહેલાં જવલ્લે જ પહોંચે છે એ હકીકત સર્વ જાણે છે, પણ માણસ કોણ જાણે શાથી એમ માને છે કે મનના વેગથી હકીકતને ઉડાડી મૂકી શકાય છે. પણ હકીકત હંમેશાં અર્થહીન હોય છે અને તેને નહીં સ્વીકારનારનાં કાર્યોને અર્થહીન કરે છે.

મુકુન્દે ઘણા જ વેગથી કહ્યું: ‘અરે, તાર તે કેમ મોડો આવે? મેં ઠેઠ ઝાંખરિયા જંક્શનથી કર્યો હતો ને?’

ગંગાએ ભાઈની નિર્બળતાનો લાભ લીધા વિના જરા હસીને કહ્યું: ‘ભાઈ, એ તો અમને શી ખબર પડે? પણ જે-તે તમારે જમવાનું નહીં મોડું થાય. ચા-બા પીશો, નાહશો, ત્યાં રસોઈ તૈયાર હશે.’

ગંગાના હાસ્યથી મુકુન્દના મનનું હાસ્યદ્વાર ખૂલ્યું. જાણે વસ્તુસ્થિતિ માટે માફી માગતો હોય તેમ પોતાના મિત્રો તરફ વળીને તેણે હસીને કહ્યું: ‘આ તો ગામડું છે, તાર કરીએ તોપણ આ સ્થિતિ!’ મિત્રોએ ‘કંઈ નહીં’ કહી પોતાની ઉદારતા બતાવી. એટલામાં એકાવાળાએ ટ્રંકો અને બિસ્ત્રો મેડી ઉપર ચડાવી દીધા હતા એટલે ‘ચાલો ત્યારે ઉપર જઈએ’ કહી તે મિત્રોને લઈ મેડી તરફ ચાલ્યો ત્યાં એકાવાળાએ ભાડું માગ્યું. મુકુન્દે ખિસ્સામાંથી પાકીટ કાઢ્યું. એની ચાંપો ચપ ચપ ઉઘાડી અને અંદરથી એક રૂપિયો કાઢી એકાવાળા તરફ જાણે રૂપિયામાં શું છે એવા અભિનયથી ફેંક્યો. એકાવાળો રૂપિયો લઈ ચાલવા જતો હતો ત્યાં રઘનાથ ભટે કહ્યું: ‘કેમ ભાઈ, આટલું બધું ઠરાવ્યું હતું? એકા તો આઠદસ આનામાં આવે છે.’

મુકુન્દે બેદરકારીથી જવાબ આપ્યો: ‘અમે તો કોઈ દિવસ ભાડું ઠરાવતા જ નથી. એટલી રકમમાં પાછું શું માગવું? એની પાસે છૂટા પણ નહીં હોય. કેમ અલ્યા, છૂટા પૈસા છે?’

પેલો તો ના જ પાડે ના!

મુકુન્દે વાત બંધ કરાવવાને માટે મોઢાનો ફેરફાર કર્યો, તેના પિતા એ સમજી શક્યા નહીં. તેણે કહ્યું: ‘એટલા પૈસા તો ઘરમાંથી પણ નીકળશે; નહીં તો બજારમાંથી પણ મળશે.’

મુકુન્દે આખરે છેવટના ફેંસલાના અવાજથી કહ્યું: કાંઈ નહીં, બિચારો ગરીબ છે.’ એકાવાળો આ રઘનાથ ભટના દીકરાને સલામ ભરી ચાલતો થયો. પણ પોતાના ઘરની સ્થિતિ આમ ચારછ આના પાછા લેવા જેવી છે એ બાબત આટલી બધી ખુલ્લી રીતે ચોળાઈ તેથી મુકુન્દને ઘણું માઠું લાગ્યું. પ્રયત્નથી હસતું મોં રાખી તે ઉપર ગયો. સમાન સાથે નિરર્થક હાસ્ય અને અસમાન તરફ નિરર્થક તોછડાઈ એ આધુનિકતાનાં લક્ષણો છે.

ઉપર જઈ થોડી વાતચીત કરી પછી ચા પીધી. ચા પીધા પછી જ સવારનાં શારીરિક નિત્યકર્મો કરવાનો આ મિત્રોનો રિવાજ હતો અને આવી ટેવો પોતાની વૈયક્તિક વિશિષ્ટતા તરીકે તેઓ જાળવી રાખતા હતા અને વધારતા જતા હતા. ધીમે ધીમે ચા પી, સિગરેટ પીતા પીતા, – મુકુન્દ કોઈ વાર બીજાની આપેલી સિગરેટ પીતો, પણ આજે તેના પિતાના માનમાં તેણે લેવા ના પાડી હતી – ત્રણે જણ બહાર ગયા.

ગંગાનું કહેવું અક્ષરશ: ખરું પડ્યું. મુકુન્દ અને તેના મિત્રો આવીને નાહી રહ્યા ત્યારે જમવાનું તૈયાર થઈ ગયું હતું. વૃદ્ધ રઘનાથ, જુવાનો સંકોચ ન પામે માટે, પોતે પાછળથી જમવાની ઇચ્છા બતાવી અધૂરી રહેલી માળા પૂરી કરવા બેઠા. ગંગાએ પાટલા અને લોટા ભરીને તૈયાર મૂક્યા હતા ત્યાં ત્રણેય કૉલેજિયનો બેઠા. મુકુન્દે કહ્યું: ‘ગંગા, લે પીરસ.’

ગંગા શીરો, પૂરી અને દાળ પીરસેલી થાળીઓ બહાર લાવી એ જોઈને જ મુકુન્દનો પિત્તો ગયો. તે બોલી ઊઠ્યો: ‘શીરો કેમ કર્યો છે?’

ગંગાએ ધીરજથી જવાબ આપ્યો: ‘ભાઈ, આજે બીજું કરવાનો વખત જ નહોતો.’ મુકુન્દે જ એક વાર કહેલું કે શીરો તેને બહુ ભાવે છે પણ ગંગા કુદરતી રીતે જ કળી ગઈ કે એ જવાબથી ભાઈની સ્થિતિ ખરાબ થશે, એટલે તે ગમ ખાઈ ગઈ. પણ મુકુન્દ એમ શાંત થાય તેમ નહોતો. ‘એનો એ જવાબ ન આપ. પૂરણપોળી કરવી હતી.’

‘ભાઈ, દાળમાં હવેજ નાખી દીધો હતો. ફરી દાળ મૂકું તો ઘણી વાર થઈ જાય.’

‘અને શાક તો બિલકુલ કર્યું જ નથી!’

‘બીજું કાંઈ મળતું નહોતું, પણ ભજિયાં કર્યાં છે.’

ઉપરી અમલદાર તાબેદારનો ખુલાસો સ્વીકારતો હોય એવે અવાજે મુકુન્દે કહ્યું: ‘ઠીક ત્યારે; શેનાં કર્યાં છે?’

‘કોળાનાં.’

મુકુન્દને આ અસહ્ય લાગ્યું. તેણે ચાખવા જેટલી રાહ જોઈ હોત તો તેને અને તેના મહેમાન મિત્રોને સમજાત કે શહેરનાં ભજિયાંથી આ કોઈ રીતે ઊતરે તેવાં નહોતાં. પણ તેને તો કોળાનું નામ જ ખરાબ લાગ્યું. તેનાથી મોટા અવાજે બોલી જવાયું: ‘કોળાનાં તે કાંઈ ભજિયાં કહેવાય!’

ગંગાને ઘણું ઓછું આવ્યું. તેણે કાંઈ જવાબ ન આપ્યો. મુકુન્દને પણ પોતાની પ્રતિષ્ઠા માટે એ જ જોઈતું હતું. બહેનના સામું પણ મુકુન્દે જોયું નહીં. તેણે થોડી વાર રોષભર્યા મોંએ ખાધા કર્યું અને પછી મિત્રો સાથે શહેરની સિનેમા પાર્ટીઓ વગેરેની વાતો કાઢી તેમનું મનોરંજન કરવા માંડ્યું.

મુકુન્દરાયને અંગ્રેજી ભણેલા તરીકે સ્ત્રી માટે માન પણ ન હોય એ વાંચનાર કદાચ માનવા તૈયાર નહીં હોય. પણ હું એમ ક્યાં કહું છું? મેં તો પહેલેથી જ જણાવ્યું છે કે મુકુન્દરાયને સ્ત્રીઓ માટે માન હતું. સ્ત્રીઓ તરફ ઘણો સારો આદરભાવ રાખવા માટે તેના મિત્રો તેના તરફ આદરભાવ રાખતા. પણ સ્ત્રીઓ એટલે કઈ સ્ત્રીઓ? જેમના તરફ સ્ત્રીભાવ થઈ શકે તે સ્ત્રીઓ. સ્ત્રીઓનો એક અર્થ પત્ની પણ થાય છેઃ ઘણી વાર અનેક અર્થોમાંથી એક જ અર્થ હૃદયમાં અને કાર્યમાં ઊતરવા પામે છે.

સવારે ટપાલસંબંધી થયેલ વાતચીત મુકુન્દને કહેવાને રઘનાથ ઘણા વખતથી રાહ જોતા હતા, પણ તેમને વાતનું મુખ મળતું નહોતું, છતાં ધીમેથી વાત કાઢવા તેમણે કહ્યું: ‘કેમ, હવે તો આરામ લેશો, ખરું ના?’

મુકુન્દે ટૂંકમાં ‘હા’ કહી.

રઘનાથે આગળ ચલાવ્યું: ‘પછી જરા આ ભાઈઓને ગામ દેખાડજો. પેલી તળાવની પાળ ઉપરની દેરી બતાવજો. તેમાં શિલાલેખ છે તે બતાવજો.’

મુકુન્દને ગામડાની વાત જ કાપી નાખવી હતી. તે કહે: ‘હવે એમાં તે શું જોવું છે?’

ડોસા ત્યાં પણ પાછા પડ્યા, તોપણ આગળ બોલ્યા: ‘તોપણ જરા નમતે પહોરે કસળચંદને ત્યાં જજો. તેઓ સંભારતા હતા તમને. અને કહેતા હતા કે આ વખતે તો ભાઈની પાસે ટપાલની અરજી જરૂર લખાવવી છે.’

આ બધી ક્ષુલ્લક બાબતોથી વળી મુકુન્દને માઠું લાગ્યું. તેણે જવાબ આપ્યો: ‘તે આમ કૉલેજમાં ખૂબ કામ કરીને થાકીને આવ્યા હોઈએ ત્યાં વળી અરજી ક્યાં લખવા જઈએ?’ અને આમ કહેતાં માથાની બાબરી આંખ પર સરી આવતી હતી તેને જગાએ પાછી ફેંકવા તેણે મોઢું ત્રાંસું ઉછાળ્યું, તેથી તેના મનના અને વાણીના ઉછાંછળાપણાનો એ બરાબર ઉચિત અભિનય થઈ રહ્યો. તેના બાપે બોલવું બંધ કર્યું.

ત્રણેય જણા મેડીએ સૂવા ગયા. મિ. પંડિત અને ચોકસી તો ઊંઘી ગયા. પણ મુકુન્દને ઊંઘ ન આવી. તેનું ચિત્ત વિચારે ચડ્યું.

‘ડોસાએ મારી બધી પ્રતિષ્ઠા ઉપર પાણી ફેરવ્યું. હવે આ ચોકસી ને પંડિત એમ જ માનશે કે હું ગરીબ છું. કૉલેજમાં બધેય કહી દેશે. મેં નિશાની કરી તોય એકાવાળાની વાત પડતી ન મૂકી! હું કૉલેજમાં કેટલી કરકસર કરું છે તે એ સમજતા જ નથી. મિ. દલાલ પચીસ રૂપિયાનું રૅકેટ વાપરે છે અને હું આઠ રૂપિયાનું વાપરું છું. તેથી જ હું તે દિવસ ટુર્નામેન્ટમાં હારી ગયો. છતાં સ્ટાઇલ તો મારી જ વખણાઈ હતી. કલેક્ટરે અને તેની પત્નીએ મારું નામ પૂછ્યું હતું. હવે આમ ક્યાં સુધી સહન કરવું? ક્યાં સુધી માન રાખવું? હવે મારે ડોસા સાથે ચોખવટ કરવી જ જોઈએ. માન રાખવું એ મનની નબળાઈ છે…’

મુકુન્દ, મિત્રો જાગે નહીં એમ, બાપને કહેવાનો નિશ્ચય કરી ઊઠ્યો. રઘનાથ પાસે ગયો. મુકુન્દની વર્તણૂકથી એમને માઠું લાગ્યું હતું અને ‘રુચિ નથી’ એમ કહી તે જમ્યા પણ નહોતા. અત્યારે ઉદાસ થઈ તે થાકીને જરા આડે પડખે થયા હતા. જરા સળવળાટ સાંભળતાં જ આંખ ઉઘાડી મુકુન્દને જોઈ તેઓ બેઠા થયા. મુકુન્દ પાસે બેઠો. પણ કોણ જાણે, તેના મિત્રો અને કૉલેજનું વાતાવરણ નહોતું તેથી, કે પિતા પાસે છૂટ લેવાની ટેવ નહીં તેથી, તે વાત શરૂ કરી શક્યો નહીં. તેણે ફરી સબળ થવાનો નિશ્ચય કર્યો અને કૃત્રિમ વેગ અને બળથી તે બોલવા માંડ્યો. પણ આથી તેના બોલવામાં કાંઈ મર્યાદા કે ઢંગધડો કે ક્રમ કે વિચારસંકલના પણ રહ્યાં નહીં. ‘આવું હું ક્યાં સુધી સહન કરી શકું? તમે મારી પ્રતિષ્ઠા મારા ભાઈબંધોના દેખતાં ખોવરાવી છે. મારે રૅકેટ વગર ચલાવવું પડે છે. તમે નકામો લોભ બહુ કરો છો! હું તમારી આમન્યા ક્યાં સુધી રાખું?’ વગેરે જેમ આવે તેમ બોલી ગયો. રઘનાથ પોતાની ટેવ પ્રમાણે ચૂપ જ રહ્યા. ફરી મુકુન્દને ન સમજાયું કે હવે શું કરવું. પણ એટલે આવ્યા પછી વાત પૂરી કર્યા સિવાય ઉપાય નહોતો. તેણે ફરી બળનો નિશ્ચય કર્યો અને પૂછ્યું: ‘ત્યારે શું કહો છો!’

રઘનાથ ખિન્ન પણ શાંત વદને બોલ્યા: ‘શેનું?’

‘આ પૈસામાં હેરાન થાઉં છું તેનું?’

‘પણ પૈસા તો છે તેટલા મોકલું છું. બીજા ક્યાંથી કાઢું?’

મુકુન્દને તો હવે વાત ઠેઠ પહોંચાડવી હતી. તેણે કહ્યું: ‘તો ખેતરો વેચી નાખો. હું મારા અભ્યાસ ખાતર ગમે તેટલો આત્મભોગ આપવા તૈયાર છું!’

‘પણ ખેતરો એમ વેચી દઈએ તો ગંગાનું શું થાય!’

મુકુન્દને એક ક્ષણમાં અનેક વિચારો આવી ગયા. વિધવાવિવાહ નહીં કરવાનાં અનેક અનિષ્ટ પરિણામો ઉપરાંત તેને બીજાં ઘણાં દેખાયાં. આ ઉપાય પિતાને સમજાવવાનું તેને મન થઈ ગયું. પણ જીભ ન ઊપડી. બધા વિચારો સંકેલીને તેણે એટલું જ કહ્યું: ‘ગંગાની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. અત્યારે બરાબર ખરચ કરીએ, તો મારે ઓળખાણપિછાણ થાય અને ભવિષ્યમાં તેથી ફાયદો થાય. ગંગાનો નિભાવ તો તેથી સહેજમાં થઈ જશે.’

તેના પિતાએ તેને જવાબ ન આપ્યો. મુકુન્દ મોટો થઈને કમાય એ એમને એટલું બધું અસંભવિત ન લાગ્યું. પણ કમાઈને બહેનને નિભાવે એ અસંભવિત લાગ્યું. મુકુન્દ કૉલેજમાં કેવાં ખરચ કરે છે અને બીજાં તેને કયાં કયાં કરવાં છે તે તે જાણતા નહોતા, પણ મુકુન્દે આજ સુધી સારાં રૅકેટ, સારા જોડા, કોટ, પૅન્ટ, જાતજાતનાં કોલર, ટાઈ, હૅટ વગેરે લેવાના અનેક મનસૂબા કરી કરીને અંતરમાં સંઘરી રાખ્યા હતા, તેનો ભાવ તેના મોં પર શું જાણે શાથી રઘનાથ કળી ગયા. તેમને સમજાયું, કે મુકુન્દની કમાણીમાં ગંગાનો સમાસ થવાનો નથી અને એક દીર્ઘ નિ:શ્વાસ નાખી તે માત્ર એટલું જ બોલ્યા: ‘એમ ન થાય.’ મુકુન્દ હજી પણ બળનું આવાહન કરત, પણ શું કહેવું તે સૂઝયું નહીં તેથી ‘ઠીક ત્યારે’ કહીને ઊઠ્યો. છેલ્લા શબ્દો બોલતાં તેણે ફરી મોઢું ત્રાંસું ઉછાળ્યું અને ઉપર ગયો.

ગંગાએ આ વાત બીજા ઓરડામાં રહી સાંભળી હતી અને તેને ઘણું જ માઠું લાગ્યું હતું, પણ મનનો ભાવ દબાવી તે નિત્યને સમયે પાણી ભરવા ઊઠી. આજે પાણી વધારે વર્યું હતું, તેથી તે બે હાંડા લઈ પાણી ભરવા નીકળી અને મોઢું ન દેખાય માટે એકદમ પસાર થઈ ગઈ. તેને જોઈ રઘનાથ સ્વાભાવિક રીતે જ ઊઠ્યા અને બારણામાં જઈ કહ્યું: ‘ગંગા, બે હાંડા શા માટે લે છે? બહુ પાણી જોઈએ તો પૈસા દઈ મંગાવ.’ ‘આ તો નાનો હાંડો છે’ એમ કહેતાં તો તે ખડકી બહાર દૂર ચાલી ગઈ.

મુકુન્દ મેડી ઉપર આવી ટ્રેનમાં લીધેલું પેપર ખાલી વાંચવા માંડ્યો હતો. થોડી વારે તેના મિત્રો જાગ્યા. ‘કેમ ચા કરીશું?’ કહી તેણે ચા કરવા શરૂઆત કરી. મિત્રોએ હવે કાંઈક પ્રશ્નો પૂછવા શરૂ કર્યા. મુકુન્દની નાત, જાત, તેનાં ભાંડું વગેરેથી શરૂ થઈ વાત આગળ ચાલવા માંડી. ચાની આશાથી તેમનામાં ઉત્સાહ આવ્યો હતો અને તે ઉત્સાહમાં મુકુન્દ સ્ટવને જોરથી પંપ કરતો જતો હતો અને બધા ઊંચે સાદે વાતો કરતા હતા. ત્યાં ગંગા પાણી ભરીને આવી, ખડકીમાં બન્ને હાંડા સાથે પેસાય તેમ નહોતું તેથી ઉપલો હાંડો ઉતરાવવા તેણે મુકુન્દને સાદ કર્યો. મુકુન્દે તે સાંભળ્યો નહીં પણ તેના પિતા ગંગાના જ વિચારો કરતા હતા, તે ખડકીએ આવી પહોંચ્યા. હાંડો ઉતારતાં દરમિયાન તેમણે ઉપરથી મુકુન્દનાં કેટલાંક તૂટક વાક્યો સાંભળ્યાં. અનેક અંગ્રેજી શબ્દોની વચ્ચે વચ્ચે નાત, વિધવાવિવાહ, ગંગા, કેળવણી વગેરે શબ્દો આવતા હતા. રઘનાથ અને ગંગા બન્ને, મુકુન્દે બપોરે કરેલી વાત ઉપરથી એટલું સમજી ગયાં કે મુકુન્દ ઘર, ગંગા, – પોતા સિવાય સર્વને વિશે ઘણું જ અપમાનકારક બોલતો હતો. બન્ને બોલ્યા વિના ઘરમાં ગયાં.

સાંજના પાંચેક વાગ્યે મુકુન્દ ગામમાં જઈ એકો કરી લાવ્યો. એકાવાળા પાસે સામાન એકામાં મુકાવી, ઓટલા પાસે ઊભો રહી બોલ્યો: ‘મારા મિત્રો જાય છે. તેમને મૂકવા હું સ્ટેશન સુધી જાઉં છું. સાંજે મારે જમવું નથી. મારી રાહ ન જોશો.’ જવાબની રાહ જોયા વિના હાથમાં લાકડી ફેરવતો તે મિત્રોની સાથે ચાલ્યો.

ઘરમાં સર્વત્ર સૂનકાર થઈ રહ્યો. કોઈ મોટું તોફાન આવે, અનેક વહાણોને ફાડી, તોડી, ડુબાડી પસાર થઈ જાય અને પછી દરિયામાં શાન્તિ ફેલાય તેવી શાન્તિ ઘરમાં ફેલાઈ રહી. રઘનાથને ઘણી વાર ઉદાસીનતા થઈ આવતી ત્યારે થોડા સમયની શાન્તિથી જ તે સ્વસ્થ થતા, તે ગંગા જાણતી હતી માટે તે કશું બોલી નહીં. ઠેઠ રાત પડવા આવી ત્યારે તેણે ધીમે રહી કહ્યું: ‘બાપુ, જમવા ઊઠો ને! તમે સવારના જમ્યા નથી.’ પણ આજની ઉદાસીનતા હજી ઊતરી નહોતી. ગંગા પિતાની પાસે આવીને બેસી રહી, પણ રઘનાથ કશું બોલ્યા જ નહીં. કોઈ એક જ બિન્દુ ઉપર નજર કરી બેસી રહ્યા. ગંગાને લાગ્યું કે ડોસાના મનનો ઊભરો વાત કરાવ્યા વિના સમશે નહીં, તેણે કહ્યું: ‘તમે એમાં દિલગીર શું થાઓ છો? તેણે તાર મોકલ્યો છતાં રસોઈ બરાબર ન કરાઈ તેથી ભાઈ ઘણા ચિડાઈ ગયા, તેમાં તમે શા માટે દિલગીર થાઓ છો?’ ડોસા છતાં પણ શાન્ત જ રહ્યા. નજર પણ ન ખસેડી. વસ્તુસ્થિતિનો વધારે મર્મ-ભાગ ખોલવાની જરૂર જણાઈ. ગંગાએ કહ્યું: ‘તમે મારી આટલી બધી ચિંતા શા માટે કરો છો? હું કાંઈ અશક્ત કે નિરાધાર નથી થઈ ગઈ. અને મારે ભાઈ જેવો ભાઈ છે!’ ડોસાએ નજર ફેરવ્યા વિના જ જાણે હજી મનમાં જ વિચાર કરતા હોય તેમ કહ્યું: ‘એ હવે આપણો નથી રહ્યો.’ ડોસા બોલવા માંડ્યા તેથી ઉત્સાહમાં આવી ગંગાએ કહ્યું: ‘હવે એવું તો હોય!’ ડોસાએ ફરીથી કહ્યું: ‘હા, એ આપણો ન હોય. એ ગયો જ સમજો.’ એ વખતે બહાર ઓટલા પરથી અવાજ આવ્યો: ‘એ મુકુન્દ ગયો છે.’

મુકુન્દે પોતાના જેવા સુધરેલા માણસને કોઈ મિત્ર નહીં, કોઈ વિનોદનું સાધન નહીં, એવી સ્થિતિમાં ગામડામાં કેવી મુશ્કેલી પડે છે, તે ઘણી જ નિખાલસતાથી મિત્રોને રસ્તે કહ્યું, અને મિત્રોએ તેને સામાન વિના પણ સાથે આવવા આગ્રહ કર્યાથી તે ટ્રેનમાં જ તેમની સાથે ચાલ્યો ગયેલો. તેણે એકાવાળા સાથે કહેવડાવ્યું હતું કે પોતે ગયો છે. તે સંદેશો એકાવાળાએ બરાબર રઘનાથ ભટને ત્યાં પહોંચાડ્યો. એકાવાળાનું વાક્ય પ્રસ્તુત વાતચીતમાં એવું મળી ગયું કે રઘનાથ કે ગંગાને કશું પૂછવાનું રહ્યું નહીં.

ગંગાએ જોયું કે હવે દલીલને અવકાશ નથી. તેણે પિતાને વધારે શાન્તિનો સમય આપવા પથારી વગેરે કેટલુંક ઘરનું કામ કર્યું. તે ફરી રઘનાથની પાસે બેઠી. આ વખત રઘનાથ જ પહેલા બોલ્યા: ‘આપણે અંબાજી ગયાં હતાં તે યાદ છે?’

‘ત્યાંથી કુંભારિયાનાં દેરાં જોવા ગયેલાં તે તને યાદ છે?’

‘હા.’

‘એ દેરાં વિમળશાએ બંધાવેલાં.’

‘એમ કે?’

‘એ વિમળશા અંબાજીનો ભક્ત હતો.’ પિતા સ્વસ્થ થતા જાય છે એમ માની ગંગાનો ઉત્સાહ વધતો જતો હતો અને તે સરળ ઉત્સાહથી હોંકારો દેવા લાગી. ‘તે એક વાર અંબાજી દર્શન કરવા જતો હતો. રસ્તામાં એક મોટી વાવ આવી. તેમાં તે પાણી પીવા ગયો. વાવનાં પગથિયાં પર વણજારો બેઠો હતો તેણે પાણીનો પૈસો માગ્યો, વિમળશાએ ‘શેનો’ એમ પૂછ્યું. વણજારાએ વાવનો શિલાલેખ બતાવી કહ્યું કે, ”આ વાવ બાંધનાર પીથો મારો દાદો થાય. અમારી સ્થિતિ બગડી ગઈ એટલે હું મારી બાપુકી વાવ પર લાગો લેવા આવ્યો છું.’ વિમળશાને થયું કે, ‘મેં આવાં દેરાં બંધાવ્યાં પણ મારી પછવાડે કપૂત જાગે તો મારા દેરાંનીય આવી દશા થાય!’ – ગંગાનો હોંકારો શિથિલ પડતો ગયો – ’પછી અંબાજી પાસે ગયો. તેને અંબાજી પ્રસન્ન થયાં. તેમણે કહ્યું: ”બેટા, માગ માગ.’ વિમળશાએ કહ્યું: ‘માજી! બીજું કાંઈ ન માગું, માગું એક નખ્ખોદ.’ – હવે ગંગાનો હોંકારો નિ:શ્વાસ જેવો થઈ ગયો હતો – ’બીજી વાર કહ્યું: ”માગ, માગ.’ ફરી વાર પણ નખ્ખોદ માગ્યું. ત્રીજી વાર પૂછ્યું; ત્રીજી વાર પણ નખ્ખોદ માગ્યું.’ ડોસા ફરી નીરવ શાન્તિમાં પડ્યા.

આખા ઘરમાં મૃત્યુ જેવી શાન્તિ છવાઈ રહી.

વિ. સં. ૧૯૮૨ [દ્વિરેફની વાતો: ૧]

ખેમી

‘અલ્યા, એમ ને એમ કેટલી દીવાસળીઓ બગાડવી છે? એક બાકસ બે દી તો પોંચાડ્ય.’ ધનિયાએ બીડી સળગાવવા માટે એક ઉપર એક પાંચ દીવાસળીઓ સળગાવી એટલે ખેમીએ કહ્યું.

‘પણ આ જોને પવનેય કેવો ઊંધો થયો છે. દીવાસળી સળગવા જ નથી દેતો!’ ધનિયાએ ફરી બાકસ ઉઘાડ્યું.

‘લે, હું આડું લૂગડું ધરું’, ખેમીએ લાજ કાઢવાનો છેડો લાંબો તાણ્યો અને ધનિયાની પાસે જઈ તેના મોઢા આગળ પવન આડો ધર્યો. ધનિયાની દીવાસળી સળગી. તે શ્વાસ અંદર લે અને મૂકે તે પ્રમાણે દીવાસળીનો પ્રકાશ ઝબક ઝબક થવા લાગ્યો. ધનિયો તેની પત્નીના જુવાન, ભરેલા, ઘઉંવર્ણા પણ ઉજ્જ્વલ, મોટી તેજસ્વી આંખોવાળા, નાકે મોટો કાંટો પહેરેલા મુખ સામે જોઈ રહ્યો. બીડીની લિજ્જત કરતાં તે નવોઢાના સૌંદર્યપાનમાં ગરકાવ થઈ ગયો. બીડી સળગી એટલે ખેમી મૂળ જગ્યાએ ખસવા જતી હતી તેને ધનિયાએ કહ્યું:

‘લે, મારા સમ, આઘી જા તો.’

‘ગાંડાં ન કાઢ્ય, ગાંડાં.’ કહેતી ખેમી મૂળ જગ્યાએ ગઈ.

‘તારા સમ, ખેમી, તું મને બહુ વહાલી લાગ છ!’

‘જો હજી એનું એ બોલ; આ આટલાં માણસો છે તેનું ભાન છે કે નથી?’

‘એ એમના ખાવામાં પડ્યાં છે. આપણી સામું કોણ જોવા બેઠું છે?’ કયાં નવપરિણીત દંપતી આવી માન્યતા નથી સેવતાં?

આજે ધનિયાના ઘરાક એક વાણિયાને ત્યાં નાત જમતી હતી એટલે બન્ને જણાં સારા જમણની ખુશાલીમાં જાજરૂનાં પગથિયાં પર બેઠાં બેઠાં એકાંત ગોષ્ઠિ કરતાં હતાં. નાતમાં વાઘરી પડતાં અટકાવવા શેઠે તેને ત્યાં બેસાડ્યો હતો. બન્નેએ થોડા દિવસ ઉપર લગ્ન વખતે પહેરેલાં કપડાં પહેર્યાં હતાં. ધનિયાએ ઉપર ફટકો, નીચે અતલસનું જાકીટ અને પગમાં મોજાં પહેર્યાં હતાં. ખેમીએ, એક સુવાસણ શેઠાણી ગુજરી ગયેલી તેનું સ્મશાનમાં કાઢી નાખેલું રેશમી વસ્ત્ર પહેર્યું હતું.

ધનિયો બીડીની એક ફૂંક લઈને બોલ્યો: ‘ખેમી, તારી માએ ગમે તે માગ્યું હોત તો એ આપીને પણ હું તને પરણત.’

‘પણ મારી માએ કેદાડે તારી પાસેથી પાઈયે લીધી છે? હું તો ઊલટી તારા ઘરમાં લેતી આવી છું. મારી માએ તો બ્રાહ્મણ જેવો વીવા કર્યો છે.’

‘તારી મા તો બહુ ભલું માણસ, પણ તું કોણ જાણે ક્યાંથી આટલી ભૂંડી નીકળી?’

‘લે વળી, મેં તારું શું બગાડ્યું છે?’

‘જો ને પરણતાં પરણતાં કેટલા ચાળા કર્યા? દારૂ ન પીએ, ને ગાળ્યું ન કાઢે, ને હાથ ન ઉપાડે તો પરણું, નહીં તો ન પરણું. ને કોઈ દી એવું કરે તો એને ઊભો મેલીને હાલી જાઉં. આમ તે થાય?’

‘ન ક્યમ થાય? એ દારૂ પીને આવે ને ધિંગામસ્તી કરે, ને ન બોલવાનું બોલે એ મારાથી ન ખમાય. જો, એ માર ખાઈ લે એ બીજાં.’

ધનિયો ખેમીના સત્ય અને પ્રતાપ આગળ ધીમો પડી ગયો. ‘ઠીક લે, પણ હું ક્યાં પીવા જાઉં છું તે તું આમ ચડી ચડીને બોલે છે: મારે તો ગમે તેમ થાય પણ તને પરણવું’તું. તું નાની હતી, ને ગાતડી વાળીને તારી મા સાથે વાળવા નીકળતી ત્યારની મને બહુ ગમતી. તું આ ગાતડી વાળતાં ક્યાં શીખી, ખેમી?’ ધનિયાએ ખેમીની છાતી ઉપર વાળેલી ગાંઠને સ્પર્શ કર્યો.

‘પડધરીમાં તો બધીય બાઇડિયું કામ કરતી વખતે એમ ગાતડી વાળે.’ ખેમીની મા મૂળ કાઠિયાવાડમાં પડધરીની રહેવાસી હતી. દુકાળના વરસમાં ખેમીને લઈને અહીં રહેવા આવી હતી. ‘પણ હેં ધનિયા, એ દારૂ શા સારુ તમે પીતા હશો? દારૂમાં તે શું છે એવું? તું તો કહેતો’તો ને કે દારૂ તો કડવો લાગે.’

‘ખેમી, કોક દી ગમે નહીં તે દાડે પીવા જોયેં. બહુ થાકી ગયા હોઈએ ને ગમે નહીં ત્યારે પીયેં ત્યારે સારું થઈ જાય.’

ખેમી થોડી વાર મૌન રહી. તેને ફરી પોતાનું સૌભાગ્ય અને સત્તા સાંભળવાની ઇચ્છા થઈ. તેણે પૂછ્યું: ‘હેં ધનિયા! મને બીજે પરણાવી હોત તો?’

‘અરે, હું નથી જોતો કોઈની માએ સવાશેર સૂંઠ ખાધી હોય તે તને પરણે. ગમે ત્યાંથી ઉપાડી જાત.’

ખેમીએ કહ્યું: ‘લે, રાખ્ય રાખ્ય. એવું અભિમાન ન કર્ય. આ દુનિયામાં શેરને માથે સવાશેર પડ્યા છે.’

એટલામાં નાતમાં કોલાહલ થયો. એક કૂતરું અંદર પેસી ગયેલું તેણે એક ભાણું અભડાવ્યું અને તેને માર મારીને બહાર કાઢ્યું. શેઠ ચિડાયો. તેણે ઘાંયજાને ખૂબ ધમકાવ્યો. ઘાંયજાએ ભંગીનો વાંક કાઢ્યો, અને શેઠની બધી રીસ ભંગી ઉપર ઊતરી. ‘પોતે મોટા ગવંડર થઈને બેઠા છે, હાથમાં બીડી લઈને! અને કૂતરાં હંકાતાં નથી. ઊઠો અહીંથી, હરામજાદીનાં…’ તેણે એકમાત્ર મારવું બાકી રાખ્યું.

ધનિયા–ખેમીને ઘણું જ માઠું લાગ્યું. તેમના રંગમાં ભંગ પડ્યો. તેમનો બધો ઉલ્લાસ ઊડી ગયો. બન્ને કશું બોલ્યા વિના ઊઠી ચાલવા માંડ્યાં. ક્યાં જવું એ નક્કી નહોતું પણ ખેમી, સ્વાભાવિક રીતે કંઈક મનને વિનોદ મળે તેવાં દૃશ્યો તરફ જવાની પ્રેરણાથી રીચીરોડ ઉપર ચાલવા લાગી. ધનિયાને વધારે માઠું લાગ્યું હતું, ખેમી તેને આશ્વાસન આપવા લાગી. ધનિયાથી ત્યાં ન બોલાયું તે આટલી વારે અહીં બોલ્યો: ‘કૂતરાં હાંકવાનું કામ તો ઘાંયજાનું હતું. તેમાં મારા પર શા સારુ આટલાં વાનાં કર્યાં?’ વળી, ખેમીએ આશ્વાસન આપ્યું. ધનિયાએ તેના મનમાં જે ખરું દુઃખ હતું તે કહ્યું: ‘બીજું કાંઈ નહીં, તારા દેખતાં એ એવું બોલી ગયો એ મારાથી નથી ખમાતું.’

ખેમી ઊંડા વિચારમાં પડી ગઈ. પોતે ધનિયાને વાતે ચડાવ્યો, અને વધારે અપમાન ધનિયાનું થયું તેનો અન્યાય એને ખૂંચવા લાગ્યો. ધનિયો ગમગીન થઈ મૂંગો મૂંગો ચાલતો હતો તેથી તેનો જીવ કળીએ કળીએ કપાતો હતો. રસ્તે ચાલતાં રાયખડને પીઠે જવાનો રસ્તો આવ્યો. ખેમીને યાદ આવ્યું કે ધનિયાને ગમતું નથી ત્યારે દારૂ પીવાથી સારું થાય છે. સ્ત્રીસુલભ કોમળતાથી તેણે છેડેથી અડધો રૂપિયો છોડીને ધનિયાને આપતાં કહ્યું: ‘હવે એમ ક્યાં સુધી મૂંગો રહીશ? જા, પણેથી દારૂ પી આવ. ઝટ પાછો આવજે. હું અહીં ઊભી છું.’ ધનિયો ખુશ થતો થતો એકદમ ગયો.

ખેમી રાહ જોતી ઊભી હતી. પોતે દારૂ ન પીવાની શરત કરાવી હતી અને પોતે જ દારૂ પીવાના પૈસા આપ્યા તે ઠીક ન કર્યું એમ તેને શંકા થવા લાગી. એટલામાં ધનિયો હરખાતો હરખાતો આવ્યો, અને કહેવા લાગ્યો:

‘ખેમી, જો, હવે મને ઠીક થઈ ગયું. હું નહોતો કહેતો કે દારૂથી મને ઠીક થઈ જાય છે?’ ખેમીએ કહ્યું: ‘હવે એ વાત મેલ્ય. પણ, ખબરદાર, જો બીજી વાર કોઈ દી પીધો તો! ઘરમાંથી કાઢી મૂકીશ.’

‘ના ખેમી, કોઈ દી ન પીઉં. તું મને બહુ ગમછ. હવે વાણિયાની વાત જહન્નમમાં ગઈ. હું દારૂ પીઉં છું પણ મને કોઈ દી ચડતો નથી. જો અત્યારે પણ મારા બોલવામાં કાંઈ ફેર પડે છે? તું તો અમથી મારાથી ડરે છે. ગમે તેવો દારૂ પીઉં તોય તને ન મારું. તું મને કેટલી વહાલી લાગે છે…’ વગેરે બબડતો બબડતો ધનિયો ચાલવા લાગ્યો. ખેમી મૂંગી મૂંગી તેને લઈને આ બધા બનાવો ઉપર વિચાર કરતી કરતી ઘેર ગઈ.

૨

સાંજને પહોર, જે ગાતડી ઉપર ધનિયો અમદાવાદમાં મોહી પડ્યો હતો તે ગાતડી વાળી ખેમી વાળે છે. પણ અત્યારે તે અમદાવાદમાં નથી. અત્યારે તેની પાસે ધનિયો નથી. છએક માસ ઉપર તેણે બંનેને છોડ્યાં છે. ઉપરના બનાવ પછી, દારૂ ન પીવાની લગ્નની શરત છતાં, કંઈક ખેમી સહન કરી લેશે એવા વિશ્વાસથી, કંઈક શરત પાળવી એ બૈરી આગળ નબળાઈ બતાવવા જેવું લાગવાથી, કંઈક પોતાને દારૂ ચડતો નથી, એવા પીનારને સામાન્ય મિથ્યાભિમાનથી, કંઈક ખરાબ સોબતથી, તે દારૂ પીવા લાગ્યો હતો. ખેમીએ તેને ઘણી વાર ધમકાવ્યો, તિરસ્કાર્યો, મેલીને નાસી જવાની ધમકી આપી પણ ધનિયાએ તે ખોટી માનીને ગણકારી નહીં; છેવટે એક દિવસ વધારે દારૂ પીને આવ્યો અને ‘મને મેલીને કોને જવાની છે’ એવા ગર્વમાં તેણે ખેમીને મારી. બીજે દિવસે ખેમી ચાલી નીકળી. તેની મા મરી ગઈ હતી તેથી તે નડિયાદ ગઈ, અને પરસોત્તમ નામના ભંગીઓના ઉપરી મ્યુનિસિપલ કારકુનને પગારમાંથી લાંચ આપવાનું ઠરાવી નોકરીએ રહી. નડિયાદમાં તે સામાન્ય રીતે લહેરી ગણાતી હતી. સર્વ ભંગીઓ તેની સાથે મશ્કરીમાં જોડાતા, પણ ખેમીના દિલમાં ધનિયાને છોડ્યાનો ઊંડો કાંટો રહી ગયો હતો. અમદાવાદથી આવતા દરેક ભંગીને તે ધનિયાના ખબર મેળવવા બહુ જ આતુરતાથી પૂછતી. તે ધનિયા પાસે જાય તો ધનિયો તેને ફરીથી પ્રેમથી રાખે એમ તે જાણતી હતી, પણ ધનિયો તેને બોલાવે તો જ જવું એવી તેની ટેક હતી. ધનિયો બોલાવે તે માટે તેણે માનતાઓ માની હતી છતાં હજી ધનિયાનું કહેણ આવ્યું નહોતું; તેથી તે નિરાશ થતી જતી હતી અને તે નિરાશાથી ઉશ્કેરાઈ મનની બધી દાઝ લાંચ લેનાર પરસોતમ ઉપર કાઢતી હતી. તેણે તેની ચિડવણીનાં ગીત જોડ્યાં હતાં.

ખેમી વાળતી હતી ત્યાં પાસેથી મંગીએ વાળતાં વાળતાં કહ્યું: ‘અલી ખેમલી, પેલું ગીત ગા જોઈએ.’

ખેમી ધનિયાના વિચાર કરતી હતી. તેણે સહજ ભાવે કહ્યું: ‘તું જ ગા!’

મંગીને ખેમી જેવું ગાતાં આવડતું નહોતું. તે બોલી: ‘પણ એનું ચોથું વેણ નથી બેસતું આવતું.’

‘તને ગાતાં નહીં આવડતું હોય.’

‘ત્યારે તું ગા જોઈએ.’

ખેમીને અચાનક ચાનક ચડી. તેણે ગાયું:

ઓરો આવ્યને કેશલા, તારો ઓશલો કૂટું:

{‘ચકલી તારા ખેતરમાં મેં ઝીંઝવો વાવ્યો.’ એ લોકગીતની રાહ.}

ઓરો આવ્યને કેશલા, તને પાટુએ પીટું.
ઓરો આવ્યને કેશલા, તને ધોકણે ઢીબું:
ઓરો આવ્યને કેશલા, તારે પૂંછડે લીંબુ:
લે; આમાં શું નથી બેસતું આવતું?’

‘પણ એ તો બેસતું કર્યું કહેવાય. પૂંછડે લીંબુ એમ કાંઈ કહેવાય?’

‘મૂછ હોય તો લીંબુ રાખે ના! એટલે આ તો પૂંછડે લીંબુ રાખે છે.’

મંગી ખડખડાટ હસી. પરસોતમના ગોરા, ટૂંકા કપાળવાળા, લાંબા મોઢા ઉપર ભૂરી આછી અને ટૂંકી મૂછો નહીં જેવી દેખાતી.

બન્ને ઉત્સાહમાં આવીને ગાવા લાગી. એટલામાં પરસોતમ નીકળ્યો. તેણે માથે વાળવાળી ટોપી પહેરી હતી, નીચે દેખાતા ખમીસ ઉપર કાળો હાફકોટ પહેર્યો હતો અને હાથમાં એક પાતળી સોટી હતી તે જોડા ઉપર મારતો મારતો તે ચાલતો હતો. તેણે ગીત ગવાતું સાંભળ્યું. એ ગીતમાં તેનું પોતાનું નામ નહોતું, તેને કોઈએ પ્રત્યક્ષ રીતે કહ્યું નહોતું, છતાં કાવ્યવિવરણના કોઈ ગૂઢ નિયમથી તે સમજી ગયો હતો કે, ગીત તેને અનુલક્ષીને જ ગવાતું હતું. ‘મનોમન સાક્ષી છે’ એ સૂત્ર જીવનના કોઈ પણ ક્ષેત્ર કરતાં ચડામણીમાં સૌથી વધારે સાચું ઠરે છે. તેણે બૂમ પાડી: ‘એ હરામખોરો! કામ કરો કામ, રાગડા કેમ તાણો છો?’

મંગી ખસિયાણી પડી ગઈ. પણ ખેમીએ જવાબ આપ્યો: ‘ગાઈએ છીએ, પણ જુઓ છો ના, હાથ તો કામ કરે છે!’

‘હરામખોર, મારી સામે બોલે છે? ઉપરીનું અપમાન કરે છે?’

‘પણ હું તમને ક્યાં ગાઉં છું?’

‘તું ગામ આખામાં ગા ગા કરે છે અને મારું અપમાન કરે છે તે શું હું નથી સમજતો?’

મંગી સામું મર્મની નજરે જોઈ ખેમી બોલી: ‘લે અલી, ક્યારેય પશાભાઈને ગાઉં છું? હું તો અમદાવાદમાં એક કેશલો હતો, તે ભંગીઓના પૈસા ખાતો, એને ગાઉં છું.’

‘હરામખોર પાછી મને સમજાવવા આવે છે? ઉપરીનું અપમાન કરે છે? અમે અમારા ઉપરીનું માન રાખીએ છીએ તે જોતી નથી? સામો જવાબ આપે છે?’

‘પણ ભાઈશાબ…’

‘બસ કર, હવે બકબકાટ ન કર. અમારે બીજું કામ છે. આમાં અંગૂઠો પાડી આપ એટલે પગાર આપું.’ તેણે પાસેના ઓટલા ઉપર પત્રક મૂક્યું. પહેલાં મંગીએ અંગૂઠો પાડી આપ્યો એટલે તેણે ખેમીને અંગૂઠો પાડવાનું કહ્યું.

‘પહેલાં મને પગાર આપો, પછી અંગૂઠો પાડું.’

‘શું તું શાહુકાર અને સરકાર ચોર? સરકારી નિયમ પ્રમાણે થશે. પહેલાં અંગૂઠો આપ પછી પગાર મળશે.’

‘ત્યારે લ્યો આ અંગૂઠો.’ કહી અંગૂઠો પરસોતમને બતાવી ખેમીએ અંગૂઠો પાડી આપ્યો. પરસોતમે એ જોયું ખરું પણ તેને આ ચિડાવાનો સમય નહોતો. બંનેના પગારમાંથી અડધો અડધો રૂપિયો કાપી બાકીના સાડા નવ રૂપિયા તેણે નીચે નાખ્યા. મંગીએ પોતાના પૈસા લઈ લીધા. ખેમીએ કહ્યું: ‘મને પૂરા પૈસા આપો તો લઈશ નહીં તો નહીં લઉં.’

‘ન લે તો ભલે પડ્યા ભોંય પર, હું તો જાઉં છું.’ તે ચાલવા જતો હતો ત્યાં ખેમીએ લાંબો સાવરણો સામે ભીંતે અડાડી તેનો રસ્તો રોક્યો: ‘એમ તે કેમ જવાશે?’

એટલામાં બીજા જિલ્લાનાં ભંગી આવ્યાં. પરસોતમે જોયું કે ખેમી સાથે પોતે ફાવશે નહીં અને બીજાં ભંગી આગળ તે હલકો પડશે એટલે તેણે ટૂંકું કરવા કહ્યું: ‘લે, તારા પૈસા. પેલો અડધો પાછો લાવ.’

‘પહેલાં રૂપિયો આપો એટલે આપું.’

પરસોતમે રૂપિયો નીચે ફેંક્યો એટલે ખેમીએ સાવરણો લઈ લીધો અને રૂપિયા નીચે નમી લેવા માંડ્યા. પરસોતમે ફરી નીચે પડેલો અડધો માગ્યો.

‘ઊભા તો રહો. ખખડાવી તો જોવા દ્યો.’ બીજા સામું જોતી જોતી તે રૂપિયા ખખડાવવા લાગી.

પરસોતમે ફરી અડધો માગ્યો.

‘મને તો નથી જડતો.’ કહી ખેમી ચાલવા લાગી. પરસોતમને નીચે નમી ધૂળમાંથી તે અડધો લેવો પડ્યો.

આજે ભંગિયાને ખેમી માટે આશ્ચર્ય સાથે માન થયું. તેણે ગીત ઉપાડ્યું અને બધાં ભંગી ગાવા લાગ્યાં:

‘ઓરો આવ્યને કેશલા, તારો ઓશલો કૂટું;
ઓરો આવ્યને કેશલા, તને પાટુએ પીટું;
ઓરો આવ્યને કેશલા, તને ધોકણે ઢીબું;
ઓરો આવ્યને કેશલા, તારે પૂંછડે લીંબુ.’

રસ્તે ચાલતાં માણસો અને સ્ટેશનેથી આવતાં ઉતારુઓ આ વિચિત્ર ગીત સાંભળવા ઊભાં રહેતાં હતાં. એટલામાં એક અવાજ આવ્યો:

‘અલી ખેમી, આમ તો આવ્ય.’

ખેમી તરત ગાતી બંધ પડી, ઊભી રહી ગઈ. અવાજ આવ્યો તે શેરીમાં તેણે જોયું અને તે તરફ ચાલી ગઈ.

તેની સાસુ તેને બોલાવવા આવી હતી.

૩

ધનિયો અને ખેમીના પહેલા ત્રણ દિવસો અકથ્ય આનંદમાં અને ખાવાપીવામાં ગયા. ચોથે દિવસે રાત્રે ધનિયો અને ખેમી વાતો કરવા બેઠાં. નડિયાદમાં ખેમી કેમ રહેતી, તેનાં ગીતો, તેની બીજાં ભંગીઓ સાથેની ગમ્મતો બધું સાંભળીને ધનિયો બોલ્યો: ‘ખેમી, તું કઠણ હૈયાની તો ખરી હોં. મને અહીં ગમતું નહોતું ને તું ત્યાં મજા કરતી હતી.’

‘મનેય ગમતું નહોતું, પણ તું બોલાવે નહીં ત્યાં સુધી મારાથી કેમ અવાય?’

‘હું તને શી રીતે બોલાવું? મારો ગુનો થઈ ગયો તે! મારા પગ ભારે થઈ ગયા. માને કહેતો હતો, પણ એ કહેઃ ”એક–બે દીમાં આવશે. કેટલાક દી રહેશે?’ પણ તું તો વટનો કટકો!’

‘તારો ગુનો, તે તારે બોલાવવી જોઈએ ના?’

‘પણ ભદ્રકાળી માતાનું સાચ ભારે.’

‘એમ કેમ?’

‘જો, પહેલાં રામદે પીરની માનતા માની તોય તું ન આવી. પછી હરખશા માતાની માની, ઝાંપડી માતાની માની, તોય તું ન આવી. પછી ભદ્રકાળીની માનતા માની ઘેર ગયો ત્યારે મારી મા કહે: અલ્યા ધનિયા, તું બહુ સુકાતો જાછ. લે તને બીજી પરણાવું. મેં તો કહ્યું: મારે બીજી નથી પરણવી, મારે તો ખેમી આવે તો હા નહીં તો ના. પછી મારી મા તને તેડવા આવી.’

‘મેંય કેટલી માનતાઓ માની ત્યારે તારી મા મને બોલાવવા આવી.’

‘તેં કોની કોની માની?’

‘મેંય રામદે પીરની માની. પછી નડિયાદમાં સંતરામ મહારાજનો થાળ માન્યો. પછી મહાકાળીની જાતર માની.’

‘અરરર ખેમી,’ ધનિયા ઉપર જાણે વજ્રપાત થયો. ‘તેં ભૂંડું કર્યું. તારી માનતાના સાઠ રૂપિયા થયા, મારી માનતાના પચાસ થયા. લગનખરચના બસોઅઢીસો ઊભા છે ને પેલો પટેલિયો હંમેશ આંટા ખાધા જ કરે છે. આ ક્યારે ભરી રહીશ હું? ને ભદ્રકાળી તો હાજરાહજૂર છે.’ કયા દેવની માનતાથી બન્ને ભેગાં થઈ શક્યાં તે નક્કી ન હોવાથી બધી માનતા પૂરી કર્યા વગર છૂટકો નહોતો.

‘અરે એમાં શું, ચારસો રૂપિયા તો હમણાં ભરી દઈશું. મારાં ઘરેણાં વેચીને ભરજે.’ ખેમીએ સાંત્વન આપ્યું.

‘અરે, હજી તો પંચનો દંડ ભરવાનો છે તે તો મેં તને કહ્યું નથી.’ ઊંચીનીચી નાતોની અનંત શ્રેણીવાળા આપણા સમાજમાં દરેક નાતને પોતાનાથી નીચું કોઈક જોઈએ છે. અમદાવાદનાં ભંગી કાઠિયાવાડથી આવેલાં ભંગીને હલકાં ગણતાં. ધનિયાને પરણતી વખતે બન્ને પંચોને જમાડવાં પડેલાં. ખેમી જતી રહી એટલે કાઠિયાવાડી પંચ ભેગું થયું. તે પંચે અંદર અંદર મસલત ચલાવી. પછી અમદાવાદના પંચને વાત કરી. પછી અમદાવાદનું પંચ મળ્યું. એટલામાં ખેમી પાછી આવી. હવે દંડ કરવાનો તો રહ્યો નહીં, પણ આટલા દિવસ ખાધું તેના ખરચના પૈસા બન્ને પંચે ધનિયા માથે ચડાવ્યા. આપણા સમાજમાં નાતની રૂઢિઓ અને નાતના ઠરાવો કુદરતી બનાવો જેવા અનિવાર્ય અને અપ્રતિરોધ્ય ગણાય છે.

આ બધું સાંભળી ખેમી પણ હબકાઈ ગઈ, પણ તેણે તેમ છતાં આશ્વાસન આપ્યું. પુરુષને હિંમત હારતો જુએ છે ત્યારે સ્ત્રીમાં ઓર જ હિંમત આવે છે.

પણ ધનિયાને સાન્ત્વન વળ્યું નહીં. હતાશ થઈ તે ખેમીના ખોળામાં ઊંઘી ગયો. અને ખેમી પણ ચિંતામાં ઊંઘી ગઈ. ત્રણ દિવસનું સુખ ભોગવી આ દંપતી પાછાં દુઃખી સંસારમાં ડૂબ્યાં.

બીજે દિવસે ખેમીએ ઘરેણાં કાઢી આપ્યાં અને વેચવા કહ્યું. પણ બૈરીને અડવી જોવાનો વિચાર નહીં ખમાયાથી વેચવાને બદલે ધનિયે તેને ઘરેણે મૂકી રૂપિયા ઉપાડ્યા. તેણે વેચ્યાં હોત તો ઠીક રકમ ભરાત, પણ ઘરેણે મૂકવાથી રકમ થોડી મળી અને છેવટે વ્યાજમાં ઘરેણાં ડૂબી ગયાં. ધનિયો કે ખેમી કોઈ આ સમજ્યાં નહીં. બન્ને બને તેટલા પૈસા બચાવી ભરવા માંડ્યા. એટલામાં ધનિયાની મા મરી ગઈ. તેનું સોએક રૂપિયા ખરચ થયું. ત્રણ મહિના પછી ખેમીને સુવાવડ આવી, એટલે તે પણ કમાતી મટી. સુવાવડ દરમિયાન ધનિયાને ખેમીનું સાન્ત્વન ઓછું થયું અને ચિંતામાંથી મુક્ત થવા તે દારૂ તરફ વળ્યો.

ખેમી સુવાવડમાંથી ઊઠી ત્યારે તેણે જોયું કે ધનિયો પાછો પીવા માંડ્યો હતો. તેણે ધનિયાને ફરી ધમકાવ્યો. પણ હવે તેની ધમકીમાં તિરસ્કાર નહોતો, દયા હતી. તેને લાગતું હતું કે ધનિયાની આ દશા માટે પોતે જ જવાબદાર છે, છતાં એક દિવસ કઠણ થઈને ધમકાવ્યો. ધનિયો કાંઈ બોલ્યો નહીં, પણ રાત્રે ઘેર પાછો ન આવ્યો. ખેમી તેને રીચી રોડના ફૂટપાથ પરથી શોધીને ઘેર લઈ ગઈ. ખેમી તેને સમજાવતી, પણ તેનો જવાબ ધનિયો માત્ર નિ:શ્વાસથી આપતો. હવે ખેમીનું હૃદય માત્ર દ્રવતું હતું. તેને શિખામણ દેવા જેટલી કડકાઈ તેનામાં રહી નહોતી.

એક દિવસ શિયાળાની રાત્રે ખૂબ ઠંડીમાં ધનિયો ઘેર ન આવ્યો. ખેમી બે વરસની બાળકીને ઘરમાં રડતી પૂરી શોધવા નીકળી. બે કલાકે તેણે તેને નદીની રેતમાં પડેલો જોયો. તેને ઉઠાડીને ધીમે ધીમે ઘેર લઈ ગઈ. બીજા દિવસથી ધનિયાને ન્યુમોનિયા થયો. ખેમીએ ફરી માનતાઓ માની, ભૂવાને બોલાવ્યો, તેણે નવી માનતાઓ આપી, પણ ખેમીનો ધનિયો ફરી ઊઠ્યો નહીં. ખેમી રાંડી.

૪

વૈધવ્યનો શોક ખેમીના આખા જીવનમાં વ્યાપી ગયો હતો. તેને બીજું તો કાંઈ નહીં પણ ધનિયો માનતાસોતો ગયો એનો શોક ઘણો થતો હતો. એથી તેના જીવને શું શું ખમવું પડશે તેની શંકાઓ થયા કરતી અને ઉપાય સૂઝતો નહોતો.

એક દિવસ ખેમી રીચી રોડ વાળતી હતી. હવે તે ગાતડી વાળતી નહોતી. વાળતાં વાળતાં તેને ધનિયાની માનતાના વિચાર થવા લાગ્યા. ત્યાં તેણે સામે ઓટલા પાસે એક બ્રાહ્મણને જોયો. તેણે કપાળમાં આડું મોટું ત્રિપુંડ તાણેલું હતું, વચ્ચે મોટો ચાલ્લો કરેલો હતો, અને નાક ઉપર પાતળી કાળી આડ કરેલી હતી. માથે ફાટેલી દક્ષિણી પાઘડી મૂકી હતી. હાથના કાંડામાં રુદ્રાક્ષનો બેરખો અને ગળે રુદ્રાક્ષની માળાઓ પહેર્યાં હતાં. મહારાજ ઓટલો સાફ કરી તેના પર આસન પાથરી, સામે એક પાટી, પેન, હાથનાં રેખાદર્શક ચિત્રો, ટીપણું અને તે પર રમળના પાસા ગોઠવતા હતા. ખેમી તેમની પાસે જવા લાગી. તેને આવતી જોઈ મહારાજે સનાતન તિરસ્કારથી તેને દૂર રહેવા કહ્યું. ખેમીએ કહ્યું: ‘મહારાજ, મારે સવાલ પૂછવો છે.’ ‘તો ચાર આના નીચે પગથિયા પર મૂક.’ મહારાજને ખેમીનો પડછાયો અપવિત્ર હતો, તેના પૈસા અપવિત્ર નહોતા. ખેમીએ પાવલી મૂકી, મહારાજે છાંટ નાખી લઈ લીધી. પછી કહ્યું: ‘પૂછ હવે.’

‘મહારાજ, કોઈનો ધણી માનતાસોતો મરી ગયો હોય, તેની વહુ માનતા કરે તો તેને પહોંચે કે ન પહોંચે? બરાબર જોજો મહારાજ.’

આંગળીના વેઢા ગણી મહારાજે કહ્યું: ‘હા.’

‘સારું મહારાજ.’ કહી ખેમી ચાલવા જતી હતી ત્યાં મહારાજે ફરી બોલાવી કહ્યું: ‘પણ નાતરે જાય તો ન પહોંચે.’ ખેમી પગે લાગી ચાલી ગઈ.

ખેમીએ હવે માનતા પૂરી કરવા પૈસા બચાવવા માંડ્યા. ખેમીની કળા પડી ગઈ હતી, પણ તેનું સૌંદર્ય ઓછું થયું નહોતું. ઘણા ભંગીઓએ તેને નાતરું કરવા કહેવરાવ્યું. તેણે સૌને એક જ જવાબ આપ્યો કે ધનિયાની માનતા પૂરી કર્યા વિના તેનાથી નાતરું ન કરાય. એક ભંગીએ માનતાના પૈસા રોકડા આપવા કહ્યું, પણ ખેમીએ પોતાની કમાણીથી જ માનતા પૂરી કરવાનો નિશ્ચય જણાવ્યો.

સાત વરસે તે ધનિયાની માનતાઓ પૂરી કરી રહી. એક ભંગીએ વળી તેને ઘરઘવા કહેવરાવ્યું, તેણે જવાબ આપ્યો: ‘ના ના, આટલે વરસે મારે જીવતર પર થીગડું નથી દેવું!’

વિ. સં. ૧૯૮૪ [દ્વિરેફની વાતો: ૧]

સૌભાગ્યવતી!!

મલ્લિકાબહેન આવ્યાં ત્યારથી મારે તેમની સાથે મૈત્રી શરૂ થયેલી. બધામાં કંઈક તેમના તરફ મારું મન ઘણું આકર્ષાતું. એવી નમણી અને સુંદર બાઈ મેં દીઠી નથી. ઉંમર કાંઈ નાની ન ગણાય, પાંત્રીસ ઉપર શું, ચાળીસની હશે. પણ મોં જરા પણ ઘરડાયેલું ન લાગે. છોકરાં નહીં થયેલાં એ ખરું, પણ કોઈ કોઈ એવાં નથી હોતાં, જેમને ઘણાં વરસ જુવાની રહે? કશી ટાપટીપથી નહીં, સ્વાભાવિક રીતે જ.

અને ખાસ તો મને એટલા માટે આકર્ષણ કે મને બંનેની જોડ બહુ સુખી ને રસિક લાગેલી. વિનોદરાય પણ સુંદર, પડછંદ શરીરવાળા! મને બરાબર યાદ છે, એમની સાથે અમારે કેમ ઓળખાણ થઈ તે. રાતના દસ વાગ્યે ઓચિંતા ‘ડૉક્ટરસાહેબ’ ‘ડૉક્ટરસાહેબ’ કરતા આવ્યા! હું અને ડૉક્ટર ચાંદનીમાં બહાર ખુરશીઓ નાંખી બેઠેલાં. અલબત્ત, સાધારણ રીતે જાણીએ કે નવા આવેલા એક્સાઇઝ ઇન્સ્પેક્ટર છે. આવકાર આપી બેસાડ્યા, પૂછ્યું, તો કહે, જુઓને ડૉક્ટર, ગાલે ઝરડું ઘસાયું છે. ડૉક્ટરે ટોર્ચ નાંખી જોયું તો ખાસ્સો અરધોક ઈંચ ઊંડો ઘા પડેલો. તે ને તે વખતે પાટો બાંધી આપ્યો. એ ગયા પછી ડૉક્ટર કહે, આપણા દેશમાં મિલિટરી ખાતામાં આપણા લોકો જઈ શકતા હોત તો વિનોદરાય તો લશ્કરમાં શોભે એવા છે! અને ખરેખર એવા જ હતા. ઘોડદોડની શરતમાં સાહેબો સાથે પણ ઊતરે અને ઘણી વાર ઇનામ લઈ જાય!

કંઈક મારું એ દંપતી તરફ વધારે ધ્યાન ગયેલું તેનું કારણ મને તેમના જીવનમાં રોમાન્સ દેખાતો તે પણ હશે. માણસને ઘણી વાર પોતાથી વિરુદ્ધ સ્વભાવવાળાં માણસો તરફ આકર્ષણ થાય છે. અમે બન્ને શાન્ત સ્વભાવનાં, અને આ વિનોદરાય! અદમ્ય પ્રેમવાળા! એક વાર મળવા આવ્યા હતા. અમારે પછી તો ઘણો નિકટનો પરિચય થયેલો. ત્યારે ડૉક્ટર કહે, ‘વિનુભાઈ, રાતમાં એટલા બધા શા માટે ઘોડો દોડાવતા આવ્યા કે ઝરડું વાગ્યું?’ ત્યારે કહે – મને બરાબર યાદ છે, એ મશ્કરીના અવાજથી બોલતા હતા પણ તેમનો આવેશ સાચો હતો – કહે: ‘મારો ઊંટવાળો એક દુહો ઘણી વાર ગાય છે:

પાંચ ગાઉ પાળો વસે, દશ કોશે અસવાર;
કાં ગોરીમાં ગુણ નહીં, કાં નાવલિયો નાદાર!

તે હું છતે ઘોડે દૂર પડી રહું તો નાદાર ગણાઉં ના? દસ ગાઉમાં હોઉં તો નક્કી જાણવું કે રાત અહીં જ ગાળવાનો!’ અને એ આવેશ એમના જીવનમાં સાચો હતો. એક વાર બપોરે હું મલ્લિકાને ત્યાં બેસવા ગઈ હતી. વિનોદરાય ડિસ્ટ્રિક્ટમાં લાંબું રહેવાના હોય ને મલ્લિકા એકલાં હોય ત્યારે ઘણી વાર એમને ઘેર હું બેસવા જતી. એક વાર અમે બન્ને વાતો કરતાં હતાં ત્યાં ધબ ધબ કરતા વિનોદરાય દાદર ચડ્યા અને ઑફિસેય ગયા વિના, પરભાર્યા ઘરમાં જ.

કાં ગોરીમાં ગુણ નહીં, કાં નાવલિયો નાદાર!

ગાતા ગાતા વેગથી અંદર ધસ્યા. મલ્લિકાનું મોં પડી ગયું, અને સારું થયું તેમણે અંદર આવ્યા પછી મને તરત જોઈ! પછી પોતે મોં ધોવા ચાલ્યા ગયા. હું પણ કામનું બહાનું કાઢી ચાલી નીકળી.

મને થયું: હું અને ડૉક્ટર જેવાં માણસોની વાત જુદી છે. પણ સામાન્ય લોકોમાં, દંપતીને પ્રસંગે પ્રસંગે થોડું જુદું રહેવાનું આવે, તો તેમના જીવનનો કંટાળો, પરસ્પરની ઉદાસીનતા ઓછાં થઈ, – પ્રેમ તો શી ખબર, પણ જીવનમાં રંગ તો આવે.

પણ એક વાત મને નહોતી સમજાતી. ઘણી વાર મલ્લિકાને ઊંડે ઊંડે કોઈ દુઃખ હોય એવું મને જણાતું. એને છોકરાં નહોતાં, પણ છોકરાંનું દુઃખ કરે એવી એ નહોતી. અને એ દુઃખ સાચું હોવું જોઈએ. એ કાલ્પનિક દુઃખથી દુઃખી થાય એવી નબળા મનની નહોતી. એનો સ્વભાવ જોતાં હું પૂછવાની હિંમત કરી શકતી નહીં. અને પોતાનું દુઃખ પોતે જ કોઈની સહાનુભૂતિ વિના સહી લે એવી માનિની હતી. દહાડા જતા ગયા તેમ તેમ તેના દુઃખની ખાતરી મને વધતી ગઈ અને તેનું કૌતુક પણ વધતું ગયું.

એક વાર વિનોદરાય ડિસ્ટ્રિક્ટમાં હતા અને મલ્લિકા મારે ઘેર બેઠી હતી. બપોરના ત્રણેકને સુમારે નોકર કહેવા આવ્યો કે સાહેબ આવ્યા છે. મારાથી કહેવાઈ ગયું કે ‘પધારો ગુણવંતી ગોરી, તમારા નાવલિયા આવ્યા.’ પણ એમ કહીને તેમની સામે જોઉં છું તો એટલી જુગુપ્સા, સંતાપ, તિરસ્કાર, વ્યથા, મલ્લિકાના મોં પર દેખાયાં કે હું આભી જ બની ગઈ. એ લગભગ મારી ઉંમરની જ, છતાં મેં તે તદ્દન જુવાન હોય એટલી મશ્કરી કરી તેથી, કે મારી મશ્કરીમાં તે છોકરાં વિનાની છે એવા કટાક્ષનો એને વહેમ પડ્યો તેથી, કે તેના ઉપર પ્રેમની સ્થૂલતાનો કે ઘેલછાનો તેને આક્ષેપ જણાયો તેથી તેને માઠું લાગ્યું કે શું તે હું કશું જ ન સમજી શકી. તેને પૂછવાને, તેની માફી માગવાને, મેં તેની સામે જોયું પણ તે મારી સામું જોયા વિના ચાલી ગઈ. બેત્રણ દિવસ પછી પાછી મને મળવા આવી ત્યારે, પહેલાં મળવા આવી ત્યારે હતી તેટલી જ ખુશમિજાજમાં તેને જોઈ એટલે પછી મારા મનનો વહેમ જતો રહ્યો. મેં તેને પૂછ્યું નહીં, પણ મારું કૌતુક દહાડેદિવસે વધતું ગયું.

એક દિવસ બપોરે મલ્લિકા મારે ઘેર હતી. અમે બન્ને એક કોચ પર બેઠાં હતાં. ત્યાં અમારી દૂધવાળી જીવી તેની નાની છ વરસની દીકરીને લઈને આવી. જીવી એક ખરેખર પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ છે. ઊંચી અને કદાવર! તેનું શરીર જુવાનીમાં જાડું નહીં પણ પુષ્ટ અને ભરાવદાર હશે. વર્ણે ગોરી છે, જાણે ક્યાંકની રાણી થવા સરજાયેલી હોય એવી મોટી અને ગંભીર ચાલે એ ચાલે છે. તેની ચામડી તેજસ્વી છે. જોકે આંખના ખૂણાની કરચલી તેનો ઘરડાપો અને જીવનની ઉપાધિઓ સૂચવે છે. ત્રણેક વરસ ઉપર અહીં આવી ચડેલી. અમારે ઘર માટે અને દવાખાનાના દરદીઓ માટે ઠીક ઠીક દૂધ જોઈએ પણ દૂધ ખરાબ આવતું. અમને હમેશનો અસંતોષ રહેતો. ત્યાં આ બાઈએ આવી ઘરાકી બાંધવાનું કહ્યું. ભાવ પણ તેણે જરાક ઓછો બતાવ્યો; અને મને તેના બોલવામાં શ્રદ્ધા આવવાથી મેં ડૉક્ટરને કહ્યું. ને ત્યારથી તેનું જ દૂધ અમે લેવા માંડ્યાં. કદી ભેગ નહીં, કદી બગડે નહીં. એના સામું જોઈ મેં કહ્યું: ‘કેમ આવી અત્યારે?’

મલ્લિકા કહે: ‘તમે ઘણી વાર વાત કરો છો જે બાઈની તે આ?’

મેં કહ્યું: ‘હા. કેમ જીવી આજ આટલું વહેલું દૂધ કેમ લાવી?’

જીવી કહે: ‘બહેન, દૂધ તો નિતને વખતે લાવીશ. આ તો મારી પાડી વિયાણી, તે કહ્યું લાવ બહેનને આપી આવું! બળી કરીને શાબને ને છોકરાંને ખવરાવજો. પહેલવેતરી છે. નહીં તમારી પાસેથી પૈસા લઈને વેચાતી લીધી’તી, – એ પાડી! રૂપાળી બળી થશે.’

મેં કહ્યું: ‘ઠીક, સારું. પાડીને શું આવ્યું? પાડી કે પાડો.’

‘બહેન, આવી છે તો પાડી!’ કહેતાં જીવીથી જરાક મલકાઈ જવાયું.

હું ઊભી થઈને કબાટમાંથી પૈસા લેવા જતી હતી, તે જીવી સમજી જઈને બોલી: ‘મારા સમ બહેન! તમારે પરતાપે તો અહીં હું ઠરીને રહી છું. અને આ તો શી વિસાત છે, પણ તમ જેવાં મારે ઘેર આવ્યાં હો ના, તો હું તમારા દૂધે પગ ધોઉં! મેં તો ચાર ચાર ભેંશના વલોણાં કર્યાં છે, ને મહેમાનોને હોંશે હોંશે દૂધ ને ઘી પીરસ્યાં છે.’

મેં પૂછ્યું: ‘તે અલી તારું ગામ કયું?’

‘આ નહીં રહ્યું જીવાપર? અહીંથી આઠ ગાઉ થાય.’

‘તે ત્યારે ત્યાંથી ઢોરબોર બધું ફેરવી નાખ્યું?’

‘ના બહેન, ત્યાં બધુંય છે. ચાર ભેંશું છે, ચાર બળદ છે.’

‘ત્યારે એ બધાંનું કોણ કરે છે?’

‘કાં, દીકરાની વવું છે ને! ચાર દીકરા છે, બેની વવું છે, એકની હમણાં આવશે, બે દીકરિયું છે, તેમાં એક તો આણું વળાવવા જેવડી છે. મારો પટેલે બેઠો છે!’

મને વાતમાં વધારે રસ પડ્યો. મેં કહ્યું, ‘જીવી આજ તો વહેલી આવી છે તે બેસ. અમે કરેલી બળી ચાખતી જા.’ નોકરને બળી કરવાની સૂચના આપી ને પાછી આવી હું ફરી કોચ પર બેઠી. ટિપાઈ જીવી આડી આવતી હતી, તે એક બાજુ મૂકી તેની સાથે વાત શરૂ કરી.

‘લે જીવી, નિરાંતે બેસ. વાત કર. મને કહે. એવું ઘર મૂકીને અહીં કેમ આવી?’

‘કંઈ નહીં બહેન, વળી અહીં આવી, બીજું શું?’

‘કેમ, છોકરાની વહુઓ સાથે ન બન્યું, કે દીકરીઓને પરણાવવામાં કાંઈ તકરાર થઈ, થયું શું? કહે.’

‘અરે બહેન! હું તો વવુંને હથેળીમાં રાખું એવી છું. મારે દીકરીઓ ને વહુવારુમાં જરાય વહેરોવંચો નહીં. બધાંયને સાથે લૂગડાં લઉં!’

મેં કહ્યું: ‘ડાહી થઈને કહે છે, પણ જરૂર વહુઓ સાથે નહીં બન્યું હોય. એવી જબરી છો, કે બધું ધાર્યું કર, ને ધાર્યું કરવા જતાં નહીં બન્યું હોય.’

ફરી જીવીએ કહ્યું: ‘ના બહેન, સાચું કહું છું.’

એટલામાં બળી તૈયાર થઈને આવી. ટેબલ ઉપર મૂકી. જીવી કહે: ‘બહેન, ઊની ઊની ચાખી જુઓ. ગોળ લઈને ખાઓ. ગોળ સાથે સારી લાગે.’ પણ મને તોફાન સૂઝ્યું તે કહ્યું: ‘ના, એ તો તારી વાત કહે તો જ ખાઉં, નહીં તો ભલે ટાઢી થઈ જાય; એમ ને એમ પડી રહેશે, હાથ અડાડે એ બીજાં!’

જીવી જરા હસી. ‘બહેન તમેય તે…’ પછી ધીમે રહીને છોકરીને ‘જા બેટા, લોટો લઈને ઘેર જા, ભેંશું આવવા વેળા થશે. જા, હું હમણાં આવી હોં.’ કહીને તેને ઘેર મોકલી. મેં કહ્યું: ‘ભલે ને બેઠી.’ જીવી કહે: ‘ના, મોટાંની વાતુંમાં છોકરાંને બેસાડવાં સારાં નહીં. જા બેટા.’ મેં તાજી બળી પાંચછ ચોસલાં છોકરીના હાથમાં માય તેટલાં આપ્યાં, ને લોટામાં ગોળનું દડબું નાંખ્યું ને કહ્યું, ‘સંભાળીને જજે હોં!’ છોકરી ગઈ એટલે મેં કહ્યું: ‘આને કેવડી લઈને આવેલી?’

‘બે વરસની.’

‘ત્યારે કહે, કેમ આવેલી? લડી નહોતી ત્યારે ઘર છોડીને કેમ ચાલી આવી? કેમ કાંઈ ઘરડી થઈ એટલે પટેલે બહાર ફરવા માંડ્યું, કે શું થયું કહે?’

‘ના બહેન! એની પીઠ સાંભરે છે, મારાથી ખોટું ન બોલાય. પટેલ એવો નથી.’

‘ત્યારે રિસાઈ હો તો તારા પટેલને બોલાવું. તને મનાવીને લઈ જાય. તારા જેવી બાઈ તો ઘરમાં કેવી શોભે!’

‘અરે, એ તો હું કહું એટલું કરીને લઈ જાય એમ છે. પાડી લઈને આવી. એને ખબર પડી, મને તેડવા આવ્યો, ને કહે શહેરમાંથી કહે એ લૂગડાં ને ઘરેણાં લઈ દઉં હાલ્ય, બસો રૂપિયા બાંધીને આવ્યો છું. હાલ્ય જાણે શહેરમાં માલ લેવા આવ્યાં’તાં. તને ગમશે એમ રાખીશ. પણ મેં જ ના પાડી.’

મને બહુ આશ્ચર્ય થયું. બાઈને પટેલ માટે ભાવ હતો, સ્નેહ હતો, એ હું જોઈ શકતી હતી. અને છતાં આ બાઈ આટલી ઉંમરે એકલી રહેવા નીકળી આવી! મને તો સમજાયું નહીં. મારું કુતૂહલ વધ્યું. ‘ત્યારે કેમ આવી કહે. મારા સમ ન કહે તો!’

જીવી બોલી: ‘બહેન, એવા સમ શા સારુ દેતાં હશો? તમ જેવાં નસીબદારને મારે શું કહેવું?’

‘ના જો, મારા સમ દીધા ને! મને કહે.’

‘જુઓ બેન! હું ઘરડી થઈ. હવે મને છોકરાં થાય એ ખમાતું નથી. એટલે આ છેલ્લી છોકરીને લઈને ચાલી નીકળી.’

‘પણ એવું હોય તો તને છોકરાં ન થાય એવું કરાવી આપું. હવે આ મોટાં મોટાં માણસો એવું કરે છે. જોતી નથી? આ દેસાઈસાહેબ. ત્રણ છોકરાં છે. નાનું છોકરું આઠ વરસનું થયું, પણ તે પછી છોકરાં નથી!’

‘પણ બહેન, મારે તો સંસારવહેવાર જ નથી જોઈતો. હું ધરાઈ રહી છું. હું ઘરડી થઈને એ તો એવો ને એવો જુવાન રહ્યો! હું વીસ વરસની આવી ને હતો, એવો ને એવો છે, મૂઈ હું મરીયે ન ગઈ, નહીં તો એ એની મેળે જુવાન બૈરી લાવત ને એના બધા કોડ પૂરા થાત. પણ બહેન, હવે આ ઘરડા શરીરે, એક જરા અડે છે એય નથી ખમાતું! કોણ જાણે કેમ, એને મારાં હાડકાં-ચામડાંની માયા હજી નથી છૂટતી! હોય, માણસને જુવાનીમાં મદ હોય, મારેય જુવાની હતી, પણ બધી વાતનો નેઠો હોય કે નહીં? આ તો એવો ને એવો જ રહ્યો!’

હું તો બાઈના સામું જ જોઈ રહી. થોડી વારે કહ્યું: ‘જો જીવી! આવી વાત હોય તો ધણીને સમજાવવી જોઈએ. એમાં શરમાવું શું! ચોખ્ખેચોખ્ખું કહી દેવું જોઈએ કે આનું આમ છે.’

‘બહે…ન, મેં નહીં કહ્યું હોય? કેટલી વાર કહ્યું. ઘરમાં કહ્યું, ખેતરે કહ્યું, એક વાર તો સાનમાં કહ્યું. મારો નાનો છોકરો, કેરી ચૂસી રહ્યા પછી એકલાં ગોટલાનાં છોતાં ચૂસતો હતો, એને પટેલે કહ્યું, ‘અલ્યા, હવે તો છાલ મેલ. એમાં શું રહ્યું છે તે ચૂસ ચૂસ કર છ?’ મોટાં છોકરાછોકરી કોઈ ઘરમાં નહોતાં તે મેં પટેલને સંભળાવ્યું: ‘એને કહો છો ત્યારે તમે જ સમજો ને!’ એ સમજ્યા, હસ્યા, પણ રાત પડી ત્યાં એના એ! ને રાતે મોટાં છોકરાંછોકરીઓ હોય એમના દેખતાં મારાથી ભવાડા થાય? અમારાં તો ઘરેય નાનાં, ઉતાવળું બોલાયેય નહીં! ને બહેન, સાચું માનશો? હું ના કહું એમ એમ એને વાતનો કસ વધતો જાય. મારી ના સમજે જ નહીં ને! જાણે પચીસ વરસનો જુવાન! કેટલાં વરસ તો મેં ખમી લીધું. કોક કોક વાર તો એટલી ચીતરી ચડે એ વાતથી, પણ શું કરું? બૈરીનો ઓશિયાળો અવતાર! કોક વાર તો ચિડાઈને, જે થાય તે થવા દીધું જાણે એ મારી કાયા જ નથી. છેવટે ન ખમાયું ત્યારે નક્કી કર્યું કે હવે આ છોકરી જરા મોટી થાય એટલી વાર છે. એ તો સારું છે, બહેન, મારો ઉબેલ {બે છોકરાં વચ્ચેનું વરસોનું અંતર.} લાંબો છે, નહીંતર સવાસૂરિયાં છોકરાં હોય તો કોઈ દી ઊઠવા વારો ન આવે! બહે…ન! હું બધી હિંમત હારી ગઈ ત્યારે પછી નાઠી! નહીંતર, ઘર-ખેતર, વહેવાર વભો, {વૈભવ} છોકરાં છૈયાં, બધું છોડીને કોઈને જવું ગમે? ને ગામમાં તો અમારી બેઉની કેવી આબરૂ! હું અખોવન {જે સ્ત્રીનું એક પણ બાળક ન મર્યું હોય તેને ‘અખોવન’ કહે છે.} તે નવી વહુઓ તો બધી મને પગે લાગવા આવે. ભગવાને મને બધી રીતે સુખ આપ્યું. પણ છેવટે આ એક વાતથી હું થાકીને હારી ને નાઠી!’

હું તો આ બાઈની વાત સાંભળીને તેના સામે જ જોઈ રહી! મને તેના તરફ ખૂબ માન થયું. તેની હિંમત, સમજણ, ડહાપણ! થોડી વાર રહી મેં કહ્યું: ‘અલી, તારી જબરી હિંમત. તને એકલાં એકલાં ખાશું શું એવી ફિકર ન થઈ?’

‘ના બહેન! અમે ક્યાં તમારા જેવાં નસીબદાર છીએ, તે એવો વિચાર આવે. કામ કરીએ તો રોટલો તો મળી રહે, તમ જેવાં મળી જ રહ્યાં ના! અમારામાં એક ભેંશ ઉપર તો રાંડીરાંડ જન્મારો કાઢે! તો મારે તો શું છે? એક છોકરી છે તે મોટી કરીને સારી રીતે પરણાવીશ. અમે તો મહેનતુ વર્ણ તે કામ કરીને અમારું ફોડી લઈએ!’

અત્યાર સુધી મલ્લિકા શાંત બેઠી હતી તે બોલી: ‘અરે બાઈ, તું જ સાચી નસીબદાર છે, તે આમ છૂટી શકી. અમે નસીબદાર ગણાઈએ છીએ, તે જ અભાગિયાં છીએ. અમારાં જેવાને આવું હોય તો અમે શી રીતે છૂટી શકીએ, કહે જોઈએ.’

જીવીએ કહ્યું: ‘બહેન, એવું તમારા જેવાં નસીબદારને હોય જ નહીં. એ તો અમે ભણ્યાગણ્યા વગરનાં, કશું સમજીએ નહીં, અમારો તો કાંઈ અવતાર છે. લ્યો, પણ હવે બેસો; બળી ખાઓ, છેવટે ટાઢી તો થઈ જ ગઈ. અમારા જેવાંની વાતમાં નકામો તમને ઉદ્વેગ થયો.’

મેં તેને થોડી બળી ચાખવા કહ્યું, પણ અમારી આગળ ખવાય નહીં કહી માન્યું નહીં. મેં આપવા માંડી એટલે લ્યો, તમારો શુખન રાખું છું કહી બે ચોસલાં લઈ ચાલતી થઈ. હું તેને ઉંબરા સુધી વળાવવા ગઈ, ને એ મોટી ક્યાંકની અધિકારી હોય એવી નિર્ભય ચાલે ચાલી ગઈ. એને જતી જોઈને થોડી વારે પાછી ફરી કોચ ઉપર બેસવા જાઉં છું, તો મલ્લિકા બહુ જ ગમગીન બેઠેલી. મેં કહ્યું: ‘સાંભળ્યું બહેન, બિચારાં ગરીબ માણસોને કેવી કેવી પીડાઓ હોય છે?’ અને મલ્લિકાએ એકદમ જવાબ આપ્યો: ‘માત્ર ગરીબને જ હોય છે એમ શા માટે કહો છો? એણે કહ્યાં એવાં નસીબદારને પણ હોય છે, માત્ર એટલું કે એ નસીબદાર જ ખરાં કમનસીબ છે કે એનો કશો જ ઉપાય કરી શકતાં નથી!’

મેં કહ્યું: ‘સાચું કહે છે મલ્લિકા?’ અમે એકબીજાને ટૂંકે નામે બોલાવીએ એટલાં મિત્રો થયાં હતાં.

‘સાચું જ નહીં પણ અનુભવથી કહું છું.’

‘શું કહે છે!’

‘હાં; એ બોલતી હતી તે જાણે એક એક મારી જ વાત કરતી હતી. એની પેઠે જ મને પણ સ્પર્શની સૂગ થઈ છે, એટલે વાત આવી છે. એની પેઠે જ મેં ઘણીયે વાર તિરસ્કારથી અને જુગુપ્સાથી કોઈ ચીજ કૂતરાને નીરી દઈએ, એમ મારો દેહ સોંપી દીધો છે. એની પેઠે જ મેં નાસી જવાનો વિચાર કર્યો છે ને નાસી શકી નથી. આજ સુધી બે વાતની મને શંકા હતી તે આજ સમજાઈ ગઈ. મને એમ લાગતું કે મારે છોકરાં ન થયાં, તેથી જીવનમાં જે બીજું આકર્ષણ થવું જોઈએ તે ન થવાથી મારી આ દુર્દશા હશે. પણ આજ સમજી કે એવું નથી. બીજું એ કે મને જરા આશા હતી, કે જ્યારે ઘરડી થઈશ ત્યારે આ દેહનું આકર્ષણ કંઈક એની મેળે ઘટશે. આજ એ બન્ને વાત ખોટી પડી છે. મારી નજર આગળ મને મારી પીડાનો કાંઠો દેખાતો નથી. હવે તો મૃત્યુ જ મને ઉગારી શકે.’

જ્વાલામુખીમાંથી જ્વાલા નીકળે એમ એનો અંત:સ્તાપ ભભૂકી નીકળતો હતો. મેં એને બાથમાં લીધી, આશ્વાસન આપ્યું. તે એકદમ અનર્ગળ આંસુએ રડી પડી. મેં તેને પાણી પાયું. તેને ઉઠાડી મોં ધોવડાવ્યું. તેને થોડી બળી ખાવાનું કહ્યું. પણ મને કહે: ‘આજે હવે નહીં ખાઈ શકું. મને આવું થાય છે ત્યારે ગળે ડચૂરો બાઝે છે.’ પછી મેં કોફી પાઈ, ઘણી વાર બેસાડી તેને ઘેર મોકલી.

થોડી વારે ડૉક્ટર આવ્યા. ટેબલ પર રકાબીઓમાં પીરસેલી બળી જોઈ કહે: ‘કેમ, મારા આવ્યા પહેલાં બધું પીરસી રાખેલું છે.’ મેં કહ્યું: ‘આ બળી ઉપર એવો શાપ છે કે એ ખાવાની વાત કરીએ ને ખવાય નહીં. મેં ગરમ ગરમ ખાવાનો વિચાર કરેલો ને બે-અઢી કલાકથી એમ ને એમ પીરસેલી પડી છે. એવી ભયંકર વાતો સાંભળી કે ખાઈ જ ન શક્યાં.’

ડૉક્ટરે કહ્યું: ‘એવી શી વાત હતી વળી?’

મેં કહ્યું: ‘એક વાર ખાઈ લો પછી કહીશ.’

‘અરે પણ અમે તો મડદું ચીરીને પણ તરત ખાવા બેસીએ. ઑપરેશનમાં જીવતા માણસને કાપીને પણ તરત પછી ખાવા બેસીએ.’

મેં કહ્યું: ‘ના, તોય ખાઈ લો. પછી કહીશ.’

ડૉક્ટર કહે: ‘ના, ત્યારે હવે તો સાંભળ્યા પછી જ ખાઈશ, નહીંતર નહીં ખાઉં.’

ડૉક્ટર માન્યા નહીં. મેં જીવીની ને મલ્લિકાની બંનેની આખી વાત કહી સંભળાવી. વાત પૂરી થયે મેં કહ્યું: ‘એ પેલો દુહો બોલતા ત્યારે તો મને એમના જીવનમાં કવિતા હશે એ લાગેલું.’

ડૉક્ટરે કહ્યું: ‘ખરાબ માણસ બૈરીને અને કવિતાને બન્નેને બગાડે છે.’

પછી એક ખાવા ખાતર બળી ખાધી, પણ એ વિચારમાં પડી ગયા. મને કહે: ‘હું વિનોદરાયને વાત કરીશ જ.’ મેં કહ્યું: ‘એને મલ્લિકા વિશે ખરાબ નહીં લાગે?’ મને કહે: ‘અમે ડૉક્ટરો તો ગમે તે વાતમાંથી ગમે તે વાત કરી શકીએ. હું તો એને છોકરાં નથી એ વાતમાંથી પણ તે વાત કાઢી શકું.’

પછી એમણે વાત તો કરી પણ મલ્લિકાને મેં વધારે સુખી કોઈ દિવસ જોઈ નહીં. આઠેક મહિને એમની બદલી થઈ ત્યારે મલ્લિકા મને મળવા આવી. મારી પાસે પોસ પોસ આંસુ રોઈ. મને કહે: ‘હવે ઝાઝું નહીં જીવી શકું, કદાચ તમને કાગળ ન લખી શકું, પણ મરતાં તમને સંભારતી મરીશ એમ માનજો.’ મને થયું માણસની કેવી નિરાધારતા છે? અમે કે કોઈ એને કશી જ મદદ ન કરી શકીએ!

અને વરસેકમાં તેણે પોતાના જીવનનો અંત આણ્યો. વિનોદરાય ડિસ્ટ્રિક્ટમાં હતા ને એ મરી ગઈ. તેના મરણના ખબર આવ્યા ત્યારે અમારાં ઓળખીતાં મારે ઘેર આવ્યાં. અને મારે મોઢે ખરખરો કરવા લાગ્યાં. બધાં કહેતાં હતાં: ‘કેવી રૂપાળી!’ ‘કેવી નમણી!’ ‘કેવી ભાગ્યશાળી!’ ‘એને જોઈએ ને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીનો ખ્યાલ આપણને આવે!’ ‘ને સૌભાગ્યવતી જ મરી ગઈ!’

મને મનમાં થયું: ‘સૌભાગ્યવતી!!’

વિ. સં. ૧૯૯૪ [દ્વિરેફની વાતો: ૩]

જક્ષણી

હું ભાતું કરતી હતી, ત્યાં એમના પગ સંભળાયા. હું એમના પગ બરાબર વરતું છું. ક્યારે ગમગીન હોય છે, ક્યારે ઉત્સાહમાં હોય છે, ક્યારે વિચાર કરતા કરતા ટહેલતા હોય છે, એ બધું હું વરતું છું. એમના પગ ઉત્સાહથી ઊપડ્યા, નજીક સંભળાવા લાગ્યા. અંદર આવીને કહે: ‘કેમ?’ પણ મને ભાતું કરતી જોઈ અચકાઈ ગયા. ‘કેમ, આ શું આદર્યું છે?’

મેં કહ્યું: ‘ભાતું કરું છું. બપોરની ટ્રેનમાં જાઉં છું.’

‘પણ ક્યાં? શા માટે જાય છે?’

‘મારા અક્ષર સુધારવા અને તમારો અભ્યાસ વધારવા.’

એક વખત હું લાંબે વખતે મળી, મારા મનમાં એ કે એ શું શું કહેશે, ત્યારે ધીરે રહીને કહે કે, ‘જુદા રહેવાથી ફાયદો થાય છે. સ્ત્રીઓના અક્ષરો સુધરે છે, કારણ કે સ્ત્રીઓ તે દરમિયાન કાગળો લખે છે, તે સિવાય તેમનો લખવાનો મહાવરો થતો જ નથી.’ અને હું ભેગી હોઉં ત્યારે લગભગ હંમેશ જ ફરિયાદ કરે છે કે મારે લીધે પોતાનો અભ્યાસ આગળ ચાલી શકતો નથી.

‘પણ મારા ખાવા કરવાનો કાંઈ વિચાર કર્યો? આ મોતી શું કરશે?’ મોતી અમારી કૂતરી હતી. મોતી જેવી સફેદ, સુંદર, સુંવાળી.

મેં કહ્યું: ‘હિંદુસ્તાનમાં કામ કરનારને ખાવા નથી મળતું પણ કામ નહીં કરનારને મળી રહે છે. માણસને નથી મળતું, પણ કૂતરાં, કીડીઓ, મંકોડા, માછલાં એમને મળી રહે છે. તો મને તમારી કોઈની ચિંતા થતી નથી.’

‘ભલે, જવાની ના નથી, પણ ક્યાં જવું છે?’

પૂરીઓ વણતાં વણતાં મેં કહ્યું: ‘છૂપી પોલીસો અને ગુના પકડ્યાની વાતો લખો છો ત્યારે એટલું તમારી મેળે જ શોધી લેજો.’ કદાચ એમના આવ્યા પહેલાં મારે નીકળવું પડે. માટે મેં ચિઠ્ઠી લખીને, તેમના જોવામાં આવે એમ, એમની અધૂરી લખેલી વારતા ઉપર, દબાવીને મૂકી હતી.

‘તારી આંખોમાંથી તો કાંઈ એક્સ–’

‘ગુજરાતીમાં બોલો.’

‘ક્ષ–કિરણો નીકળે છે.’

મેં પૂરીઓ તળતાં જવાબ આપ્યો: ‘ક્ષ નહીં, એથી જરા આગળ જ્ઞ-કિરણો નીકળે છે.’

‘ત્યારે એ જ્ઞ-કિરણો વડે જરા પ્રેમાનંદનાં નાટકો કોનાં છે તે કહો ને મારાં સર્વજ્ઞા બાઈ! બિચારો ‘જ્ઞ’ ઘણા વખતથી મહેનત કરે છે, તેમને મદદ થશે. તે દહાડે આપ્યાં પણ વાંચ્યાં કેમ નહીં?’

‘ચાલો’; મેં પીરસ્યું. ‘જમતાં જમતાં વાત કરો. તમે કહેતા હતા કે પ્રેમાનંદની કૃતિઓ સ્ત્રીબાલવૃદ્ધ સર્વને ગમે તેવી છે. આ નાટકો અમને ગમતાં નથી તો એ પ્રેમાનંદનાં નથી એમ સાબિત થયું કે નહીં? હવે તમે ખુશીથી કહી શકો કે નાટકો પ્રેમાનંદનાં નથી.’

‘હું એમ પ્રસિદ્ધ કરું કે મારી પત્નીને એ નાટકો ગમતાં નથી માટે એ પ્રેમાનંદનાં નથી? વાહ!’

મેં કહ્યું: ‘વાહ કેમ? મારો અભિપ્રાય પ્રસિદ્ધ કરતાં શરમાશો? તમે તો એવા ને એવા રહ્યા, અને પેલા ભાઈએ ગાંધીજીનું મોઢું ગમે કે નહીં એ પોતાની બૈરીને પૂછીયે લીધું, અને પ્રસિદ્ધ પણ કર્યું! તમે તો કોઈ મહાજન વિશે મને પૂછ્યું પણ નહીં!’

‘લે, હું એક અગત્યના મોઢા વિશે પૂછું.’

‘પૂછો.’

‘મારું મોઢું તને ગમે છે?’

‘પણ તમે મહાજન છો?’ મેં કહ્યું.

‘એક અંગ્રેજ લેખક એક સ્ત્રીપાત્ર પાસે કહેવરાવે છે કે ઇંગ્લૅન્ડનો પ્રધાન કોણ છે એ કરતાં મારો ધણી કોણ છે એ મારે અગત્યનો પ્રશ્ન છે. તો મોઢાની બાબતમાં કોઈ બીજાના મોઢા કરતાં મારા મોઢાનો પ્રશ્ન વધારે અગત્યનો ખરો કે નહીં?’

મેં કહ્યું: ‘અને ના પાડીશ તો શું કરશો?’

‘તું જે કહીશ તે.’

‘ત્યારે તમારું મોઢું આ પંદર દિવસ નહીં ગમે; અને કહું છું આગ્રાની ટિકિટ લઈ આપો.’

એકદમ ગંભીર થઈને પૂછ્યું: ‘કેમ કમળાને ઠીક નથી?’

મેં કહ્યું: ‘કંઈ ગંભીર નથી પણ ઑપરેશન કરાવવું પડશે એવો તાર છે. ઝનાના ઇસ્પિતાલ એટલે ઓઝાથી મળી પણ નહીં શકાય, હું એટલા દિવસ કમળા સાથે રહીશ.’

ઓઝાદંપતી અમારાં સ્નેહી હતાં.

૨

જગતમાં પત્ની વિનાના સધુરની સ્થિતિ બહુ વિચિત્ર છે. એટલી બધી વિચિત્ર છે કે તેને માટે શબ્દ પણ નથી જડતો. સ્ત્રી પરણી ન હોય તો કુમારિકા, ધણી જીવતો હોય તો સૌભાગ્યવતી, ધણી પ્રવાસે ગયો હોય તો પ્રોષિતભર્તૃકા, મરી ગયો હોય તો વિધવા. કુમારિકા એ સુખ સૌભાગ્યશૃંગારનું આલંબન, સૌભાગ્યવતી વાત્સલ્યનું, પ્રોષિતભર્તૃકા વિયોગના શૃંગારનું, વિધવા કરુણનું. પુરુષ પરણ્યો ન હોય તો? વાંઢો. પરણ્યા પછી? વળી પછી શું – પરણેલો, ધણી. સ્ત્રી પ્રવાસે ગઈ હોય તો? તેનું નામ જ નહીં? રાંડ્યા પછી વિધુર. બિચારો! કોઈ પણ રસનું આલંબન નહીં: વાંઢો એટલે જગત બહારનો. પરણ્યા પછી જો સ્ત્રી તરફ આસક્ત હોય તો પોમલો; એમ ન હોય તો લાગણી વિનાનો, નિર્દય અને સદાને માટે સ્ત્રીનું સૌંદર્ય ને સ્વાતંત્ર્ય હરી લેનારો! ધણી એટલે જ મૂર્ખ, વિધુર એટલે બીજી વાર પરણવાનો ઉમેદવાર, ફાંફાં મારનાર. સ્ત્રી મળે તો પાછો ધણી અને ના મળે તો વાંઢો. સ્ત્રી પ્રવાસે ગઈ હોય તો? તો શું ‘કંઈ એક દિવસનું છે, કોને ઘેર જવાય?’ અથવા ‘થોડા દિવસ ગમે ત્યાં કાઢી નાખશે.’ પણ કોઈ દિલસોજી ધરાવે નહીં. દિલગીર દેખાવા જઈએ, પણ કોઈ દિલગીરીનું કારણ જ સ્વીકારે નહીં!

સ્ત્રી ન હોય તો થઈ શું ગયું? શું તમને ખાવા નથી મળતું? પહેરવા નથી મળતું? પૈસા નથી મળતા? શું નિરાધાર થઈ ગયા! તમને શી ખોટ છે? ઊલટું વિધુર એટલે થોડો વખત ધુરા-ધોંસરી નીકળી ગઈ! મને લાગે છે કે પુરુષને ધોંસરી ઉપાડવાની એટલી બધી ટેવ પડી ગઈ છે કે ધોંસરી વિના તેને અડવું લાગે છે. હું એક વાર ગાડામાં મુસાફરી કરતો હતો ત્યારે સાથે એક મકરાણી અધમણની જામગરીવાળી દેશી બંદૂક લઈ સાથે આવતો હતો. મેં કહ્યું: ‘જમાદાર, બંદૂક ગાડામાં મૂકી દો. કંઈ ભો જેવું નથી.’ જમાદાર કહે, ‘એ બોજ સે ઠીક ચલા જાતા હે.’ પ્રેમાનંદ કહે છે તેમ ધણી ‘સુરભિસુત’ છે તેને ધોંસરી વિના ખાલી ચાલવું ગમતું નથી.

એક દિવસ ઓઝાનો છોકરો મંદવાડમાંથી ઊઠ્યા પછી જમવા બેઠો હતો. જમી રહ્યો; કમળા કહે: ‘ઊઠ, મોં ધોઉં.’ કીકો ઊભો થયો અને રડવા લાગ્યો, કહે: ‘ચલાતું નથી; પગમાં કંઈ થાય છે, કાંટા વાગે છે.’ બેઠેલાં બધાં હસી પડ્યાં. તેને પગે ખાલી ચડી હતી. સ્ત્રી જાય છે તેથી ઝાઝું કાંઈ થતું નથી: હૃદયને ખાલી ચડે છે, હૃદય ચાલતું નથી તેને જરાજરા કાંટા વાગે છે, અને આપણાથી ન ચલાય તો લોકો હસે છે.

સ્ત્રીનું પુરુષ ઉપર કેટલું પ્રભુત્વ છે! આ બધા સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યની વાતો કરે છે. મને લાગે છે કે પુરુષસ્વાતંત્ર્યનો પ્રશ્ન વધારે વિકટ બનતો જાય છે.

હવે કરવું શું? શાસ્ત્રકારોએ કુમારિકા, સૌભાગ્યવતી, પ્રોષિતભર્તૃકા, વિધવા, સર્વનાં કાર્યોનો વિધિ રસના સિદ્ધાંત ઉપર ઠરાવેલો છે. પુરુષને માટે કશું લખ્યું નથી. પુરુષ પ્રોષિતપત્નીક હોય ત્યારે તેણે શું કરવું ને શું ન કરવું? નાહવું નહીં? પાણી ગરમ કર્યા વિના ચલાવી લેવું? ચા ન પીવી? ખરાબ કરીને પીવી? બહાર ખાવું? ઘેર ખાવું? હજામત ન કરવી? વાળ ન ઓળવા? ઓફિસમાં વખતસર ન જવું? રાત્રે દીવો ન કરવો? ખુરશીમાં ઊંઘવું? રાતે જાગી દિવસે ઊંઘવું? શું કરવું ને શું ન કરવું? ખરેખર, જગતે પુરુષની ઘણી જ ઉપેક્ષા કરી છે.

અંતે ભૂખ લાગી. ભૂખ એ સારી વસ્તુ છે. કાંઈ ન સૂઝે ત્યારે એ સૂઝે છે. મેં કપડાં પહેર્યાં. ઊઠ્યો. કમાડ વાસવા ગયો ત્યાં પૂંછડું હલાવતી મોતી પાસે આવી. તે પણ અત્યાર સુધી ગમગીન થઈને બેઠી હતી. વિરહમાં કાવ્ય સ્ફુરે છે; મને નીચેનું કાવ્ય સ્ફુર્યું.

कच्चिद् भर्त्र्या: स्मरति रसिके! त्वं हि तस्या: प्रियेति। {कच्चिद् | भर्तृ स्मरति रसिक! त्वं हि तस्य: प्रियेति । – મેઘદૂત}

તેનો ગુજરાતી અનુવાદ પણ તરત જ સ્ફુર્યો:

‘ધણિયાણીને સ્મરછ કનિ તું વહાલી તેની હતી તે?’

તમને આમાં દોષો લાગશે. પણ મોતી તો સમજી ગઈ. મેં તેને થાબડીને ખુરશી ઉપર બેસાડી કમાડ વાસ્યું.

પહેલાં આવે પ્રસંગે એક વીશીની ઓળખાણ કરી હતી ત્યાં ગયો. જરા મોડું થયું હતું પણ હજી વીશી ચાલતી હતી. મહારાજ નવો આવેલો હતો, પણ જાણે ઘણાં વરસથી મને ઓળખતો હોય તેમ કહે: ‘ઓહો! સાહેબ, ઘણા દિવસે આવ્યા? આવા દૂબળા કેમ પડી ગયા? અહીં જમતા ત્યારે તો સારા હતા શરીરે?’ હું એની પ્રગલ્ભતાથી ઘણો ખુશ થયો. મને જાણે વિચાર કરવા, રમવા એક નવું જ રમકડું મળ્યું.

મેં કહ્યું: ‘હા મહારાજ, એટલે જ હવે તમારે ત્યાં જમવા આવવાનો છું. પીરસો.’

‘જે દી નવરો દીનોનાથ’ તે દી મહારાજને ઘડ્યો હશે. તેનો વર્ણ ધોળો હતો, બટાટાને બાફીને છાલ કાઢી નાંખીએ એવો ધોળો, અને તેની ઉપર કાળા, રાતા, પીળા તલની ઝીણી છાંટ હતી. તેનાં લથડબથડ અંગો જાણે ધસી ન પડે એટલા માટે, કાછિયો સૂરણ-બટાટાં ગાંસડીમાં બાંધે તેમ, કાળી ઝીણી પોતડીથી બંધ બાંધી બાંધેલાં હતાં. પેટ મોટું હતું પણ આ બંધથી તેના બે ભાગ પડી જતા હતા, અને ઉપલા ભાગ ઉપર કાળું જનોઈ પરસેવાથી ચોંટી ગયું હતું, ઊભો રહે ત્યારે વચ્ચેથી પગ જરા વધારે પહોળા, ગોળાકાર રહેતા. અને પગલું લાંક વિનાનું ઊંટના જેવું પડતું. મોંમાં જાણે નીચલા જડબામાં એક નહીં પણ દાંતની બે હારો જેવું, અથવા આખા જડબામાં જાણે દાઢો જ હોય તેવું જણાતું હતું અને બ્રહ્મા ઘડીને એટલા ખુશ થઈ ગયેલા હશે કે માટી કાચી હશે એટલામાં જ તેને કપાળે અને બરડે થાબડ્યો હશે – કપાળ તરફ માથું એટલું ઢળતું અને વાંસો એવો બહાર નીકળેલો હતો.

મહારાજ પીરસતા હતા એટલામાં મેં મારી સાથે જમવા બેઠેલા ભાઈ રેવાશંકરનું ઓળખાણ તાજું કરી લીધું. તે મહારાજનો ઉપયોગ બરાબર સમજતા હતા. મહારાજે પીરસી લીધું એટલે રેવાશંકર કહે: ‘મહારાજનો સ્વભાવ બહુ સારો!’ મહારાજ પીરસી રહ્યા હતા પણ પાછા રસોડામાં ગયા, ઘીની વાડકી લઈ આવ્યા અને કાંઈ પણ જરૂર વિના મને બે ચમચા અને રેવાશંકરને બે ચમચા ઘી પીરસ્યું, અને પછી અમારી બેની સામે પગ પર પગ ચડાવી બેસીને, પગનાં તળિયાં પર ડોલતાં ડોલતાં હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં બોલવા લાગ્યા:

‘મારો તો જીવ મોટો. અમે તરવાડી કોઈ દી લોભ ન કરીએ. આ શેઠ છે ને શેઠ, એ પંડ્યા, એમનો જીવ જરીક જેવડો. અમારી નાતમાં પાશેર તાંબાનું નામ પાડી અડધા ભાર ઓછા લોટાનું લહાણું કર્યું હતું. અમે તો લોટો સાચવી રાખ્યો છે; ભલેને અહીં નોકર હોઈએ, પણ નાતમાં સૌ સરખા. એમ કોઈની સાડીબાર ન રાખીએ. નાત વચ્ચોવચ સંભળાવી દઈએ. હું તો શેઠ હોય તોય નજર ચુકાવી ઘી પીરસી દઉં. બહુ કહે તો આ તારી નોકરી, જા, નથી કરતા. બ્રાહ્મણના દીકરા છીએ, હાથમાં ઝોળી લઈ માગી ખાતાં કાંઈ ઓછી જ શરમ લાગવાની હતી. કેમ હેં?’

મહારાજને વાતના ટેકાની જરૂર જણાઈ તેથી ગમે તે પ્રશ્ન પૂછી નાખ્યો: ‘આ પંડ્યા તમારી નાતના છે?’

‘હા સાહેબ, એ અમારી નાતમાં હલકા ગણાય, એ તો કન્યા કોઈ નહોતું આપતું તે મેં આપીને મોટા કર્યા. મારી ભાણેજનો આ સગે હાથે ચાંલ્લો કર્યો છે, પણ મારાં લગ્ન માટે એણે બે વેણેય કોઈને કહ્યાં નથી.’

મેં રેવાશંકર સામું જોઈને કહ્યું: ‘બિચારા મહારાજ પરણ્યા વિનાના છે ત્યારે! એમને જક્ષણીની વાત કહું?’ રેવાશંકરે હા પાડી તે પહેલાં મહારાજ બોલી ઊઠ્યા: ‘જક્ષણી કોણ?’

મેં કહ્યું: ‘મારે ઘેર એક જક્ષણી છે. સાક્ષાત્ મહામાયા જોઈ લો. રાતે અંધારામાં જુઓ તો બે આંખો દીવા જેવી ઝગારા મારે. જે માનતા માનીએ તે ફળે એવાં છે!’

‘ત્યારે મને એક વાર દર્શન કરવા લઈ જાઓ ને!’

મેં કહ્યું: ‘અરે! અરે! એ શું બોલ્યા! એ તો કોઈને મળતાં જ નથી. બસ, દિવસ આખો ઘરમાં બેસી રહે અને ધ્યાન ધર્યા કરે. એમ લોકોને મળવા દે તો પછી લોકો એમની માનતા માની માનીને એમને જંપવા પણ દે કે? અને આપણા લોકો માગે, તે અક્કલ વિનાનું માગે, નસીબમાં ન હોય એવું માગે. એક બાઈના નસીબમાં છોકરો નહીં ને માગ્યો તે આંધળો છોકરો આપ્યો. બોલો!’

હું બોલતો હતો તે દરમિયાન મહારાજના મુખ ઉપર હર્ષ, ઉદ્વેગ વગેરેની રેખાઓ આવીઆવીને ઊડી જતી હતી. છેલ્લું વાક્ય સાંભળી મહારાજનો જીવ કાંઈક હેઠો બેઠો અને બોલ્યા: ‘પણ મારા નસીબમાં તો છે. મારું સગપણ તો ભટને ત્યાં થઈ ગયું છે. જોકે કન્યા જરા નાની છે. પણ રૂપાળી બહુ છે હોં! અને નાની છે પણ મૂઈ અત્યારથી બધુંય સમજે છે. હું જાઉં તો કહેશે, મારા સારુ શું લાવ્યા? અને પાણી મંગાવું તો ધમ ધમ કરતી લાજ કાઢીને ચાલે!’ છેલ્લાં વાક્યો બોલતાં મહારાજના હૃદયનો રસ મુખમાં આવતો હતો અને દર ક્ષણે તેનાં શીકરો ઊડવાની ભીતિ રહેતી હતી. મેં શાક માગ્યું. મહારાજ ઝપાટાબંધ ઊઠી શાક લઈ આવ્યા. મને અને રેવાશંકર બન્નેને પીરસ્યું. શાક અને ઘી મહારાજની પ્રસન્નતાનાં ખાસ ચિહ્નો છે.

મેં કહ્યું: ‘ત્યારે તો તમારે જક્ષણીમાતાનું કાંઈ કામ નથી.’

મહારાજ ઊંડા વિચારમાં પડી બોલ્યા: ‘તમે વૈદું જાણો છો?’

‘ના.’

‘હું મહેતા ડેપ્યુટીસાહેબને ત્યાં નોકર હતો. એ નવી બાયડી પરણ્યા હતા. તેને રાંધતાં નહોતું આવડતું તે મને રાખેલો. મારા ઉપર ભાઈ, પૂરેપૂરો વિશ્વાસ’ – નાની બૈરીના ધણીને નોકરની પસંદગીમાં જે દીર્ઘદૃષ્ટિ અને ઝીણવટ રાખવી પડે છે તેને માટે આ અજ્ઞાત ‘ડેપ્યુટી’ તરફ મને ઘણું માન થયું – ’બૈરી નાની તે વૈદને પૂછીને તેમણે ટોપરું ખવરાવ્યું, તે બૈરી તો મોટી આવડી થઈ!’ મહારાજે ડાબા હાથનો પંજો પોતાને ડાબે ખભે અંગૂઠાને આધારે ટેકવ્યો. ‘હું એક વાર સાંભળું તો ભૂલું નહીં. મેંય ખવરાવવા માંડ્યું છે, પણ હજી ઊંચી નથી થઈ. ઓંમ કાઠું કર્યું છે, પણ હજી દીઠે નીચી લાગે.’

મેં કહ્યું: ‘ત્યારે બીજી બાયડી જોઈએ છે?’

‘ના, ના; બીજી આવી ન મળે. જક્ષણીમાતાને કહીને મોટી થાય એમ કરો. અને મારે ઘેર બૈરી સુખી થાય હોં. જુઓ કશું કામ છે? રાંધું પણ હું, તેને દાળચોખા વીણવા પડે. અને હું રસોઇયો ખરો, પણ બાર વાગ્યે છુટ્ટો. ગામમાં નીકળું તો મને કોઈ રસોઇયો ન જાણે. હજામત તો હૅરકટિંગમાં જ કરાવવાનો. આઠ આના, તો લે આઠ આના, ને માથામાં તેલ, અત્તર, પોમેડ. મહિનામાં એક-બે વાર નાટકસિનેમા તો ખરાં જ. બૈરી દુઃખી ન થાય હોં.’ મહારાજે ધણી તરીકેની સર્વ લાયકાત ગણાવી છેવટે કહ્યું: ‘ત્યારે હું જક્ષણીમાતાનાં દર્શન કરવા આવું?’

મેં કહ્યું: ‘ના, એમ તો નહીં. એ તો હું ન હોઉં ને તમે જાઓ તો કૂતરી થઈને વળગે. તમે એમને માટે રોજ ખાવાનું મોકલતા જાઓ.’

મહારાજ ખુશ થઈ ગયા. હું જમી રહ્યો. મહારાજે તરત જ ભાણું તૈયાર કરી મને ખબર આપી. મેં કહ્યું: ‘એ રાત્રે તો જમતાં નથી; સવારે છોકરો મોકલીશ એટલે પહેલાં એની સાથે મોકલજો. સાંભળો, ફક્ત ચાર રોટલી, ભાત, દાળ, શાક નહીં, ઘી પણ જરાક જ. હું પૈસા આપીશ. એ મફત ખાતાં નથી. પણ વખતસર કરવું.’

મહારાજ આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ ગયા. અને બીજા દિવસથી મોતીનું કામ ચાલ્યું.

૩

હું પાછી આવી. ધાર્યા કરતાં એક દિવસ વહેલી નીકળી શકી. ઘર ઉઘાડ્યું. સ્ત્રીપુરુષના સમાન હક હોવાથી ઘરની કૂંચીઓ અમો બન્ને પાસે રહે છે.

ઘરમાં ગઈ. મોતી પૂંછડી હલાવતી હલાવતી સામી આવી પણ આખા ઘરમાં માત્ર એ જ બરાબર હતી. બાકી જ્યાં જોઉં ત્યાં ધૂળ. ખુરશીઓ સિવાયની બધી વસ્તુઓ, ચોપડીઓ, પણ એમ ને એમ પડેલી. ટેબલ ઉપર પણ ધૂળ અને કાગળદાબણિયા નીચે મેં ચિઠ્ઠી મૂકેલી તે એમની એમ! આ પુરુષો તે ભગવાને કેવા ઘડ્યા હશે?

મેં બધું વાળીને સાફ કર્યું. ટેબલ પર જઈ કાચમાં જોયું. રસ્તાનો થાક અને આ ધૂળ! મનમાં થયું, લાવ. માથે નાહી લઉં. માથું છોડ્યું ત્યાં કમાડ ખખડ્યું. મને થયું કે કદાચ એ આવ્યા હશે. સાલ્લાનો છેડો ગળા ફરતો લઈ એમ ને એમ જઈ કમાડ ઉઘાડ્યું. આ કોણ?

એક ઘણો જ કદરૂપો માણસ, કાળો કોટ પહેરેલો, તાજા વાળ કપાવી હજામત કરાવેલો, વાળમાં ખૂબ તેલ અને પોમેડ, ઉપર તેલથી રીઢી થઈ ગયેલી કોરવાળી કાળી ફેલ્ટની ટોપી, પાતળી ચીપી ચીપીને પાટલી વાળેલી મિલની ધોતલી, હાથમાં દાતણ. અને આવીને મને પગે પડવા લાગ્યો. હું ખસી ગઈ. મેં કહ્યું: ‘અલ્યા કોણ છે? કેમ આવ્યો છે?’

‘જક્ષણીમાતા! ખમા કરો! સેવકના ઉપર મહેર કરો.’

મેં કહ્યું: ‘પણ હું જક્ષણી કે દા’ડાની?’

‘હંમેશ નીકળતો, પણ ઘર બહારથી બંધ; આજ જ તાળું નથી એટલે દર્શન કરવા આવ્યો છું. મારા મનના મનોરથ એક વાર પાર પાડો. તમે કહેશો એ માનતા માનીશ.’

‘ભાઈ, તને કોઈએ ભરમાવ્યો છે. હું જક્ષણી નથી.’ કહી મેં કમાડ બંધ કરવા માંડ્યું તો અંદર આવવા લાગ્યો અને કહે: ‘માતાજી, આજ દિવસ સુધી તમને ખાવાનું મોકલ્યું તે સામું તો જુઓ!’ હું ચિડાઈ ગઈ. ‘વળી, તું ખાવાનું મોકલનાર કોણ: જાય છે કે નહીં કે આ ધોકણું લગાવું?’ અને અંદરથી મોતી ઘૂરકી. મેં લગાવ્યું જ હોત, પણ તેની દીન મુદ્રા જોઈ પાછું મૂક્યું. તે વળી બક્યો: ‘માતાજી, મારા નસીબમાં બૈરી છે. મારે નવી નથી જોઈતી. તે ઝટ મોટી થાય એટલું કરો.’ હવે મારા ગુસ્સાનો પાર ન રહ્યો. મેં હાથમાં ધોકણું લીધું. ‘હરામખોર’ કહી મારવા જતી હતી ત્યાં ‘ચંડી, કોપ ન કરો.’ કહી મને અટકાવી, પેલાને આંગળીની નિશાનીથી રવાના કરી, એ અંદર પેઠા. મને ફરી કહ્યું: ‘ચંડી, પ્રસન્ન થાઓ!’

વિ. સં. ૧૯૮૨ [દ્વિરેફની વાતો: ૧]

V

ઝવેરચંદ મેઘાણી

સદાશિવ ટપાલી

‘થાવા જ દઉં નહિ ને! પાટે ચડવા જ દઉં નહિ ને! ભલેને દીકરો ફાવે તેટલા દાવ ફેંકી લ્યે!’

આટલું બોલીને ભવાનીશંકરકાકાએ પોતાની ડાબી હથેળીમાં ચૂનો મિલાવેલી તમાકુ ઉપર એક, બે ને ત્રણ થાપટ મારી લીધી. તાળોટાના રણકાર સારા બોલ્યા.

‘જોયું! મારી તાળી પણ સાક્ષી પૂરે છે!’ એટલું કહી, નીચલો હોઠ જમણા હાથથી લાંબો કરી તેના પોલાણમાં કાકાએ ફાકડો પૂરી દીધો. અમરસંગની કટારી જેવી એની કતરાતી નજર તે વખતે ટપાલ નાખીને ચાલ્યા જતા સદાશિવ ટપાલીની લોહીછલકતી પીઠ પાછળ દોડી જતી હતી. અત્યારે જો કલિયુગ ન હોત તો ભવાનીશંકરકાકાની એ દૃષ્ટિ તીણું ત્રિશૂળ બની જાત અને સદાશિવના ભરાવદાર બરડામાંથી આરપાર નીકળત. જમના શુક્લાણીના એ મજૂરી કરનાર અભણ દીકરાનો બરડો એટલો બધો આકર્ષક હતો.

લોટ માગવાનો વ્યવસાય મોળો પડ્યો હતો. મોરુકા વખતની કણબણો ખોબા ભરીને લોટ દેતી, તે હવે રાંધણિયામાંથી જ ‘હાથ એઠા છે, મા’રાજ!’ કહીને શુક્લોને વિદાય દેતી. જાતમહેનતના ધંધામાં હીણપ લાગતી, એટલે ભવાનીશંકરકાકાની ડેલીએ શુક્લ ન્યાતના નવરા બ્રહ્મપુત્રોનો અખાડો ભરચક રહેતો. એ મંડળમાં અત્યારે સદાશિવ ટપાલીની ચર્ચા મંડાઈ.

‘ભવાનીકાકા! ઘર બંધાવા દ્યોને બાપડાનું! બિલાડીની જેમ ‘વઉ! વઉ!’ કરી રહેલ છે!’

‘એમ કાંઈ ઘર બંધાશે! મોટો ભાઈ કુંવારો મૂઓ, તેનાં લીલ પરણાવ્યાં નથી; બાપનું કારજ કર્યું નથી; અરે, પોતેય જનોઈના ત્રાગડા વાઘરીની જેમ પે’રી લીધા છે. આટલી પેઢીથી ન્યાતનાં ભોજન ઊભે ગળે ખાધાં છે, અને હવે ખવરાવવામાં ઝાટકા શેના વાગે છે!’

‘બાપના વખતનું કંઈ ઘરમાં ખરું કે નહિ, ભવાનીકાકા?’

‘ખોરડું છે ને! શીદ નથી વેચતો?’

‘પણ પછી એને રે’વું ક્યાં?’

‘એને શું છે! વાંઢો છે. આપણા ખડવાળા ઓરડાની ઓસરીને ખૂણે ભલેને રોજનાં બે દડબાં ટીપી લ્યે – કોણ ના પાડે છે?’

‘પણ અત્યારે કોણ એ ખોરડાનાં નાણાં દેતું’તું?’

‘ન્યાતનું મો મીઠું થતું હોય, ન્યાતનો ધારો સચવાતો હોય, ને એને સારું થતું હોય, તો હું રાખી લઉં.’

‘હા! ભવાનીકાકાને હવે વધુ ખોરડાની જરૂર પડશે. દીકરા મોટાઃ જુવાન દીકરી ઘરમાંઃ પોતાનું ત્રીજી વારનું પરણેતર… વસ્તાર તો વધે જ ના!’

‘ભવાનીકાકાને સળંગ ઓસરીએ એના બે શીરાબંધ ઓરડા ઊતરે, હો!’

‘મારે તો ઠીક; સાંકડ્યેમોકડ્યે ચલાવી લેવાય. પણ આ તો ન્યાતનું ભૂષણ નથી રે’તુંઃ ન્યાતનો ધારો તૂટે છે. શુક્લ બામણનાં બસો કુટુંબોનાં મોઢાંમાંથી મીઠો કોળિયો જાય છે.’

એ વખતે જ ભવાનીશંકરકાકાની પંદર વર્ષની કિશોર દીકરી મંગળા પાણીનું બેડું ભરીને ડેલીમાં થઈ ઓરડે ચાલી ગઈ. મંગળાની હેલ્ય ઉપર કાગડો બેસે એ રીતે ઊડી-ઊડીને બ્રાહ્મણોનાં હૈયાં એ રૂપ ઉપર રમવા લાગ્યાં. કોઈ ટીખળીએ કહ્યુંઃ ‘કાકા! સદાશિવને જમાઈ જ ન કરી લેવાય?’

‘નરહિશંકર!’ કાકા કોચવાઈ ગયાઃ ‘કાગડાને મોતીના ચારા નીરનાર હું ગમાર નથી. હું અંબાજીનો ઉપાસક દ્વિજ-પુત્ર છું – દ્વિજોનો પણ શુક્લ છું. એથી તો દીકરીને દૂધપીતી કરીશ, પણ કઠેકાણે કેમ નાખીશ?’

જ્ઞાતિનાં ગૌરવ જ્યારે આ પ્રમાણે ચર્ચાઈ રહ્યાં હતાં, ત્યારે સદાશીવ ટપાલીના પેશીદાર, લઠ્ઠ પગ ગામને બીજે છેડે સોંસરા નીકળી ચૂક્યા હતા. ‘દાક્તર સાહે….બ’, ‘ફોજદાર સાહે…બ’, ‘હીરાચંદ પાનાચંદ’, ‘સપાઈ દાદુ અભરામ’, ‘પગી ઝીણિયા કાળા’ અને ‘મેતર મારિયા ખરતા’ – એવા સિંહનાદે એક પછી એક શેરીને અને ફળીને ચમકાવતો, ઘરે-ઘર કાગળ ફેંકતો સદાશિવ સડેડાટ, કોઈની સાથે વાતો કરવા થોભ્યા વિના કે ગતિમાં ફેર પાડ્યા વિના, ગાંડાની માફક ચાલતો હતો. આડુંઅવળું જોવાની એને ટેવ નહોતી. એક તો જાતનો શુક્લ, અને પાછો અભણ, એટલે તોછડો તો ખરો. ખુદ નગરશેઠ પૂછે કે, ‘મારો કાગળ છે?’ – તો જવાબમાં ‘ના જી’ને બદલે એકલા ‘ના’ જ કહેવાની સદાશિવિયાની તોછડાઈ ને કારણે નગરશેઠે પોસ્ટ-ખાતાને ફરિયાદ કરી હતી. ‘નૉટ-પેઇડ’ થયેલું પરબીડિયું છાનું વાંચવા દઈને પાછું લઈને જવાની એણે ના પાડેલી, તેથી મ્યુનિસિપાલિટીના નવા ‘કાઉન્સિલર’ જમિયતરામભાઈનો એ ગમારે ખોફ વહોરેલો. પરિણામે, એના ખોરડાને એક બારી મૂકવાની પરવાનગી જોઈતી હતી તે નહોતી મળી.

પણ સદાશિવ ટપાલીનો કોળીવાડાને, કુંભારવાડાને તેમજ ઢેઢવાડાને ભારી સંતોષ હતો. ઘર-ધણી ઘેર ન હોય તો એનો કાગળ પોતે પૂરી કાળજીથી ઘરના બારણાની તરડમાંથી સેરવી આવતો. ઢેઢવાડાના કાગળો એ ઠેઠ રામદે પીરના ઘોડાની દેરી સુધી જઈને આપી આવતો. માલિયા ઝાંપડાનું રજિસ્ટર આવેલું. તેની પહોંચ પોતે છાંટ લીધા વગર જ લઈ લીધેલી. અને ગલાલ ડોશી કહેતાં કે, ‘મારા દીકરાનું મનીઆડર આવેલું તે દિ’ હું ખેતર ગઈ’તી – તે સદાશિવ બાપડો દિ આથમતાં સુધીમાં ત્રણ આંટા ખાઈને પણ તે દિ’ ને તે દિ’ પૈસા પોગાડ્યે રિયો’તો. તે દિ’ જો મને નાણાં ન મળ્યાં હોત ને, તો તળશી શેઠ ઉધાર માંડીને બાજરો આપવાનો નો’તો!’

ને, તે સાચે જ તું સદાશિવ રૂપાળો હતો? હા. એનો સચોટ સાક્ષી જો’તી હોય તો પૂછો ભવાનીશંકરકાકાની જુવાન દીકરી મંગળાને. પણ ના, ના; મંગળાને એમાં શું પૂછવું છે? બ્રાહ્મણ માબાપનું કિશોરબાળ પૂછ્યે જવાબ પણ શો આપવાનું હતું! પોસ્ટ-ઑફિસ સામેની ટાંકીએ મંગળા પાણી ભરવા જતી ત્યારે સદાશિવ એને બેડું ચડાવવા આવતો ખરો; પણ એ કદી હસ્યોય નહોતો, મંગળાની સામે ટીકતોય નહોતો; બની શકે તેટલો છેટો રહીને બેડું ચડાવતો. ગામની મેમણિયાણીઓ આડાં બેડાં નાખીને જોરાવરીથી મંગળાનો વારો ટાળતી, ત્યારે સદાશિવ ખડે પગે ઊભો રહીને મંગળાને રક્ષણ દેતો. પણ એ કાંઈ પ્રેમ કહેવાય! પ્રેમ શું એવો મૂઢ હોય! પ્રેમની તો અદ્ભુતતા હોવી જોઈએ ને!

મંગળા તો ગામની કન્યાશાળામાં પાંચ ગુજરાતી ભણી હતી. દાક્તરે દીકરીઓને અંગ્રેજી શીખવવા ઘેર એક માસ્તર રાખ્યો હતો, ત્યાં જઈને અંગ્રેજી ભણવા માટે મંગળાએ મન કરેલું.

પણ ભવાનીશંકરકાકા તો શુક્લની દીકરી અર્ધે માથે એને ખસી ગયેલે ઓઢણે ‘વંઠેલ’ ભાષા ભણવા બેસે તે કલ્પના – માત્રથી જ કંપી ઊઠેલા. પાંચ ચોપડી ગુજરાતી પૂરી કરાવી હતી, અને કન્યાશાળાના મેળાવડાઓમાં ગીત-ગરબા તેમજ સંવાદોમાં પાઠ લેવા દીધેલા, તે તો કોઈ સારો મુરતિયો મેળવવાના હેતુથી. કોઈ દરબારી કે સરકારી અમલદાર મળી જાય, તો મંગળાને પણ ભયો-ભયોઃ પોતાનો પણ વશીલોઃ દીકરાઓને કન્ટ્રાક્ટનાં બહોળાં કામકાજ હાથમાં આવે… એ બધું એમની ગણતરી બહાર નહોતું.

(૨)

શુદ્ધ શુક્લ-ઓલાદના એ બ્રહ્મપુત્રની આશા બરોબર ફળીઃ ઈડર રાજના ‘પબ્લિક પ્રૉસિક્યૂટર’ રાંડ્યા. ઉંમર વર્ષ પિસ્તાલીસથી વધારે નહોતી એની ખાતરી જોઈતી હોય તો પ્રોસિક્યૂટરસાહેબનું નિશાળે બેઠા તે દિવસનું સર્ટિફિકેટ તેમણે મેળવ્યું હતું. પણ ભવાનીશંકરકાકાને એ ખાતરીની ક્યાં જરૂર હતી? મુરતિયાને આગલી બે વહુઓનાં પાંચ બચ્ચાં હતાં ખરાં, પણ તે તો મોસાળ જઈ રહેવાનાં હતાં. ટૂંકામાં, પ્રૉસિક્યૂટર પચાસ માણસોની જાન લઈને એક દિવસ આવ્યા. ઈડરના ઠાકોરસાહેબ ખુદ ટીકાબાપુ ખાસ સ્પેશ્યલ ગાડી લઈને એક કલાક માટે પ્રોસિક્યૂટરની જાનમાં આવ્યા, તે બનાવે તો આખા ગામને હેરત પમાડી દીધી. ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના રથની માફક ભવાનીશંકરકાકા પણ તે ઘડીથી ધરતીથી એક વેંત અધ્ધર ચાલતા થયા. પ્રૉસિક્યૂટરે ચોરાસી જમાડી, તેની તો એઠ્ય જ એટલી બધી વધી પડી કે એક ગામના બન્ને ઢેઢવાડા ધરાયા ને મોટે મોટે ચાળીસ ઘેર પીરસણાં પહોંચ્યાં. ઈડર રાજનું દરબારી બૅન્ડ આવીને ગામને ચાર ચાર દિવસ સુધી જલસા કરાવી ગયું, એ તો અવધિ થઈ ગઈ.

આવી જાહોજલાલીથી પરણી ઊતરેલી પંદર વર્ષની ઉગ્રભાગી મંગળા ઈડર રાજ્યના પ્રૉસિક્યૂટરની અર્ધાંગના બની. ‘અર્ધાંગના’ શબ્દ આંહીં અલંકારમાં કે કટાક્ષમાં નથી વાપરેલો. સોગંદ પર કહી શકાય કે વરરાજાનો બેઠી દડીનો, ચરબીવંત દેહ મંગળાના શરીરથી બેવડો મોટો હતો. ઈડર રાજના પ્રૉસિક્યૂટરની પડખોપડખ બેઠેલી બહેન મંગળા એના પિતા ભવાનીશંકર પંડ્યાને તો બરોબર કોઈ ઘટાદાર આમ્ર-વૃક્ષને વળૂંભતી માધવી-લતા સમી લાગી હતી. પણ આ તો આડા ઊતરી જવાયું. કહેવાનું એ હતું કે, બહેન મંગળા પરણીને સિધાવી તેના વળતા સવારથી જ સદાશિવ ટપાલી ઘેર રોટલો ટીપવા આવતો બંધ થયો હતો. પોસ્ટઑફિસ સામે એક બગીચો હતો, તેના બાંકડા ઉપર બેસીને બે-ચાર પૈસાનાં ભજિયાં કે ગાંઠિયા ખાઈને ફુવારાના નળનું પાણી પી લેતો.

વાણિયાની દુકાનનાં ભજિયાં-ગાંઠિયા ખાઈને સદાશિવ ટપાલીએ બ્રાહ્મણ જેવો પવિત્ર દેહ વટલાવ્યો હતો, એનું એક કારણ કહેતાં ભૂલી જવાયું છે. જે દિવસે મંગળાના વિવાહની ચોરાશી જમી, તે દિવસે એ પણ એના દાદાની વેળાનું જાળવી રાખેલું – સહેજ જળી ગયેલું–રેશમી પીતામ્બર પહેરી, પટારામાંથી કાઢીને ખંતથી માંજેલો જસતનો ચકચકિત લોટો લઈ, ચોટલી ઓળી, ખાસું ચાર ઇંચનું ત્રણ-પાંખિયાળું ત્રિપુણ્ડ તાણી જમવા ગયેલો. પણ પંગતમાં બેસવા ગયો ત્યારે એને દરેક તડાએ ‘આંહીં નહિ… આંહી જગ્યા નથી…’ કહીને તારવેલો, ટલ્લે ચડાવેલો. ચોરાસીની ન્યાતમાં તે દિવસે સદાશિવ ટપાલીની દશા દ્રૌપદી – સ્વયંવરમાંના દાસી-પુત્ર કર્ણના જેવી થઈ હતી. દાઝમાં ને દાઝમાં ગમારે બોળી માર્યું કે, ‘શું હું શુક્લ બ્રાહ્મણ નથી?’

એ વખતે કોઈકે અવાજ કર્યોઃ

‘વાં…ઢો! ત્રીસ વરસનો ઢાં….ઢો!’

કોઈ શિકારી શ્વાનના જૂથને સિસકારે. તેવી મઝાની આ શબ્દોની અસર થઈ હતીઃ ખિખિયાટા અને હસાહસ ચાલ્યા હતા. કોપાગ્નિમાં સળગતા સદાશિવે જવાબમાં હૈયે હતું તે હોઠે લાવીને બોલી નાખ્યું કે, ‘વાંઢો વાંઢો કરતાં લાજતા નથી? શા સારુ પારકાને તેડાવીને દીકરિયું દઈ દિયો છો? શું અમે મજૂરી કરીનેય બાયડીનાં પેટ પૂરતા નથી? શું અમને બાયડી વા’લી નથી? શા સારુ પારકાને–’

એ જ વખતે કાકો ભવાનીશંકર શુક્લ આ રંગભૂમિ પર દેખાયા. એણે સદાશિવની બોચી ઝાલી આટલું જ કહ્યુંઃ ‘હું સમજું છું તારા પેટનું પાપ. જા! બાપનું કારજ કર્યા પછી જ પંગતમાં બેસવા આવજે!’

સદાશિવ ટપાલી ઘેર ચાલ્યો ગયો. પછી એ આખા બનાવમાંથી ફક્ત એક જ બિના એ વારે વારે સંભારતો ને મનમાં ને મનમાં, બબડતો કે, ‘તે વખતે બાઈઓની પંગતમાં મંગળા બેઠી’તી ખરી? એણેય ખિખિયાટા કર્યા’તા ખરા? આજ બે વરસે હું શા સાટુ નીમ તોડીને ન્યાતમાં ગયો? મંગળાને છેલ્લી વાર જોઈ લેવાનો મોહ કેમ ન છોડ્યો? એ ત્યાં બેઠી હતી ખરી? એ હસી હશે ખરી? એના દેખતાં જ શું આ ફજેતી થઈ?’

તે દિવસથી સદાશિવ ઉઘાડેછોગ વાણિયાનાં ભજિયાં ખાઈને ન્યાત ઉપર દાઝ કાઢતો હતો.

(૩)

ભવાનીકાકાની ચાલુ ખણખોદથી કંટાળીને સદાશિવે પોતાની બદલી હલકારામાં કરાવી છે. અધમણનો થેલો ઉપાડીને નદી-કાંઠાનાં સાત ગામડાંની ફેરણી કરવા રોજેરોજ ચાલી નીકળે છે. નદીનો પ્રવાહ રોજનો સાથી બન્યો છે. બન્ને એકલા છેઃ બન્ને મૂંગા છેઃ બન્નેને તાપમાં તપતાં તપતાં, બસ, કેવળ પંથ જ કરવાનો હતો. એકના શરીર ઉપર તારાઓના, વાદળીઓના અને વૃક્ષોના પડછાયા પડતા હતા; અને બીજાના માથા પર અનેક માનવીઓનાં સુખદુઃખની છૂપી-અછૂપી કથાઓનો ભાર પડતો આવતો હતો. પણ નદીના પ્રવાહને જેમ સૂર્ય કે સંધ્યા પોતાના અઢળક રંગ-તેજનું એક ટીપુંયે નહોતાં દેતાં, તેમ સદાશિવના હૈયાને પણ એ થેલી માંહેલા કાગળો એક લાગણી, એક ધબકાર, એક નિશ્વાસ પણ નહોતા દેતા. બન્નેનું જીવતર વેરાનમાં વહેતું. રેણુ નદી-દરિયે પહોંચ્યા પહેલાં જ ખારાપાટમાં ફોળાઈ-શોષાઈ જતીઃ સદાશિવનું જીવન-વહેણ પણ એકલતાની ધરતીમાં ઊતરીને વરાળ બની જતું. પારકાના અધમણ કાગળો ઉપાડનારને પોતાને તો એક ચપતરી મોકલવાનું પણ કોઈ સરનામું નહોતું. ઘણી વાર તેની આંગળીઓ ત્રમ્-ત્રમ્ થતી. એક વાર કવરમાં એક નનામો કાગળ ફક્ત ‘તમો સુખી છો?’ એટલું જ લખીને ચોડ્યો હતો. સરનામું ‘બેન મંગળા, ઠે…’ – એટલું લખતાં તો આંગળાઓ પરસેવે ટપકી ગયેલી; ને એ કવરની ઝીણી ઝીણી કરચો કરીને ગજવામાં રાખી મૂકી ફેરણીએ નીકળતી વખતે, કોઈ ન દેખે તેમ, નદીમાં પધરાવી દીધેલી.

જગતમાં ‘વાંઢા’ જેવો કોઈ ગહન કોયડો છે ખરો? એને કોઈ પડોશમાં ઘર ન આપેઃ કોઢિયા ને રક્તપીતિયા જેવો એ ભયંકર છે. એનું ટીખળ સહુયે કરે; પણ એને પોતાને તો છૂટથી હસવાનુંય જોખમ છે. પડોશના બાળકને જો એ પીપરમીટ લાવીને આપે, તો તેે ઘડીથી ‘બબલીની બા’ અને આ પીપરમીટ આપનાર વાંઢાની ચાર આંખો કેટલી વાર અને કેટલીક ‘ડિગ્રી’ને ખૂણે મળે છે તેની ગુપ્ત તપાસ ‘બબલીના બાપા’ રાખવા લાગે. એ જો બરાડા પાડીને કવિતા વાંચે, તો બૈરાં સમજે કે, ‘પીટ્યો અમને સંભળાવવા સારુ આરડે છે!’ એ જો મૂંગો મરી રહે, તો ‘હલકા મનસૂબા’ ગોઠવતો લાગે, એની આંખો અમસ્તી જોતી હોય તોપણ ‘ચકળવકળ’ થતી લાગે. એની અનંત વેદનાઓને વ્યક્ત થવા માટે સભ્ય વાક્ય એ જઃ ‘મારે રોટલા-પાણીની વપત્ય પડે છે!’

(૪)

‘મારું કરમ ફૂટી ગયું, ભાઈ! દીકરી મંગળાનો ચૂડો ભાંગ્યો.’

‘ઓચિંતાનું શું થયું?’

‘હરિ જાણે! જમાઈની કાયા તો કંચન સરખી હતી; પણ એકાએક હૃદય બંધ પડી ગયું. ઓછામાં પૂરું દરબારે મકાન પણ પાછું લઈ લીધું. જમીન આપી’તી તે રાજમાં દાખલ કરી દીધી, એને દીકરીને પહેર્યે લૂગડે બહાર કાઢી.’

‘આ તે શો કોપ!’

‘હું જાણું છું, ભાઈ, જાણું છુંઃ દીકરીના લીલા માંડવા હેઠે જ એ કાળમુખો સદાશિવિયો તે દિ’ નિસાસો નાખી ગયેલો ને શરાપી ગયેલો. વાઘરીવાડે જઈને કાંઈક કામણટૂમણ પણ કરાવતો હતો. એનાં પાપ મંગળાની આડાં ફરી વળ્યાં.’

ભવાનીકાકાની આ વાતમાં થોડોક જ સુધારો જરૂરી છેઃ જમાઈરાજનું મૃત્યુ સદાશિવના શાપથી નહિ પણ શરીરમાં વધી પડેલી ચરબીથી નીપજ્યું હતું. એ માધવી લતાનો આધાર આંબો જાણે કે બેહદ કેરીઓના ફાલથી ફસકાઈ પડ્યો હતો.

*

એક વરસ વીતી ગયું છે. માથાના ચળકતા મૂંડા સાથે અઢાર વર્ષની મંગળા મહિયરે ખૂણો મુકાવવા આવી છે. એક વરસની કીકી એની કેડ્યે રમે છે. હવે એને પાછું સાસરે જવાનું રહ્યું નથી. વરના પિત્રાઈઓએ એની સાસરીની સંપત્તિનો કબજો કરી લઈ આ ‘રાંડીમૂંડી’ને માસિક બે રૂપિયા જિવાઈના ઠરાવી આપ્યા છે. ભવાનીકાકાને નવી વહુથી થયેલી બાળગોપાળ–વાડી બહોળી હોઈ, આ રાંડીરાંડ દીકરી ઉપર ખાસ કશું હેત તો નથી રહ્યું; પણ મંગળાનો રંડાપો એને ભારી ઉપયોગી થઈ પડ્યોઃ નવી માને વરસોવરસ આવતી સુવાવડ મંગળા જ કરશે. અને એટલી બધી સુવાવડને કારણે નવી મા માંદાંસાજાં રહે છે. તેને કામમાંથી સંપૂર્ણ વિસામો મળશે.

નદી-કાંઠે ધોળી માટીના ઓરિયા હતા, આખા ગોહિલવાડમાં એ માટી પંકાતી. ગાર-ઓળીપામાં એનો તે કાંઈ રંગ ઊઘડતો! ભવાનીકાકાને નવું પરણેતર, એટલે પોતાના ઓરડામાં એ ધૂળની ગાર કરાવવી ગમતી. કેડ્યે પોતાના નાની કીકીને તેડી, ખંભે કોશ ઉપાડી, માથા પર પછેડી લઈ મંગળા એ ઓરિયાની માટી લેવા ઘણી વાર જતી. સવાર-સાંજ તો ઘરકામ હોય, તેથી બળતે બપોરે જતી. ગામથી અરધો ગાઉ દૂરના એ ઓરિયા પાસે થઈને જ સદાશિવ હલકારાનો કેડો જતો. એ રીતે કોઈ-કોઈ વાર એ નદી-પ્રવાહ, એ બળતો વગડો અને એ હૈયાશૂન્ય ટપાલી – ત્રણેયના નિત્ય સંગાથમાં એક ચોથું જણ ભળતુંઃ રાંડીરાંડ મંગળા. મંગળાની કીકી સારુ સદાશિવ પોતાની કેડ્યે પીપરમીટની પડીકી ચડાવી રાખતો. કોઈ કોઈ વાર થેલો ઝાડના થડ પાસે મેલીને માટી ખોદી આપતો, ગાંસડી ચડાવતો; પણ અગાઉની માફક જ મૂંગો રહેતો. સામી મીટ માંડતો હતો ખરો, પણ સસલાની માફક બીતો બીતો.

હા! ધીરે ધીરે એક પાપ એના અંતરમાં ઊગ્યુંઃ આ ઓરિયાની અંદર મંગળા થોડેક વધુ ઊંડાણે ઊતરી જાય… એકાએક એના ઉપર ભેખડ ફસકી પડે… એ ક્ષણે જ પોતે નીકળે… નાની કીકી રોતી હોય, મંગળાનું ધોળું ઓઢણું અથવા માથાનો લીસો મૂંડો જરીક બહાર દેખાતો હોય, તે નિશાનીએ દોડીને પોતે મંગળાને એ દડબાં નીચેથી બહાર કાઢે, પાણી છાંટે, પવન નાખે, જીવતી કરે; ને પછી –

અહાહા! પછી શું? અદ્ભુત. કોઈ નવલકથાના વીરની માફક મંગળાને અલૌકિક પરાક્રમથી જીતવી હતીઃ ઘર માંડવું હતુંઃ આ માટીથી ઓરડો લીંપાવવો હતો. મંગળાને માથે ભલે વાંભ એકનો ચોટલો ન હોય, ભલે મૂંડો જ રહે, ભલે એનું રૂપ શોષાઈ ગયું – સદાશિવ તૈયાર હતો.

પણ જીવતર ક્યાં નવલકથા છે! આવા કશા જ દટણપટણની જરૂર ન પડી. એવો એક દિવસ સીધી-સાદી રીતે આવી ગયો કે જ્યારે દુઃખના ડુંગરા હેઠ ચંપાતાં ચંપાતાં બામણની રંડવાળ દીકરીએ મરવા – મારવાની હિંમત ભીડી.

મંગળા એટલું જ બોલીઃ ‘આમાંથી અને બહાર કાઢ. પછી શૈરવ નરકનાં દુઃખ ભોગવવાય હું તૈયાર છું.’

સદાશિવે દૂર ઊભા રહી ફક્ત કીકીને પોતાની છાતીએ ચાંપી; કીકીની નાનકડી હથેળી પોતાની આંખો ઉપર મેલી એટલું જ કહ્યુંઃ ‘આ નદીની સાક્ષીઃ આખી દુનિયાની સામે ઊભો રહીને તને ને કીકીને હું પાળીશ.’

*

વૈશાખ સુદ પાંચમની રાતે નદી-કાંઠાના ઉજ્જડ શિવાલયના વાડામાં પચાસ ભેટબંધ શુક્લ બ્રાહ્મણોના હાથથી ડાંગોની ઝડી વરસી, અને એમાં ત્રણ જણાંનાં માથાં ફૂટ્યાંઃ પરણવા બેઠલાં ટપાલી સદાશિવનું ને વિધવા મંગળાનું, તેમ જ એ લગ્નમાં પુરોહિત બની ભાગ લેનાર કમ્પાઉન્ડર વિશ્વનાથનું. વિશ્વનાથ બેભાન બન્યો ત્યાં સુધીમાં તો સપ્તપદી ગગડાવીને પૂરી કર્યે જ રહ્યો. બેશુદ્ધિમાંથી જાગ્યો ત્યારે પણ એ બહાદરિયો મંત્રો જ બબડતો હતો. ગામના બ્રાહ્મણો એને ‘સાળો વીશવો આર્યસમાજીડો!’ કહી ઓળખતા.

ત્રણે જણાં એક પખવાડિયે દવાખાનામાંથી સાજાં થયાં. સદાશિવને પોસ્ટ-ખાતામાંથી ‘બરાબર નોકરી કરતો નથી’ તે કારણે રજા મળી. કોળીવાડને પડખે એ બેય જણાંને ઓડ લોકોએ નાનું ઘર બાંધી આપ્યું. કોળીઓ ભેગા થઈને કહે કે, ‘મા’રાજ! તું જો કે’તો હો ને, તો અમે ઈ પચાસે શુક્લોનાં ઘરમાં આવતે અંધારિયે ગણેશિયા ભરાવીએ.’ સદાશિવે હસીને ના પાડી.

– ને દુનિયા શું આટલી બધી નફટ છે! એની નફટાઈની અને એના ભુલકણા સ્વભાવની તે શી વાત કરવી! સદાશિવ અને મંગળા રોજ પેલા ઓરિયાની માટી લાવે છે, ચોમાસે સીમમાંથી ખડની ગાંસડીઓ લાવે છે, ઉનાળે કરગઠિયાંની ભારીઓ લાવે છેઃ નફ્ફટ લોકો એ ચંડાળોથીયે બેદ બે પાપાત્માઓની ભારીઓ વેચાતી રાખે છે!

બે વરસમાં તો કીકી પણ પોતાની નાનકડી ભારી માથે લઈને માબાપની વચ્ચે ઊભતી થઈ ગઈ. હૈયાફૂટાં ગામલોકો એ ત્રણ ગાંસડીઓ પર જ શા સારુ અવાયાં પડતાં હશે!

– ને શાં ઘોર પાપ બિચારા ભવાનીકાકાનાં, કે સગી આંખે એને આ બધું જીવ્યા ત્યાં સુધી જોવું પડ્યું! ઓ અંબાજી મા! કયાં ઘોર પાપે!

વહુ અને ઘોડો

સ્વામીનાથ નાટક જોવા ગયા છે. હું હજુ નીચે રસોડામાંથી બાળકનું દૂધ ઢાંકીઢૂંબીને મેડી પર ચાલી આવું છું. અહીં અમે બે જ જણ છીએ : એક હું ને બીજો આ દીવો…

– હું ભૂલી : જીભ કચરું છું. અત્યારે અર્ધી રાતના મારા સંગાથીને મારે પુરુષ-નામ ન આપવું જોઈએ. દીવાને ‘દીવો’ કહેતાં તરત જ મારું મન પાછું ભટકવા લાગે છે; દીવો કેમ જાણે ધીરે ધીરે મારા અંતરની વાતોના સાક્ષી કોઈ જાણભેદુ પુરુષ તરીકે સજીવ બનતો હોય – એવું લાગે છે. અહીં એકાંતમાં પુરુષની કલ્પનામૂર્તિ પણ નહીં સારી. હસી હસીને પ્રકાશ દેનાર, એકીટશે મીટ માંડી મારી સામે તાક્યા કરનાર, તેજના સરોવરમાં મારા દેહને ભીંજવનાર અને પોતે મૂગો રહી મારા હૈયાની વાતો આ કાગળ પરથી વાંચી જનાર એ દીવાની પુરુષ-કલ્પના તો ખરે જ બિહામણી છે. માટે હું કહું છું કે – આ મેડીમાં અત્યારે એક હું જાગું છું ને બીજી જાગે છે આ બત્તી.

મને મારું બાળપણ સાંભરે છે. જોકે અહીં ઘરમાં તો મને સહુ હૈયાફૂટી કહે છે; કેમ કે હું રોજની મારી મેલછાંડમાં કઈ ચીજ ક્યાં મૂકી તે ભૂલી બહુ જાઉં છું. નાહીને કે સૂઈ ઊઠીને ગળાનો હેમનો હાર પણ ચોકડીમાં કે પથારીમાં પડ્યો રહેવા દઉં છું –

અને, તેને પરિણામે, સહુ મને ‘ભાન વિનાની’, ‘રોઝ જેવી’ કે ‘ગામડાનું ભોથું’ કહે છે!

તેમ છતાં, મને મારા પાંચ વર્ષના વયનું તલેતલ નાનપણ યાદ આવે છે : તે વખતે હું ઘરની ભીંતેથી કરોળિયાનાં જાળાં તેમજ ભમરીનાં ભોંણ ઉખેડી નાખતી, તે દેખીને રતનમા મને કહેતાં કે, ‘રે’વા દે, રે’વા દે, પાપણી! – નહીં તો તને ઓલ્યે ભવ પરતાપરાય શેઠની ગાડીના ઘોડાનો, ને કાં એમના ઘરની વહુવારુનો અવતાર મળશે, હો!’

તે વખતે હું બહુ સમજણી નહોતી; પણ મારા મનમાં આ વિચાર દિવસ-રાત ઘોળાવા લાગ્યો : શા માટે રતન ડોશીએ પેલા અમારા ઘર સામેના રસ્તામાં સૂઈ રહેતી ઘરબાર વગરની ગાંડી વલૂડીના અવતારને બદલે કે, પેલી અમારે ઉંબરેથી રોજ લાકડી ખાઈને ચાલી જતી ટીપુડી કૂતરીના અવતારને બદલે, પ્રતાપરાય શેઠના ઘોડાનું ને એના ઘરની વહુવારુઓનું સુખ મારા પાપના બદલા તરીકે બતાવ્યું?

‘તો તો હું ખૂબ પાપ કરીશ!’ નાચતી-કૂદતી હું બોલી ઊઠી : ‘મારે તો મરીને પ્રતાપરાય શેઠનો ઘોડો થવું જ છે. બહુ મઝા પડે – બહુ જ મઝા પડે. રતનમા, મને એ ઘોડો બતાવજો.’

ગામના મોટા રસ્તાને કાંઠે જ અમારું ઘર હતું. ખડકી ઉઘાડીને રોજ સાંજે ઊંચાં પગથિયાં પર હું રતનમાની જોડે બેસતી અને પેલા ઘોડાની વાટ જોતી.

‘જો આવે : જો, સાંભળ – એના ઘૂઘરા બોલે!’ એમ રતનમા કહેતાં કે તરત જ હું તૈયાર થઈ ઊંચે શ્વાસે ઊભી થઈ જતી. પછી જ્યારે ચકચકિત ગાડીને હળવા ફૂલની માફક રમાડતો એ ઘોડો પોતાના ડાબલાના તડબડાટ કરતો નીકળતો, ત્યારે એના કપાળમાં રમતી માણેકલટ, એકબીજીને અડતી કાનની ટીપકીઓ, કમાન જેવી વાંકી ડોક, કેશવાળી અને શરીરના અવનવા થનગનાટો સામે નીરખી નીરખીને મારા હૈયાના મોરલા નાચી ઊઠતા : ‘અહાહા! રતનમા!’ હું કહેતી : ‘આવો સુખનો અવતાર પામવા સારુ તો હું તમે કહો તેવાં પાપ કરું!’

‘અરે મૂરખી!’ રતનમા સમજાવતાં : ‘આ તો થોડા દીનાં નાચણ-ખૂંદણ : ભલે માણી લ્યે બચાડો…’

પણ મને એ કાંઈ ન સમજાતું. પછી તો હું સવાર-સાંજ, બસ, એ ઘોડાના જ ઘૂઘરાને કાન માંડીને બેસતી : રણકાર થાય કે દોડાદોડ ખડકીએ જતી : બા નવરાવતી હોય તો એના હાથમાંથી વિછોડાવીને સાબુએ બળતી આંખે પણ ઘોડો જોવા જતી.

‘કેવો ભાગ્યશાળી ઘોડો!’ હું વિચાર્યા કરતી : ‘એની પીઠ ઉપર કેવા રૂપાળા, હસમુખા, ભપકેદાર લોકોની સવારી શોભે છે! ”ચાઇનાસિલ્ક’ના કોટ-પાટલૂને દીપતા મામલતદારસાહેબના બન્ને હાથ ભરબજારે સેંકડો લોકોની સલામો ઝીલતા હોય અને હાથમાં મોટા મોટા હુક્કાવાળા, બગલમાં રૂપેમઢી તલવારોવાળા, મોટા મંદિલવાળા તાલુકદારો એને ”સરકાર! સરકાર!’ કહી ઓછા ઓછા થતા હોય, ત્યારે શું ટેડી આંખે આ મહાપુરુષને જોઈ જોઈ શેઠસાહેબનો ઘોડો ઓછો મગરૂબ બનતો હશે!’

હરેક ગાડીને ટાઇમે સ્ટેશન પર જઈને કલેક્ટરસાહેબથી માંડી અવલ-કારકુનસાહેબ સુધીના તમામ માનવંતા પૅસેન્જરોને ચા-નાસ્તો પહોંચાડનાર આ ઘોડો દિવસના ભાગમાં જ્યારે જ્યારે નીકળતો, ત્યારે તો હું અચૂક ખડકી બહાર આવીને એને નીરખી લેતી; અને રાતના બાર કે ચાર બજ્યાની ગાડી પર જ્યારે એ ચૂપચાપ રબર-ટાયરની ગાડીને રમાડતો, પોતાના નાળબંધ ડાબલાના પડછંદા જગાવતો ઘોડો સૂનકાર શેરીઓમાં ઘમકાર કરતો નીકળતો, ત્યારે ઊંઘમાંથીય હું જાગતી; નહોતી જાગતી ત્યારે એ ઘોડાને સ્વપ્નમાં જોતી.

બજારમાં પણ અનેક વાર શેઠસાહેબનો શબ્દ હું સાંભળતી. અમારા મકાન પાસે એ ગાડી ઘડી વાર અટકતી; અમારે ઘેર કોઈ પણ અતિથિ આવેલ હોય કે તરત શેઠ મારા મોટાભાઈને કહેતા કે, ‘મહેમાન માટે આપણી ઘોડાગાડી મંગાવી લેજો, હોં કે! જુદાઈ રાખશો નહીં, હોં કે! ઘોડો બાંધ્યો બાંધ્યો મારે શા કામનો છે, શેઠ! ભાઈઓને સારુ કામ નહીં આવે તો પછી એનું સાર્થક શું છે?’

‘ઓહોહો!’ હું વિચાર્યા કરતી : ‘કેટલો લાડીલો અને સન્માનિત ઘોડો! ઊભો ઊભો, મોંમાં લગામ કરડે છે, તે પણ રૂપાની! માખી ન બેસે માટે તો આખે અંગે જાળીની ઝૂલ્ય.’

જેના ઘરનો ઘોડો આટલો ભાગ્યવંત, તેના ઘરની વહુવારુઓ કેવી રૂમઝૂમતી, ગેલતી અને વસ્ત્રાભૂષણે લચી પડી હશે!

–એ જોવાની મારી મન-કામના પણ સંતોષાઈ ગઈ. એક દો: અમારા ઘરની પાસે રસ્તો એટલો બધો સાંકડો હતો કે સામસામાં બે ગાડાં-ગાડી નીકળી ન શકે. તે દિવસ બપોરે બાર વાગ્યે એકસામટાં સાત ગાડાંની ઠાંસ એ રસ્તે લાગી પડી હતી. ગાડાં ઉપર રૂનાં ધોકડાં લાદેલાં હતાં. બુકાનીદાર સાતે ગાડા-ખેડુઓનાં મોં પર રસ્તાની ધૂળના થર ચડ્યા હતા. સાતે જણા બળદોનાં પૂછડાં મરોડીને ટુકડેટુકડા કરી નાખતા બજારનો ચડાવ પાર કરવા મથતા હતા. બળદોના કાંધ ઉપરથી છોલાણ થઈને લોહી ચાલ્યાં જતાં હતાં!

પડખે એક ગાય ભીંસમાં આવી જવાથી દુકાનદારો એ સાત માંહેલા એક ગાડાવાળાને હેઠો ઘસડી લઈ મોટે ડોળે ગાળોની તડપીટ પાડતા હતા. પરગામના ગાડા-ખેડુઓ આ ધર્મી વેપારીઓની સામે થોડીક વાર ચસકા કરતા, થોડીક લાચારી ગાતા, થોડાક અંદરોઅંદર વઢતા-ઝઘડતા હતા. એ લોકોને ખરી ખબર જ નહોતી કે ગાય ભીંસમાં આવી જવામાં સાચો વાંક કોનો હતો; પણ આ બધી લડાલડી ને ગાળાગાળીથી આનંદ પામતી હું – આઠ વરસની છોકરી – અમારે ઓટે બેઠી હતી, ત્યાં અટકી ગયેલા બે મુસલમાન ખેડૂતો ધીરે અવાજે જે વાતો કરતા હતા તે મારા સાંભળવામાં આવેલી : ‘હદ થઈ છે ને હવે તો? દુકાનના ઓટા લંબાવીને બજારનો મારગ દબાવનારા છે આ વેપારીઓ – ને પીટે છે પરગામના ગાડાવાળાઓને! કોઈ દેખનારો જ ન મળે!’

આમ જ્યારે ગાડાં ને ગાડીઓ, રેંકડીઓ ને પગપાળાઓ, પનિહારીઓ ને બકાલણો – વગેરે તમામ માણસો તેમજ વાહનોનો ઠાંસો ત્યાં થઈ ગયેલો, તે વખતે મેં મારા રોજના પરિચિત અને પ્રિય ઘમકાર સાંભળ્યા. મેં ઊઠીને ડોક લંબાવી ઉપલી બજાર તરફ જોયું…

અહાહા! શેઠની ગાડી! નવો ઘોડો : માંકડાને બદલે ધોળો ધોળો : અને અંદર ચાર બૈરાં તથા પાંચ છોકરાં બેઠેલાં.

આજ આટલાં વર્ષે પણ હું એ દેખાવની એકેય વિગત વીસરી નથી શકી. અંદર બેઠાં હતાં તો ચારે જણાં ઘૂમટા તાણીને, એટલે આછા આછા સોનાસળીના સાળુ સોંસરવી હું એ મોઢાંની ઝાંખી રેખાઓ જ જોઈ શકી હતી; પણ કોણી સુધી ઉઘાડા તે આઠે હાથ ઉપર તો મારી નજર, કોઈ ભિખારીનું છોકરું દિવાળીના તહેવારોમાં અમારા પૂનમચંદ કંદોઈની દુકાનના દરેક થડકલા ઉપર નિહાળી રહે તેવી લગનીથી તાકી રહી હતી.

મેં એ આંગળીઓની વીંટીઓથી લઈ કોણી ઉપરના બાજુબંધ સુધી શું શું દીઠું તેનું હું કેવું વર્ણન કરું! અત્યારની મારી દૃષ્ટિ દોષિત બની છે, એટલે એ વખતના મારા નયન-તલસાટને હું આજે ન્યાય પણ ન આપી શકું.

– અને એ પાંચ છોકરાંનાં અંગો ઉપર શોભાના શા શા રંગો! ‘શેઠનાં ઘરનાં વહુવારુઓ છે, વેવાઈ-ઘેર આજ જમવા જાય છે : બચારાંને માથે કેવી કરી આ સાળા ગાડાવાળાઓએ!’

એવા ઉદ્ગારો લાકો કાઢવા લાગ્યા, ત્યાં તો કોચમૅને એ રસ્તો રૂંધનાર ગાડાવાળાઓને બે-ચાર ગાળો દઈ ગાડીને પાછી લઈ લીધી. એક ખાંચામાં વાળીને પછી ગામ-બહારને લાંબે રસ્તેથી એણે શેઠ-ઘરનાં વહુવારુઓને વેવાઈ-ઘેર પહોંચાડી દીધાં.

એ લોકો જ્યાં જમવા આવ્યાં તે ઘર અમારી નજીકમાં જ હતું. બાને જાણ ન થાય તે રીતે છાનીમાની હું એ ઘેર ગઈ. મને એ સોનાસળીના સાળુની અંદર ઢંકાયેલાં મોં જોવાનું ઘણું મન હતું. પણ એ મોટા ઘરના કોણ જાણે કયા ખંડમાં ભાગ્યવંતીઓ પેસી ગઈ! મને ત્યાં કોણ ભાળ આપવા નવરું હોય! જમવા-જમાડવાની એવી ધમાલ ત્યાં જામી પડી હતી અને અવાજ પાડી પાડી ભરડાઈ ગયેલાં ગળાં એકબીજાંની સાથે એવી બૂમાબૂમોથી કામ લઈ રહેલ હતાં કે ત્યાં કાંઈક મોટો કજિયો મચી જશે, એવી બીકે હું પાછી ઘેર નાસી આવી. બાને ખબર પડી કે હું ત્યાં જમણ-દિને ગઈ હતી, એટલે બાએ મારા ગાલ સારી પેઠે ખચકાવ્યા.

ગાલ તો છો ને ખચકાવ્યા – પણ તે દિવસથી હું અમારી નજીકના એક મંદિરમાં રોજ સાંજે ઝાલર-સમયે જઈને એકલી પ્રાર્થના કરતી કે, ‘હે ભગવાન, મને એ શેઠ-ઘરની જ વહુ કરજો; નહિતર હું ઘોડાગાડીમાં બેસીને જમવા કેમ કરીને જઈશ? એવું મને ક્યાંથી મળશે?’

(૨)

બસ, તે પછી હું બાર-તેર વર્ષની થઈ ત્યાં સુધીનાં પાંચ વર્ષના ગાળામાં મેં સાતેક વાર એ શેઠ-ઘરનાં વહુઓને ગાડીમાં બેસી નીકળતાં દીઠાં હશે : બે-ત્રણ વાર જમવા માટે; ચારેક વાર અમારી જ્ઞાતિના કોઈ મોટા ગુરુદેવની પધરામણી થઈ ત્યારે સામૈયામાં જવા માટે.

પણ મને ચોક્કસ ખબર નથી રહી કે એ ચાર એ-નાં એ જ હતાં – કે એમાં કોઈની અદલાબદલી થઈ હતી. છતાં એટલું તો મને યાદ રહી ગયું છે કે કોણી સુધી બહાર દેખાતા એ આઠ હાથની કળાઈઓમાં મને વારંવાર વધતી-ઓછી જાડાઈ-પાતળાઈની અને લાલચોળ જોબન તથા નિસ્તેજ રોગિયલપણાની જૂજવી ભાતો લાગી હતી.

આવા ફેરફાર મને તે દિવસે બરાબર સમજાતા નહોતા; પણ મોટી ઉંમરે મારા અંતરમાં એ વાતની કડી બેસવા લાગી હતી : કેટલીક વાર રાતના બે વાગ્યે ને કેટલીક વાર પરો{fયે અમારે ઘેર પાડોશણો લૂગડાંની પોટલીઓ લઈને આવતી, અને ખબર દેતી કે – શેઠના વચેટ, નાના કે મોટા દીકરાની રાજકોટવાળી, વઢવાણવાળી, હડમતિયાવાળી કે ખીજડિયાવાળી વહુ હવે અંતકાળ છે. મારી બા પણ એક નાની પોટલીમાં સાડલો, કાપડું ને ચણિયો વીંટાળી સહુની સાથે ચાલી નીકળતી.

એક વાર તો જતાં જતાં બા એમ પણ બોલેલી હોવાનું મને યાદ છે કે, ‘ભાગ્ય એટલાં મોળાં ને, બાઈ, કે આ મારી તારા હજુ ત્રણ વરસ નાની કહેવાય. છોડી તેર વરસની હોત તોય આજ હું એને સુખમાં નાખી દેત. પણ આ તો દસ જ વરસની – ને પાછું રાંડને ડિલમાં ગજું મુદ્દલ જ ન મળે ને! દસ વરસનીને પંદરમાં ખપાવાય શી રીતે?’

હું તે વેળા તો બહુ સમજી નહોતી. અત્યારે ચોખવટ થાય છે કે શેઠના ઘોડાના રંગો આટલા આટલા બદલાતા, ને એ ઘોડાગાડીઓમાં બેસી જમવા જનારા આઠ-આઠ હાથની કળાઈઓ આવાં રૂપાન્તર પામતી, તેનો અર્થ એ હોત કે ઘોડા ને વહુઓ ઘણી વાર મરણ પામતાં – ને તેને બદલે નવા ઘોડા ને નવી વહુઓ તાબડતોબ આવી જતાં.

અગિયાર… બાર – અને તેર વર્ષનું વહાણું વાયું ત્યાં તો મારા માવતરના જીવનમાં મારી ચિંતા ઠાંસોઠાંસ થઈ પડી. તે દિવસે અમારા ઘર પાસેની સાંકડી બજારમાં જે ગાડાં-ગાડીની રૂંધામણ થઈ હતી, તેવી જ સંકડામણ માતા-પિતાના સાંકડા સંસાર-પથમાં લાગી પડી. કોણ જાણે શું થયું કે મારા શરીરનું ગજું ઓચિંતાનું નીકળવા માંડ્યું : કોણ જાણે કેવીયે ગુપ્ત સરવાણીઓ મારા રોમરોમમાં ફૂટી નીકળી. મારી મા પિતાજી કને વારંવાર કહેવા લાગી કે, ‘રાંડને ગજું કરવાની જે દી ખરી જરૂર હતી તે દી તો છપ્પનિયાના રાંકા જેવી રહી – ને આજ હવે માંડી ડિલ ઘાલવા કરમફૂટી! ક્યાં નાખશું દીકરી જેવી દીકરીની દેઈને!’

બાપુ જવાબ દેતા : ‘આપણે બીજું શું કરીએ! શેઠના ઘરમાં કોઈ વહુ અત્યારે આપણી દીકરી સારુ થઈને થોડી માંદી પડી શકે છે…!’

સાંભળીને બા બેવડાં ખિજાતાં : ‘તમારે ઠીક લાગ આવ્યો છે મારે માથે દાઢવાનો! લાજતા નથી ને ગાજો છો શું ઊલટાના! હું ક્યાં એમ કહું છું કે શેઠના છોકરાની વહુવારુ મરે…’

‘તું કહેતી નથી – પણ અંદરથી પ્રાર્થના તો આપણી બન્નેની એ જ હોય ના!’

‘હોતી હશે – તમને ખબર!’ બા છણકો કરતાં.

બાપા કહેતા : ‘પણ એમાં આપણે શું અજુગતું કરીએ છીએ? લાયક ઉમ્મરની દીકરી સારુ તો પ્રત્યેક ચિંતાતુર માબાપ એ જ કરી રહેલ છે. કોઈ આબરૂદાર ઘરની વહુવારુ છેવટના દા’ડા કાઢતી મંદવાડમાં પડી હોય છે ત્યારથી જ શું નથી સહુ વેતરણમાં પડી જતાં? તો પછી આપણે ક્યાં મરણના જપ કરાવીએ છીએ બામણ બેસારીને! આપણે તો એમ ભાવીએ છીએ કે, જો શેઠની કોઈ વહુવારુને મંદવાડ આવવાનો નિર્માયો જ હોય, તો જરી વે’લો વે’લો કાં ન આવે?’

‘કપાળ–!’ દાંત ભીંસીને બા બોલતાં : ‘ભલા થઈને હવે ક્યાંક રાજકોટ-અમરેલી આંટો તો મારો!’

‘પણ આંટો તે કેને ઘેર મારું!’

‘બૉર્ડિંગો તો તપાસો : પાંચસો છોકરા ભણે છે.’

‘પણ આપણે તો દીકરીને ત્રીજી ચોપડીમાંથી જ ભણતર છોડાવ્યું છે – ને પાછો ગોતવો છે બૉર્ડિંગવાળો ભણેલો!’

‘ત્યારે કોને દેશું?’

‘સ્ટેશને છાપાં વેચે છે કડવી ભાભુનો રસિકલાલ : એ શું ખોટો છે?’

બાની આંખે પાણી આવી ગયાં. એનાથી કશું બોલાતું નહોતું. ગળે ડૂમો ભરાઈ આવ્યો; મન મોકળું મૂકીને રડ્યાં. બાપા બાને પટાવવા લાગી પડ્યા : ‘ગાંડી, હું તો મશ્કરી કરતો હતો! આપણી તારા જેવી દીકરીને શું હું છાપાંના ફેરિયા જોડે પરણાવું કદાપિ?’

એમ કહીને બાપાએ પાણીનો પ્યાલો લાવી બાનું મોં ધોઈ નાખ્યું. બા રડતાં રડતાં હસી પડ્યાં.

હું – તેર વરસની તારા – છાનીમાની લપાઈને ઓરડાના કમાડની ચિરાડમાંથી આ જોતી હતી. છાપાવાળા સ્ટેશનના ફેરિયા રસિકલાલનું નામ સાંભળીને મારા શ્વાસ પણ ફફડી ઊઠ્યા હતા. કોઈ કોઈ વાર એ અમારે ઘેર છાપું વેચવા આવતો. મારા બાપા પૈસા ખરચીને છાપું લેવાના એટલા બધા કાયર, તે છતાં એ રસિકની પટુતામાં લપસી જઈ ‘સમાચાર’ના બે પૈસા ખરચી નાખતા. સાંજ પડતાં તો ચાર છાપાં વીસ ઠેકાણે વંચાવી લઈને રસિક દસ આના ઉઘરાવી લેતો. રોજ વીસ ઠેકાણે પાટકવા માટે મોટી મોટી ડાંફો ભરનાર એના પગની પિંડીઓ ઉપર હું તાકી રહેતી. કોણ જાણે – મારી દૃષ્ટિ એના દેહના બીજા કોઈ અંગ પર નહીં ને આ પગની પેશીદાર પિંડીઓ ઉપર જ ચોંટી રહેતી : જાણે કે એ દૃષ્ટિ વાટે હું રસિકની પિંડીઓ ઉપર મારાં આંગળાં દાબતી! અને ઓ મારા બાપ! મને થતું કે કર્ણને જેમ સૂર્યદેવે વજ્રનો દેહ કરી દીધો હતો, તેમ આ રસિકને પણ શ્રમદેવતાએ લોખંડી પગનું વરદાન દીધું હતું.

હાય રે : આવા ડાઘા ડાઘા પગવાળા ફેરિયા વેરે મને પરણાવવાની વાત! હું થરથરી ઊઠતી. હું, તેર વરસની તારા, હવે ઘરની ડેલી બહાર નીકળવાની મનાઈ પામેલી. કોઈ આવે-જાય તેની નજરેય પડવાની મને બંધી કરી હતી બાએ; એટલે મારા સંસારમાં તે દિવસે એક માનવી હતો આ રસિક છાપાવાળો અને બીજા હતા બાપાજી. મારી કલ્પના રમતી હતી પેલા શેઠ-ઘરની સુંદર ઘોડાગાડીની અંદર, ચાર વહુવારુઓની વચ્ચેના કોઈ સ્થાનમાં. મારો સંકલ્પ જાણે કે એ ગાડીમાં ચઢી બેસી એ ચાર માંહેલી એકાદને ધક્કો દઈ ખેસવી રહ્યો હતો. હું જાણે એ સહુથી નાના શેઠ-પુત્રની બીજા વારની ધ્રાંગધ્રાવાળી વહુને ભવાં ચડાવીને કહી રહી હતી કે, ‘ઊઠની હવે! ત્રણ વરસ તો તને થઈ ગયાં. ઉધરસ તો તને લાગુ પડી ગઈ છે; ઝીણો તાવ પણ તને રાતમાં આવી રહેલ છે. તો પછી હવે, ભલી થઈને, ઊઠ – મારે માટે જગ્યા કરી દે. મારે એ ડાઘા પગવાળા રસિકડાને નથી પરણવું.’ એ રસિકડો કોઈ કોઈ વાર એની ઘરડી, આંધળી, વિધવા માને દોરીને દવાખાને લઈ જતો હોય, ત્યારે હું (દસ વર્ષની હતી ત્યાં સુધી) ખડકી બંધ કરીને અંદર પેસી જતી. માડી રે! – એટલી તો મને બીક લાગતી! ‘મારે એને ઘેર રોટલા ટીપવા નથી જવું.’

બે’ક વર્ષો બીજાં ગયાં. હું પંદરમા વર્ષમાં પહોંચીને ઘરની સંપૂર્ણ બંદિની બની ગઈ હતી. તે અરસામાં તો મારી અને બાની – કદાચ બાપાજીની પણ – સંયુક્ત પ્રાર્થનાને જોરે શેઠ-ઘરમાં આટકોટવાળી વહુનો ખાટલો ઢળાયો.

છ મહિના સુધી રોજેરોજ પંદર-પંદર મહેમાનો એ મંદવાડની ખબર કાઢવા ઊમટ્યાં, ઘોડાગાડીના ઘૂઘરાના ઝંકાર વગર એક પણ રેલગાડીનો સમય ખાલી નહોતો જતો. મધરાતે ને પરોઢિયાની થરથરાવતી ટાઢમાં હું મેડીની પથારીએ સૂતી સૂતી, એ મારા પ્રિય ઘોડાનાં ધીરાં પગલાં પર કાન એકાગ્ર કરતી : ખબ… ખબ… ખબ…: જાણે કોઈ ભૂત શેરીમાં એક પગે ખોડંગતું આંટા મારી રહ્યું છે; આટકોટવાળી વહુનો કાળ જાણે કે છેલ્લાં ઘડિયાળાંની વાટ જોતો ટહેલે છે. ઘોડાના શરીર પર કોચમૅનનો ચાબુક-ફટકો ચોંટતો, તેનો સમસમાટ પણ મારી જાડી સોડ સોંસરો સંભળાતો.

મંદવાળ સારુ મુંબઈથી ફ્રૂટના કરંડિયા ઊતરતા, તે લેવા સારુ પણ ગાડી જ જોડાતી : વૈદો-દાક્તરોને લેવા-મૂકવા, પરી-તળાવની સેલગાહ કરાવવા, શહેરમાં મળવાહળવા લઈ જવા પણ ગાડી જ ખડી રહેતી : એ છ મહિના તો શેઠ-આંગણે મીઠા ઉત્સવના મહિના હતા.

એક દિવસ એવી જાહોજલાલીથી આટકોટવાળી વહુનું મૃત્યુ સુધરી ગયું. મારી મેડીની બારીની ચિરાડમાંથી મેં એ બીજા નંબરના શેઠ-પુત્રને વહુના અવસાન બાદ પાંચમે જ દિવસે પાનપટ્ટી ચાવીને નીકળતા દીઠા. તે જ ક્ષણે–

મારી પાછળથી કોણ જાણે કોણે ધક્કો દઈ બારી અરધી ઉઘાડી નાખી… ને એ ઊઘડવાનો અવાજ થતાં જ શેઠ-પુત્રની ઊંચી થયેલી દૃષ્ટે મને જાણે કે આખી ને આખી પી લીધી.

ગભરાટમાં મેં પાછળ જોયું : ધીરી ફૈબા! મારું મોં લાલ થઈ ગયું: ‘ફૈબા! શા સારુ તમે મારી આવી વલે કરી?’

‘એટલા સારુ તો તને હું ઉપર લઈ આવી’તી!’

‘પણ શા માટે?’

‘દુત્તી, હજુય પૂછછ – શા માટે?’ કહીને ફૈબાએ મારા ગાલ પર ટાપલી મારી : ‘ચાર વરસથી તપ તપો છો…’

મને સમજાયું : આ તો વર-કન્યાને અરસપરસ બતાવી-કરીને સંબંધ જોડવાનો સંકેત હતો! – હું ભૂલી : વર કન્યાને જોઈ લ્યે, એટલો જ આમાં મુદ્દો હતો. મારે તો કશું જોવાનું હોય જ નહીં; મને પોતાને જ એવી ઉત્કંઠા નહોતી. મારા કોડ તો હતા ઘૂઘરીદાર ઘોડાગાડીમાં ચાર વહુવારુઓની વચ્ચે સોના-સળીને સાળુડે ઘૂમટો તાણીને કોણી સુધીનાં હેમ-આભરણ બતાવતાં બેસવાના.

એ કોડ સંતોષવાની વેળા આવી પહોંચી : એક દિવસ મારા માથા પર શેઠ-ઘરની ચૂંદડી નખાઈ ગઈ!

(૩)

આ શહેરમાં તો અમે બાપુના ધંધાને કારણે જ આવેલાં. અમારું વતન હતું રાજકોટ. બાપુની ઇચ્છા આંહીં ને આંહીં લગ્ન પતાવી દેવાની હતી; પણ શેઠવાળાઓએ જીદ કરી કે, ‘એમાં અમારી શી શોભા! રાજકોટ શહેર શું બોલશે? કહેશે કે, શેઠવાળાએ રેલ-ભાડાંની બીકે અથવા રાજકોટ-મહાજનના લાગા ચૂકવવા પડે તે બીકે, લોભમાં પડીને ત્યાં ને ત્યાં પતાવ્યું. એવું ઘરઘરણું નથી કરવું અમારે. અમારા મોભાને છાજતી જાન જોડીને આવશું. તમને એમાં ઘસારો લાગતો હોય તો સુખેથી રૂપિયા ૫૦૦ ખરચીના લેજો.’

મારા પિતાનું માથું આ સાંભળીને ફાટ-ફાટ થવા લાગ્યું; પણ બાનાં મેણાંએ એને ચૂપ બનાવી દીધા. ટૂંકામાં કહી નાખું છું કે – અમે રાજકોટ ગયાં, ત્યાં જબ્બર જાન આવી, શહેરનાં ચારે બૅન્ડો બોલાવવામાં આવ્યાં… અનેક જાનૈયાઓ માટે મોળાં શાક, ઘીના મોણવાળી રોટલી, ગળેલા ભાત, તાંદળિયાની ભાજી, તીખાંનો ભુક્કો, તળેલી હીમજ, કમાવેલી સૂંઠ, અરધા દૂધની ચા – ઇત્યાદિના અનોખા અનોખા સ્વાદ, તબિયત અને શોખ સાચવવામાં મારી બાએ ત્રણ દિવસ સુધી એકલા હાથે અવધિ કરી નાખી. પણ એક દિવસ જેઠજીને માટે ગલકાંનું શાક છેક જામનગરથી પણ ન મળી શક્યું, તે વાતે આખી સરભરા ઉપર પાણી ફેરવી વાળ્યું. મારા બાપુની આ ‘કંજૂસાઈ’ અને ‘બેપરવાઈ’ સારી પેઠે તિરસ્કાર પામી.

‘તમને નહોતુ કહી રાખ્યું પ્રથમથી જ – કે, ભાઈ, જે ખરચ તમે ન ભોગવી શકો તે મજરે લેજો!’ મારા જેઠજી ઉશ્કેરાઈને બોલી ઊઠ્યા : ‘છતાં તમારો સ્વભાવ તમારી જાત ઉપર જઈને ઊભો રહ્યો, શેઠ! જે અમને છ ટંક ન સાચવી શક્યો, તેનું પેટ અમારા ઘરમાં આવીને શું દા’ડો ઉકાળવાનું હતું!’

‘મોં સંભાળીને બોલો, શેઠ!’ મારા બાપાજીએ મિજાજ ખોયો : ‘તમારી શાહુકારી તમારે ઘેર રહી…’

‘હાં! હાં! હાં!’ કરતાં કુટુંબીઓ, સંબંધીઓ, ગામલોકો અને ખાસ કરીને, જેઓની કન્યાઓની આડેથી હું આ સૌભાગ્ય ઝડપી ગઈ હતી તેઓએ બધાએ આવીને મારા બાપને મોંએ હાથ દીધા : ‘દીકરીના બાપનું આ કામ છે, ભાઈ?’ દીકરીનો બાપ તો મોંમાં ખાસડું લેવા લાયક કહેવાય. જો દીકરીનો બાપ ઊઠીને બગાડે, તો તેનાં પ્રાછત ભોગવવાં તો રહ્યાં પોતાના સંતાનને જ ને, ભાઈ!’

બાપા બોલ્યા કે, ‘એમ હોય તો હું હમણાં ને હમણાં દીકરીના ગળામાંથી વરમાળ કાઢીને ફગાવી દઉં છું : એવી મારે નથી પડી કોઈની!’

‘અરે, બોલો મા… બોલો મા, શેઠ!’ સર્વ લોક મારા બાપને વારવા લાગ્યા : ‘પરણી લીધેલ કન્યા તો ઊતરેલ ધાન બરોબર લેખાય, ભાઈ! ક્યાં જઈ એનો અવતાર કાઢે? તમારાથી આવું ન બોલાય : ટાઢા પડો; પાઘડી ઉતારીને વેવાઈની પાસે માફી માગો.’

‘મારે પાઘડી નથી ઉતારવી.’

‘તો એને સાટે અમે સહુ ઉતારીએ છીએ, શેઠજી!’ ગામલોકો – ખાસ કરીને પેલી મારા સૌભાગ્યથી વંચિત રહેલી કન્યાઓના પિતાઓ – પોતાની પાઘડીઓ ઉતારીને જેઠજીના પગમાં પડ્યા; બોલ્યા : ‘એ તો છોકરું છે; પણ અમે ઘરડા બેઠા છીએ ને! રાજકોટની લાજ એમ કાંઈ જાવા દેશું? અમે માફી માગીએ છીએ…’

મારા પિતાજીનો ઉત્તાપ આ બધી વેર-વસૂલાત નિહાળીને માઝા મેલતો હતો.

જેઠજીએ ઉદાર બનીને સહુને જવાબ દીધા : ‘અમારે તો એ વાતનું કશુંય મનમાં નથી; પણ અમે સરખું કુળ ન જોયું, અમારી વડ્ય ન જોઈ – ફક્ત કન્યાનાં વખાણ ઉપર જ અમે દોરવાઈ ગયાં – એટલે અમારે આજ આરંભથી જ વેઠવાનું બને છે ને, ભાઈ! હશે: અમને એ વાતનું કંઈ નથી. અમે જો મોટાં મન ન રાખીએ તો વહેવાર ક્યાંથી ચાલે? જેવાં સંચિત અમારાં! પણ તે વાતનું અમારે કંઈ નથી… માણસો જે સામા કુળની ખાનદાની જુએ છે તે કાંઈ અમસ્થાં જોતાં હશે, ભાઈ! પણ હશે: ખેર! અમારે એ વાતનું કશું જ નથી… આ તો સોનાની થાળીમાં લોઢાની મેખ જેવું બન્યું. પણ તે તો હશે! અમારે એ વાતનું કશું નથી.’

જમવાને ઉતારે અંદરના ઓરડામાં બેઠાં બેઠાં મેં અને મારી બાએ આ કજિયો કાનોકાન સાંભળ્યો. મારી બા આંસુ પાડતાં હતાં. હું રડવા જેવી થઈ ગઈ હતી; પણ મને તો, જલદી ત્રણ દિવસ પૂરા થયે સાસરીમાં હેમખેમ પહોંચી જવાની ઊલટમાં ને ઊલટમાં, બાપુનું આ અપમાન તે વખતે બહુ ન સાલ્યું.

પછી મારી બાએ બહાર નીકળીને વેવાઈ પાસે ખોળો પાથર્યો, મોંમાં ધૂળની ચપટી લઈને માફી માગી! સાંજે અમે લગભગ વીસેક જાતનાં જુદાં જુદાં રાંધણાં કરીને જાનૈયાઓ માયલા માંદા, બાદીથી પીડાતા, હરસના રોગી, ગરમીના ભોગ થયેલ – એવા દરેક ગૃહસ્થની સગવડ સાચવી. મોડી રાતે દાક્તરની જરૂર પડી, એટલે બાએ અમારા સંબંધી લલ્લુભાઈ દાક્તરને ગાડી મોકલી તેડાવી મંગાવ્યા. પણ મારા જેઠજીએ લલ્લુભાઈનાં ખાદીનાં કપડાં જોઈ ભારી કંટાળો બતાવ્યો. દરદીને તપાસી લલ્લુભાઈ દાક્તરે સહેજ સ્મિત કરી કહ્યું કે, ‘આમાં કશું જ નથી – તમે નાહક ગભરાયાં! પેટમાં ગૅસ જ થયો છે…’ તેથી તો જાનવાળાં સહુને અત્યંત ગુસ્સો આવ્યો, ‘તમારું કામ નહીં!’ એમ કહી લલ્લુભાઈને પાછા કાઢ્યા.

‘રાજકોટમાં શું કોઈ ગોરો દાક્તર જ ન મળે?’ જેઠજી બૂમ પાડી ઊઠ્યા.

મારી બાએ પંદર રૂપિયાની ફીથી મેજર ફિનફેનીને તેડાવ્યા. એમણે દર્દીને અરધા કલાક સુધી ઊંધો, ચત્તો, પડખાભર, પેડુમાં, નખમાં, આંખમાં, ગળામાં, કાનમાં વગેરે અંગેઅંગમાં તપાસ્યો; મોઢું ગંભીર રાખીને ભલામણ કરી કે, ‘આખી રાત એક નર્સને આંહીં રાખવી પડશે; સંભાળ નહીં લેવાય તો આ કેસ આંતરડાના સડામાં ચાલ્યો જશે…’

‘દોષ તો આમાં ખોરાકનો જ છે ને, સાહેબ?’ જેઠજીએ પૂછ્યું.

‘બેશક : ખોરાક અને પાણી.’

પછી મેજર ફિનફેનીની મોટર જ્યારે ચાલી ગઈ, ત્યારે સહુ ઘણો હર્ષ પામ્યાં. આખી રાત એક ખ્રિસ્તી નર્સને રોકવામાં આવી – અલબત્ત, અમારે ખર્ચે.

બધો વખત મારા બાપુ એક ઓરડીમાં પેસીને સૂઈ રહ્યા હતા.

આખરે હું સાસર-ઘેર આવી પહોંચી. રસ્તામાં મારા બાપુની નાલાયકી એ જ બધાંની વાતનો, ઠઠ્ઠા-મશ્કરીનો ને રોષ-ધિક્કારનો મુખ્ય વિષય હતો. મારું મોં ઘૂમટામાં હોવાથી તેઓ બધાં બેવડા જોરથી મારું અભિમાન હણી રહ્યાં હતાં.

‘બીજું તો ઠીક…’ મારા જેઠે કહ્યું : ‘પણ આપણે જેઓને દુઃખી કરીને પારકે ઘેર લઈ ગયાં હોઈએ, તેમની કેવી દશા કહેવાય? એનું આંખ-માથું દુઃખે એ આપણે માટે તો મરવા જેવું ને, ભાઈ!’

આ વચનમાં મારે માટે ઊંડો દિલાસો હતો : આ લોકોને દરેક મનુષ્યના રક્ષણની કેટલી કિંમત છે! હું કેવા પ્રેમાળ ઘરમાં પડી!

(૪)

લગ્નની પહેલી રાત :

તે દિવસોમાં મારી વહાલસોઈ બે’નપણીને પણ હું એક અક્ષરેય ન કહી શકી હોત. આજ મને થાય છે કે જાણે એક ચોપડી લખી કાઢું. પણ નહીં, નહીં; એ રાતના ત્રણ પહોર કોઈ શબ્દોમાં બાંધ્યા બંધાય તેવા નથી. મારું આખું શરીર જાણે હમણાં ઓગળીને પાણીની અંદર સાકરની કણી જેવી દશાને પામી જશે. જાણે રૂના પૂમડા જેવી બનીને હું પવનવેગે ઊડી જઈશ. અગરબત્તીની માફક મારાં અંગેઅંગ બળી જઈ સુગંધીદાર ધુમાડાનાં ગૂંચળાં ફોરાવતાં આકાશે ચડતાં હતાં. મારું હૃદય કોઈ ધૂપિયું બની રહ્યું હતું. કોઈ દિવસ મેં ક્યાંયે ન વાંચેલું, ન સાંભળેલું – ન સ્વપ્નેય અનુભવેલું – એવું ગુંજન મારા શરીરની કણીયે કણીમાંથી ઊઠતું હતું. બા કોઈ વાર કપૂરનો કટકો લઈને અંગારા પર મૂકતી તે મને યાદ હતું : હું જાણે કે એ કપૂરની સળગતી પૂતળી બની ગઈ હતી. મને બહુ ન ભણેલીને, અજ્ઞાનીને, અબુધને, ગઈ કાલ સુધી પાંચીકે રમનારીને આ કોણ છાનુંમાનું અંતર્ધાન રહ્યું રહ્યું રૂંવાડે રૂંવાડે જીવનની અજબ ગોષ્ઠિ કરી રહ્યું હતું? કરોડો મારા જેવી કન્યાઓને શું એ એક જ અદૃશ્ય મિત્ર સદા આ રહસ્ય શીખવી રહેલ છે?

મોડી રાતે શેઠ-પુત્ર આવ્યા. એના ચહેરા ઉપર મીટ માંડતાં જ, કોણ જાણે શાથીય, હું થીજી ગયા જેવી થઈ રહી. એને હું ગમીશ કે નહીં ગમું – એ ફફડાટ મારો કબજો લઈ બેઠો. એનું મોં દારૂની કશીય દુર્ગંધ વગર પણ મને માતેલું દેખાયું. એની આંખોમાં રુઆબનો તાપ બળતો હતો. કબૂતરને દાઢમાં ભીંસનાર કોઈ બિલાડીની રીતે એણે એની બેહોશ ઇચ્છાને મારા ઉપર ભીંસી દીધી… કપૂરની ગાંગડીને જાણે કોઈએ છૂંદેછૂંદા કરીને મોટી ભઠ્ઠીમાં ભભરાવી દીધી. જરીકે સુગંધ આપ્યા વગર જાણે કે મારું યૌવન ભસ્મ બની ગયું. હું કશુંય ન બોલી શકી : એને કશું સાંભળવા-કહેવાનું ન રહ્યું.

સવારે હું નીચે ચાલી ત્યારે એણે કહ્યું : ‘મોટાભાઈ તારાં માવતર ઉપર ખૂબ ગુસ્સે બળી રહ્યા છે. સંભાળીને રહેજે, લાયકી મેળવજે – નીકર પત્તો નહીં લાગે. તારા જેવી તો આ ઘરની સંજવારીમાં વળાઈ જાય છે – ખબર છે?’

નિહાળી નિહાળીને તો ત્રણે દેરાણી-જેઠાણીનાં મોં આજ મેં પહેલી વાર જોયાં – જોયાં જ કર્યાં: ઓહોહો! કેટલાં બધાં શ્વેત! પણ લાલ રંગની એક આછી ઝાંય સુધ્ધાં ન મળે: સોનાની બંગડીઓ કાંડા ઉપર દોડાદોડ કરતી ઊંચે ને નીચે સરકે : પગના છડા – છેલ્લામાં છેલ્લા મુંબઈ-ઘાટના – હામણાં જ જાણે પગની પાની પર થઈને નીકળી પડશે : બાવડા પરની સાંકળીઓ આવડી મોટી શા સારુ, તે દોરો બાંધીને દબાવી લેવી પડી હશે! લમણાં ઉપર વાળની ઘાટપ કાં નહીં?

આવાં રૂપાળાં મોં ઉપર તો મલકાટ જ હોય; છતાં ત્રીજા જ દિવસથી મારા તરફ કાં એમનાં મોઢાં ચડેલાં રહેવા લાગ્યાં? હું મેડી ઉપરથી જરી મોડી ઊતરી તે તો મારું શરીર કળતું હતું, ને માથું ચક્કર ફરતું હતું, એ કારણે. મને કેમ કોઈ પૂછતાં પણ નથી – કે, તને શું થાય છે, તારા? હું કાંઈ કામકાજની આળસુ થોડી હતી? પણ આ મારા શરીરના સાંધા, કોણ જાણે શાથી, ટુકડેટુકડા થઈ જાય છે. રાતના એમના પણ શરીરના સાંધા તૂટી પડતા હતા. એમણે મારી પાસે ચંપી કરાવી. એ બધા ઉજાગરાને લીધે પણ મારાથી મોડું ઉઠાયું. મારી દેરાણી-જેઠાણીઓને હું આ કેમ કરી સમજાવું?

એ બધાં તો બબડવા લાગ્યાં કે, ‘તમે આવ્યે અમારાં રાંધણાંના ઘસડબોળા કંઈક ઓછા થશે, એમ આશા રાખેલ – ત્યાં તો તમેય બાપને ઘેર પૂરું ધાન ન ખાધું હોય એવાં જડ્યાં અમારે કપાળે!’

દેરાણી કહે : ‘મારે ચીકાને આખી રાત ધાવણ આવતું નથી, કેમ કે હું દી-રાત એકલી તૂટી મરું છું. આંહીં શું મારી એકલીના જ બાપની આબરૂ સાચવવાની છે – તે મારે એકલીને જ ભીંસાઈ મરવું?’

નાનાં ભાભીજી પણ મારા હાથમાંથી પાણીનું તપેલું ઝૂંટવી લઈને બોલ્યાં : ‘લાવો, ભા; તમારાથી નહીં ઊપડે. તમને એટલીયે ભાન છે કે મહેમાન સારુ પહેલાં દાતણ કરવાનું પાણી મૂકીને પછી ઝટ ઝટ ચા કરવી છે? બાપને ઘેર પાંચ પરોણા આવતા હશે ત્યાં તો મૂંઝાઈને…’

ઉપરથી પુરુષો બૂમો પર બૂમો પાડતા હતા : ‘ઊનું પાણી કેમ હજી નથી આવતું? ક્યાં મરી ગયાં છે બધાં? ખાઓ છો તો થાળીઓ ભરીભરીને! પછી ચા કે’ દી મોકલશો? મે’માનોને ગાડીએ પોગાડવા છે! એલા, ભગા, જોડ જલદી!’

‘ટપાલ લેવા કોઈ ગયું કે નહીં?’

‘આ ફાનસ હજી કેમ બળે છે?’

‘આ છોકરો હજુ કેમ ગોબરો ભર્યો છે? એને પખાળો તો ખરાં કોઈક!’

‘બપોરની ગાડીમાં ચત્રભુજ હોમાશાવાળા આવે છે : રોટલીનો લોટ રાખી મૂકજો…’

‘કાલ્ય દહીં-ચટણીમાં કોથમીર કેમ નો’તી નાખી? કોઈ જુઓ છો કે નહીં? મારાં સાળાં આંધળાં…’

આવા અનેક અવાજો પુરુષોના મોંમાંથી ઉપરાઉપરી છૂટતા હતા. તરત મને ભાભીજીએ યાદ કરી દીધું કે, ‘તારાવહુ, દહીં-ચટણી તો કાલે તમે જ કરી હતી. એટલુંય ભાન ન રાખીએ? – કોથમીર જેવી ચીજ ભુલાઈ જાય! ભાયડાનો સ્વભાવ કેવો છે, એ તો તમે જાણો છો ને? – કે બાપને ઘેર દહીં-ચટણી કોઈ દી…’

‘તમારે પગે લાગું, ભાભીજી!’ મારાથી કહેવાઈ ગયું : ‘તમે મારા ઉપર સૂઝે એટલું કહો, પણ મારા બાપને બચાડાને શા સારુ વારે ને ઘડીએ વાતવાતમાં વચ્ચે નાખો છો? એણે શું બગાડ્યું છે તમારું કોઈનું? જેવા સહુના બાપ, એવો જ મારો બાપ…’

મારી આંખો લાલ બની, ને પછી તેના ઉપર ઝળઝળિયાં ફરી વળ્યાં. મારી આંખો આડે મારા બાપુની મુખમુદ્રા તરવરી ઊઠી, અને હું ઊઠીને રસોડાની બહાર ચાલી ગઈ – મારાં આંસુ ખાળવા. દેરાણી-જેઠાણીઓએ માન્યું કે મેં છણકો કર્યો. તે બધાં શું બોલ્યાં તે મારાથી સંભળાયું જ નહીં.

હું ઊભી હતી ઓસરીની થાંભલીની આડશે : ઘોડો ઊભો હતો ગાડીએ જૂતેલો. એ મૂંગું પશુ ઓટા પર પડેલા તપેલામાં ચોટેલા ગઈ રાતની ચંદીના ચાર ચણા-દાણા તરફ ડોક ખેંચતું હતું. કૂંડીમાં એંઠવાડનું પાણી પડેલું, તે તરફ લંબાઈને એ ખોંખારતો હતો. રાતમાં બહુ ટાઢ પડેલી, તેથી સાઇસ એને ઘાસ નીરવા ઊઠી નથી શક્યો – એમ મને લાગતું હતું. મને થયું કે, એક પૂળો લાવીને એના મોં પાસે મૂકું. ત્યાં તો મેડી ઉપરથી ધડબડ ધડબડ મહેમાનો ઊતર્યા, અને ઘોડાને આડોઅવળો ગરદન લંબાવતો દેખીને બોલ્યા કે, ‘સાળો આ સાતમો ઘોડો કજાત્ય નીકળ્યો. એની મા તો હતી, અસલ ચોટીલાની ચાંગલી; પણ બાપ કોઈક ટારડો પડી ગયો હોવો જોઈએ.’

ઘોડાના બાપની બદબોઈ સાંભળ્યા પછી મને એક સુખ એ થયું કે ઘરમાં જાણે મારો એક સગો ભાઈ જીવે છે! ને હવે મને નાનપણની વાત યાદ આવી કે, રોજ ખડકીને ઓટલે બેસીને હું જેની નસીબદારીનાં વખાણ કરતી તે ઘોડો એકનો એક નહોતો : દર વર્ષે બે-વર્ષે બદલાયા કરતા એ નવા નવા ઘોડા એકના મડદા ઉપર જ આવતા હતા.

(૫)

ચોરીછૂપીથી હું વારંવાર ઘોડાને ચણા ખવરાવી આવતી. પગી ન હોય, ત્યારે પાણી પણ પાતી; એકસામટા પાંચ પૂળા ઘાસના પણ નીરતી. એક વાર નાના દિયરજી બહુ જ ભઠેલા કે, આમ ખડ નાખીને કોણ આ બગાડ કરી રહ્યું છે? હું થરથરી રહી હતી. પણ રોષ બધો ભગા સાઈસ ઉપર ઠલવાઈ ગયો – ને ઘોડા સાથેનો મારો ભાઈ-સંબંધ વધારે ગુપ્ત બન્યો.

બારેક મહિના થઈ ગયા હતા. રાતની ગાડીમાં પાંચ મહેમાનો ઊતર્યા હતા. જામનગરથી તેઓ દીકરીના વેવિશાળ સારુ એક બીજવર મુરતિયાને જોવા આવેલા. ઘોડો સ્ટેશને જઈને તેઓને ખેંચી લાવ્યો.

સાંજરે ગામના અધિકારીઓને, મામલતદારસાહેબનો દીકરો પરણી આવેલો તે અવસરની ખુશાલીમાં, અમારે ઘેર ચા-પાણી હતાં. તેની ધમાલમાંથી અમે સહુ માંડ નવરાં પડેલાં, એટલે થાકેલું મારું શરીર નવા મહેમાનો માટે રોટલીનો લોટ માંડી, ચૂલામાં છાણાં ભરીને મહેમાનો જમવા ઉતરવાની વાટ જોઈ બેઠું હતું.

પણ આવતાંની વાર જ મહેમાનોએ ચા પીધી, તેથી વાળુ કરવા ઊતરવામાં કંઈક મોડું થતું હતું. મોટાં જેઠાણી પિયર ગયેલાં. નાનાં ભાભીજી ચીકાને મોટી ઉધરસ થઈ હોવાથી એને રડતો છાનો રાખવા ઓરડે ધવરાવતાં હતાં. દેરાણી એની એક બંગડી ખોવાઈ હતી, તેથી ફાનસ લઈ ઘર તપાસતાં નોકરોને પૂછપરછ કરતાં હતાં.

મારી આંખે ચૂલા પાસે બેઠાં બેઠાં ઝોલું આવી ગયું – ને ઓચિંતાનું મારું લમણું ધગતાં હું જાગી : જોઉં તો ચૂલાનો તાપ મારી એક બાજુની લટને લાગી ગયેલો. સારું થયું કે બળીને એકલી લટ જ ખરી ગઈ. પણ, હું સળગી ગઈ હોત તો શું થાત – એ ફડકામાં ને ફડકામાં રોટલીઓ બગડી. પરોણાઓને ખાવામાં મઝા ન આવી; એવું મારા પતિને લાગ્યું.

મારી લટ બળી ગયાની વાત સાંભળીને તે તો કંઈ બોલ્યા નહીં; પણ સગાંસંબંધીઓનાં બૈરાં આ સાંભળીને હસી પડ્યાં : ‘વાહ રે, વહુ, તમારું ભાન! આ તો ઠીક. ઘરનાં પુણ્ય જબરાં છે તે એટલેથી પતી ગયું; પણ કંઈક અવળું થઈ બેસત તો દુનિયા તો ઘેલસાગરી એમ જ હાંકત ને – કે, ગમતી નોંતી એટલે સળગાવી મેલી!’

મને પણ એમ જ થયું કે, આટલા ખાતર પણ હું જીવતી રહી એ સારું થયું. બીજું કંઈ નહીં, પણ મારા પતિને અને ગામને ફોજદારને કંઈક આડવેર હોવાથી (લોકો મૂઆ એ આડવેરની કંઈ કંઈ વાતો કરે છે!) પોલીસ એને ખૂબ હેરાન કરત.

જેમ જેમ માણસો ઘેર આવતા ગયા તેમ તેમજેઠજી સહુને જાણ કરતા ગયા કે, ‘કાલે તો, ભઈ, તારાવહુની જમણા લમણાની લટ બળી ગઈ ચૂલે.’ સહુને ખબર પડી કે મને ઝોલું આવી જવાથી આ બન્યું. સહુનું કહેવું એમ થયું કે, આવું ઊંઘણશીપણું તો આજ નવીનવાઈનું સાંભળ્યું. તો કોઈ ટીખળી હતા તેઓએ વળી મારા પતિને વ્યંગ કર્યો કે, ‘ભાઈ, હજુ ક્યાં જુવાની નાસી જવાની બીક છે – તે આમ જાગરણો ખેંચાવો છો! શું વાંચી નાખો છો એવડું બધું! પરણ્યાં વરસ વીત્યું તોયે વાતો નથી ખૂટી શુ્ં!’ વગેરે વગેરે.

એ તો ઠીક, પણ એકેએક જીભને ટેરવે એક બોલ તો રમતો રહ્યો કે, ‘ઘરનાં મોટાં પુણ્ય, ભાઈ, કે વહુ બચી ગયાં! આ ખોરડું તો ધરમનો થાંભલો છે.’

મને થતું હતું કે, મારા બાપુનાં કે મારાં પોતાનાં પુણ્ય કશાં હશે જ નહીં શું?

વળતે દહાડે મારા જેઠજીએ કૂતરાંને એક મણ લોટના રોટલા, પારેવાંને એક ગૂણી જુવાર અને બોકડાને દશ શેર દૂધ વગેરે ધર્માદો જાહેર કરી કામમાં જેજેકાર વર્તાવ્યો.

મારા લમણાના બળેલ ભાગ ઉપર ફરફોલો ઊપડેલો તે રાતમાં, પતિની સરત ન હોવાથી, ફૂટ્યો. મને કાળી વેદના ઊપડી. પણ દવાખાને જવા માટે સવારે ઘોડાગાડી નવરી નહોતી – ક્યાંક વરદીમાં ગઈ હતી.

ત્રીજે દિવસે હું દવાખાને ગઈ ત્યારે દાક્તરસાહેબે મને નિરાંતે તપાસી. હું પણ એક ધ્યાન દેવાલાયક, કોમલ સ્પર્શે અને કોમલ શબ્દે અડકવા-બોલાવવા યોગ્ય છું, કે કોઈક બે આંખોમાં મને દીઠ્યે અમી ઊભરાઈ શકે છે – એ વાતની જાણ મને તે દિવસ પહેલી વાર પડી. મારા લમણાની દાઝ્ય દેખીને, ‘આવું બેવકૂફ ઘારણ!’ અને ‘ઘરડાંને પુણ્યે બચ્યાં!’ – એવું ન ઉચ્ચારનાર આ પહેલવહેલા જ માનવી મળ્યા : ‘કાંઈ ફિકર નહીં. બહેન; મટી જશે એ તોઃ સહેજ જ છે. એ તો બની જાય : શું થઈ ગયું! પણ તમે એટલાં સાવધાન – કે ભાન ભૂલ્યા વગર એકદમ ઊભાં થઈ ગયાં, ને ગભરાટ વગર વાળ ચોળી નાખ્યા… શાબાશ! વાહ! તમને હું દવા લગાવું છું, છતાં તમે કેટલું ખમી રહો છો! – સિસકારોય કરતાં નથી! બીજું હોય તો ચીસેચીસ પાડે, હોં! – એવું છે આ દાઝ્યાનું દરદ.’

આમ બોલતાં બોલતાં દાક્તરસાહેબે મારી દાઝ્યાની જગ્યાએથી તમામ ખરાબ ચામડીને ચીપિયા વતી ઉપાડી કાતર વતી કાઢી નાખી. પછી મલમ લગાડ્યો. મને વેદના તો ઘણી થતી હતી, પણ દાકતરના સુંવાળા શબ્દોએ મારામાં હિંમત પણ વધુ જાગ્રત કરી નાખી. ‘બસ, બહેન, હવે તમે જઈ શકો છો;’ દાક્તરે કહ્યું: ‘કાલે પાછાં આવજો.’

તોપણ હું ઊભી રહી.

‘કેમ, કાંઈ બીજું કહેવું છે…?’

મેં ચોરની પેઠે ચોમેર જોયું. અમારી ગાડીનો સાઈસ દૂર રસ્તા પર ઊભેલો, તેની દૃષ્ટિની પણ મને બીક લાગી.

‘કહો – આવો અહીં…’ એમ કહી દાક્તર મને ઓસરીમાં લઈ ગયા : ‘કહો હવે.’

મેં કહ્યું : ‘મારા અંગના સાંધા તૂટી પડે છે. ઘણાં તેલ ચાળું છું, તોય મટતું નથી.’

‘તમે આંહીં પિયર છો કે સાસરે? કોને ઘેર?’

મેં ઓળખાણ આપી – અને દાકતર બોલી ઊઠ્યા: ‘કોણ તું તારા? અરે તારા! તને આ શું થઈ ગયું? ઓળખાતી જ નથી તું તો. તને તો મેં પાંચ વર્ષ પહેલાં દીઠેલી. પછી તો ક્યાં તારા બાપા તને બહાર જ કાઢતા હતા! તું તો સાવ…’

મેં સંચાની પેઠે ફરીવાર કહ્યું : ‘સાંધા બહુ દુઃખે છે. ઘણાં તેલ ચોળ્યાં, પણ…’

નિ:શ્વાસ નાખીને દાક્તરે કહ્યું : ‘તેલ ચોળ્યે ન મટે, બહેન – ન મટે એ સાંધા. એ સંધિ-વા નથી, બા! તારો વર…’ કંઈક બોલવા જતા દાક્તર વાત ફેરવી ગયા : ‘ક્યાં છે તારો વર? એક વાર એને લઈને આવજે – બપોર વેળાએ.’

સાઈસ આવ્યો : ‘ચાલોને હવે! મોડું થાય છે. મારે હજી ગાડીને બીજી વરદીમાં લઈ જવી છે – દલ્લાશેઠને ઘેર વરઘોડામાં. મોટા ભાઈ ખીજે બળશે.’

જતાં જતાં મેં મારી પાછળ એક ઊંડો નિ:શ્વાસ સાંભળ્યો. દાક્તરને એ નિ:શ્વાસ દરદીઓનાં એક પછી એક નામ પોકારનાર કમ્પાઉન્ડરના બુલંદ સાદમાં દટાઈ ગયો. મેં ગાડીમાં ચડતાં ચડતાં પાછળ જોયું : દાક્તર હજુ ઓસરીમાં ઊભા હતા; દરદીઓ એના મોં સામે તાકીને કશુંક કૌતુક થયું હોય તેમજોતાં હતાં.

આ રીતે ગાડીમાં બેસીને હું બરાબર એ જ ઠેકાણે નીકળી કે જ્યાંથી મેં, નાનકડી તારાએ, આ ઘોડાનું ને ચાર વહુઓનું સદ્ભાગ્ય વારે વારે જોયું હતું – ઝંખ્યું હતું. આજ અત્યારે ફરી વાર જાણે મારો જીવ મારા ખોળિયામાંથી છલાંગ મારીને એ ઓટા ઉપર બેસી ગયો. ફક્ત ચણિયો અને ચોળી પહેરેલ નાની તારા એ પથ્થર ઉપર નવકૂંકરીના લીંટા કાઢવા લાગી; ને નાની તારા મને, મોટી તારાને, પૂછવા લાગી : ‘મોટી તારા! તારાં કોણી લગીનાં ઘરેણાં કેમ હવે લબડી પડ્યાં છે! તારી ચપોચપ બંગડીઓ કાં ઊતરી ગઈ! તારા બાજુબંધની સાંકળી બે તસુ જેટલી કેમ બાંધી લેવી પડી! મોટી તારા, ઘૂમટો ખોલ!’

હું – નાની તારા – જાણે કે ચીસો પાડતી રહી… ને મોટી તારાને લઈ ગાડીવાળો કોઈ ચોરની પેઠે નાઠો. ઘોડાની પીઠ પર ચણચણતા એ કૂમચીના પ્રત્યેક ઘાએ જાણે મારા બરડામાં કોરડો ફાટતો હતો.

‘દાક્તરને તો બીજો ધંધો નથી;’ મારા પતિએ મારી તે દિવસની વાત સાંભળીને કચવાતે સ્વરે કહ્યું: ‘હરકોઈ ઇલાજે પ્રૅક્ટિસ ચલાવવી છે! ઇંજેક્શનો મારવાં છે મોટા ઘરની બૈરીઓને! આપણે એ ધંધે નથી ચડવું.’

મારી સંગાથે એ આવ્યા નહીં. બીજી વાર હું દાક્તર કને ગઈ ત્યારે દાક્તર મારા વરની અનિચ્છા પારખી ગયા; કહે કે, ‘કંઈ નહીં… કંઈ ખાસ જરૂર નહોતી. બની શકે તો આટલું કરજો: પ્રસવ થાય કે તરત જ બાળકની આંખોને તમારા કોઈ સમજદાર વૈદ્ય-દાક્તરને હાથે ધોવરાવીને અંદર દવા નખાવી દેજો. ગફલત કરશો નહીં – નહીં તો બાળકનો ભવ બગડશે, બહેન!’

આવી ભલામણનો અર્થ મારાથી કશો જ સમજાયો નહીં. મેં કદી એવું સાંભળ્યું કે જાણ્યું નહોતું. મને વહેમ પેઠો કે, દાક્તરને ‘વિઝિટ’ જો’તી હશે. મેં કોઈને કહ્યું નહીં.

(૬)

તે દિવસે રાતે બે વાગ્યે મારા સસરા પ્રતાપરાય શેઠની એ આલેશાન હવેલીના એક છેવાડા ને અંધારિયા ઓરડામાં હું અર્ધભાન ગુમાવીને સૂતી હતી : મારી આંખો ફાટી રહી હતી : મારા શરીરને એકસામટા સો કાળા નાગ જાણે ભરડો લેતા હતા : ગીધડાં મારા પેટમાંથી જાણ જીવતા લોચા તોડી તોડી ખાતાં હતાં : હું બૂમો પાડતી હતી કે, ‘મારા દાક્તરકાકાને કોઈ બોલાવો! કોઈ મારા દાક્તરકાકાને કહો કે, તારા મરે છે…’

‘હવે પડી રે’ને છાનીમાની!’ કહીને બે સુયાણીઓ મને દબાવીને ખાટલે ચડી બેઠી હતી.

મારા વર ઓસરીમાં ઊભા હતા. મારી ચીસો એને કંપાવી રહી હતી. એના શબ્દોમાં તે રાતે પહેલવહેલી મીઠાશ હતી : ‘જીવીમા! દાક્તરની જરૂર છે?’

‘અરે બાપા, એ તો પહેલી સુવાવડમાં એમ જ હોય. તમેય શું આવાં ગાંડા કાઢો છો!’

બાર કલાક હું બેશુદ્ધ રહી. કહે છે કે વારે વારે મારે મોંએ ફીણ આવી જતાં હતાં.

આખરે થાકીને મારા વરે દાક્તરકાકાને તો નહીં, પણ એક ભેળસેળિયા જ્ઞાનવાળા વૈદ્ય-દાક્તરને તેડાવ્યા. એની ફી ઓછી હતી.

હું જ્યારે પ્રથમપહેલી શુદ્ધિમાં આવી ત્યારે મારે કાને મારી જણેલી દીકરીની કાળી ચીસો, સીસાના ઓગળેલ રસ જેવી, રેડાતી હતી. મેં બોલવા ઘણી મહેનત કરી કે, દાક્તરકાકાએ કહ્યું છે – એની આંખો તપાસો ને ધુઓ… પણ અવાજ નીકળ્યો જ નહીં.

ચાર કલાકની અણભંગ ચીસો પછી બાળકનો થાકેલો કંઠ વચ્ચે વચ્ચે અટકી પડવા લાગ્યો. એને મારી પાસે ધવરાવવા લાવ્યા…

–ઓ મારી દીકરી! મારું પહેલું બાળક! મારું ફૂલ! એની આંખો ઉપર સોજા ઊઠીને માંસના લોચા થઈ ગયા હતા – આંખો રહી જ ક્યાં હતી? માંસના એ લોચાઓનાં કોઈ અતાગ ઊંડાણોમાંથી આંસુ ઝરતાં હતાં.

‘દાક્તરકાકાને બોલાવો! આની આંખો જશે : મારું કોઈ માનો!’ મેં ચીસો પાડી.

વરને પણ સ્થિતિ ગંભીર ભાસી. દાક્તરકાકા આવ્યા. પ્રથમ તો એણે દીકરીની આંખો ધોઈ, ટીપાં નાખી, રૂના પોલ બાંધ્યા. પછી એણે વરને બીજા ઓરડામાં લઈ જઈ શું કહ્યું? અરેરે, મારા કાનને શા સારુ ઈશ્વરે આટલા બધા સરવા કર્યા?

‘નવનીતરાય!’ કાકાએ કહ્યું: ‘આ બે જીવ તમારા રોગના ભોગ બન્યા છે. દીકરીની આંખો ગઈ છે. ફરીથી હવે આને પ્રસવ કરવા ન પડે તો વિશેષ હત્યામાંથી બચશો. તારા અપંગ બનશે – ગાંડી બની જશે. તમારો રોગ તમે ક્યાંથી લઈ આવ્યા છો તે હું જાણું છું.’

મારા વર થીજી ગયા. ‘જરા વાર ઊભા રહો, દાક્તર!’ કહીને એ મેડી પર ગયા. ત્યાંથી આવીને કોણ જાણે કશુંક દાક્તરને આપવા લાગ્યા… ‘કૃપા કરીને વાત અહીં જ દફનાવશો, દાક્તર?’ – એટલું કરગર્યા.

દાક્તરકાકાનો અવાજ નીકળ્યો : ‘એક હજાર આપો તોપણ ગૌમેટ છે મારે. તારા મારી પુત્રી છે. પણ વાત દફનાવવી તો તમારા હાથમાં છે. ફરી વાર તારાના દેહની આ કમબખતી કરશો તો હું શેરીએ શેરીએ ચીસ પાડીશ.’

દાક્તરકાકા ગયા. મારી નાની સૂરજને એની દવાથી પીડા શમી છે; પણ આંખનાં રત્નો ફૂટી ગયાં, તે હવે પાછાં નથી આવવાનાં…!

આ સૂતી મારી સૂરજ : મારું મોં એ એના હાથ ફેરવીને નિહાળે છે. જાણે એની આંગળીઓને ટેરવે ટેરવે નેત્રો ફૂટ્યાં છે. એ સુંવાળાં ટેરવાંના સ્પર્શની ગેબી ભાષામાં મને વાતો સંભળાવે છે. આંખો વિનાની મારી સૂરજ એનાં ટેરવાંને સ્પર્શે મારા ગાલ પર, સ્તનો ને પેટ ઉપર, જે સંગીત બજાવે છે, તેની તોલે કયા ગવૈયાની રાગિણી, કયા દિલરૂબાના સૂર, કયા કૃષ્ણની બંસરી આવી શકે? મારાં થાનેલાંની ડીંટડી મોંમાં લઈને એ જ્યારે ચૂસતી, ત્યારે મને એવું લાગતું કે ઊલટાની એ મારા અંતરમાં કંઈક ઠાલવતી હતી.

અને લોકો વાતો કરતાં કે, ‘બાઈ, સાસરિયાંનાં પુણ્ય મોટાં – તે મા-દીકરી બેઉની રક્ષા થઈ. એણે બચાડાં બેઉએ તો પાપ કરતાં પાછું વાળી નહીં જોયું હોય; પણ ખોરડાનાં પુણ્ય આડાં ઓથ દેવા આવ્યાં.’

‘જુઓને, બાઈ.’ બીજાએ ઉમેર્યું : ‘જેઠે તરત જ નીમ લીધું કે, વહુને છૂટકો ન થાય ત્યાં લગી ચા નહીં પીઉં. જેઠાણીએ કુળદેવની આખડી રાખી છે કે, જ્યાં લગી બાળકીને પગે લગાવવા નહીં આવું ત્યાં લગી અડદ નહીં ખાઉં.’

‘ગલઢાંબૂઢાંનાં પુણ્ય : તેમાં આ બધાં ઉમેરાણાં ને, બાપા! તમે ભાગ્યશાળી છે, વહુ, કે આવું સાસરિયું પામ્યાં.’

આ બધા બોલ હું સ્તબ્ધ બનીને સાંભળી રહેતી.

આજે જ સવારે જમતાં જમતાં જેઠે વરને ખુશખબર આપ્યા કે, ‘ઘોડો તો વળગાડું છું વિઠ્ઠલ ગાડીવાળાને – રૂ. ૧૦૦માં ઝીંક્યો. ઘોડાની એબો એણે ઓપાએ પારખી નહીં!’

‘ઠીક થયું, મોટા ભાઈ!’ મારા વર આનંદ પામ્યા : ‘સ્ટેશનના ફેરા કરવાને જ લાયક છે આ હરામી! હમણાં હમણાં બહુ હઠતો’તો. પાધરોદોર થઈ જશે.’

‘વિઠલો આવે ત્યારે છોડી દેજો. પણ સરક નથી દેવાની; બોલી કરી છે કે સરક તો એણે એની જ લાવવી.’

ભાડાત ગાડીવાળો વિઠ્ઠલ બપોરે ઘોડાને છોડીને દોરી ગયો.

જેઠાણીએ કહ્યું : ‘અપશુકનિયાળ હતો મૂઓ : છોકરી આંધળી થઈ, વેપારમાં ખોટ ગઈ, ઘરમાં કોઈ માંદાં મટે નહીં – આ ઘોડાનાં પગલાં થયાં ત્યારથી જ ઘરમાં જંપ નથી.’

હું મેડી ઉપર ચાલી ગઈ : આંધળી સૂરજને કેડ્યે લઈને બારીમાં ઊભી રહી : ઘોડો દેખાયો ત્યાં સુધી તાકી રહી. મારી આંખો ખળખળી પડી; વિચાર આવ્યો : ‘ઘોડાની માફક માણસને શા સારુ નહીં કાઢી નાખતાં હોય? ઘોડો તો નસીબદાર થઈ ગયો; પણ આવું નસીબ માનવીને કાં નહીં?’

તે વખતે છાપાંનો ફેરિયો રસિકલાલ મોટી ડાંફો ભરતો ચાલ્યો આવતો હતો. ઘડીભર તો મને એમ જ થયું કે, મને પણ કાઢી નાખી હશે, ને મને દોરી જવા માટે જ રસિક આવ્યો હશે.

— હાય! છાપું ફેંકીને એ તો ચાલ્યો ગયો. મારી આંખો એના પગની પથ્થર-શી પિંડીઓને ચોંટી પડીને ટંગાતી ટંગાતી ક્યાં લગી ચાલી ગઈ!

જી’બા

જીવી કંઈ હવે બાળક નહોતી. જીવીને જાણ હતી – બધીયે ખબર હતી – કે પોતે જે ખેતરમાં કામ કરી રહી હતી તેની અડોઅડ જ, સામા ગામ બનેજડાની સીમમાં, મથુર મજૂરીએ આવતો હતો. માથે રંગીન ફાળિયાવાળા મથુરને પોતે છેટેથી કળી કાઢતી હતી; તો પછી મથુર પણ શું પોતાને નહિ પારખી કાઢતો હોય?

જીવી તો પાછી ઝટ પરખાય તેવી હતીઃ ગોરી, કદાવર અને નમણીઃ મહી માતાનું જ ભરપૂર પ્રવાહી રૂપ. મહી નદીથી જીવીનું મહિયર વટાદરા જોકે ત્રણેક ગાઉ છેટું હતુંઃ તોપણ જીવી કાંઠાની જ કહેવાય ને! કાંઠાની તો ખરી, પણ પાછી પાટણવાડિયાની પુત્રી. પાટણવાડિયા એટલે તો ઠાકરડામાં પણ સૌથી મજબૂત કોમ. બેશક, પાટણવાડિયા કહેવાય તો પરદેશી! કાંઠાના બારૈયાઓ એને પોતાનાથી ઊતરતા ગણે. જીવી, એ રીતે ઊતરતી જાનમાં જન્મેલી ગણાય.

ત્રણ વર્ષની હતી તે દિવસે જીવીને મથુર જોડે પરણાવેલી. સોળ-સત્તરની થઈ છે. તોપણ જીવી વટાદરા ને વટાદરામાં, બાપને જ ઘેર રહે છે. સામે જ સાસર-ગામ બનેજડાનાં ખોરડાં વરતાય છે, અને બેઉ ગામના સીમાડા અડકીને ઊભેલ છે. એ બાજુથી જીવી સીમમાં કામે આવે છે, તોપણ જીવી સાસરે જતી નથી.

‘હેં જીવી!’

ભારો બાંધતી જીવીએ ચમકીને ઊંચે જોયુંઃ બોલાવનારને ઓળખી કહ્યુંઃ ‘આવો, લખા પટેલ!’ આવકારો તો આપ્યો, પણ જીવી ચોમેર ચકળવકળ જોવા લાગીઃ સુભાગ્યે સીમનાં લોકો છેટેરાં હતાં…

‘જીવી!’ લખા પટેલ નામે ઓળખાતા સામા ગામ બનેજડાના પાટીદાર યુવાન લક્ષ્મીદાસે કંઈક દીન અને નમ્ર અવાજે પૂછ્યુંઃ

‘તું ચ્યમ સાસરે આવતી નથી?’

જરી વાર તો જીવી અકળાઈ પડી. લખો પટેલ પણ મૂંઝાતો હતોઃ પણ એણે હામ ભીડીને કહ્યુંઃ

‘મને પૂછવા જ ખાસ મોકલ્યો છે.’

‘કુણે — તમારા ભાઈબંધે?’ સામો પ્રશ્ન કરતાં કરતાં જીવીનું મોં કાનના મૂળ સુધી લાલચોળ થઈ ગયું.

લખા પટેલે ડોકી હલાવીને હા પાડી, અને બનેજડાની સામી સીમ તરફ દૃષ્ટિ ચીંધાડી. મથુર ત્યાં નીચો વળીને દાતરડી ચલાવી રહેલો દેખાયો; આ બાજુએ જોતો નહોતો — જાણીબૂઝીને જ કદાચ.

‘મૂવું!’ જીવી જવાબ ગળી ગઈઃ ‘નથી આવવું…’ કહેતી જીવી ઘાસના ભારા ઉપર પગ મૂકીને આ સંકડામણભરી સ્થિતિને ટાળવા મથતી હતી.

‘પણ કારણ તો કંઈ કહીશ ને, જીવી? તારાં માવતર ના પાડે છે?’

‘લો, જુઓ તો? માવતર કેવા સારુ ના પાડે, લખા પટેલ! એ બાપડાં તો રોજ ‘જા-જા’ કરે છે.’

‘તો શું તારે જ નથી આવવું? કારણ તો કહીશ ને… મથુરનાં માવતર ગમતાં નથી?’

‘શા સારુ ના ગમે?’ જીવીએ ઊડ ઊડ થતું ઓઢણું મોંમાં દાંત વચ્ચે પકડ્યું.

‘તો શું મારો ભાઈબંધ નથી ગમતો?’

‘એવું તે કાંઈ હોય?’

‘તો શું કારણ છે?’

‘હેં લખા પટેલ!’ જીવીએ કાંઈક હિંમતમાં આવીને કહ્યુંઃ ‘તમારા ભાઈબંધને બીજે પરણાવી આલો ને!’

‘એ તો એનાં માબાપે બહુ બહુ મનાવ્યો. પણ એવો એ જ ના કહે છે તો! નીકર તો પાંચ વાર ના પરણાવ્યો હોય આજ લગીમાં!’

‘શા સારુ ના પાડે છે?’

‘દૈ જાણે! કહે છે કે, જીવી વન્યા કોઈને ન પરણું.’

‘તો શું જન્મારો કાઢશે?’

‘કાઢેય ખરો! એ તો ઠીક, પણ તો પછી તારાં માવતર ચ્યમ લખણું કરાવી લઈને તને બીજે નથી દઈ દેતાં?’

‘જાવ ને, મારા ભઈ!’ જીવી બહુ શરમાઈ ગઈ. ‘એ તો ઘણું કહે; પણ મારે કંઈ બીજે જવું નથી!’

‘તો પછી તારું પેટ તો કંઈક દે, જીવી! તને શો વાંધો છે? તું જેમ કહે તેમ એવો એ કરી આપવા તૈયાર છે. તું ફક્ત તારા દલની વાત કરી દે.’

‘બીજું તો, બળ્યું, કશુંય નથી, લખા પટેલ; પણ —’

‘પણ શું?’

‘એ ચોરીઓ કરે —’

‘ચોરીઓ! પાટણવાડિયા તો ચોરીઓ કરે; એમાં તને શો વાંધો! ચોરીઓ ના કરે તો ખાય શું!’

વાત સાચી હતી કે મહીકાંઠો — કાંઠો — એ તો ચોરિયાટાં ગામડાંથી જ વસેલો હતો. ઠાકરડાનાં ગામો ચોરી માટે ભયંકર નામ કાઢી બેઠાં હતાં. એમાં પણ પાટણવાડિયો તો શિરટોચ ગણાય. પાટણવાડિયાને ઘેર કોઈ માણસ મહેમાન પણ ન થાય. ચોરીની ન તો એને એબ હોય, કે ન બીક હોય. સ્ત્રી કહે, ને પુરુષ ચોરે; મરદ ચોરી લાવે, ને ઓરત સંતાડે. ચોરી એમનો ધંધો કહો તો ધંધો, ને કસબ કહો તો કસબ.

સારી વાર વિચાર કરીને જીવીએ સ્પષ્ટતા કરીઃ ‘મારાથી એ કેમ જોવાય? એ પકડાય. પોલીસ અમારે ઘેર આવે, લબાચા ચૂંથે, એને બાંધીને મારતા મારતા લઈ જાય… એવું એ મારાથી ના જોવાય — મારે નથી આવવું સાસરે.’

ચોરી કરવી એ પાપ કે અનીતિ છે, એવી કંઈ પાટણવાડિયાની પુત્રી જીવીને ખબર નહોતી. પાપ અને પુણ્યના ભેદ એનાથી અળગા ને અજાણ્યા હતા. ચોરીમાં પાવરધા પુરુષની તો પાટણવાડિયા કોમમાં ઊંચી આબરૂ ગણાય છે, તેની પણ એને જાણ હતી. ચોરીનો કરનારો તો ભડવીર ગણાય! પણ જીવી આટલું જ જોવા તૈયાર નહોતીઃ મથુર ચોરી કરે, એ ચોરી પકડાય, પોલીસ એને ઘેર આવે, ઝડતી લે, મથુરને ઝાલી મુશ્કેટાટ બાંધે, અને મારતા મારતા લઈ જાય… એ જીવીથી જોયું જાય નહિ.

મથુરનો ભાઈબંધ લખો પટેલ પાછો ગયો, અને વળતા દિવસે પાછો સીમે આવી જીવીને એકલીને મળ્યો; કહ્યું કે, ‘જીવી! મથુર ચોરી ના કરવા કબૂલ થાય છે; પછી તો આવીશ ને તું?’

‘ના, ઈમના બાપના ઘરમાં તો નઈં!’

‘ચ્યમ વારુ?’

‘એના કાકા વગેરે જાણીતા છેઃ ચોરી કર્યા વન્યા રે’ નઈ! ચોરિયાટો માલ સંઘરે, ઘેર સિપાઈ આવે, ઈમને એ મારે, બાંધે, ઘર ચૂંથે — મારાથી એ ના જોવાય.’

‘ત્યારે?’

‘એ જુદા રહે.’

‘સારું, જુદો રહેશે.’

‘ના, એમ નઈંઃ એ પાટણવાડિયાના વાસમાંથી જ નેંકરીને કોઈક પાટીદાર અથવા વાણિયા—બામણના પડોશમાં ઘર લે.’

‘કબૂલ છે, જીવી! હું મારી પડોશમાં જ મથુરને ઘર અલાવું.’

‘તો અલાવો, હું પરભારી એ નવે ઘેર જ આવુંઃ નહિ તો ના આવું. ને કે’જો એમને કે, બાપના ઘેરથી કશુંય ના લાવેઃ બધું જ હું લાવીશ.’

પછી એક દિવસ બાપાના ગાડામાં બેસીને જીવી બનેજડામાં આવી. બારોબાર એ પાટીદાર-લત્તાવાળે ભાડાને પતિ-ઘેર આવી ઊતરી પડી. ગાડાને ઠાંઠે એક ભેંસ બાંધી હતી, તે છોડીને ફળીમાં બાંધી. ગાડામાંથી બાપે જોડે બંધાવેલ આઠ મણ દાણા ઉતારીને ઘરના એક ખૂણામાં મૂકી દીધા. એ દાણા પોતે ખાધામાં વાપર્યા નહિ. વળતા જ દિવસની વહેલી પરોઢથી —

‘ઊઠો, સીમની વેરા થઈ ગઈ…’ એવો ટહુકો કરતી મથુરને પથારી છોડાવતી, વહેલી જાગીને પોતે કરેલા રોટલા લઈ મથુરને જોડે જીવી સીમમાં જાય, બેઉ જણાં મજૂરી કરે; બપોરે મથુરને ભાવથી ભાત ખવરાવે ને પોતે ખાય; પાછાં કામ ખેંચે; સાંજે પતિને સાથે જ લઈ ઘેર પાછી ફરે — ઘડી પણ વીલો ન મૂકે. ઘેર આવી, પાણી ગરમ કરી મથુરના પગ ઝારે, જમાડે અને પથારીમાં બેસાડી ‘સૂવો તમતારે નિરાંતે…’ એમ કહેતી જીવી ગામમાં જાય, વળતા દહાડાની સાંથ (ખેતરની મજૂરી) શોધી લાવે — પર વર-વહુની બંનેની જોડે મજૂરી જ્યાં મળે ત્યાં જ જવાનુંઃ જુદાં તો પડવાનું જ નહિ. ખેતરની મજૂરી કરતાં કરતાં બાપે આપેલ ભેંસનું વલોણું કરે, અને એનું ઘી વેચી નાણાં કમાય.

પણ મથુરને તો બાળકની જેમ લગીરે રેઢો ન મેલેઃ રખે મથુર જુદો પડી ચોરીમાં મન ખૂંચાડી બેસે! ચોરી પકડાય! ઘેર પોલીસ આવે! લબાચા ચૂંથે! મથુરને મારઝૂડ કરે! — એ બધું શેં દીઠું જાય મૂવું!

મોસમ પૂરી થઈ. સીમની મજૂરી બંધ પડી. હવે શું કરવું! સાસરિયાનું કે પિયરિયાનું તો કંઈ સ્વીકારવું જ નથી, એક દાણાનો કણ સુધ્ધાં ઘરમાં આણવો નથી. એ કણ ખાધેય કદાપિ બુદ્ધિમાં ચોરી પેસે તો શું થાય? — ઘેરે પોલીસ આવે; ઘર ચૂંથાય, મથુરને મારતા મારતા…

જેઠ મહિનો આવ્યો. જીવીએ પોતાની પાસેની બચત ગણી જોઈ. એમાંથી એક જ બળદ લેવાય તેમ હતું.

એક તો એક! બળદ લીધો. અને પછી ગામમાં તપાસ કરી પોતે રાત્રિએ મથુરને જણાવ્યુંઃ

‘…ખેડુ સાથે આપણે સુંઢેલ કરી છેઃ એક બળદ એનો ને એક આપણો; ગાડું એનું. અને આપણા તરફથી તમે પોતે. માંડો ખેતરની ખેડ કરવા.’

મથુર કંઈ બહુ વિચાર કરી શકે તેવો નહોતો. એને વિચાર કરવાની જરૂર પણ નહોતી રહી. પથારીમાં પડ્યો પડ્યો એ તમાકુ પીતો રહ્યો. મથુર ને જીવીએ મળી એ મોસમમાં ખેતર ખેડી, વાવેતર કરી પોતાના હિસ્સાનો ઠીક ઠીક દાણો મેળવી લીધોઃ અને વિશેષ જે બચત રહી તેમાંથી બીજો બળદ તેમજ ગાડું પણ ઘરનું વસાવી લીધું.

મોસમ ખલાસ થઈ. મથુર, બળદો અને ગાડું નવરાં પડ્યાં. પણ એ નવરાશ જીવીને તો ચટકા ભરવા લાગી. એની નજર ચોમેર ફરી વળી, અને નવરાશ વેળાનું સરસ કામ સૂઝી ગયુંઃ પેટલાદ ત્યાંથી સાત ગાઉ થાય. ગામનું હટાણું પેટલાદ રહ્યું, એટલે વેપારીઓનાં ભાડાં મળી શકે. પણ મથુરને પેટલાદ એકલો મોકલવામાં હવે કેવુંક જોખમ કહેવાય, એ જીવીને વિચારી જોયું. મથુર પર આટલા દહાડામાં ઠીક ઠીક વિશ્વાસ બેઠો હતો. જીવીએ નક્કી કરેલી મર્યાદાને મથુરે મૂંગે મોંએ અને આનંદભેર પાળી બતાવી હતી.

‘જોઉં તો ખરી! પારખું તો લઉં! એકલો મેલી તો જોવા દે, જીવ! એમ પૂરી રાખ્યે શો દા’ડો વળશે! એને દાસ બનાવવામાં જીવતર કયા રસથી જિવાશે?’

વિચારીને જીવીએ તે જ રાતે ગામના એક વેપારીનું ભાડું બાંધ્યું, અને પછી આવીને મથુરને જાણ કરી. એ તો જીવી કહે તેમ કરવામાં ઊંડો આત્માનંદ અનુભવી રહ્યો હતો. એણે હા કહી.

‘પણ પેટલાદ જઈ કશું જ બજારુ ખાવા-પીવાનું નહિ, હાં કે!’ જીવીએ શિખામણ ગાંઠે બંધાવી; અને રાત જાગી ઢેબરાં તળ્યાં.

વહેલી પરોઢ જીવીએ મથુરને જગાડ્યો, રોટલા ખવરાવ્યા, ને ઢેબરાં કરી રાખેલ તેનું ભાતું ભેળું બંધાવ્યુંઃ ‘ને લોઃ આ ચલમ-સૂકાની પડતલી લેતા જાઓ. ત્યાં કનેથી કશું જ ખરીદતા નહિ.’ કહી ફરી પાછી ગાંઠ વળાવી.

પોતે જ બળદ જોતરી દીધા, ને મથુર ગાડે ચડી ચાલી નીકળ્યો ત્યારે પોતે ભાગોળ સુધી વળાવવા ગઈ. ભલામણ કરી કે, ‘સાચવીને વેળાસર આવજો.’

સાંજે પાછી પોતે ભાગોશ જઈને ઊભી રહી. ગાડું પેટલાદથી પાછું આવી પહોંચ્યું, અને મથુરને જીવીએ સાજોનરવો નિહાળી શ્વાસ હેઠે મૂક્યો.

‘હવે તમે તમારે જઈ પહોંચો ઘેર, ને ગરમ પામી તૈયાર મેલ્યું છે તે નાહી લો. ત્યાં હું ગાડું લઈને આ આવી સમજો!’

એ રીતે મથુરને ઘેર મોકલી, પોતે વેપારીની વખારમાં તમામ ભાર ઠાલવી, ગાડું હાંકીને પોતાને ફળિયે આવી; બળદોને બાંધી દઈ, ચાર નીરી; અને નાહી ઊઠેલા મથુરને નિરાંતે જમાડી પથારીમાં ઊંઘાડી દીધો.

પેટલાદનાં ભાડાં તો જીવીને વારંવાર મળતાં થયાં. દરેક વેપારીને જીવીનું ગાડું ભાડે લઈ જવું ગમતું હતું. ગાડું લઈ ભાડે મોકલવામાં જીવીએ જે ક્રમ પહેલી જ ખેપમાં ધારણ કર્યો હતો, તે જ ક્રમ વર્ષો સુધી ચાલુ રહ્યોઃ મથુરને વહેલો સુવાડવો, વહેલો જગાડવો, પેટપૂરણ જમાડવો, ભેળાં ઢેબરાં બંધાવવાં, ચલમનો સૂકો — ગડાકુ પણ સાથે આપવાં, ભાગોળ સુધી વળાવવા જેવું… સાંજે ભાગોળે જઈ વાટ જોવી. થાક્યા પતિને ઝટ ઘેર પહોંચાડી દઈ વેપારીની વખારે માલ પોતે જ ઉતારવો. અને પછી ખાલી ગાડું હાંકી ઘેર લાવવું; બળદને બાંધી નીરણપૂળો કરવો; મથુરને ગરમ પામીએ નવરાવવો, જમાડવો અને ચોખીફૂલ પથારીએ નિરાંતવો ઊંઘાડવો.

ચોરી, લૂંટો અને ખૂનોના બદલામાં કૈંક પાટણવાડિયા અને પાટીદારો જાનથી ગયા હતા, જેલમાં ઓરાયા હતા, ધનોતપનોત થઈ ગયા હતા; કૈંક પાટણવાડિયાઓને ઘેરે રુદન અને અશ્રુધારા ચાલતી હતી. તે વખતે બનેજડા ગામમાં એક મથુરને આંગણે જીવીએ આઠ ભેંસો કરી હતી, અને ચરોતરની સોના સમી ત્રીસ વીઘાં જમીન વસાવી લીધી હતી. જીવીને ઉંબરે કદી પણ પીળો ડગલો ડોકાયો નહોતો. જીવીના વર મથુરને કોઈ પોલીસે કદી બાંધ્યો, માર્યો કે થાણે ઉપાડ્યો નહોતો. જીવીનો મથુર રાતે ઊને પાણીએ નાહી, રોટલા જમી, ચોખ્ખી પથારી પર બેઠો બેઠો મોજ કરતો હતો.

અને જીવીએ મથુરને ચાર બાળકોની પ્રભુ-ભેટ આપી હતી. જીવી આધેડ થઈ ગઈ હતી. જીવીને ગામલોકો — પાટણવાડિયા, પાટીદારો તેમ લુવાણાઃ તમામ — જી’બા કહી બોલાવતાં; અને તેઓ કહેતાં કે, ‘જી’બાને અમે દહાડે કદી ગામમાં દીઠાં નથી; દન ઊગ્યા પૂર્વેથી તે દન આથમ્યા લગી જી’બા સીમમાં જ હોય છે.’

એક વાર ગુજરાતમાં રેલ-સંકટ આવ્યું હતું. કાંઠાનાં ગામડાંમાં ઘરો પડી ગયાં હતાં. લોકોને ખાવા મૂઠી ધાન નહોતું. તે દિવસોમાં જીવીને આંગણે રવિશંકર મહારાજ આવી ઊભા રહ્યા. જીવી મહારાજને પગે લાગી. એ કહેવાતા હતા ‘વટાદરાવાળા મહારાજ’. જીવીના મહિયરના ગામ વટાદરાને ‘મહારાજ’ પર અતિ પ્રીત હતી.

‘અરે જી’બા!’ ઘૂમટો ઢાંકીને પગે લાગી છૂટે ઊભી રહેલ આધેડ વયની જીવીને રવિશંકર મહારાજે કહ્યુંઃ ‘તું તો મારી બૂન કહેવાય. તું હજુય મારી લાજ ઢાંકીશ?’

‘તમે તો, દાદા, માવતર છો,’ જીવીએ કહ્યુંઃ ‘પણ લાજ રાખી તે રાખી; હવે વળી જતે જનમારે ક્યાં છોડું!’

કદાવર, ગોરી અને આધેડ જીવી જે લજ્જા પાળતી, તે વડે એ મૂર્તિમંત મહી મતાનો ભાસ કરાવતી.

‘જી’બા!’ દાદાએ કહ્યુંઃ ‘દાણા આલીશ?’

‘અરે મહારાજ, દાણા ક્યાં છે? મારી કને તે કેટલાય હોય!’

એમ કહેતી જી’બાએ મહારાજને પુષ્કળ અનાજ ઘરમાંથી કાઢી આપી કટોકટીને ટાણે લોકોને બચાવવામાં મૂંગી મદદ કરી.

એક દિવસ મથુરનો દેહ પડ્યો. જીવી પોતાના ભીતરમાં કેટલું રડી હશે, કેટલું કેટલું સંભારીને આંસુડે ગળી હશે, તે તો કોઈને ખબર નથી. પણ આટલું જાણ્યું છે લોકોએ કે, જીવીએ મથુર પાછળ કંઈક પુણ્ય કરવાની ઇચ્છા ધરાવી; અને, ઝાઝી કશી ગતાગમ ન હોવાથી, ગામલોકોને જ એણે ભેળાં કરીને સલાહ લીધી.

‘જી’બા!’ ગામલોકોએ સાદો, પોતાને જાણીતો હતો તે, માર્ગ બતાવ્યોઃ ‘પરબડીમાં આલ્ય ને!’

ગામનાં પંખીડાંની પરબડી પાછળ (ચકલાંની ચણમાં) જી’બાએ પોતાની સૌથી સારી ચાર વીઘાં જમીન અર્પણ કરી.

આજે એ જીવી — ‘જી’બા — જીવે છે. પંચાવનેક વર્ષની વય છે. ગૌરવરણાં, રૂપાળાં, કદાવર અને લજ્જાળુ જી’બા હજુય મોટેરાઓની લાજ ઢાંકે છે.

VI

ઉમાશંકર જોશી

છેલ્લું છાણું

સૂર્યાસ્ત. આથમણા બારણાનું ઘર. સંધ્યાના કેસૂડિયા રંગથી લીંપાયેલી ઓસરીમાં ખાટલા પર હિંમત અને વેણીલાલ બેઠા છે. હિંમત પોતાની વાંસની ગેડી હાથમાં લઈને ઊભો થવા જાય છે.

‘ઠીક ત્યારે વેણીલાલ, વેળા છતો કૂવે આંટો મારી આવું. જોને ટાઢનો ચમકારો તો અત્યારથી…’

‘શી ઉતાવળ છે?’

એટલામાં બંને જુવાનોની પડખે થઈને એક બાઈ ઉતાવળી સોડિયું વાળીને હાથમાં એક છાણું લઈ ઘરમાં જાય છે. એની પાની પર પ્રકાશતા સાન્ધ્યતેજથી અંજાઈને જાણે, આડુંઅવળું જોઈ હિંમત પાછો ખાટલા પર બેસી ગયો. શીંગડીવાળી ગેડી બે જણની વચ્ચે પડી રહી. વેણી બોલ્યોઃ

‘દેવતા લેવા આવી લાગે છે.’

‘શો ઠમકો છે!’

‘તને નકામો રખડાવી માર્યો! જયરામ મરી ગયો. ને હવે તો બિચારીને ડોશી પીંખી પીંખીને ખાઈ જાય છે.’

‘ડોશી ગમે તેવી તોય તારી કાકી ને? તમારું કુટુમ્બ શૂરુંપૂરું છે. જોજે, અત્યારથી લખત કરી આપું છું, આ જીવી પણ એ ડોશી જેવી, કરડવા આવે એવી ન થાય તો કહેજે.’

‘અમારે શું, અમારા કટમ્બને શું? અમે તો હવે એકમેકથી બોલવાનું પણ માંડી વાળ્યું છે. ઘર જોડાજોડ ઘરડાંએ કરેલાં છે એટલું જ. એ ડોશી…’

‘એમાં બિચારીનો આનો શું વાંક? તમે એવું રાખશો તો આયે જલદી ડોશી થઈ જશે.’

‘તને લાગણી ભારે થઈ આવે છે; તો રહે ને આ સામા ટીંબા પર છાપરી નાખીને.’

જીવી છાણા પર અંગારા મૂકીને બહાર આવી. સન્ધ્યાનું લાલ લાલ અજવાળું ચાલ્યું જ ગયું હતું એમ લાગતું હતું તેને એના મોઢાએ એકદમ છતું કરી દીધું. સ્થિરતાથી, ગંભીર ચહેરે, હિંમત અને વેણીની પાસે થઈને સાવચેતીથી ગેડી ઓળંગીને એ પસાર થતી હતી, ત્યાં હિંમત પણ જવા માટે ઊઠતો હોય એમ હલ્યો.

‘ઠીક ત્યારે મકાઈમાં ઢોર પેસી ગયાં હશે કાં તો?’

અને એનું બોલવું એણે પણ પૂરું સાંભળ્યું નહિ હોય. ગેડી હાલી કે શું પણ લૂગડામાં ગેડીની શીંગડીઓ ભરાવાથી જીવી પડતાં પડતાં રહી ગઈ ને એના હાથમાંથી છાણું હતું તે ક્યાંય દૂર ટુકડા થઈને પડ્યું ને અંગારા આંગણામાં જતા વેરાયા.

અંગારાથી પણ તાતી આંખોથી જીવીએ બંને તરફ જોયું ને હતો તેટલો શ્વાસ વાપરીને બોલીઃ

‘જોતા નથી, આંધળાઓ! આંખો કપાળે ચડી ગઈ છે તે! પડી ગઈ હોત તો? એ તો ઠીક થયું તે અંગારો મારી ઉપર ન પડ્યો.’

એના ગુસ્સાથી રાતા થઈ ગયેલા ચહેરા પર સંધ્યાનો છેલ્લો છેલ્લે રાતો રંગ છંટકાઈને એના ક્રોધની અસરને મારી નાખતો હતો. પેલા બંનેને એના ક્રોધમાં જ જાણે મજા પડતી હોય, એ વધારે તપે ને કંઈ બોલે એમ જ ઇચ્છતા હોય એમ સામું કોઈ બોલ્યા જ નહિ.

જીવીના હોઠ અપાર ક્રોધથી કંપવા લાગ્યા. વેરણ સંધ્યાને લીધે એ કદી ન હતી એવી રમણીય લાગતી હતી. હિંમત અને વેણી બંને અપૂર્વ આનંદથી એની સામું જોઈ જ રહ્યા, ને આછું આછું મલકાયા.

હવે જીવીથી ન જ રહેવાયું. ‘નફ્ફટો, તમારી માની સામું જોઈ જોઈને હસો ને જઈને.’ અને નીચા નમીને એણે ક્રોધની ધૂનમાં ને ધૂનમાં છાણાનો એક ટુકડો ઉપાડ્યો પણ ખરો.

પણ એટલામાં, ‘મા’વાળું સાંભળીને ઘરમાંથી વેણીની મા, પચાસપંચાવનની ડોશી, હાથમાં દહોણી લઈને બારણે આવી ઊભી. આકાશમાં ને સૌના મોઢા પર અંધારું ઊતર્યું.

‘શું છે વેણી? શેની ધમાલ છે?’

‘કંઈ નહિ. એ તો ભાભી દેવતા લઈને જતી હતી, ને ઠેસ વાગી ને પડી જતી હતી એમાં અમને ભાંડે છે.’

‘ઠેસ વાગી? ઠેસ વાગે ને મારા વેરીને.’ જીવી ભભૂકી ઊઠી. ને ડોશી તરફ જોઈ બોલી. ‘આ તમારા વેણીને કંઈ કહો કે માણસની રીતમાં ચાલે, ને આખા ગામ છેડાના બળદિયા લાવીને અહીં ટોળે ન કરે.’

ડોશીએ હિંમત તરફ જોયું.

‘ના, ના, ફોઈ હું તો મારે કૂવે જતો હતો. વેણીએ રોક્યો તો વળી બેઠો… પણ એ તો એને ટેવ પડી છે. મને જુએ છે કે એની આંખ ઠરડાઈ જાય છે. મેં તે એનું એવું શું બગાડ્યું છે?’

‘જો જીવલી, તારી સાથે ઝઘડો કરવો નથી. પણ આમ તારે આળ ચડાવતાં ફરવું હોય તો અહીં દેવતા લેવા જશા સારુ આવી, કહે?’

‘કોક વાર કામે આવું છું કે મંગુડા માટે આવું છું. તમે આવવાની ના પાડશો ત્યારે કદીય ઊમરો ચડું તો કહેજો. પણ આવવા દઈને પી ગામનાં માણસોની કને મારી મશ્કરી…’

એનાથી પૂરું બોલાયું પણ નહિ. એ રોવા જેવી થઈ ગઈ.

‘જો રો મા, ડોશી વળી ડાકણની જેમ આવીને બાઝશે. તું જુએ છે કે એને અમારાથી પહોંચાતું નથી, એટલે એનાથી તો અમે બોલતાં સુધ્ધાં નથી. તું તારે અહીં આવે-જાય છે, બોલે-ચાલે છે, તો અમેય સામું બોલીએ-ચાલીએ છીએ. બાકી ડોશીએ તને અવળું ભણાવી હોય તો એ જાણે ને તું જાણે.’

‘ડોશી કોને ભણાવવા ગઈ છે?’ કરતીક પાસેના ઘરમાંથી જીવીની સાસુ માંડ માંડ ચાલતી ઓસરીના છેડા લગી આવીને ઊભી. ‘આ તે તમે ભણાવો છો કે હું?’ અને ધોળાં પૂણી જેવાં ભવાં પર કાંપતી આંગળીઓનું છજું કરીને એણે ઓસરી-આંગણાનો બધો રંગ તપાસી લીધો.

‘ક્યાં આવી ટાઢમાં બહાર નીકળ્યાં?’ જીવીએ સાસુને અંદર જવા કહ્યું.

હિંમત એની ગેડી લઈને જવા નીકળ્યો.

‘જાય ક્યાં?’ જીવીએ છાણું વીંઝ્યું. ‘તમારે બેયને કપાળે અંગારાના ડામ ન દઉં તો મારું નામ નહિ. હું મારે સીધી સીધી જતી હતી, ને વચ્ચે તમારે લાકડી ઉલાળવાની શી જરૂર?’

‘હં!’ જીવીની સાસુ કરાંજીને બોલી. ‘હરામી, મારા દીકરાને તો મરાવી નાખ્યો, ને હવે બિચારીની આની પાછળ શીદ પડ્યો છે? તારું જાય રે સત્યાનાશ!’

હિંમત એને રસ્તે રસ્તે ગણકાર્યા વિના ચાલ્યો ગયો. સાસુવહુ બંને ધૂંવાંપૂંવાં થઈ ગયાં.

‘જો, વેણીઆ, આપણે ગમે તેવાં વેર હોય, પણ ગમે તેમ તોય જીવી તારા પિતરાઈની વહુ છે. એની કોક આવીને તારે આંગણે ઠેકડી કરે એમાં તારું શું ભલું…?’

‘છો અમારું બૂરું દેખાતું! અમારું ભલું દેખાડવા તમને બોલાવશું પાછાં!… મોટાં ઠેકડીવાળાં! નકામી બલા! ચાલ, ભાભી, તારા છાણાના ટુકડા ને અંગારા વીણીને ચાલતી થા.’ ભાભીને એ તિરસ્કારમાં અને એની નાનમ બતાવવા તુંકારથી જ બોલાવતો.

‘એ રહેવા દે, જીવલી, વીણ મા, વીણ મા! એ અંગારા એના ઘરમાં જ લાગવા દે!’

વેણી સળગી ઊઠ્યો.

‘જો ડોસી, એવું આડુંતેડું બોલીશ મા હો! અંગારા લાગે ને તારા ઘરમાં!’

‘વેણી, ઘરમાં આવે છે? એ ડાકણ તારો જીવ લેશે. બેટા, ઘરમાં આવ, ઘરમાં!’ એની બાએ ટમકો મૂક્યો.

‘ડાકણ? ને તું ક્યાંની દહેરાની દેવી થઈને આવી! લાજતી નથી, આવડી ઘરડીખખ્ખ થઈ, પણ છોકરાને ફટવ્યે જાય છે તે! કુવેચને વેલે તે, બાઈ, ક્યાંથી…’

‘અમારો જેવો છે તેવો વેલો છો રહ્યો. તું તારી નજર અમારી ગમ નાખે છે શીદને? મારા દીકરા પર દાઢ ભરાવીને ઊભી છે તે! જા, ખસ, નહિ તો…’

‘ત્યારે નખ્ખોદીએ શા માટે મારી વહુને સતાવી?’

વેણીનો તોફાની છોકરો મંગુ હાથમાં રોટલાનું બટકું લઈને કરડતો કરડતો બહાર આવ્યો ને બૂમ પાડવા લાગ્યો. ‘કાકી, કાકી, કેવા અંગારા વેરાઈ ગયા! હાશ. બહુ સારું થયું!’

‘ડોશી, તું જાય છે હવે? તને હાથ જોડું છું. એ તારી વહુ પણ ભારે માયા છે. એને કોઈ બોલ્યું પણ નથી. ભાભી, તારે ઘેર જા. તને અહીં કોણે તેડું મોકલ્યું હતું?’

‘વેણી, ઘરમાં જાય છે? મંગુડાને પણ ઘરમાં લઈ જા. ટાઢ પણ જોને!… આ ડાકણી તો કદી નહિ ખસે.’

‘જીવી, હીંડી આવ, અહીં.’

‘ને છાબ જેવડું છાણું લઈને અહીં આવીને બધે આંગણામાં વેર્યું છે તે કયો ચાકર વીણી જશે? એટલું વીણીને જાઓ, ને ખાઓ, પીઓ ને રાજ કરો.’ વેણી હસતો હસતો બોલ્યો.

‘તે આખું છાણું લઈને આવી હતી, એમ? ડોશીએ ભણાવી હશે, નહિ તો આખું છાણું લઈને દેવતા લેવા ન જવાય એટલાનીય આવડી બઈરીને ગમ નહિ હોય? જો તને કહ્યું. કોરભાંગ્યું છાણું લઈને આવે તો આવજે. મસાણિયું છાણું, આખું ને આખું લઈને અહીં દેવતા લેવા આવતી નહિ.’ વેણીની મા બોલી.

મંગુ જીવીને વળગીને બોલ્યો, ‘લાવ, કાકી, વીણી આપું.’ પણ માની આંખ જોઈને ડરી ઘરમાં ચાલ્યો ગયો.

જીવીની સાસુથી નબળાઈને લીધે એક શબ્દ પણ બોલાય એમ ન હતું. પણ બોલ્યા વગર છૂટકો ન હતો.

‘જીવી આવે છે કે નહિ? છાણાના ટુકડા છે ને? રહેવા દે, ક્યાં આખું છે?… એના નસીબમાં લાય લાગે!’

‘ડોસલી, છાની મર, નહિ તો તને ભોંય ભારે પડશે હો!’ વેણીથી ન રહેવાયું.

‘તે નખ્ખોદીઆ, તું જ છાનો મર ને!’

વેણીની મા વચ્ચે પડીઃ ‘ભાઈ, તું ઘરમાં જાય છે? ક્યારનું તને કહ્યું? એને નખ્ખોદ સિવાય બીજું કાંઈ જીભે ચડતું નથી. એનું ગયું છે, ને આપણું ગયું જોવા જીવે છે. શી ઝેરીલી બલા છે!’

‘હું તો કહું છું સૌ જુગજુગ જીવજો!’ ને થાકથી જીવીની સાસુ હાંફવા લાગી. ઝઘડાની સાથે અંધારું પણ જામતું જતું હતું.

‘હા, હા. જીવશું, જીવશું ને તું ખારીલી જોતી રહીશ ને રોતી રહીશ. પણ જરી ટાઢો જીવ રાખ, ટાઢો. આપણને નહિ તો આપણા પાડોશીને હજો એમ પણ લોક તો રાખે છે. ને તું તો કટમ્બણ મૂઈ છે!’

‘કટમ્બ ગયું મસાણમાં!’

‘તે મસાણમાં પણ એમ ને એમ ક્યાં જવાય છે?’ વેણીએ સામું ચોંપ્યું. ‘આ હું હતો તો મારા નાથુભાભાની દૂણી દોરીને મસાણે લઈ ગયો હતો. ને તાકડે હાજર હતો તો આ જયરામ મૂઓ ત્યારેય, તમે અમારાથી બોલતાં પણ નહિ તોયે, છાણું લઈને હું આગળ થયો હતો. ગામમાંથી બીજું કોઈ છાણું લઈને આગળ નીકળવાનું હતું?’

વેણીની બાએ ઉમેર્યું, ‘ને આ તું આટલી ગાજી મરે છે. તે કાંઈ અમ્મરપટો લખાવીને આવી છે? આખી જિંદગી તમે બેય જણાં અમને શરાપ દેશો તોય આ મારાં છોકરાંને છાણું દોર્યા વિના છૂટકો છે?’

જીવી સાસુ કને જઈ પહોંચી ને ઉઠાડી અંદર લઈ જવા મથતી હતી.

‘છોકરા મારા, તારાથી સહન થતા નથી, પણ એના હાથે અગ્નિસંસ્કાર પામીને તો તારે સરગે જવાનું છે.’ વેણીની બા પોતાના ઘરમાં જતી બોલી.

સાસુને ઉઠાડીને લઈ જઈને ખાટલા પર સુવાડીને જીવીએ જરી પાણી આપ્યું. પીને ડોશી બોલી, ‘ક્યાં જાય છે?’

‘ક્યાંય નહિ. પણ કહો તો સામાં ઘરાંમાંથી દેવતા લઈ આવું.’

‘ના બાપ, મને બીક લાગે છે. અંધારામાં ક્યાં એકલી જાય? રસ્તામાં પેલો વેરી ભમતો હશે. ને આ આવતોકને એટલામાં મને અહીં ટૂંપી જાય.’ અને હાંફ ચડ્યો એટલે થોડી વાર દમ ખાઈને બોલ્યાંઃ

‘મરી જશું, એ જ ને! ભલે. કંઈ નહિ… તને લાગે છે એટલી બધી ટાઢ?… નથી, ખરું? ખૂબ નથી ટાઢ, ખરું!… જરી પેલો સાલ્લો ને પેલી તૂટલી ગોદડી મને ઓઢાડ ને?’

ઓઢાડીને જીવી દેવતા વગરની સગડી પાસે દીવા વગરના ઘરમાં બેઠી. ‘હુંયે રાં’ કવખતની બપોરે દેવતા ભારવો ભૂલી ગઈ, ને વાણીઓ પીટ્યો દીવાસળી આપતો જ નથી, ધાનના સાટામાં. કહે છે રોકડા પૈસા લાવો. ને દા’ડીવાળા રોયા પેટિયામાં રોકડું નાણું આપે જ છે ક્યાં? આ લાકડાંની ભારી અહીં લાવી તે વેચી આવી હોત તો કાંક મળત. પણ આટલી ભારી તો આપણે પણ જોઈએ ને…’

‘કંઈ નહિ, બાપ, કંઈ નહિ… પણ જીવી, જો સાંભળ…’

સામે આથમણી દિશામાંથી પવનનો સુસવાટો આવ્યો.

‘પહેલાં પેલું બારણું બરોબર વાસ ને!… વાસ્યું?’

‘વાસેલું જ છે. તરાડમાંથી પવન આવે છે. બારણામાં હવે કાંઈ નથી રહ્યું!’

‘કંઈ નહિ, બાપ… જો, પણ સાંભળ. વખત છે ને હું મરી જાઉં, મારી અવસ્થા થઈ છે, હમણાંની માંદી રહું છું, સૌ મારી પછવાડે પડ્યું છે, ને જો વળી મોતન ભેટો થઈ જાય તો એક કામ કરજે. કરીશ કે?’

એકમેકનાં મોઢાં જોયા વગર, બે ભૂતની પેઠે પોતે વાતો કરતાં હોય એમ જાણે એમને પોતાને જ લાગતું હતું.

‘શું, બાઈ?’

‘બસ? નહિ જ કરે કે? એટલામાંથીય ગઈ?’

‘પણ શું! કહો ત્યારે ખબર પણ પડે ને?’

‘જો. હું મરી જાઉં એટલે તારે પોતે થઈને છાણું લઈને આગળ નીકળવું. વેણીઓ કે વેણીઆનો છોકરો કે કોઈ નીકળ્યું તો મારો જીવ જનમોજનમ અવગતે જશે. આ તને કહી રાખ્યું… બોલ, થશે આટલું?’

ટાઢમાં સોડિયું વાળીને બેઠેલી જીવીએ અર્ધભાનમાં કહ્યુંઃ

‘હા, હા, એમાં શું? બધાને હાંકી કાઢીશ. જરી સૌને વિચિતર લાગશે. પણ એમાં શું? વેણીઆના હાથનો દેવતા પામીએ તો તો સીધાં નરકે જ જઈએ તો! આપણે એમનો દેવતા જ ન ખપે, બસ.’

‘હવે સમજી! એ એને એનાં ઘરનાંનું જ છાણું છો દોરતો… આપ જો તારો હાથ… જો, તું પોતે થઈને મારું છાણું દોરીશ.’

‘હું પોતે થઈને છાણું દોરીશ.’

શાંતિ.

પવનના સુસવાટાની એક કટારી બારણાની તરડમાંથી અંદર આવતી જીવીને ભોંકાય છે.

‘બાઈ… સાંભળો છો કે?’

‘હં.’

‘ને જો હું મરી જાઉં તો… તો કોણ દોરશે? તમે જીવતાં હો તો તમે દોરશો કે?’

‘હા. પણ હું જીવતી જ નહિ હોઉં!’ અને એ ખોખરું હસી.

‘જીવતાં હો તો જ વાત છે ને! લાવો જો હાથ… જેટલાં ડગલાં બને તેટલું પોતે થઈને છાણું દોરવું, ને પછી ગમે તે ડાઘુને આપી દેજો. હં?’

‘હં!’

પછી એ બે ઊંઘ્યાં કે નહિ એની પણ ખબર પડી શકે એમ નથી, કારણ કે આખી રાત બારણા પર પછડાઈ પછડાઈને પવને સામસામા બે સવાલજબાવો સાંભળ્યા જ કર્યા હતાઃ

‘હં?’

‘હં!’

સવારે તડકો થોડો થોડો નીકળ્યા પછી મંગુ લાંબા બોયાની બીડી ફૂંકતો ફૂંકતો બારણા આગળ ગયો. હજી લગી કાકીને ન જોઈ એ અકળાયો હતો. છેવટે બાપા કે મા દેખે નહિ એમ નીચા નમીને બારણાની તરડમાં હાથ ઘાલી આગળો ખસેડી બારણું ખોલી નાખી અંદર ગયો.

‘કાકી હજી કેમ ઊંઘે છે? જો ને સામાં ઘરાંનાં નળિયાં પણ સોનાનાં થઈ ગયાં ને!’

‘લે, જાગે છે કે નહિ?’

‘જાણીજોઈને બોલતી નથી, કેમ? બાપા ને મા લડ્યાં હતાં. હું ક્યાં લડ્યો હતો?’

‘હવે ન બોલી તો તો ચાંપું જ, હા!’

‘લે દેવતા જોઈએ છે તારે? મને કહેવું’તું ને? હું છાનોમાનો લાવી આપત, બાપા ને મા તો છે જ એવાં!’ સગડી પાસે એક છાણું પડ્યું હતું તેના ટુકડા કરી તેમાં એની બોયાની બીડીને ફૂંકીને ભડકો કરી એણે દેવતા કર્યો.

પણ કોઈ હાલે કે ચાલે.

‘હવે તો તારો જ વાંક છે!… જો ત્રણ ગણું છું. પછી સાચેસાચ ચાંપવાનો આ વખતે તો.

‘એક… બે… ત્રણ…’

એણે બોયાથી કાકીના હાથને ખરેખર ચોંપ્યો. પણ રૂંવાડુંય ન ફરક્યું.

‘કાકી, કાકી, મને ટાઢ વાય છે. તારો સાલ્લો ઓઢાડ ને, એકલી ઓઢીને બેઠી છે તે?’ કહીને એની સોડમાં લપાવા ગયો ત્યારે જતી જીવી સહેજ બબડી, ‘ખસ. હં.’

જુલાઈ ૮, ૧૯૩૪

મારી ચંપાનો વર

લક્ષ્મી હજી તો કોડભરી જિંદગીને ઉંબરે પગ માંડતી હતી ત્યાં જ એનું ભાગ્ય નંદવાઈ ગયું. અચાનક જ એનો પતિ તાવથી પટકાઈ પડ્યો અને પૂરાં બે વરસ પણ નહિ માણેલું એવું લગ્નજીવન સંકેલી લઈને ચાલતો થયો. લક્ષ્મીને માટે આખી દુનિયા હતી ન હતી થઈ ગઈ. માત્ર, પોતાના હવે નિરર્થક થઈ પડેલા પ્રફુલ્લ સૌંદર્યની કૂંપળ જેવી ચાર મહિનાની ચંપા એને મૃત્યુને તેડતાં રોકતી હતી.

સૌ કોઈએ કહ્યું કે લક્ષ્મીનો વર સાવ ઊંધા કપાળનો, એના નસીબમાં લક્ષ્મીનું રૂપ માયું નહિ. આમ મૂએલાને નિન્દી જીવતીને ઘણી વાર લોકો પ્રશંસા અર્પતા. કોઈ વહેમિયું મળી આવીને કાનમાં કહી જતું, ‘કોઈ દુશ્મને મૂઠ જ મરાવેલી; નહિ તો તોરા વરને ક્યાંય નખમાંય રોગ ન હતો, એના સુખની કેટલાકને અદેખાઈ હતી તે!’

એ ગમે તેમ હોય, પણ એટલી વાત તો સાચી હતી કે લક્ષ્મી વરવાળી થઈ તે પહેલાં ગામનું સૌ કોઈ નાનુંમોટું પોતાની યોગ્યતાઅયોગ્યતાનો વિચાર પણ કરવા રોકાયા વિના જાણે લક્ષ્મીનો વર થવા માટે તૈયાર હોય એવું વાતાવરણ હતું. એમાં વાંક કોઈનો ન હતો. વાંક હોય તો હતો લક્ષ્મીના સોનેરી ઝાંયવાળા ભરપૂર વાળનો, આંખના શાંત તોફાનનો અને જવલ્લે જ ફરકતા પણ તેથી તો દુર્દમ્ય ઉત્પાત મચાવતા સ્મિતનો.

અને એમ છતાં એનો કમનસીબ પતિ કટાણે ખસી ચૂક્યો! પેલા ભરચક લહરિયાળા વાળ એને મળ્યા હતા તે દિવસે એ જ વાળની એકેક લટે અનેક નિરાશ હૃદયો ફાંસીની યાતના પામી ખલાસ થઈ ગયાં હતાં. પણ ભૂંડાથી પોતાથી એ જિરવાયું નહિ! અને આજે એ જ વાળ, ફળાઉ ઝાડ ઉપરથી નમૂળીની વેલફૂલને પીંખીને ફેંકી દે એમ લક્ષ્મીના માથા પરથી ઉતારીને ફગાવી દેવામાં આવ્યા. એના હાથ પરથી કંકણ દૂર થયાં! અને, પહેલાં એ જ હાથ ઉપર એ જ કંકણ જરીક જ રણકી જતાં ને તો તો મોટા બે આકાશી ગોળા જાણે ન અથડાયા હોય એવો માણસોનાં હૃદયોમાં બુંબારવ થતો.

પણ એ બધું જ સમેટાઈ ગયું!

કોઈને કુતૂહલ પણ થતું કે આવી લક્ષ્મીથી વૈધવ્ય શે જિરવાશે; તો વળી નારીજગતનું કોઈ પિછાનદાર પ્રાણી વૈધવ્યને સહ્ય કરવાના ઇલાજો પણ લક્ષ્મીને પઢાવી દેવા તલપાપડ થઈ જતું; કોઈ સમદર્દી વિધવાથી લક્ષ્મીનો શોક સહ્યો ન જતોઃ

‘તે આમ ઘેંશછાશ કરીશ, તો તું તો ભલે મરે, પણ સાથે આ છોડીએ શું પાપ કર્યાં છે તે…?’

‘તું જ કાંઈ નવાઈની રાંડી છે? બાઈમાણસ છીએ તે નસીબે રાંડપણ પણ આવે…’

‘સાચવી લેતાં આવડવું જોઈએ, બા! પેલી ચતુર તેર વરસની રાંડેલી તે જુઓ છો ને, આપણી આંખો તળિયે ત્રીસ વરસની થઈ. કેમ ગંગાબહેન, બોલતાં નથી? તમારી બહેનની છોડી, ને કાશીબહેન, તમારા જેઠના દીકરાની વહુ ક્યારે રાંડી તેય કોઈ જાણે છે જરી? સમય પ્રમાણે વરતી લેવું જોઈએ, બા! આપણે તો એટલું સમજીએ…’

‘ને હેં! દુઃખ તો સૌને છે. કોને નથી? હેવાતનમાંય ઘણીઓ નરક જેટલી આપદા ભોગવે છે; ને કોઈ રાંડીખડી વળી સુખથી આયખું પૂરું કરતી આપણે ક્યાં નથી જોતાં?’

‘હવે તમે પંચાત મૂકશો? રાંડેલાંની ને માંડેલાંની આખી દુનિયાની વાતો લઈને આવ્યાં છો તે! બિચારીને રડાવી રડાવીને અધમૂઈ કરી નાખી!’

બોલનાર કોણ છે તે જરી ઘૂમટો ઊંચો કરીને લક્ષ્મીએ પોતે પણ જોઈ લીધું. ‘સારું થયું તે સૌને ચૂપ કર્યાં!’

‘વારુ, બાપ, આ છોડી પર દયા રાખજે, ને બહુ રોઈશ મા!’…

‘સુખ ઓછું આખી જિંદગી હોય છે?’

‘કંઈ કામકાજ હોય તો બેલાશક કહેજે. મારા કિશોરને મોકલીશ…’

‘હવે જાઓ છો તમે કામકાજવાળાં?’ કરી પેલી બહાદુર બાઈએ વળી સૌને ધમકાવી કાઢ્યાં. અને પછી, એ સૌ તો શું રોયાં હતાં, રામી લક્ષ્મીને ખબે ડોક નાખી દઈ ધ્રુસકે ધ્રુસકે રોઈ એથી કદાચ એને પોતાને પણ નવાઈ લાગી હશે. થોડી વારે છાની રહીને એણે લક્ષ્મીનો ઘૂમટો પોતાના હાથ વડે આઘો કર્યો અને બે હથેળીઓ વચ્ચે એના મોઢાને પકડી એની સામું એકીટશે તાકી રહી. મૂંઝાઈને લક્ષ્મી બોલીઃ ‘સૌને તમે ધમકાવીને છાનાં કર્યાં, ને પોતે જ કેમ આટલું રોતાં હશો?’

‘તું ન જાણે, લક્ષ્મી!’ કહી રામી કાંપતી પાંપણે લક્ષ્મી સામું જોઈ જ રહી. એ પોતે ત્રીસ અંદરની પીઢ વિધવા હતી. એને તો બાળક પણ ન હતું. એનો વર જ બાળદશામાં ગુજરી ગયેલો.

‘શું જુઓ છો?’ અને પછી સહેજ ઉમળકાથી લક્ષ્મીએ ઉમેર્યું, ‘આટલા અચંબાથી તો એમણે પણ મારી સામું નહિ જોયું હશે.’ અને એટલું બોલતાં તો રામીની હથેળી નીચે લક્ષ્મીના ચહેરાના સ્નાયુઓ ઓગળતા હોય એમ હલવા લાગ્યા. હાથ લઈ લઈને રામી બોલીઃ ‘એટલે તો કહું છું, રડ મા, લક્ષ્મી! જો પાછી હું પણ રોવા મંડી પડીશ હો!’ અને પછી પાલવથી લક્ષ્મીનાં આંસુ લૂછતાં લૂછતાં એકદમ પુરુષના જેવો અવાજ કરી દઈ બોલી, ‘વિધવાની ગત વિધવા જાણે. તારે તો હજી હવે એકલાં જીવવું છે. અને મેં તો એવું કેટલુંય જીવી નાખ્યું. ગભરાઈશ નહિ જરીકે.’ અને જરીક પાછા હઠી એની સામું તાકીને કહેવા લાગીઃ ‘હું તો એ જ જોઈ રહી છું કે શું રૂપ છે! માથેથી વાળ ગયા તોયે એને એ! હાથ ચાટૂડા સરખા થઈ ગયા તોય રજ પણ ખામી ન પડે! કાંઈ નહિ, લક્ષ્મી, રડ્યે શું વળવાનું હતું? લગીરે ગભરાઈશ નહિ. તારો ધણી ફૂટ્યા કપાળનો હશે, તે કાળનો કોળિયો થઈ ગયો, તું તો નથી…’

ત્યાં નાની ચંપાએ ઘોડિયામાં જરી અમળાઈને પડખું ફેરવ્યું, એનાથી બંનેનું ધ્યાન જરીક એ તરફ ગયું.

‘લોકનિંદા? લોક કોણ વળી? આપણે ને આપણે જ. ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા. લક્ષ્મી, તને બધુંય સૌની પેઠે ધીરે ધીરે સમજાઈ જશે.’

ઘોડિયામાં ચંપાએ જરી ઊંકારો કર્યો. લક્ષ્મી રામીની બેધડક વર્તણૂકથી ડઘાઈ જઈને સૂનમૂન બેઠી હતી, એણે ઘોડિયા તરફ આંગળીનો ઇશારો કર્યો ને અંધારાં આવતાં હોય એમ આંખો મીંચી દીધી.

‘એ સાંભળી જશે? કેવી ઘેલી? એય મોટી થશે એટલે ઘણીય સમજશે કે…’

ચંપાએ ઘોડિયું હચમચાવી મૂક્યું. ને મોટેથી રડી ઊઠી. લક્ષ્મી નક્કર અવાજે બોલીઃ ‘એને શું?’ અને ઊઠીને ચંપાને છાતીસરસી લઈ લડાવવા લાગીઃ ‘બાપ, મેં તો સત્તરઅઢારે કાઢ્યાં છે, તારે તો હજી…’

‘સૌ પછીથી ધીરે ધીરે સમજી જાય છે,’ કહીને રામી ચાલતી થઈ

ચંપાને લક્ષ્મીએ એકાંતમાં આંસુથી ને વહાલથી નવરાવી, અને એની સાથે અનેક વાતો કરીઃ

‘પેલી દુરગા મારી વાલેશરી થઈને કામકાજ કરવા એના કિશોરને મોકલવા તૈયાર થઈ ગઈ! ને રામી? એને તો આખી દુનિયાથી જાણે વેર ન હોય! પણ એને શું? ને એનું માનું તો મનેય શું? પણ બાપ, તું તો જીવતી જ મરે ને!… શાં લોક છે! એમની ક્યાં હું સલાહ લેવા ગઈ હતી? મારે મારું ઘર ભલું. આ ઘોડિયું ભલું! આટલી આ તું મોટી થાય, તને આબરૂભેર પરણાવું, તું તારે સુખી થાય, ને પછી એથી મારે વળી શું વધારે સુખ જોઈતું હતું? જો કેવી હસી પડી? જરી મોટી થઈ જા! પછી તો આપણે બેઉ વાતો જ કર્યા કરીશું, ને ઘર ભર્યું ભર્યું લાગશે. ને આયખું જતાં શી વાર?… પછી કેવી ઠાવકી બની ગઈ? લે, હવે બહુ મચકો નહિ,!… એમ? ત્યારે તું ભૂલે છે. તું મને હજી ઓળખતી નથી. હું લક્ષ્મી નથી, ચંપાની બા છું.’

ચંપાની બા!

લોકોએ જોયું અને કહ્યું, ‘આજ લગી રાંડી તો એક લક્ષ્મી જ છે.’

‘ધણી મૂઓ ને લક્ષ્મીય મૂઈ!’

‘ક્યાં પહેલાંની રૂપરૂપનો અંબાર લક્ષ્મી ને ક્યાં કૂબડી?’

કીકીઓ પર પાંપણોના પડદા ઢળી ગયા, ને અસલ તેજ એની મેળે ઝંખવાઈ ગયું. નિરર્થક હોઠ બિચારા નજીક ન હોવી જોઈએ એવી બે વસ્તુઓની પેઠે, ખીચોખીચ ભરેલી મોટરબસમાં પારકાની પત્ની ને પારકીનો પતિ મનોમન સમજીને અડોઅડ સાવ સંકોચાઈને બેસી રહે એમ સૂનમૂન પડી રહેતા. શરીરના અણુપરમાણુઓ મૂળ જ્યાં એક હતું ત્યાં દબાઈને બબ્બે ત્રણત્રણ સમાઈ ગયાં, અને સાડલામાં શરીર સરખું કંઈ હોય જ નહિ એવું જાણે થતું.

દુરગાનો કિશોર કંઈ કામકાજ હોય તો કરી આપવા બેચાર વાર આંટા ખાઈ ગયો. રામીએ વળી કોઈ કોઈ આગળ લક્ષ્મીની ભાળવણી કરી હશે તે લોકો પણ અવારનવાર ફેરો ખાઈ ગયા. પણ લક્ષ્મી તો એને ખૂણે બેઠી બેઠી કાં તો વાસીદું ઊસરડી રહી હોય કે કળશ્યાવાસણ કરતી હોય કે અનાજ ભેળી રાખોડી ભેળવતી હોય, અને એની આખી આકૃતિમાંથી જોનારને અણગમો જ માત્ર નીતરતો દેખાતો. દિવસે દિવસે એણે પોતાના મનને પીલી નાખ્યું હતું. પુરુષો શેના, સ્ત્રીઓ શેની, દુનિયા શેની? લક્ષ્મીને તો એ ને એની નાની ચંપા. ચંપાની સમોવડી થઈને જાણે એની જોડે જીવ્યા કરતી. ચંપાને બેત્રણ વરસ થયાં એટલામાં તો લક્ષ્મી વીસત્રીસ વરસ ઘરડી થઈ ગઈ. રામીએ જ એક વાર નાની ‘ચાંપલી’ને લાડથી ટપલી લગાડતાં કહેલું ને કે ‘રાં’, તું જ લક્ષ્મી ખાઈ ગઈ!’

પછી તો લક્ષ્મી બહારનું કામ કરતી પણ થઈ. ઘરમાં ઢોરની સાથે ઢોર થઈને, ગાયભેંસના દોઝમાંથી થોડું ખરચ કાઢતી અને બહાર મોસમવાર ઘાસ, લાકડાં, મહુડાંડોળ કરીને કાંઈક મેળવતી. દયણાંખાંડણાં તો ખરાં જ.

આમ પોતે દળાઈખંડાઈને ચંપાને ખીલવવામાં મશગૂલ રહી ને વરસ પછી વરસ ગયાં તે જણાયાં પણ નહિ. પોતાની બધી આશાઓ દીકરી સાથે એણે એકરૂપ કરી દીધી હતી. ચંપા સિવાયના લોકોને તો ગાંડી લાગે એવી રીતે પણ લક્ષ્મી કોક વાર વર્તતી. એણે કોઈ પુરુષ વિશે જવલ્લે જ કદી વાત કરી હશે. માત્ર ચંપાના વરની વાત ઘણી વાર એના મોઢામાંથી હોંસભેર સરી આવતી. ચંપાની ગોઠણો એને એકાંતમાં ચીમટી દઈ ચીડવતી હસે એથીય વિશેષ સહીપણાથી લક્ષ્મી એને પજવતી, અને પછી સંતોષથી કહેતી, ‘તું પરણી ઊતરે એટલે હું મારે જનમારો જીતી.’

કોઈકે એક વાર કહ્યુંઃ ‘લક્ષ્મી, ચંપા તારી દીકરી નીવડી તો ખરી, હોં! બરોબર તારો ઘાટેઘાટ ઊઘડ્યો છે!’

ચંપા સાંભળતી હતી. તે પોતાની બાની સામું જોઈ રહી અને બાની સાથે પોતાની સરખામણી થતી જોઈ એને મનમાં નિરાશા પણ થઈ.

‘હા, હા; કાળો! સત્તર વાર કાળો. હુંયે કાળી છું. ને તારો બાપે કાળો હતો. તું ક્યાંથી ગોરી પાકી આવી? કોઈ કાળો જ ગોતી કાઢવો છે, યાદ તો રાખ!’ લક્ષ્મી રાતે ઊંઘી જતાં પહેલાં અંધારામાં સૂતાં સૂતાં ચંપાને ચીડવતી હતી. પંદર વરસ સુધી બિચારીએ કોઈ પુરુષની સામું પણ જાણે જોયું ન હતું. કોઈની જોડે વાતચીત પણ ભાગ્યે જ કરી હશે. હવે અત્યારે સૌ ચંપાના વરની પંચાતમાં નવરાં થતાં ન હતાં, ત્યારે ચંપાની બાને પણ એનો વિચાર કર્યા વિના ચાલે એમ હતું નહિ. અને ચંપાની તો એ ભાવ-સદ્ભાવથી ગોઠણ હતી, એટલે બે જણ સહેજ નવરાં પડે કે ચંપાના વરની તેવડમાં ગપાટે ચડી જતાં. ચંપાને તો આ બધું નવું નવું કોડભર્યું, ઉમળકાભર્યું હતું. પણ લક્ષ્મીને માટે આ જૂના જીરણ કિલ્લાઓ પર નવો ધસારો હતો.

કોક વાર ઘરડી થઈ ગયેલી રામી બારણે ફરકી જતી ને કઠોર અવાજથી બોલતીઃ ‘હવે ક્યારે આ લપમાંથી છૂટીશ? મોટી નવાઈની દીકરીવાળી!’

બન્યું એવું કે ચંપાના વર વિશે ખુદ ચંપાએ જેટલી ચિંતા નહિ કરી હોય, એટલી લક્ષ્મીએ કરી હશે. ચંપાને શા માટે પોતાના વર વિશે વિચારો કે તર્કવિતર્કો કરવા પડે? એનું બધું સંભાળનાર ક્યાં બા બેઠી ન હતી? લોકોએ તો માત્ર અંદર અંદર વાત ઉડાડીને સૂચન આપ્યું કે ચંપા પરણવાલાયક થઈ ગઈ છે. અંતે લક્ષ્મીએ એ સૂચનને ઉપાડી લીધું. માતા તરીકે લગ્નની જવાબદારી વગેરે તો એણે ઉઠાવવાની જ હતી. મજૂરીથી પૈસા પણ એકઠા કર્યા હતા. એટલે ખર્ચખૂટણની ચિંતા ન હતી. પણ ચંપાનો વર પસંદ કરવો એમાં મુશ્કેલી હતી ને?

ચંપાનું ચિત્તંત્ર પોતામાં ઉપાડી આણી ગોઠવ્યું હોય એમ એના વર વિશે લક્ષ્મીએ અનેક ભાવ ને ઉમળકાની લાગણીથી વિચાર કર્યા, ‘બીજું તો શું, પણ મારી ચંપાનો વર આમ જરી ઠીક તો હોવો જોઈએ ને?’

ચંપા બધે તોફાની, પણ બા આગળ જરી ઓછાબોલી હતી. દીવો રાણો કરી એક રાતે માદીકરી બન્ને સૂતાં હતાં ને લક્ષ્મીએ કહ્યું, ‘પેલા કુબેર ડોસા પણ એમના દીકરા માટે પુછાવતા હતા… હા? હં!… શું કહે છે?’ ઉત્તર નહિ મળતાં તે ચંપાને માથે હાથ ફેરવી ફરી પૂછવા લાગી અને એણે નકારમાં માથું હલાવ્યું તે જાણીને ચિડાઈ ગઈ. બોલીઃ ‘તો પછી એમ કહીશ તો કંઈ વર નવો ઓછો જનમાવવો છે? ડાહી થઈ જા!’

કોઈ મળવા આવનાર કહેતુંઃ ‘એ ચાંપલી, આ મા મળવી કળજગમાં દોહ્યલી છે હોં! એણે તને જીવને જોખમે મોટી કરી છે. એણે બધું રૂપ, ઘર, બાર તને દઈ દીધું છે. ને પોતે ટુંમાઈને પણ તને અછોઅછો વાનાં કર્યાં છે. એ કહે એમ કરજે. એવી બા કોઈને મળી નથી. દીકરી માટે તે કોણ એની પેઠે મરતું હશે બીજું?’

ચંપા પણ સમજુ અને ડાહી છોકરી હતી.

‘ત્યારે બા, તું જ કહે ને?’

‘હું શું કહું?’

‘કેમ, ત્યારે કોણ કહે? તું બા છે તું તું સ્તો!’

‘દીકરી તો તું છે ને? પરણવું તે તારે છે કે મારે?’

ને બન્ને હસી પડ્યાં.

શાંતિ.

‘તો તેં મને મોટી જ શા સારુ કરી?’

‘તને આવડી કરી, તો હુંય આવડી થવા પામી; નહિ તો હું કંઈ ઘરમાં માઉં એવી હતી? તારી ખાતર ઘરબારણું પકડી રાખ્યું. એમ કે એક દિવસ તું મોટી થશે ને સારે આબરૂદાર ઠેકાણે પરણીને સુખી થશે.’

‘આ વળી તારી આબરૂદારની વાત પાછી?’ ચંપાએ છણકો કર્યો.

‘તો હું ક્યાં તને કહુંયે છું? તેં પૂછ્યું એટલે તને કહ્યું, બાકી હું તો તને રાજી રાખવા તો જીવું છું… ને એમ તો પાછી યાદ રાખજે કે હું તો મારો જન્મારો તારી આબરૂ માટે જ જીવી છું.’ લક્ષ્મી ગળગળા જેવી થઈ ગઈ.

ચંપાએ લાડથી માને કહ્યું, ‘ત્યારે કહી દે ને?’

‘મારી પાસે કહેવરાવે છે, તો ભલે. પણ હું તો નાના નાના અણઘડ જવાનિયાઓથી ત્રાસું છું. પેલી ગૌરીનો વર હમણાં રાંડ્યો, એ ઠરેલ છે, આબરૂદાર છે. દુનિયા ભમેલો માણસ છે, ને પૈસાપાત્ર પણ છે.’

‘એવડો મોટો?’ ચંપાથી બોલાઈ ગયું.

‘જો, હવે બોલું તો કહેજે!… તે નાનો જોઈતો હોય તો સુંદરમાશીના દિયરને ત્યાં હજી કાલે જ છોકરો અવતર્યો છે. દોડ!’

અને હસવા જેવો પ્રસંગ ન હતો, છતાં ભોળાં માદીકરી બન્ને ખડ ખડ હસી પડ્યાં.

ગામનાં સૌ લોકોએ વાહવાહ પોકારીઃ

‘મા તે આનું નામ. ને દીકરી તે આનું નામ.’

‘લક્ષ્મીએ દીકરીનો ભવ સુધાર્યો.’

‘બીજવરને પરણી મહાસુખ પામશે.’

‘બિચારી લક્ષ્મી હવે એકલી પડી? એ જીવશે?’

પણ લક્ષ્મી કાંઈ એકલી નહોતી પડી. એને હવે પૈસો કમાઈને એકઠો કરવાની જરૂર ન હતી. એ દૂધ સવારસાંજ રોજ માઈલેક છેટે જમાઈને ઘેર પહોંચતું કરતી. ઘીમાખણ પણ અવારનવાર મોકલતી કે જાતે આપી આવતી. જમાઈ પણ કોક કોક વાર આવે તો લઈ જાય.

જમાઈ પૂનમલાલ મજાના માણસ હતા. મળતાવડા પણ બહુ જ. અને લક્ષ્મીને તો બે રીતની ઓળખાણ. પોતે સાસુ તો ખરી જ, પણ ગૌરીય એના બાળપણાની નાનામાં નાની ગોઠણ હતી. એટલે ગૌરી અને ચંપા વચ્ચે લક્ષ્મી એક પુલ સમી હતી. જમાઈસાસુએ શરૂઆતમાં ચંપા વિશે તો ઝાઝી વાત કરી નહિ એટલે ગુજરી ગયેલી ગૌરી વિશે ઘણી વાર કલાકો સુધી વાતો કરતાં. ગૌરીના નાનપણના ઘણા રમૂજી કિસ્સા લક્ષ્મી ઊલટભેર કહેતી અને પૂનમલાલ ને એ બન્ને ગૌરીના એ દૂર દૂરના ભૂતકાળમાં લીન થઈ જતાં.

કોઈ શેરીએ પસાર થતું બૂમ પાડતું, ‘શેના તડાકા ચાલે છે?… લક્ષ્મી, કોણ આવ્યું છે?’

‘અરે…’ લક્ષ્મી ભર્યા ભર્યા અવાજે જવાબ આપતી, ‘મારી ચંપાનો વર…’

વહેલી રાતે શેરીનાં બેચાર જણાં મળ્યાં ત્યારે કોઈએ કહ્યું પણ ખરું, ‘હવે કેવી લક્ષ્મી ખુશ રહે છે. દીકરી પરણાવી દીધી એટલે?’

‘ખરું સ્તો, કેવડી મોટી ચિંતામાંથી છૂટી?’ બીજીએ ટાપસી પૂરી.

ટોળામાં કોઈ નવું આવીને બેઠું ન બોલ્યું, ‘લક્ષ્મી, દીવા વખતે કોણ હતું એ, હું વાસીદું નાખવા જતી હતી એ વેળા!’

‘મારી ચંપાનો વર.’ લક્ષ્મી બોલી.

‘ક્યાં છે?’

‘એ તો ગયા એમને ગામ.’

‘તે અંધારું થઈ ગયું હતું ને ન ગયા હોત તો?’

‘આપણે તો કહ્યું, પણ પછી કેટલું કહેવાય છે?’

‘કેમ સસરાને ઘેર રહેવાની વળી નવાઈ હોતી હશે?’ કહીને આવનાર બાઈ છીંકણી લેવાના વધુ મહત્ત્વના કામમાં ગૂંથાઈ.

ઘરનું કંઈ નાનુંમોટું કામકાજ હોય તો અવારનવાર આવીને પૂનમલાલ સંભાળી જતા. ને હમણાં નવરી પડેલી લક્ષ્મીને કંઈનું કંઈ નવું જ કામ સૂઝી પણ આવતું. માંવટીનો છેડો ફસકી ગયો હતો તે બરોબર કરાવ્યો, બારણું બરોબર વસાતું ન હતું તે ઠીક કરાવ્યું. ગાંધી વધારેપડતા પૈસા માગતો હતો તેનો બરોબર હિસાબ કરાવી લીધો. ત્રણ વેતરની એક ગાય હતી તે ઠીક પૈસા ઠરાવીને સારે ઠેકાણે વેચી દીધી.

‘આ અભરાઈ ક્યારે મૂકી, લક્ષ્મી?’

‘કોણે લાવી આપી?’ બીજીએ પૂછ્યું.

‘કોણ લાવી આપે વળી? મારી ચંપાનો વર.’

‘નસીબદાર છો, બાઈ, નહિ તો કાંઈ બદા જમાઈ આવા નથી હોતા.’

કોક વાર બંને જણાં વાતો કરતાં હોય, ને કોઈ બારણે ડોકાય ને જરી મલકાઈને ચાલ્યું જાય, ત્યારે લક્ષ્મીને થતું કે પોતે કેટલી બધી સુખી છે. હાંસીમાં કોઈ હસતું હશે, એની તે એને કલ્પના પણ ન આવતી. શા માટે આવે? પોતાના જમાી સાથે પણ છૂટથી વાતો કરવાનો એને શું હક નહોતો? સંસારે કશા પણ ધારાધોરણ ઘડ્યા વિના એવા કેટલાય હકો કુટુંબવ્યવસ્થામાં સ્થાપી રાખ્યા છે, ને કોઈને પણ એની સામે બબડવાનો હક નથી. અને લક્ષ્મી ક્યાં આ પંદર વરસ કોઈનીય સાથે બોલવા ગઈ હતી? પૂનમલાલ તો એનો જમાઈ છે, એની જોડે તો એ બોલવાની, બોલવાની ને બોલવાની.

પણ ક્યાં કોઈ ‘ન બોલ!’ એમ કહેવાયે આવે છે? અને કેટલાંય વરસોથી, કેટલાય જનમારાથી કોઈની પણ જોડે કદી બોલી ન હોય એમ લક્ષ્મી વાતે ચડી જતી, અને સમયનું પણ એને ભાન ન રહેતું.

‘ચાલો, પૂરું કરો હવે! મારે મોડું થાય છે… તમે ને એ આંબા નીચે ગયાં ત્યાં સુધી તમે કહ્યું, ‘પૂનમલાલે ઊભા થઈને અંધારું થઈ જાય તે પહેલાં ઘેર પહોંચી જવા માટે તૈયાર થતાં થતાં અધૂરી વાતનો તાંતણો મેળવી આપ્યો.

‘મોડું તો થઈ જ ગયું છે, શી રીતે અંધારામાં જશો?’

‘રોજ જાઉં છું કે આજ નવાઈનો? ચાલો, ચાલો, વાત પૂરી કરો… હં! તમે ને એ આંબે પહોંચ્યાં, પછી?’

‘હા; રોજ રોજ મોડું થઈ ગયું હોય તોય જવા દઉં છું એમાં સૌ વઢે છે તો મને હોં, તમને નહિ.’

પૂનમલાલે બહુ જ ઉતાવળથી તૈયાર થતાં કહ્યું, ‘અંધારું કે અજવાળું, ઘેર ગયા વગર છૂટકો છે?… હં, હં, પેલી વાત?’

‘સસરાને ત્યાં તે રહેવાની વળી નવાઈ હોતી હશે?’ પોપટની પેઠે લક્ષ્મી યંત્રવત્ બોલી ગઈ.

‘તમે કહેતાં’તાં એ વાત કહી દો ને એટલે ઊપડું. ઊલટું વધારે મોડું થાય છે.’

‘તો કંઈ નહિ; કાલે. આજ ઉપર કંઈ છાપ છે?’ લક્ષ્મીએ સાવધ થઈને કહ્યું. પૂનમલાલને લાગ્યું કે લક્ષ્મીને ખોટું લાગ્યું છે, એટલે એ નચિંત હોવાનો ડોળ કરીને થોભ્યો. જોકે ખરી વાત તો એ હતી કે લક્ષ્મી પોતાનું નાનપણ સંભારીને ગૌરી વિશેની વાત કહેતી હતી એ પૂરી સાંભળ્યા વગર એનાથી એક ડગલું પણ ખસાય એમ ન હતું.

‘ચાલો, આ ઊભો. હવે તો કહેશો ને?’

હસીને લક્ષ્મીએ કહ્યુંઃ ‘એમાં છે શું? કાલે કહીશ. કહીશ, તમે ફરી આવશો ત્યારે.’

‘ના, ના; અધૂરી તો રાખો જ નહિ… હં. આંબા નીચે, પછી?’

‘પછી, મેં એક પથરો વીંઝીને આંબા ઉપર નાખ્યો. કાંઈ કેરી તો ન પડી, પણ બે બંગડીઓ સામસામી અથડાઈને નંદવાઈ ગઈ…’

‘હં!’ જવાની ઉતાવળમાં, વાતમાં કંઈ ખાસ રસ ન પડતો હોવા છતાં પૂનમલાલે હોંકારો ભર્યોઃ ‘પછી?’

‘પછી, ગૌરીએ પણ એક મોટો પથરો નીચેથી ઊંચક્યો ને વીંઝ્યો તો ખરો, પણ હાથમાંથી પથરો ફેંકાયો નહિ, ધબ્બ દઈને નીચે પડ્યો… ‘હાથ ઊતરી ગયો રે,’ એમ જોસથી વાડ તરફ જોઈને એણે બૂમ પાડી ને નીચે બેસી ગઈ. વાડની પેલી બાજુ કોઈ છોકરા જેવું જતું હતું, પણ એણે સાંભળ્યું નહિ હોય. હું જરી હાથ બરોબર કરવા મથી, પણ અડવા જાઉં કે ગૌરી છળી ઊઠે. સારું થયું તે એટલામાં રઘા ખેડુનો દીકરો એણી ગમ આવી ચડ્યો, એણે બે આંચકામાં હાથ બરાબર કરી દીધો. ચાર કેરીઓ પણ પાડી આપી. લઈને અમે વળીએ છીએ ત્યાં મને ડાબી કોણીએ આવતોકને પથરો વાગ્યો. વાગત તો ગૌરીને, પણ એ સહેજ ચૂકી ગઈ. રઘા ખેડુનો દીકરો તો ખળા ભણી જતો હતો, ને પથરો તો આવ્યો વાડ બાજુથી. હું હોઉં એ કરતાંય ગૌરી એ દિવસે ઝાઝું રોઈ હશે. રુએ ને વાડ ભણી જુએ! નાની પણ કેવી ભલી?’

પૂનમલાલ ડઘાઈને ઊભો જ રહ્યો હતો. એેને મનમાં અપાર વ્યથા થતી હતી. ત્યારે, ગૌરીએ પોતાને ખોટી વાત કહી હતી? એની આંખ આગળ આખો પ્રસંગ ફરી ભજવાયો. પૂનમલાલને વાડવાળી વાટે જતો જોઈને એનું ધ્યાન ખેંચવા ગૌરીએ ખોટી ખોટી બૂમ પાડી હતી. ખોટી જ બૂમ છે એમ સમજીને અને જોડે કોઈક છે એ જોઈ એ ચૂપચાપ ધ્યાન આપ્યા વિના ચાલ્યો પણ જતો હતો. પરંતુ પાછળ જોયા વિના રહેવાયું નહિ; ને જુએ છે તો ટીંબા પર ઘેઘૂર આંબા પછવાડે સૂરજ ડૂબં ડૂબું થાય છે, અને રંગબેરંગી વાદળાંની ભોં આગળ, જેને એ આવતે આંબાગાળે તો પરણવાનો છે એ ગૌરી એક મામૂલી ખેડુના હાથમાં પોતાનો હાથ મૂકીને ઊભી છે. એના ઊછળતા લોહીને એમ જ સૂઝ્યું કે એ હાથને પથરો લગાવી ભાંગી નાખવો. પથરો ફેંકીને એ નાઠો. ગૌરી સાજે હાથે ફરતી, એટલે પોતે ગોત ચૂક્યો હશે એમ એણે મન મનાવ્યું હતું, ને ચૂક્યો એ બદલ પોતાને અભિનંદન પણ આપ્યું હતું. પાછળથી કદીક ગૌરીને આ વિશે પૂછેલું, પણ એ તો પીઠ બતાવીને કહેતી કે, ‘આ અહીં આવતો વાગ્યો હતો, કપાળમાં વાગ્યો હોત તો, હાશ, કેવું સારું થાત! દોડતા દોડતા પરણવા કોને આવત?’

આ બધું યાદ કરતાં પૂનમલાલનું મગજ ગૌરી કરતાં લક્ષ્મીથી જ ભરાઈ રહ્યું હતું, અને ગૌરી વિશે થતું હતું તો તે એટલું જ કે મેં અજાણપણે લક્ષ્મીને લગાડેલું એ મારાથી એણે શા માટે છુપાવી રાખ્યું. એ વખતની લક્ષ્મી એને યાદ આવી. એની સામું પણ જોવાની પોતાની હિંમત ન થતી એ પણ એને યાદ આવ્યું. લક્ષ્મીના જાણ્યામાં આવ્યું હોત તો એ માનિની છોકરી પોતાનું શું કરત એય એણે કલ્પ્યું. ગૌરી તો એના મગજમાંથી દૂર દૂર ખસી ગઈ. અરે મારાથી એવી એવી લક્ષ્મીને પથરો મરાઈ ગયેલો… અને માઈલ છેટે ઘરમાં દીવો કરતી ચંપા તો અત્યારે મગજમાં સ્ફુરી પણ નહિ. એના દીવાને અજવાળે તો એ ગમે તેટલું મોડું થયું હોય તોય ઘેર ચાલ્યો જતો… અત્યારે તો એને એ જ થતું હતું કે પોતે પથરો મારનાર હતો એ કહેવું શી રીતે? વાત નહિ જેવી હતી. પણ, એમ તો કઈ વાત એવી મોટી ભારે હોય છે? જે છે તે તો પ્રસંગમાં જ છે. પ્રસંગ ન જેવો ન હતો, અને સમય પણ.

‘ખોટું બોલો છો. પથરો એને વાગ્યો હશે એટલે એ રોઈ હશે.’ કંઈ નહિ સૂઝતાં, એણે ભળતું જ બોલી નાખ્યું.

‘ના, ના; હું શા માટે ખોટું બોલું? જુઓ, હજી…’ અને કમખાની બાંય થોડી ઊંચી ચડાવી કોણીથી સહેજ ઊંચે એણે ઘા બતાવ્યો. ‘જુઓ, હજી આ ઘા રહ્યો.’

‘કંઈ ચોંટેલું હશે. ઘા જેવું નથી લાગતું.’ સમજ્યા વિના જ પૂનમલાલે બોલી દીધું.

અંધારું વધતું જતું હતું. પણ વાતોમાં હજી દીવો કરવાનું લક્ષ્મીથી બન્યું જ ન હતું. બારણા તરફ પૂનમલાલ ઊભો હતો એની તરફ ખસી બોલી, ‘જુઓને, જૂઠું શા માટે બોલું?’ ત્યાં પૂનમલાલે જ એની તરફ ખસીને આંખ તીણી કરી હાથ તરફ જોઈને કહ્યું, ‘શું છે, શેના ઘા ને શેનું કંઈ?’ લક્ષ્મી કોણી પાછળનો ભાગ બતાવવા માટે હાથ આમળીને ઊભી હતી, બીજે હાથે કમખો ઊંચો રાખી રહી હતી; તે જાણે શરીર બહારની કોઈ પારકી વસ્તુને પકડીને ઊભી હોય એમ લાગતું હતું, પણ ‘ના, ના; લાગેલું જ છે’ એમ ઘાને લૂછવા આંગળીઓ વડે પ્રયત્ન કરીને પૂનમલાલે કહ્યું, ત્યારે લક્ષ્મીના આખાય શરીરના અણુઅણુએ એ સાંભળ્યું.

બહાર શેરીએ થઈને ચાલી જતી બુઢ્ઢી રામીએ અમસ્તો ટહુકો કર્યો, ‘લક્ષ્મી!’ અને ઉતાવળ હશે તેથી ડોકાયા વિના જ ચાલી ગઈ. ‘હાશ!’

વરસો સુધી લક્ષ્મીએ ચંપાથી પોતાનું જીવન ભરી દીધું હતું, છેલ્લાં વરસો ચંપાના વરથી ભર્યાં હતાં. ગૌરીની વાતોથી પણ એણે પોતાનો ઠીક ઠીક વખત પસાર કર્યો હતો, અને એનું આલંબન લઈ હવે વધારે વખત કાઢી શકાય એમ ન હતું. ચંપાનું અવલંબન સાચું અને મજબૂત હતું. ચંપાના નામથી, એને લગતા ખ્યાલથી એ પોતાનું આખું જીવન ભર્યું ભર્યું રાખતી હતી. હવે એ પોતાના નામથી, પોતા વિશેના વિચારોથી જ જીવનને ભરી દેતી થઈ ગઈ. સમાજના પ્રવાહમાં તણાતાં તણાતાં જે રીતે રહેવું પડે તેમ રહેવા એના મનને એણે કેળવી દીધું હતું. કંઈ ધ્યેય નહિ. આડાઅવળા જવાની અધીરાઈ નહિ. સમાજની માઝામાં રહીને ચાલવું, બસ, સમાજની એવી ઇચ્છા હતી, અથવા તો કહો એવી ટેવ હતી કે લક્ષ્મીએ પોતાની જાતને છૂંદી નાખવી ને નાની બાળકીને ઉછેરવામાં પરોવાઈ જવું. ભલે. એ જે સમાજે એને ચંપાનો વર આપ્યો. ભલે.

કીકીઓની નવી ચમકથી પોપચાં થોડાં અધ્ધર રહેતાં થઈ ગયાં. હોઠ, કોઈ અદીઠ પવનલહરીથી હાલતાં પાંદડાં પેઠે, અંદર-અંદર તકરાર થઈ હોય એમ બબડવા લાગ્યા. મોઢાની પાકી થઈ ગયેલી કરચલીઓની નીકોમાં નવું જ પૂર આવ્યું હોય એમ સર્વત્ર છલાછલપણું વરતાવા માંડ્યું.

કોઈ કહેનારે કહ્યું પણ ખરુંઃ

‘દીકરીને સુખે સુખી રહેનારી ઓછી માઓ હશે. લક્ષ્મી પોતે પરણી ત્યારે પણ આવડી હોંસીલી તો નહોતી.’

જોકે એમ કહેવું એ કંઈક વધારે પડતું તો ખરું જ. ‘કંઈક’ એટલા માટે કે કોઈ વાર તો એ કથન અલ્પોક્તિ જેવું પણ હોઈ શકે. કેમ કે હોંસની જ જો વાત કરતા હો તો પોતાના પતિને હોંસભેર મળવાની એક નવવધૂને સમાજે તકો આપી છે તે કરતાં જમાઈને મળવાની એક સાસુને ઓછા સંકોચપૂર્વક આપી છે.

ચંપાને થતું કે માએ મને પરણાવી દઈને માયા ઉતારી. ચંપાને ત્યાં લક્ષ્મી મળવા ઝાઝું જતી નહિ. જેને મળવું હોય તે પોતાને બારણે આવે અને સમાજની માઝા અને હકની નીતિમાં રહીને મળી શકાતું હોય તો પોતે તેને મળે. ચંપાને નવાઈ થતી કે પોતાની પાછળ મરી જનારી લક્ષ્મી એને આમ સાવ ભુલામણે નાખે છે!

ચંપાને સુવાવડ માટે પિયર લઈ આવવા લક્ષ્મી એને ઘેર ગઈ ત્યારે ફિક્કી માંદલી આંખોથી ચંપા પોતાનું રૂપ માએ ચોરી લીધું હોય એમ એની ભભક સામે જોઈ રહી.

આજ તો નહિ, પણ આવતે સોમવારે ચંપા પિયર જાય એમ નક્કી થયું. પણ વચમાં શનિવારે જ અચાનક લક્ષ્મીને કોઈએ આવીને અધ્ધરશ્વાસે સમાચાર આપ્યા કે પૂનમલાલને એકાએક બીમારી થઈ આવી છે. લક્ષ્મી એક ક્ષણ પણ ગુમાવ્યા વિના દીકરીને ત્યાં જઈ પહોંચી ને તરત જ જમાઈની સારવારમાં રોકાઈ ગઈ.

‘ચંપા, રોઈશ મા. ઝાઝી માંદગી નથી. હમણાં ફેર પડી જશે.’ અને એને દવા દઈ આવવાનું કહી પોતે ઓશીકા પાસે બેસી પૂનમલાલનું માથું દબાવવા લાગી.

પણ માંદગીમાં ફેર ન પડ્યો. સૌ આખો વખત મટકું પણ માર્યા વગર ખાટલા પાસે બેસી રહેતાં.

ત્રીજા દિવસની રાતે માંદગી ભારે હતી. પૂનમલાલથી બોલાતું પણ ન હતું. ચંપા ખાટલાને છેડે બેસીને પગ દબાવતી હતી.

‘માકોરભાઈ, તમે તે ક્યાં સાસરિયાં છો…? પણ, ચંપા, ઘરડાં માણસના દેખતાં જરી લાજમરજાદ રાખીએ. ખાટલા પર ન બેસીએ તો શું? લાવ, ખસ, નહિ તો હું પગ દબાવું.’

માકોરબાઈ સગડી આગળ ઝોકાં ખાતાં હતાં તે ઝબકી ઊઠીને ચિંતાથી જોવા લાગ્યાં કે માંદગી એકદમ વધી તો નથી ગઈ. ચંપાએ માકોર ને લક્ષ્મી બંને કરોડ કરોડ વરસ નરકમાં રહે એમ મૂંગે મૂંગે શાપ આપીને નિઃશ્વાસ નાખ્યો.

દિવસ ને રાત એક આસને લક્ષ્મી ઓશીકે બેસી રહેતી ને એકાગ્રપણે સારવાર કરતી. કોક કોક વાર પૂનમલાલ આંખ ખોલતો ને જુદાં જુદાં મટકાંમાં એક જ ચહેરામાં લક્ષ્મીને અને ચંપાને જોઈ એના મોઢા પર પ્રસન્નતા છવરાતી. કોઈ વાર ચંપા આવીને પતિનું ધ્યાન ખેંચવા ધીરેથી બોલાવે કે કંઈ કરે તો લક્ષ્મી પોતાના દરદીને સાચવવાની ફરજ કુશળપણે બજાવતી અને ‘જરી જંપ્યા છે ત્યાં…’ કહી ચંપાને છણકાવી કાઢતી.

બાના આ હદબહાર વધી પડેલા વહાલથી ચંપા અકળાઈ ગઈ હતી. પાંચમી રાત ભયંકર હતી. બહારનાં અંધારાંમાંથી જામીને બન્યો હોય એવો મૃત્યુદૂત સૌની નજર આગળ તરવરતો હતો. ‘ચંપા, ગંગાજળ લાવ જો!’ ‘ઝટ કરને, ચંપા, પેલી સોનાની કરચ લાવ ને!’ ‘અરે નઘરી, તુલસી ક્યાં મૂક્યાં?’

હવે શોધો કે ન શોધો, લક્ષ્મીનું બહાવરાપણું પણ થીજી ગયું; એના પોતાના શરીરમાંથી પણ પ્રાણ ચાલ્યો ગયો હોય એમ ભારેખમ થઈને એ નીચે ફસડાઈ પડી. એના પ્રાણને હવે ઊભા રહેવાનો આધાર જ શો હતો!

ભેગા થયેલા માણસોએ શબને ભૂમિ પર ઉતાર્યું!

લક્ષ્મી બીજી વાર રાંડી.

‘તું રો મા, ચંપા. હું ક્યાં રોનારી બેઠી નથી!’

‘હા, હા; લક્ષ્મી સાચું કહે છે. એ તો ગયા, પણ હવે તારે ઘર ઉઘાડું રાખવું હોય તો તારું નસીબ છે તે સાચવી રાખ.’ બીજી કોઈ બાઈ બોલી.

‘હા; દીકરો અવતરશે તો કશી ખોટ નહિ રહે. ભલી હો તો ઊગતા જીવને ટૂંપી ખા માં!’ ત્રીજીએ ટાપસી પૂરી.

અને રોજ એમ સૌ ચંપાને સમજાવતાં ને એને રોવા દેતાં નહિ. લક્ષ્મી ભલે રુએ. પણ સમાજ એને હકપૂર્વક રોવા દે કે ન દે, લક્ષ્મીને નસીબે રોવા સિવાય હવે કશું રહ્યું જ ન હતું. હવે ફરી પાછું દુઃખી દીકરીથી પોતાના જીવનને ભરી દેવું એ ખોટે છેડેથી જિંદગી શરૂ કરવા જેવું હતું. એણે રોયા જ કર્યું. ન ખાધું, ન પીધું, ન આરામ લીધો.

‘બાઈ, આપણા મુલકમાં આવી મા પાકવી મુશ્કેલ છે.’

‘આ આટલી નાની ચંપા ન હોત તો એ તો એના વર જોડે જ મરી જાત.’

‘ને જીવી તેય મૂઆ જેવી જ ને?’

‘જીવી આટલી છોડી કાજે. ઓછું એને જીવવું હતું?’

‘ને ચંપા પરણી એટલે તો બસ શું ઘેલી ઘેલી રહે!’

‘રહે જ ને? ચંપા કાજે તો એણે આવરદા કાઢ્યો હતો.’

‘હવે તે, ચંપાનું દુઃખ જોવા સારુ જીવે? સારું થયું તે એને ભગવાને ટાણે મોત મોકલ્યું.’

‘લક્ષ્મી ગઈ. પણ એવી બીજી થવી મુશ્કેલ છે.’

કોઈની જીભ લક્ષ્મીનાં વખાણ બોલતાં થાકતી નહિ. ચંપા મૂંગી મૂંગી આ બધું સાંભળતી અને પોતાના દુઃખથી સમસમી રહેતી. લક્ષ્મીએ પોતાની જાતને ને પોતાનાંને દૂભવીને પણ સમાજને ક્યાંય દૂભવ્યો ન હતો એ ચંપા જોતી અને ભોળી બાની સરળ ચાલાકીથી આશ્ચર્યચકિત પણ થતી.

બે મહિના પછી એને દીકરી અવતરી, ત્યારે આડોશીપાડોશીએ આવકારી તો નહિ પણ પછી સૌએ મન મનાવ્યું. ‘દીકરી તો દીકરી, બાઈ, દીકરીએ દીવો રહેશે.’

દીકરી મોટી થતી ગઈ ને પોતાની નાની બાને પ્રસન્નતાના વાતાવરણમાં લાવતી ગઈ.

અને ચંપા, બાનું વેર લેવા જાણે, બમણા વહાલથી દીકરીને ઉછેરતી રહી.

જૂન ૩૦ – જુલાઈ ૮, ૧૯૩૪

શ્રાવણી મેળો

અંબી અને એની ગોઠણ સોના મેળામાં એકબે આંટા મારી આવી ફરી પાછાં ચગડોળમાં બેઠાં હતાં. કશે દિલ ગોઠતું નથી એમ કહીને અંબી સોનાંને અહીં ઘસડી લાવી હતી.

‘તો દોડીને મેળે શીદ આવ્યાં, ગોઠતું નથી તો?’ સોનાંએ રીતસર ચીડવવાનું જ શરૂ કર્યું.

‘ચગડોળમાં બેસવા વળી.’

જવાબ ઉડાઉ હતો. ખરો જવાબ તો હતો એનો દીર્ઘ દબાવેલો નિઃશ્વાસ. અને સોનાંની સરત બહારની એ વાત ન હતી.

‘તો હું કાંઈ રોજરોજ મેળે સાથે આવીને તારી જોડે ચગડોળમાં બેસવા નવરી નથી.’ સોનાંએ તો ચગડોળમાં પોતાની જોડે બેસનારો બે મેળા ઉપર ગોતી કાઢેલો.

અંબી જરી મૂંગી રહી. અને પછી કોણ તારી જોડે બેઠું જ છે, કહી સોનાંની સામે પીઠ કરીને બેઠી. ચગડોળ નીચેઉપર, ઉપરનીચે ઘૂમવા માંડ્યો એટલે આજુબાજુના માનવસમુદાયના ખદબદતા ઉકરડા તરફ ઘૃણાથી જોતી રહી. પોતે એ ધરતીથી અલગ, એ ધરતીથી ઊંચે, જાણે કોઈ બીજા જ ગ્રહ પર વસતી, એવું ચગડોળ પર હોવાથી એને લાગતું ન હોય.

સોનાંએ પોતાના ગુનાની માફી લાડની એક ચોંટીથી માગી જોઈ. પણ એમાં ન ફાવી એટલે થાકીને માત્ર વનવધૂઓને જ વરી છે એવી ભરી ભરી હલકથી એણે ગાવું આરંભ્યુંઃ

ઝોલો લાગ્યો ગોરીને રૂસણે!

કોણ રિસાયું છે કહેતીક અંબી સોનાંના કંઠમાં કંઠ પૂરવા લાગી. ભૂલી ગઈ કે થોડી વાર પછી સોનાં તો ગાતી થંભી પણ ગઈ હતી ને પોતે એકલી જ ગાઈ રહી હતી. જાણ્યું ત્યારે પોતાના આખાય વર્તનથી એવી તો શરમાઈ કે એક વાર એ ગાવાનું તો તરત જ પડતું મૂકત. એક… એક… ઉપરની બેઠકમાંના પેલા કોઈનો પાવો ગીતની સાથે ને સાથે વાગતો હતો તેનો તાલ તૂટવાનો ડર ન હોત તો.

ગીત ચાલતું રહ્યું. પાવો ચગતો રહ્યો. ને ચગડોળ જ જાણે ચગડોળે ન ચડ્યો હોય એવું બની રહ્યું.

ત્રણ ડુંગરની વચાળમાં શ્રાવણના છેલ્લા રવિએ વરસોસરસ મેળો ભરાતો. ને વરસોવરસ, ડુંગરાનાં દૂઝણાં સાવજચાખ્યાં પાણી પીનારા નવલોહિયા નવનવા વનકિશોરો એકલા મેળે આવતા તે બેકલા પાછા જતા. વનકન્યાઓ ટોળેબંધ ચાલી આવતી. લાવતી એક અણબોટ હૈયું અને તાજી વાદળીની માદક લાવણ્યમયી નિર્ભરતા. મેળામાં સૌ ગાતાં, નાચતાં ને મનનું માનવી મળી જાય એટલે એકબીજાનો હાથ ઝાલી રસ્તે પડતાં.

વનલોકને આથી જુદો કોઈ વિવાહવિધિ જડ્યો ન હતો. બે મહિના વરસાદ બરોબર પડ્યો હોય ને ખેતરોમાં બબ્બે ત્રણ ત્રણ વાર નીંદામણ કરી લીધું એટલે પાક તૈયાર થાય ત્યાં લગીની નિરાંત. ધરતી લીલાણી, ને સાથે સાથે વનબાલાઓની જીવનઆશા પર પલ્લવિત થઈ. ડુંગરો નવાં નવાણથી ગાજી ઊઠતા ને કિશોરો પ્રણયનાં નવસ્પન્દન અનુભવતા નાચી રહેતા. દોડીને એક વહેળો અને એક નાનકડી નદી એકમેકને ભેટી સમરસ થઈ ડુંગરની ધારે ધારે વહ્યે જતાં ત્યાં એક મોટો અણડોળ પથ્થર હતો એની ચોમેર નાચકૂદ ને ગાનકિલ્લોલ કરતાં કરતાં જુગલજોડીઓ રચાઈ જતી. ન તો કોઈ પુરોહિતની જરૂર પડતી, ન મોટેરાંની છાયા આડી આવતી. યૌવનની નસેનસે શ્રાવણી પૂર દોડતાં; ભરપૂર અને મસ્ત. નીતરાં નહિ પણ મેલાંઘેલાં; સ્વસ્થ નહિ પણ હેલે ચડેલાં. શ્રાવણી મેળો ડહોળ્યાં દિલનો મેળો હતો.

દેવો આ ફેરે તો મેળે ગયા વગર રહેવાનો ન હતો. છેલ્લાં બે-ત્રણ વરસથી એના ગોઠિયાઓ તો જવા માંડ્યા હતા અને કેટલાક તો અત્યારે મંડાઈ ગયા હતા અને મોટેરા જેવા પણ લાગતા હતા. દેવાના બાપને માથે ભારી રણ હતું. બાપુકાં ખેતરના શેઢાની બાબતમાં ઝઘડો લાગેલો. વાત કચેરીએ ચડી. એ તો શાહુકાર ભલું માણસ તે ખરે ટાંકણે બાંય ઝાલી, થોડીક વીસોની હરફરથી એણે કાના તરારનાં વંશપરંપરાનાં ખેતર અને બાપદાદાની શાખ સાચવી આપ્યાં. એનાં દામ ચૂકવવાં બાકી હતાં તે કલદાર પૂરા નહિ ત્યાં લગણ બાપને પડખેથી ખસી નીકળીને તરારોનો છેલ્લો કુળદીપક દેવો મેળો કરવા શી રીતે જાય? કાનો ને દેવો વરસોવરસ તન તોડીને ખેતરે મજૂરી કરતા, પણ જે કંઈ બચતું તે ‘વિયાજડામાં ડૂલ’ થઈ જતું. એમાં વચ્ચે એક વરસ દુકાળનું આવેલું. માંડ બે જણા આયખું ખેંચતા. દેવાની મા ક્યારની ગામેતરું કરી ગઈ હતી. એક બહેન નાની હતી તેણે ત્રીજા શ્રાવણ પર મેળો કરેલો. દેવો બાપને ઘરડે ઘડપણ મજૂરી કરીને વાંકા વળી જતા આખું વરસ જોતો અને મેળો આવ્યે મૂંગો મૂંગો નસીબને નિંદી બેસી રહેતો. અને નાનાં નાનાં છોકરાં ગાતાં હોય તેમની સાથે હસવા કરતો હતોઃ

મારે પહેરવા નથી ઝૂલડી કે ની આઉં મેળામાં.

ચગડોળ બંધ રહ્યું ને માણસો નીચે ઊતરતા માંડ્યાં. દેવો ન ઊતર્યો. ક્યાં એને નાચવા જવું હતું? ચગડોળના થોડા આંટા ખાઈ પાછા કોઈ બહુ ન જાણે એમ ખેતરે પહોંચી જવું હતું. એ એનો પાવો વગાડતો રહ્યો. નીચેની બેઠકમાંનું ગીત પણ ચાલુ જ હતું. અંબીને ઢંઢોળીને સોનાંએ પૂછ્યું, ‘જઈશું ને?’

‘ક્યાં?’ – ગાતી અટકીને અંબી બોલી, ક્યાંથી આ ધરતી પર પાછાં જવાનું આવ્યું એવી સ્પષ્ટ મૂંઝવણથી.

જવાબ આપવા રહ્યા વગર સોનાં તો નીચે ઊતરવા જ માંડી. ‘લે, હું પૈસો આપીશ આ ફેરાનો,’ એમ કહી અંબીએ એને ખેંચી રાખી. ‘મોટી પૈસાવાળી!’ એમ બોલી એને ચીડવવા સોનાં ફરી ખોટું ખોટું ઊતરવાનું કરે છે, ત્યાં પૈસો ઉઘરાવનારને જલદી પતાવવા અંબીએ પોતાની નાની પોટલી ફેંદતા ફેંદતા કહ્યું કે, ‘પૈસાવાળી નહિ ત્યારે? અંબી કાંઈ કોઈના જણ્યા પર જીવવાની ઓછી છે?’

ત્યાં તો ઉપરથી એક બેઆની આવતી અંબીના ખોળામાં પડી. પૈસા તો સોનાંએ આપી પણ દીધા હતા. એમની બેઠક નીચેથી થોડી ઊંચે પણ ચડી ગઈ હતી. સોનાંએ બેઆની ઉપાડીને મોઢામાં સંતાડી દીધી ત્યારે ક્ષણ પહેલાં જ બતાવેલી ખુમારી ભૂલી જઈને અંબીએ એ કઢાવવા કંઈનું કંઈ કર્યું. મળી ત્યારે હથેળીમાં રાખી ગાલ પર દબાવીને બોલી, ‘જોને, બેઆની સેરવી પણ પાવામાં જરીકે ભૂલ પડવા દીધી છે?’

‘અરે ગાંડી, તેં માન્યું કે એણે,’ ઉપર આંગળી કરી સોનાં બોલી, ‘એણે બેઆની નાખી? જોતી નથી એની તો બેય હાથની આંગળીઓ પાવા પર છે?’

‘મારે પણ આંખો છે,’ એમ કહી સોનાંની આંખો બે હાથ વડે દબાવી અંબીએ ઊંચે જોયું. દેવાની બેઠકમાંનો કોઈ નાનો તોફાનિયો આ નવી જ જાતની વીજળીના ઝબકારાથી પલક માટે આંખ મીંચી ગયો.

સોનાં આંખો પરથી હાથ છોડાવી લાડપૂર્વક ફરિયાદ કરતી હતી, ‘આપણે હવે તારી જોડે મેળે આવવાનાં નથી.’

‘આપણે પણ આવવાનાં નથી.’

‘ન આવવું પડે તો સારું.’

પણ સોનાંનું પૂરું સાંભળ્યા વિના જ અંબીએ ચગડોળની સાથે ગાવું શરૂ કર્યુંઃ

અમે ગ્યાંતાં શાવણને મેળે; કુવેલડી બોલે સે.

અંબી ગાવા માંડી ત્યારે એને સાંભળવાની લાલચમાં સોનાં પોતે ગાવાનું ભૂલી જતી. અંબીના કંઠમાંથી અને દેવાના પાવામાંથી એકરસ અવાજ આવતો હતો. સાંભળીને સોનાં મલક મલક થઈ રહી.

ચગડોળ ફરતું થંભ્યું. પાવાવાળો નીચે ઊતર્યો. સોનાં બોલી, ‘શીદને ઊતરે છે?’ લે આ ફેરાનો પૈસો હું આપીશ.’ અંબી તો ક્યારની ભોંય પર ઊતરી પણ ગઈ છે. બેઠેલાં માણસો ઊતરતાં જાય છે ને નવાં બેસતાં જાય છે. એ વખતે મોટો તોતિંગ ચગડોળ થાકીને હાંફતું જાણે ધીરું ધીરું ચાલે છે. પણ આ ધરતીને શું થયું છે? ધરતી શની ચાકડાની માફક ઘમ્મર ઘમ્મર ફરી રહી છે? આમ આખી વેળા ચગડોળમાં બેસી રહેતાં કંઈ ન થાય એવી અંબી અસ્થિર પગલે બોલી, ‘સોનાં, મને ફેર ચડે છે!’ અને સોનાં ઊતરીને પડખે ઊભી હતી એની સામું જોયા પણ સિવાય, એની આગળ પેલો પાવાવાળો હતો એના ખભા પર હાથ ટેકવી જરી સ્થિર ઊભી.

પાવાવાળાએ પડખે જોયું. જોઈ જ રહ્યો.

‘અંબીને સંભાળજો. પારેવા જેવી છે.’

સોનાંએ ભાળવણી કરી.

‘જીવ સમાણી જ તો.’ દેવો અંબીને લઈ પોતે શું કરી રહ્યો છે તે જાણી શકે તે પહેલાં ચાલવા મંડ્યો.

અંબીએ સહેજ પાછળ જોયું. જરી થંભી. સોનાં ને બંને મૂંગાં મૂંગાં ભેટી રહ્યાં.

‘મળીશું વળી કોક વાર મેળે.’ દેવો એક આટલું સોનાં તરફ જોઈ બોલ્યો.

‘હવે તે કોણ મેળે આવવાનું છે? સોનાં, મારે ઘેર નહિ આવવાની કે?’ અંબી બોલતી હતી અને સોનાં એનાં પોપચાં પાલવ વડે લૂછતી હતી. ‘અમે એક વાર ઘર બરોબર થાળે પાડીને તને લેવા આવીશું.’ અંબી સોનાંને નાની બાળકીને પટાવવાની ન હોય એમ કોડે કોડે કહેતી હતી.

મેળો ભરચક જામ્યો હતો. માનવી સુમાર વિનાનું હતું. દૂરદૂરનાં સંબંધી કે ભાઈબંધ મળી જતાં તો ભર મેળામાં પણ એકમેકને ભેટ્યા વગર ડગલું આગળ ન વધતાં. આદમીઓ કામઠા તલવારવાળો હાથ આડો રાખી એક હાથે સ્ત્રીઓને ભેટતા. પોતાની બોલીમાં ટૂંકા પ્રશ્નોથી જાપ્તા(સલામતી)ના સમાચાર પૂછી આગળ જતા. કંઈ વેચવા-ખરીદવાનું હોય તો તેય પતાવી દેતા.

બીજી બાજુ ઉગમણી મેરના પેલા મોટા પથ્થરની – જેને કોઈ દેવ તો કોઈ રાક્ષસ (કારણ કે એને નામે કેટલાક મેલા વિધિઓ પણ થતા) તો કોઈ વનવીર કહેતા એની – આસપાસ ગાવા-નાચવાની ત્રમઝૂટ બોલતી હતી. અધખીલ્યાં રૂપને તરેહતરેહની માળાઓ વડે અને બોરગૂંથ્યા માથા પરથી ફરકતી છુટ્ટી ઓઢણી વડે ઢાંકતી-ન-ઢાંકતી વનબાલાઓ પગના મસ્ત ઠેકાથી નાચતી હતી. મેઘગર્જના સાથે પર્વતની ઝાંઝરીઓનો કલનાદ ભળે એવો એમનો મીઠો કંઠ જુવાનિયાઓના વીરત્વઘેરા અવાજ સાથે ભળતો હતો. ભૂમિતિના સુરેખ વર્તુલ આકારમાં નહિ. પણ શ્રાવણી ઘોડાપૂરનાં અફાટ મોજાંની ગતિએ જરી આગળ ધપતાં, જરી પાછાં નમતાં એમ સૌ નાચતાં હતાં. એકબીજાથી ગંઠાવાનું નક્કી કર્યા પછી પણ ઉલ્લાસી જોડાંઓ યૌવનના એ નિર્દંભ નિર્બંધ નૃત્યમાં બને એટલું ઘૂમી લેતાં, મોટાંઓ જોઈને જોબન સંભારતાં. નાનાંઓ ઝટઝટ મોટાં થવા મન કરતાં.

અંબી-દેવો દૂરથી જ મંગલ દૃશ્ય આંખો ભરીને જોઈ લઈ જરી હાટડીઓમાં ફેરો લગાવી રસ્તે વળ્યાં. એમને નાસવામાં શી બાકી હતી? ધરતીથીય અધ્ધર આકાશમાં એ તો રમણે ચડેલાં.

જોકે તોય સહજ સ્ત્રીસ્વભાવ પ્રમાણે અંબીએ તો એક વાર સૂચના કરી જોઈ હતી કે જતાં જતાં સૌ ભેગાં જરી ગાતાં જઈએ.

‘જો ભાઈ, તારે ગાઈને બીજા કોઈને વળી ગાંડો કરવો હતો તો મને ચગડોળે શીદ ફેરવ્યો?’

અને દેવો આગળ થયો.

પાછળ, દૂર હેલે ચડેલા જોબનપૂરનો ઘુઘવાટ સંભળાતો હતોઃ

ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા,
’લ્યા વાલમા,
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા.
હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું…

વેપારીઓનાં નસીબ સારાં તે દિવસ કોરો હતો. દિવસ થોડો નમ્યે, આછી ઝરમર શરૂ થઈ. અંબી-દેવો ચારેક ખેતરવા છેટે ગયાં હશે ત્યાં વરસાદે જરી જોર પકડ્યું. એક ઝાડ નીચે બંને થોડી વાર જઈને ઊભાં. દેવો ઊભો ઊભો, અંબી ગાય એવી એની જોડે શરત કરીને, બેય પાવા લહેરથી જરી ડોલતો ડોલતો બજાવતો હતો. પણ અંબી તો ચૂપચાપ એના ગીત ઘૂંટતા ગળામાં હાથ ભેરવી એના બેસતા-ઊપસતા ગાલના ચાળા પાડતી હતી. બે પાવામાંથી ગીત એકસુરીલું આવતું હતું એમ અંબી-દેવાનાં બે હૈયાંમાં એક જ રસ ઘોળાતો હતો.

એ જ વખતે છત્રી ઓઢીને કોઈ પાઘડીવાળો બોજાથી નમી પડતા એક ટટ્ટુ પર બેસીને રસ્તા પર આવતો હતો. એણે આંખ ઝીણી કરીને ઝરમરતા વરસાદની આરપાર ઝાડ તળેનું દૃશ્ય ધરાઈને એક વાર તો જોઈ લીધું ને કંઈ જોયુંજાણ્યું ન હોય એમ છત્રી મોઢા આગળ નીચે નમાવીને મનથી જ બોલ્યોઃ ‘હં, એમ કે?’

દેવો વગાડવું બંધ કરી અંબીના ચાળા પાડવા ફૂલેલા મોઢા પર ધીમેકથી પાવા અડાડી એને વધુ સજા કરવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં એને કાને કંઈ ધબકારાનો અવાજ આવ્યો.

ચોંકીને આડુંઅવળું જુએ છે તો રસ્તા પર થઈને ટટ્ટુ ઉપર વેપારી જેવું કોઈ જતું હતું. ઓળખવામાં એને મુશ્કેલી પડી નહિ. એના ધીરનારનું જ એ ટટ્ટુ હોઈ શકે. ગયા ઉનાળામાં એના સ્તો પૂંછડાના શેઠે ચમરી ગૂંથાવવા માટે દેાવ પાસે વાળ કપાવેલા.

થોડાં જ ડગલાં છેટે પોતાની પડખે થઈને શેઠ પસાર થયા હશે, પણ અંબી આડે દેવો એને શેનો જુએ?

‘કોણ છે એ?’ ટટ્ટુ થોભાવીને એ બોલ્યા, અને જવાબની રાહ જોયા વગર જ હુકમ કરવા ટેવાયલા અવાજથી કહ્યું, ‘આ જરી પડી ગયું છે તે આપ ને જરી.’

જતી તો હતી અંબી, પણ એને વારીને દેવો આપવા ગયો. એને જોઈને ‘કોણ દેવો કે?’ એટલું અજાણ્યા થઈને શેઠ બોલ્યા.

છોકરાઓને દુકાન સોંપી પાછા ફરતાં રસ્તામાં ચડ્યે ઘોડે છેલછેલ્લું કોઈ ઓળખીતા ગરજુ પાસેથી પડાવેલું મજૂરીના વાણનું પિલ્લું હાથમાં છૂટું પકડેલું હતું. તે એમણે જાણીજોઈને જ – પથરાળ રસ્તો એટલે બગડવાનો જરીકે ડર ન હોઈ – દેવાનું બચ્ચાનું લગીર ધ્યાન ખેંચવા નીચે પડવા દીધું હતું. દેવો પિલ્લું આપવા જાય છે ત્યાં ઝાડ તરફ નજર કરીને બોલ્યા, ‘કેમ ચાર હાથ કરી દીધા એટલામાં?’

દેવો આચાર પ્રમાણે જેશીકિશ્ના (જયશ્રીકૃષ્ણ) કરીને સ્મિતપૂર્વક બોલ્યો, ‘કેમ વીરચનકાકા, ‘એટલામાં’? હું તો તમારા જગુ-સમાણો થાઉં.’

એમ કહી એણે પોતાનો કેસ વાજબી છે એમ આડકતરી રીતે સૂચન કર્યું. જગુ વીરચંદ શેઠનો સૌથી મોટો દીકરો. તે પછીના ગોપાલના, અને તેને કેડેના નાનુનાય તે ઓણ વૈશાખમાં, વિવાહ થઈ ગયા હતા. શેઠ પોતાને મૂળને ગામ સાથે ચોકિયાતો લઈ ગયેલા એમાં દેવો પણ ક્યાં નહોતો ગયો?

‘હા. પણ જગુનો બાપ કાના તરારની પેઠે દીકરાને કૂવાનાં પાણી સામે આખું વરસ તાકીને બેસી રહેવા દેતો નથી તો! તમે બે જણાથી તો કંઈ વળ્યું નહિ ને હવે તું તારું આગવું કરીને ઊભો રહ્યો, ત્યાં, ડોસો બિચારો એકલો ક્યાંથી દેવાં ભરવાનો હતો, ને બાપદાદાનાં ખેતરાં રાખવાનો હતો? એ તો ચડી ગયાં ચોપડે ક્યારનાં!’

સાંભળ્યું ત્યાં દેવાનાં હાડકાંની અંદર એક ધ્રુજારી પસાર થઈ ગઈ. ‘દેવું કંઈ અમારે જ એક નવાઈનું ઓછું છે?’ એટલું જરી હસવા કરતો બોલ્યો.

‘ના, ભાઈ, ના. તારે તે દેવું જ ક્યાં છે, લખશેરીને? હું તો બિચારા કાના તરારની વાત કરું છું. હું એક ઓળખું છું કાનાને ને બીજાં ઓળખું છું ખેતરાંને. જા, ભાઈ, જા. તારેમારે શું લાગેવળગે?’

આટલું બોલતાં બોલતાં શેઠે ટટ્ટુને સોટીથી ચમકારીને આગળ ચલાવ્યું હતું. વાત કરવા પૂરતું જરી પોતે થોભે એટલું માન પામવા માટે દેવો હજી અમને મન નાનો હતો. દેવો ટટ્ટુ સાથે ઘસડાતો ઘસડાતો – ટટ્ટુ ઉતાવળું ચાલતું હતું તેથી નહિ પણ એ પાછળથી વડ તરફ ખેંચાતો હતો તેથી – શેઠ કહે તે સાંભળતો હતો. એને થયું કે શેઠે આબાદ ખેતર ઝડપ્યાં. એનું મગજ એ વિચારે ચકરાવા લાગ્યું.

‘ને જગુ-ગોપાળના ચાળા પાડવા તો જાણે જવા દે, પણ તારાથી એક અમથા નાનુનું કર્યુંય તે થવાનું હતું ’લ્યા?’ શેઠ તિરસ્કારથી, દેવાની સામું પણ જોયા વિના, બોલતા હતા. ‘એ નાનુ તો મારો આ આખો મેળો ફેરવે છે મેળો. ને તેં શું કર્યું, દેવા? તેં તો ઊઠીને તારા સગા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ બોલીને શેઠે પોતાની ને દેવાની આડે, વરસાદ બંધ છતાં ઝાપટથી બચવા ધરી હોય એમ છત્રી ધરી.

હતો ત્યાં એકાએક રોપાઈ જઈને દેવો બોલ્યો, ‘એમ કેમ બોલો છો, વીરચન શેઠ?’ એ આવા સવાલ કરવા બેસે એવી એના મગજની સ્થિતિ ન હતી. નીચેથી એક દસ-શેરિયો ઉપાડીને જ વાત કરત પણ તે જ વખતે ‘એને લીધે સ્તો’ એમ બોલવાને બદલે શેઠે સોટીથી વડ તરફ ઇશારો કર્યો. દેવો અંબીને ઘડી પણ એકલી પાડી એ માટે પોતાને મનમાં શાપ આપતો આપતો વડ તરફ વળ્યો.

માંડ બે-ત્રણ વીસો ડગલાં છેટે એ ગયો હશે. પણ એટલું અંતર કાપતાં તો એના આત્મા પર ડુંગર તોળાતા હોય એટલો ભાર એને લાગવા માંડ્યો. એને થયું કે શેઠ શુનું શું કરી મૂકશે. પૈસા ધીરેલા ત્યારે નાનકડો દેવો બાપની જોડે ક્યાં નહોતો ગયો? કાના તરારે છાતી ફુલાવીને, ત્યારે કેવી બડાશ મારેલી કે તરારોની ભૂંઈ (ભૂમિ) તરાર નહિ રાખે તો કોણ રાખશે. શેઠે તો ખાસું કહેલું કે ડોસા, તમને તો હવે વરસો થયાં, ઝઘડાનાં ખોટાં ખરચ શીદ કરો છો? ત્યારે કાના તરારે દીકરા સામે આંખ ભરીને જોઈ લઈ જે કહેલું તે દેવો ભૂલ્યો ન હતો. હજી તો, શેઠ, આ દેવો બચ્ચું છે, પણ બચ્ચું બચ્ચું પણ તરારનું બચ્ચું છે, હોં! હજી ધાવ્યુંચાવ્યું એનું પેટમાં છે. ચપટી વગાડતાંમાં તમારું બધું ભરી દેશે. હવે તો એ ખેતરાં પાછાં પામશું ત્યારે જંપશું. ને તમારા પૈસા? શેઠ, એ પાછા દીધા પહેલાં હું મરવાનું તે ટોલ્લે ચડાવી રાખીશ, ને મારો આ રંગીલો નાનકડો તરાર મેળા સામે પીઠ પર મજૂરીએ મચ્યો રહેશે… દેવાની સામે આવાં અનેક દૃશ્યો ને ભાષણો તરવરી રહ્યાં. પોતે તન તોડીને મજૂરી કરતોપણ હતો. શેઠના નાનુની જાનને રખવાળે ફાંકડો બનીઠણીને જનાર દેવો કોઈ વાર વૈશાખ મહિનાની શરણાઈ વાગતી સાંભળી કૂવાકાંઠે બેઠો બેઠો પાણી ભણી તાકીયે રહેતો હોય તો નવાઈ નહિ. પણ આજે એ કાંઈ મેળો કરવા માટે મુદ્દામ ઓછો આવ્યો હતો? ને આવ્યો હોય તોયે શું? શેઠે પોતાના, દેવાથી ચારચાર છછ વરસ નાના દીકરાને ચાર હાથ કરાવેલા તોયે એમના પોતાના હાથ તો ઊલટા મજબૂત થતા હતા. અત્યારે છોકરાઓને મેળો સોંપી વેળા છતાં એ ઘેર પાછા જતા. અને દેવાને પરણ્યે કાના તરારના હાથ જૂઠા કેમ પડવાના હતા, ભલા? પડવાના હતા એ વાતે સાચી. દેવો ને અંબી પોતાનું જ માંડ પૂરું કરી શકવાનાં. અંબીના સગાઓ દીકરી પેટે કંઈ દાપું પડાવવાના કે નહિ એનુ કંઈ કહેવાય નહિ. શેઠ તો રોકડું માથામાં વાગે એવું પરખાવવાના કે કાના તરાર, તમારાથી દેવું આ ભવે વળવાનું નહિ. ખેતરાં આટઆટલી ગુજર્યા પછી શેઠને ચોપડે ચડી જવાનાં ને જવાનાં. બેય જણા કામ તો બળદિયા બનીને કરતા હતા તોય એમ કેમ, ભલા?… દેવાનું મગજ આ કૂટ પ્રશ્નનો શાસ્ત્રીય ઉકેલ ઓછું જ શોધી શકવાનું હતું?

એ એની અંબીને પડખે જઈને ઊભો.

‘કોણ હતું એ રંગમાં ભંગ પાડવાવાળું?’ કહી અંબી દેવાની આંખોમાં પોતાની આંખો સમાવી એનું સાટું વાળવા કરે છે, ત્યાં દેવાએ વાટ તરફ મોઢું ફેરવી લીધું ને હસીને બોલ્યો, ‘હં, એ તે શું ભંગ પાડવાવાળો હતો?’

વરસાદ બંધ હતો. રસ્તો માણસોથી વહેતો થયો હતો.

માત્ર આકાશને એક ખૂણે વાદળ ઘેરાતાં હતાં.

‘ચાલ. આપણે હીંડશું ને હવે? કેટલે જવાનું છે?’ પૂછીને અંબી હસી પડી. ‘અરે, મેં તો હજી તારા ગામનું સુધ્ધાં નામ પૂછ્યું નથી.’

‘મારું જ ક્યાં પૂછ્યું છે?’

‘તું તો આ ઊભો. નામને મારે શું કરવું છે? પણ ગામ કેટલે છેટે એ જાણવાનું પણ ન સૂઝ્યું! સોનાં મને ઘેલી કહીતે તે અમથી નહિ.’

‘ગામ તે કેટલે બધે દૂર છે?’ દેવો બોલ્યો. ‘અરે ગાંડી, પેલા મારા શેઠનું મુડદાલ ટટ્ટુ તે દીવા વખત પહેલાં પહોંચી જશે તો આપણે તે શા ભવ જવાના હતા?’ પણ આ ખબર એણે અંબી કરતાં પોતાની જાતને જ જાણે ન આપી હોય એમ ચમકી ઊઠ્યો.

‘તારો શેઠ કે?’ અંબી એને પૂછતી હતી. ‘તો મને કેમ પિલ્લું આપવા જવા દીધી નહિ? એ બહાને જેશીકિશ્ના થાત.’

દેવાને પણ થયું કે એ આપવા ગઈ હોત તો સારું. તો અત્યારે એનું માથું ઘમ્મર ઘમ્મર વલોવાતું હતું તે વેળા ન આવી હોત. છાતી મજબૂત કરીને જરી હસીને બોલ્યો, ‘તો બિચારા શેઠ જરી મેળાનું કામ મને સોંપતા ગયા તે તારી આગળ ઓછા કહેવાના હતા?’ દેવો વાત જોડી કાઢવાની પોતાની શક્તિ પર જરી મલકાયો પણ ખરો. ‘બહુ ભલો જીવ હોં કે!’

‘શું કામ સોંપતા ગયા છે વળી? આપણે તો કંઈ એવું કામબામ કરવાનાં નથી.’ કોડીલી અંબી લાડભર્યા અવાજે બોલી.

દેવાને શેઠનું વાક્ય યાદ આવ્યુંઃ ‘તેં તો તારા બાપના બે હાથ ભાંગી નાખ્યા.’ શેઠે વડ તરફ કરેલી સોટી પણ એણે આંખ આગળ જોઈ. પણ હસીને એ બોલ્યો, ‘સોનાં કહે છે તેમ ખરેખર ઘેલી જ હોં કે! બાપડા શેઠ કેટલી તારી તો શાબાશી બોલતા હતા! એક જોઈ છે ફક્ત એમાં તો! કેટલો આપણા પર એમનો હેતભાવ છે? કેટલું તો મને ટટ્ટુ સાથે ચલાવ્યો ને પૂછ્યાં કર્યું!’

‘પણ શું છે એ તો કહેતો નથી.’

‘પલંગના રંગીન પાયા ખરાદીની દુકાને જ રહી ગયા તે એમના દીકરાને દુકાન પર પહોંચતા કરવાના, એટલું.’

‘તો તો એક શરત.’ અંબી એકદમ ખુશ થઈ જઈને બોલી, ‘આપણે એ વેચાતા લઈ લઈશું. શેઠ તો આપણા જ છે ને?’ બોલીને ડાબા હાથમાંની બચકી એણે જમણા હાથમાં લીધી.

દેવો ‘વાહ રે!’ એટલું ધીમા નિઃશ્વાસ સાથે બોલ્યો.

‘કેમ?’ અંબીએ એની સામે જોયું.

‘મને થાય છે કે તું રાજદરબારમાં જનમી હોત તો સારું.’ દેવો એની સામે જોઈ રહ્યો. પોતાને માટે એ નિર્માઈ જ ન હોય એવી નજરથી.

એને હેતથી ધબ્બો લગાવીને અંબી બોલી, ‘તો તો મારા આ લાડકાને ગોતી કાઢવામાં મને શી શી વપ્પત પડત!’

‘ના, ના. કહું છું, રાજકુમારને પરણી હોત તો કેવું? તને એ અછોઅછો વાનાં કરત.’ દેવો ખરેખર ગંભીર બનીને બોલતો હતો. ‘મારી પાસેથી તો તને શું મળશે?’

‘રાજકુમાર મને શું કરી દેવાનો હતો? હું કાંઈ એનું આપ્યું લઉં એવી ઓછી છું?’ કહીને એણે હાથમાંની બચકી છાતીએ લગાવી. બોલી, ‘આ અંબી કંઈ બાજીને ખોબે પાણી પીતી નથી.’

દેવો હસવા કરતો બોલ્યો, ‘એ બધી લઢવાડ તો પછી છે ને?’

‘હા. આપણે લઈ તો આવીએ એક વાર.’ કહીને અંબી જ આગળ થઈ. એણે દેવા સામું જોયું અને બોલી, ‘કેમ એટલામાં પાવા વગાડવાનું તો તું ભૂલીયે ગયો કે? વાહ! આવા જ બધા છોકરા મેળે આવે છે કે?’

દેવાએ બે હાથે પાવા વગાડવા શરૂ કર્યાં. આખું વાતાવરણ સંગીતથી ધોવાઈ ઊજળું ઊજળું ભાસવા લાગ્યું. શ્રાવણનાં સરવડાં પછીનો મધુરો તડકો વાદળનાં બાકોરાંમાંથી અરધો અરધો ઘડી રેલાઈને, ઘડી ભૂંસાઈને ને વળી પાછો રેલાઈને ઉલ્લાસમય પ્રકાશની ક્ષણિકતા જાણે કે દર્શાવતો હતો.

દેવાએ એ સાંજે પાવા વગાડ્યા છે એવા ભાગ્યે જ કોઈએ ક્યારેય વગાડ્યા હશે. સુખી લોકોએ પાવા વગાડ્યા હશે. દુખિયાઓએ પણ વગાડ્યા હશે. પણ એક પાવામાં ઉલ્લાસ અને બીજામાં કરુણતા આજે દેવો રેડતો હતો એનું રસાયણ તો અપૂર્વ જ હતું. આજે એના જીવનની પહેલી ભરી ભરી ક્ષણ હતી. એ ટકવાની નથી એ ખાતરી પણ એના મનને પાકી હતી. હતો એટલો જીવ ઓગાળીને પાવા વાટે એ અત્યારે રેડતો હતો.

ને અંબી, પાવાઘેલી અંબી! કોઈ તળાવડાને કાંઠડે ટેકરી પર નાનકડું પોતાનું ઝૂંપડું છે. ચોપાસ ખેતરો મોલથી લળી રહ્યાં છે. પોતે ખેતરથી કામ કરીને થાકીપાકી ઘેર આવે છે, નાનાં નાનાં ભૂલકાં હેતભર્યાં વીંટળાઈ વળે છે, ને પેલું સૌથી નાનું તો એને જરી શ્વાસ પણ ખાવા દીધા સિવાય કોટે આવતું બાઝી પડે છે… આવું આવું ચિત્ર એ પોતાના લોહીના અણુઅણુમાં રમતું જોઈ રહી, ગવાતું સાંભળી રહી. કોઈ નવી જ આશાથી ફરકી રહી.

પેલા તોતિંગ ચગડોળ કને આવ્યાં ત્યારે દેવો પાવા જરી થંભાવીને બોલ્યો, ‘આવ્યાં છીએ ત્યારે બેસતાં જઈએ ફરીવાર.’

‘હા, હું તો કાંઈ ગાંડી થઈ ગઈ છું કે શું? ભૂલી જ ગઈ કે આપણે ચગડોળે એકે વાર જોડે તો બેઠાં જ નથી.’

બેઠા પછી અંબી બોલી, ‘આ વખતે તો હું પાવા વગાડવાની.’ પાવા લેતાં એણે બચકી દેવાને સાચવવા આપી. ચગડોળ ચગ્યો એટલે એણે વગાડવા પ્રયત્ન કરી જોયો. પણ ફાવી નહિ એટલે ‘કેમ એટલામાં પાવા ઢંગ વગરના થઈ બેઠા?’ કહી મૂંઝાઈને દેવાની સામું જોવા લાગી. આત્યંતિક સુખની લાગણીમાં દેવો મૂંગોમૂંગો બેસી રહ્યો હતો. એના ચહેરા પર પ્રેમ, હોલવાતાં પહેલાં દીવો કરે છે તેમ, ભરપૂર પ્રકાશી રહ્યો હતો. એ પ્રકાશથી અંજાતી અંબીની આંખો, ચગડોળના અનેક આંચકામાંથી એક સાચવી લઈને દેવાએ ચૂમી લીધી. દુનિયાથી અધ્ધર ક્યાંય બંને જણાં ઊડી રહ્યાં હતાં. નહોતું પાવા વગાડવાનું કોઈને સૂઝતું. નહોતું ગાવાનું સાંભરતું. ચગડોળ ભરપૂર ઘૂમતો હતો. ચોમેર મેળો ચગ્યે જતો હતો. અહીં અંબી અને દેવો બધા કોલાહલોથી અલિપ્ત બેઠાં હતાં; અર્ધજાગ્રત, અર્ધસ્વપ્નિલ. માત્ર વચ્ચે વચ્ચે કોક વાર ચગડોળના આંચકાઓ વચ્ચે બંનેનાં અશબ્દ મુખ એકમેકથી મૂંગી વાત કરી લેતાં.

નીચે ઊતર્યાં ને દુકાનો ભણી વળ્યાં. અંબી એની જોડે એ વેળાએ ચાલતી હતી એ જોવા જેવું દૃશ્ય હતું. પહેલાંની અંબી ક્યાં ને આ ક્યાં? વારેઘડીએ ડગલું સાચવી લેવા દેવાને ખભે હાથ ટેકવતી અંબી અનેક સ્વપ્ન અને અગણ્ય આશાઓથી પલ્લવિત થતી હતી. ઊંટો સુડોળ એનો બાંધો શ્રાવણના પ્રફુલ્લ સાગની પેઠે ઝળાંઝળાં થતો હતો. એક જુવાનની પડખે હાથમાં બે પાવા લઈ નવી જ ભભકથી ચાલતી અંબી જંઈજંઈનું જોખનાર બિચારા દુકાનદારોનું સુધ્ધાં ધ્યાન ખેંચતી હતી. એની ડોકની મરોડમાં અખૂટ આત્મવિશ્વાસ હતો, આંખમાં આશાનું સાફલ્ય હતું, અંગેઅંગમાં ભવિષ્ય પર માલિકી મળવાથી ઊપજતી ખુમારી હતી. કેમ ન હોય? સોનાંને બાદ કરતાં એને દુનિયામાં એક-ઘડી-પહેલાં સુધીમાં કોણ હતું? અને અત્યારે? અત્યારે તે દેવાની પડકે આખી દુનિયાની એ માલિક છે. અને એને સોનાં સિવાય વહાલ પણ કોણે કરેલું? બાપ તો એની સાંભરમાં પણ ન હતો. મા બે વરસ પહેલાં મૃત્યુ પામેલી. ચૈત્રવૈશાખની મજૂરીઓ વચ્ચે એને છાંયો દેનારીલીલી લીમડી હોય તો તે એક સોનાં. એને જીવાડી રાખનારું કોઈ હોય તો તે સોનાં જ. એના અભિમાની સ્વભાવને પણ સોનાં વિના બીજું કોણ જાળવી લેનાર હતું? અંબી ઘાસ-લાકડાંના ભારા વેચે. ખેતરે – ચણતરે કામ પર જાય. સોનાંના રોટલાની કોરને કદી અડે નહિ. સોનાંની સોબતમાં એના હાથમાં બીજાં લોકોના પ્રમાણમાં બચત પણ ઠીક એકઠી થઈ હતી.

પણ આ નવા માનવીની સોબતમાં? અત્યારે તો અંબીના ઘડી પહેલાંના ખાલી ખાલી ખાબોચિયા જેવા હૈયામાં આભમાંય ન માય એવડો મહેરામણ ઊછળી રહ્યો હતો. જીવન એને ભર્યું-ભર્યું લાગતું હતું. ઊણપ જેવી ચીજ હવે એ જાણતી ન હતી. સ્વાશ્રયી અને મહેનતુ અંબી આજ સુધી કોઈ પણ એક વ્યક્તિની ઓશિયાળી ન હતી ને છતાં જાણે સારી દુનિયાની ઓશિયાળી હતી. તેને અત્યારે? અત્યારે તો આખી દુનિયાની એ માલિક હતી.

દુકાનો આવી ત્યાં પહેલી જ દુકાનથી, અરે આ તો લેવાનું જ રહી ગયું હતું. પેલા વગર તો ઘડીયે ઘર નહિ ચાલે ને આટલું તો ઉપાડતાં જઈએ એમ યાદ કરી કરીને, લેવાની ચીજો ગણાવી ગણાવીને ભાવતાલ જ સીધી પૂછવા માંડી.

‘હવે એ તો બધો મેળો આખો લઈ જઈશું પછીથી. મારે તો તું આવે એટલે આખો મેળો આવ્યો.’ બોલતા શબ્દોને તરત જ ભૂલી જવા કરતો દેવો આગ્રહ કરવા લાગ્યો, ‘લે, આ નવી ભાતની બંગડી બે લઈ લે, એટલે આપણું બેનુંય મન રાજી.’

અંબી બંગડીઓ તપાસવા લાગી. દેવો એની નમણી મૂર્તિ પરથી પરાણે મીટ ખસેડી આજુબાજુ અકળામણથી જોતો. અંબીએ એક વાર એને એમ ચોમેર જોતો પકડ્યો અને પોતે પણ એના ચાળા પાડવા ‘કોઈને ગોતે છે?’ કરી ડોક ફેરવીને જોયું. ‘અરે, સોનાં જ તો!’ કહેતી, ‘બોલવું. અમે બે સાથે પહેરીએ.’ કરતી દેવાના હાથમાંના પાવા લઈ તીરની પેઠે મેળામાં માર્ગ કરતી સોનાં તરફ દોડી.

સોનાંના મોઢા પર પાવા અડાડી અંબી એની આગળ નવી આંખો ચમકાવતી ઊભી રહી. સોનાં એને જોઈ જરી નવાઈ પામી પણ પોતાની સુખી ગોઠણની એક વાર ઠેકડી તો એણે કરી જ લીધીઃ ‘તું તો ઘેલી પાવાને જ પરણી લાગે છે કે શું? તમને ગમે પણ અમને વાગ્યું એનું શું?’ કહીને વાગ્યાને ઠેકાણે પંપાળી રહી.

દેવાના હૈયામાં પેલું નૃત્યગીત મેઘગર્જના જેવું ગાજતું હતુંઃ

હૈયે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
હોઠે આયેલું પાછું ઠેલ્ય મા.
ગાણું અધૂરું મેલ્ય મા
’લ્યા વાલમા,
ગાણું અધીરું મેલ્ય મા.

રસ્તે એક વાર ચગડોળ તરફ શૂન્ય નજરે જોઈ લીધું એ જ. બાકી ઊંધું ઘાલીને પાણીના રેલાની માફક એ ચાલ્યો જતો હતો. પેલું મુડદાલ ટટ્ટુ ગામ પહોંચી જાય તે પહેલાં તો પોતે પહોંચવું જોઈએ જ. ટટ્ટુનો અસવાર જઈને કાના તરાર આગળ વધામણી ખાય ને ખખડી ગયેલા ડોસાના જીવતરને ધૂળભેગું કરવા જાય ત્યાં જ ઘરની અંદરથી ખડખડાટ અટ્ટહાસ્ય કરતા બહાર આવવું એટલી અત્યારે દેવાની, જો કંઈ હોય તો, મહેચ્છા હતી.

ચપોચપ પગ ઉપાડતો એ ચાલતો હતો. આકાશ અર્ધા જેટલું ઘેરાઈ ચૂક્યું હતું.

થોડેક ગયો ને ભયાનક ત્રાટકા સાથે વરસાદ તૂટી પડ્યો. કોઈ ઓળખીતું મળે તો એની સામું પણ જોયા વિના દેવો એનો સંગાથ તરછોડીને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. ક્યાંઈ ક્યાંઈ ઉભાટે પણ જાણીજોઈને અથવા અર્ધ ઘેલછામાં ચડી જતો.

એક ત્રિભેટા ઉપર રસ્તાથી સહેજ બાજુ પર કોઈ દેખે નહિ એમ બેસી રહ્યો; ઘેર જવાનું હોય જ નહિ એમ ચોંટી રહ્યો. કંઈ અણસારો પામે કે ‘આવી! એ આવી!’ – કરી કૂદીને ઊભો થઈ જતો. અહીંથી એના ગામનો રસ્તો ફંટાતો હશે એમ કલ્પના કરી મેળાથી આવતી વાટ પર ટગર ટગર જોઈ રહ્યો. મનમાં થતું હતું કે લાવ, પાછો જાઉં. પણ કોઈ સામું મળે ને પૂછે કે ‘શું રહી ગયું પાછળ ભાઈ? મેળો ભૂલી આવ્યો કે લાડી?’ તો તો બળીને ખાખ જ થઈ જવાય ને! છતાં અત્યારે એના મનની સ્થિતિ વધારે સારી ન હતી, કોઈ સામું મળ્યું નહિ ત્યાં સુધી એ પાછો ચાલ્યો પણ ખરો.

પણ પેલી ગમ ઉગમણી મેરની હશે તો? તો અહીં આ રસ્તો શીદ આવે?… પણ તો તો સારું. એ ગમ આકાશ કોરું છે ને સુખે એ પાછી જશે… લાવ, તો આપણે જ ઉગમણે મલક જઈએ. પણ એમ ઓછું જવાય છે? જમીન-જાયો ખેડુ જમીનમાં જ ઝાડની જેમ રોપાયેલો છે. ઝાડથી કંઈ હરાયફરાય છે? ભલે ને પછી કોઈ એને આવીને રોજ વેડ્યા જ કરતું હોય.

પેલા ટટ્ટુ કરતાં પણ પોતે જવાનજોધ આદમી મોડો ઘેર પહોંચવાનો એમ યાદ કરતાં દેવો ઊઠ્યો. રઘવાયાની પેઠે રસ્તો જડ્યો ન જડ્યો તેની પરવા કર્યા વગર ચાલવા મંડ્યો. એ બેસી રહ્યો એટલી વાર વરસાદ કંઈ બેસી રહ્યો ન હતો. રસ્તાઓ નાના વહેળાની જેમ એના પગ આગળ આગળ દોડતા હતા.

ગામ આગમચની નદી આગળ આવીને ઊભો ત્યારે અંધારું ગાઢું જામી ગયું હતું. નદીના પ્રવાહનો પ્રચંડ અવાજ સંભળાતો હતો એટલું જ. પણ પોતાના હૈયામાં જે અંધકાર ફેલાયો હતો એની આડે દેવાને કાંઈ દેખાય એમ ન હતું. એના ઘટમાં જે ઘુઘવાટ થતો હતો તે એને નદીના અવાજને સાંભળવા દે એમ ઓછો હતો? નાનો અમથો વહેળો ઓળંગવાનો હોય એમ થેપાડું (ધોતિયું) પણ ઊંચું લીધા વગર એ નદીમાં ઊતર્યો.

તણાવા મંડ્યો ત્યાં એને એકાએક અંતરમાં ટાઢક વળી. હાશ! એ જ એને જોઈતું હતું. મેળાની ને ઘરની વચ્ચે સૌ ભાઈબંધનું ભાઈબંધ મોત ખરી વખતે આશરો દેવા બેઠું હશે એની તો એને કલ્પના જ નહિ. ભલા ભલા ઘોડાપૂરમાંથી તણાતા જીવને બચાવી લાવનાર, માછલાની પેઠે તરનારો, દેવો લાકડાના હાથપગ હોય એવો થઈ રહ્યો.

પણ જીવવા ન જીવવાના નિર્ણયો એમ સાવ માણસની મોજ પર આધાર રાખી બેઠા છે ને?! દેવાને ખબર પણ ન રહી ને એના હાથપગ ક્યારના વીંઝાવા મંડી ગયા હતા. છતાં એ હતો એ બેધ્યાન જ. આ માથાબાંધ્યાનો ફાળ તણાઈ ગયો! છો ગયો. માથું હશે તો બાંધવો છે ને? હાથમાં એક બચકી હતી તેય છો જતી. અથવા તો છોને રહેતી જ. ઘણું કરશે તો ડુબાડશે એ જ ને? તો તો સારું જ તો. છતાં હાથમાં ઊંચી પકડી પાણી બહાર રાખી એ પાણી કાપતો હતો. જાણે એ આધાર રૂપે તુંબડી ન હોય!

સામે કિનારે જીવસમેત પહોંચ્યો ત્યારે પોતાની તરવાની આવડત પર ગાળો વરસાવવાની એને અનહદ ઇચ્છા હતી તોય એટલા હોશ ન હતા. હાથમાંનો લૂગડાનો ગોળો નીચે ફગાવી પથ્થર પર ચત્તોપાટ પડ્યો.

જાગ્યો ત્યારે વાતાવરણમાં કંઈ ઝાઝો ફેર પડ્યો ન હતો. માત્ર ગરીબીમાં જવલ્લે જ જોવામાં આવતા રૂપાનાણા જેવો ક્યાંક શ્રાવણી આકાશમાંથી કોઈ રડ્યોખડ્યો તારો ડોકિયાં કરતો હતો. ઊઠીને બે ડગલાં ચાલતાં જ બેસી ગયો ને પેલો લૂગડાનો ડૂચો માથા નીચે લગાવી લંબાવી ગયો. આવજો સવાર ઢૂકડી! પણ વળી કોણ જાણે ઊભો થઈને એમાંથી કંઈ ઓઢી શકાય એવું હોય તો બત્રીસા ખખડાવવાનું બંધ કરી શકાય એવી આશાથી એને પડ્યા પડ્યા જ બે હાથે વીંખવા લાગ્યો. બેચાર ઝાટકે કપડાના લીરામાંથી એની છાતી ઉપર ને આજુબાજુ પથરા પર કંઈક પડવાથી ખણખણ અવાજ થયો. બેઠો થઈ જઈને ચોમેર જુએ છે તો આકાશના તારા ખરીને નીચે આવ્યા ન હોય એમ ધોળા સિક્કા વેરાયા હતા.

દેવાની ભ્રમિત મનોદશામાં પણ આટલું સમજાઈ ન શકે એવું તો હતું જ નહિ. આ તો અંબીની બચત! અંબી પડખે હોય તો રણમાંથી છૂટવું એ કંઈ મોટી વાત હતી? એ ઝબકારે આજનો આખોય મેળો એની આગળ તરવરી રહ્યો.

જમીન પરથી, હાથમાં આવ્યા એટલા સિક્કા ઉપાડીને મૂઠી વાળી બોલ્યોઃ ‘વીરચનકાકા, તારી આ જમગોળી. ટટ્ટુ પછાડે ભરાઈ જજે વેળાસર, નહિ તો…’

ભ્રમિત જેવો મોડી રાતે ઘેર પહોંચ્યો. બારણું ઠાલું અડકાડી રાખેલું હતું. ઉઘાડીને અંદર ગયો. જોડાજોડ બે ખાટલા પાથરી રાખેલા હતા. જુએ છે તો પાછળ વંડાની ચોપાડમાં એક બાજુ પથારી કરીને કાનો તરાર ઊંઘી ગયા હતા. ‘બિચારા રાહ જોઈ જોઈ થાકીને સૂઈ ગયા હશે. પણ ભલા જીવે અમારે બેને માટે…’ એને બેના વિચારે એનું મગજ હાથમાં ઝાલ્યું ન રહ્યું. ખૂણામાંથી કુહાડો ઉપાડીને કારી ઘોર રાત્રિમાં એ વીરચંદના ઘર તરફ ધસ્યો.

બીજે શ્રાવણે એ જ તોતિંગ ચગડોળ આગળ સોનાંની પડખે અવાક ઊભી ઊભી અંબી શૂન્ય નજરે એને ચક્કર લેતો જોઈ રહી હતી.

ને દેવો? રાજની તુરંગમાં, બનવાજોગ છે કે એ પણ અત્યારે બળદને ઠેકાણે માણસોમાં જોતરાઈને ગોળ ગોળ ફરતો, રેંટની ગતિ તરફ જોતો જોતો, પોરના મેળાની યાદ તાજી કરતો હશે.

સપ્ટે. ૧૯૩૬

VII

સુન્દરમ્

1

ખોલકી

પછી ફળિયામાં કૂતરાં એકદમ ભસવા લાગ્યાં એટલે મને થયું કે બધા આવતા હશે. નિરાંતે જોવાય એટલા માટે હું મેડે ચડી ગઈ અને બારીની ફાડમાંથી જોવા લાગી. બધા ભાયડા બીડીઓ પીતા પીતા આવ્યા અને આંગણામાં ઢાળેલા ખાટલા પર આડાઅવળા બેસી ગયા. પછી બધાએ માથાનાં ફાળિયાં ધીરે ધીરે ઉતાર્યાં, અને કોકકોકે આંગળી વતી કપાળ પરથી પરસેવો લૂછ્યો. હું બધાય ભાયડામાં એમને શોધ્યા કરતી હતી. પણ મને એકદમ જડ્યા નહીં. તે રાતે અમારા ફરીવાર વિવાહ થયા ત્યારે ઘૂમટામાં ને ઘૂમટામાં મારાથી એમને ધારીને જોવાયેલા ન હતા. અને પછી ત્રીજે દહાડે મારી મા મરી ગઈ તે બાપાએ મને ના જવા દીધી, અને એ તેડવા આવ્યા ત્યારે મારી બહેનના વિવાહ થવાના હતા એટલે બાપાએ કહી વાળ્યું કે, ‘વેવા પછી વાત.’ એટલે વિવાહ થઈ ગયા પછી એ તેડવા આવવાના હતા ત્યાં એમના માસા મરી ગયા તે એ બધાની ભેગા કાણે આવ્યા. એટલે મારા બાપાએ બધાને ચા પીવા બોલાવ્યા ત્યારે મને થયું કે લાવ જોઉં તો ખરી. બધા ભેગા આવવાના હતા એ વાત તો ચોક્કસ, પણ એ કિયા તે મને શી ખબર પડે? બારીની ઝીણી ફાટમાંથી મેં તો મારે જોયા કર્યું. બારી ઉઘાડવાની મારી હિંમત ન ચાલી.

એટલામાં મારી ભાભી કેડમાં છૈયાને ઘાલી દાદરો ચડીને આવી ને બોલી કે, ‘ચ્યમ ચંદનબા, આમ સંતાઈ સંતાઈને શું ભાળો છો?’ મેં કીધું: ‘કાંઈ નહીં.’ ત્યારે ભાભી બોલી: ‘કાંઈ નહીં ચ્યમ? આમ તાકી તાકીને તો જુઓ છો. પેલા તમારા આયા સે તે ઓળખ્યા કે નહીં તમે?’ મેં કીધું: ‘મૂઈ ભાભી, તુંય કેવી બળેલાને બાળે સે?’ ‘લ્યો લ્યો ત્યારે, બતાવું તમને,’ એવું બોલી ભાભીએ બારી ઉઘાડી નાખી. નીચે ભાયડા વાતોમાં પડ્યા હતા એટલે કોઈએ અમારા ભણી ભાળ્યું નહીં. પછી આંગળી ચીંધી ભાભી બોલી: ‘જુઓ પેલા.’ મેં કીધું: ‘ચિયા?’ ત્યારે ભાભીએ કીધું: ‘પેલો ગળાનો હૈડિયો મોટો ખારેક જેવો દેખાય સે ને તે. હાં, જુઓ, આ હમણાં ગડફો કાઢ્યો તે.’ મેં જોયું. એમણે ખોં ખોં કરીને મોટો ગડફો કાઢ્યો અને પગ વતી તેના પર ધૂળ વાળી. એક કૂતરું પૂંછડી પટપટાવતું એમની કને આવ્યું તેને એમણે ‘હટ સાલા’ કહી પગના જોડાની અણી મારી. કૂતરું ચેંઉં ચેંઉં કરતું નાઠું એટલે બધાય ભાયડા હસી પડ્યા.

પછી નરભો વાળંદ હુક્કા ભરી લાવ્યો અને બધા પીવા મંડ્યા. ત્યાં મારા બાપાએ બૂમ પાડી: ‘પાણી લાવજો, વહુ.’ એટલે ભાભી પાણી આપવા નીચે ગઈ અને છૈયાને મારી કને મેલતી ગઈ. છૈયાને રમાડતાં રમાડતાં મેં બારીમાંથી જોયા કીધું. પીતળના પવાલામાંથી બધાને નરભે પાણી આપ્યું. એ નવા જમાઈ કહેવાય એટલે એમને પહેલું પાણી ધર્યું. એમણે ઊંચે પવાલે પીધું ત્યારે એમના ગળાનો હૈડિયો ઊંદરડી પેઠે ઊંચોનીચો થતો હતો. પાણી પી એમણે લાંબી સૂપડી જેવી મૂછો બેય ભીના હાથ વતી જરા જરા પલાળીને આમળી અને પછી ખોં ખોં કરવા લાગ્યા. વાળંદે એમને હુક્કો આપ્યો તે એમણે લીધો અને એક ઘૂંટડો પીને મોઢામાંથી ધુમાડો કાઢતા બોલ્યા કે, ‘અરે નરભા રાત, આજે તો તમારો હાથ જોવો છે જરા. બપોરે બેસીશું આપણે.’ અને પછી નવરો હાથ એમણે ઊગી ગયેલી દાઢી પર ફેરવ્યા કીધો અને આંગળી વતી બાલ ખેંચવા લાગ્યા. હુક્કો પીને એ ઊઠ્યા, કોટ ઉતાર્યો અને ધોતિયાનો કછોટો માર્યો હતો તે એક છેડો કાઢ્યો ને જોડા પહેર્યા અને નરભા વાળંદને પૂછ્યું કે, ‘રાત, પેશાબ સારુ કેણી ગમ જવાનું?’ નરભે હસીને કીધું: ‘જાવ ભિયા, ઘર પાછળના વંડામાં.’

એ ગયા પછી ખાટલા પર એમનું ફાળિયું પડ્યું હતું તે નરભા વાળંદે ઉપાડ્યું. ફાળિયામાં એમણે રાતો પટ્ટો ખૂબીથી આડો ખોસ્યો હતો તેના પર હાથ ફેરવતો નરભો વાળંદ બોલ્યો: ‘ભિયા તો જબરા શોખીન દેખાય છે.’ અને એમના કોટના ખિસ્સામાંથી જરા જરા દેખાતો લીલો રૂમાલ તે કાઢવા જતો હતો ત્યાં મારા બાપાએ એને વાર્યો કે, ‘રહેવા દે નરભા, કોઈની ચીજો ફેંદાય ના.’ પછી મારા કાકા આવ્યા અને બોલ્યા કે, ‘ચાલો ઊઠો, મુખીને ત્યાં બધાને ચા પીવા જવાનું છે.’ અને હુડુડુડુ કરતા બધા ભાયડા ઊઠ્યા અને ચપોચપ ફાળિયાં માથે મેલી દીધાં અને હીંડવા માંડ્યા. અને કોઈનેય યાદ તો રહ્યું ના કે એ તો પાછા રહી જાય છે.

એમનો ફેંટો અને કોટ ખાટલા પર પડ્યા હતા. હું મારે બારીએ બેઠી બેઠી જોયા કરતી’તી. પેશાબ કરી એ આવ્યા અને કોટ પહેરતાં પહેરતાં એમણે બારી ભણી જોયું અને મેંય જોયું, અને મને કંઈ કંઈ થઈ ગયું. પછી એમણે પાછો બધો ફેંટો છોડી નાખ્યો અને સફાઈથી ધીરે ધીરે બાંધવા માંડ્યો. અને ડોકું તિરકસ રાખી મારા તરફ જોતા જાય અને ફેંટો બાંધતા જાય. મને થયું કે લાવ નાસી જાઉં પણ કોઈ એટલામાં નહોતું એટલે હું બેસી રહી અને ભાળ્યા કીધું.

પછી એમણે ફેંટો બાંધી લીધો અને કોટ પહેર્યો, ગજવા પરની ગડી હાથથી સાફ કરતાં કરતાં એમણે બટન બીડ્યાં અને ચાંદીની સાંકળીવાળાં ખમીસનાં બટન જરા ઢંકાઈ ગયાં હતાં તે દેખાય એમ કર્યાં. ખિસ્સામાંથી લીલો રૂમાલ કાઢી મોઢું લૂછ્યું અને પીતળની ખોળીવાળી લાકડી જમણા હાથમાં ઝાલી ડાબા હાથે રૂમાલ ગજવામાં ઘાલ્યો, અને ખોંખારો ખાઈ મારા ભણી જોવા ગયા, ત્યાં એમને ઠાંસો ચડ્યો. ઘડી વાર ઊભા ઊભા એમણે ઠાંસ્યા કર્યું. પછી એકસામટા બેચાર વાર થૂંક્યા, અને તેના પર જોડા વતી ધૂળ વાળી. અને મારા ભણી જોવા માથું ઊંચું કર્યું અને મેંય જોયું. એમની આંખમાં થોડું થોડું પાણી આવ્યું હતું. પણ એમણે તો જોયા જ કર્યું અને પછી ચાલ્યા. એ દેખાતા બંધ થયા એટલે હું ઝબકી અને બારી વાસી દઈ નીચે જવા મંડી.

ભાભીના છૈયાને કેડમાં ઘાલી હું દાદરાનાં બે પગથિયાં ઊતરી ત્યાં તો ભાભી પહેલે પગથિયે દેખાઈ. મને ઊતરતી ભાળીને તે બોલી: ‘ચ્યમ ચંદનબા, ઊતર્યાં? ચાલો, ચાલો બેસીએ ઘડી વાર.’ મેં કહ્યું: ‘ભાભી, તુંયે ચેટલી બધી મોડી થઈ?’ ભાભીએ કીધું: ‘ચંદનબા, જે થાય તે સારાને સારુ!’ અને મારી કેડમાંથી એનો છૈયો એના ભણી અડધો લટકી પડ્યો હતો તે એણે લઈ લીધો અને પછી અમે બેય જણ બારીએ જઈને બેઠાં.

ભાભીનો છૈયો બારીનો કઠેડો ઝાલી, એક હાથની હથેલી પહોળી કરી, તાતા કરતો કરતો, કાગડા બોલાવવા મંડ્યો. ભાભીએ મને પૂછ્યું: ‘ચ્યમ ચંદનબા, ઓળખ્યાને તમે?’ મેં કીધું: ‘ઓખળ્યા, બુન.’ હું એકલી હતી ત્યારે તો મેં તાકી તાકીને જોયા કીધું હતું, પણ હવે કોણ જાણે કેમ મને શરમ આવવા મંડી. હું આડુંઅવળું જોવા જતી હતી ત્યાં ભાભીએ પૂછ્યું: ‘ઓળખ્યા તો બરાબર ને? પહેલા મુરતિયા કરતાં સારા છે ને?’ મેં કહ્યું: ‘એમાં આપણે વળી શું સારા-નરસા? જે મળ્યું તે ખરું!’ ભાભીએ કીધું: ‘તે પછી ના ગમ્યા તો?’ ત્યારે મારાથી હસી દેવાયું અને હું બોલી: ‘નહીં ગમે તો તું બદલાવી આપીશ?’ ત્યારે ભાભીય હસી પડી અને બોલી: ‘હવે હમણાં જે છે તેને તો વાપરી જુઓ. પછીની વાત પછી. સારા ઘરનો મનીષ છે. એની પહેલી બાયડી ત્રણ છોકરાંની મા થઈને મરી ગઈ. અને બીજી તમારી જેવડી બાળરાંડ મળી.’ મેં કીધું: ‘પેલી છોકરાંવાળી અને હું બાળરાંડ. તેમાં વધારે શું આવ્યું?’ એટલે ભાભી હસીને બોલી: ‘ચંદનબા, તમે કયે દહાડે સંસાર માંડ્યો છે તે તમને ખબર પડે? આ મારો સો સો વાનાંનો, પરણ્યા કેડે દશ વરસ કેડેનો છૈયો.’ એમ બોલી એણે છૈયાને ગોદમાં લઈને દાબ્યો.

એવામાં પડોશણે બૂમ પાડી એટલે છૈયાને મૂકીને તે નીચે ગઈ. મેં એના છૈયાને ગોદમાં લીધો. એણે ભૂખ્યો થયો હોય તેમ મારી છાતીમાં માથું મારવા માંડ્યું. એટલે મેં એને સામા પીપળા પરનો મોર દેખાડી છાનો રાખ્યો. હવે દીવાવેળા થવા આવી હતી, અને ભાભીનો છૈયો તો ઝાઝું ને ઝાઝું રોતો હતો. એનું રોવું સાંભળી ભાભી નીચેથી બોલી કે, ‘એને રાખજો ચંદનબા, આ દીવો પેટાવીને હું આવી.’ પછી તરત નીચે દીવો સળગ્યાનો ચમકારો થયો અને ભાભી ઉપર આવી. મારી કનેથી છૈયાને લેતાં લેતાં બોલી: ‘પારકું છૈયું રોવાડ્યા કરીએ તો ખવાડીએ ના?’ પછી છૈયાને ધવડાવવા માંડી. અને ખૂબ તોફાનમાં આવી હોય એમ એણે આંખો નચાવવા માંડી અને બોલવા જાય અને વળી રહી જાય. પછી એમ કરતાં કરતાં બોલી: ‘કહો, એક વાત કહું તો શું આપશો?’ મને હસવાનું મન થયું: ‘જેવો માલ તેવું મૂલ.’ ‘ત્યારે તો હું કમાવાની.’ એમ બોલી ભાભીએ છૈયાને એક થાનેથી બીજે થાને ફેરવ્યો અને કહ્યું: ‘આમ કને આવો ત્યારે.’ હું કને ગઈ ત્યારે એણે કીધું: ‘હજી કને, મારા મોઢા આગળ કાન લાવો.’ મેં એમ કર્યું ત્યારે એણે છૈયાને માથે ટેકવેલો હાથ છૂટો કરી બેય હાથે મારું માથું પકડ્યું અને ધીરેથી બોલી: ‘ભિયાએ તમને રાતે બોલાવ્યાં છે.’ અને મારા ગાલ પર એણે ચચરે એવી ચૂંટી ભરી. મારું રૂંવેરૂંવું ઊભું થઈ ગયું. મને ગભરાયેલી જોઈ ભાભી જ બોલી: ‘જશો ને? અને હવે મારું મૂલ. જે બને તે મને રજેરજ કહેવાનું.’

અને હું ગઈ. જનજનાવર જંપી ગયું ત્યારે ભાભીએ મને ઉઠાડી: ‘ચંદનબા, પાડોશણે વાડાનું બારણું ઉઘાડ્યું છે.’ અને અમે બેય જણીઓ વાડામાં નીકળી. ભાભીનો છૈયો ઊંઘતો હતો તે જરા સળવળ્યો પણ પાછો ઊંઘી ગયો. અંધારી રાત હતી. પાડોશીનો અને અમારો વાડો સહિયારો હતો. હરણિયો આથમવા આવ્યો હતો. બધાંય ઊંઘતાં હતાં. ભાભી આગળ થઈ ને બોલી: ‘તમે ચંદનબા, નસીબદાર. અમારે તો ઘરબાર માવતર છોડી આટલે દૂર આવવું પડ્યું. તમારે તો ઘેર બેઠાં ગંગાજી આવ્યાં.’ અને અમે પડોશીના બારણા કને ગયાં ત્યાં બારણું ઊઘડ્યું અને પાડોશણે ડોકું બહાર કાઢ્યું, ને ધીરેથી બોલી: ‘આવો.’ પછી અમે અંદર પેઠાં.

પાડોશણનો ધણી પરગામ ગયો હતો અને એને છૈયુંછોકરું હતું નહીં. બે જણ એટલે ઘરમાં કચરો-પૂંજો પડે નહીં અને કશું વેરણછેરણ થાય નહીં. છોકરા વિના સિઝાઈ સિઝાઈને પડોશણ દૂબળી જેવી થઈ ગયેલી. બે જીવ એટલે ઘરમાં કશું ઝાઝું રાચરચીલું પણ રાખે નહીં. લીંપેલો ઓરડો ચોખ્ખોચંદન જેવો હતો. ભીંત પર ચાડા પર દિવેલનું કોડિયું બળતું હતું. એક ખૂણામાં ખાટલો અને બીજા ખૂણામાં ઊભો દાદર હતો. ખાટલા પર ભૂરું લૂગડું પાથર્યું હતું. ‘આવ્ય ચંદન, આજે તો મને ઊંઘ જ આવતી નથી.’ એમ કહી એણે છીંકણીની દાબડી કાઢી અને ભાભી ને એણે બેય જણે ફડાકા લેવા માંડ્યા. પછી પાડોશણ પાણી પીવા ઊઠી. મેડા પર કોઈ ખાંસી ખાતું સંભળાયું. ભાભીએ મને કહ્યું: ‘ચંદનબા, સવારે વહેલાં આવજો.’ અને હું મૂંગી મૂંગી બેસી રહી. પાડોશણ પાણીનો લોટો અને પવાલું ભરીને લાવી અને મારી કને મેલ્યું: ‘આ લેતી જજે તારી સાથે. ઉપર ખૂણામાં ચોકડી છે તે તો તને ખબર છે.’ ભાભીએ ઊંચા હાથ કરી આળસ મરડી: ‘ઊંઘ આવવા મંડી બળી. ચાલો, સૂઈ જઈએ.’ અને ભાભી ઊઠીને ધીરે પગલે ચાલી ગઈ. પાડોશણે બારણું બંધ કર્યું અને ખાટલા ભણી વળીને બોલી: ‘બોન, તારેય ઉજાગરો થશે. સૂઈ જા બા, એટલે દીવો ઓલવી નાખું.’ અને જાણે મને કોઈ એક મેરથી ધકેલતું હોય અને બીજી મેરથી ખેંચતું હોય તેમ હું ઊભી થઈ અને લોટો-પવાલું મેં લીધાં અને દાદર પર ચડી. બે પગથિયાં મારે ચડવાનાં રહ્યાં એટલે લૂગડાની એક ઝપટ સંભળાઈ અને નીચે અંધારું થઈ ગયું અને ખૂણામાંથી ધીરો અવાજ આવ્યો કે: ‘મારી વાંઝણીના ઘરનાં આવાં ભાયગ ક્યાંથી?’

પછી હું મેડા પર ચડી. સામી ભીંત પર તાકામાં ઘાસતેલનો ખડિયો ભખ ભખ ધુમાડા કાઢતો હતો. માટોડાથી ભુરાટેલી ભીંતો પર દીવાનું રાતું અજવાળું લીંપાતું હતું. આખો મેડો ખાલીખમ હતો, ઉગમણી-આથમણી બબ્બે બારીઓ ઉઘાડી હતી. નીચલા જેવો ઉપલો ખંડ પણ વાળીઝૂડીને સાફ હતો. સામે ભીંત કને ખાટલો પડ્યો હતો ને બારી ભણી મોઢું કરી એક પર બીજો પગ ચઢાવી એ ખાટલા પર બેઠા હતા. મેં ચોકડીની પાળી પર લોટો મેલી દીધો અને સોડિયું વાળી દાદર કનેની બારી કને જ હું ઊભી રહી ગઈ.

મને જોઈ ન હોય એમ તે ઊઠ્યા. ખીંટીએ ભરવેલા કોટમાંથી બીડી કાઢી અને સળગાવી. પછી જાણે કોઈ યાદ આવેલી ચીજ લેવા આવતા હોય તેમ એ મારા ભણી ચાલ્યા આવ્યા અને મારી કને ઊભા. મને જાણે જોતા જ ન હોય એમ બોલ્યા: ‘ચાલ.’ અને એમને ખાંસી થઈ, અને થૂંકવા એમણે બારીમાંથી ડોકું કાઢ્યું. ખોં કરીને થૂંક્યા તે ભોંય પર પડ્યું તે સંભળાયું. પછી એ બારીમાંથી ડોકું અંદર લેવા ગયા ત્યાં એમનું મોઢું મારે માથે ઘસડાયું. મારા ભણી જોયા વગર એમણે, મેં સોડિયામાં ઘાલેલો મારો હાથ ઝાલ્યો અને વળી બોલ્યા: ‘ચાલ.’ પછી હું એમની સાથે ચાલી. એમણે હાથની બે આંગળીઓએ પહેરેલી વીંટીઓ મારાં આંગળાંને કચડતી હતી. પછી બોલ્યા વગર અમે ખાટલા સુધી ગયાં, અને મને એમણે ખાટલા પર એમની કને બેસાડી.

ત્યાં ફળિયામાં કૂતરાં ભસ્યાં અને બહાર કોઈ નીકળ્યું હોય એમ લાગ્યું. એમણે પૂછ્યું: ‘બારીઓ અડકાવી દઉં?’ મેં કહ્યું: ‘પરોઢનું અજવાળું થાય એની ખબર પડે માટે ઉગમણી બારીઓ ઉઘાડી રાખજો.’ આથમણી બારીઓ બંધ કરી એ ખીંટીએ કોટ લેવા ગયા. કોટ લેવા જતાં કોટ પર ભેરવેલો ફેંટો પડી ગયો તે એમણે ઠોકર મારી ખૂણામાં ધકેલ્યો અને મારી પાસે બેઠા. પછી કોટના ખિસ્સામાંથી એમણે સિગારેટની દાબડી કાઢી. દીવાસળી સળગાવીને સિગારેટમાં ચાંપી અને દમ લીધો ત્યારે દીવાસળીની ભડક કરીને મોટી ઝાળ થઈ. એમનું મોઢું રાતું રાતું દેખાયું, અને દાઢી તાજી મૂંડેલી દેખાઈ. મૂછોના આંકડા થોડા થોડા વળેલા હતા. અને મોઢાનાં હાડકાં ઊંચાં નીકળી આવ્યાં હતાં.

દસબાર ફૂંક લઈ એમણે સિગારેટ ફેંકી દીધી, પછી ખોંખારો કરીને થૂંકી આવ્યા. ડિલ પર પહેરેલી બંડી ઉતારીને એમણે ખૂણામાં ફેંટા પર ફેંકી દીધી અને બેય હાથની કોણીઓ ઢીંચણ પર ટેકવી, આંગળાંથી દાઢી પંપાળતા બોલ્યા: ‘તમારા નરભા રાતનો હાથ તો સારો. સારી હજામત બનાવી.’ હું મારે નીચું મોં ઘાલી સાંભળતી હતી. ત્યાં એમણે એકદમ મને બાથમાં લીધી. એમનું મોઢું મારા મોઢા સાથે ઘસાવા લાગ્યું. એમની દાઢીમાં કોક કોક ઠેકાણે રહી ગયેલા ખૂંપરા મારે ગાલે ખૂંચતા હતા. એમના મોઢામાંથી ધુમાડાની છાક નીકળતી હતી.

પછી એમને ખાંસી થઈ અને એમણે ખૂણામાં થૂંક્યું. પછી મારા મોઢા સાથે મોઢું ઘસવા લાગ્યા. મારું કાળજું ધબકવા લાગ્યું. તોય હું એમ ને એમ બેસી રહી. ત્યારે એ બોલ્યા: ‘બહુ શરમાય છે કંઈ?’ અને મને જોરથી એમણે દબાવી. એમની કોણીનાં હાડકાં મારાં પાંસળાંમાં દબાયાં અને મને દુખ્યું. મારાથી બોલાઈ જવાયું: ‘ઓ!’ ત્યારે એમણે કહ્યું: ‘બરાબર છે.’ મેં કહ્યું: ‘મને ઊંઘી જવા દો સીધી. સવારે તો વહેલાં જવું પડશે મારે.’ ત્યારે એ બોલ્યા: ‘બરાબર છે. લાવ દીવો હોલવી નાખું.’ પછી એ દીવો હોલવવા ઊઠ્યા. મારું શરીર સહેજ દુખતું હતું એટલે હું ખાટલામાં આડી પડી. એમણે દીવો એકદમ હોલવી ના નાખ્યો. એમણે બીજી સિગારેટ કાઢી અને દીવાની જોતમાં ધરીને સળગાવી, પછી મોઢામાં હોઠ વચ્ચે ઝાલી, અને બેય હાથ કેડે દઈ દીવા સામું તાકતાં તાકતાં ઊભા રહી એમણે એમ ને એમ પાંચ-સાત દમ લીધા. બીડેલા હોઠના એક ખૂણામાંથી ધુમાડા નીકળતા હતા. એમની કરોડ સહેજ વાંકી વળેલી દેખાઈ. એમનાં મોટાં પાંસળાં થોડાં થોડાં દેખાતાં હતાં. એ થૂંક ગળતા ત્યારે ગળાનો હૈડિયો જરા જરા ઊંચો-નીચે થતો હતો. સૂપડી જેવી મૂછો હોઠ પર લટકતી હતી.

પછી એમણે હાથની ઝાપટ મારી દીવો હોલવી નાખ્યો અને બધું અંધારું અંધારું થઈ ગયું. તે ખાટલામાં કેણી ગમ આવીને બેઠા તેની મને ખબર ન પડી. હું માથે હાથ નાખી સૂતી હતી. ત્યાં એમનું મોઢું કોઈ દિશામાંથી આવ્યું અને મારા ગાલ પર એમના દાંત બિડાયા. મારાથી જરાક ચીસ પડાઈ ગઈ. હું એક તરફની ઈસને વળગી સૂઈ રહી હતી. એમનો હાથ મને ખેંચતો લાગ્યો. તોય હું ફરી નહીં એટલે એમણે જોરથી મને ખેંચી. તોય મેં ઝાલેલી ઈસ મેલી નહીં. પછી એમણે ખૂબ જોરથી એક આંચકો માર્યો અને મારા હાથ ઈસથી છૂટી ગયા, અને એ બોલ્યા: ‘આમ ફર ને, ખોલકી!’

*

માજા વેલાનું મૃત્યુ

પ્રાચીન કાળના કોઈ કુલપિતાની અદાથી માજો વેલો બેઠો હતો. તેના માથે આકાશમાં અદૃશ્ય થતી ડાળીઓવાળા, કોઈ એક તપોવનના વૃક્ષ જેવા ઊંચા ઊંચા ટાવરની છાયા ઢળી રહી હતી. તેની આસપાસ તેનો ત્રણ ત્રણ, ચાર ચાર પેઢી સુધીનો પરિવાર ફેલાઈને પડ્યો હતો. તેની દીકરીની દીકરીનાં બે જોડિયાં બાળક તેના બે ખભા પર ટીંગાયાં હતાં. તેનો સાઠ વરસનો દીકરો તેની પડખે જ ઊભા પગ પર માથું ઢાળી બેઠો હતો. તેના પચાસ વરસના બીજા છોકરાના બે છોકરાની વહુઓ થોડેક છેટે તેમનાં બચ્ચાંને ધવરાવતી ધવરાવતી દોણીઓમાંથી કંઈક વસ્તુઓ તાંસળીમાં કાઢતી બેઠી હતી. અને એવાં બીજાં અનેક સ્વજનો, જેની સંખ્યા ગણતાં કે યાદ રાખતાં માજા વેલાને આવડતું ન હતું તે બધાં નક્ષત્રના તારાઓની પેઠે આમતેમ ફેલાતાં બેઠાં હતાં.

સાંજનો શિયાળાનો સાતેકનો વખત હતો. અને તપોવનના યજ્ઞના ધુમાડાની પેઠે કારખાનાનો ધુમાડો સર્વત્ર વ્યાપેલો હતો. યજ્ઞના ધુમાડાની પેઠે તે પણ આંખોને બાળતો હતો. યજ્ઞના ધુમાડાની પેઠે તેનામાં પણ ગંધ હતી. પણ તે માત્ર ગટરની, સુગંધિત હવિની નહીં. શહેરના કોટ બહાર મોટરોના એક અડ્ડા પાસે એક ઊંચા ટાવરની પડખે, ફૂટપાથ ઉપર રોજની પેઠે આજે પણ માજા વેલાની સંતતિ ભેગી થયેલી હતી.

સાંજ વેળાએ, પોળના લોકો ખાઈ પરવારવાની તૈયારીમાં હોય ત્યારે માજા વેલાની સંતતિ માથે એક નાનકડું દોણું મૂકી મીઠા તીણા રણકતા અવાજે ‘માબાપ, કંઈ આલજો કે…’ના ટહુકા કરતી ગલીએ ગલીમાં ફરી વળતી. અને પોતાનું દોણું ભરાયે પેલા ટાવર પાસેના અડ્ડા તરફ લહેકાતી ચાલે રવાના થતી. આદમીઓ પોતપોતાના શાકના કે પ્યાલા-બરણીના ટોપલા સાથે કે ખાલી હાથે ક્યારના આવીને બેસતા. જેમ જેમ દોણાં આવતાં થતાં તેમ તેમ તેમાંની વસ્તુઓને ઇન્સાફ અપાયે જતો. અને છેવટે થોડુંઘણું વધે તે વાસમાં પડી રહેતાં ડોસાંડગરાં માટે લઈ જવાતું.

આજે માજા વેલાને થોડો તાવ આવેલો એટલે ઘણાંએ ના કહેલી છતાં તે આવવા તૈયાર થયો. ગઈ કાલે એક લગ્નમાંથી જે વસ્તુઓ આવેલી તે પરથી લગન માટે તેનો અભિપ્રાય ઊંચો બંધાયેલો. અને એ લગન, નાત, જમણ બધું જોવા માટે તેની ઉત્સુકતા વધેલી.

‘માજાદાદા, તમને બરાગત ચડી છે ને શું કરવા આવો છો?’ નીકળતાં નીકળતાં તેમના ભત્રીજાએ કહ્યું.

‘અરે બરાગતની મા પરણે!’ માજા વેલાએ ખૂંખારીને કહી નાખેલું અને લાકડીને ટેકે મોટરોથી ભરેલા રસ્તા ઓળંગતો, હોટલોના ભપકાદાર દીવા જોતો, માજો વેલો આવીને ટાવરની ભીંતે બેસી પડ્યો. તેને સહેજ હાંફ ચડી, પણ તે થોડી વારમાં બેસી ગઈ.

તેની દીકરીની દીકરીનાં જોડિયાં બાળક તેની આસપાસ બે ગલૂડિયાંની પેઠે વીંટળાઈ તેની મૂછો ખેંચતાં, તેને ખભે ચડી જતાં, તેનો ખોળો ગૂંદતાં ગેલ કરવા લાગ્યાં. આજે તેને કોણ જાણે કશો ઉત્સાહ ચડી આવ્યો અને ફરીથી એક વાર શહેર જોવાનું એને મન થઈ આવ્યું.

માજો વેલો છોકરાંઓને રમાડતાં, આસપાસ છોકરા-વહુઓની વાતો સાંભળતાં સાંભળતાં, માણસોની ભરાઈને જતા ખટારા, સાઇકલો, મોટરસાઇકલો, મોટરો વગેરેને જોઈ રહ્યો.

મોટરના અડ્ડા ઉપર એક માણસ સિગારેટ પીતો ઊભો હતો. તેની મીઠી ધુમાડી માજા વેલાના નાકમાં આવી. તેની જીભ સળવળી. પેલા માણસને ફૂંક લેતો તે તાકીને જોઈ રહ્યો. સિગારેટ પીનારે તે થોડીક પીને નાખી દીધી. માજા વેલાએ તરત એક છોકરાને દોડાવ્યો:

‘જા, લલિયા, પેલી બીડી લઈ આવ.’

‘સિગારેટ, દાદા!’

‘હાસ, શીગરેટ, માળા શહેરી થઈ ગયા તો બહુ!’ માજા વેલાએ પોતાનો મીઠો અસંતોષ જણાવ્યો અને છોકરો સિગારેટ લઈ આવ્યો તેને, વચ્ચે વચ્ચે છોકરાને એકાદ દમ ભરવા દઈ, પોતે પીવા લાગ્યો અને આસપાસનાંને કહેવા લાગ્યો:

‘હજી વીજી ન દેખાઈ!’ ‘મકલાને ક્યાં મોકલ્યો છે?’ ‘વા’લડી, તું તો જાણે નકરી વાણિયણ જેવી લાગે છે.’ ‘અરે, ભાણકી, તારી છોડી કેમ આટલી બધી રોવે છે?’ ‘કલી ડોસી માંદી પડી છે?’ ‘હેં, પેલો મગિયો ઇસ્પિતાલમાં મરી ગયો?’

તેનાં સાઠેક વરસની ઉંમર સુધીનાં ‘છોકરાં’ઓ તેના પ્રશ્નોના ખપજોગા જવાબ આપી વળી પાછાં પોતાની વાતમાં ઢળી જતાં હતાં. છેવટે માજા વેલાએ એક સવાલ કરી બધાંને ચોંકાવી મૂક્યાં: ‘અને પેલા ધાડમાં ગયા છે તેમની તો તમે કોઈ મને વાતેય નથી કરતા!’

માજા વેલાની પાસે બેઠેલો તેનો પળિયાંવાળો છોકરો એકદમ કાન સરવા કરી બોલ્યો: ‘બાપા, જરા ધીરે બોલો કે! આ પોલીસવાળો અહીં આંટા મારે છે.’

એવામાં જ અડ્ડા ઉપર આવીને ઊભેલી મોટી ઘર જેવડી મોટરમાંથી એક ઊંચો પોલીસ ઊતર્યો અને કેડ પરનો ડંડો હલાવતો ચાલ્યો ગયો. તેની પાછળ તુચ્છકારની નજર નાખતો માજો વેલો ધીરેથી બોલ્યો:

‘હવે જોઈ તારી પોલીસવાળી! આ એવા તો સત્તરને ગૂંજામાં ઘાલીને અમે ફર્યા છીએ.’

‘દાદા, એક વખત કહો ને, પેલી તમારી ધાડની!’ તેમનો એક પ્રપૌત્ર આવીને તેમને વળગ્યો. અને માજા વેલાએ પોતે શહેરમાં ધાડ પાડી હતી તેની વાત કેટલામીય વાર કહેવા માંડી. મોટા માણસોને તો એ વાત જૂની થઈ ગઈ હતી એટલે તેઓ પોતાની વાતમાં મચ્યાં રહ્યાં. માત્ર તેમણે ડોસાને કહ્યું: ‘ડોસા, હળવેથી બોલો, હળવેથી.’

માજા વેલાએ વાત ધીરેથી કહેવા માંડી પણ તેની કહેવાની છટા એવી હતી કે બીજી વાતો કરનારનો એક કાન તો તેના તરફ જ રહેવા લાગ્યો.

અને માજા વેલાએ ભૂતકાળ ઉખેળવા માંડ્યો: ‘ગામડેથી શહેરમાં અમે આવેલા ત્યારે આ કોટ બહાર દરવાજા કને પડી રહેતા. દાતણ વેચતા, એંઠ માગી લાવતા, અને રાતને પહોર એકલદોકલ કોઈ મળે તો તેને ખંખેરી લેતા. પણ તે આ દરવાજા આગળ નહીં, હોં કે! આ શહેરને તો સત્તર દરવાજા છે ને? તે બીજા કોક દરવાજે. અહીં તો ગરીબ ગાય થઈને જ રહેવું પડે ને? અને આ જ્યાં ટાવર છે ત્યાં તો કશુંય નહોતું! – હા, કશુંય નહીં. એક ઊંડો ખાધરો હતો. તેમાં લોક ઝાડે ફરવા આવે, એંઠ નાખી જાય, પતરાળાં નાખી જાય. અમે તો ઠેરવેલું કે આ દરવાજે કશુંય ન કરવું. પણ એક વાર લગનગાળો હતો અને તારી દાદી એંઠ લઈને આવતાં ખબર લાવી કે એક ઘાંચણ હજારેક જેટલાના દાગીના પહેરીને પતરાળાં નાખવા આવે છે. તે મેં તો ઘણોય વાર્યો પણ માળો પેલો નગુડિયો ઝાલ્યો ન રહ્યો અને ઘાંચણને ખંખેરી લીધી. પણ એ તો બહુ બુમાટા કરવા લાગી. પછી શું થાય? એની ગળચી દાબી દીધી અને ખાડામાં નાખી દઈ નાસી ગયા. હા, પછી એના ભાગનાં ઘરેણાં વેચતાં અમારામાંથી એક પકડાયો હતો. પણ મારા ભાગનાં તો મેં ગાળી જ નાખ્યાં હતાં. તોય અમને બબ્બે વરસની સજા થયેલી. એ તો અમારી પહેલી મોટી થાપ.’ અને પછી માજા વેલાએ બીજી, ત્રીજી, ચોથી એમ પરાક્રમકથાઓ કહેવા માંડી.

છોકરાંઓ નવાઈભરેલે મોંએ સાંભળી રહ્યાં: ‘હેં દાદા, તે અહીં ટાવરેય નહોતું?’ ‘ના.’ ‘અને દાદા, આ પેલી મોટી બત્તીયે નહોતી?’ ‘ના, ભાઈ. આવા રસ્તાય નહોતા, અને હાથહાથની ધૂળ, અને કૂતરાંય કેટલાં બધાં, ભસભસ કર્યાં કરે. પણ અમને ઓળખે, હાં કે! અને લોક તે વેળા તો ખાઈ જાણતા. ઓઢી-પહેરી જાણતા. ભાઈલા, હવે તો એ ખાય છેય શું? હવે તો ઘી વગરના વરા અને તેય મહીં શું મળે? અને હવે બાયડીઓ ઠાઠવાળી શણગારેલી તો ભારે હોય છે પણ એ તો બધાં ખોટાં ઘરેણાં. ખાલી શોભાનાં. કોઈને ખંખેરીએ તોય માંડ દસ રૂપિયાનો માલ હાથ આવે!’

‘તે દાદા સિગારેટોય નહોતી?’

‘ના ભાઈ, પહેલે તો લોક હુક્કા પીતા. ને હું ને મારો ભાઈ એક લુવાણાને ઓટલેથી હુક્કો ઉઠાવી લાવેલા. આખી રાત વાસમાં બેસી પીધા કર્યો. દહાડે તો કાંઈ આપણા વાસમાં બેસી પિવાય? સાતેક રાત અમે હુક્કો પીધો, પછી હુક્કો વહેંચવાની તકરાર થઈ અને અમે પછી ભાંગી નાખ્યો!’

‘તે દાદા, કહે છે તમે રૂપિયા બનાવતા?’

‘હા!’ માજો વેલો બોલવા જતો હતો, પણ એના છોકરાએ તેને રોકી રાખ્યો: ‘બાપા, મૂંગા રહો કે. એ વાત અહીં ના કાઢશો.’

માજો વેલો ઘડીક ચૂપ રહ્યો. વાતો સાંભળવામાં મગ્ન એવું એક છોકરું બોલી ઊઠ્યું: ‘મા, મને ભૂખ લાગી છે.’ અને ઊઠીને મા તરફ જતું જતું બોલ્યું: ‘દાદા, રૂપિયાની વાત ઘેર જઈને કહેજો, હોં કે?’

‘હા, બેટા! જા, જો કે તારી મા શું લાવી છે?’

‘તે દાદા, તમે કેટલા બધા રૂપિયા બનાવેલા?’ એક બીજા છોકરાએ પૂછ્યું.

‘આટલા બધા!’ હાથને માટલી માય તેવડા પહોળા કરી માજો વેલો બોલ્યો, અને એ પહોળા કરેલા હાથમાં તે છોકરાને તેણે ઉપાડી લીધું.

‘દાદા, તમારી મૂછો રૂપિયા જેવી ધોળી છે, નહીં?’ છોકરાએ માજા વેલાના થોભિયા જોડે રમતાં કહ્યું. ‘માજો વેલો હસ્યો અને મૂછને હથેળીની પૂંઠથી ઊંચી ચડાવતાં બોલ્યો:

‘ના, બેટા. એ તો સૂતરફેણી જેવી છે, ખંભાતની સૂતરફેણી જેવી!’

‘એ શું દાદા?’ છોકરાની જિજ્ઞાસા વધી.

‘અરે બાપ, તેં હજી સૂતરફેણી નથી ખાધી?’ માજો વેલો જમાના પર અફસોસ કરવા લાગ્યો. ‘અરેરે, અમે જેટલું ખાધું છે તેટલું તમને જોવાનુંય નહીં મળે, હવેના લોક શું ખાઈ જાણે?’ અને દૂર બેઠેલા ટોળા તરફ જોઈને બોલ્યો:

‘અલ્યો, કોઈનામાં સૂતરફેણી આવી હોય તો લાવજો આંહીં!’

સ્ત્રીઓ જરાક રણકતું હસી. પુરુષોમાંથી કોક ધીમેથી બોલ્યું: ‘ડોસાનેય શું મરતેમરત ભસકા થાય છે!’

‘અલ્યો, કોઈ સાંભળો છો કે નહીં?’ માજો વેલો ફરી બોલ્યો.

‘એ આવશે તો આપશું, દાદા. આ હજી તો દાળભાત આવ્યાં છે.’ કોકે કોમળ અવાજે કહ્યું.

‘એ સારું સારું. ભાઈ, મારે નથી ખાવી, આ તો છોકરાને જરા બતાડવી હતી.’

અને ખરી સૂતરફેણી આવે ત્યાં લગી તેનું વર્ણન કરવાનો છોકરાંઓએ આગ્રહ કરતાં માજો વેલો સમજાવવા લાગ્યો:

‘છે તે તમે છાણાં થાપો છો ને છાણાં, તેવું નાનકડું છાણા જેવું હોય હોં કે.’

‘છી: છી:!’ છોકરાં બોલી ઊઠ્યાં,

‘અરે સાંભળો તો ખરાં! પણ તે ધોળું, સાવ ધોળું, નકરું દૂધ જેવું!’

‘હેં!’ બાળશ્રોતાઓની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી બની.

‘અને ગળી ગળી! અને અંદર કેસર હોય તો પીળી હોય.’

‘પીળી? ખીચડી જેવી?’

‘હા, એવીક. અને અંદર એલચી, બદામ, પિસ્તાં, જાવંત્રી, એવું એવું બધું હોય!’

‘દાદા, એ બધું શું?’ છોકરાં બોલી ઊઠ્યાં.

‘અરે તમે એ બધું નથી ભાળ્યું હજી?’ માજો વેલો નવાઈ પામ્યો. તેને પોતાના છોકરાઓ ઉપર તિરસ્કાર આવ્યો કે આ નાનાં છોકરાંઓને તેમણે હજી લગી કાંઈ ખવડાવ્યું નથી; બતાવ્યું નથી. તેને કોક ગાંધીની દુકાન ફોડીને બધો સૂકો મેવો છોકરાંઓ માટે લઈ આવવાનું મન થયું.

‘કોક દી દેખાડીશ, બેટા, જીવતો રહ્યો તો!’ તે બોલ્યો.

‘તે દાદા, તમારી મૂછો કેમ ધરૂજે છે?’ એક છોકરું બોલ્યું.

‘અરે દાદાના ખભા પણ ધરૂજે છે!’ બીજું બોલ્યું.

‘દાદા, સૂતરફેણી ખાઓ તો મટી જાય?’ ત્રીજું બોલ્યું, ‘રહો કે, હું લઈ આવું.’ અને એમ કહી પોતાના બાપા પાસે જઈ તેને વળગી કહેવા લાગ્યું: ‘બાપા, દાદાને સૂતરફેણી ખવાડી હોય તો? દાદા ધરૂજે છે!’

તે મોટો માણસ, માજા વેલાનો પુત્ર માજા વેલા તરફ ફર્યો:

‘ડોસા, બરાગત ચડી છે કે શું વળી? મેં ના નહોતું કીધું?’

‘કંઈ નથી, બેટા! એ તો સહેજ ટાઢ વાય છે!’ માજો વેલો બોલ્યો: ‘તમે તમારે કરતા હોય એ કરો; બાપા!’ પણ ડોસાની પાસે આવીને તેના ભત્રીજા વનાએ ડોસાને હાથ અડાડી જોયો. ડોસાને તાવ ચડવા માંડ્યો હતો. પોતાના શરીર પરની લીલી કામળ ડોસાને તેણે ઓઢાડીને કહ્યું:

‘લો હવે. બહુ બોલશો મા!’ અને તે છોકરાંને દૂર ભગાડી મૂકવા લાગ્યો. ત્યાં માજા વેલાએ કહ્યું: ‘છો બેઠાં એ મારા કને!’

દાદાની કામળના છેડા રમાડતાં છોકરાં બોલવા લાગ્યાં: ‘દાદા, પેલી રૂપિયાની વાત તમારે કહેવાની છે, હોં! તમે બનાવો ત્યારે અમને એકેક આપજો, હોં કે? અમારે જોઈએ છે. અને પેલું ખાવાનું પણ, દાદા, અમારે જોવું છે. શું એનું નામ? ઉત્તર… ઉત્તર…’

માજો વેલો હસી પડ્યો: ‘સૂતરફેણી! ખાધી તમે હવે. નામ તો પાધરું બોલતાં નથી આવડતું.’

તે ટાવરની ભીંતને અઢેલી જરા વધુ ઢળ્યો. અને પોતાની આસપાસનાંની હિલચાલો તરફ જોઈ રહ્યો. તેની વહુદીકરીઓ વારે વારે ઊઠબેસ કરતી હતી. કોક એક દોણું ઠાલવી વળી ફરી દરવાજા ભણી જતી હતી. દૂર દૂરથી બૅન્ડવાજાં સંભળાતાં હતાં. દરવાજાની અંદર આઘે બત્તીઓનો મોટો ઉજાસ દેખાતો હતો. લોકોનો કોલાહલ રોજ કરતાં વિશેષ હતો.

માજા વેલાને અહીં આવતાં રોકનાર ભત્રીજાને દાદા તરફ વિશેષ વહાલ હતું. તે દાદા પાસે આવ્યો અને બોલ્યો: ‘દાદા, કંઈ ખાવું છે?’

‘ના ભાઈ, આવશે તે ખાઈ લઈશું.’

‘ના, ના. તમે કંઈ સૂતરફેણીની વાત કરતા હતા ને!’

‘ના ભાઈ, એ તો આ છોકરાંને દેખાડવી હતી જરા!’

‘સારું. બીજું કાંઈ જોઈએ છે?’ અને તે પાસે પડેલું બોચિયું ઉપાડી, માથાનું ફાળિયું ઠીક કરતો, હાથમાં લાકડી લઈને ઊપડ્યો. તેને જતો જોઈ માજો વેલો ચોંક્યો. છોકરો ભારાડી હતો. અને ક્યાંક હાથ લગાવીને ઉપાડી તો જરૂર લાવશે. પણ ઝલાઈ ગયો તો? માળા પોલીસવાળા હવેના બહુ હોશિયાર થઈ ગયા છે. ના, ના, આજનો દહાડો એણે ખમી જવું જોઈએ, અને માજા વેલાએ જોરથી બૂમ પાડી:

‘વના, એ વના, પાછો આવ, પાછો.’

પણ વનાને તેનો અવાજ પહોંચ્યો નહીં.

દરવાજા પાસેની બત્તીના અજવાળામાં તેની પડછંદ પીઠ માજા વેલાને દરવાજામાં દાખલ થતી દેખાઈ… માજા વેલાને એકદમ થાક ચડી આવ્યો. એ જરાક ટૂંટિયું વળી વિશેષ લંબાયો.

તેનાથી બેએક હાથ છેટે છોકરાં, તેની પાસેથી આઘાં હટી, આવેલ દોણીઓની સામગ્રી ઉપર ઝૂકતાં હતાં. બેએક તાંસળીમાં દોણીમાંના પદાર્થો ઠાલવવામાં આવતા હતા. તેમને બેય હાથે લઈ તેઓ ખાતાં હતાં અને ખાતાં ખાતાં કશુંક પોતાને ન ઓળખાય એવું નીકળે કે તરત બોલી ઊઠતાં હતાં: ‘અલ્યા, ઉતરફેણી! ઉતરફેણી!’

ટાવરમાં દસના ટકોરા પડ્યા. સામેના દરવાજા પાસે પહેરા પર ઊભેલો પોલીસ હટી ગયો. પોલીસને ગયેલો ભાળી માજા વેલાને ક્યાંકથી એકદમ નિરાંત વળવા લાગી. માજો વેલો પોતાની જાત પર ચિડાયો. સિપઈડાંની બીક લાગે છે ડોસા, તને? ના, ના, હજી તો પોતે ધાડમાં જાય એવો છે! પણ એને વનો યાદ આવ્યો. એ પેલા દરવાજામાં ઘડી વાર ઉપર દાખલ થયો ત્યારે એની પીઠ કેવી દેખાઈ હતી! એ પોલીસના હાથમાં ઝડપાઈ ગયો તો? એય હજારને ભારે પડે તેવો તો છે. પણ આજે એમ થાય છે કે છોકરો પોતાની કને જ રહે તો કેવું સારું!

‘અલ્યો, કંઈક ઓશીકે મૂકવાનું છે કે?’ થોડી વારે માજા વેલાએ પૂછ્યું.

‘દાદા, આ ટોપલાનો ટેકો કરો.’ કહી એક પ્યાલા-બરણીવાળી છોડીએ ડોસાના માથા નીચે પોતાનો ટોપલો ગોઠવી આપ્યો.

માજો વેલો ‘હાશ’ કરી લાંબો થયો. ‘પથરા માળા ટાઢા લાગે છે, કોઈ દી નહીં ને આજે જ જરા વધારે!’ તેને મનમાં થયું. પણ તે શાંત પડ્યો પડ્યો પાસે છોકરાં ઉમંગભેર ખાતાં હતાં તેમને જોવામાં મન પરોવવા લાગ્યો.

એક જુવાન છોડી ઢળકતી ચાલે માથે દોણી લઈને આવી પહોંચી. એ વનાની છોકરી હતી. માજા વેલાને ખાસ વહાલી હતી. તેણે દોણી નીચે મૂકી ન મૂકી તેટલામાં છોકરાં તેની આસપાસ ફરી વળ્યાં: ‘શું લાવી, ખુડી?’ ‘ખુડી, મને!’ ‘ખુડી, મને!’

‘રહો કે, બહુ સારું સારું લાવી છું. ખમો જરા.’ અને દોણી પર હાથ ઢાંકી બધાંને તે દૂર રાખવા લાગી. છોકરાં ખાવાની વસ્તુઓથી ખરડાયેલાં તાસળાં હાથમાં લઈ તેની આસપાસ ભમવા લાગ્યાં. રાણીની છટાથી ખુડી બોલી:

‘જુઓ, એમ લેનબંધ બેસો જાઓ. દરેકને થોડું થોડું મળશે! હાં, બરાબર, બેસો હવે, આપું છું હોં કે!’ અને તે તેના વહાલા દાદા પાસે પહેલાં ગઈ.

‘દાદા, ઊંઘી ગયા કે? કંઈ ખાવું છે?’

માજો વેલો સહેજ ઝબક્યો. ખુડીને જોઈ તેની આંખમાં હેત આવ્યું. ઝાંખા અજવાળામાં તે છોડીને જોતો બોલ્યો ‘ખુડી કે? બેટા, શું છે? શું લાવી છે?’

અને દાદાના કાન પાસે મોં લઈ જઈ ખુડી બોલી:

‘આઇસક્રીમ!’

‘આવી રતે આઇસક્રીમ!’

‘હા, દાદા, એક કલપમાં જઈ ચડી હતી. તે પડિયાના પડિયા મેં ભરી આણ્યા છે. એવો તો સારો છે, દાદા. એક લગીરેક ખાઓ ને!’

‘ના, ના, મને ઠીક નથી.’

‘એ તો મટી જશે દાદા, લગીરેક, તમને મારા સમ!’

અને માજો વેલો ખુડીના આગ્રહથી, થોડોક બેઠો થઈ પડિયો મોઢે વળગાડી આઇસક્રીમ પીવા લાગ્યો. પીતાં પીતાં પોતાની ધોળી મૂછો પલળતી તેને તે હથેળી વતી સાફ કરતો જતો હતો.

આઇસક્રીમ પીતાં પીતાં છોકરાંઓનું ધ્યાન દાદા તરફ ગયું અને બોલી ઊઠ્યાં: ‘જુઓ, જુઓ, ’લ્યો, દાદાની મૂછો કેવી લાગે છે!’ અને ખડખડાટ હસવા લાગ્યાં.

આઇસક્રીમનો પડિયો પૂરો કર્યા પછી માજા વેલાને નીચેના પથરા વધારે ટાઢા લાગવા માંડ્યા. તેણે પૂછ્યું:

‘છોડીઓ! કોઈ કને પાથરવાનું છે?’

ખુડી તેની પાસે આવી. દાદાને ધ્રૂજતા જોઈ તેમને ડિલે હાથ અડાડી તે બોલી:

‘માડી રે! દાદા, કેવીક બરાગત તમને ચડી છે! ચાલો વાસમાં જઈએ.’

‘એ તો ઊતરી જશે, બેટા! તારો બાપો હમણાં આવે પછી સૌ ભેગાં જઈએ.’

બીજા આદમીઓ ડોસાની વધારે નજીક આવ્યા અને ‘કાકા, કેમ કંઈ ઠીક નથી વળી?’ ‘આવા ડિલે શું કરવા આવ્યા?’ ‘અરે કેવું ડિલ ધીકે છેને!’ એમ બોલતા તેની આસપાસ બેઠા અને વળી પોતાની વાતોએ વળગ્યા તથા જે જે ખોરાક આવતો-જતો હતો તેને ઇન્સાફ આપવા લાગ્યા.

ખુડીએ પ્યાલા-બરણીઓવાળી પાસેથી આવેલાં લૂગડાં ઝૂંટવી લાવીને દાદાની નીચે પાથરી આપ્યાં.

માજા વેલાને હૂંફ વળી: ‘દીકરી, સો વરસની થજે. બેસ બેટા, મારી પાસે ઘડીક બેસ.’ અને તે તેના માથા પર હાથ ફેરવવા લાગ્યો. અને મનમાં મનમાં બોલવા લાગ્યો: ‘ખોડિયાર મા! મારી ખોડિયાર મા!’

ખુડી ખોડિયાર માતાની આપેલી હતી. એની બાધા-આખડીઓ માની ડોસાએ છોકરીને જીવતી રાખી હતી. ડોસાને પોતાનાં સગાં છોકરાંછોકરીઓનાં છોકરાં કરતાં પણ ખુડી પર વધારે વહાલ હતું.

‘બેટા, જો કે તારો બાપો ક્યાંક દેખાય છે?’ માજા વેલાએ પૂછ્યું. એની બેચેની વધવા લાગી.

ખુડી ઊભી થઈ દરવાજા ભણી નજર નાખવા લાગી.

બધાંએ લગભગ ખાઈ લીધું હતું. છોકરાં હજી એક તાંસળીમાં બબ્બે ત્રણ ત્રણ ભેગાં મળી થોડું થોડું બટકાવતાં હતાં. અને દોણીમાંથી નીકળતી વસ્તુઓનાં નામ બોલતાં જતાં હતાં. માજો વેલો તે સાંભળતાં મનમાં હસતો હતો. ‘ભૂખડીઓ સાવ, છોકરાંય તે કેવાંક! કશું જ લાવતાં નથી!’

વસ્તીની અવરજવર ઓછી થવા લાગી હતી. આસપાસની દુકાનો બંધ થવા લાગી. દુકાનોના દીવા ઓલવાતા ગયા. દૂર માત્ર એક રસ્તા વચ્ચે બત્તી સળગતી રહી. જાણે હવે જ રાત પડી હોય એમ લાગતું હતું.

માજા વેલાની નજર એકાએક ટાવર ભણી ગઈ. અધધધ, કેવડોક ઊંચો બાંધ્યો છે! આ જરાક થથરે ને ટૂટી પડે તો? માજા વેલાને ટાવર થથરતો લાગ્યો. ‘ઘડપણ દેખાવા લાગ્યું તને, માજા વેલા!’ ડોસો મનમાં બબડ્યો. ‘અરે આટલે ઊંચેથી તો અમે ભૂસકા મારીને નાઠા છીએ. આ દોડતી રેલગાડીમાંથી નીચે કૂદી પડ્યા છીએ.’ અને તેની નજર આગળ પોતાના રોમાંચક જીવનના પ્રસંગો ખડા થવા લાગ્યા. પોતાની આ નવી પ્રજા પોતાની સરખામણીમાં કેવીક કાયર હતી! ‘આ ઘર ફોડ્યું કે કોકનું ખિસ્સું કાતર્યું, કે ક્યાંક પડેલી ચીજ ઉપાડી આણી! બસ. હા, વનો એક હતો. ખરો ભારાડી. કંઈક મારું નામ રાખે એવો!’

અને વનો પોતાની પાસે નથી તે તેને યાદ આવ્યું. તે બોલી ઊઠ્યો: ‘વનો હજી ના આવ્યો?’

‘આવતો હશે, ચાલો આપણે હવે જઈએ બધાં.’ કરી કેટલાક આદમીઓએ ઊઠવા કર્યું: ‘ઊઠો દાદા, તમને ઘેર પહોંચાડીએ. કેવાક ધરૂજો છો!’

‘જાઓ તમારે જવું હોય તો! હું ને વનો જોડે આવીશું!’ કહી ડોસો ટાવર ભણી પડખું ફરી ગયો.

‘લો આવ્યા, આવ્યા, મારા બાપા આવ્યા!’ ખુડી બોલી ઊઠી. ડોસાએ ડોકું ફેરવ્યું. સામેના દરવાજામાંથી વેગભેર પણ સાવધાનીથી લપાતો વનો આવતો હતો. બધાં આતુરતાથી તેની રાહ જોવા લાગ્યાં.

વનાએ પાસે આવી લૂગડામાં વીંટેલો એક કંડિયો નીચે મૂક્યો. છોકરાં કંડિયાની આસપાસ ‘શું છે?’ કરતાં વીંટળાઈ વળ્યાં.

‘બધુંય છે!’ વનો થોડુંક ચિડાઈને બોલ્યો.

‘ઉતરફેણીય છે?’ પેલા નાના જોડિયામાંથી એક બોલ્યું.

‘હા!’ કહી વનો હસ્યો. અને કંડિયો ખોલવા લાગ્યો.

‘ધોળા છાણા’ જેવી એક મઘમઘતી વસ્તુને તેણે કંડિયામાંથી બહાર કાઢી. અને તેને ભાંગી ભાંગી વહેંચવા માંડી.

‘અલ્યો, તમે દાદાને કંઈ ખવાડ્યું કે નહીં? ખવાડ્યું? આઇસક્રીમ ખવાડ્યો? ખુડીએ? અરે વાહ રે વાહ. લાવો, દાદાને એક તાંસળી આપો.’ એક તાંસળી લઈ તેમાં કંડિયામાંથી આણેલી બધી વસ્તુઓ થોડી થોડી મૂકી તે ડોસા પાસે લઈ ગયો: ‘દાદા, થોડુંક ચાખશો કે?’

માજો વેલો બેઠો થઈ ગયો. હંમેશની ખાવાની ટેવ પ્રમાણે તે બેય પગે ઊભો બેઠો. જમણા હાથમાં તાંસળી લીધી અને ડાબા હાથથી અંદરની વસ્તુઓને અડવા લાગ્યો.

‘બધે અંધારું થઈ ગયું છે. કશું દેખાતું નથી. શું શું લાવ્યો છે?’

‘તમે ઓળખો ને દાદા!’ વનો સહેજ હસીને બોલ્યો.

‘એમ કે?’ માજા વેલાએ સામે હસીને કહ્યું અને દરેક ચીજમાંથી એકેક બટકું લેતાં તે બોલવા લાગ્યો: ‘આ તો જલેબી, આ તો હલવો છે, હેં, આ મેસૂર છે. આ કળીનો લાડવો? આ શું મગસ કે મોહનથાળ? અને અરે આ, હેં, શું સૂતરફેણી પણ લાવ્યો છે?’ અને તેણે વનાને પાસે બોલાવી કાનમાં પૂછ્યું: ‘ક્યાંથી ઉપાડી લાવ્યો બધું? હેમખેમ છે ને બધું?’

‘ખોડિયાર મા બધું હેમખેમ રાખે છે, દાદા! તમે તમારે ખાઓ ને!’ અને ઊઠીને તેણે કંડિયાની વસ્તુઓ બધાને વહેંચી દીધી અને કંડિયાને દૂર એક કચરાપેટીમાં નાખી આવ્યો.

ઊભે પગે બેઠો બેઠો માજો વેલો પરમ સંતોષથી ખાવા લાગ્યો. ખાતાં ખાતાં તેની ટેવ પ્રમાણે તે મૂછોને હથેળી વતી ઊંચી ચડાવતો જતો હતો. સૂતરફેણી ખાતાં ખાતાં તેને ખંભાત યાદ આવ્યું. દરિયાની ભરતી તેને દેખાવા લાગી. હા, એ તો જિંદગીની મોટામાં મોટી થાપ હતી. ખંભાતમાંથી હાથ મારી સીધા એક હોડકામાં બેસી કાઠિયાવાડમાં ઊતરી પડ્યા હતા. અને દરિયામાં એકલી સૂતરફેણી જ ખાયા કરી હતી! છેવટે છોકરાંને ઉદ્દેશી માજો વેલો બોલ્યો:

‘અલ્યાં, ખાધી કે સૂતરફેણી?’

‘હા, દાદા, આ કે?’ એમ બોલતાં બોલતાં બેચાર છોકરાં તેની પાસે આવ્યાં અને સૂતરફેણીનું એકેક બટકું દાદાને ધરતાં બોલ્યાં: ‘લ્યો દાદા, ખાઓ, ખાઓ! ખાઓ દાદા!’

‘બહુ ખાધું, બેટા! હવે તમે ખાઓ, ખાવા જેવાં થયાં છો!’ અને તે એકદમ બોલી ઊઠ્યો:

‘વના!’

તેનો અવાજ બદલાઈ ગયો હતો. વનો સફાળો તેની પાસે આવ્યો.

‘શું છે દાદા?’

‘મને પકડ જોઈએ, બેટા! મને કંઈક થાય છે!’

વનો ડોસાની પાસે બેસી પડ્યો.

‘મને અઢેલવાનું કંઈક દે તો!’ ડોસો બોલ્યો. તેનું આખું શરીર કાંપવા લાગ્યું.

વનાએ માજા વેલાના શરીરની આસપાસ કામળને ચબદીને લપેટી અને કહ્યું, ‘દાદા, મારા પર આડા પડો.’

‘ખુડી ક્યાં છે, મારી મા, ખોડિયાર?’

‘આ આવી દાદા!’ કહેતી ખુડી દૂર ઊભી હતી તે નજીક આવીને બેઠી.

માજો વેલો બોલ્યો: ‘આવ, મારા દીકરા, સો વરસની થજે.’ કહી તેણે ખુડીને માથે હાથ મેલ્યો: ‘વના, મારી ખુડીને સારો વર પરણાવજે, હોં કે!’ અને ‘ખોડિયાર! ખોડિયાર… મા!’ બોલતાં ડોસાએ ભત્રીજાના ખોળામાં માથું ઢાળી દીધું.

વનાએ માજા વેલાના હાથમાંથી તાંસળી લઈને નીચે મૂકી. ડોસાએ લગભગ બધું ખલાસ કર્યું હતું. ડોસાની મૂછો વનાએ હાથ ફેરવી ચોખ્ખી કરી.

‘શું થયું?’ કરતાં બધાં તેની આસપાસ ભેગાં થઈ ગયાં.

‘કંઈ નથી થયું!’ વનો દૃઢ અવાજે બોલ્યો: ‘કોઈએ રડવાનું નથી. ખબરદાર. ડોસા સુખી થઈને ગયા છે!’

બધાં ઉપર શાંતિ છવાઈ રહી. બેએક જણે ભેગા મળી માજા વેલાને ઉપાડવા પ્રયત્ન કર્યો. પણ છેવટે વનો બોલ્યો: ‘નહીં ફાવે એમ તો.’ અને છેવટે તે એકલો જ ડોસાને પોતાને ખાંધોલે નાખી ચાલવા લાગ્યો.

તેની સાથે ધીરે ધીરે ચાલતી માજા વેલાની ત્રીસેક જણની સંતતિ અંદર અંદર ધીરેથી વાતો કરતી ચાલવા લાગી: ‘માજો વેલો બહુ સારું મોત પામ્યા. બહુ સુખી મોત. બહુ સારું મોત!’

માને ખોળે

નદીને કિનારે ઊંચી ભેખડો પર આવેલા એક ગામના છેવાડાના ફળિયામાંથી ત્રણ જણ નીકળ્યાં. બે પુરુષો અને એક સ્ત્રી. પુરુષો સહેજ આગળ ચાલતા હતા.

‘આવજે, શબૂ!’ ‘આવજે, બૂન!’ ‘જાળવીને જજે!’ ‘શરીર જાળવજે, બા!’ ફળિયાની સ્ત્રીઓએ વિદાય આપતાં કહ્યું.

શબૂ પોતાનો વર અને સસરો તેડવા આવ્યા હતા તેમની સાથે સાસરે જતી હતી. પિયરની વિદાય લેતાં તેનાં પગલાં જાણે ઊપડતાં ન હતાં. પિયરિયાં, ફળિયાના માણસો, સહિયરો વગેરેની વિદાય લેતાં તે જરા પાછળ પડી ગઈ. તેનો વર અને સસરો રસ્તાના વાંક પાછળ અદૃશ્ય થયા. તેમની સાથે થઈ જવાને તે જરા ઉતાવળે ચાલી.

તેની એક સહિયર તેની સાથે વાંક લગી ચાલી અને ત્યાં આગળ થોભી જઈને ‘આવજે, આવજે!’ કહેતી હાથ ઊંચો કરી તેની પાછળ જોતી ઊભી રહી. થોડી વારે તેના મોંમાંથી એક ચીસ નીકળી ગઈ:

‘માડી રે!’

ફળિયાના માણસો ચોંક્યા:

‘શું થયું? શું થયું?’

‘બિલાડી આડી ઊતરી શબૂને.’

શબૂને પાછી બોલાવાય કે ઘડી થોભી જવાનું કહેવાય તેમ હતું નહીં. ‘અંબા મા સારું કરશે!’ એમ બોલતાં સૌ પોતપોતાને કામે લાગ્યાં.

શબૂ ઝડપથી ચાલવા લાગી. ગામની પરવાડેથી જ રસ્તો કોતરમાં ઊતરી પડતો હતો. કોતરમાં નીચે બાપદીકરો ઊભા હતા. તેઓ ચુંગી પીતા હતા. તેના ધુમાડા તેમનાં મોંમાંથી નીકળતા દેખાતા હતા. તેમને જોઈને શબૂ ધીરી પડી.

બપોર થયા હતા. કોતરની ટોચેથી નદીનાં પાણી ઝગારા મારતાં દેખાતાં હતાં. નદીમાં ઝાર ઊતરવા લાગ્યો હતો. પાણી ઊતરી જવાથી ખુલ્લો થયેલો કિનારાનો કાદવ આરસી માફક તગતગતો હતો. કોક એકાદ માણસની પગલી એમાં તડ પાડતી ચાલી જતી હતી. શબૂએ આંખ ઉપર હથેળી ઢાળી સૂરજનાં અજવાળાંમાં ઝંખાતી તેની આંખ સામી પારના ગામની લીલીઘેરી સીમ જોવા લાગી.

સાસરું? તેને સહેજ કમકમાં આવ્યાં. તેણે આંખ મટમટાવી. નીચે સસરા ઊભા છે એમ ભાન થતાં ફૂલવંતી ચૂંદડીનો ઘૂંઘટો મોં પર ખેંચ્યો. તેની નજર તેના પગની આસપાસ રમવા લાગી. રસ્તાની પાસે જ વાડ ચાલુ હતી. વાડમાં કંથાર, બોરડી, અનૂરીનાં જંગલી કાંટાળાં જાળાં હતાં. કંથાર પર કાળાં રતૂમડાં કંથારાં ઝૂલતાં હતાં. અનૂરી પર અનૂરાં હજી કાચાં હતાં. એ તો ઘેર પાકશે એમ વિચારી અનૂરું તોડવા એણે હાથ લંબાવ્યો. ત્યાં નીચેથી એના વરનો અવાજ આવ્યો:

‘લે હેંડ હવે!’

તે ચોંકી. કંથારનો કાંટો તેને કોણી આગળ વાગ્યો. તેણે ધીરેથી હાથ બહાર ખેંચી લીધો.

તે થોડુંક ચાલી અને વાડ પર ચણોઠીઓની લૂમો મરક મરક હસતી તેની નજરે આવી.

‘છો બરાડા નાખે. ચણોઠીઓ લીધા વિના તો નહીં જ જાઉં.’ કહી તેણે વાડના જાળામાં હાથ નાખ્યો. ચણોઠીઓ છીપમાં મોતી ગોઠવ્યાં હોય તેમ તેમના કુદરતી પડામાં ગોઠવાયેલી હતી. બેએક પડા તોડીને તેણે લૂગડાને છેડે બાંધ્યા. ફરીથી નીચેથી બૂમ આવી.

‘એ આવું છું સ્તો. રાડ્યો શેની નાખો છો?’ તેણે સામે જવાબ આપ્યો. અને ઝડપથી પગ ઉપાડ્યા. પગમાં પહેરેલી જોડીઓ ધૂળ ઉડાડવા લાગી. પગમાંનાં નક્કર કલ્લાં સહેજ ખણખણ્યાં. નવાનકોર ઘેરદાર ચણિયાનો તથા કોરી ચૂંદડીનો સડ સડ અવાજ થવા લાગ્યો. ચૂંદડીનો છેડો ઠીક કરવા તેણે હાથ ઊંચો કર્યો. હાથ પરનાં બલૈયાં કાચની બંગડી સાથે રણક્યાં. તેના કાપડાની અતલસ કડકડી. કાપડાની બાંયનું મોઢિયું સૂરજના તેજમાં ઝગી ઊઠ્યું. તેની મેંશ આંજેલી આંખ આમતેમજોવા લાગી. તે થંભી ગઈ.

રસ્તામાં એક પોદળો પડ્યો હતો. કેવો મજાનો! ધાનની ઢગલી જેવો. ‘કોઈની એકલવાયી ભેંસે કર્યો હશે, નહીં તો મારી શોક્યો એને બોટ્યા વગર રહે કે?’ તે મનમાં બોલી. પોદળો ઘેર મૂકી આવવાનું તેને મન થયું. આ રસ્તે કેટલા પોદળા તેણે ભેગા કર્યા હતા! આજેય તે પોદળાને બોટ્યા વગર રહી ન શકી. પગની જોડી વતી તેણે પોદળાને એક બાજુથી ચબદ્યો અને ઉપર ધૂળ વાળી. તેને ખાતરી હતી કે એનો બોટેલો પોદળો કોઈ લે નહીં. થોડે ગયા પછી તેને થયું કે મેં ફોગટનો પોદળો બોટ્યો. કોકનેય કામ આવત.

ફરી નીચેથી બૂમ આવી. તેણે પગમાં ઝડપ આણી અને કોતરમાં ઊતરતા રસ્તા પર, ધૂળ ઉડાડતી તે ઊતરી પડી. તેના ઊતરવાથી ઊડેલી ધૂળ કોતરના મથાળે પહોંચી અને ‘શબૂ ગઈ’ એમ કહેતી હોય તેમ હવામાં ઊડી રહી.

કોતરમાં ઊતર્યા પછી રસ્તો સપાટ ભોંય પર ચાલતો હતો. નદીનો ભેજ રસ્તાની ધૂળને દાબેલી રાખતો હતો. બાપદીકરો માથેનાં ફાળિયાંના છેડા સહેજ આગળ ખેંચી છતરી જેવું બનાવી આગળ આગળ ચાલતા હતા. શબૂની જોડીઓ ટપૂસ ટપૂસ અવાજ કરતી હતી. શબૂએ આસપાસ નજર નાખી. બેય બાજુ કોતરની ઊંચી ઊંચી ભેખડો હતી. ભેખડો પર ક્યાંક એકાદ બકરું ચરતું હતું. વચ્ચે વચ્ચે ભેખડમાં બીજું કોતર આવતું અને લીલા ઘાસમાં એકાદ પગદંડી વાંકીચૂકી થતી દૂર દૂર અલોપ થઈ જતી. આ પગદંડીઓ પર, આ ભેખડો પર, કેટલાં વરસ પોતે ઢોર ચાર્યાં હતાં! એકાદ ઝાડને છાંયે બેસી જાળાંમાંથી વીણેલાં બોર કેવાં ખાધાં હતાં! સાસરે જવાનું ન હોય તો કેવું સારું! ઘાઘરી અને કાપડી પહેરી આખો દહાડો ફર્યા કરીએ!

શબૂને એકદમ પોતાનાં નવાં કપડાંનો અને ચાંદીનાં વજનદાર ઘરેણાંનો ભાર લાગી આવ્યો.

‘જરા ધીરા હેંડો ક…’ તેણે ટહુકો કર્યો. બાપદીકરો કંઈ સાંભળ્યું ન હોય તેમ આગળ આગળ ચાલ્યે જ ગયા.

બેએક ખેતરવા જેટલાં કોતર વટાવ્યા પછી નદીનું ભાઠું શરૂ થયું. એકદમ રેતી આવી. તેના પગની ગતિ ઓછી થઈ ગઈ. તેણે માથેથી ઘૂમટો ઊંચો કર્યો. નદી તરફથી આવતો ઠંડો પવન તેના મોં પરના પરસેવાને સૂકવવા લાગ્યો. તેના મોં પર પ્રસન્નતા આવી. તેનું મોં મલક્યું. અને તેના નાક પરના કાંટાનાં છયે નંગમાં સૂરજ પોતાનાં પ્રતિબિંબ જોઈ રહ્યો.

તેણે આસપાસ નજર ફેરવી. કોતરમાંથી નીકળ્યા પછી બેય બાજુ નજર પહોંચે ત્યાં લગી રેતી હતી. રેતીમાંથી ઢોરનાં અને માણસનાં પગલાંએ સરખા આકારનાં બની જઈ નાનાં નાનાં ખાબડાં પાડી એક નાનકડી મોજાંની દુનિયા ઊભી કરી હતી. આ રેતી! અજવાળી રાતે અહીં ઝાલણિયું દાન રમવા બધાં આવતાં. અને કેટલું દોડતાં! કેટલું દોડતાં!

તેની આંખમાં પાણી આવી ગયાં. બળ્યું આજે આ બધું કેમ યાદ આવે છે? તેનો જીવ મૂંઝાવા લાગ્યો. સાસરે જવાનું ગમતું નથી એટલે? કેટલે વરસે પોતે સાસરે જાય છે!

રેતીમાં તેના પગ ઢીલા પડવા લાગ્યા. પગની ગરેડીઓ જાણે વછૂટી જવા લાગી. આવું તો પહેલાં કદી નહોતું થતું. વેંતવેંતની રેતીમાં પણ પોતે સહિયરો સાથે ઘોડી જેમ કૂદતી હતી. તેણે પગમાંથી જોડીઓ કાઢી લીધી. તેમને પોટલીમાં ખોસી દીધી અને પોટલી માથે મૂકી.

રેતી તપી હતી. પગ સહેજ બળતા હતા, પણ એથીય વધારે એનું મન બળવા લાગ્યું. આ પેલું પાણી રહ્યું. હમણાં પગને ટાઢક વળશે. પણ આ ભૂંડા હૈડાને?

રેતીને કચડતી તે આગળ ચાલી.

આ પેલું પાણી! આ પેલું પાણી! તેનું મન ઝંખી રહ્યું. પાણી આટલું ઢૂંકડું દેખાય છે તોય કેમ હજી આવતું નથી? આ નાનાં હતાં ત્યારે તો હડી મૂકતાં ને ઠેઠ પાણીમાં પહોંચી જતાં.

બાપદીકરો પાણીની છબમાં જઈને ઊભા રહ્યા અને એના તરફ જોવા લાગ્યા. એ બેય જણ કાદવમાં ચાલતા હતા ત્યારે પેલા ગારો ગૂંદતા કુંભારની પેઠે તેમનાં શરીર કેવા આંચકા લેતાં હતાં!

ખુલ્લે ઘૂંઘટે ચાલી આવતી શબૂએ મોં પર ઘૂંઘટો ખેંચ્યો. આંખોની દુનિયા જાણે કે ઘડીક બંધ થઈ ગઈ. કાદવનો કાળો ઉજાસ, પાણીના ઝગારા, બધું ઘડીક વસાઈ ગયું. હાશ. તેના પગને ટાઢું ટાઢું લાગ્યું. પગ નીચેની જમીન જરા અસ્થિર બનતી લાગી. કાદવ શરૂ થતો હતો.

શબૂએ આંખ ઉઘાડી. રખે ક્યાંક લપસી જવાય તો! આઠ-દસ આંગળના ચીકણા કાદવની નક્કર ભોંયનો આશરો શોધી આગળ ચાલવાનું હતું. હા, નાની હતી ત્યારે ગામનાં છોકરાં ભેગી પોતેય લપસતી હતી. અરે ઝાર ઊતરી ગયો હોય અને કિનારા પરનો કાદવ અકબંધ પડ્યો હોય ત્યારે તેમાં પહેલી પગલી પાડે એની કેવી ચડસાચડસી છોકરાંઓમાં થતી! અને આજેય આ જેણે પહેલી પગલી પાડી હશે તેને કેવી મજા પડી હશે! આ પોતે તો!… અને આ બાપદીકરાએ તો કાદવને ગૂંદીને બગાડી નાખ્યો! તેને કશોક તિરસ્કાર વછૂટ્યો. મારો કાદવ બગાડી નાખ્યો! એ ઘરનાં લોક જ એવાં છે, કાયટિયાં!

‘અને મૂઆ! મહીસાગરનાં પાણીય માથે મૂક્યા વગર પાણીમાં પેઠા!’

બાપદીકરો ઢીંચણ લગીનાં પાણી ડખોળતા નદીમાં અર્ધેક જેટલે પહોંચી ગયા હતા.

શબૂ પાણીની પાસે આવીને ઊભી રહી. વાંકી વળીને ખોબામાં પાણી લઈ તેણે માથે મૂક્યું. ‘મહીસાગર મા! સારું કરજે, મારી માડી!’ બોલી તેણે પાણીમાં ડગલું દીધું.

ખળળળ! ખળળળ! પાણી તેના પગમાં રમતાં રમતાં વહેવા લાગ્યાં. શો ટાઢો સ્પર્શ! કેવી ગલીપચી! મહીસાગર મા! મરું તો તારા જ ખોળામાં. એક દહાડો તારા ખોળામાં આમ ચાલી આવીશ, ચાલી આવીશ. તારે ઘેર મને લઈ જજે! અરે બળ્યું, આજે આવા વિચાર કેમ આવ્યા કરે છે! તેનું હૃદય ઘડીક ધબકી ઊઠ્યું.

ડહોળાયેલાં પાણીમાં તેનો આછો પડછાયો પડતો હતો. તેણે વાળેલો કાછડો, મોઢિયાવાળું કાપડું, ઓઢેલી ચૂંદડી, અને તેની શ્યામ રેશમ જેવી તગતગતી કાયા, એ બધું નદી સ્પષ્ટ જોઈ શકતી ન હતી તેથી જાણે દિલગીર થઈને વહી જતી હતી. હા, પાણી નીતરેલાં હોય ત્યારે તેમાં પોતે સહિયરો સાથે કેવાં મોઢાં જોયાં હતાં!

એને બાળપણની સહિયરો યાદ આવવા લાગી. તેના હૃદયમાં એક ઉમળકો આવ્યો. એક સહિયરને પોતાના સાસરાના ફળિયામાં જ પરણાવી છે. અને હવે તો તેને છૈયો પણ છે! તેને થઈ આવ્યું – ક્યારે જઈને તેને રમાડું? અને તે સાથે જ તેને પોતાના ઉદરમાં કશુંક સ્ફુરતું લાગ્યું. થોડાક વિકસેલા પેટ ઉપર હાથ મૂકી તે ઘડીભર પાણીમાં થંભી ગઈ.

ક્યાંકથી બાળકના રડવાનો અવાજ તેને સંભળાયો. તેણે કાન માંડ્યા. આજુબાજુ વેરાન વેરાન હતું, નદીના પાંચ ગાઉના સપાટ ભાઠામાં, ઝાડ, પાન, ઘર, ખોરડું કશાનું નામનિશાન ન હતું. છતાંય બાળકનું રડવું સંભળાયે જ ગયું.

‘શું હશે? સારું કરજે અંબા મા!’ બોલી તે આગળ ચાલી.

પાણી ઊંડાં થવા લાગ્યાં. પાણીની તાણ વધવા લાગી. તે ચણિયાને ઊંચો કરવા લાગી અને પગને વધારે દાબીને મૂકવા લાગી. નીચે કશુંક આવ્યું અને તેનો પગ જરાક લપસ્યો. ઓ પડી! ઓ ખેંચાઈ! અને મૂઆ પેલા તો સામે કાંઠે જઈને ઊભા છે! એમને ઘેર જવા કરતાં આ મહીસાગરમાં તણાઈ જવું શું ખોટું છે? અને હમણાં જ ઘોડો ચડી આવે તો કેવું! તેનું હૃદય ઝંખી રહ્યું.

પણ તેના હૃદય કરતાં તેના પગમાં વધારે આવડત હતી. પાણીના જીવ પેઠે તે દૃઢ બનીને ચાલવા લાગ્યા. એકાએક તેને ગળે સોસ બાઝવા લાગ્યો. મહીસાગરનું એક ટીપું તેનાથી મોંમાં મૂકી દેવાયું અને તે તરત તેણે થૂથૂ કરી થૂંકી નાખ્યું. ખારું ખારું ઊસ! પણ પાણી! ઓ રામ! ભાઠામાં તરસ! એ તો જીવલેણ બની જતી. આટલી પાણીથી ભરીભાદરી નદી પણ કામમાં ન આવે. ફરતા પાંચ ગાઉમાં મીઠા પાણીનું ટીપુંયે ન મળે. ભાઠામાં તરસનાં માર્યાં પણ કેટલાંય મરી જાય છે, પણ હવે તો પરબ મંડાય છે. એટલે સ્તો કોઈએ પાણી સાથે લેવા ના દીધું. હીંડીને જવાનું છે, માટે ભાર શું કરવા કરવો? બાકી માએ તો બતક ભરીને તૈયાર પણ રાખી હતી. બધાં જ કહેવા મંડેલાં કે આ ઘડી વારમાં તો પહોંચી જવાશે. હશે.

તે કાંઠે આવીને ઊભી રહી. અને તેની નજર પાછળ ફરી.

નદીનો પટ, પેલી બાજુનો કાદવ, તે પછીની રેતી, તે પછી કોતર, ગામની ભાગોળ, ફળિયું, ઘર. જાણે એક ડગલામાં જ પોતાનો દેહ મૂકીને પરદેશમાં પહોંચી ગઈ હોય એમ તેને લાગ્યું. તેને ગળે ડૂમો ભરાવા લાગ્યો.

આ તો પરભોમ છે! ‘મારું પિયર તો ત્યાં રહ્યું!’ નદીમાં હતી ત્યાં લગી એને ધીર હતી કે પોતે પોતાના જ પિયરમાં છે, પિયરની શીળી છાંયમાં છે. પણ કાંઠે આવીને ઊભા પછી તરત જ જાણે પરાયાંના હાથમાં પડી છે એમ તેને થઈ આવ્યું. આ કાંઠો અજાણ્યો છે, કાદવ અજાણ્યો છે, રેતી અજાણી છે. અને પેલા બાપદીકરો! એ તો જમ જેવા લાગે છે!

તેના પગમાંથી ચાલવાનું જોર જતું રહ્યું. કેટલે વરસે પોતે આ કાંઠે ડગલું દીધું હતું?

નાની હતી ત્યારે પરણ્યા પછી પહેલી વાર વળાવી હતી તે જ. તે વેળા તેને ગાડામાં ઘાલીને લઈ ગયા હતા. હા, આ રેતીમાં રમવાનું બહુયે મન થયું હતું પણ નીચે ઊતરવા દે તેવું કોઈ ન હતું. જાણે ગયા જનમની વાત જેવું બધું લાગે છે!

પોતાના બાપા જીવતા હોત તો ક્યાંક બીજે ઠેકાણે ઠામ પાડી દેત. પણ રાંડીરાંડ મા બિચારી, અરે બિચારી! વરસો લગી તે કોણ રાખે? એ તો બાપે જ આજ લગી વટ રાખીને દુખિયારી દીકરીને સાસરાના ત્રાસમાંથી બચાવી લીધી હતી.

બાકી સસરો તો કેવો! સાવ રાખસ જેવો! માણસને મારી નાખતાં એને વાર ન લાગે! કહે છે કે એમનો મોટો છોકરો મરી ગયો ત્યાર પછી તેની વહુને–કોણ જાણે બળ્યું લોકોય કેવી વાતો લાવે છે? મને તો તે ઘડી કશી ગતાગમેય ન હતી–હાં તે વહુને એમના જ હમેલ રહેલા ને પછી કંઈ ન નીવડ્યું તે ગતે કરી દીધેલી. અને વાત ઉડાડી કે નદીમાં તણાઈ ગઈ. મેર, હશે. એ રાખસ તેનું મારે શું? શું? એવાથી બીઉં તો હું મારા બાપની છોડી નહીં! પણ જ્યાં ખીલો જ ઢીલો ત્યાં હું તે જોર કેટલું કરું? એ અમારા પરણેત… હશે જવા દો એ વાત.

સુખી થજો બાપા કે તમે મને આટલાં વરસ બચાવી રાખી. અને એમ તો આટલામાં ક્યાંક બીજે મને ઠામ પાડી દીધી હોત. પણ બાપા તો બિચારા ધાડમાં ખપી ગયા. એ ધાડમાં જવાના હતા તે પહેલાં પેલા ભિયા તેને તેડવા આવ્યા હતા. અને ત્યારે બાપાએ કેવું સંભળાવી દીધું હતું! ‘બાપ આગળ તો કશું બનતું નથી ને મારી દીકરી પર શૂરવીર બનવું છે? ચાલો, જોર હોય તો મારી જોડે ધાડમાં. બતાવો બહાદુરી! મારી બીજી દીકરીય તમને આપું.’ પણ બાપડો બાપડિયો! સાવ બાપડિયો! ‘મને તો બાપાએ તેડવા મોકલ્યો છે!’ કહી તે નીચે મોંએ બેઠેલા. જાણે હજીયે અંગૂઠો ધાવવાની ટેવ ન હોય! અને પોતાના બાપે તેને કેવા ધુતકારી કાઢેલા. ‘બાપાએ તેડવા મોકલ્યા છે! ત્યારે તમે જાતે તો તમારી ઘરવાળીને તેડવા નથી આવ્યા ને? જાવ, જાવ, ઢોરાં ચારી ખાઓ. મારી દીકરી નહીં આવે તમારા જેવાને ત્યાં. શી ખબર કે તમે આવા…’ અને તે બિચારો કેવો થથરતો હતો! બાપાએ ધાડમાં જવાનું તેમને કહ્યું પણ ખરું, પણ એ ભિયા જાય તો પછી ભિયા શેના? એમાંય વળી બાપને પૂછવું તો પડે ને?

તે રાતે બાપા ધાડમાં ગયા. અને ભિયા રાત રહી પડ્યા…

કેટલાં વરસ પછીની રાત… પોતેય બધું ભાન ભૂલી ગઈ. અરે ભૂંડી! એવો બાપડિયો, તોય એ આદમી! અને પોતે અસ્ત્રી તે અસ્ત્રી! ઓ ગોઝારી રાત! બીજે દહાડે ખબર પડી કે રાતે બાપા મૂઆ અને એ ભિયાએ પોતે ક્યારે જતા રહ્યા તેની ખબરેય ન પડવા દીધી. અરે ભલા, ઘડીક વાડામાંય બોલાવી મને વાત કરી હોત તો! પણ તો તો પછી મને ક્યારનાય લઈ ગયા ના હોત?

અને વાઘ જેવા બાપા ગયા એટલે તો બીજાનું જોર વધે જ ને? દીકરીને કોણ વારસ કરે? અને પોતાને માટે કેવી કેવી વાતો અદેખા લોકોએ ઉડાડવા માંડી! અને બિચારી માય શું કરે! દીકરી જેવી દીકરી! અને તેય પાછી ભારે છેડે! આવતા-જતા જોડે સાસરે કહેણ મોકલાવ્યું કે તમારી વહુને તેડી જાવ, અમે વળાવીશું. અને જાણે ઇડરિયો ગઢ જીતવા આવ્યા હોય તેમ બાપદીકરો આવ્યા. પણ અરે એમનાં મોઢાં! અને એ ભિયા!… મારું બીજું કશું કરવાનું માને ના સૂઝ્યું…? અને એ તો હું ઠરીને બેસી રહી. મેંકુ એમનામાં ક્યારેય કશો જીવ આવશે અને સારું થશે. પણ એ તો દર વરસે પણ એવા જ બાપની બાંય ઝાલીને ફરનારા રહ્યા. નહીં તો આટલાં વરસ હું બેસી રહેત શું કામ? શું મને બીજા નહોતા મળતા? અને આમેય મેં મહીનાં પાણી પીધાં છે. માડી મહીસાગર…!

તેના પેટમાં વળી બાળક સ્ફુર્યું! અંબામાનું નામ લેતી તે આગળ ચાલી. થોડે દૂર કોરી રેતીમાં બેય બાપદીકરો ઊભા હતા. તેમનાં મોંમાંથી ધુમાડા નીકળતા દેખાતા હતા. અરે, બાપદીકરાના ધુમાડામાંય કેટલો બધો ફેર!

તેને આવતી દેખી તેઓ ચાલવા લાગ્યા. તે ઘડીભર થંભી ગઈ. તેની આંખે તમ્મર આવ્યાં. તેણે આંખો ઉઘાડી. દૂર દૂર ઝાંઝવાં દેખાતાં હતાં. અને એ ઝાંઝવાંમાં બાપદીકરો મળી જતા હતા! તેણે બૂમ પાડવા પ્રયત્ન કર્યો. ‘મારે પાણી પીવું છે!’ પણ ગળામાંથી અવાજ ન નીકળ્યો.

તે પગનું બધું જોર ભેગું કરી ચાલવા લાગી.

બાપદીકરો સહેજ પાછી નજર કરતા આગળ ચાલ્યે જ જતા હતા.

તેની નજર વળી પાછી ફરી. જાણે તેને કોઈ પાછળથી ખેંચી ન રહ્યું હોય! ‘દીકરી, પાછી આવ.’ ‘બેટા, પાછી આવ.’ એ પિયરનાં ઝાડવાં, નદીનાં કોતર, નદીની રેતી, અરે! નદીનાં પાણી પણ આઘાં ને આઘાં થતાં જતાં હતાં. ડગલે ડગલે જાણે તેના પગમાંથી જોર હરાતું હતું.

અને પેલા બે જણા તો જાણે સડસડ હીંડ્યા જ જાય છે.

‘ઊભા રહો કે… મારે પાણી પીવું છે.’ તેણે બૂમ પાડી, સામી દિશાથી આવતો પવન તેની બૂમને પિયરની દિશામાં જ લઈ ગયો.

ગળામાં તેને સોસ પડવો શરૂ થયો. તેણે પગમાં જોડીઓ પહેરી લીધી. જોડીઓમાં રેતી ભરાઈ જવા લાગી. તે ઘડીક થોભી. સૂરજના ઝળહળતા તાપમાં તેની આંખો ઘડીક મીંચાઈ ગઈ. તેણે આંખો ઉઘાડીને જોયું તો ચારે કોર ઝાંઝવાં જ ઝાંઝવાં દેખાય છે. નદી પણ ઝાંઝવાં ભેગી ભળી ગઈ છે. આસપાસ નજર જાય ત્યાં લગી ઝાડપાન, જનજનાવર કશું જ દેખાતું નથી. ઊનો પવન સૂસૂ કરતો રેતીની વાછંટો મારતો વાય છે. આમ એક કોર દૂર સાસરિયાની કાળી ઘેરી સીમ દેખાય છે, આણી કોર પિયરની કાળી ઘેરી સીમ દેખાય છે.

જાણે પોતે રણની વચ્ચે ઊભી છે! એકલીઅટૂલી! હા, પેલા બે જણ છે. પણ એ તો હીંડ્યા જ જાય છે. પાછું ભાળીને જોતાય નથી. આ ઉજ્જડ વેરાનમાં એનો જીવ જાય તોય કોણ પૂછનારું છે?

‘તારો જ એકલીનો જીવ?’ એને સવાલ કરતું હોય તેમ ઉદરમાં બાળક સ્ફુર્યું. કોઈ બાળકના રડવાનો અવાજ સંભળાયો. અરે, આ રણમાં બાળક ક્યાંથી? કેવી ધખના! પોતાની ગોઠણનો છૈયો તેને યાદ આવ્યો. જાણે એ જ ના રડતો હોય! પોતે જઈને એને રમાડશે. અને બેચાર મહિના પછી પોતાનેય છૈયો, હા છૈયો સ્તો! બેય ભેગા મળી રમશે. તેના હૃદયમાં એક ઉમળકો આવ્યો. તેની છાતીમાં પાનો ચડ્યો. તેણે કોમળ હાથે પોતાનાં ભરાવા લાગેલાં બેય સ્તન દાબ્યાં. ધબક! ધબક! ભૂંડું કાળજુંય કેવુંક છે! તેની આંખમાં હરખનાં બે આંસુ આવ્યાં. તેને લૂછ્યા વગર જ તે ચાલી.

બાપદીકરો એકાએક ઊભા રહેલા દેખાયા. તેને ધ્રાસકો પડ્યો. બેય જણા ઊભા ઊભા બીડીના ધુમાડા કાઢતા હતા. અચાનક તેને પોતાની પાછળ કોઈક આવતું લાગ્યું. તેણે નજર ફેરવી. જાણે બાપનાં જ પગલાં હતાં! અરે રામ! આ શું? પણ કોઈ દેખાતું ન હતું. તે ચાલવા લાગી. વળી પાછાં પગલાં સંભળાય છે! તેનું હૃદય ભયથી કંપવા લાગ્યું.

બાપદીકરા પાસે આવીને તે ઊભી રહી. એનો વર તેના તરફ ઘડીક જોઈ રહ્યો. સસરો પૂંઠ કરીને ઊભો હતો. વર કંઈક બોલવા જતો હતોપણ તે બોલી ન શક્યો અને તે બોલી:

‘પાણી પીવું છે. મારે ગળે કાચકી બાઝે છે.’

‘આટલામાં પરબ તો ક્યાંથી હોય?’ તેનો વર ગણગણ્યો.

અને તરત એક બાળકનું રડવું સંભળાયું. તેના સસરાએ ખૂંખારો ખાધો: ‘હા, છે પરબ. ચાલો!’

શબૂને પોતાના વરના મોં પર એક રીતની મૂંઝવણ દેખાઈ. તેને તે ન સમજાયું. અને સસરા ચાલવા લાગ્યા તેની પાછળ વરે ચાલવા માંડ્યું. અને તે પણ ચાલવા લાગી.

તેઓ થોડુંક ચાલ્યાં. તેને લાગ્યું કે તેઓ બધાં અવાજથી ઊલટી દિશામાં જઈ રહ્યાં છે. છોકરાનું રડવું આઘું ને આઘું જતું જાય છે.

‘આમ ક્યાં જઈએ છીએ? આમ ક્યાં જઈએ છીએ? પરબ તો આણી કોર છે!’ તે બોલી.

‘પરબ તો આણી કોર છે, વહુ! એ તો તમને સંભળાય છે એવું.’ સસરાએ જે દિશામાં જતાં હતાં તે મોર હાથ કરી કહ્યું.

અને તેઓ ચાલ્યે ગયાં. બાળકનું રડવું તમરાના એક આછા અવાજ જેવું બની ગયું.

પાણી! પાણી! પાણી! તેને ગળે ડૂમો ભરાવા લાગ્યો. ‘મારાથી હવે નહીં હીંડાય. મને પાણી લાવી આપો.’ કહી તે બેસી પડી.

તેની આગળ ચાલતા બાપદીકરો અટક્યા. બાપે ચારે કોર એક નજર નાખી. બધેય સૂનકાર હતો. એકલો પવન રેતીની વાછંટો ઉડાડતો વાતો હતો.

‘નહીં હીંડાય?’ તેના સસરાનો અવાજ આવ્યો, ‘અલ્યા, શું જોઈ રહ્યો છે?’ તે દીકરાને ઉશ્કેરતો લાગ્યો.

તેનો વર તેની પાસે આવ્યો. તે માથે હાથ દઈને ઘૂંઘટો ઢાળીને બેઠી હતી. વરનો પડછાયો પોતાના પર પડતો તેણે જોયો. તે ઘૂંઘટો ઊંચકી વર સામે જોવા ગઈ ત્યાં વર તેના પર તૂટી પડ્યો અને બેય હાથે તેની ગળચી પકડી લીધી.

તે ચોંટી. બેફામ બની ઢળી પડી, પણ તરત જ તેણે વરને પેઢામાં લાત મારી. વર દૂર જઈને પડ્યો. તે ધીરે ધીરે ઊભો થતો હતો ત્યાં સસરાની ખુન્નસભરેલી આંખો તેને પોતાના માથા પર ઝઝૂમતી દેખાઈ.

સસરાના ગાંઠાળાં આંગળાંવાળા વરુના પંજા જેવા હાથ તેના ઘોઘરાની આસપાસ ભિડાયા અને દાંત કચકચાવી તેનું ગળું ભીંસતાં તે બોલ્યો:

‘નહીં હીંડાય? નહીં હીંડાય? આટલાં વરસ નથી હીંડી તે હવે કેમ કરી હીંડવાની છે? ચરી ખાવું છે, ચરી. તું મારા ઘરમાં ન હોય! છિનાળ! એ તો હવે અહીં જ… અલ્યા એ હીજડા! શું જોઈ રહ્યો છે? પકડ, પકડ એના પગ!’

તેના ગળા પર ભીંસ વધતી જતી હતી. તેના પગ પછાડા મારવા લાગ્યા. તેનો વર તે પકડવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. તેના ગળામાં સોસ વધવા લાગ્યો. મહીસાગરનાં પાણીમાં પોતે ડૂબકી મારતી હોય તેવું તેને ઘડીક લાગ્યું. તેની આંખો ખેંચાવા લાગી. તે ઘડીક એકદમ ખૂલી ગઈ. તેના મોં પર સસરાનું વરુ જેવું મુછાળું મોં ઝઝૂમી રહ્યું હતું. તેમાંથી બીડીની ગંધ આવતી હતી. તે મોંની પાછળ જે થોડું આકાશ દેખાતું હતું તેમાં તેને દેખાયું કે એના બાપ જાણે હવામાં આમતેમ આંટા મારી રહ્યા છે – પોતાના બચ્ચાને પીંખી નાખતું જોતો કોઈ ગીધ ઊડતો હોય તેમ.

‘બાપા!’ તેના ગળામાંથી છેલ્લો અવાજ નીકળ્યો. અને પછી જાણે કોઈ પેટીમાં પોતે પુરાતી હોય તેવા ભાવ અનુભવતાં અનુભવતાં દૂર દૂરથી બાળકના રડવાનો અવાજ સાંભળતાં સાંભળતાં તેની આંખો મીંચાઈ ગઈ.

સસરો તેના ગળા પર છેલ્લી જોરાવર ભીંસ દઈને ઊભો થયો. દીકરાને લાગ્યું કે પોતે પકડેલા પગ હવે જરાયે જોર નથી કરતા, એટલે તે પગ મૂકીને ઊભો થયો. શબૂની આંખો અને જીભ બહાર નીકળી આવ્યાં હતાં.

‘બાંધી દે એનું મોઢું.’

છોકરો એમનો એમ ઊભા રહ્યો.

‘મરે તું, રાંડવા!’ કહી બાપ ઊભો થયો. અને એક અનુભવીની દૃઢતાથી – સ્વસ્થતાથી તેણે દીકરાની વહુના મોં પર તેની ચૂંદડી વીંટી દીધી.

થોડી વાર પછી રેતીમાં સ્ત્રીના શરીરને ઠાવું પાડી બંને જણ, જે દિશામાંથી બાળકનું રડવું સંભળાતું હતું તે દિશા તરફ ચાલવા લાગ્યા.

પરબે પહોંચી તેમણે પાણી પીધું. બાપે પરબવાળીને પૂછ્યું: ‘કેમ, છૈયું આટલું બધું રોવે છે?’

‘એને કોગળિયું થાય, આજ સવારનું રડે છે, રૂપા હૉણ.’ અને પછીથી બોલી, ‘કેમ, વહુને તેડી આવ્યા કે નહીં?’

રૂપા હૉણ ચુંગી ભરતાં બોલ્યા: ‘ના મોકલી! બૂન!’

‘એ તો મૂઆં એવાં જ છે! કેટલાં વરસથી ઘાલી રાખી છે. એમને માતા ભરખે!’

‘હશે, બૂન! એવું ના કહીએ.’ કહી રૂપા હૉણ ઊઠ્યા અને જતાં જતાં પરબવાળીના હાથમાં એક રૂપિયો મૂક્યો.

‘લે, છૈયાને ખાવાનું આપજે.’

આ ડોસા પાસેથી ગાડાના પૈડા જેવો આખો રૂપિયો મળવાથી પરબવાળી બાઈ ઘણું અચરજ પામી અને કંઈક મૂંઝાતી આંખે તેમની પાછળ તાકી રહી.

થોડે દૂર ગયા પછી મોંમાંથી ધુમાડાનો મોટો ગોટો કાઢતાં બાપે દીકરાને કહ્યું: ‘મેઘા, તેં ભાળ્યું’તું ને?’

‘શું, બાપા?’ થથરતે કાળજે છોકરો બોલ્યો.

‘એના પેટમાં હમેલ હતા તે?’

‘હા, બાપા! પણ…’ છોકરો બોલ્યો. તે કંઈક વિશેષ બોલવા ઇચ્છતો હતોપણ કોક અદૃશ્ય બીકનો માર્યો તે કશું બોલી ન શક્યો. અને બાપની પાછળ પગ ઢસડતો અર્ધો મુડદા જેવો તે ચાલવા લાગ્યો.

VIII

ગુલાબદાસ બ્રોકર

લતા શું બોલે

સુરેશ અને નિરંજન બાળપણથી જ મિત્રો હતા. બંને સાથે જ રમ્યા હતા. અને સાથે જ ભણ્યા હતા. કૉલેજમાંથી પણ બંને સાથે પસાર થયા હતા. છતાં એટલાં બધાં વર્ષોનાં સતત પરિચયે પણ તેમની મૈત્રીમાં અવજ્ઞા પેદા નહોતી કરી. બંનેને અનેક સંબંધો બંધાયા હતા, જુદા જુદા વિષયોના રસને લઈને બંને જુદાં જુદાં મંડળોમાં પણ ભળ્યા હતા, પરંતુ તેમનો એકબીજાનો પ્રેમ જરા પણ ઓછો નહોતો થયો.

બેએક વર્ષ પહેલાં સુરેશનાં લતા સાથે લગ્ન થયાં. લતા એક સંસ્કારી છોકરી હતી. છસાત ચોપડી અંગ્રેજીનો તેણે અભ્યાસ કર્યો હતો. સંગીત સારું જાણતી. કંઠ મીઠો હતો. બધી સ્ત્રીઓ અતિ સુંદર ન હોય ને લતા પણ અતિ સુંદર તો નહોતી જ, પણ તેનામાં આકર્ષણ અદ્ભુત હતું. તેનો સુંદર અંગમરોડ, તેના સ્મિતનું લાલિત્ય અને નયનની ચપળતા ગમે તેને આકર્ષવા શક્તિમાન હતાં.

લતા મળતાવડી પણ બહુ જ હતી. બંને મિત્રોમાં તે ખૂબ જ ભળી ગઈ. તે લોકોને પોતાની મૈત્રીનું વર્તુળ જરા પહોળું કરવું પડ્યું અને લતાને તેમાં સમાવવી પડી. હવે તે બે મટી ત્રણ મિત્રો બન્યાં.

ત્રણે સાથે જ ફરતાં, સિનેમાઓ સાથે જોતાં અને ચર્ચાઓ પણ સાથે જ કરતાં.

નિરંજન સાહિત્યરસિક હતો. તેણે ખૂબ સાહિત્ય વાંચ્યું હતું. દેશ-દેશના સાહિત્યકારોએ સર્જેલું સૌંદર્ય તેણે માણ્યું હતું. અને જેમ દરેક સાહિત્યરસિકને હોય છે તેમ તેને પણ સરસ લેખકોની સુંદર કૃતિઓનો રસ પોતે પી બીજાને પાવાનો શોખ હતો. કોઈ સુંદર નવલકથા, ટૂંકી વાર્તા કે કાવ્ય પોતે વાંચ્યું હોય તેનું વર્ણન તે સુરેશ અને લતા પાસે કરે જ અને તેમને પણ અનુભવેલા રસના ભાગીદારો બનાવે. સુરેશ પણ રસિક હતો; આ બધું સમજી શકતો; પરંતુ તેને વધુ રસ વિજ્ઞાન અને વૈજ્ઞાનિક વિષયોમાં આવતો. કોઈ કોઈ વાર તે નિરંજનને આ બધા કલ્પનાના વિહારોના વિષયોમાંથી મુક્તિ મેળવી વિજ્ઞાન વિશે માહિતી મેળવવા ખૂબ સમજાવતો; પણ પેલાને તો સમર્થ સાહિત્યકારોએ કરેલાં માનવસ્વભાવનાં નિરીક્ષણ અને નિરૂપણમાં એટલો રસ આવતો કે વૈજ્ઞાનિક વિષયમાં ઊંડા ઊતરવાની તેને હોંશ જ પેદા નહોતી થતી. આવી ચર્ચાઓ વખતે લતા અચૂક નિરંજનનો પક્ષ ખેંચતી.

વિજ્ઞાન જેવા સૂકા, લૂખા વિષયમાં કોઈ રસ કેમ લઈ શકતું હશે તેનો ખ્યાલ જ લતાને નહોતો આવતો. અને સાહિત્ય તો તેને પહેલેથી જ ગમતું હતું. પણ સાત ચોપડી બિચારી ભણી હોય, છોકરી જન્મી એટલે ઘેર કામકાજ કરવામાં પણ અમુક સમય વ્યતીત કરવો પડેલો હોય, તેમાં તેણે સાહિત્ય કેટલું વાંચ્યું હોય? પોતાની ચોપડીમાં આવેલાં મોટા મોટા લેખકોનાં અવતરણો તેણે વાંચ્યાં હોય, બહુ બહુ તો એકાદ શિક્ષિકાએ ખાસ ભલામણ કરેલી બેચાર જૂના લેખકોની ચોપડીઓ વાંચી હોય, અને ગુજરાતી સાહિત્યની ચોપડીઓ મળી શકી હોય તેટલી વાંચી લીધી હોય. તેમાં નિરંજન આવી જગતસાહિત્યની વાતો કરે; માનવસમાજના અને માનવસ્વભાવના અણઉકેલાયા કોયડાયે કેવી રીતે ઉકેલાઈ રહ્યા છે તે પોતાની રસપ્રદ શૈલીથી વર્ણવે; લતાનાં ભણવાનાં પુસ્તકોમાં કે તેણે વાંચેલાં કલાપી વગેરેનાં કાવ્યોમાં ક્યાંય પણ દેખા ન દીધી હોય તેવી કવિતાસમૃદ્ધિની વિકાસકથા કહી બતાવે. આ બધામાં તેને રસ કેમ ન પડે? છેલ્લાં બેએક વર્ષમાં નિરંજનના સહવાસથી કંઈક વાંચતાં પણ તે શીખી હતી, અને મુનશી કે રમણલાલ કરતાં સારા વાર્તાલેખકો દુનિયામાં સેંકડોને હિસાબે પડ્યા છે તેનું જ્ઞાન પણ તેને થવા માંડ્યું હતું અને આ બધા માટે તેણે નિરંજનનો જ ઉપકાર માનવાનો હતો. પછી તે સુરેશ અને નિરંજન વચ્ચેની ચર્ચામાં નિરંજનનો જ પક્ષ ખેંચે તેમાં નવાઈ શી?

લતા સુરેશને ખૂબ ચાહતી. આવો પતિ પોતાને મળ્યો તે પોતાનું અહોભાગ્ય માનતી. સુરેશ ભણેલો હતો. સંસ્કારી હતો, રસિક હતો. અત્યારના સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્ય વગેરેના વિચારો તે પચાવી ગયો હતો અને લતાને દરેક વાતની છૂટ આપતો. તે ગમે તેની સાથે હરેફરે, બોલે, હસે તેમાં તે કંઈ પણ વાંધો નહોતો લેતો કે વહેમ નહોતો દાખવતો. લતા તેની ભલમનસાઈનો દુરુપયોગ કરે તેવી ક્યાં હતી? સુરેશ શરીરે પણ સારો હતો અને ધંધામાં પણ ઠીક ઠીક પ્રગતિ કરી રહ્યો હતો. લતા અને સુરેશ વચ્ચે સ્વભાવ અને સંસ્કારનો પણ સુમેળ હતો, પછી લતા સુરેશને કેમ ન ચાહે?

છતાં કોઈ કોઈ વાર લતાને લાગતું કે નિરંજનમાં કંઈક એવું હતું જે સુરેશમાં નહોતું. તે કાંઈક શું હતું તે પોતે પણ કહી નહોતી શકતી. નિરંજનની વાતો દ્વારા જે ઊંચા રસપ્રદેશમાં વિહાર કરવાનું મળતું તે સુરેશની વાતોમાંથી નહોતું મળતું. નિરંજનની કાવ્યપ્રિયતા સુરેશની વિજ્ઞાનપ્રિયતા કરતાં વધારે રસમય નહોતી? આવા આવા વિચારો લતાના મગજમાં આવતા અને પસાર થઈ જતા. એ વિચારો આવતાં જ તે પોતાને દોષિત માનતી અને તેવા વિચારો દૂર કરવા પ્રયત્ન કરતી. પરંતુ જ્યારે જ્યારે કોઈ સુંદર કાવ્ય ચર્ચાતું હોય, નિરંજન તે કાવ્યના રસ સાથે તન્મય બની કવિતા ઉકેલતો હોય ત્યારે લતા તેની સામે જ જોઈ રહેતી. તે પોતે પણ નહોતી જાણતી કે એવી લાગણીઓનો અર્થ શો? નિરંજન કે સુરેશ તો જાણે જ ક્યાંથી?

નિરંજનને પણ લતા સાથે બહુ ગોઠતું. તે તેની પ્રિય શિષ્યા બની હતી. ઘણી વખત સુરેશ નિરંજનની મશ્કરી કરતો. તેણે બહુ વખાણેલા કોઈ કોઈ કાવ્યને અને તેના ભાવોને તે વેવલા કહેતો. ચર્ચા વખતે પણ સાહિત્યસેવીઓના વ્યાવહારિક અજ્ઞાન વિશે ટીકા કરતો. અને કોઈ કોઈ વાર મોજ મેળવવાની ખાતર પણ તે નિરંજનને પજવતો. લતા આમાંનું કશું નહોતી કરતી. તેને મન નિરંજનના સાહિત્યવિષયક અભિપ્રાયો છેવટના લાગતા. તેને વિશે તે દલીલ નહોતી કરતી અને કોઈ કોઈ વાર તેને લાગતું કે પોતાનું અજ્ઞાન છુપાવવા સુરેશ નિરંજનની મશ્કરી કરી તેને ઉડાવી દેવા માગે છે. કોઈક વાર જ આમ લાગતું, પણ લાગતું તો ખરું જ. કોઈ વાર સુરેશને ઑફિસેથી આવતાં મોડું થયું હોય અને નિરંજન ત્યાં આવ્યો હોય ત્યારે લતા અને તે કાવ્યો સંબંધી જ વાતો કરતાં અને કોઈ કોઈ વાર સાથે કાવ્યો પણ વાંચતાં.

મનુષ્યમાં મિથ્યાભિમાન ઘણું હોય છે. કોઈ આપણને વિદ્વાન માને તો આપણે – આપણે જાણતાં હોઈએ કે આપણે વિદ્વાન નથી છતાં – ખૂબ આનંદમાં આવી જઈએ છીએ. લતાના અભિપ્રાયો દ્વારા નિરંજનનું અભિમાન પોષાતું. તેને પણ કોઈ વાર લાગતું કે સુરેશ જાણીજોઈને આડાઈ કરે છે.

કાવ્ય સમજાવતો હોય ત્યારે શિક્ષક શિષ્યોના મોં સામું જોઈ રહે છે. જો તેમાંથી તેને ઉત્તેજન મળે, સમજવાની અધીરાઈ અને ઉત્સાહ દેખાય, તો પોતે પ્રોત્સાહિત બની વધારે રસથી તે કાવ્ય સમજાવી શકે છે. નિરંજન પણ ઘણી વખત સુરેશ અને લતા પાસે કાવ્ય વાંચતો હોય ત્યારે તેમની સામે જોઈ રહેતો. લતાના ચહેરામાં તેને તે કાવ્ય સમજવાનો, તેના રસમાં ડૂબી જવાનો અવર્ણનીય તલસાટ દેખાતો, અને તે તેની સામે જ જોઈ રહેતો. કોઈક વાર ઓચિંતાં જ તેને થઈ જતું કે આમ જોઈ રહેવામાં કોઈ શિક્ષકની શિષ્ય-શિષ્યાનો રસ માપવાની તટસ્થ વૃત્તિ જ હશે કે બીજું કાંઈ? સમજ નહોતી પડતી. તે ક્ષોભ પામી નજર પાછી ખેંચી લેતો, પણ પાછા અજાણતાં પણ નજર ત્યાં ચોંટી જ હોય.

બંને નિર્દોષ હતાં. બંને સુરેશ તરફના પ્રેમથી રક્ષાયેલાં હતાં. છતાં કોઈ કોઈ વખત બંને એકલાં બેઠાં હોય ત્યારે બંનેને એકબીજાની બીક લાગતી.

સુરેશ અને નિરંજનનો એક મિત્ર લાંબા વખતથી બહારગામ રહેતો હતો. આજે સવારે તે આવવાનો હતો. સ્ટેશને છએક વાગ્યા પહેલાં પહોંચવું જોઈએ. રાત્રે ખૂબ આનંદ કર્યા પછી ત્રણે મિત્રો જુદાં પડ્યાં હતાં. જતી વખતે સુરેશે નિરંજનને કહ્યું હતુંઃ

‘કાલે સવારે વહેલા ઊઠવું પડશે. હું કદાચ નહિ ઊઠી શકું, તું મને ઉઠાડવા આવજે. ભૂલીશ નહિ, હોં!’

‘ભલે,’ નિરંજનનો જવાબ હતો.

સવારના પહોરમાં પાંચ વાગ્યામાં નિરંજને સુરેશનું દ્વાર ઠોક્યું. સુરેશે તરત જ ઉઘાડ્યું અને નિરંજન અંદર ગયો. એક ખુરસી પર બેઠો. તે ખુરશી પાસે જ લતાની પથારી હતી. તે પથારીમાંથી બેઠી પણ નહોતી થઈ. પરંતુ આ બધા અવાજોને અંગે જાગી તો ગઈ હતી જ. તેણે ઓઢેલું હતું તે પોતાના શરીર આસપાસ ખૂબ લપેટી લીધું. માત્ર તેનો ચહેરો જ બહાર દેખાતો હતો. સુરેશ તૈયારી કરવા લાગ્યો.

‘કેમ તમે ઊઠતાં નથી?’ નિરંજને લતાને પૂછ્યું.

‘હું કેમ ઊઠું! મને તાવ આવ્યો છે.’ લતાએ કહ્યું.

‘સાચે જ?’ નિરંજને આતુરતાથી પૂછ્યું.

‘ત્યારે ખોટું બોલતાં હઈશું?’ જરા રીસ ચડી હોય તેમ લતાએ કહ્યું.

નિરંજને તેનો હાથ લંબાવ્યો – લતાનો તાવ જોવા. તેણે ઓઢેલું હતું – તેમાંથી પોતાનો હાથ બહાર જ ન કાઢ્યો. નિરંજન કપાળ ઉપર હાથ મૂકવા ગયો પણ કપાળ પણ ઢાંકેલું હતું. નિરંજન જરા અચકાયો, પણ હિંમત કરી એણે લતાના ગાલ ઉપર હાથ મૂક્યો. લતાએ આંખો બંધ કરી દીધી. તાવ છે કે નહિ તે તો જોવાઈ ગયું પણ થોડી પળો સુધી નિરંજને હાથ ત્યાં રહેવા દીધો. કોઈ કાંઈ બોલ્યું નહિ. નિરંજને હાથ પાછો ખેંચી લીધો.

‘મશ્કરી જ કરો છો ના?’ ગુસ્સો ચડ્યો હોય તેમ તે બોલ્યો. લતા માત્ર હસી.

સુરેશ તૈયાર થઈ આવ્યો અને બંને મિત્રો સ્ટેશને ગયા.

આજે નિરંજનને ખૂબ ભય લાગ્યો. પહેલી જ વાર તેને ચોક્કસ ખ્યાલ આવ્યો કે લતા તરફ તે સાવ નિર્દોષ રીતે નહોતો વર્ત્યો. અત્યાર પહેલાં કોઈ કોઈ વાર તેને વિચાર આવતા કે તેની વર્તણૂકમાં, તેના માનસમાં કોઈ દોષ રહ્યો છે કે નહીં? પણ તેને તે હસી નાખતો. સુરેશ સાથે તે દગો રમે? લતા વિશે એવો ખ્યાલ કરે? બધું અસંભવિત લાગતું. પણ આજે તેને ભયનું ચોક્કસ કારણ મળ્યું હતું. અને લતા? તેણે ગાલ જ કેમ ખુલ્લો રાખ્યો! તેણે હાથ અડતાં આંખો કેમ મીંચી દીધી? કંઈ સમજ ન પડી. લતાના મનમાં દોષ હોય જ નહિ. પોતાનું દોષિત મન પોતાનો દોષ બીજામાં આરોપતું હતું તેમ તેને લાગ્યું. એ સાંજના નિયમ પ્રમાણે તે સુરેશને ત્યાં ન ગયો, પરંતુ એકલો એકલો ખૂબ આથડ્યો. તેના જીવને આજે ચેન નહોતું પડતું. નક્કી કર્યું કે મન ઉપર બરોબર જાપતો રાખવો અને તેને અજાણતાં જ આડું જવા દેવું નહિ.

રાત્રે સુરેશને ત્યાંથી માણસ તેને તેડવા આવ્યો, અને તે ગયો. ઘેર સુરેશ હતો. લતા હતી. નિરંજન લતાની સામે ન જોઈ શક્યો. લતાએ પૂછ્યુંઃ

‘કેમ નિરંજનભાઈ, આજે સાંજે ન દેખાયા?’

એનો એ જ અવાજ, એની એ જ મીઠાશ અને નિર્દોષતા, તેમાં કોઈને કંઈ નવું ન લાગે. પણ નિરંજનને તેમાં આછો જુદો થડકો સંભળાયો.

‘આજે મારે જરા કામ હતું.’ તેણે કહ્યું, પણ ઊંચું ન જોયું.

‘આજે શું કામ આવી પડ્યું?’ સુરેશે પૂછ્યું.

શો જવાબ આપવો તે નિરંજનને સૂઝ ન પડી. ગમે તેવું બહાનું શોધી કાઢ્યું. સુરેશની આગળ આજે પહેલી જ વાર નિરંજન જૂઠું બોલ્યો.

કલાકેક સુધી નિરંજન ત્યાં રોકાયો, પણ હંમેશ જેવો મોજમાં આજે તે નહોતો દેખાતો. લતા તેની સામે જોઈ રહેતી હતી, પણ બંનેની આંખો મળતાં કુદરતી જ ખેંચી લેતાં.

અંતે મિત્રોને બહુ આનંદ આપ્યા સિવાય જ તે ઘેર ગયો. સુરેશ તેની ગમગીનીનું કારણ સમજી ન શક્યો.

લતા ગૂંચવણમાં પડી. નિરંજનને માઠું લાગ્યું હશે? મનના છૂપા વ્યવહારની તેને પણ ખબર નહોતી પડતી, પણ નિરંજનનો હાથ ગાલ પર અથડાતાં સ્ત્રીસુલભ જ્ઞાનથી તેણે હૃદયની ચોરી પારખી લીધી હતી. ખોટું થાય છે એમ થવા છતાં પણ તે હાથ ત્યાંથી ખસે તેમ તેણે ન ઇચ્છ્યું. તેને ભય લાગ્યો કે નિરંજનને ખરાબ લાગ્યું હશે. સાંજે તે ન આવ્યો ત્યારે ભય સાચો લાગ્યો. રાત્રે સુરેશને કહી તેને બોલાવી મંગાવ્યો. તે ઓછું બોલ્યો, પોતાની આંખ મળતાં જ આંખો પાછી ખેંચી લીધી વગેરે લતાએ બરોબર જોયું. તેણે પણ મનને મક્કમ કરી આવું બનવા ન દેવું એવો ખાસ નિશ્ચય કર્યો.

લતાને ખૂબ વિચારો આવવા લાગ્યા. સુરેશ જેવા પતિને દગો દેવાય? તે બિચારો કેટલો ભોળો હતો, કેટલો નિર્દોષ હતો, કેટલો શંકારહિત હતો? અને નિરંજન? નિરંજન પણ શું ધારે? પોતે તેને કેટલી ખરાબ લાગી હશે? પણ એમ તો તેણે પણ પોતાનો હાથ જરા લાંબો વખત રહેવા નહોતો દીધો? તેના હાથમાંથી પણ નવી છતાં સનાતન લાગણીઓનો પ્રવાહ તેના ગાલ ઉપર નહોતો છૂટતો?

ફરી પાછી તેમની મૈત્રી અસ્ખલિત પ્રવાહથી વહેવા લાગી. નિરંજન અને લતા પહેલાં જેટલું બોલતાં, હસતાં, કાવ્યરસનો આસ્વાદ કરતાં, પણ એકબીજાથી સાવચેત જરૂર રહેતાં. એકાંતમાં ન મળાય તેવી રીતે જ વર્તતાં. સમય વીતતો ગયો તેમજૂનો ભય પણ નાશ પામવા લાગ્યો, અને પાછો જૂની રીતે જ ભય કાઢી નાખી બંનેએ મળવા માંડ્યું.

બંનેનું આકર્ષણ દબાયું હતું, પણ નાશ તો નહોતું જ પામ્યું. ફરી સમય મળતાં એ જ આકર્ષણે જોર પકડ્યું. નિરંજન હંમેશાં નિશ્ચય કરતો કે હવે મારે સુરેશને ત્યાં ન જવું. ત્યાંથી દૂર રહેવું. પણ નિયત સમયે તે ત્યાં પહોંચી ગયો જ હોય. લતા હંમેશાં નિશ્ચય કરતી કે આકર્ષણને દબાવી દેવું. પણ તેનું બળ અદમ્ય હતું. છતાં બંને એકબીજાને પોતપોતાનાં મનોમંથનોની જામ નહોતાં થવા દેતાં.

એક દિવસ ત્રણે જણાં બેઠાં હતાં. નિરંજન ઓચિંતો ઊભો થયો અને ઓરડામાં આંટા મારવા માંડ્યો. ટેબલ ઉપર શેલીનાં કાવ્યોનું પુસ્તક પડ્યું હતું. તેણે તે ઉઘાડ્યું અને જે લીટી નજરે પડી તે મોટેથી તે વાંચવા લાગ્યોઃ

‘What are all these kissings worth

‘If thou kiss not me?’

આકસ્મિક તેની નજર લતા ઉપર પડી. લતાની નજર તેની ઉપર પડી. લતાના ઓષ્ઠ એક અતિ અસ્પષ્ટ છતાં અતિ સૂચક ચુંબનમાં મરડાયા. નિરંજનના પણ તેમજ મરડાયા. નિરંજને ફરવું ચાલુ રાખ્યું. સુરેશને કંઈ ખબર ન પડી.

હવે તો અસ્પષ્ટ છતાં સૂચક ચુંબન-અભિનય દ્વારા બંનેએ એકબીજા પ્રત્યેનો આકર્ષણનો એકરાર કરી દીધો હતો. નિરંજનને તેનું અંતર બહુ ડંખતું. પણ ગમે તેવા નિશ્ચય કરે છતાં પણ તે સુરેશને ત્યાં જવું બંધ નહોતો કરી શકતો. લતાને પણ પોતાની ઊર્મિના અદમ્ય બળની ખાતરી થઈ હતી, અને તેને દમન કરવાના પ્રયત્ન પણ તેણે બંધ કરી દીધા હતા.

છતાં નિરંજન બચવાનો પ્રયત્ન કરતો. લતા એકલી હોય ત્યારે સુરેશને ત્યાં ન જવાનો નિયમ તે બહુધા પાળતો. પણ ભાગ્યને તો માણસના પતનમાં રાચવું ગમે છે. એક દિવસે બપોરે તેના એક મિત્ર તરફથી પાસ તાર આવ્યો. સુરેશને પણ તે તાર તાત્કાલિક બતાવવાની જરૂર હતી. તે તરત સુરેશની ઑફિસે ગયો. સુરેશ ત્યાં નહોતો. ‘આજે સુરેશભાઈ ઘેર જ રહેવાના છે.’ ઑફિસમાંથી નોકરોએ જણાવ્યું. તે તરત સુરેશને ઘેર ગયો. લતા હતી, સુરેશ નહોતો. લતાએ કહ્યુંઃ

‘હમણાં જ ઑફિસે ગયા. બેસો ને?’

‘મારે તેનું ખાસ કામ છે. હું જાઉં છું.’

‘થોડી વાર પછી જજો. એવી બધી શી ઉતાવળ છે?’ લતાએ કહ્યું.

‘નહિ. મારે જવું જ જોઈએ.’ નિરંજને બેસતાં બેસતાં કહ્યું.

‘એમ? તો જાઓ જોઈએ, મોટી ઉતાવળ આવી છે તે!’ કહી લતાએ બારનો આગળો વાસ્યો.

જે પળ ન આવે તે હવે હરઘડી તે સાવધ રહેતો હતો તે પળ આવી પહોંચી. તેણે ઊભા થઈ બાર ઉઘાડી ચાલ્યા જવા ઇચ્છા કરી, પણ એથી મહત્તર ઇચ્છાએ તેને ત્યાં જ જડી રાખ્યો. જાણે સાત સાત મણની બેડીએ તેની કાયાને જકડી રાખી હોય તેમ તેને લાગ્યું. છતાં પણ મનને ખૂબ જ દૃઢ કરી તે ઊઠ્યો અને બારણા પાસે ગયો.

‘ચાલો હઠો, ઉઘાડવા દ્યો.’ તેણે લતાને કહ્યું.

લતાએ હસતાં હસતાં બારનો આગળો પકડી રાખ્યો.

‘ઉઘાડો, તાકાત હોય તો.’ તેણે કહ્યું.

નિરંજને આગળો ઉઘાડવા હાથ લંબાવ્યો. લતાએ આગળાને જોરથી પકડી રાખ્યો. એ રકઝકમાં બંનેના હાથ એકબીજાને અડક્યા. અત્યાર સુધી નિરંજને મન ઉપર મહાપ્રયત્ને મેળવેલો કાબૂ ઓસરી ગયો. અકથ્ય ઊર્મિના અદમ્ય આવેગે તેને આખો ને આખો વીંટી લીધો. તે બાર ઉઘાડી ઘેર ન જઈ શક્યો.

કલાક પછી તે ઘેર ગયો. સામાન બાંધ્યો અને સાંજની જ ગાડીમાં તે ગામ છોડી હંમેશને માટે ચાલી નીકળ્યો. મિત્રને તે દગો દઈ ચૂક્યો હતો. તેની સામે જ હરહંમેશ તેને દગો દેવાની તેનામાં હિંમત નહોતી, અને ત્યાં રહે તો વારંવાર તેની સામે દગો દીધા વિના પોતે રહી શકવાનો નથી તે પણ તે જાણતો જ હતો.

સુરેશે તેની બેત્રણ દિવસ સુધી ઘેર રાહ જોઈ, પણ તે તો આવ્યો જ નહિ. સુરેશ વિચારમાં પડ્યો. શું થયું હશે? કંઈ માંદગી તો નહિ આવી હોય? ત્રીજે દિવસે લતાને સાથે લઈ તે નિરંજનને ઘેર ગયો. તેના ઘરના દરવાજે તાળું માર્યું હતું. આજુબાજુ તપાસ કરતાં ખબર મળી કે નિરંજન તો બેત્રણ દિવસતી ઘર ખાલી કરી ક્યાંય બહારગામ ચાલ્યો ગયો હતો.

સુરેશને કંઈ સમજ ન પડી. કેમ ચાલ્યો ગયો હશે? ક્યાં ચાલ્યો ગયો હશે? વગેરે પ્રશ્નો અણઊકલ્યા જ રહી ગયા. તેણે લતા સામે જોયું અને પૂછ્યુંઃ

‘લતા, નિરંજને આવું કેમ કર્યું હશે?’

લતા શું બોલે?

ગુલામદીન ગાડીવાળો

ભરાવદાર, તંદુરસ્ત, ખૂબસૂરત છતાં જરા કરડો દેખાતો ચહેરો; વળ દીધેલી, વાંકી આછી મૂછ; માથે વીંટાળેલી નાની એવી પાઘડી, ખમીસ ઉપર બંડી; પગમાં પાયજામો અને હાથમાં ચાબુક; ટટ્ટાર ગરદન અને મર્દાનગીભર્યો અવાજ. ગાડીવાળાઓની સામાન્યતામાં સહેજે અસામાન્ય લાગે એવું વિલક્ષણ વ્યક્તિત્વ આ ગાડીવાળામાં હતું તેમ તો તેની ગાડીમાં બેસતાંવેંત લાગ્યું.

એનો પુરાવો પણ તરત મળ્યો.

‘ગાડીવાળા, તે હિંદુ કે મુસલમાન?’ મેં ગાડી જરા ચાલી ત્યાં જ પૂછ્યું.

‘આપ શું ધારો છો?’ હસીને તેણે સામે પૂછ્યું.

‘હું તે શું ધારું?’ અહીં રાવલપિંડીમાં ઝાઝા તો મુસલમાન હશે, નહિ?’ મેં કહ્યું.

‘એવું કંઈ નથી. અહીંયાં તે બે જ જાત વસે છે. એક ગરીબ, બીજી શ્રીમંત. કોઈ હિંદુ નથી, કોઈ મુસ્લિમ નથી.’

‘પણ તું કઈ જાતનો?’

‘હું? હું ગરીબની જાતનો,’ તે હસ્યો. હાથમાં પકડેલી ચાબુક તેણે જોરથી ઘોડાની માંસલ પીઠ પર ફટકારી અને ઘોડાએ ગતિમાં વેગ મૂક્યો.

કાઠિયાવાડના કોઈ મોટા શહેર જેવું લાગતું રાવલપિંડી શહેર અમારી નજર નીચેથી ઘોડાની ઝડપે પસાર થવા માંડ્યું.

થોડી વાર પછી મેં પૂછ્યુંઃ

‘તારું નામ શું?’

‘મારું નામ ગુલામદીન.’ તેણે હસીને કહ્યું. ‘કેમ આ નવો તરીકો છે ને જાત જાણી લેવાનો?’

હુંયે હસ્યો. અમારી વાતચીત ફરી શરૂ થઈઃ

‘અહીં હુલ્લડ કેવાંક થાય?’

‘’થાય કોઈ વાર.’

‘તું તેમાં ભાગ લે કે નહિ?’

‘મારે શું તે હું એમાં પડું?’

થોડીએક પળ પછી તેણે પૂછ્યુંઃ

‘કાશ્મીર જાઓ છો, શેઠ?’

‘હા, તું ગયો છે ત્યાં?’ મેં પૂછ્યું.

‘હા જી. એક વાર.’

અમે બધાં તેની સામે જોઈ રહ્યાં. આતુરતાથી મેં પૂછ્યુંઃ ‘કેવુંક છે એ? બહુ જ સુંદર છે?’

‘દિલચશ્પ. એના જેવી દિલચશ્પ જગ્યા જહાંમાં ક્યાંયે નહિ હોય.’

બેએક મિનિટ સુધી તેણે કાશ્મીર વિશે અમને વાત કરી. અમારાં કલ્પનાચક્ષુ ત્યાંનાં બાગબગીચા, નદીનિર્ઝરો, પર્વતો અને હિમમાળાને અમુક પળો સુધી નિહાળી રહ્યાં. તે તો બોલતો જતો હતોઃ

‘ને ત્યાંની ઓરત! બહિસ્તની પરી જેટલી ખૂબસૂરત! ફક્ત ગરીબાઈ એટલી કે…’

તેનું વાક્ય વચ્ચેથી જ ભાંગી ગયું. અમારી ગાડી જતી હતી એ જ રસ્તા ઉપર થોડે દૂર સુધી તેની નજર લંબાઈ અને પછી ત્યાં જ સ્થિર થઈ ગઈ. મારી દૃષ્ટિ પણ સહેજે ત્યાં જ દોડી ગઈ.

અને ત્યાં જ ચોંટી ગઈ.

એક સ્ત્રી ચાલી જતી હતી. તેની માત્ર પીઠ જ દેખાતી હતી. પણ તેની ગતિમાં એટલું લાવણ્ય હતું કે નજર ત્યાંથી હઠે નહીં. પગમાં પહેરેલી રેશમી ઇજાર, પીઠને ઢાંકતું સફેદ દૂધ જેવું બદિયાન અને ખભા પર બંને બાજુ લટકી રહેલા ઓઢણીના બે છેડા તેની ગતિના ગૌરવથી સંયુક્ત બની ડામરના એ સીધા, લીસા, લાવણ્યહીન રસ્તાને કંઈક અદ્ભુત લાવણ્ય અર્પી રહ્યા હતા. એક પળમાં તો અમારી ગાડી તેની આગળ આવી પહોંચી. એક હાથ લગામમાંથી છૂટો કરી, નીચો નમી, મુખ પર અત્યંત રમ્ય ભાવ લાવી ગુલામદીન ભાવમય અવાજે બોલ્યોઃ

‘સલામાલેકુમ’

‘આલેકુમ સલામ,’ પેલી રણકી. ત્યાં તો અમારી ગાડી તેની આગળ નીકળી ગઈ.

ફરી પાછો રસ્તો સીધો, સપાટ, લીસો, રંગ કે રેખાવિહોણો અમારી સામે પથરાઈ રહ્યો.

એ સ્ત્રીને મેં જોઈ તો માત્ર એક ક્ષણ જ, છતાં તેના ભર્યા-ભર્યા – જાણે ત્યાં ગુલાબ ન ઊગ્યાં હોય તેવા – ગાલ ભરાવદાર, સીધો ઊંચો દેહ, પ્રવાળ જેવો લાલ ઓષ્ઠસંપુટ, પહોળાં સુલોલ નેત્રો, આખા દેખાવમાં તરી આવતી ખુમારી, બધું જ એ એક ક્ષણમાં હૃદય ઉપર ચિરંજીવ આકૃતિ મૂકતું ગયું.

‘આ ગાડીવાળો પણ શોખીન લાગે છે.’ મને થયું. એ તો ગાડી આગળ ચાલી તોપણ પળમાં મારી સામે અને પળમાં પાછળ જોતો હતો. જાણે કંઈક વિચાર કરી કશુંક નક્કી કરવા પ્રયત્ન ન કરતો હોય! અંતે તે સ્ત્રીથી થોડે જ દૂર ગયાં હઈશું ત્યાં તેણે ગાડી અટકાવી. પોતે તેમાંથી ઊતરી પડ્યો અને પેલી સ્ત્રી પાસે દોડ્યો ગયો.

‘આને ને એને કંઈક લાગે છે.’ કુતૂહલભરી દૃષ્ટિ એની તરફ નાખતા મારી પત્ની બોલી.

‘બાઈ સુંદર છે.’ મેં કહ્યું.

‘ભાઈ, આ શા માટે ત્યાં ગયો?’ ગાડીમાંથી કોઈ બાળક મને પૂછી રહ્યું.

પછી તો કશુંક બોલ્યા વિના અમે બધાં એ બંનેને અમારી તરફ આવતાં જોઈ રહ્યાં.

સ્ત્રીના ચહેરા ઉપર સ્મિત રમતું હતું. પુરુષનો ચહેરો, દેખાવ, હાવભાવ કશીક વિનંતી કરી રહ્યો હોય એવો બની ગયો હતો. ગાડીથી સાત-આઠ પગલાં એ લોકો દૂર રહ્યાં ત્યાં એ દોડ્યો અને ગાડીમાં ચડી ગયો. લગામ હાથમાં લઈ ઘોડાના કાન આગળ ચાબુક વીંઝતો તે જરા પાછળ ફર્યો અને પેલીને કહ્યુંઃ

‘કાલે સાંજે આ વખતે અહીં જ મળીશ હોં. તું જરૂર આવજે.’

પેલી જરા હસી. તે હાસ્યના સૌંદર્યને હૃદયમાં પૂરી, તેણે પણ ઘોડાની દિશામાં મુખ ફેરવ્યું અને ગાડી આગળ ચાલી.

દોડ્યો જતો ઘોડો ડામરના રસ્તા પર ટપટપ, ટપટપ પગલાંનો તાલબદ્ધ અવાજ પાડી રહ્યો. ગાડીવાળાની બાજુમાં બેઠેલો હું અને મારો પુત્ર તથા પાછળ બેઠેલ મારી પત્ની અને બીજાં બાળકો કુતૂહલપૂર્ણ દૃષ્ટિથી તેના મુખને જોઈ રહ્યાં.

ગુલામદીનનો સહેજ કરડો લાગતો ચહેરો આ મુલાકાત પછી જરા કોમળ લાગતો હતો. તેના ઓષ્ઠ હસું હસું થઈ રહ્યા હતા. તે સીધું જોઈ ગાડી ચલાવ્યે જતો હતો.

અમુક ક્ષણો સુધી અમારામાંથી કોઈ કશું ન બોલ્યું. અમારી દૃષ્ટિ તેના ચહેરાને જકડી રહી. એની ચોટ એને લાગી હસે કે કેમ તે તો ખબર નથી પણ થોડી વાર પછી મારી તરફ જરા હસીને તેણે કહ્યુંઃ

‘શેઠજી, પેલી ઓરતને આપે જોઈ?’

‘હા જરૂર, કેમ?’ મારા અવાજમાં કૌતુક પુરાયું.

‘એક વખત એ મારી બીબી હતી.’ તેણે ઘોડાને જોરથી ચાબુક ફટકારી.

‘એક વખત એટલે? હવે નથી?’ મેં પૂછ્યું. મેં પાછળ ફરી મારી પત્ની સામે જોયું. તે લોકો પણ આ વાત રસથી સાંભળવા કાન માંડી રહ્યાં હતાં તે હું જોઈ શક્યો.

‘નહિ, મેં એને તલ્લાક આપી દીધા છે.’

‘શા માટે?’

‘એ તો લાંબી વાત છે, હજૂર. અમારા ગરીબ આદમીઓની વાતમાં તમને લિજ્જત નહિ આવે.’

‘ગરીબની વાત? એ તો ઇન્સાનની વાત છે. અને અમે ઇન્સાન નથી?’ મને પણ એવું કહેવાનું સૂઝી આવ્યું અને તે ખુશ થયો.

‘જરૂર, શેઠજી, આપણે બધા ઇન્સાન જ છીએ ને? પણ લાંબી વાત છે હોં! કંટાળતા નહિ.’

‘આપણે કલાક બે કલાક શહેરમાં ફરવાનું જ છે ને? બીજું કયું કામ છે? કંટાળો શેનો, મજા આવશે. તું જરૂર વાત કર.’

‘આ ટાંગો ને આ ઘોડો કેમ લાગે છે, હજૂર?’ વાત કરવાને બદલે ગુલામદીને એક પ્રશ્ન પૂછ્યો.

‘અફલાતૂન, પણ એને ને તારી વાતને શો સંબંધ?’ મેં કહ્યું.

‘એ જ તો કહું છું ને! નાનપણથી જ મને આવી સરસ ઘોડાગાડીનો શોખ છે. ગાડી જૂની થાય કે ઘોડો ઘરડો થાય એટલે હું બદલાવી નાખું. સરસ ગાડી, સરસ ઘોડો, હાથમાં લાંબી સરસ ચાબુક, એ મારે જોઈએ જ. મારો બાપ પણ એવો જ શોખીન હતો. એના હાથમાં જ હું ગાડીવાળા તરીકે તૈયાર થઈ ગયો.’

એના બાપદાદાનો ઇતિહાસ અમારે સાંભળવો નહોતો. અમારો રસ તો પેલા સ્ત્રી સાથેના તેના ઇતિહાસમાં હતો. પણ તેને પોતાની રીતે જ વાત કહેવા દેવી જોઈએ એમ સમજી હું ચૂપ રહ્યો. મારી પત્ની સામે મેં જોયું તો તે પણ વાત આવી અણધારી દિશામાં પ્રગતિ કરી રહી હતી તેના ભાને પેલાની મૂર્ખાઈ ઉપર હસતી હોય એવા ભાવ સાથે મારી સામે સ્મિત કરી રહી.

‘મારા બાપને એમ કે હું કંઈક ભણું તો સારું. પણ એ મને ન ગમ્યું. સોળ વર્ષની ઉંમરે તો હું પાકો ગાડીવાળો થઈ ગયો. મારા બાપે મને એક ગાડી અને ઘોડો અપાવી દીધાં.

‘આખા પિંડી શહેરમાં સૌથી નાનો ગાડીવાળો હું, સૌથી સરસ ગાડી અને ઘોડો મારાં. ત્યારે તો મારો પોશાક પણ છેલબટાઉ જેવો હતો.’ તે જરા હસ્યો.

‘તારો પોશાક તો ખરેખર સરસ છે.’ મેં કહ્યું.

‘આ?’ તેણે જરાતરા તિરસ્કારથી પોતાનાં કપડાં સામે જોયું. ‘આ તો કંઈ જ નથી. પહેલાં તો હું સરસ કપડાં પહેરતો. અમે બાપ-દીકરો બંને કમાતા અને મારા બાપને મારા ઉપર ખૂબ પ્યાર હતો.’

‘આ ઓરત જોઈને આપે? એનું નામ છે આયેશા. તેનો બાપ પૈસેટકે સુખી હતો. અમારે કશું ઓળખાણ ન હતું. પણ આ છોકરીને એનો બાપ નિશાળે ભણવા મોકલતો. હું સત્તર વરસનો હતો ત્યારે તેને હંમેશાં નિશાળે લઈ જવા અને ત્યાંથી લઈ આવવા માટે એ લોકોએ મારી ગાડી બાંધી.

‘ત્યારે આયેશાની ઉંમર માંડ અગિયાર-બાર વરસની હશે.

‘શરૂશરૂમાં તો આયેશાની સાથે હંમેશાં કોઈ ને કોઈ નોકર બાઈ આવતી પણ જેમ વખત જવા લાગ્યો તેમ હું પણ તે લોકોના ઘરમાં વધારે જાણીતો થવા લાગ્યો અને એ લોકોનો મારા ઉપર ઇતબાર વધવા લાગ્યો. એકાદ વર્ષમાં તો હું પણ એ ઘરમાં ઘરના જ નોકર જેવો કે એથી પણ વિશેષ ગણાવા લાગ્યો. પછી આયેશાને એ લોકો હંમેશાં કોઈના પણ સંગાથ વિના મારી ગાડીમાં નિશાળે મોકલવા લાગ્યાં. તેને ત્યાંથી લઈ આવતોપણ હું એકલો.

‘એમ ને એમ બીજાં બે વર્ષ નીકળી ગયાં. તે શું ભણતી હશે તે તો કોણ જાણે. પણ ચૌદ-પંદર વર્ષની થઈ તોપણ તે હંમેશાં નિશાળે જતી. અમે બંને આખે રસ્તે ખૂબ ખૂબ વાતો કરતાં.’

‘શેની વાતો કરતાં?’ મેં પૂછ્યું.

‘સાદીસીધી વાતો.’ તે હસ્યો. ‘પહેલાં પહેલાં તો એમ જ ચાલતું. પણ ધીમે ધીમે તે મોટી થતી ગઈ તેમ અમારી વાતોનું રૂપ બદલાવા લાગ્યું. મારું મન ધીમે ધીમે ઇશ્ક તરફ ઢળવા લાગ્યું. અને એનું પણ.’ પળેકમાં તેણે ઉમેર્યું.

પછી જરા ખૂંખારો ખાઈ તેણે આજુબાજુ જોયું. વૃક્ષોની ઘટા એક બાજુ વિસ્તરેલી દેખાઈ. એ જગ્યા હજી અમારી ગાડીથી દૂર હતી પણ દેખાતી હતી સ્પષ્ટ.

‘જુઓ, શેઠજી, પેલો કંપની બાગ. આપણે હમણાં ત્યાં પહોંચી જઈશું.’

‘પછી શું થયું?’ મેં આયેશાની વાત સંબંધી જ પૂછ્યું.

‘પછી? પછી શું થાય?’ અમે બંને એકબીજાનાં આશક-માશૂક થઈ ગયાં.’

જરા મૂંગા રહી તેણે કહ્યુંઃ

‘ખબર છે હજૂર, એ ત્યારે કેવી લાગતી એ? બહિસ્તની પરી પણ તેની પાસે હિસાબમાં નહિ, જાણે અનારની કલી જોઈ લો.’

પળ બે પળ તે મૂંગો બની વર્ષો પહેલાંનું તેનું સૌંદર્ય જોતો હોય તેમ શાંત બેઠો રહ્યો. ગાડી તો ચાલતી જ હતી. મેં કહ્યુંઃ ‘સુંદર તો એ હજી પણ છે, ખૂબ જ.’

‘છે જ. પણ ત્યારે તો એ કંઈની કંઈ હતી. આખું ગામ તેની પાછળ ગાંડું બનતું. ને હું પણ.’ તે જરા શરમાયો, પણ બોલ્યો તો ખરોઃ ‘કંઈક ઠીક લાગતો હતો.’

‘અમે બંને એકબીજાં વિશે ગાંડાં બની ગયાં.’

‘તેનાં ઘરનાંને કંઈ ખબર ન પડી?’ મેં પૂછ્યું.

‘પડી જ ને! પછી તે પંદરેક વર્ષની થઈ ત્યારથી તેને ઓચિંતી નિશાળે જતી બંધ કરી દીધી. પણ મને મળતી એ લોકો એને બંધ ન કરી શક્યાં.

‘મારી ને એની શાદી તો એ લોકો કરી આપવા કબૂલ થાય તેમ હતું જ નહિ. મેં એવી કંઈ વાત તેના બાપને કાને નાખવા કોશિશ કરી તો મને સખત અપમાન જ મળ્યું.

‘આ લોકો અમારી શાદી કરી આપે એમ નહોતાં, અમારાથી એકબીજા સિવાય રહી શકાય તેમ નહોતું. અંતે એક દિવસ અમે બંને ઘરમાંથી થોડુંઘણું જે હાથ આવ્યું તે રોકડ અને થોડો દાગીનો લઈ પિંડી છોડી નાસી ગયાં.’

વાતોમાં રસ એકદમ ઓચિંતો જ વધી પડ્યો. મારો નાનો છોકરો પણ ટગર ટગર એકીનજરે ગુલામદીન સામે જોઈ રહ્યો. પત્નીએ પણ મારી સામે જોઈ હસી લીધું. મેં પૂછ્યુંઃ

‘ક્યાં ગયાં તમે લોકો?’

‘બસ, અહીંથી લીઆલપુર ચાલ્યાં ગયાં. ત્યાં ખૂબ મોજ કરી. જે સાથે લીધું હતું એ અમને વરસેક દિવસ પૂરું થાય એમ હતું. ત્યાં કોઈ નોકરીની તલાશમાં તો હું હતો જ, પણ ક્યાંય નોકરી મળતી નહોતી. એમ ને એમ ચાર-છ મહિના નીકળી ગયા ત્યાં મને ખબર મળી કે મારી આયેશાના બાપના માણસોને અમારો પત્તો લાગ્યો છે અને એ લોકો કંઈ પગલાં લેવાની પેરવી કરે છે. તેથી ઓચિંતાં જ ત્યાંથી નાસી અમે સહારનપુર પહોંચ્યાં.

‘એ દિવસો અમારા સુખના હતા. અમનચમનના હતા. અમે બંને એકબીજાના પ્યારમાં મસ્ત હતાં. નાજુક ગુલાબકળી જેવી લાગતી આયેશા ધીમે ધીમે પૂરા ખીલેલાં ગુલેગુલાબ જેવી બનતી જતી હતી. એ મને એટલું ચાહતી! અને હું? હું તો એના ઉપર દુનિયા ફિદા કરવાને તૈયાર હતો.’

ગુલામદીને મારી સામે જોયું. તેની આંખોમાંયે ખરેખર દુનિયા ફિદા કરવાનો ભાવ તરી આવતો હતો. પણ તરત જ હસીને બોલ્યોઃ

‘દુનિયા ફીદા કરવાને બદલે ખીસામાં ફિદા કરવા માટે જે થોડાઘણા પૈસા રહ્યા હતા તે પણ ખૂટવા આવ્યા હતા. નોકરી નહોતી. અહીં પણ પેલા માણસોને ખબર પડી જાય તો શું કરવું તે ચિંતા હતી. એ બધું ઓછું હોય તેમ એક ચિંતા વધી પડી. આયેશા… આયેશાને…’ તે જરા થોથવાયો.

‘આયેશા માતા બનવાની હતી તેમ લાગ્યું, એમ ને?’ મેં એને મૂંઝવણમાંથી ઉગારી લેવા કહ્યું.

‘હા જી, હવે શું કરવું? ઘણા-ઘણા વિચારોને અંતે એક પગલું લેવાનું અમે નક્કી કર્યું. આયેશાને ત્યાં જ મૂકી હું પિંડી તરફ ઊપડી ગયો.’

‘એને મૂકી તું નાસી ગયો?’ મારી પત્નીથી પુછાઈ જવાયું.

‘ના, ના, ભાઈસાહેબ, આ ગુલામદીન મરવું કબૂલ કરે પણ એવું ન કરે. હું પિંડી ગયો. રાતના બારેક વાગ્યે ઘેર જઈ મેં મારા બાપને બધી વાત કરી. મને થોડીઘણી મદદ આપવા તેણે વચન આપ્યું પણ તેથી શું વળે? હું રાતે જ આયેશાના બાપ પાસે પહોંચ્યો.

‘મને જોતાં જ તે તો ગર્જી ઊઠ્યોઃ

‘સુવ્વર, નિમકહરામ, બદમાશ, મારી દીકરીને ક્યાં નાખી આવ્યો?’

‘બીજું તો ઘણું ઘણું તેણે મને કહ્યું.

‘મેં તેને શાંત રહેવા માંડ માંડ સમજાવ્યો. અમારી આખી વાત કરી. અમે શાદી કરી હતી, બચ્ચું પણ આવવાની તૈયારી હતી. હવે અમારી સાથે વેર રાખવાથી કશું વળે તેમ નહોતું. એવું એવું તો ઘણું કહ્યું. અંતે હવે પિંડી ચાલ્યાં આવીએ તો એ કશો વાંધો નહિ લે તેવું વચન તેની પાસેથી લીધું. તેણે આયેશાના ખાવિંદ તરીકે મને કબૂલ રાખવા છેવટે રહી રહીને વચન આપ્યું. અમારી સાથે વ્યવહાર રાખવા તે કોઈ રીતે કબૂલ ન થયો. આખી રાત એમાં જ ગઈ.

‘સવારે છ વાગ્યાની ટ્રેનમાં હું પાછો સહારનપુર જવા ઊપડી ગયો.

‘ત્રીજે દિવસે અમે બંને ફરી પાછાં પ્યારા પિંડીમાં દાખલ થઈ ગયાં.

‘ફરી પાછાં મારા હાથમાં મારાં ગાડી-ઘોડો આવી પડ્યાં.’

પેલાં વૃક્ષોનાં વૃંદ, જે દૂર દૂરથી અત્યાર સુધી દેખાતાં હતાં, બરોબર તેની વચ્ચે અમે આવી પહોંચ્યાં અને ગુલામદીને લગામ ખેંચી.

‘લો, હજૂર, આ કંપની બાગ, આપ આરામ કરો.’

‘બસ, આ બાગ?’ આજુબાજુ નજર કરી મેં કહ્યું, ‘આમાં તો કંઈ નથી.’

‘હજૂરને કોઈએ ખોટી ખબર આપી છે. આ બાગ સારો નથી. સારો બાગ તો પેલે છેડે છે.’

‘ચાલો ત્યાં જઈએ.’ મેં કહ્યું.

લગામ ફરી ખેંચાતાં ઘોડાના કાન ઊંચા થયા અને ગાડી આગળ ચાલી.

‘ગુલામદીન, તુંયે જબરો છે હોં! આટઆટલું સહન કર્યું એને માટે ને છેવટે એને જ તલ્લાક દીધા?’ એને જૂની વાત ઉપર લાવવા કહ્યું.

‘એ જ તો કમનસીબી છે ને, હજૂર? જિંદગી જ એવી છે… પણ હું આપને બાકીની વાત કરું.

‘અહીં આવ્યા પછી ચાર મહિના તો સુખચેનમાં નીકળી ગયા. શરૂશરૂમાં દોસ્તબિરાદરો જાતજાતની ઠઠ્ઠામશ્કરી કરતા હતા પણ પછી તો તેયે શાંત થઈ ગયા. એટલા વખતમાં તો હું એક બચ્ચાનો બાપ થઈ ગયો.’

‘સરસ હશે બાળક, નહિ?’ મેં ઉત્સાહથી પૂછ્યું.

‘શેઠજી, આપ તો સવારમાં ચાલી જવાના છો, નહિતર એ છોકરો આપને બતાવત. એટલો ખૂબસૂરત છે!’ તેનો ચહેરો એ બાળક પ્રત્યેની લાગણીના ભાવથી પળ બે પળ ભરાઈ ગયો.

‘પણ તો પછી આ તલ્લાકની વાત કેમ બની ગઈ?’

‘એ કહું. બચ્ચું આવ્યું પછી પણ વરસ નીકળી ગયું. અમારા દિવસો મોજમાં પસાર થતા હતા. દિવસ આખો મારા ઘોડાની મહોબ્બત માણતો, નવરો પડતાં આયેશા અને બચ્ચાની. આયેશા તો ત્યારે તસવીરમાંની કોઈ નાજનીન જેટલી સરસ લાગતી.’

‘પણ એક દિવસ કંઈક બન્યું અને મારી મોજમાં ડંખ ઉમેરાયો.’ ગુલામદીનનો સાદ હવે જરા વ્યથિત બન્યો.

મારી પત્નીએ મને કહ્યુંઃ

‘બિચારો વાત તો બધી સાચી કરતો લાગે છે. પેલી માટે લાગણી પણ ખૂબ લાગે છે.’

‘એ તો એણે પેલીને રસ્તા ઉપર જોઈ ત્યારે જ દેખાઈ આવ્યું હતું.’ મેં પત્નીને કહ્યું. પછી ગુલામદીન તરફ ફરી પૂછ્યુંઃ

‘પછી શું થયું, ગુલામદીન?’

‘એક રાતે ગાડી તબેલામાં મૂકી હું કોઈ ગીતની લીટીઓ લલકારતો લલકારતો ઘર તરફ ચાલ્યો જતો હતો ત્યાં મારો એક દોસ્ત મને મળ્યો. ખૂબ લહેરમાં હતો.

‘કેમ દોસ્ત, કેમ છે?’ મેં એની પીઠ થાબડીને પૂછ્યું.

‘બરોબર છે, ગુલામદીન, તું તો કંઈ ઓર મજામાં લાગે છે.’ તેણે કહ્યું.

‘શા માટે મોજમાં ન હોઉં?’

‘પણ મોજમાં શા માટે છે?’ પેલાએ ફરી પૂછ્યું. જાણે મારી મોજ એને ખૂંચતી ન હોય!

‘મોજ? સારી ખલક મોજમાં છે. કેટલી ખૂબસૂરત જિંદગી છે?’ હું ઘર તરફ ઉતાવળથી ચાલતાં બોલ્યો.

‘એટલી બધી ખૂબસૂરત ખલક લાગે છે, ગુલામદીન?’ પેલાએ પૂછ્યું ત્યારે એના અવાજમાં રહેલી દિલગીરી ચોખ્ખી પરખાઈ આવી.

‘પણ છે શું?’ મને લાગ્યું કે એ કંઈક કહેવા માગે છે પણ કહેતાં અચકાય છે.

‘તારી મોજ મારે ભાંગી નથી નાખવી.’ પેલો એટલું જ બોલ્યો. હવે મારી આતુરતા એકદમ વધી પડી.

‘છે શું દોસ્ત? ન કહે તો તને ખુદાના કસમ.’ મેં તેનો હાથ મજબૂત રીતે પકડી કહ્યું.

‘કહું ન કહું – ના વિચારો તેના મગજમાંથી અનેક વાર પસાર થઈ ગયા એ તો થોડી વારમાં મેં જોઈ લીધું. મેં ફરી એને વાત કરવા વિનંતી કરી.’

‘તને દુઃખ થશે યાર.’ તેણે કહ્યું.

ગમે એટલું દુઃખ થાય પણ મારે વાત સાંભળવી જ હતી. મેં એને હજીયે વધારે આગ્રહ કર્યો ત્યારે એણે ભારે અવાજે કહ્યું – ‘તું મારો દોસ્ત છે એટલે કહ્યા વિના પણ છૂટકો નથી ને કહેવું ગમતું નથી.’

ફરી પાછો તે મૂંગો થઈ ગયો.

મેં તેને ઢંઢોળી ઢંઢોળીને કહ્યુંઃ

‘હવે જે હોય તે કહી નાખ ને, યાર.’

‘આજે મેં તારી આયેશાને બીજા કોઈ મરદ સાથે વાત કરતાં જોઈ.’

‘ક્યાં? કઈ જગ્યાએ?’ હું દાબેલ ઓઠે એટલું માંડ બોલ્યો.

‘તારા ઘર પાછળની ગલીમાં. મને જોયો એટલે એ ચૂપ થઈ ત્યાંથી ચાલી ગઈ.’

‘હું કશું બોલ્યા વિના ત્યાંથી ઉતાવળે પગલે ઘર તરફ ચાલ્યો ગયો. તેણે મને પકડવાની કે મારી સાથે થઈ જવાની કોશિશ કરી પણ હું ઝડપબંધ ચાલી ગયો.

‘મારા દિલમાં ગુસ્સો, ઈર્ષ્યા, અપમાનનું ભાન એટલાં બધાં જાગી ઊઠ્યાં હતાં કે મારો દિમાગ મારા હાથમાં નહોતો.’

તેના અવાજમાં ક્રોધની ઝણઝણાટી સ્પષ્ટ પરખાઈ આવતી હતી. મને આશ્ચર્ય થયું. તેની પત્નીએ કોઈની સાથે વાત કરી એમાં આટલું બધું શું થઈ ગયું? તેને પોતે આટલી બધી ચાહતો હતો છતાંય? મેં તેને કહ્યું પણઃ

‘તે એમાં શું થયું, ગુલામદીન? કોઈની સાથે વાત પણ ન કરે?’

‘તમેયે શું કહો છો, જનાબ! એક પરદાનશીન ઓરત રસ્તા વચ્ચે પરાયા મર્દ સાથે વાત કરે? આબરૂ શી રહે પછી?’

‘પણ એણે પડદો જ ક્યાં રાખ્યો છે?’ મારી પત્નીએ હસી પડતાં કહ્યું.

‘હવે કોનો પડદો રાખે?’ ગુલામદીન કચવાટથી બોલ્યો.

‘હવે તો તને લહેર. નથી કોઈની ઓરત, નથી કોઈની લડકી.’, એકલી રહે છે, ને કંઈ કસબ આવડે છે તે ખાયપીએ ને મજા કરે છે.

‘પણ એ વાત કરે એમાં થઈ શું ગયું, ગુલામદીન? આ મારી બીબી તો ગમે તેની સાથે બોલે, હસે, હરેફરે તોપણ મને કંઈ ન થાય.’ મેં કહ્યું.

‘ખરેખર?’ એક પળ તો તે આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયો.

‘ખરેખર.’ મેં કહ્યું.

‘એ તમારી વાત જુદી, જનાબ. અમારું તો લોહી ગરમ થઈ જાય. આ પંજાબ છે, મુંબઈ નથી. આપણી બીબી કોઈ સાથે વાત કરે? એ પણ રસ્તા વચ્ચે? આ તો ઠીક છે કે હું હતો, બીજો હોય તો જાન લઈ જાય.’ ગુલામદીનનો ગુસ્સો વધતો જતો હતો. ઘોડાની પીઠ પર જોરથી ચાબુક મારી તેણે તે થોડોઘણો વ્યક્ત પણ કર્યો.

‘તે શું એટલા ખાતર તેં એને છોડી દીધી?’ મારા તેના પ્રત્યેના માનની માત્રા પણ થોડીઘણી ઘટી ગઈ હોય એવા અવાજે મેં પૂછ્યું.

‘ના રે ના, એમ કંઈ હું ગાંડો હતો? ગુસ્સાથી કંપતો હું ઘેર ગયો. સીધો મારા ઓરડામાં ગયો. આયેશાએ મને જોયો અને મારી સામે હસી. એટલું મીઠું, એટલું મોહક! પણ મેં તેની સામે પૂરું જોયું પણ નહિ. હું કંઈક બોલવા જતો હતોપણ તેણે નાકે હાથ મૂકી મને ચૂપ રહેવા કહ્યું. અમારા બચ્ચાને તે સુવાડતી હતી. મારા અવાજથી તે જાગી જાય તો?’

હું મહામહેનતે બોલતો અટક્યો. બાળકને જલદી સુવાડી દેવા આયેશાએ એકબે હાલરડાં ગાયાં. તેના અવાજની મીઠાશે મને અર્ધો ઠંડો કરી દીધો. છતાં મારો ગુસ્સો તો કાયમ જ હતો. માત્ર અવાજ ઉપર હું કાબૂ મેળવી શક્યો. બાબો ઊંઘી ગયો કે તરત મેં પૂછ્યુંઃ

‘આજે રસ્તા ઉપર કોની સાથે વાત કરતી હતી, આયેશા?’

તે જરા ચમકી હોય તેમ લાગ્યું પણ તેણે કહ્યુંઃ ‘કોઈનીય સાથે નહિ.’

‘મને અઝીઝે કહ્યું ને? જૂઠું શા માટે બોલે છે?’ મારો અવાજ સહેજ મોટો થયો.

‘ઓહો! એ કે? એ તો સકીનાનું ઘર જડતું નહોતું તે હું કોઈને પૂછતી હતી.’ તેણે નિર્દોષ સાદે કહ્યું.

‘ગમે તેમ હોય, કોઈની સાથે રસ્તા વચ્ચે ખાનદાન ઓરતથી વાત ન કરાય.’ મેં હુકમ ફરમાવ્યો.

‘જી હજૂર,’ તે હસી. ‘આ તો સકીનાએ નવું ઘર લીધું છે એ જડતું નહોતું એટલે આટલી બેઅદબી કરવી પડી. માફ કરજો.’ તેણે કહ્યું અને તે હસી પડી.

‘હુંયે હસી પડ્યો. એની વાત સાચી હતી. અમે બંને પાછાં હંમેશની માફક એક થઈ ગયાં.

‘પછી પણ મહિનાઓ જવા લાગ્યા. એમાં બેત્રણ વાર જુદા જુદા માણસોએ મને કહ્યું કે ક્યાંક ને ક્યાંક આયેશાને કોઈક મર્દ સાથે વાત કરતાં તે લોકોએ જોઈ છે. હું આયેશાને એ વિશે કહેતો, ખિજાતો, પણ એ વાત હસીને ઉડાવી દેતી અને કંઈ ને કંઈ બહાનાં કાઢી છટકી જતી. મને મનમાં તો થતું કે આ વાત સાચી છે, પણ નજરે જોયા સિવાય કશું ન કરવું એવું મેં નક્કી કર્યું હતું એટલે વિશેષ ઝઘડો હું કરતો નહિ. માત્ર તેના ઉપર તકેદારી વધારે રાખતો.’

‘એક દિવસ મને પુરાવો મળી ગયો; મારું માથું દુખતું હતું, તાવ આવે એમ લાગતું હતું. આયેશા સકીનાને ઘેર જવાની વાત કરતી હતી તે ઉપરથી લાગતું હતું. કે આજે જરા ચોકસાઈ વધારે રાખવી. તેથી સાંજ પડ્યે જ ગાડી છોડી તબેકામાં મૂકી હું ઘર તરફ ચાલ્યો. સકીનાના ઘરવાળી ગલી રસ્તામાં જ હતી. દૂરથી મેં આયેશાને એ ગલીમાં દાખલ થતી જોઈ. હું બાજુમાં લપાઈ ગયો. સામેથી એક આદમી આવતો હતો. તે આયેશા પાસે ગયો અને ત્રણચાર મિનિટ ઊભો રહ્યો. બંનેએ વાત કરી અને આયેશા સકીનાના ઘરમાં ચાલી ગઈ.

‘મારાં રોમેરોમ ઊભાં થઈ ગયાં. પેલા માણસને બોચી ઝાલી પછાડી જાન લઈ લેવાનું મને મન થયું, પણ બીજી જ પળે વિચાર આવ્યો, મારી ઓરતના વાંકે એને શા માટે મારવો? પેલીને મેં હજાર વાર ના પાડી હતી છતાં એ મારું કહ્યું નહોતી કરતી તો એને શા માટે મારવો? એ કરતાં તો કમજાતને જ પૂરી કરી નાખવી નહિ?’

‘પણ માત્ર એ સિવાય બીજી કંઈ વાત તારી આગળ આવી હતી, ગુલામદીન?’ મેં વચમાં પૂછ્યું.

‘ના જી. બીજું કશું થયું હોય એમ હું માનતોપણ નથી. શી વાતો કરી હશે એ મને ખબર નથી પણ એથી વધુ તો કશું જ નહિ.’

‘તો પછી એટલા માટે જ, તું આટલી ના પાડે અને એ તને આટલું બધું ચાહે, તારે ખાતર ઘરબાર, સગાંવહાલાં બધું છોડી દિયે, છતાં એવું કેમ કરતી એ?’

‘ઓરતની જાત જ એવી છે, જનાબ.’ ગુલામદીન બોલતાં તો બોલી ગયો, પછી જરા પાછળ ફરી મારી પત્નીને ઉદ્દેશીને કહ્યુંઃ ‘માફ કરજો બીબીસા’બ, પણ સાચી વાત તો એ છે શેઠજી કે પોતાના પગની પાની સિવાય બીજું કશું ઓરત દેખી શકતી નથી.’ તેણે મને કહ્યુંઃ ‘જો વધારે અક્કલ હોત તો તો એ ઓરત જ શેની થાત?’

મેં એની વાતમાં સાદ ન પુરાવ્યો એટલે તે જરા ખસિયાણો પડી જઈ ચૂપ રહ્યો. હું પણ જરા વાર ચૂપ બેસી રહ્યો. મારી બાજુમાં બેઠેલો મારો પુત્ર બોલ્યોઃ

‘પછી શું થયું, ભાઈ?’

‘એને પૂછ.’ મેં કહ્યું.

‘હા જી, મને થયું કે એ કમજાતને મારી જ નાખવી. ગુસ્સામાં ઘેર પહોંચી હું એના આવવાની રાહ જોઈ બેઠો રહ્યો. કલાક બે કલાક પછી એ ઘેર આવી એટલા વખતમાં મેં લાખ લાખ વિચારો કરી લીધા. એને મારી નાખવાથી પણ શો ફાયદો?’ મરદ થઈ ઓરતને મારવામાં કઈ મર્દાઈ હતી? એના કરતાં તો એને છૂટી ન કરી દેવી? એ વિચાર મારા મનમાં એ આવી તે પહેલાં તો નક્કી થઈ ગયો હતો.

‘અંતે એ આવી. મારા ઓરડામાં એ આવી કે મેં પૂછ્યુંઃ

‘ક્યોં બીબીસા’બ, આજે કોની સાથે વાતો કરતાં હતાં?’

‘હું? કોઈની સાથે નહિ.’ તે હસીને બોલી.

‘જુઠ્ઠી, કમજાત! મેં મારી નજરે જોઈ છતાં જૂઠું બોલે છે?’ મેં તેની ગરદન પકડી, મહામહેનતે હઠાવેલો ગુસ્સો ફરી પાછો મારા રોમેરોમમાં વ્યાપી ગયો.

તેની આંખ ફરી ગઈ. ટટ્ટાર થઈ બોલીઃ

‘છોડી દે મને. હા. બોલી હતી. કોઈ માણસ સાથે પાંચ મિનિટ વાત પણ ના થાય?’

મેં એને ધક્કો મારી દૂર ફેંકી. ‘વારે-વારે ના પાડું છું છતાં એની સાથે બોલે છે?’

‘હા, તે મારો જૂનો ઓળખીતો છે.’ તે એટલું જ બોલી.

‘અમારી તકરાર લાંબી ચાલી. એમાંથી પણ એટલું તો હું જોઈ શક્યો કે વાત વાતચીતથી આગળ વધી નહોતી પણ હું મારા કરેલા નિશ્ચયને વળગી રહ્યો. મેં એને તલ્લાક આપી દીધા.

‘તેને દુઃખ તો થયું જ હશે?’ મેં પૂછ્યું.

‘દુઃખ તો થાય જ ને? તેની મારા ઉપર મહોબ્બત ઓછી નહોતી. શાંત પડતાં તે રોઈ, પગે પડી, માફી માગી. પણ હું એકનો બે ન થયો.’

‘પણ એવું તે થાય, ગુલામદીન?’ મારા અવાજમાં ઠપકો હતો.

‘જનાબ, તમને એ સાચું નહિ લાગે, પણ ઓરત તો પગની જૂતી જેવી છે. એક વાર સિવાઈને આવી અને પગમાં બરોબર બેસી ગઈ તો ઠીક, નહિતર હજાર વાર એને સમારો તોયે તે બંધબેસતી થવાની જ નહિ. એને તો પગમાંથી ઉલાળીને ફેંકી દો તો જ ફાવો. નહિતર હરહંમેશ તમને ક્યાં ને ક્યાં એ નડવાની.’

‘તને સાચું કહું, ગુલામદીન?’

‘કહો ને,’ મારી સામે તે જોઈ રહ્યો.

‘તું વાતો મોટી મોટી કરે છે પણ ત્યાં તો તેને જોતાં જ તું સામે દોડી ગયો અને કેટલો લળીલળીને – ઝૂકીઝૂકીને તું એની સાથે વાત કરતો હતો? ને એ તો કંઈક મહેરબાની કરતી હોય એમ તારી સાથે વર્તતી હતી.’ મેં કહ્યું.

ગુલામદીને એક લુચ્ચું સ્મિત કર્યું. તેનો ચહેરો હતો એથીય જરા વધારે કરડો બન્યો. બોલ્યોઃ

‘એ તો હજૂર, હવે સિર્ફ ઓરત રહી, હું મર્દ. હવે એ કંઈ મારી બીબી નથી. ને આવી ખૂબસૂરત નાજનીન પાસે કોઈ પણ મર્દ લળી પડે, ઝૂકી પડે તેમાં તમને નવું શું લાગ્યું?’

‘ત્યારે તું હવે એને ઘરમાં નહિ લેવાનો?’ ગાડી અમારા ઉતારા પાસે આવી પહોંચી હતી. તેમાંથી ઊતરતાં ઊતરતાં મેં પૂછ્યું.

‘પેલી જુત્તીની વાત મેં ન કરી, હજૂર?’ તેણે કંઈક સરસ કહી નાખ્યું હોય તેવી તેની મુખમુદ્રા બની રહી.

‘કેટલાં વર્ષ થયાં એને છોડી દીધે?’ મેં પૈસા કાઢતાં પૂછ્યું.

‘દોઢ સાલ.’ તેણે કહ્યું.

‘એમાં એને વિશે કંઈ ખરાબ સાંભળ્યું છે?’

‘એ મોજડી મારા પગમાં બેસતી નથી. હું એટલું જાણું.’ કહી પૈસા હાથમાં લઈને તે ગાડી દોડાવી ગયો.

‘માણસ જબરો હતો હોં!’ મારી પત્નીએ ઉતારાનાં પગથિયાં ચડતાં કહ્યું.

‘આટલી વાતમાં બૈરી છોડી દીધી?’ મારો પ્રશ્ન.

‘પણ એને આ ના પાડતો હતો તોયે વારે વારે શા માટે કોઈ સાથે બોલવા જતી હતી? ને છતાં આણે મારી નહિ, છોડી દીધી. નહિતર આ લોકો તો ખૂન કરે એવા!’

‘તું ધ્યાન રાખજે હોં,’ છોકરાં અંદર દોડી ગયાં હતાં એટલે મેં કહ્યુંઃ ‘તું સંભાળજે. હું પણ કોઈ દિવસ તને ન છોડી દઉં.’

‘તમે? તમે તે શું છોડતા’તા?’ કહી તેણે મારી સામે એવી રીતે જોયું કે હું તો બધું ભૂલી એનાં નેત્રોનાં સરવર જ જોઈ રહ્યો.

નીલીનું ભૂત

ઘોર, ભીષણ, અંધારી રાત્રિએ બહાર તો પોતાનું સામ્રાજ્ય પૂરેપૂરું જમાવી દીધું હતું, પણ દીવાની ઓથે ઘરના એક ઓરડામાં બેઠેલાં એ ત્રણે મિત્રોને એનું કશું ભાન નહોતું.

તે લોકો તો પોતાની વાતોમાં જ એટલાં મશગૂલ બની ગયાં હતાં કે કદાચ એ રાત્રિ વર્ષા અને મેઘગર્જનાથી વધારે ભીષણ ગંભીર સ્વરૂપની બની જાત તોયે કદાચ એનું ભાન એમને ન રહેત.

રાત્રિના કલાકો પણ એક પછી એક વીતતા જતા હતા. ઠંડી પણ સારા પ્રમાણમાં હતી, એનું ભાન કદાચ એમને હશે, કેમ કે એ ઓરડામાં એક ખૂણામાં ગોઠવાયેલા ખાટલા ઉપર નિર્મળા તથા પ્રબોધ – પતિપત્ની – એક જ શાલનો આશ્રય લઈ સામસામાં બેઠાં હતાં. શશી – તેમનો મિત્ર – પલંગની એકદમ નજીક ખુરશી લાવી, ઉપર ટૂંટિયું વાળી, બંને હાથથી ગોઠણને વીંટી લઈ બેઠો હતો.

ચાલતી વાતમાં ત્રણેને સમાન રસ હતો તે તો તેમની બોલવાની રીતથી, હાવભાવથી, તેમના ચહેરા ઉપર દેખાતી રંગરેખાઓથી સ્પષ્ટ દેખાઈ આવતું હતું. ત્રણે જણાં ઘણી વાર એકીસાથે બોલતાં, એક અર્ધું બોલે ત્યાં કોઈ કોઈ વાર બીજું બોલવા મંડી જતું, એક પણ માટે પણ વાતમાં વિરામ નહોતો આવતો.

‘ઓ મા રે! પણ એવું એવું કેમ થાય? ગમે કેમ?’ નિર્મળા શાલમાં ઢંકાયેલા પોતાના ગોરા, જરા પાતળા હાથ બહાર કાઢી તેમાંથી સુરેખ, ફિક્કા વદનને ઢાંકી દેતાં બોલી, તેના અવાજમાં વિષાદ જરાતરા હતો, પણ તિરસ્કાર તો સ્પષ્ટ હતો.

ઠંડી જરૂર જરા વિશેષ પ્રમાણમાં હશે, કેમ કે એક પળમાં જ નિર્મળાનું વિષાદ—તિરસ્કારયુક્ત મુખ માત્ર ઉઘાડું રહ્યું, હાથ તો શાલના સંરક્ષણ નીચે લપાઈ ગયા.

‘એ તને ન સમજાય, નિમુ!’ પ્રબોધ તેની સામે સ્નેહથી – અને અત્યંત માનથી પણ – જોઈને બોલ્યો. ‘તને એ ક્યાંથી સમજાય?’

‘સાચું છે, નિમુબહેન, તમને એમ થાય એ સ્વાભાવિક છે,’ શશી હાથને ગોઠણ આસપાસ, જરા વધારે જોરથી દબાવતાં બોલ્યો. ‘ક્યાં તમે અને ક્યાં એ? પેલી તો છેક…’

વધારે બોલ્યા સિવાય, તેની સામે તે સાચી જ વાત કરતો હોય એવા ભાવથી જોઈ રહેલાં પતિપત્ની માટે જ પેલી માટેનું વિશેષણ પૂરું કરવાનું રહેવા દઈ, તે ચૂપ થઈ ગયો. તેના ગોરા, હસમુખા, તંદુરસ્ત ચહેરા ઉપર વિષાદ, અણગમો, છૂપો છૂપો ધિક્કાર એવા એવા તો ઘણા ઘણા ભાવો ફેલાઈ ગયા.

‘પણ એવું કેમ થાય?’ ફરી પાછી નિમુ બોલી. ‘એને સ્વમાન જેવું પણ કંઈ નહીં હોય? હિંદુ, મુસલમાન, મિત્ર, દુશ્મન ગમે તે–’ અર્ધું બોલી, માત્ર શોકસૂચક રેખાઓ મુખ પર લાવી તે ચૂપ થઈ ગઈ.

‘આપણે શું કામ નિમુ?’ પ્રબોધ બોલ્યો. શશી તરફ જોઈ : ‘એ તો મરી ગઈ, પણ મર્યા પહેલાં જ બિચારા મંગળને તો અર્ધો મારતી ગઈ. તને તો બધી ખબર છે.’

‘બધી જ ખબર છે.’ શશી બોલ્યો. પછી જરા વધારે ગંભીર બની ઉમેર્યું : ‘કદાચ તમને હશે તેથીયે વિશેષ ખબર મને છે.’

એટલું કહેતાં એના મુખ ઉપર જે ભાવ ફેરવાયા તે નિમુ-પ્રબોધ બેમાંથી એકેયે ન જોયા. બન્ને ઉત્સુકતાથી તેની સામે જોઈ રહ્યાં.

શશી બોલ્યો. તેનો અવાજ જરા ધીમો હતો : ‘પેલી કુસુમ નહીં? જયાની બહેન? તેને એક દિવસ બપોરે નીલીનું કંઈ કામ પડ્યું અને તેને ઘેર ગઈ. મંગળ તો બિચારો કામધંધે એ વખતે ગયો જ હોય. નીલીએ ઓરડાનું બાર પણ પૂરું બંધ નહોતું કર્યું. કુસુમે ધક્કો મારતાં જ તે ઊઘડી ગયું. અંદર નીલી કોઈની સાથે એવી ખરાબ રીતે બેઠી હતી તે કુસુમ જોઈ ગઈ.’

‘તને કોણે કહ્યું?’ ‘તમને કોણે કહ્યું?’ પતિપત્ની બન્ને એકીસાથે પૂછી રહ્યાં.

એ પ્રશ્ન જ જાણે સાંભળ્યો ન હોય તેમ શશી અમુક પળ સુધી મૂંગો બેઠો રહ્યો. એ પળો દરમિયાન એની નજર આગળ એક મુખ રમી રહ્યું – નાનું, ફિક્કું, સહેજ ઊજળું, અત્યંત નિર્દોષ લાગતું. જાણે તેને કહેતું ન હોય : ‘તમે પણ? તમને શો હક્ક છે?’ હજી તેને આપવાને કંઈ ઉત્તર મનમાં ગોઠવે ત્યાં તો તેનો ધ્યાનભંગ થયો. ફરી પાછો બન્નેનો પ્રશ્ન આવ્યો :

‘પણ એ બધી ખબર તમને ક્યાંથી પડી?’

‘મને? કુસુમે જયાને કહ્યું, અને તેણે મારી પત્નીને કહ્યું.’

‘જુઓ નિમુ, આ વળી એક વધારે પ્રસંગ.’ પ્રબોધ બોલ્યો.

નિમુ પણ કંઈક બોલી પણ એ પળે શશીને એ બહુ ન સંભળાયું, કેમ કે પેલું મુખ હવે એકલું મુખ નહોતું રહ્યું. તેની સાથે સાથે આખી કાયા ઊભી થતી જતી હતી, કૃશ, અશક્ત, છતાં જરા મોહક, ને નિર્દોષ દેખાતા મુખને વધુ નિર્દોષ દેખાડતી, તે જાણે તેને કહેતી હતી :

‘તમે પણ? કહો, હજી જરા વધુ કહો ને.’

અને જાણે એમાંથી જ પ્રેરણા મળી હોય તેમ તે પ્રબોધ-નિમુની ચાલતી વાતને અટકાવીને બોલ્યો :

‘ને નિમુબહેન, નીલી નિર્દોષ કેટલી લાગતી હતી? જાણે કે એવી સ્ત્રી તો કશું પાપ જ ન કરે. ને છતાં કેટલી દુષ્ટ?’

‘ને ઝેરીલી પણ કેટલી? મંગળ નિમુ સાથે બોલેચાલે એમાં તો એનો જાન લઈ જતી’તી,’ પ્રબોધે કહ્યું.

‘હશે. આપણને શું?’ નિમુએ શોકપૂર્વક કહ્યું. ‘અંતે તો બિચારી મરી ગઈ ને? ને ત્રાસ પણ કેટલો ભોગવ્યો?’

‘એવાઓનું તો એમ જ થાય,’ શશી જુસ્સાથી બોલ્યો : ‘ન પોતે સુખથી રહી, ન કોઈને રહેવા દીધાં.’ ફરી પાછી પેલી આકૃતિને સ્મરણમાંથી બળથી હઠાવી દેવી હોય તેમ તે જુસ્સાથી બોલ્યે જ જતો હતો :

‘મેં તો એને આ વખતે આમ કહ્યું અને પેલી વખતે…’

તેની વાગ્ધારા લાંબી ચાલી. પ્રસંગો ઉપર પ્રસંગો નીલીના દોષના અને એ દોષમાંથી તેને ઉગારી લેવાના પોતાના પ્રયત્નોના તેણે કહ્યા. તેને અને નીલીને અમુક વખત તો એટલું બનતું કે એ બધા પ્રસંગોને અત્યંત રસ અને સમભાવપૂર્વક નિમુ-પ્રબોધ સાંભળી રહ્યાં. વચ્ચે વચ્ચે તેમણે પણ પોતાના સ્મરણકોષમાંથી રસિક પ્રસંગો વીણી કાઢી રસિક વાણીમાં રજૂ કર્યા.

એમાં જ ઘણો સમય વહી ગયો.

એ સમય દરમિયાન શશી જેમ જેમ વાતો કરતો જતો હતો તેમ તેમ વધુ ને વધુ ઉશ્કેરાતો જતો હતો, કેમ કે એક બાજુ તે અમુક પ્રકારની પ્રસંગપરંપરા વર્ણવતો જતો હતો તો બીજી બાજુ તદ્દન જુદી જ જાતની પ્રસંગપરંપરા તેના સ્મરણપટમાંથી ખસતી જ નહોતી.

વાતચીતમાં, શારીરિક હાજરીમાં, તે અહીં આ ઘોર ભીષણ રાત્રિમાં દીવાના પ્રકાશથી પ્રકાશિત ઓરડામાં નિમુ અને પ્રબોધ સાથે બેઠો હતો. મનથી, કલ્પનાથી, તે અહીંથી સેંકડો માઈલ દૂર મુંબઈ શહેરના એક પરામાં વિચરી રહ્યો હતો. પળો, કલાકો, દિવસો વિચારોની ત્વરાથી પસાર થતા હતા. મુંબઈની એક શાળામાં તે નોકરી કરતો હતો.

નીલીનો પતિ મંગળ પણ એ જ શાળામાં હતો. બન્ને એક જ પરામાં રહેતા હતા. પ્રબોધ ધંધો કંઈ જુદો જ કરતો હતો છતાં એ તથા નિમુ એ જ પરામાં રહેતાં હતાં.

થોડે થોડે અંતરે તેમનાં ઘરો હતાં. મંગળ તથા નિમુ, નિમુ તથા નીલી, નીલી તથા શશી, પ્રબોધ અને મંગળ, એમ એક-બીજાનાં અને એને અંગે એમાંના સૌ એકબીજાના અંગત મિત્રો હતાં. ગામ આખાને ઈર્ષ્યા આવે એટલા પ્રમાણમાં એ લોકો એક-બીજાનાં મિત્ર બની ગયાં હતાં.

મૈત્રીની એવી આદર્શ સ્થિતિ અમુક સમય જ ટકે છે. એક પછી એક પ્રસંગો ચલચિત્રની ઝડપથી શશીના મનમાંથી પસાર થવા લાગ્યા. નીલી નિમુની ઈર્ષ્યા કરવા લાગી. મંગળ નિમુ સાથે શા માટે આટલો બધો હળી જાય? હજારો તરકીબોથી તેણે મંગળને નિમુને ત્યાં જતો બંધ કરી દીધો.

શશી આગળ પણ તેણે નિમુ સંબંધી હજારો વાતો કરી હતી. અત્યારે એમાંની જ એક વાત શશી નિમુ-પ્રબોધને સંભળાવતો હતો.

‘ને મને એ કહે : ‘શશીભાઈ, એમાં મને શો વાંધો? ભલે ને મંગળ નિમુને કપાળે ચુંબન કરે. એ તો મિત્ર તરીકે જ કરતો હતો એ મને ખાતરી હતી. એમાં શું થઈ ગયું?’

એટલી નિર્દોષતાથી એ એ બોલતી હતી કે એના હૃદયમાં ભરેલા ઝેરને તો હૃદયમાં જ દટાઈ રહેવું પડે. વાણી દ્વારા બહાર નીકળવાનો અવકાશ જ તેને ન મળે.’

‘જુઠ્ઠી સદંતર જુઠ્ઠી,’ નિમુ ગુસ્સાથી બોલી ઊઠી. ‘એવું કદી બન્યું જ નથી.’

પ્રબોધની આંખોમાં તો માત્ર તિરસ્કાર જ ભર્યો હતો. તે કશું ન બોલ્યો.

‘જુઠ્ઠી સ્તો! એ તો એને હજાર માણસો ચૂમે એ ગમે એટલે એને એવી જ કલ્પના આવે ને?’ શશી બોલ્યો અને પળએક મૂંગો થઈ ગયો.

એ પળમાં તો આખો એક પ્રસંગ તેના મગજમાંથી પસાર થઈ ગયો.

નીલીનું ચારિત્ર્ય જરા શિથિલ હતું એ વાત તે આખી મંડળી જાણતી. એકબે કબૂલાત તો નીલીએ પોતે મંગળ પાસે દુઃખી હૃદયે કરી હતી. શશી પણ એ બધી વાતો જાણતો.

તેથી સ્તો એ પ્રસંગ બની ગયો.

મંગળ તથા નીલી સાથે તેના ઓરડામાં શશી બેઠો હતો. એક ખુરશી ઉપર મંગળ બેઠો હતો. બાજુમાં આરામખુરશી ઉપર પોતે બેઠો હતો. તેની બાજુમાં એક નાની ખુરશી ઉપર નીલી.

મંગળ વાતો કરવાનો શોખીન હતો. જાતજાતની વાતો કરી તે બંનેને હસાવતો હતો. શશી ખૂબ હસતો હતો. હસતાં હસતાં તેણે એક વખત નીલી સામે જોયું. નીલી તેની સામે જ જોઈ રહી હતી તેમ તેને લાગ્યું.

વાતો વધતી જતી હતી. હાસ્ય વધતું જતું હતું. ફરી પાછું શશીએ નીલી સામે જોયું, ત્યારે તેનો ફિક્કો ચહેરો હાસ્યથી લાલ બની ગયો હતો. નીલી શશીની નજર પોતા ઉપર પડતાં જરા વધારે હસી. શશીને કદાચ પહેલી જ વાર નીલી મોહક લાગી.

મંગળની ફરવા જવાની લાકડી ત્યાં આગળ જ પડી હતી. નીલીએ તે પોતાના હાથમાં લીધી, અને તેનાથી રમવા લાગી. ત્રણેની વાતોમાં એથી કશો વિક્ષેપ ન પડ્યો.

થોડી વાર પછી નીલી એ લાકડી ધીમે ધીમે શશીના પગના તળિયામાં ફેરવવા લાગી. શશીનું હાસ્ય વધી પડ્યું. મંગળને પણ હસવું આવ્યું.

એ તોફાનની સજા કરવા શશીએ લાકડી નીલીના હાથમાંથી ઝૂંટવી લીધી. એ વખતે નીલી લાકડીને પકડી રહેવાના પ્રયત્નમાં જરા નીચી નમી ગઈ. તેનું મુખ તો તે નીચે નમી ત્યારે પણ શશીના મુખ સામે જ તાકી રહ્યું. એ નિર્દોષ લાગતા, હાસ્યથી ભરેલા મુખમાં જડાયેલી આંખોએ શશીને અનેક વાતો કહી દીધી.

કોણ જાણે કેમ આજે એને નીલીની વિરુદ્ધ જ વાતો કરવાનો ઊભરો આવ્યો હતો. તેના સ્વભાવની અનેક વિષમ વાતો કરી રહ્યા પછી તે નિમુ-પ્રબોધને નીલી બીજાઓ પાસે પણ મંગળને અને નિમુને શી રીતે ઉતારી પાડતી હતી તેની વાતો કરવા માંડ્યો :

‘પેલી કુસુમને પણ એણે મંગળ વિશે અને તમારી વિશે અનેક વાતો કરી હતી. મને એ બધી વાતો મારી પત્ની દ્વારા જાણવા મળી ત્યારે એટલી ચીડ ચડી…’

મનમાં તો જુદી જ દુનિયા દોડતી હતી. એક વખત મુંબઈ જવા માટે પરાની ટ્રેનમાં નીલી અને પોતે સાથે થઈ ગયાં. એક ડબામાં બેઠાં. ડબામાં ગિરદી ખૂબ હતી. માંડ માંડ તે બંને આજુબાજુમાં બેસી શક્યાં. પોતાનો પગ નીલીના પગ સાથે જરાક દબાઈ ગયો નીલી પગ જરા ખેસવી લેશે તેમ તેણે માન્યું, પણ નીલીએ તો જાણે કશું જાણતી જ ન હોય તેમ પત્ર રહેવા દીધો. પોતે પણ પગ ખેસવી જ ન શક્યો.

ગાડીમાંથી ઊતરી બંને બસની રાહ જોતાં ઊભાં રહ્યાં. એ સમય દરમિયાન અજાણ્યે જ હોય તેમ બંનેના હાથ એકબીજાને અડકી રહ્યા. ન નીલીએ પોતાનો હાથ પાછો ખેંચી લીધો, ન શશીએ પોતાનો. નીલીએ પોતાની નિર્દોષ દેખાતી આંખો શશી તરફ ફેરવી, ત્યારે તેનો અવાજ ઘોઘરો બની ગયો. તેણે માત્ર એટલું જ કહ્યું :

‘નીલી, કાલે સાંજે તું મારે ઘેર આવજે.’

શશી ત્યારે પોતાના ઘરમાં એકલો જ રહેતો હતો.

‘મંગળ વખતસર ઘેર આવી જશે તો અમે જરૂર આવીશું.’ નીલીએ હસતાં હસતાં કહ્યું.

શશીને પોતાનો અવાજ હજીયે વધારે ઘોઘરો લાગ્યો. તે જરા ધ્રૂજતોપણ હતો.

‘ના, તું એકલી જ આવજે.’

‘શા માટે?’ બસ આવી પહોંચી હતી તેમાં ચડતાં નીલી બોલી.

‘બસ.’ એટલું બોલી શશી ત્યાંથી ચાલી ગયો.

એ પછી બીજી સાંજે નીલીના અનેક પ્રણયીઓમાં શશીએ એક સંખ્યાનો ઉમેરો કર્યો તે તેને યાદ આવ્યું, ને તેણે નિમુ-પ્રબોધ સાથે વાત કરતાં કરતાં ઉમેર્યું :

‘નીલી તો વેશ્યા જ હતી. કોણ જાણે કયે ભવે છૂટશે!’

‘આપણે હવે એ વાત બંધ કરો ને, શશીભાઈ’, નિમુ બગાસું ખાતાં બોલી. ‘એ બિચારી મરી ગઈ, હવે શું?’

‘શશી, તું તો આજે બહુ ઊપડ્યો હોં! અમને ખબર નહીં તું પણ નીલીથી આટલો ધરાઈ ગયો હશે એ.’ પ્રબોધે કહ્યું.

‘એટલો ધરાયો છું કે ન પૂછો વાત, એના પરિચયમાં આવવું એ પણ પાપ હતું.’ શશીએ કડવાશથી કહ્યું.

ફરી પાછું પેલું મુખ તેની નિર્દોષ દેખાતી મોહકતાથી હસતું એને કહી રહ્યું હોય એમ લાગ્યું :

‘એમ કે? ને તમારા પરિચયથી તો મને પુણ્ય મળ્યું. કેમ?’

એથી તો શશીની કડવાશ એકદમ વધી ગઈ.

વાતમાં ને વાતમાં દોઢ વાગી ગયો હતો. હવે એ વાતોથી બધાં થાકી પણ ગયાં હતાં. શશી ઊઠ્યો :

‘ચાલો હવે છૂટાં પડીએ. આજે તો બહુ મોડું થઈ ગયું.’

‘ખાસ્સો દોઢ થયો.’ નિમુ બગાસું ખાતાં બોલી.

શશીએ પોતાના સુતરાઉ કોટનો કૉલર ઊંચો કરી પોતાની મજબૂત છાતીને સુરક્ષિત કરી. હાથ જરા આળસમાં મરડી બોલ્યો :

‘હજી તો ખૂબ લાંબે જવું છે અને હું મૂર્ખની જેમ આટલે મોડે સુધી બેઠો રહ્યો.’

‘તે તેમાં શું થયું?’ પ્રબોધે પણ શાલનું સંરક્ષણ ધકેલી નાખી ઊભા થતાં કહ્યું : ‘બે-અઢી માઈલ તને શી વિસાતમાં?’

નિમુ પણ શાલને દૂર કરી સાડી ખંખેરતી ઊભી થઈ. બારી બહાર નજર કરી તે બોલી :

‘અંધારું કેટલું છે!’ પછી આવાજમાં જરા ભાવ લાવી : ‘શશીભાઈ, અહીં જ રાત રોકાઈ જાઓને? આવા અંધારામાં ક્યાં જશો?’

‘ના રે ના!’ શશી હસીને બોલ્યો. ‘આ કંઈ મુંબઈ થોડું છે તે ટેલિફોન કરીને કહી દઈ શકાય? અત્યારે સુધી નથી ગયો તે બધાં વિચારમાં તો પડી ગયાં હશે જ.’

‘ને આ દેશી રાજ્ય! આપણે નકામાં અહીં આવ્યાં, પ્રબોધ.’ નિમુએ કહ્યું, ‘રસ્તામાં બ્લૅક-આઉટને અંગે એક દીવો પણ ન મળે. જાણે બધી લડાઈ અહીં જ ઊતરી આવી ન હોય! એથી તો મુંબઈ ક્યાંય સારું.

‘મુંબઈ જેટલા જ પગારમાં અહીં કેટલી બાદશાહીથી રહેવાય છે?’ પ્રબોધે જવાબ વાળ્યો.

નિમુ એનો કંઈ ઉત્તર આપવા જતી હતી ત્યાં તો શશીએ તેને વારી :

‘હવે એ વાત ઉપર ઊતરીશું તો વળી બીજો કલાક નીકળી જશે. થોડા થોડા સમયને અંતરે એક યા બીજી નોકરી મળવાથી આપણે બધાં અહીં ભેળાં થઈ ગયાં એ જ પ્રભુનો પાડ માનો ને.’

‘એક મંગળભાઈ બિચારા ત્યાં જ રહી ગયા.’ નિમુએ કહ્યું.

‘ચાલો ત્યારે, હું જાઉં છું હોં.’ કહી શશી ચાલવા લાગ્યો.

દરવાજા સુધી પ્રબોધ અને નિમુ તેને મૂકવા આવ્યાં. શાંત નીરવ રાત્રિ મૂગી મૂગી વહી જતી હતી. તારાઓ પણ જાણે અંધકારમાં ઓગળી ગયા હતા. માત્ર ઠંડી જ પોતાનો ચમકારો કરી રહી હતી. સાડીથી પોતાના આખા અંગને વીંટી લેતી નિમુ આકાશ સામે જોઈ બોલી : ‘શશીભાઈ, ખરેખર તમે રોકાઈ જાઓ હોં! રાત ભયંકર છે અને ઠંડી પણ પુષ્કળ છે.’

‘કંઈ નહીં, હું તો આ ચાલ્યો.’ કહી, શશી તેની સામે જોઈ જરા હસીને દરવાજાની બહાર નીકળી ગયો.

‘જો રસ્તે નીલીના બહુ વિચાર નહીં કરતો હોં!’ પ્રબોધ હસ્યો, પછી ‘એ શશીને ઠંડી કે અંધારું કદી નડ્યું છે કે આજે નડશે? મરદ છે. એનું શરીર કેવું છે જોતી નથી?’ એમ દરવાજો બંધ કરતાં તેણે કહ્યું.

‘મને તો આમાં થોડે દૂર જવાનું હોય તોયે એટલી બીક લાગે!’ નિમુએ કહ્યું.

અને બન્ને ફરી પાછાં દીવાના રક્ષણ નીચે ચાલી ગયાં.

શશીની એકાંતયાત્રા શરૂ થઈ ગઈ.

બે-અઢી માઈલ દૂર તેને જવાનું હતું. ત્રણ-ચાર મહિનાથી નિમુ અને પ્રબોધ કાઠિયાવાડના આ નાના શહેરમાં આવ્યાં હતાં. બેએક મહિનાથી પોતે. નિમુ-પ્રબોધ ગામ બહાર દૂર દૂર પ્લૉટમાં રહેતાં હતાં.’ શશી ગામમાં જ રહેતો હતો. તેમનાં બન્નેનાં ઘરની વચ્ચે બે-અઢી માઈલનું અંતર હતું. વચ્ચે એકાદ માઈલ તો એક પણ ઘર નહોતું આવતું, માત્ર વેરાન જ આવતું. ગામના લોકો તેને રણ કહેતા.

તે ચાલ્યો. તેના પદાઘાતે નીરવ રાત્રિને સ્વરમય કરી મૂકી.

તેની નજર સામે દૂર દૂર સુધી અંધકાર પથરાયેલો હતો. આજુબાજુ, પાછળ, જ્યાં જુઓ ત્યાં માત્ર અંધકાર. એ અંધકારની જ મૂક વાણી હોય એવી ઠંડી પોતાનું વર્ચસ્વ પ્રસ્થાપવા પ્રયત્ન કરી રહી.

શશી આગળ ને આગળ ચાલ્યો જતો હતો. આ રાત્રિના અંધકારથીયે વિશેષ ગાઢ અંધકાર તેના હૃદયમાં પથરાતો જતો હતો. ‘શા માટે પોતે નીલીની વિરુદ્ધ આટલું બધું બોલ્યો? નીલી દોષિત હતી તો પોતે ક્યાં નિર્દોષ હતો?’

‘શા માટે? શા માટે? શા માટે?’ તેનું હૃદય તેને પૂછી રહ્યું.

એ પ્રશ્નની ચુંગાલમાંથી છૂટવા તેણે સ્વસ્થ બનવા પ્રયત્ન કરી આજુબાજુ, ઉપર, જોયું.

ક્યાંય કશું ન દેખાયું. માત્ર અંધારું પોતાનું મુખ ફાડી તેને પણ ગળી જવા ઊભું હોય તેમ તેને લાગ્યું.

ફરી પાછો તે વિચારોમાં ઘસડાયો.

છેલ્લા કલાકમાં તો નિમુ અને પ્રબોધ બહુ જ થોડું બોલતાં હતાં. પોતે જ મૂર્ખની માફક બોલ્યે જતો હતો, પોતે નીલીને અન્યાય નહોતો કર્યો?

‘હા, કર્યો’તો જ.’ જાણે નીલી તેને કહેતી હોય તેમ તેને લાગ્યું. તેણે ચમકીને સામે જોયું. જાણે નીલી હસતી હસતી તેને ઠપકો દઈ રહી હતી.

તેણે આંખો ચોળી. કશું ન દેખાયું. માત્ર અંધારું જ.

તે ધ્રૂજી ઊઠ્યો. જાણે ઠંડીથી જ પોતે ધ્રૂજતો હતો તેમ માની તેણે કોટને પોતાની મજબૂત છાતી આસપાસ વધારે જોરથી વીંટી લીધો.

તે આગળ ચાલ્યો. ફરી વિચારો શરૂ થયા. તેનાં પગલાં જમીન ઉપર અવાજ પાડી રહ્યાં.

કોઈ દહાડો નહીં ને આજે તેને લાગ્યું કે આ અવાજ કોઈ તેની પાછળ પાછળ ચાલ્યું આવે છે તેનો છે. તે ઊભો રહી ગયો. અવાજ પણ ઊભો રહી ગયો. તેણે પાછળ ફરી જોયું.

કશું જ નહોતું. માત્ર અંધારું.

તેને પોતા ઉપર ગુસ્સો આવ્યો. પોતે કદી કશાથી બીતો નહોતો ને આ શું? પોતાથી જ પોતે બીતો હતો? ને નીલી? પોતે શું ખોટું કહ્યું હતું? નીલી ખરાબ તો હતી જ.

‘હા, હતી જ, પણ તમે?’ ફરી પાછું પેલું હસતું મુખ ગાઢ અંધારાં ભેદી તેની સામે હસી રહ્યું.

તેની નજર ચુકાવવા તેણે બાજુએ જોયું. ત્યાં પણ તે જ આંખો, તે જ સ્મિત, તે જ રેખાઓ તેને દેખાઈ.

તે જાણતો હતો કે આ બધો ભ્રમ હતો. માત્ર તેનું ક્ષુબ્ધ મન આવા આવા ઓળાઓ પોતાની આસપાસ રજૂ કરતું હતું, પણ છતાં એ ઓળાઓનો તેને ભય તો લાગ્યો જ.

ફરી પાછો કોટને જરા ઠીક કરી તેણે આગળ પગલાં માડ્યાં.

ચાલતાં ચાલતાં આજુબાજુ કોઈ માણસ ચાલી જતું હોય તો કેવું સારું તેમ તેને થયું. તો તો આ કશી ભ્રમણાઓ પણ પોતાને ન નડે?

પણ ચાર ડગલાં ચાલ્યો ત્યાં પાછી એની એ ભ્રમણાઓએ એને ચારે બાજુથી વીંટી લીધો.

‘ઠંડી કેટલી છે?’ તેણે પોતાના ધ્રૂજતા મનને પૂછ્યું. ‘ખૂબ.’ જવાબ આવ્યો.

ઝાઝો વિચાર કર્યા વિના તે પાછો વળી ગયો. પ્રબોધના ઘરથી તે હજી કંઈ બહુ દૂર ગયો નહોતો. એના ઘર ભણી તે ઉતાવળાં પગલાં માંડી રહ્યો.

ત્યાં પણ અંધારું થઈ ગયું હતું. તે લોકોએ દીવો ઓલવી નાખ્યો હતો. બેએક પળ બૂમ મારવી કે નહીં તેના વિચારમાં તે ઊભો રહ્યો. નીલીનું જે મોહક હાસ્ય તેણે સંતૃપ્તિની ક્ષણે ચિત્તમાં સાચવી રાખ્યું હતું તે ફરી પાછું દેખાતાં તેણે બૂમ મારી :

‘પ્રબોધ, નિમુબહેન.’

નિદ્રાઘેરો અવાજ અંદરથી આવ્યો : ‘કોણ છે!’

‘એ તો હું.’

‘કોણ શશીભાઈ?’ અંદર પદસંચાર થઈ રહ્યો.

અમુક ક્ષણોમાં તો તે પાછો પ્રબોધના ઓરડામાં દાખલ થઈ ગયો.

‘કેમ શશી, કેમ પાછો આવ્યો?’ પ્રબોધે પૂછ્યું.

માણસોને જોતાં શશીની બીક હઠી ગઈ. તેણે કહ્યું :

‘ઠંડી બહુ પડે છે તેથી મને થયું કે તમારી શાલ સાથે લેતો જાઉં.’

તે આવ્યો ત્યારે જ તેનો ચહેરો નિમુએ જોયો હતો. તેથી કે શાથી એ તો કોણ જાણે, પણ તેણે કહ્યું :

‘હું તો ફરી કહું છું શશીભાઈ, કે તમે રાત અહીં જ રોકાઈ જાઓ. ઠંડી અને અંધારું બન્ને કેટલાં છે?’

‘ના, મારે જવું તો જોઈએ જ,’ શશી હવે પોતે પળ માટે પણ ભય કેમ પામી શક્યો તે સમજી નહોતો શકતો. પોતાના મનથી પણ પોતાને બીકણ ગણવા તે રાજી નહોતો.

નિમુએ છતાં પણ તેને રોકાઈ જવા આગ્રહ કર્યો, પ્રબોધે પણ તેમાં થોડોઘણો સૂર પુરાવ્યો, પણ શશી ન રોકાયો. શાલને શરીર આસપાસ બરોબર લપેટી તે ફરી પાછો ચાલતો થયો.

અને એ જ નિ:શબ્દ, સ્તબ્ધ રાત્રિ ફરી પાછી તેનું સ્વાગત કરી રહી.

પણ આ વખતે તેણે ભયને મારી હઠાવ્યો હતો. હવે તો ભય ન જ પામવો તેવું નક્કી કરી તેણે પ્રબોધના ઘરના પ્રકાશમાંથી આ અંધકારમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તે ઝડપબંધ આગળ ને આગળ પગલાં માંડી રહ્યો.

વિચારો તો હજી તેના મનમાં ચાલુ જ હતા. નીલી પણ એ વિચારોમાં ગૂંથાઈ ગયેલી હતી. છતાં હવે તેને ભય નહોતો લાગતો.

‘હું ભય પામ્યો!’ તે મનમાં હસ્યો.

‘આવી તો અનેક અંધારી રાત્રિઓ મેં ઓળંગી કાઢી છે. એમાં બીવાનું શું હતું?

નીલી વિશે પણ તે હવે સ્વસ્થતાથી વિચાર કરી શક્યો.

‘બીજાં સાથે એ ગમે એવી હશે પણ મને તો એ ચાહતી હોં! ખરેખર!’ એ વિચારે એનું પુરુષાભિમાન સંતોષ પામ્યું.

એમ ને એમ ઘરોવાળો પ્રદેશ પૂરો થયો. હવે તો રણ આવી પહોંચ્યું.

ત્યાં પણ અંધારું તો એટલું જ હતું, પણ વિશેષ ગાઢ લાગ્યું. ઘરોનો આશ્રય જતાં ઠંડી તો ખરેખર બલવત્તર બની.

‘કોઈક નિર્જન જગ્યાએ મરી જાઉં, તમને યાદ કરતી કરતી, તો કેવી મઝા આવે?’ આ નિર્જન પ્રદેશ આવતાં નીલીના શબ્દો તેને યાદ આવ્યા.

‘અંતે એ બિચારી મરી ગઈ, મને યાદ કર્યો હશે કે નહીં? કોણ જાણે!’

પણ મરી ત્રાસ પામીને, રોગોના રાજા ક્ષયથી. મેં તો એને છેલ્લા દિવસોમાં જોઈ જ નહીં. કેવીક લાગતી હશે એ છેલ્લે છેલ્લે?’

તેના મનમાં છેલ્લા વખતની નીલીને એક ભયંકર મૂર્તિ રચાઈ ગઈ – આંખો ઊંડી ઊતરી ગયેલી, મોઢું છેક બિહામણું બની ગયેલું. એવી કલ્પનાથી જ એ ધ્રૂજી ઊઠ્યો. અને ત્યાં જ એક ચીસ પાડી તે ઊભો થઈ ગયો. તેના પગ નીચે કશુંક દબાયું અને તે ગોળાની જેમ ઊછળ્યું. તેના ભસવાથી શશી સમજી શક્યો કે એ તો માત્ર એકાદ કૂતરું જ હતું. પણ એ જ્ઞાને એનું ધબકતું હૈયું ધબકતું અટકી ન શક્યું. કોઈ અચિન્તવ્યા ભયે ફરી પાછો તેનો કબજો લઈ લીધો.

ફરી પાછી ભૂતાવળ શરૂ થઈ ગઈ.

‘કેવી લાગતી હશે એ નીલી?’ બીતાં બીતાં તેને વિચાર આવ્યો.

ક્ષયગ્રસ્ત નીલીની પળ પહેલાં જ તેણે જે કલ્પના કરી હતી તેથીય ભયંકર સ્વરૂપ ધારી જાણે તે તેની સામે ઊભી હોય તેમ તેને લાગ્યું. એના દાંત મોટા બની પોતા સામે ભયંકર હાસ્ય કરતા હતા.

શશી આંખો મીંચી ગયો. આગળ ચાલવા તેણે ડગલું ઉપાડ્યું, પણ તે જાણે ત્યાં જ જડાઈ ગયો હોય તેમ લાગ્યું. આંખો ઉઘાડી. ત્યાં કશુંય નહોતું. માત્ર અધારું જ હતું. પણ તે હવે તેને પહેલાં કરતાં વધારે ભયંકર લાગવા માંડ્યું.

તેણે જલદી ઘેર પહોંચી જવા દોડવા પ્રયત્ન કર્યો. થોડું દોડ્યો પણ ખરો. જાણે પાછળ કોઈ દોડતું આવતું હોય તેમ તેને લાગ્યું, પણ તે પાછળ જોવા હિંમત ન કરી શક્યો.

અનેક ભયોને તેણે નાનપણમાં જાગ્રતમાંથી અજાગ્રતમાં હડસેલી દીધા હતા. આજે ઓચિંતા જ તે બધા એ અજાગ્રતમાંથી અતિ-જાગ્રતમાં આવી ભીંસાભીંસ કરી રહ્યા, ઘમસાણ મચાવી રહ્યા.

દુઃખમાં દુઃખ ઉમેરાય તેમ તેને આજે જ પ્રબોધે કહેલું એક વાક્ય યાદ આવ્યું :

‘એ નીલી મંગળનો એવો જીવ લેતી’તી કે ભૂત થઈને એને વળગી નથી એ જ નવાઈ.’

ખરેખર નીલી ભૂત થઈ હોય તો? આ બધા એના જ ચાળા હોય તો? શશી ભૂતમાં માનતો નહોતો. આ બધી એના મનની જ ભ્રમણા હતી. એ આ ઘડીએ પણ એ સમજતો હતો, છતાં એ કલ્પનાએ તેને પાંગળો બનાવી દીધો.

તે જોરથી આગળ ધસતો જતો હતો. મનમાં ચંડીપાઠ કોણ જાણે કેવી રીતે યાદ કરી આવડે એવો બોલી જતો હતો. ગામ નજીક આવતું જતું હતું, પણ સ્મૃતિ એનો કેડો છોડતી નહોતી.

તે દિવસે સાંજે જ્યારે એ પોતા પાસે આવી ત્યારે ભલે ને દંભ ખાતર પણ પોતાને વારવાનો નીલીએ કેટલો પ્રયત્ન કર્યો હતો?

‘તમને મંગળના સોગંદ, કશું કરો તો,’ તેણે કહ્યું હતું.

છતાં પોતે તો બધું ઘોળીને પી ગયો હતો.

‘અને છતાં આજે પોતે સતો થઈ મને કુલટા કહેતો હતો, કેમ?’ નીલી ભયંકર રીતે હસી તેની સામે બોલી રહી હોય એવું એને લાગ્યું. ‘મિત્રદ્રોહી, હરામખોર!’

તેનો શ્વાસ જોરથી ચાલતો હતો, છતાં શાલને શરીર આસપાસ જોરથી વીંટતો જતો તે ચાલી જતો હતો. જરા દૂર તેની સામે કશુંક મોટું ઝાડ જેવું ઊભું થયું હોય તેવું તેને લાગ્યું. એવું કશું ત્યાં નહોતું તેની તેને ખાતરી હતી. એ વળી શું હશે? તેણે ઊંચે જોયું.

એ ઝાડ ઉપર બેઠી બેઠી નીલી–જુવાન, તંદુરસ્ત, મોહક નીલી – તેને આમંત્રતી હતી, તેના બાહુપાશમાં લપાવા. આંખ મીંચીને તે આગળ ચાલ્યો. થોડે ગયા પછી જ તેને ખ્યાલ આવ્યો કે એ તો માત્ર માણેકચોકનો થાંભલો હતો. ઝાડબાડ કશું નહોતું.

પછી તો ઘર સુધી તે દોડી ગયો.

ઘરનું બારણું ખખડાવતો તે ઊભો હતો ત્યારે તેનાં અંગેઅંગ ધ્રૂજતાં હતાં. આટલી સખત ટાઢ છતાં તે તો પ્રસ્વેદથી ભર્યો હતો!

તેને જોતાં જ પત્નીએ કહ્યું :

‘હાય! હાય! તમને તો ઠંડી ચડી ગઈ લાગે છે. આખું શરીર ધ્રૂજે છે.’

‘કશું નથી, સૂઈ જવા દે’. કહી તે પથારીમાં ધબ દઈને પડ્યો.

શશી ખરેખર ભય પામ્યો હતો. રાત્રિના પણ અર્ધજાગ્રત અર્ધનિદ્રિત અવસ્થા દરમિયાન નીલીના જ વિચારો અને સ્વપ્નોએ તેને આખો ને આખો ઘેરી લીધો.

સવાર પડી. તે તો અર્ધનિદ્રામાં પડ્યો હતો. તેની પત્ની તેના કપાળે પાણીનાં પોતાં મૂકી રહી હતી, કેમ કે તેને તાવ ચડી આવ્યો હતો. રાતના પણ એક-બે વાર તે ઝબકી ગયો હતો તે તેણે જોયું હતું.

શશીએ આંખ અર્ધી ઉઘાડી અને તરત જ મીંચી દીધી. તેણે પત્નીના હાથને બળપૂર્વક માથા આગળથી હઠાવી દીધો.

‘હજીય મારો કેડો છોડતી નથી? મારો જાન લેવો છે?’

પત્નીએ પોતું ભીનું કરી કપાળે મૂક્યું.

માથા ઉપર મૃદુતાથી હાથ ફેરવતાં તેણે કહ્યું :

‘તમને થયું છે શું? કાલ રાતના આમ કરો છો તે?’

શશીએ આંખો બરોબર ઉઘાડી. એ જ ઘર, એ જ પ્રેમાળ પત્ની, સૂર્યનો મીઠો તાપ, બધું તેણે જોયું. તેની આંખોમાં અત્યાર સુધી ભરાઈ રહેલી નીલીની મૂર્તિ આપોઆપ દૂર હઠી ગઈ. તેણે ફરી આંખો ચોળી જોઈ. ત્યાં નીલી નહોતી. તેનું મોહક ઝેર પીરસતું સ્મિત નહોતું. ત્યાં તો માત્ર તેની પ્રેમાળ પત્ની, તેનું ઘર, સૂર્યનાં કિરણો હતાં.

જરા બેઠો થવા પ્રયત્ન કરતાં તેણે પૂછ્યું :

‘તને કશું ન દેખાયું?’

મને તે શું દેખાય? મને તો તમે જ દેખાઓ છો. તમે શું જુઓ છો?’ તેણે પૂછ્યું.

શશીએ એક નિ:શ્વાસ નાખી કહ્યું :

‘કશું નહીં.’

જે ખૂણામાં આખી રાત તેને નીલી વિધ વિધ સ્વરૂપે દેખાઈ હતી તે ખૂણામાં તેણે ભયભીત આંખે નજર કરી તો ત્યાં તો માત્ર કોઈ સુંદરીની છબી, હંમેશાં ટીંગાતી હતી તે, તે જ સ્વરૂપે ટીંગાઈ રહી હતી.

ને આંખો મીંચી ફરી પાછો પથારીમાં સૂઈ ગયો.

પત્નીનો મૃદુ સ્પર્શ તેના તપ્ત શરીર પર શાંતિ વરસાવી રહ્યો.

ઊભી વાટે

‘ઊભી વાટે ઊડે રે તારી…’ લલકારતો જતો ગામનો કોઈ મસ્ત જુવાન અધવચ્ચે જ અટકી ગયો, ઊભો રહી ગયો. ટાંકીએથી પાણી ભરી જતી જુવતીઓ પણ માથે બેડાં સોતી ઊભી રહી જઈ આ નવીન દૃશ્ય જોવા લાગી. પાનવાળા અને રસ્તે બેઠેલાં શાકવાળાંઓ પણ જોઈ રહ્યાં.

આગળ કોઈ એક ભિખારણ હાથમાં નવસ્ત્રા એક બાળકને જેમ-તેમ ઉપાડી ઝડપબંધ ચાલી જતી હતી. તેને માથેથી ફાટેલ સાડલાનો છેડો નીચે ઢળી ગયો હતો. તેની આંખમાંથી દડદડ આંસુઓ વહ્યાં જતાં હતાં, અને શ્વાસ લેતી લેતી એ એ જોરથી બોલ્યે જતી હતીઃ

‘તારી તો પાઈએ ન ખપે, મારા બાપ, તારી તો ખોટી બદામ પણ મને ન ખપે.’

અને પાંચ-છ પગલાં પાછળ પાછળ, દુકાનમાં બેઠા હોય એવા જ ઉઘાડા ડિલે, દાણાના જાણીતા વેપારી કપૂરચંદ શેઠ પગે ખોડંગાતા ખોડંગાતા ઝડપબંધ ચાલતા હતા. તેમનો અવાજ પણ સહેજ ગળગળો લાગતો હતો. તેમના એક હાથમાં બે-ત્રણ રૂપિયા હતા, બીજા હાથે તે ઉપરનીચે થઈ ગયેલા ધોતિયાના બે છેડાને સરખા કરવા પ્રયત્ન કરતા હતા. જે હાથમાં રૂપિયા પકડેલા હતા તે હાથ આગળ ધરી તે કરગરતા અવાજે બોલતા હતાઃ

‘મને માફ કર બાઈ, આ આટલું લેતી જા. મારી ભૂલ થઈ.’ આ દૃશ્ય એટલું નવીન હતું, ન માની શકાય એવું હતું, વિચિત્ર હતું કે આખી બજાર અને ચાલી જતાં લોકો સ્તબ્ધ બની એ જોઈ રહ્યાં.

લોકો સ્તબ્ધ બની જાય તેમાં નવાઈયે નહોતી. વર્ષોથી કપૂરચંદ શેઠ ગામના મોટા વેપારી તરીકે પ્રખ્યાત હતા. લાખોનો વેપાર કરતા અને લાખો રળતા. પણ એક દિવસ પણ તેમણે કોઈની તરફ દયામાયા બતાવી હોય એવો એક પ્રસંગ ગામલોકોને શોધવા જવો હોય તો કપૂરચંદ જ્યારે શેઠ નહોતા પણ માત્ર કપૂરિયો જ હતા અને કોઈની દુકાને મજૂરી કરી, કોઈનાં ટોળટપ્પાં સહન કરી જેમતેમ કરીને ગુજરાન ચલાવતા – છેક તે સમય સુધી ચાલ્યાં જવું જોઈએ. પછી તો હમણાં હમણાં જ સત્યાગ્રહી તરીકે જેલમાંથી છૂટી આવેલા ગામના કોઈ ભણેલા જુવાને કહ્યું હતું તે જ કપૂરચંદ શેઠ વિશે ગામલોકોને સાચું લાગતું. તેણે બિચારાએ કોઈ એક વાતમાં એવું કંઈ વાંચ્યું હશે પણ તે કપૂરચંદ શેઠને એટલું લાગુ પડતું હતું કે ગામલોકોમાં એ વસ્તુ અત્યંત પ્રચલિત બની ઉખાણાં જેવી થઈ ગઈ હતી. વાત કરતાં કરતાં તેણે કહ્યું હતું કે દરેક માણસને બે હૃદય હોય છેઃ એક જીવન ટકાવી રાખનારું, જે શ્વાસોચ્છ્‌વાસ વ્યવસ્થિત કરે, લોહીને શરીરમાં ફેરવે, જે બંધ પડતાં માણસ મરી જાય, તે; અને બીજું જેને સામાન્ય રીતે આપણે બધાં હૃદય કહીએ છીએ તે – જે વડે આપણે ભાવનાઓ સેવીએ, કોઈનાં દુઃખે દુખી થઈએ, કોઈ આદર્શ માટે મરી ફીટવા ઇચ્છીએ, તે આ આપણા કપૂરચંદ શેઠ દળણાં દળનારીના દીકરા હોવા છતાં, અત્યારે, જેને આપણે હૃદય કહીએ છીએ તે ગુમાવી બેઠા છે. જેને ડૉક્ટરો હૃદય કહે છે તે જ માત્ર તેમને પાસે છે નહિતર તે છેક આવા કેમ હોય?

અને ત્યારથી તો જ્યારે કપૂરચંદ શેઠની કંઈ ને કંઈ વાત નીકળે ત્યારે બધા પેલી બે હૃદયવાળી વાત યાદ કરે અને હસે. તેથી સ્તો આજે જાણે જેને હંમેશને માટે વિદાય આપી દરિયામાં ફેંકી દીધું હતું તે હૃદયને પાછું ઉછાળા મારતું તેમણે જોયું ત્યારે ગામલોકો સ્તબ્ધ બની ગયાં. અને સ્તબ્ધ બની જાય એમાં આશ્ચર્ય પણ શું?

પેલા સત્યાગ્રહી જુવાનના કથનમાં અત્યુક્તિ કેટલી હશે તે તો કોણ જાણે. પણ કપૂરચંદ શેઠે ખરેખર એ બેમાંથી માત્ર ડૉક્ટરી હૃદયના આશ્રયે જ જીવવાનું પસંદ કર્યું હોય તેમ તો સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. મા ગામનાં દળણાં દળતી, જાતજાતનાં કમ કરતી, ગમે તેમ કરી પોતાનું અને ત્યારે તો, હા, કપૂરિયો જ — કપૂરિયાનું પેટ ભરતી. અને દીકરો પણ બેચાર ચોપડી ભણી ન ભણી ત્યાં તો પેટપૂજા અર્થે ગમે ત્યાંથી પત્રંપુષ્પમ્ મેળવવાના વ્યવસાયમાં પડી ગયો હતો. ઘીની દુકાને ઉમેદવારી કરી, કાપડના તાકાઓ ઊંચક્યા, ફેરી કરી, દાણાવાળાની દુકાને માત્ર ખાવું-પીવું અને ત્રણચાર રૂપિયાના પગારે નોકરી કરી, અને વર્ષો સુધી એ જ રીતે ગમે તેમ કરી પેટ ભર્યું. એ બધા અનુભવો જ કદાચ એના હૃદયના એ બીજા ભાગને ધીમે ધીમે સંકોચી ગયા હશે, પણ જેમ જેમ કપૂરચંદની ઉંમર વધવા લાગી તેમ તેમ એ હૃદય તો બંધ જ થતું ગયું.

ભાગ્ય ઊંચું આવતું ગયું. કપૂરિયો કપૂર બન્યો; પછી કપૂરભાઈ પછી કપૂરચંદ અને છેવટે તો કપૂરચંદ શેઠ. પણ જેમ જેમ ભાગ્ય ઊંચું આવતું ગયું તેમ તેમ પેલું હૃદય સંકોચાતું જ ગયું, બિડાતું જ ગયું. પેલો જુવાન એની ધારણામાં સાવ ખોટો તો નહોતો જ, કેમ કે બે-ચાર વાર શેઠે પોતે જ કંઈક ફંડફાળા ભરાવનારને કે એવાં બીજાં લફરાં ઊભાં કરનાર બેચાર જુવાનોને અંતઃકરણપૂર્વક સલાહ દીધેલીઃ

‘વેવલાવ, એવી એવી ગામની પંચાયતમાં પડવા જશો તો કેમે ઊંચા નહિ આવો. તમારી જાત સંભાળો ને!’

છતાં શરૂશરૂમાં તો કોઈ કોઈ વાર બિડાતું જતું પેલું હૃદય પણ પોતાનો બંધ મોકળો કરી ઊઘડવા પ્રયત્ન કરતું એમ કપૂરચંદ શેઠને લાગતું તો તે બળપૂર્વક એને પાછું બંધ કરી દેતા. જગતના અનુભવે તેમને શીખવ્યું હતું કે જો ઊંચું આવવું હોય તો આવા વેવલાવેડા કર્યે, પારકી પંચાત કર્યે ન પાલવે.

એટલે તો એક વખત જ્યારે તેમના મહેતાજીએ પહેલાં તો ચડતા પગારે અને પછી અડધા કપાતા પગારે છ મહિનાની રજા માગી, ત્યારે પેલા બંધ પડવા આવેલા હૃદયે ફરી પાછું જોર કરી ઊઘડી જવાના ગમે તેટલા પ્રયત્ન કર્યા તોપણ તેમણે ચોખ્ખી ના જ પાડી દીધી. પોતે એ દુકાનમાં નોકરી કરતા ત્યારે પણ આ જ મહેતાજી હતો. આજે પોતે મોટા શેઠ બન્યા ત્યારે પણ એ જ. વર્ષો સુધી પ્રામાણિકતાથી તેણે નોકરી કરી હતી પણ નસીબે તેને યારી નહોતી આપી. તેને દમની સખત બીમારી તો હતી જ, તેમાં વળી પાંડુ ઉમેરાયો અને વૈદ્ય ડૉક્ટરોએ કહ્યું કે છ મહિના આરામ નહિ લે તો મોત જ આમાંથી તેને છોડાવશે. શેઠને ઘડીભર તો થઈ ગયું કે આ મારો જૂનો સાથીદાર, અમુક વખત ઉપરી, પછી નોકરી સુધીનો અમારો સંબંધ. આપી દઉં રજા. પણ પછી તો વ્યવહાર એ વ્યવહાર. એમણે હા ન જ પાડી. ગામ આખું તેમને આ નિર્ણય જાણી આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયું. બેચાર જણા તો મહેતાજીની વતી બે શબ્દો એમને કહેવા પણ ગયા. પણ શેઠે તો પોતાનું સ્વાસ્થ્ય મેળવી લીધું હતું. તે એકના બે ન થયા.

અને પેલો સત્યાગ્રહી આવો બે હૃદયોવાળો સિદ્ધાંત પ્રતિપાદિત કરવા પ્રેરાયો એ તો વળી એક બીજા જ પ્રસંગથી. હિંદના નજર-કેદીઓનો પ્રશ્ન ઉગ્ર બનતો જતો હતો.

ગામના થોડા જુવાનોએ નક્કી કર્યું કે થોડા પૈસા એકઠા કરી નજરકેદીઓનાં કુટુંબના ભરણપોષણ માટે મોકલી આપવા. સરકાર તો એમને કશું આપતી જ નહોતી અને એ લોકો બિચારા વગર કારણે હેરાન થતા હતા. રાષ્ટ્રવ્યાપી દેશભાવનાની અસર આ શહેર ઉપર પણ સારા પ્રમાણમાં હતી. ઝડપબંધ થોડા રૂપિયા ભેગા થઈ ગયા એમાં સારો તો નહિ પણ ઠીક ઠીક ઉમેરો કપૂરચંદ શેઠ કરી આપશે એ આશાએ પાંચ-છ જુવાનો આ સત્યાગ્રહી જુવાનની સરદારી હેઠળ કપૂરચંદ શેઠને ત્યાં ગયા.

તેમની વાત શેઠે શાંતિથી સાંભળી. પછી એક પાઈ પણ આપવાની ના કહી. પેલા જુવાને વધારે આગ્રહ કર્યો ત્યારે શેઠે કહ્યુંઃ

‘હું આવા આવા ફિતૂરમાં માનતો નથી.’

‘પણ શેઠ, આ તો કોઈ ફિતૂર માટે નથી. આ તો એમનાં બૈરાંછોકરાં માટે છે.’ જુવાને હસીને કહ્યું.

શેઠે ફરી પાછી ના પાડી. ‘હું કંઈ નહિ આપું.’

‘શેઠ, એવું તં કંઈ હોય? આમાં તમારા જેવા ન આપે તો કોણ આપે!’

‘કોઈ ન આપે તો વધારે સારું. પણ હું તો નહિ જ આપું.’

‘પણ શેઠ, આપને આ લોકોનાં કુટુંબનાં માણસોનો ખ્યાલ છે, કેટલાં દુઃખી થાય છે એ લોકો?’

‘જો ભાઈ, તું મોટી મોટી વાત કરે છે તે તારામાં કંઈ અક્કલ હોય એમ લાગે છે.’ કપૂરચંદ શેઠે કંટાળીને કહ્યું. ‘તો સાંભળ. જો એ બૈરાંછોકરાંઓના ધણીને કે બાપને એની નથી પડી તો મને શી પડી હોય? જા ભાઈ, જા, કામ કર આવાં લફરાં ઊભાં કરવા કરતાં.’

‘જો એમ જ હોય, શેઠ, તો મારે તમારી પાઈ પણ ન જોઈએ.’ પેલાએ જરા રોષથી ઊભા થતાં થતાં કહ્યું.

‘તારે જોઈએ તોયે હું ક્યાં આપું એમ છું, ભાઈ?’ કહી શેઠે હસીને તેમને વિદાય આપી.

આવો એ શેઠ આજે જ્યારે એક ભિખારણ – જે એની પાઈને પણ અડવાની ના પાડતી હોય એ ભિખારણ – ની પાછળ તેને પૈસા આપવા કરગરતો ઉઘાડા ડિલે ને આતુર ચહેરે દોડ્યો જાય એ બનાવ એટલો અદ્ભુત હતો કે એની અંદર સમાયેલું અદ્ભુત તત્ત્વ ઉખેડી સાદી-સીધી રીતે તેનો અર્થ કાઢવો એ ગામનાં લોકો માટે અશક્ય નહિ તો મુશ્કેલ તો હતું જ. એ બધાં તો ફાટી આંખે અને થંભેલા પગે આગળ જતી ભિખારણ અને પાછળ જતા શેઠની દોડાદોડી જોઈ રહ્યા.

એ લોકોને એ અદ્ભુત લાગતા રહસ્યની પાછળનો સાદોસીધો ઉકેલ જડે તેમ પણ નહોતો. કદાચ વર્ષો સુધી જડ્યો પણ નહિ હોય. પણ ઘણીખરી રહસ્યભૂત બિનાઓનું રહસ્ય જોતા જાઓ તો કંઈયે ન હોય તેમ આ બિનામાં પણ હતું. છતાં તે એટલું સાદું હતું એટલે જ લોકોને જડતું નહોતું.

લોકો તો માનતા કે માત્ર એક હૃદયને રાખીને કપૂરચંદ શેઠે બીજા હૃદયને ઉખેડી ક્યાંય ફેંકી દીધું છે. ખરી રીતે તો તેમણે એ બીજા હૃદયને બળપૂર્વક બંધ કરી દીધું હતું. કોઈ કોઈ વાર ઊઘડવા મથે તો એને બમણા જોરથી બંધ કરતા. પણ એને ચપોચપ બંધ કર્યું હતું એટલું જ, નાખી કે નાશ કરી નાખ્યું નહોતું. ને ગમે તેટલું ચપોચપ બારણું બંધ કરો છતાં ક્યાંક ને ક્યાંક નાનામાં નાની, આપણી સ્થૂળ આંખોને તો દેખાય પણ નહિ એવી અવકાશ-રેખા તો રહી જ જવાની. કપૂરચંદ શેઠના હૃદયના એ ભીડીને બંધ કરેલાં બારણાંને પણ આવી સ્થૂળ આંખોથી – ગામની કે ઝાઝો ભાગ તો તેમની પોતાની પણ – ન દેખી શકાય એવી અવકાશરેખા હતી. એ રેખા જ તેમના રહસ્યનો ઉકેલ હતો. અને એવી રેખાનું અસ્તિત્વ પણ ન સ્વીકારનાર ગામલોકોને માટે એ ઉકેલ અશક્ય હતો.

એ અવકાશની આછીપાતળી લગભગ અગોચર રેખા તે કપૂરચંદ શેઠની ઘણાં વર્ષોથી મૃત્યુ પામેલી માતા. કેટકેટલાં દુઃખ વેઠીને તેણે પોતાને મોટા કર્યા હતા તેનાં એ દુઃખ પોતે નજરે જોયેલાં એટલે કપૂરચંદ શેઠને બરાબર ખ્યાલ હતો. કોઈ કોઈ વાર તો એ દિવસોની અને એ દુઃખોની કલ્પના આવતાં હજી પણ કપૂરચંદ શેઠ કંપી ઊઠતા. પોતે ન ખાઈને કે અર્ધું ખાઈને પણ માતાએ કેટલા હેતથી પોતાને જમાડ્યા હતા, જિવાડ્યા હતા એ પણ તેમને બરોબર યાદ હતું. છેવટે એ તો બિચારી સારો દિવસ જોયા પહેલાં જ મરી ગઈ. મરતાં મરતાં પણ એ જ અમીદૃષ્ટિ એની આંખોમાં ભરેલી કપૂરચંદ શેઠે જોઈ. એ બધું પેલાં બંધ કરેલાં બારણાંને કોઈ કોઈ વાર જરાક ખુલ્લાં કરી દેતું અને કપૂરચંદ શેઠના ચિત્તને ભલે પળવાર માટે પણ, વિષાદયુક્ત કરી દેતું.

પણ એ બધી વાતોને વર્ષો વીતી ગયાં હતાં. હમણાં તો યુદ્ધ થયું અને એથી દાણાદૂણીના ભાવ એટલા વધી ગયા હતા કે એ બધામાં બીજો કશો વિચાર કરવાની પણ શેઠને ફુરસદ નહોતી રહેતી.

તેમાં વળી છેલ્લા ચાર-પાંચ દિવસથી સરકાર દાણાનો ભાવ બાંધી દેવાનો વિચાર કરતી હતી અને શેઠના હાથમાં ઊંચા ભાવનો પુષ્કળ માલ આવી ગયો હતો તેની ચિંતા હતી એટલે પેલી આછી-પાતળી અવકાશરેખા પણ અદૃશ્ય જેવી બની ગઈ હતી.

તેમાં વળી આ ભિખારણ આવી. મોટો સોદો પાર ઉતારવાની વેતરણ ચાલતી હતી. ઉનાળાના દિવસોની ગરમી, માથે આ વેપારનો બોજો અને સોદો કરનારની ભાવ નક્કી કરવામાં ધડ કરવાની વૃત્તિ! શેઠ પૂરેપૂરા કંટાળ્યા હતા. ગરમી ટાળવા તો તેમણે પહેરેલું ખમીસ કાઢી નાખ્યું હતું. વેપારનો બોજો ઓછો કરવાનો પ્રયત્ન ચાલુ જ હતો અને ભાવની કડાકૂટ કરતા વેપારીઓને પણ માંડ સમજાવી લેવાની અણી ઉપર આવ્યા હતા ત્યાં આ ભિખારણ!

‘એ આ ગરીબને પાઈ પૈસો આપજો, માબાપ.’

‘એ શેઠિયાવ, જરા દયા કરજો, માબાપ.’

‘એ આ બચ્ચું ભૂખે મરી જશે, બાપલિયા, પાઈ-પૈસો તો આપો.’

શેઠની દુકાનના પાટિયા પાસે ઊભી ઊભી અણીને સમયે આવી બૂમો પાડતી ભિખારણ શેઠને ઝેર જેવી લાગી. પેલા વેપારીઓની સાથે ચાલતી વાત અટકાવી તેમણે ગુસ્સાથી ભિખારણ સામે જોયું.

અને બૂમ પાડીઃ

‘આઘી મર આઘી, રાંડ વેવલી.’

ફરી પાછો વેપારી સાથેનો વાર્તાલાપ શરૂ થઈ ગયો.

ત્યાં તો હજીયે હૃદય વધારે હલાવી નાખવાના ઇરાદાથી યોજેલો અવાજ તેમના સ્વાસ્થ્યનો ભંગ કરતો તેમને કાને અથડાયોઃ

‘અરે શેઠ સા’બ, તમે અમારા સામું નહિ જુઓ તો કોણ જોશે, મારા બાપ? પાઈ પૈસો તો આપો, મા’રાજ.’

શેઠ ક્રોધથી કાંપતા ઊભા થઈ ગયા. મહેતાજીની સામે જોઈ બૂમ મારીઃ

‘આને કાઢ આ વેજાને અહીંથી. કામટાણે જીવ લે છે.’

‘એ શેઠ, આ બચ્ચા સામું તો જુઓ. બિચારું ભૂખે મરી જાય છે.’ વધારે આર્જવ પેલીએ પોતાના સ્વરમાં આણ્યું.

શેઠ એકદમ તેની પાસે બહાર ધસી ગયા. જોરથી કહ્યુંઃ

‘જાય છે કે નહિ?’

‘પણ આ મારું બચ્ચું, શેઠ સા’બ.’

‘હવે જાને રાંડ.’ શેઠનો સ્વભાવ ઉગ્ર હતો.

‘આ બચ્ચાને તો કંઈ આપો, મહેરબાન.’

‘બચ્ચું! બચ્ચું! રાંડો ક્યાંથી લાવે છે બચ્ચાંઓ? કોના પેટનું હશે કોણ જાણે?’ શેઠ ભાન ગુમાવી બેઠા હતા.

‘મારા પેટને ભાંડો મા, શેઠ.’ પેલીએ વિનંતી કરી. તેની આંખોમાં ગુસ્સો, દુઃખ, અપમાનનું ભાનઃ બધું પારાવાર ભરાઈ ગયું. પણ શેઠે તે કશું ન જોયું.

‘હવે તારું પેટ! રાંડો ક્યાંથી લાવે છે બચ્ચાંઓ કોણ જાણે!’ અત્યંત જુસ્સાથી આ શબ્દો બોલી શેઠ તેની સામે રોષથી તાકી રહ્યા.

ભિખારણ તેમની સામે જોઈ રહી – એક ક્ષણમાત્ર, બીજી ક્ષણે તો તેની આંખમાં પાણી ઊભરાઈ આવ્યાં. અત્યંત સ્નેહથી તેણે બાળકને પોતાની છાતીએ લપેટી લીધું અને એક શબ્દ પણ બોલ્યા વિના તે પાછી વળી ગઈ.

‘ગઈ રાંડ જીવ લેતી’ બોલી પાછા વળતા શેઠને કાને એક ડૂસકું માત્ર અથડાયું. તે પણ જરા પાછા વળ્યા. જોયું તો પેલી ભિખારણ એકદમ ધીમા પગલે ચાલી જતી હતી.

અને કોણ જાણે શુંયે થયું કે વર્ષોથી જતનપૂર્વક, બળપૂર્વક બંધ કરેલાં શેઠના હૃદયનાં દ્વાર આપોઆપ ઊઘડી ગયાં. એક ધડાકે ઊઘડી ગયાં. હજારોનો વેપાર રોકાઈ રહે છે, પેલો સોદો માત્ર બે-પાંચ વાક્યોના વિનિમયથી પાર પડી જાય તેમ છે તે અટકી જાય છે, આવા આવા વેવલાવેડા કરવાથી કોઈ ઊંચું આવી શકતું નથી એ તો ચોક્કસ છે. – એ બધુંયે એક ક્ષણમાં તો કપૂરચંદ શેઠ ભૂલી ગયા અને પેલી ચાલી જતી ભિખારણની પીઠ તરફ તાકીને ઊભા જ રહ્યા.

એ તો ઊભા જ રહ્યા. ક્ષણ વારમાં તો એ ભિખારણને ભિખારણ તરીકે જોતા પણ એ બંધ થઈ ગયા. તેમની નજર આગળ આજ તો ત્રીસ-ચાળીસ વર્ષથી જેને પોતે જોઈ નહોતી એવી એક સ્ત્રીની મૂર્તિ ખડી થઈ ગઈ. તેના ગાલ બેસી ગયા હતા, તેની કાયા વાંકી વલી ગઈ હતી, તેના શરીરનું તેજ સુકાઈ ગયું હતું. માત્ર તેની આંખો અનર્ગળ અમી પોતા પ્રત્યે વર્ષાવી રહી હતી. એ મૂર્તિ ઓચિંતી જ જુવાન બની ગઈ. તેના હાથમાં પણ એક બાળક હતું. તે ભીખ નહોતી માગતી, નોકરી માગતી હતી. કોઈ કોઈ વાર દયા માગતી. બાળક માટે, ટાઢે ફડફડતા બળક માટે એકાદ ફાટ્યુંતૂટ્યું વસ્ત્ર માગતી હતી. આવા એક નહિ પણ અનેક ઠેકાણેથી તેને જાકારો મળતો જતો હતો. આ ભિખારણે પોતા તરફ વાળ્યાં હતાં એવાં જ આંસુભીનાં નેત્રો તે પેલા તિરસ્કાર કરનાર તરફ વાળી મૂંગી મૂંગી ચાલી જતી હતી.

‘મારી મા.’ શેઠ જરા મોટેથી બબડ્યા. પોતાનાં દુઃખસુખની અનેક વાતો માએ તેમને કહેલી તે તેમને યાદ આવી ગઈ. તેમની આંખો પણ જરા ભીની થઈ. પેલી ભિખારણ અને તેનું બાળક એ જ પળે તેમના મનમાં પોતાના અને પોતાની માતાના પ્રતીક સમાં બની ગયાં. તેમણે બૂમ પાડીઃ

‘એ બાઈ, ઊભી રહે.’

જરા જેટલું પાછળ જોઈને પેલી બાઈ જરા પણ ઊભી રહ્યા સિવાય આગળ ચાલી. એ જરા જેટલું ફરી ત્યારે તેનો આંસુભર્યો ચહેરો શેઠને દેખાયો. તે તરત જ દુકાનની અંદર દોડી ગયા અને પટારામાંથી બેત્રણ રૂપિયા હાથમાં લઈ તેની પાછળ દોડ્યા. પેલી જરા આગળ નીકળી ગઈ હતી તેથી જરા ઉતાવળે દોડ્યા અને બૂમ મારીઃ

‘એ માતાજી, જરા ઊભી રહે. એ આ લેતી જા.’

દુકાનના નોકરચાકર, મુનીમમહેતાજી, પેલા વેપારીઓ બધા આ વિચિત્ર દૃશ્યને જોઈ રહ્યા.

અને થોડી જ પળોમાં તો એ જોનારની સંખ્યા વધી પડી. ભિખારણે તો શેઠનો અને તેમનાં પગલાંનો અવાજ સાંભળ્યો કે તેણે પણ પોતાની ગતિ વધારી. આંખોમાં આંસુ પણ આપોઆપ વધી ગયાં. તે આગળ દોડતી રહી અને રોતી રોતી બૂમો પાડતી રહીઃ

‘તેં મારું પેટ વગોવ્યું, મારા વીરા, અને તારી પાઈએ ન ખપે.’

અને પાછળ શેઠ ઉઘાડા ડિલે, ખોડંગાતા પગે, અધ્ધર શ્વાસે, લંબાવેલે હાથે, કરગરતે અવાજે, દોડતા જેવું ચાલતા ચાલતા બોલતા રહ્યાઃ

‘એ મને માફ કર, મારી મા, પણ આ લેતી જા. મારી ભૂલ થઈ.’

પાણી ભરતી જુવતીઓ, શાક વેચતા બકાલીઓ, પાન વેચતા દુકાનદારો અને ગીતની લીટી લલકારતો જુવાન આ અદ્ભુત દૃશ્ય સ્તબ્ધ બની જોઈ રહ્યાં. આગળ ને આગળ વધતા જતા સમાજવર્તુળ વચ્ચેથી આગળ ભિખારણ ને પાછળ શેઠ પોતપોતાની ગતિનો વેગ વધારતાં ચાલ્યાં જ જતાં હતાં. તે લોકો નજરમાંથી પૂરેપૂરાં બહાર નીકળી જાય તે પહેલાં તો પેલા જુવાને ચાલ્યા જતા શેઠની દિશામાં હાથ લંબાવી પોતે લલકારતો હતો તે લીટી પૂરી કરીઃ

‘ઊભી વાટે ઊડે રે તારી પોતડી.’

સાંભળનારાઓએ સહાસ્ય તે લીટી ઝીલી લીધી.

IX

પન્નાલાલ પટેલ

વાત્રકને કાંઠે

સંધ્યાએ આભલાંને આજ ગેરુઆ રંગથી આખાંય રંગી નાખ્યાં હતાં. ધરે પડીને વહેતાં વાત્રક નદીનાં આસમાની નીર લાવા સરખાં બની રહ્યાં. જમણા કાંઠા ઉપર આવેલી પેલી ટેકરી ઉપરના એકલા ઘરનાં નળિયાં ઉપર સોનેરી ઢોળ ચડ્યો. પેલી બાજુની તળેટીમાં ઊડતી ગોરજનું પણ ઘડીભર માટે ગુલાલ બની ગયું. અરે, કારતક મહિનાની ટાઢને પણ આજની સંધ્યાઓ જાણે ફૂલગુલાબી બનાવી દીધી.

ટેકરી ઉપરના પેલા ઘર આગળનાં ઢોર-બકરાંના ભાંભરવાનો કલશોર મચી રહ્યો. પણ એય ઘડીભર માટે. ઢોર કોઢમાં બંધાયાં ને બકરાંનેય અઠાવીસેકની એક યુવાન બાઈએ ચોપાડના કોઢિયામાં પૂરી દીધાં. કમાડિયું વાસીને એ પીઠ ફેરવે છે ત્યાં જ એની નજર ચણા વાવેલા ખેતરની પેલી પાર નદીકાંઠા ઉપર જઈ પડી.

એક નાનકડી તાપણી પોતાનો પ્રકાશ પાથરવાના ફાંફાં મારતી હોય એમ બળવા લાગી હતી. કાળી ભમ્મર દાઢી-મૂછે, થોભિયાં કરતાં કંઈક લાંબી એવી જટા અને ગળે ગાંઠ પાડી અડધું પહેરેલું – ને અડઝું ઓઢેલું ગેરુઆ રંગનું ધોતિયું વગેરે સાધુની નિશાનીઓવાળા બે માણસોમાંથી એક ઘડા જેવડું તુંબડું ભરીને લંગડાતો કાંઠો ચડી રહ્યો હતો. બીજો તાપણીની બાજુમાં ચીપિયો ખોસવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો; તો વળી પેલો તાપણીએ જાડાં લાકડાં અડાવતો હતો.

‘શું તાકી રહી છે, નવલ? આ પેલી ગાય બાંગડે (ભાંભરે) છે ને?’ ચોપાડના ખૂણા ઠારી રહેલી ડોશીએ કહ્યું. પણ પછી તો એય પેલા કાંઠા તરફ સાધુઓને તાકવા લાગી.

‘બીજું તો કાંઈ નંઈ માસી, પણ આ પીટ્યાને અહીં ક્યાં ધૂણી ધખાવવાનું સૂઝ્યું હશે?’ નવલની વાણીમાં ભલે હળવાશ હતી – સહજ ભાવ હતો, બાકી કાંઠા તરફ મંડાઈ રહેલી એ આસમાની આંખોમાં ને ભીના વાન પર તો ભારોભાર ગંભીરતા હતી, પ્રતિક્ષણે વધતી જતી હતી.

‘હશે, આપણે શું? ઘો મરવાની થાય એટલે વાઘરીવાડે જાય. પોર પેલો એક મદારી તો પકડાઈ ગયો છે અહીંથી. ત્યારે આ પીટ્યા જાણતા નંઈ હોય? સરકારનો ડોળો તો આ ત્રણ વરસથી દિનરાત આ ઘર ઉપર મંડાયેલો જ છે…’

નવલનું ધ્યાન માસીના બોલવા તરફ હોત તો એને કદાચ હસવું આવતઃ ‘આ બિચારી પરદેશી શું જાણે કે આ ઘરનો માણસ, મુખીના દીકરાનું ખૂન કરીને ત્રણ વરસ ઉપર ભાગેલો છે?’

પરંતુ નવલનું ધ્યાન અત્યારે તો પેલા બે જણાની આસપાસ જ હતું. આંગણામાંથી પોદળા ભરતી હતી તેય યંત્રવત્.

માસીનો બબડાટ ચાલુ જ હતોઃ ‘એય મૂઓ છટક્યો એ તો છટક્યો પણ પકડાઈ જતો હોય તો આવા બાપડા કોક તો ફંદામાં ન પડે! સામાવાળું (નવલ)ય ક્યાં લગી વાટ જોઈને બેસી રે’શે, એટલુંય એ નંઈ જાણતો હોય?–’

માસીની વાત ઘણી વાર અસંગત અથવા તો ઊલટીસૂલટી થયા કરતી. ખાણ ભરેલું એક ટોપલું ઉપાડતાં એમણે નવલને કહ્યુંઃ ‘લે આ ટોપલું ચાંદરી (ભેંસ)ને મેલ હેંડ.’ જતાં જતાં ઉમેર્યુંઃ ‘એવા તો પીટ્યા ઘણા ભટક્યા કરે છે ધુતારા.’

નવલને કહેવું હતુંઃ ‘પણ આ લોક તો આપણા ઘરની વાત કરતા હોય એમ જ લાગે છે,’ માસી. જો ને બીડી પીવા બેઠા છે એય આ પા મોઢાં કરીને!…’ પરંતુ માસી આગળ આવી વાત કરવા જેટલી આજ એની હિંમત ન લાગી. એટલું જ નહિ, એનો અર્થ પણ કંઈ જ ન હતો.

નવલ ખાણનું ટોપલું કોઢમાં મૂકી આવી, કંઈ સૂઝ ન પડતાં વળી પાછી ચોપાડની ધાર ઉપર જઈ બેઠી. અળબત્ત હાથમાં કામના બહાના તરીકે એક તૂટેલા દામણનો સાંધો થઈ રહ્યો હતો. આંખો તો લગભગ નદી તરફ જ હતી.

એક વાર વળી એમ પણ થયું: ‘માસા આવ્યા હોત તોય ખબર કઢાવત… આટઆટલી ધરતી પડી છે, સામે કાંઠે જ માતાજીનું મંદિર છે ને આખું ગામ ક્યાં નથી? ત્યારે એ બધું મેલીને અહીં મારી છાતી સામે ધૂણી ધખાવવાનું કાંઈ કારણ? કે પછી પીટ્યા પેલા રજવાળામાંના (જાસૂસ) જ છે?’

એટલામાં તો ઢોર-બકરાંને સેર ચઢાવી – ઘર તરફ વાળી – બળદોને શેઢે ચરાવવા રહેલા પચાસેક વર્ષના માસાય, ઘોડીઓ સરખા બે બળદ સાથે આવી લાગ્યા. લાગલું જ નવલે એમનું ધ્યાન દોર્યું: ‘જુઓને માસા, કોકે ધામા નાખ્યા છે એ?

પરંતુ માસાએય કઈ ધ્યાન ન આપ્યું. ‘છો ને નાંખે, આપણું શું ખાવા માંગે છે?’ કહી એય બળદોની પાછળ પાછળ ઘરમાં ચાલતા થયા.

નવલનેય પોતાના માટે આજ – આ ક્ષણે – નવાઈ લાગવા માંડી. શા માટે પોતે આજ પેલા અવિચારી-ખૂની માણસને ઝંખી રહી છે; ને તેય ત્રણ વરસે જતી?… ને એ તો ઠીક, પણ આઠેક વરસ ઉપર રિસાઈને તજી ગયેલા પેલા પ્રથમ વારના અભાગી પતિનેય એ ઊંડે ઊંડે યાદ કરી રહી હતી. કોઈ દિવસ નહિ ને આજે જ પેલા બે જણને જોતાં બેઉ પતિ એને સાથે યાદ આવી રહ્યા હતા. અરે, અતલ ઉરે તો, પેલો સાજો એ પ્રથમ વારનો ને – લંગડો એ ખૂની, એવું પણ એની જાણ બહાર ગોઠવાઈ ચૂક્યું હતું.

એ જામતા અંધારામાં એણે પેલા બે જણને આ તરફ આવતા જોયા. એ ઊભી થઈ ગઈ. બારણા આગળ થંભી ન થંભીને ઘરમાં જ ચાલી ગઈ.

કોણ જાણે કેમ પણ નવલને અઠ્ઠાવીસની ઉમ્મરમાં આજે પહેલી જ વાર ડર જેવું લાગ્યું. જ્યારે ક્ષોભનો તો પાર ન હતો. ઘરમાં જઈને એણે પેલા હઠીલા હૈયાને કહ્યું પણ ખરું: પેલા તો બેય જણ સાજા સારા અને છોકરા જેવા હતા, જ્યારે આ તો – ભાળતી નથી, એમાં એક તો લંગડો છે! ને પેલો પહેલોય પાતળો હતો ત્યારે આ તો કોઠીના ફેરે (જાડો) છે!’

માસા-માસી એક તરફ નવલના વાલીપદે હતાં તો બીજી બાજુ એનાં આશ્રિત પણ હતાં. બાપ મરી જતાં એકલી પડેલી નવલને આવા કોઈની જરૂર ઊભી થઈ, જ્યારે પેલાંને ચાર વહુઓમાંથી એકેય સંઘરતી ન હતી અને એટલે જ આ અનાથ થઈ પડેલાં ડોસા-ડોસી એની ઇચ્છાને સદાય માન આપતાં. કોઈ વાતની સલાહ આપતાં – દાખલા તરીકે નાતરું કરી લેવાની — તોય એને રાજીમાં જોઈને જ. પરંતુ આજ ઘરની ધણિયાણી ખુદ નવલ જ એમનાથી ડરી રહી હતી, તેમાંય માસીથી તો ખાસ. સેડ કાઢી રહેલાં માસીએ વિના કારણે ઘરમાં આઘાપાછી કરી રહેલી નવલને ભાનમાં આણી: ‘શું કરે છે તે અંધારામાં બુન તું? દીવો તો કર બાળ?’ નવલે દીવો સળગાવી, કોઢ તથા મોવડ[1] વચ્ચે આવેલી ઢીંચણભરની ઓટલી ઉપર મૂક્યો. અંદરથી ચોખા લાવીને ઝાટકવા વળી. બારણાંની બાજુમાં આવેલા ચૂલા આગળ બેસી લાકડાંના અજવાળે લીણવા લાગી.

ગોરસામાં દૂધ પાડવા જતાં માસીને કહેવાનું મન તો થયું, ‘લાકડાનાં અંજવાળે કોઈ વળી ચોખા વીણતું હશે, બુન?’ પરંતુ આવું કંઈ ન કહેતાં એમણે ચોખ્ખી વાત જ કરી: ‘ઓરી દો ને બુન, પાટુડામાં!’ અને બહાર ભસી રહેલા કૂતરા તરફ ચીઢને વાળી રહ્યાં: ‘આ મૂઆ કૂતરાનેય ભસભસનો જ વહેવાર છે!’

લાડકી નવલ એના અસલ મિજાજમાં હોત તો જરૂર કહેત: ‘ત્યારે તુંય ક્યાં ઓછું બોલે છે, માસી? ચોર-લફંગા દા’ડે તારાથી બીએ છે ને રાતે આ કૂતરાથી!’

પરંતુ નવલ અત્યારે ધ્યાનધારી જોગી જેટલી જ બેધ્યાન હતી. નદીના કાંઠા રણકાવતા કૂતરાનું ભસવું સુધ્ધાં એના ખ્યાલ બહાર હતું.

પાટુડામાં ચોખા ઓરતી નવલને કાને – બલકે હૈયા ઉપર જ સીધા, આંગણાના પથ્થરો પર પડતા ડંગુરાના અવાજ ઊઠ્યા. એક જણના જોડા ખખડતાં પારખ્યા, તો વિના જોયેય લંગડા સાધુને એણે જોડા વગરનો કળી કાઢ્યો. પહેલાનો અવાજ આવ્યો: ‘જય સીતારામ, કાકા.’

એકાએક નવલનો અંતરાત્મા બોલી ઊઠ્યો: ‘એક તો એ જ છે. એનો જ સાદ છે!’

બારણાથી બે ખાટલાવા છેટે આવેલા તાપણામાં દેવતા સળગાવતા માસાએ આવકાર આપ્યો: ‘આવો મહારાજ! બેસો એ ખાટલા પર!’

પહેલા સાધુએ ખાટલાને ઉઠાવી પેલી બાજુએ મૂક્યો – તાપણા તથા બારણાં તરફ મોં રહે એ રીતે. જવાબમાં બબડ્યો: ‘અહીં એક પા જ ઠીક રે’શે!’ લંગડાએ પણ પાંગેથ તરફ જમાવ્યું.

સામી બાજુ બકરાંનાં કોઢિયાની આડે બાંધેલા કૂતરાએ ભસવાનું છોડીને ઘુરઘુરાટ શરૂ કર્યો. માસીનો બડબડાટ પણ ઘરની અંદર ચાલુ થઈ ગયો હતો: ‘હરીફરીને પણ એક સીતારામ જ આવડ્યું છે. બસ પારકાના જીવતર પર જીવવું ને ફર્યા કરવું!.’

પાટુડા નીચે હદ ઉપરાંતના લાકડાં ખોસી રહેલી નવલના કાન તો બહાર જ જડાઈ ગયા હતા. પેલા બેમાંથી એક (જેને નવલ પહેલી વારના. પતિ તરીકે માની રહી હતી, માસાને સવાલ પૂછતો હતો કેટલા દીકરા છે?’ ‘ચાર દીકરામાંથી એકેય અહીં નથી?’ ‘એકે વહુ નથી સંઘરતી?’ ‘ડોસા-ડોસી બેયને?…’ ‘આ ઘરની માલકણ તમારે ભાણી થાય?’ ‘બાઈ એકલી જ છે?’ બારણામાં રહી બિલાડીની જેમ ડોળા ઘૂરકાવી રહેતાં માસીથી બોલ્યા વગર ન રહેવાયું: ‘એ બધું તમારે પૂછવાનું કંઈ કારણ: બાવાજી?’ કહેતાં કેડે હાથ દઈ પેલા સાધુ સામે જઈ ખડાં થઈ ગયાં.

કારણ તો માડી, બીજું કાંઈ નંઈ પ…ણ… પણ, સંસારી સાથે બીજી વાતેય શી કરવી?’ બની શકે એટલી મીઠાશ વાપરતાં સાધુએ કહ્યું.

ગુસ્સાને દબાવી રહેલાં માસીનો ઇરાદો તો હતો આરોહ તરફ જવાનો, પરંતુ પા ઘડીની વાતમાં તો બાવાએ એમને અવરોહ તરફ વાળી દીધાં… ‘ને પછી તો એ પોતે જ તાપણા આગળ બેસીને વાત કરવા લાગ્યાં: બળ્યા અવતાર ને બળ્યો આ સંસારેય, બાવાજી! મારા પીટ્યા ભગવાનને ઘેરેય સો મણ તેલે અંધારું છે કે શું તે-‘ અને બે કમાડ વચ્ચે અંધારાનો લાભ લઈ તરઘટ ઉપર આવી બેઠેલી નવલ તરફ હાથ કરતાં આગળ બોલ્યાં: ‘આ અમારે નવલ! પાંચ ભાઈઓના મોત ઉપર એ એકલી જ જીવતી રહી છે. માય નાની મેલીને મરી ગઈ. અધૂરામાં પૂરો બાપેય એવો મળ્યો કે આખી ‘પચ્ચીસી’થી વેર બાંધ્યું. પછી તમે જ કો’ બાવાજી! ગોળ બારનો જ વર ખોળવો પડે ને? ને ઘરજમાઈ રેવા આવે કુણ? કાં તો આવે છટેલ-દંડેલ કે કોક હલકા ઘરનો.’ આંખો ફાડી ક્ષણભર તાકી રહ્યા પછી ઉમેર્યું: ‘ને એમ જ થયું. બાઈના કપાળે પેલો વર મળ્યો છટેલ.’

‘કેમ છટેલ, માડી?’ પહેલા સાધુને પૂછવું જ પડ્યું.

‘કેમ તે ન મળે બાપિતામાં મા કે બાપ. કે’ છે, મામાને ઘેર રે’તો’તો. એમાંથી મારી દીકરી કે’તી’તી એમ કોક મેળામાં આ મારી નવલને એણે ભાળી.’ એકાએક ડોસીનાં ભવાં તંગ થઈ ઊઠ્યાં. ‘મારો પીટ્યો. છોગાળો! એની આખીય ‘બેતાળી’ પડતી મેલી અહીં ‘પચ્ચીસી’માં આવી ઘરજમાઈ રહ્યો! હવે તમે જ કો’ બાવાજી! છટેલ વગર બીજો કોઈ રહી પડે આમ? એમાં વળી કામના કૂડા ને વાતોના રૂડા. તમે તો જાણો છો, અમારે ખેડૂતને તો દનનો દોઢ શેર પરસેવો પાડવો પડે! પછી ઠાકોરના જેટલી સાહેબી ફેરવનાર અમારા બનેવીથી દીઠુંય જાય? ને પરવડેય ખરું? એમને રૂપિયાનું તો દન ઊગે અફીણ ખાવા જોઈતું! એટલે કે સસરા-જમાઈને ઘડીભર ઊભા રહેય બને નંઈ. ને એમ કરતાં એક દન બેયને જામી પડી. સસરાએ હાથ પકડ્યો ને જમાઈય તુંકારે આવી ગયો. એમાંથી પીટ્યાને છડીછોટ લાગી તે રાતે પરભાર્યો જ ઝાકળિયેથી હેંડતો થયો. મામાને ઘેરેય ભાળ કરાવી પણ હોય તો મળે ને? પીટ્યો જાણે ધરતી જ ઊતરી પડ્યો.’

પહેલા સાધુએ એક ભારે શ્વાસ લીધો; જ્યારે લંગડો કંઈક ખન્નસભરી આંખે એની સામે તાકી રહ્યો. ભાન ભૂલ્યો હોય તેમ બબડી ઊઠ્યો: ‘એણે જ તો આ બધા ખેલ કરાવ્યા!’

‘બાવજી… મારો!’ મોકાસર ટાપસી પુરાતાં ખુશ થઈ ઊઠેલી ડોસીએ એની સામે મીઠી એવી એક નજર પણ નાંખી લીધી. જ્યારે પહેલા સાધુએ એને કોણી મારી અણગમો વ્યક્ત કર્યો – ભાનમાં આણ્યો.

ડોસી પોતાની ધૂનમાં હતાં, ‘તોય બાપ, મારી નવલે તો આજ આવે, કાલ આવશે એમ કરીને ચાર વરસ વાટ જોઈ.’

અને સ્વગત બોલતાં હોય તેમ ડોકું ધુણાવતાં આગળ બોલ્યાં: થાકીને છેવટ એક બીજો વો’ર્યો, પણ એય પીટ્યો રખડેલ ને ગોળ બા’રનો. પેલા મૂઆનો કાંક સગો થતો’તો. કે છે કોક વાત કરતું’તું કે સાત તો એને ભાઈ છે ને ડોસા-ડોસીય હજી જીવે છે. પણ મિજાજનો એવો કે ઘરમાં ભાઈઓથી કાંક લડાઈ થઈ, ને નીકળી ગયો ઘર બા’રો. ફરતો ફરતો – ગરો (ગ્રહ) જ એને અહીં તાણી લાવ્યા હશે! નકર ક્યાં અહીં ભાગિયો રે’વા ને ક્યાં પેલા ડોસાનું મન રંગવા (રીઝવા)! બીજે વરસે તો ભાગિયામાંથી ઘરજમાઈ થઈ બેઠો, ઉમેર્યું: ‘એને તો બાવાજી, મીંય એક ફેરો ભાળેલો!’ ડોસીના ચહેરા પર થોડોક આનંદ પથરાયો. ‘કામને તો દીઠું કે જાણે લીધું છે. રાખશ પેઠે ખાઈ જ જાય જાણે. ને જીભ જુઓ તો ટૂંકી પાછી. બે ફરા બોલાવો ત્યારે એક ફરા બોલે. પછી તમે જ કો’, ડોસાને ગમી જ જાય ને!’

‘હાસ્તો.’ પહેલા સાધુએ હુંકારો ભણ્યો પણ નિઃશ્વાસ સાથે.

ડોસી એમની ધૂનમાં હતાં, ‘ને બાપ, મારી નવલને તો કોઈ ટૂંટિયા સાથે પૈણાવો ને ભલે! એ ભલી, એનું કામ ભલું ને અફીણી બાપની ચાકરી ભલી, બે જમાઈ વો’ર્યા પણ એક્કેયની સાથે એક જરા સરખુંય કે’છે નથી ચડભડી.’ ડોસીનો અવાજ ઢીલો પડવા માંડ્યો. ‘પણ પીટ્યો ભગવાન જ હાથ ધોઈને એની પાછળ પડ્યો’તો. આટઆટલાં શાણપણેય એને સુખી થવા ન દીધી! નકર વળી…’ ને પછી તો શબ્દોને બદલે નર્યું રુદન જ વહી રહ્યું.

માસા પણ આંખો લૂછવા વળ્યા. જ્યારે કમાડ અઢેલીને બેઠેલી નવલની આંખો તો ક્યારનીય ટપકી રહી હતી. કોઈએ જોયું હોત તો લંગડા સાધુની આંખોય આંસુભરી માલૂમ પડત.

વાત કઢાવનાર સાધુ પણ બેચેન હતો. ‘હા, પછી વાત તો પૂરી કરો, મા!’

‘પૂરી ને અધૂરી, બાપા!’ બબડી, ભારે શ્વાસ લઈ વળી શરૂ કર્યું: ‘આ સામા ગામના મુખીને ને ડોસાને બાપ માણસ માર્યાં વેર જતાં’તાં. એટલે જ તો વીસ વરસથી આ વગડો વેઠી રહ્યાં’તાં ને? પણ તોય – એ પીટ્યા મુખીના દીકરાને ગરોએ ઘેર્યો હશે તે ત્રીજા ચોમાસા પર ભર્યા મેળામાં નવલની કાંક લખણી (છેડતી) કરી.’ ડોસીએ એક જોરથી શ્વાસ લઈ જરીપુરાણી ધમણમાં હવા ભરી, ‘ને કે’છે કે એ વાત જાણીને ડોસાએ છાતીએ ગડદા ઘાલ્યા ને પછી એ રાતના મરેલા દીકરા યાદ કરી કરીને ડોસાએ એવા તો વલાપ કર્યા કે – આજેય એ સાંભળનારા કે’છે, ‘કણકણ કરતો વરસાદ વરસતો’તો ને એ અંધારી રાતે ડોસાનું રોવું (રુદન) એવું લાગતું જાણે સામા કાંઠાનો પેલો વગડો જ ન વલાપતો હોય! ને ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલેય – કે’છે, ‘નવલી નો’તી રોતી, અમને તો લાગતું’તું જાણે કાંઠા ભરીને વેતી વાત્રક નદી વલાપતી’તી!’

ડોસી વળી પાછાં સ્વગતની જેમ ડોકું હલાવી રહ્યાં – બોલ્યાં: ‘એવું હશે ત્યારે જ તો પેલા જમાઈનો પારકા જણ્યાનો માહ્યલો કોપ્યો હશે ને? કે’છે કે ખેતરે સૂવા ગયો’તો એ માળેથી બારોબાર ઊપડ્યો ને અંધકોપ રાતમાં નદીનાં પાણીનેય એણે ન ગણકાર્યાં ને કે’છે માળે સૂતેલા પેલા વેરવાઈને જગાડીને ઝટકાવી નાખ્યો. ઘેર આવી ડૂસકાં ખાતાં સસરા આગળ વધામણી ખાવા માંડ્યો. પણ એટલામાં તો કે’છે નવલે એના મોઢા આડા હાથ દઈને પાછે પગલે વગડાની વાટે જ વાળી દીધો ને – કહ્યું જ હશે તો,

‘જીવતો રહીશ તો ભદ્દર પામીશ.’

એ વેળાથી ગયો છે તે આજની ઘડી ને કાલનો દન!

નિઃશ્વાસ નાખતાં ઉમેર્યું: ‘આજકાલ કરતાં તો ત્રણ ત્રણ વરસનાં વાણાં વાયાં, બાવાજી! નથી પેલા ભાગેડુનું કાંઈ થતું કે નથી નવલ ઘર માંડવાનું ગણકારતી ને–’

વચ્ચે જ નવલનો અકળાયેલો અવાજ આવ્યો: ‘અડધી રાત તો થઈ, ત્યારે ખાશો ક્યારે માસી?’ અને આછી ભડક સાથે ઊભાં થઈ ગયેલાં માસીને ઘરમાં આવવા દઈ કહ્યું: ‘આલો એમને શેર ચોખા આલવા હોય તો ને કાઢી દો અહીંથી.’

પરંતુ સાધુ ઠંડા હતા. ચોખા મળવા છતાંય ઊઠવાની દાનત નહોતા કરતા.

નવલે માસાનેય ખાવા માટે ઘરમાં બોલાવી લીધા. તોય પેલા એદી (આળસુ) લોક ન ઊઠ્યા.

ને નવલને બહાર નીકળી સામે આવી કહેવું જ પડ્યું: ‘મોતના મુઢામાં બેસી રે’વાનું કાંઈ કારણ?’

‘અમારે તને કાંક વાત કે’વી છે, પૂછવું છે થોડુંક… ખુશ થઈ ઊઠેલા પહેલા સાધુએ કહ્યું. તાપણાને અજવાળે ધૂપછાંય થઈ રહેલી નવલની આંખ શું આંખ મેળવવા એ મથી રહ્યો હતો.

જ્યારે લંગડા સાધુની ચંચળ થઈ ઊઠેલી આંખો નવલની દેહલતાને જ માપી રહી હતી. કહેવા જતો હતો, ‘પણ તું પેટ ભરીને ખાય છે કે નંઈ? જો તો ખરી કેટલી બધી ઓસમાઈ ગઈ છે!’ પણ એ પહેલાં તો એણે સવાલ કર્યો એ પહેલાં તું એટલું કે’ને – તીં અમને ઓળખી લીધાં છે કે—’

એ ભોળા, ભલા ને અબુધ અવાજ તરફ વળતી નવલની આંખોમાં સ્નેહનો એક ઊભરો ઊઠ્યો ન ઊઠ્યો ને શમી ગયો. કંઈક દયાભરી, દુઃખભરી નજરે તાકતાં એણે એને સવાલ કર્યો: ‘હા, પણ આ પગ ક્યાં ખોયો?’

‘એ તો ખોયો—’ એને ઉતાવળ હતી પોતાના સવાલ માટેની. અને કહી નાંખ્યું: પેલી ગોજારી રાતે નાસતાં નાસતાં. પણ તું તારી વાત—’

નવલ ક્રૂર બની – પોતાના ઉપર જ નહિ, સામાં બે હૈયાં ઉપરેય! ને દાતરડું ચલાવતી હોય એમ કેરપ’ કરતાકને સ્નેહીજનના સવાલને કાપી નાખ્યો: ‘એ બધું રે’વા દઈને, એક ફેરા તમે ઊઠો અહીંથી. મારું કહ્યું માનો તો ધૂણી ઉપર ગયા વગર પરભાર્યા જ અહીંથી– ‘અને લંગડા સાધુ તરફ તાકતાં ધીમેથી ઉમેર્યું: ‘અહીં તો આ ઝાડવાંય રાજનાં ચાડિયાં છે, માટે…’ વાક્ય અધૂરું મૂકી પહેલી શિખામણ એણે પોતે જ લીધી. બારણા તરફ પગ ઉપાડ્યો. જતાં જતાંય હાથને ઈશારે કહી રહી હતી: ‘ઊઠો, ઊઠો, હેંડવા માંડો.’

પહેલો સાધુ ફાળ સાથે ઊભો થઈ ગયો. ‘પણ અમે તો મરવા માટે જ આવ્યા છીએ. એક થોડુંક અમારે તને પૂછવું…’

લંગડો સાધુ એની સામે ઘૂરક્યો: ‘અરે તુંય ભલો આદમી છે ને? એ શું એમાં કે’વાની છે? તું તારે હું કહું છું એમ જ…’

અને એ તો લપ ટાળવા કે પછી શું હશે એ જાણવા કે ગમે તેમ પણ નવલ એકદમ પાછી ફરી. છેક ખાટલા પાસે આવી ખડી થઈ ગઈ: ‘લો, પૂછી લો પૂછવું હોય એ.’

સાધુ તો સાચે જ ગભરાઈ પડ્યો. આ કંઈ રૂપિયા-પાઈની વાત ન હતી કે પટ દેતોક ને હિસાબ કરવા માંડે અને એટલે જ તો એ લોચા વાળવા લાગ્યો: ‘પૂછવાનું તો એમ કે… તું જરા થરથાએ (નિરાંતે) – બેસે તો….’

લંગડા માટેય આ ગલ્લાંતલ્લાં અસહ્ય થઈ પડ્યાં. બોલી ઊઠ્યો: ‘એમ લોચા વાળ્યા વગર— અને સામે જોતી નવલને પોતાની વાત જ પૂછી રહ્યો, ‘મારું કે’વું એમ કે આ અહીં રહે ને હું…’

નવલ અકળાઈ ઊઠી, ‘અરે રા…મ? તમે કે એ, ગમે તે રે’શે તોય પોલીસવાળો એને પકડી લઈ જવાનો. રામાયણ તો એ થઈ છે તમને – સિપાઈ તો ઘણી દૂરની વાત પણ ગામનુંય કોઈ નથી ઓળખતું. ને એટલે છીંડે ચઢ્યો એ જ ચોર. માટે હું તમને હાથ જોડું!’ અને સાચે જ નવલે હાથ જોડ્યા. પેલા પહેલા સામે જોઈ ઉમેર્યું: ‘ઊઠીને હેંડવા જ…’

‘અરે પણ હું કહું છું શું? પોલીસમાં જઈને પકડાઈ જવાની તો હું વાત કરું છું. પછી આને કુણ–’

પહેલાએ નવલ સામે જોઈ લાગલી જ લંગડાની વાત કાપી: ‘એમ નંઈ. આ લંગડો થઈ ગયો છે એટલે એને કોઈ ઓળખવાનુંય નથી ને પૂછવાનુંય નથી. માટે હું જ પોલીસમાં ગુનેગાર થઈને—’

લંગડો એની ધૂનમાં હતો. બલ્કે અકળામણના વંટોળમાં હતો. ને પોતાની જ વાત ચાલી રહી હોય એ રીતે નવલને કરગરી રહ્યો: ‘સાચી વાત છે! બબ્બે ધણીએય આ વનવગડામાં તું એકલી?

‘રહી જ જા તું.’ કહેતાં પહેલો ખડો થઈ ગયો. ‘અત્યારે જ હું થાણામાં…’

લંગડો તો સાંભળી ચિડાઈ જ ઊઠ્યો: ‘એ તો તું વાત જ ભૂલી જા – ખૂન મેં કર્યું ને પકડાય તું? એ તો સમણેય નથી થવાનું.’

નવલનું મગજ અસ્તવ્યસ્ત તો હતું જ. એમાં આ લોકોએ વળી સાધુવાળી ચલાવી – જીદ આદરી. એ અત્યંત અકળાઈ ઊઠી. અને ‘કૂટો ત્યારે માથાં’ આવું કંઈક બબડતી રડતી, જાણે ભાંગી પડી હોય એમ લથડતી ચાલે બારણા તરફ ચાલતી થઈ.

ત્યાં તો બારણામાં ઊભા રહી ‘તાસ’ (ખેલ) જોતાં માસી બડબડાટ કરતાં બહાર ધસી આવ્યાં: ‘મારા પીટ્યા હેંડ્યા જતા નથી ને!’ પાસે આવી, ‘તમારો ભા (પોલીસ) આવશે તો બેયને પકડી લઈ જશે. માટે હેંડતા થાઓ.’ કહી એય પાછાં ફરી ગયાં.

પરંતુ કોણ જાણે શું સૂઝ્યું કે અડધી ચોપાડેથી વળી એમણે ગુલાંટ લગાવી, પહેલા સાધુના કાનમાં જ લગભગ કહ્યું: ‘કરવું ન કરવું એ મન સાથે છે; એમાં નવલને શું પૂછવું’તું ભલા’દમી!’ જતાં જતાં લંગડાને કહી નાખ્યુંઃ ‘જે કરવું હોય એ કરી નાખ્યું એટલે છૂટકો મટે.’

અને ભડભડ કરતાં કમાડ વસાતાં જોઈને એકલા પડેલા આ બે બબૂચકોનેય ઊઠવું જ પડ્યું.

ઢાળ ઊતરતાં જ વાત કાઢીને ધૂણીએ પહોંચતાં પહેલાં જ બેય જણ નિર્ણય ઉપર આવી ગયા: ‘પોલીસ જેને પકડી લઈ જાય એ સાચો.’

અલબત્ત, લંગડા સાધુને ગળે આ ઘૂંટડો ઊતરે એમ ન હતો. પણ શું કરે? પેલાએ એને નવલના કસમ દઈને મૂંગો કરી દીધો હતો. વળી પોતાના કરતાં એ (લંગડો) નવલને વધારે સુખી કરી શકશે એ પણ સમજાવ્યું. લંગડાને પણ એ વાત કબૂલ કરવી પડી.

ત્યાં તો બન્યું એવું કે બીજી સાંજે ફોજદાર માટે મરઘીની તલાશમાં નીકળેલા સિપાઈની નજર આ બે મરઘાઓ ઉપર સ્વાભાવિક રીતે જ જઈ પડી.

જવાબમાં એ લોકને દેશી ભાષામાં વાત કરતા જોયા અને માસી કહેતાં હતાં એમ જ બન્યું. બન્નેયને આગળ કરી ગયો.

ઓટલે બેસી જોઈ રહેલી નવલે મહામુસીબતે રુદનને ખાળી રાખ્યું. એ લોક ઉપર એને રોષ પણ એટલો જ ચઢ્યો હતો, માસી આગળ વ્યક્ત પણ કર્યોઃ ‘છેવટ મારી છાતી ઉપર આવીને—’ આગળ એ, બોલી જ ન શકી.

પરંતુ માસીને તો એક પ્રકારનો આનંદ થઈ રહ્યો હતો: ‘જે થશે એ પણ એક પાનો ફાટકો (નિકાલ) તો આવશે!’ અને કંઈ સમજતાં ન હોય, પેલાઓને ઓળખ્યા જ ન હોય એમ બોલ્યાં: ‘ઠેકાણે પડ્યા! ચપટી ઉઘરાવવી મટી! ને જેલમાં બેઠા બેઠાય, ‘સીતારામ’ ભજવાનું કામ તો એમને રૂડુંરૂપાળું થયા કરશે.’

અને પછી તો એ માસી બેમાંથી કયો કામનો ને કયો નકામો એની મનમાં ને મનમાં ગણતરી પણ ગણી રહ્યાં.

પરંતુ નવલને – વાત્રકને એના ડાબા-જમણા કાંઠા માટે પક્ષપાત હોય તો આ બેમાંથી એકના ઉપર હોય! એને તો – ડાબી ફૂટે તોય ને જમણી ફૂટે તોય, આંખ તો પોતાની જ હતી ને!

અને એટલે જ તો પોલીસથાણામાંય એણે નવગુણ ટાળનાર નન્નો જ પકડી રાખ્યો ને? ‘અવતારમાંય આવા બાવા મીં નથી ભાળ્યા પછી ઓળખવાની વાત જ કયાં, સાહેબ!’

*

પરંતુ છ માસ પછી લંગડો (ખૂની) છૂટીને આવ્યો ને પેલો (નિર્દોષ) જનમટીપમાં પડ્યો ત્યારે બહાર માસી આગળ થઈ રહેલ વાત સાંભળતાં જ નવલને લાગ્યું કે આના કરતાં પેલો અભાગી માણસ એને વધારે વહાલો હતો. એની કુમાશ, એનું સુંવાળાપણ ને રિસાળવો સ્વભાવ વગેરે – બધાં જ લક્ષણ એને ગમતાં હતાં.

એ સમજી ગઈ કે પોતે રુદનને ઝાઝી વાર નહિ રોકી શકે. અને બેડા સાથે એ ઘર બહાર નીકળી પડી. ઓશિયાળી આંખે ચોપાડમાં બેસી રહેલા લંગડા પતિની ભાંગેલી સિકલ સામે એણે જોયું સુધ્ધાં નહિ, સડસડાટ કરતી ટેકરી ઊતરી પડી.

કાંઠે પહોંચતાં પહેલાં જ આંસુની ધાર છૂટ… પાણી સુધી પહોંચી ત્યાં ભીડેલા હોઠ પણ ઊઘડી ગયા… અને પછી તો લગભગ વિલાપે ચડેલી નવલ પોતાને જ ભાંડી રહી. ‘અરેરે ભૂંડી, સંસારમાંય એ તો એકલો હતો!…. આટલે વરસે તારે આંગણે આવ્યો’તો. ખવરાવવું-પિવરાવવું તો ઠીક, પણ સુખ-દુઃખની બે વાતો તો પૂછતી!’

અભાગી લંગડો! એને શી ખબર કે નદીકાંઠે આમ હશે? નહિ તો નવલ પાછળ પાછળ એ આવત જ નહિ. એને તો એકાન્તમાં નવલ આગળ પોતાના ડંખી રહેલા હૈયાના ડંખ કાઢવા હતા. કહેવું હતું: ‘કોરટમાં મીં મારાવાળી તો ઘણીય કરી પણ બોલકાએ મને નંઈ પોંચવા દીધો. રાજવાળાએય કાને કાંઈ નંઈ ધર્યું. અડધો તો આ ભાંગેલો ટાંટિયો નડ્યો મને… સાચું કહું છું! જીવતરને મીં કોઈ દા’ડો વાલું કર્યું નથી ને કરુંય નંઈ…. પણ…’

કોઈ જાણે આમાંનું કેટલું કહી શકત એ તો, પણ ધારો કે આમાંનું એ કંઈ જ કે’વા ન પામત – બોલી જ ન શકત તોય, નવલ માટે એની પેલી ઓશિયાળી આંખો ને આતતાયી શી સિકલ ઓછાં ન હતાં!

પણ હાય! ન નવલ આ બધું જોવા પામી કે ન પેલા ઓશિયાળા પુરુષે ધીરજ કરી. અને કેમ કરીને ધરી શકે?–

ભાઈઓના ઓરતા લાવતી નવલના તે દિવસના વિલાપે તો એનું મગજ એકલું જ ફેરવી નાખ્યું હતું, પરંતુ આ આજના વિલાપે તો એનું હૈયું જ ભાંગી નાખ્યું – ભુક્કો ઉડાડી દીધો!

જાણે બીજો પગ પણ ‘કડાક’ દઈને ભાંગી ગયો હોય એમ એ કાંઠા ઉપરની પેલી ખાખરી આગળ જ અટકી પડ્યો. તરતના જન્મેલા, ફૂલ સરખા કોઈ કુમળા બાળક પર ભૂલ-ભૂલથી જાણે ઘા કરી બેઠો હોય એમ એનું અંગ-પ્રત્યંગ – અરે, આત્મા સુધ્ધાં થરથરી ઊઠ્યાં – ‘અરરરરરરરર – ભૂલ્યો, ભૂલ કરી!’

અને એ ભયંકર ભૂલને હળવી કરવા જ હોય એમ છેલ્લા ઉપાય તરીકે એણે પેલો ભાંગેલો પગ ઉપાડ્યો ને ચાલતી પકડી! એવું લાગતું હતું: જાણે ઊભે કાંઠે આવેલા ઝાડથી છેલ્લી વિદાય લેતો – ‘રામ રામ’ કરતો કરતો ન જઈ રહ્યો હોય!

હજુય નદીમાં બેસી રહેલી, આંસુ સારતી નવલને કોણ કહે કે હાથમાંનું હેવાતન તો આ ચાલ્યું… એ નદીનો વળાંક વળ્યો… એ લંગડાતો લંગડાતો ડુંગરી ચઢ્યો… એ ઊતરે એ…એ…એ…એ…. ઊતરી પડ્યો!

એક જ આશા હતી: ઢોર ચરાવવા ગયેલા માસા સામા મળે ને એને સમજાવીને પાછો લાવે!

1. મોવડ એટલે ઘરમાં બારણા આસપાસનો બેસવા-સૂવાનો ભાગ. ↵

સાચી ગજિયાણીનું કાપડું

‘શિવલાલકાકા, જરા બાયણા બારું તો જુઓ!… કહું છું – ક્યારનો હું રડો કરું છું!…’ વીસેકની ઉંમરના હરિજન લખુડાની દોઢ કલાક દરમિયાન આ પાંચમી વારની બૂમ હતી.

પણ શિવલાલ શેઠે તો ગયા વખતની જેમ આ વખતેય, ‘એ બેસ જરા વાર, આવું છું.’ કહી ચોપડામાં જ માથું ઘાલી દીધું. ‘હાં, શું લીધું, રામા પટેલ?… અરે શાન્તિ, આ મરઘાને કેટલું તેલ આપ્યું?… આ પેલી બીડીઓના પૈસા લીધા કે નહિ, સખારામ?… આય ઠીક ભાઈ! બીડીઓય ઉધારમાં?…’

આ વખત તો લખુડાને ઊઠીને ચાલતા જવાનું મન થયુંઃ ‘જે વાણિયો આટલા વખતથી સામું પણ નથી જોતો એ શું તને ઉધાર આલવાનો છે! જોતો નથી શાહુકાર લોકોનેય ઉધાર માંડતાં માંડતાં દાંતિયા કરે છે એ? ને તેય મારે ચાર-આઠ આનાની વસ લેવી હોત તો ઠીક, પણ આ તો તું ભલે ન માને, બાકી સાચી ગજિયાણીના કાપડાના ઓછામાં ઓછા ત્રણેક રૂપિયા તો લાગવાના જ…’

ત્યાં તો પોતાની વાત ઉપર પોતે જ આંખો ફાડી બેઠો: ‘ઓ બાપ, એક કાપડાના બધા ત્રણ રૂપિયા?’ ને પોતે જ પાછો મલકાઈ રહ્યો: ‘ત્યારે એ તો ભાઈ, સાચી ગજિયાણીનું કાપડું!’

આ સાથે જ એની નજર સામે વાતવાતમાં ભડકતી ને અમથી અમથી હણહણ્યા કરતી બાજુના ડેલામાં બાંધેલી શેઠની વણપલોટેલી પેલી વછેરી સરખી જુવાન છોકરી જાણે ખડી થઈ ગઈ. લખુડો, કપડું તો હજુ શેઠના કબાટમાં પડ્યું છે એ પહેલાં તો પેલા દરજીએય જાણે સીવી નાખ્યું હોય તેમ, એ જુવાનડીની છાતી ઉપર તસતસતું ને તકતકતું બસ જોઈ જ રહ્યો.

આ પછી તો એણે, કોઈ બુઢ્ઢા માણસની જેમ સલાહ આપવા ઊઠેલા મનને પણ રોકડું જ પરખાવી દીધું: ‘રૂપિયો તો શું પણ પાવલું ઉમેરવું પડતું હોય તોય મારે નથી તો આને સાડલો ઓઢાડવો કે નથી કે’વડાવવું લોકોમાં વધારે સારુંય! આપણે તો બસ એક આ કાપડું જ લેવું છે.’ ને વળી એણે શેઠને છઠ્ઠી વારની બૂમ મારી: ‘શિવલાલકાકા!’

પણ આ વખતે તો એ, શેઠે શો જવાબ આપ્યો એય પૂરું સાંભળવા ન રહ્યો. પોતાનામાં જ પાછો પુરાઈ ગયો: ‘પણ ભલા માણસ, તારી પાસે પૈસા તો છે નંઈ ને શાનો સાડલો ને કાપડું કરી રહ્યો છે!… જોતો નથી આ શેઠ તારી સામે પૂરું જોતોય નથી એ? ત્યારે એના કરતાં – એ ભડાક દઈને ઉધાર માંડવાની ના પાડશે પછી કેમ તું ખાસિયાણું મોટું કરીને પાછો જઈશ? ત્યારે એ પે’લાં લીધી લાજે જ – તારે ને આ છોડીને એવું છે શું કે તું પાછો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું વો’રવા નીકળી પડ્યો છે? અરે, આ શેઠ જ તને આટલાં મનેખમાં – ઉધાર આપવાની તો મા મરી ગઈ ને ઉપરથી તને બનાવશે! કે’શે ન મળે સગું ન મળે વા’લું ને તારે એને કાપડું — ને તેય પાછું સાચી ગજિયાણીનું લેવાનું કાંઈ કારણ?’

પણ લખુડો અહીં શેઠના કરતાંય વધારે ડાહ્યલા આ મન ઉપર ખિજાઈ ઊઠ્યો: ‘એમાં કારણ શું વળી! નાનપણમાં ઘણા દન ભેગાં રમ્યાં છીએ ને ઘણાં દન ભેગી ગોવાળીય કરી છે, તો સમજણાં થયાં પછીય ઘણી વાર હસીમશ્કરી કરી છે. ભેગાં ગાણાં ગાયાં છે ને આમ આટલી ઉમર ભેગાં ભેગાં ઊછર્યાં છીએ. આજે તો એ સાસરે જાય છે ત્યારે હું કટકાના એક કપડામાંથીય જાઉં?…’

અલબત્ત મનને તો આ વાત ઠીક લાગી, પણ તોય એણે આ અલ્લડ લખુડાને શિખામણ તો આપી જ. ‘એક રીતે તો તારી વાત ખરી છે પણ જોજે પાછો, આ શેઠ કે બીજું કોઈ પૂછે તો કાપડું આલવાનું આવું કારણ જણાવતો, કેજે કે માબાપ વગરની આ છોડીને કાકાએ સાસરવાસો કર્યો ને વાસમાંથીય વત્તાઓછા સગપણવાળાંએ ઘટતું લીધું છે ત્યારે મીકું લાવ હુંય એને લટકાનું એક કાપડું લઉં. એમ કરીને… ને તોય આ વાણિયા જેવું કોઈ ચીકણું પાછળ પડે તો કહી નાખવુંઃ ‘એક જ વાસમાં રહ્યાં એટલે ગણવા બેસીએ તો ભાઈબુનેય ગણાઈએ જ ને!’ બાકી ઘરમાં તો તારે વહુ હજુ સાસરે નથી આવી, ને ભાઈ તો હજુ બેય નાના છે. પછી કોણ તને પૂછનાર જ છે?…’

ને વળી એણે શેઠને હાંક મારીઃ ‘શિવલાલકાકા, મારે વાઢવા જવું છે ને જરા—’

શેઠે પણ આ વખતે તો આંખથી આંખ માડીને સવાલ કર્યોઃ ‘શિવલાલકાકા, શિવલાલકાકા કર્યા વગર શું લેવું છે એ ભસી મર ને!’

પણ હાય રે લખુડા! ભસવાનું આવ્યું ત્યારે જ એ મૂંગો થઈ ગયો. શરમાતાં ને સંકોચ પામતાં શેઠને કે’ છેઃ ‘પણ તમે જરા બા’ર આવો ને કાકા?’

‘તો બાંધ ત્યારે ઘોડું જરા વાર.’ કહી વળી પાછા શેઠ ઘરાકોમાં ને ચોપડામાં ડૂબી ગયા.

તો લખુડાએ પણ આ વખતે તો કીડીયો ચઢવાને બદલે ઊલટાની નિરાંત અનુભવી. અરે એના બોલાવ્યા પ્રમાણે શેઠ જો ઉંબરમાં આવી ઊભા રહ્યા હોત તો ઊલટાનો એ બેવડી મુસીબતમાં મુકાઈ જાત. કારણ, ન તો આ બાબત એકાન્તમાં કહેવા સરખી કોઈ ખાનગી હતી કે નો’તી પડતી હિંમત કે’વાની.

હાસ્તો, શેઠની પેઠે ગામના પેલા શાહુકારોનેય થાય તો ખરું ને કે ન મળે સીધાં સગપણ ને જુઓ મારો બેટો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું વો’રે છે એ?…

પણ જ્યાં ઢોર હડ્યાં ત્યાં તો શિવલાલ શેઠનું હાટ ઘરાકોએ છોડવા માંડ્યું. તે અગિયાર વાગતામાં તો વહોર્યું ન વહોર્યું કરી એવું તો સહુ રવાના થઈ ગયું કે કોઈ ન માને કે સવારના અહીં ભીડ જામી ગઈ હશે. અરે નોકરો પણ — શાન્તિથી ધોતિયું લઈ નાહવા માટે નદીએ ઊપડ્યા, તો સખારામ પણ જઈ દાળ આટવવામાં પડી ગયો. રહ્યા ફક્ત હાટમાં શેઠ અને હાટ બહાર લખુડો.

ને શેઠ, રાત સુધીની હવે જામે રિસેસ પડી હોય એમ નિરાંત અનુભવતા માટીની ચલમમાં સૂકો (તમાકુ) ભરી ઉપર દીવાસળી ચાંપી, ‘બચ, બચ’ કરી તાણતા ને ધુમાડો કાઢતા ઉંબર પર આવી બેઠાઃ ‘બોલ હેંડ, હવે શાની બૂમો પાડ્યા કરે છે?’

‘બૂમો તો કાકા, આ બધા શાહુકારોને તો ધાન વાધવાનું ને અમારે ચમારોને ચાર વાધવાની એટલે જ છેવટનો વારો ને?’ શેઠને ખુશ જોઈને લખુડાએ જરા રમૂજ કરી.

પણ ખરી તો શેઠને પેલી હરિજન ચળવળની બલ્કે અસ્પૃશ્યતા નિવારણની હવા બોલતી હોય એમ જ લાગ્યું હતું. પણ જાણે લખુડાની ફરિયાદ વાજબી હોય એ રીતે જ બોલ્યાઃ ‘હા, પણ તું બોલ ને હવે, અબ ઘડી તનેય રવાના કરી દઉં.’ ને પૈસા લેવા માટે હાથ લંબાવતાં પૂછ્યુંઃ ‘લાવ હેંડ, શું લેવું છે?’

‘પૈસા તો છે હમણાં.’ લખુડાએ જ હળવી રમૂજમાં કહ્યું.

ને લાગલો જ શેઠે લખુડાને કાળજે બરફના ગાંગડાનો હળવેકથી ડામ દીધો, ‘આ લો! હાથમાં કાવડિયો તો છે નહિ ને રોફ તો જુઓ લખેશરી જેવો!’ અલબત્ત છોભીલા પડી જતા લખુડાએ અહીં પોતાનો બચાવ કરવાનો પ્રયત્ન તો કર્યો પણ એટલી વારમાં તો શેઠ એમનાં અસલ બોલી અને મિજાજમાં પહોંચી ગયા હતાઃ ‘બાપ જાણે થાપણ મૂકી ગયો હોય તેમ બૂમો કેવી પાડે છે પાછો!’

ને આ પછી તો આગળ-પાછળનાં લેણાં માટે શેઠે એવાં વેણ કાઢ્યાં કે આડો દિવસ હોત તો લખુડો ઊઠીને ચાલતી જ પકડત.

પણ પછી તો શેઠ પણ થોડાક નરમ પડ્યા. પૂછ્યુંઃ ‘શું લેવું છે, એ ભસ તો ખરો પણ?’

શેઠની લક્ષ્મીવર્ધક વાણીએ લખુડાના ઉત્સાહનો જાણે ભૂકો બોલાવી દીધો હતો, પણ હવે જો કંઈ નથી લેવું એમ કહે તો એનું વધારે આવી બને એમ હતું! ને, ‘મરશે ત્યારે છીંટનું એક સાદું કાપડું જ લઈ જાઉં.’ આવા વિચાર ઉપર આવી ઊભતાં જરા લાપરવા પણ બની ગયો.

એમ તો જોકે લખુડો બા’ર જેવો વીસનો હતો એવો વીસનો બીજો ભોંયમાં હતો! હાસ્તો! દશ વર્ષનો મૂકીને બાપની પાછળ મા પણ પેલા કોગળિયામાં મરી ગઈ ત્યારથી આ બીજાં દશ વર્ષ દરમિયાન જગતમાં એના ઉપર કંઈ કંઈ ટપલાં નો’તાં પડ્યાં! એટલે જ તો શેઠનો પેલો ક્રોધ અને વેણ ગળી જતો હોય તેમ હસીને બોલ્યો: ‘શું બોલું મારું કપાળ! હું જાણું કે હેંડો હવે તો પાક્યું છે તે ભરશું શેઠને એમ કરીને હરખીને લેવા આવ્યા હોઈએ ને તમે તો વરસ પાકેય દાંતિયું કરીને ઊઠો છો પછી બોલે તેય શું બોલે!’

શેઠ પણ આમ તો પાછો ડાહી માનો દીકરો ને? જાણે કશું બોલ્યા જ ન હોય એમ હળવી હલકે કહ્યું: ‘હા, પણ તો તું પાછો – અરે હરખથી લેવા આવ્યા હોઈએ તો થોડી વાર ખોટીય થવું પડે, ગાંડા! લે બોલ હેંડ-‘ હસીને ઉમેર્યું: ‘હરખાઈને આવ્યો છે તે કાંઈ વિવા કે શું વો’રવો છે?’

‘વિવાય વો’રશું એની વખત આવે, પણ અત્યારે તો – ગજિયાણીનું એક કાપડું લેવું છે, કાકા! જો સારું જોઈને—’

કોણ જાણે કે એ તો પોતાની વાત થોડીકેય સાચી પડી એમ ગણીને કે પછી કાપડું ને તેય પાછું ગજિયાણીનું એ સાંભળીને કે ગમે તેમ પણ શેઠ ખુશ થતાં વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યા, ‘લે ત્યારે મારું કે’વું થોડુંક તો સાચું પડ્યું ને?’

તો સામી બાજુ લખુડાને થોડોક ક્ષોભ થયો. ‘સાચું-જૂઠું તો રામ જાણે. બાકી આ તો હું અમારા વાસમાં એક છોડીનું આણું આવ્યું છે એટલે.’

‘પણ આણું એય વિવા જ ને ગાંડા?’ ને લાગલું જ પૂછ્યું: ‘કોની છોડી ’લ્યા?’

‘માનિયાની કાકા!’

‘માનિયો ક્યો?’ કહેતા શેઠે પોતાની યાદદાસ્તામાં સીધી ડૂબકી લગાવી.

લખુડો બોલ્યો: ‘માનિયો તો કાકા, દશેક વરસ ઉપર નંઈ પેલા કોગળિયામાં–’ ત્યાં તો ખુદ એની જ યાદદાસ્તામાં એક નવો ઝબકારો ઝબકી ઊઠ્યો. ‘કેમ ભૂલો છો શિવલાલકાકા? આ પેલી જમની તમારી ઘોડી સારુ ચોમાસામાં ચાર નાખ્યા કરતી’તી ને ચારેક વરસ ઉપર નઈ નાતરે જતી રઈ? એની જ આગલા ઘરની આ છોડી. નંઈ રાંડેલી હતી ને—’

પણ ત્યાં તો એકાએક કંઈ કામ યાદ આવી ગયું હોય તેમ, શિવલાલ શેઠ સફાળા ઊભા થઈ જતાં વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યા: ‘મરશે નાતરે જતી રે’ કે કૂવામાં પડે એમાં આપણે શું!’ ને પીઠ ફેરવતાં મૂળ વાત જ લાવી મૂકી: ‘પણ ‘લ્યા છીંટનું કાપડું હશે તો નહિ ચાલે?’

‘છીંટનુંય ચાલે, કાકા. પણ મીકું ગજિયાણીનું—’

‘અરે પણ ગજિયાણીના મૂલની તને કંઈ ખબર છે કે બસ એમ જ? આ કંઈ એનો વિવા ઓછો છે કે દે’જમાં–’

લખુડો વિનંતીના રૂપમાં વચ્ચે બોલ્યો; ‘હા કાકા, પણ મીંકુ નમાઈ છોડી છે તો મરશે ત્યારે–’

‘અરે પણ નમાઈ હોઈને સગપણ તો તારે એવું કાંઈ લાગતું નથી ત્યારે તારે શું તે આ મોંઘા મૂલનું કાપડું વૉરવા બેઠો છે?’ શેઠને જરા ચીઢ પણ ચઢી હતી.

લખુડાએ માથું ખંજવાળતાં લગભગ એની એ જ વાત કરી: ‘બીજું તો કંઈ નંઈ કાકા, પણ મીકું એનો કાકો આજે લોપાઈને ચાર જોડી લૂગડાં લાવ્યો તો છે પણ તમે જોયાં હોય તો બધાંય ભૂંડી ભૂખ જેવાં!’ પછી બીજાંની તો વાત જ શું કરવી! એટલે મીકું લાવ ત્યારે – વાસનાં બીજાં લોકોએ, સહુ સહુને ઘટતી રીતે કાંક ને કાંક લીધું છે તો હુંય – મોંઘા મૂલનો સાડલો કે ઘાઘરો લેવાનું તો આપણું ગજું નંઈ પણ એક આ સારી જાતનું—’

શેઠેય પોતાનો વિરોધ પડતો મૂક્યો: ‘લઈ જાને તો મારે શું!’ કહી પેલા ચાલુ કબાટમાંથી નહિ પણ બાજુના પટારામાં રહેતાં ઊંચી જાતના કાપડમાંથી ગજિયાણીનો તાકો કાઢતાં ઉમેર્યું: ભેંસનાં શીંગડાં ભેંશને ભારે — દેવું થશે તો તું ભરીશ!’

આટલી બધી સરળતાથી શેઠને આવું મોંઘા મૂલનું લૂગડું ઉધાર આપતા જોઈને લખુડો ખુશ થયો. એટલું જ નહિ, એક મોટી ઘાંટી પૂરી કરી હોય એ પ્રકારની નિરાંત બલ્કે રાહત અનુભવી રહ્યો. અલબત્ત, શેઠનું ભવન ફરી જવાનો ભય તો ઊડે ઊંડે ચાલુ જ હતો ને માટે જ શેઠની દયાને સતેજ રાખવાની રીતે જ એ બોલવા લાગ્યો કે ‘ભરવું તો પડશે જ ને કાકા. પણ મીકુ મરશે! નમાઈ છે ત્યારે—’

શેઠે કંઈક વધુ પડતી ઇંતેજારીથી વચ્ચે જ પૂછ્યું: ‘તો શું જ. પણ ‘જમની’ બોલવા જતાં જીભને જાણે કાંટો વાગ્યો હોય તેમ શબ્દ બદલ્યો.

‘એની મા મરી ગઈ એમ? ને તાકા સાથે ઊભા થયા.

‘મરી તો નથી ગઈ કાકા, પણ કર્યું મોટું લઈને એ દીકરીને વળાવવા આવે!’

‘એમ ત્યારે તો…’ કહી શિવલાલે તરઘટ ઉપર કંતાન નાંખી એ ઉપર તાકો નાંખ્યોઃ ‘જોઈ લે હેંડા’

લખુડાએ પણ હાથ ફેરવતાં ગલગલિયાં થાય એવી સુંવાળપ માણતાં વાત ચાલુ રાખવામાં લાભ જોયો, ને ચલાવે રાખ્યું: ‘એમ જ ને કાકા! આખા વાસમાં ઘો (કજિયો) ઘાલી ગઈ એ તો ખરું ને?’

તો શેઠ જાણે આ વાતે ચડેલા જુવાનની વાતોમાં જાણે બોલવા ખાતર જ બોલી રહ્યા: ‘એમાં આખા વાસમાં ઘો શાની?’

‘આખા વાસમાં તો એમ કાકા, કે એ રાંડીરાડ બાઈના પાપનો કોઈ એક ભાગીદાર જડ્યો નઈ એટલે પછી – તમે મારા ઉપર વેમ લાવ્યા ને હું લાવ્યો તમારા ઉપર!’

લખુડાના છેલ્લા શબ્દોના ભાવાર્થ સમજવા છતાંય શેઠ થોડાક ચમક્યા. સાથે સાથે આ જુવાન છોકરાની આંખોમાંના ભાવ પણ એ જોઈ વળ્યા. ને તાકો ઉકેલતાં લાગલું જ બોલી ઊઠ્યા: ‘મરવા દે એવી ગોબરી વાત! બોલ હેંડ, કેટલી ફાડું?’

‘ફાડોને કાકા એક કાપડાની પૂણ, તમે તો એક જ જાતની ગજિયાણી લાવ્યા.’

શેઠનેય લાગ્યું કે પોતાનું મગજ અત્યારે બરાબર નથી. નહિ તો અહીં આવીને બેસવાની જરૂર જ ક્યાં હતી! ને તેમાંય આ એક જ તાકો લઈને? અરે, આ છોકરાને વળી દેખાડવું શું હતું?

અને એ, ‘મારું હાળું કહેવાય ત્યારે કપડું ને જોઈએ ત્યારે—’ આમ બબડતા તાકો, ગજ તથા કાતર લઈને પેલા પટારા પાસે જઈ બેઠા. પટારો ઉઘાડી જોઈતી ચીજો બહાર કાઢતાં પૂછ્યું: ‘બોલ, મોરિયાં કટોરી સાચામાં કે જૂઠામાં?

આલો તો બધુંય સાચું જ આલોને કાકા!’

ને સાચે જ અહીં શિવલાલકાકા મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા. કારણ પેલી દેખાડી હતી એ ગજિયાણી જ મૂળ જૂઠી હતી, ને એ જૂઠી જ આખાય ગામમાં સાચામાં ખપતી હતી.

ત્યાં તો લખુડાએ શ્વાસ લઈને ઉમેર્યું: ‘મરશે બાપડી! હરખાઈને પેરશે તો ખરી! એને પછી કયા અવતારમાં સાચી ગજિયાણીનું કાપડું પે’રવા મળવાનું છે!’

ને શિવલાલે અહીં મનને જાણે મોકળું જ મૂકી દીધું. એક બીજો તાકો કાઢતાં કહ્યું: ‘જો સાચું જ લેવું હોય તો તો પછી સોનેરી બુટ્ટાવાળી સાચી ગજિયાણી જ લઈ જા. પૈસા તો બમણા પડશે પણ જો સોનેરી ઝબ્બાવાળી કટોરીઓ ભેગી એમાં આવવાની.’ ઓછું હોય તેમ એ કટોરીઓની પડી ઉખેળી કોઈના અંગ ઉપર જાણે મૂકી જોતા ન હોય તેમ બાજુમાં ધરતા ઉમેર્યું: ‘છે ને માલ?’

લખુડો અવાક બની સોનેરી બુટ્ટાવાળા એ લાલભડક કાપડને ને તેમાંય પેલી મરક મરક હસ્યા કરતી કટોરીઓ તરફ બસ તાકી જ રહ્યો. મન સાથે બબડ્યોય ખરો: ‘જોયો મારો બેટો વાણિયો! સાચી ગજિયાણી અત્યાર લગી ભાળતોય હતો?’ ને ખુશ થતાં બોલી ઊઠ્યો: ‘હાં કાકા! મનેય એવું તો ખરું કે જો લેવું તો તો શોભતું જ લેવું.’

કોણ જાણે કે એ તો કાપડનો પેલો જાતજાતનો ને ભાતભાતનો શણગાર જોઈને કે ગમે તેમ પણ પિસ્તાળીસેક વર્ષનો શિવલાલનો જીવ અત્યારે જરા રોનકમાં તો આવી જ ગયો હતો. કહેવાય જતા હતા: ‘અલ્યા, પે’રનારી ને શોભે એવું કે પે’રાવનારને?’ પણ એમને પોતાની ઠાવકાઈનો જ નહિ, લખુડાના જવાબનો ખ્યાલ આવી ગયો – ‘અરે રે! તમેય શું અમારાં જેવાં છોરાં આગળ આવું બોલો છો, કાકા?’ ને આને સાટે – ભગવાન જાણે કે એ તો ખુશ થવા કે ખુશ કરવા પણ ફટ દઈને એમણે ભરત ભરેલી બીજી કટોરીઓ બહાર કાઢી, ઉકેલીને લખુડા તરફ ધરતાં બોલ્યા: ‘ને એથીય જો વધારે શોભાવવું હોય તો જો આ કટોરીઓ ઉપર ભરત ભરેલો જાણે જીવતોજાગતો મોર!… બોલ, આપું આમાંનું?’

ગમે તેમ પણ લખુડાને શેઠનો જીવ આજે બદલાયેલો તો લાગતો જ હતો, નહિ તો જે માણસ દશ વાર માંગો ત્યારે એકાદ વાર માંડ ભારે કીમતી ચીજ દેખાડે તે સામેથી આમ ઊંચી જાતનો માલ ઉઘાડી ઉઘાડીને ઘરાકનું જાણે મન પલાળવા માંગતો હોય તે રીતે ભાળેય ખરો? અરે, હાથમાં પૈસા હોય તોય આમ જ કહે, ‘તમારે હલકી વરણને તો શોભતું હોય એ જ શોભે!… આની કિંમત તારાથી નહિ ઊંચકાય! અરે, એક દન પેર્યું-પરાવ્યું એમાં શું ન્યાલ થઈ ગયા ગાંડા! માટે ઠેઠ લગી પોસાય એવું જ વોરિયે કે લોકો પછી પાછળની મશ્કરીઓ ન કરે….’

આના સાટે શિવલાલ શેઠ તો જાતજાતના ભરતવાળી કટોરીઓ ને બાંહો વગેરે લઈ ઊભા જ થઈ ગયા. લખુડા સામે આવી એ ભારત ઉપર પ્રકાશ પાડતા ને ખુશખુશાલ થતા આ અવળે પાટે જ બોલવા લાગ્યા: ‘જો શોભવાની જ વાત કરતો હોય તો મરવા દે ગજિયાણીને લઈ જા પોપટ ને મોર ભરેલું ભરતનું રેશમી કાપડું.’ ઉમેરવા જતા હતા: ‘પે’રનારીય જિંદગીમાં યાદ કરશે વળી!’ પણ ભાન આવતાં લખુડા સામે આંખો ઉલાળી રહ્યા: ‘હાં.. છે વિચાર?’

તો લખુડાનેય જાણે કલ્પનાની પાંખો ફૂટી હોય તેમ પેલાં અલ્લડ અંગોમાં થનગની રહેલી જોવનાઈનાં તાન ભેગાં સુંવાળાં એ બાવડાં પરના આ પોપટ અને હૈયે ટાંકેલા મોર પણ જાણે તાલ પુરાવતા આબેહૂબ લાગવા માંડ્યાં…

પણ એણે ખરીદવાનો વિચાર કરતા પહેલાં, પાણી પાણી થઈ ઊઠેલા જીવને કિંમતનો ભારે આંકડો સાંભળી ભડકાવવા હોય તેમ શેઠને સવાલ કર્યો: ‘પણ એની કિંમત તો કો’ એક ફરા!’

શેઠની સાન પણ આ સવાલ સાંભળીને જાણે ઠેકાણે આવી. ‘વીસ રૂપિયા.’ – કહી પાછા ફરતા બોલવા લાગ્યા. ‘આ તો હું તને ભાળું છું કે જેવી પે’રનારી ને જેવો પે’રાવનારો! બાકી તારા જેવાનું આ ગજું નહિ!’ ને વળી પાછો ગજિયાણીનો પેલો પહેલો તાકો સંભાળતાં પૂછ્યું: ‘લે બોલ હંડ, ફાડું ને આમાંથી?’

‘પણ એનીય તમે કિંમત તો ભાળી નથી, કાકા!’ લખુડાનો જીવ હજુય જાણે પેલા ભરત ભરેલ પોપટ-મોરમાં ભરાઈ રહ્યો હતો.

હિસાબ ગણતાં શેઠ બોલ્યા: ‘કિંમત તો – દોઢ રૂપિયાની ગજ ગજિયાણીને મોરિયાં-કટોરીઓનાં થઈને રૂપિયો એક પડશે. બોલ, ફાડું ને?’

‘ફાડો, કાકા!’ કહેતાં લાગલું જ લખુડાએ ઉમેર્યુંઃ ‘પણ એટલું કે એક તો એ નમાઈ છે ને એને પાછું આગળ પાછળેય કોઈ નથી કે પાછળથી (મામેરા સરખા) સારા અવસરેય મોંઘું લૂગડું પેરવા મળે! એટલે મન ભરીને પે’રે એવું આલો, આ મેં તો કહ્યું, પછી તો—’ને છેવટનો આખોય ભાર એણે શેઠ ઉપર જ ભરી દીધો: ‘તમને જે ગમ પડે એ.’

વળી પાછા શેઠ અહીં મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા. બોલ્યા તે પણ આછી આછી અકળામણ સાથે: ‘અરે, પણ એ બધી લાહ્ય તું શું કામ કરે છે ભલા માણસ!’ ને ઉમેર્યું: ‘આ વખતે એની મા કદાચ નથી આવી પણ પાછળના અવસરોમાં કેમ જાણ્યું કે

લખુડો વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યો: ‘એ વાત તો ત્યારેય ભૂલી જ જજો, કાકા! માને ને આ છોડીને તો એ નાતરે ગઈ ત્યારના અવતારભરના રામ રામ સમજી લેવા!

તાકો ઉકેલતા શેઠ માનતા ન હોય તેમ તાકી રહ્યા. ગજ ભરતાં બોલ્યા: ‘બેસ બેસ હવે. તમારે નાતરિયા નાતને આટલી બધી આંટી તે—’

‘પણ આ તો એણે કર્યું જ આંટી પડવા સરખું ને કાકા?’

‘શાની આંટી ને શાના લોચા વાળે છે મૂરખા! — શેઠે ગજ ભરવામાં જ મૂળ લક્ષ હોય એ રીતે કહ્યું.

‘તમે તો એમ માનો નહિ કાકા! અમારી નાતને તમે હજી ઓળખતા નથી. એ બાઈએ – આખોય અમારો વાસ ને છેવટને ઉપાયે નાતના પંચાતિયાય થાકી ગયા પણ તોય જ્યારે – કોઈનું નામ ન પાડ્યું ત્યારે પછી ન થાય ને પંચ ભૂંડી તે— ‘ચોર થાઓ કે ચોર ભાળો’ આમ કરીને અમારા આખાય વાસને દંડ ઠપકારી ઘાલ્યો. અરે, મારે ને જમનાકાકીને શું? હું તો એમના દીકરા જેવડો, પણ વાસની હારમાં મારેય વીસ રૂપિયા દંડ ભરવો પડ્યો હતો. પછી અમે પણ નિયમ કર્યો કે કોઈનું નામ ન પાડ્યું તો ભલે, પણ આજથી અમારાં સગાંનાં સગામાંય સારે હીણે અવસરે કાં તો તું નઈ કે કાં તો અમે નંઈ!’

‘મરવા દે. હેંડ, બોલ, ફાડું ને ત્યારે— શેઠને પોતાની સુસ્તીનું જાણે ભાન થઈ આવ્યું.

‘હા, પણ અડધો ગજ લીલું ને અડધો ગજ રાતું હોય તો કાકા? એક રંગની બાંયો તો બીજા રંગનાં બે પડખાં. બીજું કંઈ નંઈ પણ શોભત સારું.’ લખુડાએ બને તેટલી નમ્રતાથી કહ્યું.

શેઠનેય થયું કે પોતાનું આજે ભવન જ ફરી ગયું છે. બોલ્યા: ‘અરે, આમાંનું આ અડધો ગજ લે. ને હેંડ! પણ ફાડું ને હવે?’

લખુડો સમજી ગયો કે શેઠ પોતાનો જીવ પેલા બીજી જાતના કપડામાં છે એ જાણી ગયા છે ને એટલે જ બોલવાની હિંમત એણે કરી જ નાખી: ‘તમે જો ઠીક કરીને આલો તો પેલું ભરત ભરેલા કાપડનું તો આપણું ગજું નંઈ પણ મેકું અવતારમાં આવીને આ સાચી ગજિયાણીનું કાપડું એ નમાઈને—’

કોણ જાણે કેમ શિવલાલકાકા એકદમ ભડકો થઈ ગયા: ‘ઊઠ, ઊઠ અહીંથી, એ તો લીધા તેં! સાલી લુચ્ચી જાત! પૈસા ખરચવા નંઈ ને નમાઈ નમાઈ કરીને–’

લખુડો તો આભો જ બની ગયો. ધૂંવાંધૂંવાં થતા શેઠને પેલાં મોરિયાં-કટોરીઓ વાળતા જોઈને લગભગ કરગરી જ પડ્યો: ‘અરે પણ કાકા! મરશે, સાચી ગજિયાણી નંઈ તો છેવટ પેલી જૂઠી તો આલો, માબાપ!’

પણ શેઠ તો ત્યાં બબડી જ રહ્યા હતા: ‘સાલાં હલકાંને ચઢાવ્યાં તેમ પાછાં–’

લખુડો જરા જોરથી બોલ્યો: ‘પણ તે હું એ જ કહું છું ને કાકા! ન મળે મારે સગાઈ કે સાંધો ને તમારું કે’વું ખરું છે કે એવું મોંઘું – પણ આ તો ઠીક મારા ભાઈ, એક નમાઈ ગણીને—’

શિવલાલકાકા મહામહેનતે ઠંડા પડવા જતા હતા ત્યાં જ પાછો અણગમતો ‘નમાઈ’ શબ્દ વાપર્યો!—

અહીં કોઈ ત્રીજો માણસ હોત તો શેઠને નમાઈ શબ્દ ઉપર છેડાઈ પડતા જાણીને કહેત પણ ખરોઃ ‘હાસ્તો, આ વૈષ્ણવ માણસના જીવને વારેઘડીએ ‘માયી’ ‘નમાયી’ કહીને દયા ખાવા તરફ ઉશ્કેર્યા કરે તે ચીઢ તો ચઢે જ ને?’

પણ શેઠને ક્યાં ખબર હતી કે આ બિચારો જુવાનિયો તો સાચી ગજિયાણીનું કાપડું કો’કને પેરાવવાના પોતાના ઓરતા વાજબી ઠેરવવા જ આ શબ્દ શેઠની સામે વારેઘડીએ વાપર્યા કરતો હતો? આવું મોંઘું કપડું ઉધાર નહિ મળે એવી બીક પણ ખરી પાછી.

પણ શેઠે અહીં ધૂંધવાટને મહામહેનતે દબાવી રાખતાં માત્ર ડોળા કાઢીને જ આ છોકરાને આગળ બોલતો અટકાવી દીધો. બે-પાંચ ક્ષણ તાકી જ રહ્યા પછી બોલ્યા તે ઠંડા અવાજે ને મક્કમ એવા વલણે: ‘જો, હવે ચુંય કર્યું તો ’ ને ભરત ભરેલું પેલું કાપડ કાઢતાં ઉમેર્યું: ‘જે આપું એ છાનોમાનો લેતોક ને હેંડતો થા!’

પણ લખુડો અહીં ભરત ભરેલું કાપડું શેઠના હાથમાં રમતું જોઈને એવો તો અકળાઈ રહ્યો કે એને સમજ ન પડી. આ સારું થઈ રહ્યું છે કે ખોટું? રાજી થવું કે દુઃખ લગાડવું? ને એવો એ અકળાઈ રહ્યો! જો બોલે છે તો શેઠ એને ધુતકારી કાઢે છે. ને નથી બોલતો તો— મન સાથે બબડી પડ્યો: ‘ઓ બાપ! એક કાપડાના બધા વીસ રૂપિયા!’

પણ એમને એ બધો ભરત ભરેલો સરંજામ બીડામાં વાળતા જોઈને એનાથી જાણે ચીસ જ નંખાઈ ગઈ: ‘ના રે ના, કાકા! આલો તો સાચી ગજિયાણીનું—’

અરે તને મૂલમાં પરવડશે એવું કરીશ, તું તારે લઈ જા ને! શેઠ પાછા ખુશમિજાજમાં આવતા જતા હતા.

મૂલનું તો ઠીક શિવલાલકાકા, પણ મારું ગણવું એમ કે આ આટલી બધી ઊંચી જાતનું કાપડું લઈ જાઉં તો પે’રનારીને તો જોઈને જ રાજી થવાનું ને?’

તે જાણે હતાશ બની તાકી રહ્યો હોય એ રીતે જોતાં શિવલાલ કાકાને એણે સમજ પાડી: ‘કારણ, આવું કાપડું ઘરના વિવા વગર બીજા અવસરમાં તો પે’રાય જ નંઈ, જ્યારે આ સાચી ગજિયાણીનું તો નાનામોટા ગમે તે દનેય—’

પણ શેઠ તો – એમની ઇન્દ્રિયો જાણે ક્યાંક અટવાઈ પડી હોય એ રીતે જોઈ જ રહ્યા… બોલ્યા તે પણ ઊંડે ઊંડેથી: ‘સાચું કે’જે ’લ્યા, આ તે હમણાં કહ્યું કે આ ભરત ભરેલું કાપડું તો જોઈને રાજી થવાનું કે પે’રીને એ વાત તેં, કોઈની કહેલી કહી કે પછી – જૂઠું બોલ્યો તો યાદ રાખજે કે દુકાનનું કદી આંગણું જ નહિ ચઢવા દઉં!’

લખુડો તો શેઠના આ શબ્દો કરતાંય પોલીસના જેવી સૂરત જોઈને હેબતાઈ ગયો. કરગરતા અવાજે બોલી ઊઠ્યો: ‘અરે, ના રે કાકા! આ તો તમેય શું મારા ગરીબ ઉપર! પણ – મારા ઘોગળાના (ગળાના) સોગન જો જૂઠું કે’તો હોઉં તો! અરે આ છોડીના જ ઘરનો હું તમને દાખલો આલું. ને તોય જો માન્યામાં ન આવતું હોય તો એની માનું ભરત ભરેલું કાપડું લાવીને દેખાડું. પછી તો માનશો ને કે લખુડો કે’છે એમ જોઈને જ રાજી થવાની વાત…’

ત્યાં તો શેઠે પેલા સાચા ગજિયાણીના કાપડા માટે દરજીની અદાથી ફટોફટ કાતર પણ ચલાવવા માંડી હતી. ઘડીકમાં તો એ બધો જ સરંજામ કાપી, ગોઠવી, એનું બીડું વાળી, લીલા-પીળાં મોતી ભરેલી ને રંગબેરંગી ગોટા ગૂંથેલ પેલી કસો ઉપર વીંટતાક ને એ લખુડાના ખોળા તરફ ઉછાળ્યું પણ ખરું… ‘હેંડતો થા, બોલ્યા વગર…’

તો લખુડો પણ – બોલવાનું તો ઘણું ઘણું ઊભું થયું હતું. પણ એ બોલવા સરખું લાગતું હોય તો ને? બંડલ લેતોક ને ચાલતો થયો. અરે, મૂલ શું માંડ્યું એ પણ એ પૂછવા ન રોકાયો: ‘નામા વખતે ખબર પડશે.’

પણ હાય રે લખુડા! નામા વખતેય આ ડાહી માના દીકરાએ મગનું નામ મરી જ નો’તું પાડ્યું! સાચી ગજિયાણીના કાપડાનું અંદર નામ જ ન બોલ્યું! પછી!

ને આ જાણી લખુડો એવો તો આ નામા વખતેય મૂંઝાઈ રહ્યો! ને અંતે પછી ગાલમાં હસતાં મનનેય એ મનાવી રહ્યો: ‘લખવું ભૂલી ગયા એમ જ સમજ, લખુડા! નકર તું જ કે આ નમાયી છોડીને ને શેઠને શું? – એટલે એ તો – ચોપડામાં ભલે ન બોલ્યું બાકી પેલી પૅરનારીના કાળજામાં તો લખાઈ જ ગયું છે ને કે લખુડાએ જ ગોઠીપણાની યાદમાં આ સાચી ગજિયાણીનું કાપડું – બસ ત્યારે.’

બાપુનો કૂતરો

વિલાયતથી આવ્યા પછી બાપુની સવારી આજ પહેલી જ વખત આકડિયા ગામમાં આવતી હતી. એ પચ્ચીસ હજારના જાગીરદારની વાટ જોવાતી હતી, જોવરાવવામાં આવતી હતી.

જોકે તલાટીએ તો આજકાલ કરતાં આઠ દિવસથી દૂધની તાંબડી ભરાવી રાખવા માંડી હતી. ‘બાપુનું ભલું પૂછવું. કઈ ઘડીએ આવતાક ને ઊભા રે’… ખાટલા, ગાદલાના ગંજ પણ ખડકાઈ ગયા હતા. મુખીને બહારગામ ન જવાની હિદાયત કરી દેવામાં આવી હતી. રાવળિયા, ચમાર, નાઈ અને ગામના બે-ત્રણ ચોકિયાતો તો ચોવીસ કલાક માટે ચોકી ઉપર ખડે પગે જ હતા. ઘેર ખાવા જતા તે પણ બદલીમાં બીજાને મૂકીને.

પણ આજ તો બાપુની રસોઈ કરનાર પેલો ભોઈ, બે સિપાહી, ત્રણ ચાકર અને એમ રસાલો પણ ઢોર હડતાં પહેલાં આવી ચૂક્યો. કોણ જાણે કેમ ગામમાં એક જાતનો ‘હબાકો – દેકાર દેવાઈ ગયો.

ભોઈએ રસોડું સંભાળ્યું. ચાર માણસોને એની તહેનાતમાં ખડા કરી દેવામાં આવ્યા: બે ચોકિયાત, એક કુંભાર અને એક હજામ, જ્યારે મુખી તો ભોઈની, પેલા સિપાહીઓની અને ચાકરોની બધાયની તહેનાતમાં ખડે પગે હતા. રાંધવાનાં વાસણ, દહીં વગેરે ભેગું કરવા માટે ચોકિયાતોને આગળ કરી પેલા સિપાહીઓ ગામમાં ફરતા થઈ ગયા. સીધું તો વાણિયાને ત્યાંથી – ગામને નામેસ્તો – લાવવાનું હતું.

પેલા ચાકરો ઠાકોરની હાજરીમાં એમનો ચાર્જ સંભાળતા હોય તેમ બિસ્તર, પાણીનાં માટલાં વગેરે વ્યવસ્થા કરવા – અરે કરાવવા લાગ્યા.

જ્યારે તલાટી, ગામના પેલા દલા દરજી પાસે પાંચ વર્ષ પર સિવડાવી રાખેલા ખાખી બીરજીસ ઉપર ચોકિયાતને હાથે ધોવાયેલો કોટ ચઢાવી, ગુલાબી રંગથી રંગેલો સાફો બાંધી બાપુના રસ્તા પર ધ્યાન રાખતા આઘાપાછા થઈ રહ્યા.

કોઈકે વધાઈ ખાધી! ‘મોટર આવતી હોય એમ લાગે છે.’ ગામ વચ્ચે આવેલો આખોય ચોરો જાણે એકકાન થયો. નાકા ઉપર માનવીની ઠઠ જામી, ‘એ આવે, એ ધૂળ ઊડે…. આ આવતી નીકળે…’

ત્યાં તો પેલા સિપાઈઓ આ ટોળા આગળ આવી કૂદ્યા. ‘એ ગધેડા, ઍં વાટમાં ક્યાં ઊભો છે? એ, બધા હારમાં પડી જાઓ… એ છોકરાં, સાળાં ચૂં ચાં કર્યું છે તો… જતાં રો’ બધાં પાછળ; હારમાં ઊભાં થઈ જાઓ. બાપુ આવે એટલે બધાય- એ હેવાન, સાંભળતો નથી? ઝૂકીને સલામ કરજો હોં!’

અને બાપુની મોટર પેલાં ઝૂકેલાં માથાં ઉપર ધૂળ ઉડાડતી ચોરા આગળ જઈ ઊભી.

કટ દઈને આગળનું બારણું ઊઘડ્યું. અંદરથી ટોપાધારી બાપુ ઊતર્યા એ સાથે જ વાળથી ભરેલું, લાંબા લાંબા કાન અને ટૂંકા ટૂંકા પગવાળું બરફ સરખું સફેદ એવું પ્રાણી પણ કૂદી પડ્યું. પાછલી સીટમાંથી કારભારી ઊતર્યા.

ઠાકોરની ઉમ્મર અઠ્ઠાવીસેકની હતી. કાઠું મજબૂત હતું. પરંતુ મોંનો. ઘાટ એટલો બધો સારો ન હતો. હા, કપડાં ‘અપ ટુ ડેટ’ – ‘અપ ટુ ડેટ’ એટલે કે કોટ, પાટલૂન, ટાઈ, હેટ, મોજાં, બૂટ, રિસ્ટવોચ, ચશમાં (શોખનાં) અને ટચલી આંગળીએ વેઢ. એક હાથમાં સોટી, બીજા હાથમાં સાંકળ જેવું કશુંક હતું… સ્ટીમરમાંથી જ સીધા ન ઊતરતા હોય!

પણ સાચું પૂછો તો એકઠાં થઈ ગયેલાં ગામનાં માણસોમાંથી કોઈનુંય ધ્યાન ઠાકોર તરફ ન હતું. સલામ ભરતી વખતે પણ એમની અડધી નજર તો ઠાકોરના પગમાં અટવાતા પેલા પ્રાણી તરફ જ રહેતી.

અંદરોઅંદર ચર્ચા પણ, ‘બાપુ વિલાયત જઈને કેટલા બદલાઈ ગયા છે એની નહિ પણ પેલા જાનવરની જ ચાલતી હતી. કોઈ કહેતું કે વિલાયતી સસલું છે તો કોઈ વળી કૂતરું હોવાનો શક પણ જણાવતું. કોઈને ચમ જાણ્યું કે વિલાયતમાં આવા દીપડા નંઈ હોય!’ આવો વહેમ ઊઠતો હતો. તો કોઈ કોઈને કૂતરું, બિલાડું કે સસલું કશું જ નહોતું લાગતું, કોક જુદી જ જાતનું જાનવર હોવાનું અનુમાન નીકળતું. ચર્ચા વધી પડી. કોઈ કોઈ તો શરત મારવા સુધી જઈ પહોંચ્યા… જેમ જેમ જાણ થતી ગઈ તેમ તેમ માણસોની ઠઠ પણ જામતી ગઈ… હરેક નવું આવનાર એ જ સવાલ કરતું મારું હાળું આ જાનવર છે શું?’ ઘણાને તો ડર પણ લાગવા માંડ્યો: ‘બાપુ આને બાંધી દે તો ઠીક, નકર કોકને કાં તો ફાડી ખાશે…’

પણ ત્યાં તો કેટલાક જુવાન કૂતરું હોવાની નક્કી વાત લઈ આવ્યા – કોઈ પેલા સિપાહીને પૂછી આવ્યો હતો તો કોઈએ વળી ચાકરને પૂછી જોયું હતું. નામ પણ જાણી લાવ્યા હતા પણ એ નામમાંય ગોટાળો પડ્યો. કોઈએ શીવલર કહ્યું. આ સાંભળી બીજાની જીભે તેવું કંઈક હતું તે વળી સુધારીને શીવલો કહ્યું, જ્યારે ત્રીજો તો કંઈક, શીલ્લું-ફીલ્લું જ કરવા લાગ્યો… નામની કડાકૂટ પડતી મૂકતાં કેટલાકે કૂતરાનું રૂપ વર્ણવવા માંડ્યું: ‘શું કૂતરું છે! ચચ્ચાર આંગળના તો પગ. ને કાન તો છેક ભોંએ અડી ગયા છે. અને વાળ તો ઓ મારા બાપ, શું લાંબા છે! જાણે કોઈ જટાળો જોગી જોઈ લ્યો ને. ધોળાય કેટલા બધા!’ ત્યારે કોઈને તો વળી શંકા પણ થઈ: અલે ભાઈ, આ કૂતરાના વાળ રૂપાના તો ન હોય! નહિ, તે દન આપણા શેઠ કેતા’તા કે મઢમના વાળ તો સોનાના હોય ત્યારે આ કૂતરાના… ભલું પૂછવું, વલાયતમાં શું ન હોય!’

અલબત્ત આ વાત પર હસ્યા તો સૌ કોઈ, બાકી ઘણાનાં મનમાં શંકા તો રહી જ હતી: ‘હોય! બાપુ જેવો તેવો કૂતરો લાવે નહિ તો!…’

આ નેવોમાં ઊભેલાં લોક સિવાય ચોરાની પેલી બાજુ ઊભેલી સ્ત્રીઓને મોઢે પણ કૂતરાની જ વાત ચાલી રહી હતી. વાત કરતાં કરતાં કેટલીક સ્ત્રીઓ ટીખળે પણ ચડી, ત્યાં તો ગામના મુખી પાસેથી નીકળેલી ચેતવણી ત્યાં પણ ફરી વળી: ‘બધુંય કરજો, પણ બાપુના પેલા કૂતરાની કોઈ મશ્કરી ન કરતાં. કુંવર કરતાં કૂતરા ઉપર એમને વધારે વહાલ છે! આ… તમને કહ્યું!’ પેલા નામ જાણી લાવેલા જુવાનોએ પણ ટાપસી પૂરી વાત તો સાચી છે, જાનુમિયાંય એ જ કે’તા’તા…’

ઠાકોરના મિજાજથી પરિચિત એવા માણસોએ તો પોતાનું ડહાપણ પણ વાપરીને સલાહ પણ આપી: ‘ને કોઈ કૂતરું કૂતરુંય ન કરતાં પાછાં. ગમે તેમ તોય એ તો બાપુનો કૂતરો.’

— સૌ કોઈની નજર – બાપુની પાછળ એ કૂતરો ચાલતો હતો, કૂતરાની પાછળ ગામલોકોની સેંકડો આંખો ફરતી હતી.

પલંગ ઉપર બેસતા બાપુની સાથે પેલો કૂતરો પણ લપ દેતોકને ચઢી ગયો. બાપુએ ‘સીળાઉન?’ આવો કંઈક હુકમ કર્યો. આ સાથે જ પેલો વિલાયતી કૂતરો પાંગેથ તરફ બેસી ગયો.

લોકોની નવાઈનો પાર ન રહ્યો. કોઈકે પેલા ‘સીળાઉન’ શબ્દને કૂતરાનું નામ ગણ્યું તો કોઈએ બેસી જવાનો હુકમ કર્યો એમ પણ બેસાડ્યું.

ગમે તેમ પણ લોકો એટલું તો સમજી ગયા કે આ કૂતરાનું — સીલુભાઈનું (અત્યાર સુધીમાં તો સાચું નામ પણ લોકોએ જાણી લીધું હતું.) માન પેલા કારભારી કરતાં – અરે એમના કુંવર કરતાંય વધારે છે. ત્રણ વરસ પર બાપુ સાથે કુંવર આવ્યા હતા એય આટલી છૂટથી તો બાપુના પલંગ ઉપર નો’તા ચઢી બેસતા!…

ગામલોકોના મનમાં સીલનું (સિલ્વર આખું નામ હતું, ‘સીલુ’ ટૂંકું) માન અને મરતબો વધી પડ્યાં, ને તેમાંય જ્યારે એની કિંમત પાંચસો રૂપિયા સાંભળી ત્યારે તો કોઈએ એક વીસું બળદ સાથે તોલ કર્યું તો કોઈએ વળી પાંચ ઘોડા સાથે સરખાવ્યો. અરે હાથી સાથે સરખામણી કરનાર પણ કંઈ કમ ન હતા. લોકોની તાજુબીનો પાર ન રહ્યો: ‘ભારોભાર ચાંદી! આ શું કે’વાય?–’ ને લોકોનું માન એ કૂતરા તરફ અનેકગણું વધી ગયું.

પણ ગામના કૂતરાને ક્યાં માન હતું? એ તો પેલાં પરાયાં – દેશી કૂતરાંને ભસતાં એ જ રીતે સીલુ તરફ પણ ભસતાં હતાં. પાંચ મિનિટમાં તો ચોપાડ આસપાસ ભસાભસ થઈ રહી. આ તરફ ‘નીલ’ પણ ઘૂરક્યો. ‘કાઉ..કાઉ..કાઉ…’

લોકોમાં વળી એક થરથરાટી ફરી વળી: ‘ઓ બાપ! શો જબરો એનો સાદ છે! જાણે વાઘ બોલ્યો…’

‘અરે શાના વાઘ!’ એક જુવાને વાંધો ઉઠાવ્યો. ‘આવવા દો જોઉં જરા ફળીનાં કૂતરાં ભેગો. ફાંફોડી ખાય છે કે મૂકે છે? એ તો બધાં રૂપનાં રૂડાં! આના કરતાં તો આપણાં પેલાં ચમારાનાં કૂતરાં – ને વણજારાનાં તો. વળી ભાળ્યા જ નથી ત્યારે..’

ગામલોકો ઇચ્છી રહ્યા કે બાપુ જરા સીલુભાઈને વહેતો મૂકે ને આ શિયાળવાં સરખાં કૂતરાંને ચમત્કાર દેખાડે! અને તેથી જ તો ગામનાં પેલાં કૂતરાંને કોઈ હાંકતું ન હતું ને? કોઈએ પેલા જાનુમિયાંને પણ વીનવી જોયા: ‘જાનુભાઈ, જરા જવા દો તો ભલા માણસ; સીલુભાઈને જરા બા’ર તો નીકળવા દો. આ કૂતરાં તો એવા પગમાં પૂંછડી ઘાલીને નાસશે કે…જરા મઝા આવશે.’

એટલામાં ઠાકોરે રાડ પાડી: ‘શું તાકી રહ્યા છો ઢેમ; મારો બ્લડી પેલાં કૂતરાંને!’

અને સાથે જ – કૂતરાં કરતાં તો એમને હાંકનાર વધી પડ્યા. પથ્થરોની ગોળીઓ છૂટી તો કોઈએ બાપુના રસોડા માટે ઢગ કરેલાં લાકડાં તા’યાં.

કૂતરાંને ફળી તો છોડવી પડી પરંતુ ભસવાનું ન છોડ્યું. ગામની બીજી ફળીઓમાં પણ પડઘા પડવા લાગ્યા. કૂતરામાં ઘરને – વતનને વળગી રહેવાનો જુસ્સો માણસ કરતાંય વધારે હોય છે. હાંકનારે પીઠ ફેરવી કે તરત એમણે મોં પાછું ફેરવ્યું. બીજી ફળીઓનાં કૂતરાં પણ ડોકવા માંડ્યાં.

દસેક મિનિટ પછી વળી પાછો ચારેબાજુથી મોરચો સળગી ઊઠ્યો. મુખીએ તો ગામલોકોની ઇચ્છા આગળ કરીને બાપુને અરજ પણ કરી: બાપુ, જરા સીલુભાઈને છૂટા કરો ને? એક જ બમકારે આટઆટલામાં તો નહિ ઊભા રે’.’

અરે ના રે! એ વિફરે એટલે પછી કોઈના હાથમાં ઓછો રે. આ તો આમન્યાએ આટલો બેસી રહ્યો છે. બાપુએ મૂછને વળ દેતાં કહ્યું.

મુખી સાથે બે-ત્રણ બીજા માણસો પણ બોલી ઊઠ્યા: ‘આમન્યા તો ખરી જ ને, બાપુ. નહિ તો આવું જાનવર—’ એકે તો ચાંપલૂસીભર્યું હસતાં હિંમત પણ કરી નાંખી, એં બાપુ, વાટમાં વાઘ મળે તો સામો થઈ જાય ખરો કે?’

બીજાએ આ ડોસાની તોછડી બોલીને સુધારી: ‘કોણ સીલુભાઈને? અરે આપણા વગડાનાં ચિતરાં (ચિત્તા) તો સીલુભાઈને જોતાં જ દરામાં (ખીણમાં) ક્યાંક ઊતરી પડે.’

પણ પેલો ડોસો તો જાણે હાથ ધોઈને પાછળ પડ્યો હતો: ‘સાચું બાપુ?’

‘લઈ આવ એક ચિત્તો એટલે ખબર પડે.’ બાપુએ એમની એ કરડી આંખોમાં જરાક હાસ્ય ભરતાં કહ્યું. પેલાં કૂતરાંના ભસવાએ વળી એમનું ધ્યાન ખેંચ્યું.

સીલુભાઈ તો બિચારા ક્યારનાય ઊંચાનીચા થઈ રહ્યા હતા, પરંતુ શું કરે? બાપુની આમન્યાએ બંધાઈ રહ્યા હતા.

બાપુએ એમને – માનો કે આમન્યાએથી છૂટા કરવા સાંકળે બાંધ્યા. લઈને ઊઠવા પણ જતા હતા ત્યાં તો મુખી ચાના કપ સાથે આવી ઊભા. ‘બેસ હમણાં થોડી વાર’ કહી બાપુએ હાથ લંબાવ્યો. આ સાથે જ વિચાર ફરી ગયો, હાથ પાછો ખેંચાયો: ‘કંઈ ટેબલ જેવું નથી, મુખી?’

મુખી તો વિચારમાં પડી ગયા: ‘ટેબલ વળી શું હશે?’ ત્યાં તો એમની નજર આગળ બાપુના જ ગામમાં રાજધાનીમાં જોયેલી હોટલ ખડી થઈ. એમણે લાચાર અવાજે કહ્યું: ‘બાપુ, ખુરશીને? એ તો—’

‘ઇડિયટ છે કે શું? ખુરશી શું કરવી છે? અહીં સામે કપ મૂકવા માટે–’

આ સાંભળતાં જ અત્યાર સુધી સમજ્યા વગર અટવાયા કરતા પેલા સામેના માણસોમાંથી આઠ-દસ માણસો ખડા થઈ ગયા – જાણે ચકલાં ઊડ્યાં. આમતેમ ઘણાય ફરી વળ્યા પણ લાવે શું? ટોપલું ઊંધું પાડે તોય નીચું પડે. એવો મોટો કોઈ પથ્થર પણ ન હતો, નહિ તો દસ જણ મળીનેય ઊંચકી જાત.

એકાએક પેલા ડોસાની અક્કલ પહોંચી: ‘અલે ક્યાંય ઢોલ નથી ’લે?’

મુખી તો ડોસાની અક્કલ ઉપર બળી જ ઊઠ્યા, મનમાં મનમાં ચિઢયા પણ ખરા: ‘પોતાને કેમ આટલું ન સૂઝ્યું! આ સામે જ તો બળ્યો લટકતો હતો!’

એક માણસ હોત તો બે જ મિનિટમાં છોડી નાખત પણ આ તો ત્રણ વળગ્યા. પછી છ મિનિટ જ થાય ને?…

પછી જ્યાં મુખી, બાપુ આગળ ગોઠવાયેલા ઢોલ ઉપર કપ મૂકવા ગયા ત્યાં તો બાપુને કાંક અવળું પડયું: ‘સાલા બધા ગમાર છો કે શું? કોઈ સાફ તો કરો?’

વળી પાછા સામા બેઠેલાઓમાંથી પાંચ-સાત હાલી ઊઠ્યા. એક જુવાન એમાં જીતી ગયો. ખભેથી પછેડી કાઢતોક ને ઢોલને ઝાપટવા માંડ્યો.

બાપુના મોં અને આંખો પરથી વળી પેલા ડોસા પારખી ગયા. બોલી ઊઠ્યા: ‘અરે, અરે, પેલા સીલુભાઈના ઉપર ધૂળ ઊડે છે, જરા જો તો ખરો!’

બાપુએ પણ પ્રમાણપત્ર આપ્યું ઃ ‘ઇડિયટ છે!’

ઢોલ મૂક્યા પછી – બગડેલી બાજી સુધારી લેવા હોય કે પછી સીલુભાઈ ઉપર હાથ ફેરવવાનું ગૌરવ લેવા હોય – એ જુવાને બાપુને પૂછ્યું: ‘સલુભાઈને જરા લૂઈ નાખું, બાપુ?’

કેમ? તારી પછેડી સાફ કરવા? બાપુને સામે જ હસવું આવ્યું.

ક્ષણભર તો પેલા લોકો ને સમજ્યા પણ જ્યારે સમજ્યા ત્યારે પેલા ડોસાએ પણ ટીકા કરી: ‘તારી પછેડી કરતાં તો સીલુભાઈ ઊજળા છે.’ ત્યારે તો આખીય ચોપાડ પેલા જુવાન ઉપર હસી પડી.

જુવાન છોભીલો પડી ગયો ને રીસેય ચઢીઃ ‘હવે ગમે તેવું ઊજળું તોય કૂતરું જ ને?–’

મુખીએ કપ મૂક્યા પછી બાપુની આગળ મુશ્કેલી જાહેર કરી: હવે સીલુભાઈને ચાનું કેમ થશે –’

‘કેમ, ચા નથી?’ બાપુના અવાજમાં કડકાઈ હતી.

એ કડકાઈને જોરે જ તો એ મુખી પાછળ કપ લઈને ઊભેલો માણસ આગળ ધસી આવ્યો ને? ‘અન્દાતાર, ચા તો આ રહ્યો.’

એક ક્ષણ માટે લોકોની આંખોમાં, ‘આ ગોરા મલકનું કૂતરું ચા કેમ પીએ છે એ તો જોઈએ!’ એ સવાલ ઇન્તેજારી બનીને ઊભો રહ્યો.

મુખી બીજો ઢોલ મંગાવવાની વેતરણ કરવા લાગ્યા. નાયીને કહ્યું: ‘તું લાવને કપ મારા હાથમાં. ને જા કુબેર કટારાને ત્યાંથી ઢોલ લઈ આવ ને?’

બાપુ બોલી ઊઠ્યા: ‘અરે ગધેડો છે કે શું? એને શું કરવો છે ઢોલ? ને એ કંઈ આ કપરકાબીમાં ચા પીવાનો છે?’ ઠાકોરે બરાડો પાડ્યો: ક્યાં મરી ગયા પેલા ચાકર?–’

અંદર ગરમાગરમ ચા પીતા બેઠેલા ચાકર અને સિપાહી બધાયને ફાળ પાડી… પણ એ લોકો અહીં આવી પહોંચે તે પહેલા બધું થાળે પડી ગયું હતું.

સીલુભાઈ માટે જમીન પર ગોદડું પણ પથરાઈ ચૂક્યું હતું અને થાળી પણ આવી લાગી હતી.

પણ સાચું પૂછો તો લોકોને સીલુભાઈમાંથી અડધો રસ – અડધી ઇન્તેજારી તો ઓછી જ થઈ ગઈ: ‘આપણાં કૂતરાંય આમ તો ચા પીએ છે!’

પેલાં ગામનાં કૂતરાં પણ સીલુની હલનચલન જોઈને હોય કે ગમે તેમ પણ પાછાં તડાકે ચડ્યાં. સીલુભાઈને ચા પીતા જોવા વળેલા પેલા ચોકિયાતોનો લાભ લઈને કંઈક પાસે પણ આવી લાગ્યાં હતાં. તેમાંય પેલો કાળિયો કૂતરો તો છેક ચોપાડ સુધી ધસી આવ્યો.

ઠાકોરે સામે થવા જતા સીલુને વળી હુકમ કર્યો: ‘સીળાઉન! તું એક વાર ચા પી લે પછી આપણે એ લોકની ખબર લઈએ છીએ!’

વળી પાછી લોકોની ઇન્તેજારી વધી પડી. ત્યાં સુધી કે પેલા ચોકિયાતોએ પણ ગામનાં કૂતરાંને ખાસ ન હાંક્યાં. ઘણા તો વળી ઇચ્છવા લાગ્યા: ‘અમારી ફળીવાળો પેલો કાણિયો કૂતરો જો આવ્યો હોત! ને અમારી ફળીની પેલી કાબરી કૂતરી કમ છે કે…’

અને સીલુભાઈ ચા પી લે, બાપુ પેલી થઈ, બૂટ, મોજાં ઉતારે તે પહેલા કાણિયો ને કાબરી આવી લાગ્યાં હતાં…

બાપુ પૉલિશ કરેલા પટામાં ચાંદી સરખી ચકચકાટ કરતી સાંકળ ભરવવા એક છેડો હાથમાં લઈ ચોપાડ બહાર નીકળ્યા. લગભગ આખુંય ગામ જાણે કોઈ મદારીનો ખેલ થતો ન હોય તેમ આસપાસનાં મકાનોનાં નેવાંમાં ઠઠ વળ્યું.

બાપુએ ગામના કૂતરાં આડે ફરતાં પેલા ગામલોકોને વાયો: આવવા દે ’લ્યા. એ બુથ્થડ. હટી જા તું એક બાજુ..’ અને સીલુને હુકમ કર્યો: ‘ગો ઓન, સલુ.

સીલુ, સામે ઊભી ઘુરકિયાં કરતા પેલા કાણિયા કૂતરા તરફ ધસ્યો. કાણિયો બે ડગ પાછો ભાગ્યો. બાપુ હસ્યા: ‘એમ ભાગે છે શું? આવને જરા સામે.’

એ જ ઘડીએ એમની નજર પાછળ આવતા કાણિયા ઉપર પડી. ઠાકોરે સીલુનું ધ્યાન દોર્યું. સીલુ એ તરફ ફર્યો પણ કાણિયો હાળો કાફર નીકળ્યો. બબ્બે આંગળ જેવડા દાંત ગલોફામાંથી બહાર કાઢતો ત્યાં જ જડાઈ ગયો. ઠાકોરના હાથમાંથી છૂટી જવાનું જોર કરતા સીલુએ ભસીને. ઘૂરકીઓ કરીને એને ઘણો ઘણો સમજાવ્યો: ‘પાછો વળી જા. ઠીક કહું છું.’ પણ તોય કાણિયો તો – એ તો પાછળ ઊભેલાં બીજાં કૂતરાંની હૂંફને લીધે કે પછી સામી બાજુનાં કૂતરાં એને પાનો ચડાવતાં હતાં માટે કે..

એ જ ઘડીએ બૂમ સંભળાઈ, ‘બાપુ, પેલી કાબરી–’

પણ તે પહેલાં તો કાબરી બાપુના પગે બચકું ભરી પાછી પણ વળી ચૂકી હતી. બીધેલા બાપુના હાથમાંથી સીલુ પણ છૂટો થઈ ગયો. ગડબડ મચી ગઈ. ગભરાટ થઈ રહ્યો… કેટલાક જણા બાપુનો પગ જોવા મંડ્યા તો કેટલાક વળી ગામનાં કૂતરામાં ઘેરાઈ વળેલા સલુને બચાવવા લાગી ગયા. સીલને બચાવવાનું કામ ભારે થઈ પડ્યું હતું. ગામનાં લગભગ પચ્ચીસેક કૂતરાંમાં સીલુનો પત્તો જ નહોતો લાગતો. ઘણાય પથ્થર ફેંકાયા. અરે લગભગ વરસાદ વરસ્યો. કોઈ કોઈ તો વળીઓ તાણી લાવીને દોડ્યા, પરંતુ પેલાં કૂતરાં – અરે એક-બે તો તમ્મર ખાઈને પડ્યાં તો બે-ચાર ભાગ્યાં પણ ખરાં, પણ તોય સીલુના પેલા ઊડતા વાળ સિવાય કશું જ નહોતું દેખાતું… જ્યારે એના બરાડા તો કાન – અરે બાપુનું તો કાળજું પણ ફાડી નાખતા હતા. બાપુએ ઘાંટો પાડ્યો: ‘અરે ક્યાં મરી ગયા બધા? મારી બંદૂક લાવો.’

લોકોમાં થરથરાટી બોલી ગઈ.

કોઈક દોડ્યું. બંદૂક લાવ્યું. બાપુ બરાડ્યા: ‘આ નહિ સાલા ગધ્ધા, બાર નંબરની.’

અને એ બાર નંબરની બંદૂક એના કવરમાંથી બહાર આવે, હારડામાંથી કારતૂસ નીકળે તે પહેલાં તો ત્યાં કૂતરાંના પેલા ઢગલા પર કેટલીય વળીઓની ફાચરો ઊડી ગઈ. બે-ચાર કૂતરાંની લોથ વળી ગઈ. આડાઅવળીમાં એ મારનારામાં જ કોઈકને પગે તો કોઈકને હાથે પણ લોહી નીકળી ગયું.

ક્ષણભર તો બાપુના હાથમાં આવેલી બંદૂક એમ ને એમ જ રહી ગઈ. કોને માથે તાકે! સફેદને બદલે લાલ રંગમાં ફેરવાઈ ગયેલો સીલુ તો છેલ્લો તડફડાટ કરી રહ્યો હતો. અને તાકેય કોની સામે? કૂતરાં તો ક્યારનાંય પલાયન કરી ગયાં હતાં જ્યારે પોતાને કરડનાર પેલી કાબરી કૂતરી તો સામે જ પડી રહી કકવાડા કરી રહી હતી.

બાપુની બેનાળી બંદૂક કરતાંય પેલી ભૂખરી આંખો વધારે ભયંકર હતી. તો શાન્તિ તો વળી એથીય કારમી હતી અને એ શાન્તિ તોડતા મરણપંથે પડેલા પેલા બે-ચાર કૂતરાના આર્તનાદો તો વળી એટલી હદે ભય પમાડતા હતા કે આસપાસ ઊભેલાં ગામલોકો પણ છટકવા લાગ્યાં. બાપુની આસપાસ ઊભેલાં વીસ-પચ્ચીસ માણસો પણ છૂ થઈ જાત, પરંતુ એમને પગ ઉપાડવો – અરે હાલવું એ ઊભા રહેવા કરતાં વધારે જોખમભર્યું લાગતું હતું.

બાપુ બરાડી ઊઠ્યા: ‘શું ઊભા રહ્યા છો ઈડિયટ બધા? જાઓ, ને ગામમાંથી એકેએક કૂતરું સામેના પેલા નવેલા (બે ઘર વચ્ચેની જગ્યા) આગળ હાંકી લાવો. ને ગામમાં બધાંને કહી દો કે એ તરફ કોઈ ફરકે નહિ; ફરકશે ને મરી જશે તો એ જાણે. જાઓ જલદી કરો.’

સૌ કોઈને જવામાં જ સલામતી લાગતી હતી. એક મિનિટમાં તો ત્યાં બાપુ સિવાય માનવી નામે કોઈ ન હતું.

ગામના ઘણાખરા તો ઘરમાં જ પેસી ગયા હતા. અને જે લોકો પેલા સિપાહી અને ચાકરોની આંખ નીચે હતા એય બને ત્યાં સુધી તો કૂતરાંને હાંકી લાવવાને બદલે છોડી જ મૂકતા હતા. ખુદ સિપાહી અને ચાકરોનો વિચાર પણ એવો જ હતો. પરંતુ બીજી બાજુ, એ સિવાય બાપુનો રોષ નહિ ઊતરે એ પણ જાણતા હતા. પેલા ગામલોકોને પણ સમજાવ્યું: ‘અલ્યા થોડાંક કૂતરાને લઈ લો એટલે ગામ પરથી ગરો (ગ્રહ) ઊતરે.’

વાત ખોટી પણ ન હતી. ગામના ગરો (ગ્રહ) ટાળવા આઠ-દસ કૂતરાંને ઘેરવાં જ પડ્યાં, જેમાંથી માંડ પાંચને પેલા નવેલા આગળ લાવી શકાયાં. અલબત્ત ગામલોકોના મનમાં તો હજુય આમ જ હતું: ‘બાપુ આમ સાચમાચ તો નહિ મારી નાખે!’ પણ બાપુએ તો પાંચ જ પળમાં એ પાંચ જીવને રામશરણ કરી નાખ્યા. સાથે જ ઘાંટો પાડ્યો: ‘ક્યાં છે બીજાં? કેટલી વાર?’

‘કોની માએ સવાશેર સૂંઠ ખાધી છે કે જવાબ આપે? છેવટે જાનુમિયાંએ હિંમત કરી: પણ બાપુ, કૂતરું તો આટઆટલામાં દેખાવા જ નથી જડતું. એ તો બધાં કયારનાંય ગામ છોડીને—’

‘અરે આ હરામીઓએ ઘરોમાં ઘાલી દીધાં હશે. તપાસ કરો ને કોઈના ઘરમાંથી નીકળે તો એ ઘરધણીને પણ સામે લાવીને ખડો કરી દો. બાપુએ હુકમ કર્યો.

વળી પાછા જાનુમિયાં, પેલા ચાકર અને ગામના આઠ-દસ માણસોએ પીઠ ફેરવી.

પણ ત્યાં તો બાપુ ઊભા થઈ ગયા. ‘જાનુ, પેલા સીલુને કશાક કપડામાં વીંટીને મોટરમાં મૂકી દે.’ કહી ચોપાડ તરફ પીઠ ફેરવતાં બબડ્યા: ‘એ તો લાવ્યાં તમે કૂતરાં!’

કપડાં માટે જાનુમિયાંને પેલો જ જુવાન હાથ આવ્યો. બીજાઓ પાસે – કોઈ ખાલી ખભે હતા તો કોઈની પાસે મેલી અને ફાટેલી પછેડી હતી એ પણ એક કારણ હોય – ગમે તેમ પણ જે પછેડીથી સીલુ ઝાંખો પડી જતો હતો એ જ પછેડી સીલુનું કફન બની.

પેલો જુવાન તો વિચારમાં જ પડી ગયો: ‘અરે ભગવાન! બીજું બધું તો ઠીક પણ મેં શું ગુનો કર્યો હતો કે દંડમાં આ પછેડી આલવી પડી!…’ મોટર ઊપડી ત્યારે પણ એ તો આ જ સવાલ પૂછી રહ્યો હતો. ઊંચે શ્વાસે ઇધરઉધર ભરાઈ રહેલાં સૌ કોઈને ખાતરી હતી કે બાપુ આ કૂતરાની કિંમત પાંચસો રૂપિયા ગામ ઉપર ફાળવવાના. પણ એ ફિકર કરતાંય મોટી ફિકર તો: ‘કરશે જે કરવું હશે એ, પણ અત્યારે અહીંથી એના ગરો જાય છે! એ હતી.

ને જ્યારે એ મોટર – બાપુના ગરો – ‘ઘરરર… છુફ-છૂફ’ના અવાજ સાથે નીકળ્યા ત્યાં જ એમનાં ફિક્કા પડી ગયેલાં મોં પર કંઈક તેજ આવ્યું; હૈયાં પણ રાબેતા મુજબ થડકવા લાગ્યાં. આ પછી અડધા જ કલાકમાં જાનુમિયાં, ભોઈ વગેરે પણ લાવ્યા હતા એ સામાન સાથે ને આવ્યા હતા એ રસ્તા વાટે રવાના થઈ ગયા.

મુખીના ફળિયામાં પેલાં આડાં પડેલાં આઠ કૂતરાં સિવાય કોઈ જ ન હતું. કાગડાની ઊડાઊડ અને અધમૂઆના તરફડાટ સિવાય કશું જ હલનચલન પણ નો’તું દેખાતું. હૃદયવિદારક આર્તનાદો નીકળતા હતા છતાંય આખા ફળિયાને કોઈક શાન્તિ જાણે ભરખી રહી હતી.

આવી પહોંચેલો ગામનો વાળનારો, ચલમ ફૂંકતો ફૂંકતો છેલ્લી ચીસો નાખતાં કૂતરાંની મરવાની વાટ જોતો સ્મશાનમાં ભૂત ભમે તેમ ભમી રહ્યો.

સુખદુઃખનાં સાથી

‘કોઈ આંધળીને પાઈપૈસો આપો, માબાપ!’ ફૂટપાથની ધાર પર બેસી એક બાઈ પોકારી રહી હતી.

‘માબાપ, કોઈ લૂલાંલંગડાં પર દિયા કરો, બાપ!’ બાજુમાંથી એક, બેઉ પગે લંગડાનો અવાજ આવ્યો.

‘કુણ જાણે નખ્ખોદિયાં ક્યાંથી ટળે છે? જ્યાં જાઉં છું ત્યાં કેડે ને કેડે…’ બબડતી પેલી આંધળી બાઈ ઊઠી અને દીવાલનો ભોમિયો બનાવી ચાલવા લાગી.

‘એ બેસ બસ. હું જાઉં છું.’ પેલા અપંગે ઢસડાતાં કહ્યું.

‘તારા બાપનો રસ્તો છે?’ – એને બદલે, આવું કહેનાર આ પહેલું જ માણસ સાંભળતાં, તે બાઈને મશ્કરી લાગી. આસ્તે આસ્તે ચાલતાં તેણે કહ્યું : ‘જવું’તું ત્યારે તારું મૂળ જવા અહીં પાસે ઘલાણો’તો?’

‘ના, ના, ખરું કહું છું, બેસ’, લંગડાએ કહ્યું અને પછી હસતાં હસતાં ઉમેર્યું, ‘અમથું ગયેલા મૂળનું મૂળ શું કામ કાઢે છે?’ એટલામાં રસ્તે જતા એક ધાર્મિક માણસને દેખતાં એનો અન્નપૂર્ણા જેવો વાડકો ધરતાં બોલી પડ્યો : ‘લંગડાને કોઈ આલો, માબાપ!’

‘આંધળીને પાઈ પૈસો આલો, માબાપ!’ કહી બાઈએ પણ ઝટ પીઠ ફેરવતાં વાડકો ધર્યો; પેલા શેઠે લંગડાના વાડકામાં પાઈ નાખી. ખણખણાટ સાંભળતાં પાછી પેલી બાઈ આર્જવી રહી. શેઠને ચાલી જતા જોઈ લંગડાએ ભલામણ કરી : ‘આ આંધળીને આલતા જાઓ, શેઠ!’

શેઠને દયા આવી અને પાછા ખિસ્સામાંથી પાઈ કાઢતાં કાઢતાં પૂછ્યું : ‘અલ્યા, તારી બૈરી છે?’

‘હઆં માબાપ!’ લંગડાથી બોલી જવાયું, અને પેલી બાઈ કાંઈ કહેવા જાય તે પહેલાં વાડકામાં કશુંક ખખડ્યું. શબ્દો જીભ પર જ રહ્યા. ગુસ્સો વાયરે ભળ્યો.

શેઠના ગયા કેડે, દૂર દૂર નજર દોડાવી લઈ લંગડાએ હજુ ઊભી રહેલી એ બાઈને વળી કહ્યું : ‘લે બેસ, હું જઉં છું.’

પેલી બાઈ બેઠી, અને લંગડાના ખસવાનો અવાજ આવતાં બોલી : ‘બેસ ને તુંય, કાંઈ મારા કરમમાંથી થોડું લઈ લેવાનો છે?’

‘પણ પાછી મૂળ કાઢે તો?’

‘તું તો કે’તો’તો ને મૂળ ‘રે’વા સરખું તો કોઈ નથી?’ સહેજ મોં મલકાવતાં બાઈ બોલી, અને પછી પેલા શેઠને કહેલું યાદ આવતાં મોં ચઢાવી ઉમેર્યું : ‘જો પાછો પેલા શેઠને કહ્યું એવું ફરી કે’તો?’

‘અરે ગાંડી, એમ કહ્યું તો પાઈ મળી, એમાં તારું શું ગયું?’

બાઈએ તેના તરફ ફક્ત ડોકું ફેરવ્યું. લંગડાએ એની નાચતી પાંપણો પરથી પારખ્યું કે એ અંધ આંખોમાં મોહિની છે.

પછી પેલીએ એનું કામ શરૂ કર્યું : ‘આંધળીની કોઈ દિયા કરો માબાપ. કોઈ પાઈ પૈસો …’

‘શું કામ મોઢું દુખાડે છે? કોઈ આવતું હશે તો હું કાંઈ નહીં બોલું? એટલે તુંય બોલજે.’

બાઈને પણ એ વાત ગમી. છતાંય રોજની ટેવ પ્રમાણે બોલી જવાતું હતું. અને જ્યારે પેલો લંગડો બોલતો ત્યારે વળી બમણા વેગે બોલતી.

એમ કરતાં અંધારું પડ્યું. પેલી બાઈ ઊઠી ચાલવા લાગી.

‘ક્યાં જઈશ? તારે ક્યાંય ઠામઠેકાણું છે?’ લંગડાએ પૂછ્યું.

‘તારે શી પંચાત? જઈશ મારે જ્યાં જતી હઈશ ત્યાં. ભિખારીને વળી ઠામઠેકાણાં શાં?’ ચાલતાં ચાલતાં તે બોલી. પેલાના જવાબની આશા હતી, પણ વ્યર્થ ગઈ.

લંગડો કંઈ ન બોલ્યો. તેણે પણ હમણાં બેચાર દિવસથી ગણેલા નવા ઘર તરફ સરકવા માંડ્યું.

બીજે દિવસ સૂર્યના આવતા પહેલાં લંગડો પેલે ઠેકાણે આવી બેઠો. અને પેલી બાઈની પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યો. થોડી વાર કેડે દૂરથી તે બાઈ આવતી દેખાઈ. લંગડાએ બમણા વેગે ઘાંટો પાડ્યો : ‘કોઈ દિયા કરો રે શેઠ! કોઈ લંગડાને પાઈ પૈસો…’

પેલી બાઈ પણ તેનાથી થોડે છેટે બેસી દયાળુઓને આર્જવી રહી.

બપોર ચડ્યે, ઘરાકોની અવરજવર ઓછી થતાં, લંગડાએ તો બાઈ તરફ સરકતાં પૂછ્યું : ‘કેટલા પૈસા આવ્યા?’

‘એક આનો ને બે પાઈ. તારે કેટલા થયા?’ બાઈએ પૂછ્યું.

‘મારે તો એક આનામાંય બે પાઈ ઘટે છે.’ એટલામાં તો લંગડો છેક પાસે આવી લાગ્યો હતો.

થોડી વાર ચુપકીદી છવાઈ.

‘તારું નામ શું?’ લંગડાએ પૂછ્યું.

‘તારે શું કામ છે! તારું નામ કે’ને!’

‘મારું નામ તો ચમનો.’

‘ત્યારે મારું નામ જમની.’ કહી જમનીએ તેના તરફ મોં ફેરવ્યું.

ચમને જમનીના મોં પર હાસ્ય જોઈ હિંમત કરી કહ્યું : ‘જમની કરતાં ચમની નામ રાખ.’

‘તારું જ જમનો રાખ ને!’

એટલામાં ચમને બે-ચાર ઘરાક જેવા આવતા ભાળી બોલવા માંડ્યું : ‘લંગડાને કોઈ…’

‘આંધળીને કોઈ…!’ જમનીએ પણ બોલવા માંડ્યું.

બપોર નમતાં બેઉ જણે બબ્બે પૈસાના ચણા લઈ લારીવાળાને ખટાવ્યો.

સાંજ પડતાં પાછો હિસાબકિતાબ કર્યો અને જવાની તૈયારી કરી. જતાં જતાં ચમને પૂછ્યું : ‘કાલે અગ્યારસ છે. ભદરકાળી માતાએ આવીશ?’

‘હું શી રીતે આવું? ક્યાંય ભૂલી પડું તો?’

‘તું અહીં આવજે, પછી આપણે બેય જઈશું.’

‘સારું.’ કહી જમનીએ ચાલવા માંડ્યું.

બેઉના ઉપર કાળનો કુહાડો તો બહુ નહોતો ફર્યો; હશે, અઠ્ઠાવીસ-ત્રીસની આજુબાજુ. પણ ભૂખના કુહાડાએ અંગને વેરણછેરણ કરી નાખ્યું હતું.

પાછો દિવસ ઊગ્યો, ને લંગડો તે રસ્તા ઉપર આવી જમનીની રાહ જોતો બેઠો. થોડી વાર કેડે જમની પણ આવી લાગી.

‘જો, મારી પાછળ આવ્યા કર.’ કહી ચમન ખસવા લાગ્યો. રોજ જે રસ્તો કાપતાં ઘણી વાર થતી, તે આજ તેનાથી ઝટ ઝટ કપાઈ જતો હતો – આજ એને ચાલ પર કાબૂ રાખવો પડ્યો. રસ્તામાં ઊતરવાનું કે ચડવાનું આવતું તો ચમન જમનીને ચેતવતો : ‘જોજે ઢાળ છે’. ‘એ અહીં ચડવાનું છે.’ વળી કોઈ મોટર કે ઘોડાગાડી રસ્તો ઓળંગતાં દેખાતી તોપણ બોલી ઊઠતો : ‘જમની, ઊભી રે’, મોટર આવે છે.’ અને એમ કરતાં કરતાં બેઉ જણે ધારેલે ઠેકાણે આવી, માતાને આંગણે ધૂણી ધખાવી : ‘માબાપ! કોઈ…!’

સાંજ પડવા આવતાં, બેઉ જણ ઊઠ્યાં. આજ એમનામાં સારી કમાણીનો ઉલ્લાસ હતો તેમાંય જમનીને વધારે.

‘પેલી જગા આવતાં કે’જે પાછો હોં!’ જમનીએ કહ્યું.

વીજળીના ગોળા, પોતાનાં અંતર બાળી બાળી રસ્તાઓને ઝળહળાવી રહ્યા. ચમને રસ્તાની આજુબાજુ ઘૂઘવતા અંધારાને જોઈ રાત પડતી જાણી; જમનીએ વાતાવરણની બોલચાલ ઉપરથી રાત પડતી માની.

જમનીના અંતરમાં આથી આછી ફડક હતી : ‘ચમનો ક્યાંય અવળી દિશાએ ન દોરી જતો હોય!’ અને સવારના કાપેલા રસ્તાનું માપ કાઢતાં ઘડી ઘડી હાથને ભીંત તરફ લંબાવી ખાતરી કરી જોતી : ‘પેલી ભીંત આવી કે નહીં?!’

‘આ તારી હદ આવી, જમની! તું નિત આ મેરથી જ આવતી’તી.’

‘હઆં, બરોબર આ જ.’ જમનીએ ઊભા રહી દીવાલને આંગળીઓથી જ જોઈ કહ્યું અને મગજમાંના એના નિતના રસ્તાનો નકશો પણ વિચારી રહી. વળી આ માતાના રસ્તાનો નકશો પણ ચીતરી લેવા ઓછોવત્તો પ્રયત્ન કરવા લાગી. એટલામાં ચમનનો અવાજ આવ્યો. ‘જમની! તું ક્યાં પડી રે’ છે? સારી જગા ન હોય તો મેં એક સારું ઠેકાણું ખોળી કાઢ્યું છે, ત્યાં નથી કોઈ ભિખારી વિતાડે એવું કે નથી પોલીસવાળા છેડે એવું.’

અને જમનીને ચૂપ રહેલી જોઈ પાછું પૂછ્યું : ‘લે હીંડ, આવે છે?’

જમનીએ ફૂટપાથની એક દીવાલે સોડે ઝાડનાં બે જબરાં થડિયાં, એની વચ્ચે સૂઈ રહે એટલી જગ્યા, થોડે છેટે પાણીનો નળ, એમ પોતાના ઘર તથા લત્તાનું સ્મરણ કર્યું. વળી અખંડરાત જાગતાની સાક્ષી પૂરતાં ભસ્યાં કરતાં બે કૂતરાં યાદ કર્યાં. તેને જવું ન ગમ્યું. ‘ના, મારે તો સારી જગા છે.’

‘તો તું જાણે, બાકી આ જગા સારી હતી.’ ચમન ઉદાસ થતાં બોલ્યો. અને પછી ઘસડાવા માંડતાં કહ્યું : ‘જા, તો.’

જમની ચમનની ઉદાસી સમજી ગઈ. તેને પણ બેઉ પગે લૂલો જાણેલો અને અવાજથી કલ્પેલો ચમન છોડી જવો આજ નહોતો ગમતો. આખરે પોતાને પંથે પડતાં જમનીએ પૂછ્યું : ‘કાલ આવીશ ને?’

‘પાછી તું ભાંડશે તો?’

‘એવું ન બોલતો હોય તો! મેં ક્યારે તને ભાંડ્યો છે?’ મોં પર બનાવટી રોષ હતો.

‘સારું, જા.’ ચમને હસતાં હસતાં કહ્યું અને પછી વૃક્ષ નીચેના પોતાના ઘરને ગળે કોઈ ન પડી ગયું હોય એ ફિકરે હાથની ફંગાળો ભરતો સરકવા માંડ્યો.

ઉનાળાનો સમય હતો એટલે બેઉને બિસ્તરાની પીડા ઓછી હતી.

પછી તો રોજ જમની તથા ચમન એ રસ્તા પર બેસતાં અને નવરાશની ઘડીએ વાતોચીતોપણ કરતાં.

એક દિવસ જમની પોકારી રહી હતી : ‘માબાપ! કોઈ…’ એટલામાં વાડકામાં કંઈક ખખડ્યું. જમનીએ હાથ ફેરવી જોતાં અને પાઈપૈસાને બદલે કાંકરી હાથ આવતાં બાજુમાં બેઠેલા ચમનને છૂટી મારતાં કહ્યું : ‘ચાળાનો ભરેલો ન દીઠો હોય તો!’ અને અવળી દિશામાં ચમનને ખડખડાટ હસતો સાંભળી બોલી : ‘આવજે મારી પાસે હવે!’ ચમન તો હસતો જ હતો.

આજે જમનીનું અક્ષયપાત્ર રૂઠ્યું હતું. સાંજ પડતાં ફક્ત ચાર પાઈ મળી હતી. સાલ્લાની પાલવતિજોરીએ બાંધેલા ચાર આનામાંથી ખાવું પડશે એ વિચારે તે ઉદાસ હતી. ચમનને પણ આજ પૈસો જ મળ્યો હતો, પણ તેની પાસે અકબંધ પડેલા બે રૂપિયાનો તેને તો ગરમાવો હતો.

‘લે ચાલ, વેળા થઈ, જવું નથી?’ ચમને પૂછ્યું.

‘બેસ ને! કોઈ દિયાળુ આવે તો.’ જમની બોલી.

ચમન જમનીની ઉદાસીનું કારણ કળી ગયો.

એવામાં જમનીના કાને બૂટનો ખડખડાટ સાંભળ્યો. ‘કોઈ આંધળીને આપો, માબાપ!’

છાલામાં કંઈક પડતું સાંભળી ‘જીવતા રો’ શેઠ, ભગવાન તમારો વેલો વધારો.’ અને છાલામાંથી પૈસો હાથ આવતાં મોં પર આનંદ નાચી રહ્યો.

‘જમની વેલો તો શેં વધે. મૂળમાં બૈરું જ ન હોય પછી? ભગવાન બૈરું આલે એમ કે.’ કહી ચમન હસવા લાગ્યો.

જમની, સમજી ગઈ. પેલા બૂટ તો સીધા જ જતા સાંભળ્યા હતા. માન ન માન, પણ કારસ્તાન ચમનનાં જ છે, વિચારી બોલી : ‘લે આ તારો પૈસો.’

‘પૈસાને શું કરું? મારે તો બૈરું મળે એવો આશરવાદ જોઈએ છે.’

‘એય મળશે, લે.’ ચમન તરફ પૈસો ધરેલો હાથ એમ ને એમ રાખી જમની બોલી.

‘દાનમાં દીધેલું પાછું ન લેવાય.’

‘ઊંહું, તારે લેવો જ પડશે.’

‘એક શરત કબૂલે તો લઉં.’ ચમને સહેજ પાસે ખસતાં કહ્યું.

આલમને આંગણે અંધારાં ઘૂઘવતાં હતાં, પણ બેમાંથી એકેને ભાન નહોતું.

‘શું?’ જમનીએ ઇંતેજારી દર્શાવતા અવાજે પૂછ્યું.

‘તું આજ મારે ઘેર પરુણી થાય તો.’ ચમને છાતી પર હાથ રાખી કહ્યું.

જમની વિચારમાં પડી અને થોડી વાર પછી બોલી : ‘તો તું જ મારી હારે હીંડ ને!’

‘આવી જગા ત્યાં નહીં હોય, જમની! અહીંથી ઘણું છેટું નથી. આ હવેલીઓથી થોડે વેગળે ઉઘાડામાં એક લીમડો છે. કોઈયે નામ લે એવું નથી ત્યાં.’ અને થોડી વાર છાના રહી પાછું ચલાવ્યું : ‘આજ ન ગોઠે તો કાલ ન આવતી.’

‘લે હીંડ ત્યારે.’ કહી જમની ઊઠી.

ચમનનું હૈયું થનગની ઊઠ્યું – ભક્તને ઘેર જાણે ભગવાન આવતા હોય એમ.

‘ઊભી રે’, થોડાં ભજિયાં લઈ લઈએ. તું અહીં ઊભી રે’જે. હું તો આમ આવ્યો.’ હાથોના ઠેકડા ભરતો ચમન બોલ્યો અને નજીકની હોટલમાંથી શેર ભજિયાં લઈ, ખભે વીંટાળેલા કપડાએ ગાંઠ મારી, ઘડીકમાં પાછો ફર્યો.

‘લે, ચાલ,’ ચમન આગળ થતાં બોલ્યો. પાછળ અવાજની લાકડીએ જમની દોરાઈ.

ચમનનું ઘર આવી પહોંચ્યું. તેનું ઘર ધરતીમાતાએ અંતરનાં અમી પાઈ ઉછેર્યું હતું. કુદરતે આછી આછી પાંદડીએ છાયું હતું. અનિલ સદાય જેને હસાડ્યા-રમાડ્યા કરતો હતો અને રોગ જેનાથી તોબા પોકારતો હતો – એવા એ લીમડા નીચે હતું. ચારેબાજુ મેદાનનું ખુલ્લું આંગણું હતું. નીચે સદાય પડી ને પાથરી રહેતી ધૂળની પથારી પર ઠરતાં ચમને જમનીને કહ્યું : ‘બેસ.’

પછી ભજિયાં છોડી બેઉ જણ ખાવા લાગ્યાં. જમનીની ભૂખ આજ ક્યાંય મૂઠીઓ વાળી ગઈ હતી. પણ ભજિયાંના સ્વાદે થોડીક તાજી કરી. તેણે હાથ ફેરવતાં પૂછ્યું : ‘તું તો ખાય છે કે નથી ખાતો?’

‘ખઉં છું ને?’ ચમને જમનીના હાથને અડે એમ ભજિયું લેતાં કહ્યું. એને તો આજ જાણે જીવતરની ભૂખ ભાંગી હોય એવું હતું.

થોડી વાર પછી પાછી જમની બોલી : ‘લુચ્ચો! ભજિયાં તો એટલાં ને એટલાં લાગે છે.’ અને ચમનને ‘ના, ના, ખાઉં છું ને?’ કહેતો સાંભળી પૂછ્યું, ‘ખા જો મારા સમ?’ પણ જ્યારે ચમન કાંઈ ન બોલ્યો ત્યારે, ‘એમ નહીં, અડધોઅડધ ભાગ પાડીએ.’ કહી બેઉ હાથે ભાગ પાડી પોતાનાં ભજિયાં પર એક હાથ મૂકી ખાવા લાગી.

‘તેં તો ઓછાં લીધાં!’

‘મારે વધારે નથી ખાવાં.’ જમનીએ કહ્યું.

ખાઈ પરવાર્યા કેડે ચમન જમનીને થોડેક દૂર આવેલા નળે દોરી ગયો. બેઉ જણ પાણી પી પાછાં ફર્યાં અને આડાં પડી મોડી રાત સુધી વાતો કરતાં કરતાં ઊંઘી ગયાં.

પછી તો જમની તથા ચમન સાથે જ માગવા જતાં, સાથે જ ખાતાં અને સાથે જ રહેવા લાગ્યાં.

ચોમાસું શરૂ થઈ ગયું હતું. ચમનને ઘર બદલવાની જરૂર જણાઈ. તું બેસ, હું જરા કોઈ સારું ઠેકાણું જોઈ આવું.’ કહી ચમન બેઉ હાથ વચ્ચે શરીર ઝુલાવતો નીકળ્યો.

‘જો ક્યાંય બહુ છેટે ન જતો. પાછો થાકી જઈશ. ને ઝટ પાછો વળજે.’ જમનીએ કહ્યું અને પાછી ઘરાકોની દયા યાચી રહી.

ચમન મોડેથી, ઘર ખોળી આવી લાગ્યો અને થોડી વાર પછી ગગનનો આગગોળો ક્ષિતિજના જડબામાં અદૃશ્ય થતાં બેઉ ઊઠ્યાં.

થોડેક ગયા કેડે દૂરથી લૉજ જોઈ ચમનના મોંમાં પાણી વળ્યું. ‘જમની! બે પૈસા મારી પાસે છે. જો એક આનો આલે તો દાળભાત લાવત. ઘણા દન થયા, આજ સવાદ થયો’તો.’

ભેગાં રહ્યાં કેડે બેઉની લક્ષ્મી જમનીના સાલ્લાને છેડે રહેતી.

‘તે લે ને, ના કોણે કહી? પણ લાવીશ શામાં?’

‘એક શકોરું મેં સંતાડી રાખ્યું છે. એ વીશીની પાસે ગટરના બાકોરામાં. તું ન’તી ત્યારે કો’ક કો’ક દન ત્યાં ખાઈ આવતો.’

‘પણ તને લાવતાં શી રીતે ફાવશે? લે હીંડ, હુંય આવું.’ જમની બોલી.

વીશી પાસે જતાં ચમને, ફૂટપાથની કિનારી નીચે પાણી જવાના બાકોરામાંથી શકોરું કાઢી એક છોકરાને કહ્યું : ‘ભાઈ! એક છ પૈસાના દાળભાત આપો ને!’

થોડી વાર પછી છોકરો દાળભાત નાખવા આવ્યો.

‘શાક નથી લાવ્યા, ભાઈસા’બ?’ ચમને ખાલી દાળભાત જોઈ પૂછ્યું.

‘લેવા હોય તો લે, નહીં તો ચાલતો થા. સાલી ભિખારીની જાત ને સ્વાદ તો જુઓ!’ થડે બેઠેલા શેઠ બોલ્યા.

ચમને વાટલું ધર્યું.

‘અલ્યા, પૈસા લીધા?’ શેઠે પૂછ્યું.

છોકરાએ પહેલાં પૈસા મુકાવ્યા અને પછી દાળભાત વાટલામાં નાખી, પૈસા લઈ ચાલતો થયો. ચમન-જમનીનું રગશિયું ગાડું પણ ચાલવા માંડ્યું.

‘હવે પડવા દે ને? દાળભાતમાં ઉમેરો થશે. ક્યાંય પડી-બડી જઈશ.’ અને વરસાદનાં ફોરાંને ટાળવા શકોરા પર પાલવ ઢાંકતી જમનીને કહ્યું.

એક દીવાલ પર નાગની ફેણ માફક ઝૂકેલા વૃક્ષ નીચે ઠરતાં ચમન બોલ્યો : ‘બેસ જો. અહીં છાંટોય પડે છે?’

‘સારું ખોળી કાઢ્યું છે! કોરુંકટ છે.’ જમનીએ બેસતાં કહ્યું.

‘મેં તો ગયે વર્ષે અહીં ચોમાસું ગાળ્યું’તું.’ ચમને કહ્યું. અને જમનીનો ખભો હલાવતાં ઉમેર્યું : ‘પણ એ વેળાએ જમની ન’તી. રાત તો જાણે કરડવા દોડતી.’ પછી બેઉ જણ, વચ્ચે વાટલું રાખી ખાવા વળ્યાં.

‘તું ભીંત બાજુ સૂઈ રહે’ જમનીએ ફૂટપાથની કિનાર તરફ ખસતા ચમનાને કહ્યું.

‘ના, એણી પા તું સૂઈ રહે.’ ચમને કહ્યું.

અને એમ કેટલીય રકઝક પછી જમની દીવાલ તરફ સૂતી. સોડમાં ચમન સૂતો.

એમ કરતાં દિવાળીના દિવસો આવ્યા. જમનીને ચમન પેલા રોજના ઠેકાણે મૂકી, બેઉ હાથના ઘોડા પર ચડી અલકમલકને મંદિરે ઘૂમી આવી. સુખિયા લોકોની દયાથી પાઈ પૈસો મેળવી એની મીઠાઈ લઈ સાંજે મુકામ પર જમનીને તેડી જઈ એની આગળ મૂકતો.

‘તું ખા ને!’ જમની કહેતી.

‘મેં તો ખાધું છે : તું ખા.’ કહી ચમન ના પાડતો.

‘ના, ખાધું હોય તોય ફરી વાર ખા, પણ એમ તો હું એકલી નહીં ખાઉં.’ અને આમ જ્યારે ચમનને ખાવું જ પડતું, ત્યારે જમની પાંપણો નચાવીને કહેતી, હું તને ન ઓળખતી હોઉં ત્યારે ને? પણ કાલથી તું ન જતો. ક્યાંય ફરવામાં ને ફરવામાં મોટર નીચે આવી જઈશ. બળ્યું એ ખાવું. જીભને તો જેટલા સવાદ કરીએ એટલા ઓછા.’

‘આ બે દન. પછી ક્યાંથી આવા ચચાર આના મળવાનાય છે. ને આવું ખાવાનાંય છીએ?’

‘મૂવું નહીં મળે તો! થોડું મળશે તો સોંઘું ખાઈશું.’

દિવાળીય પસાર થઈ ગઈ.

એક દિવસ રાતના ઠંડીનો ચમકારો જોઈ ચમને સોડમાં સૂતેલી જમનીને પૂછ્યું :

‘જમની! કેટલા પૈસા છે!’

‘બે રૂપિયા ને એક આઠ આની બંધક છે. બીજી થોડીક પાઈઓ છે. કેમ પૂછવું પડ્યું?’

‘કાલે શક્કરવારીમાંથી એક સાલ્લો ને ઘાઘરો લઈ આવું.’ અને પછી જમનીના અંગ પર નજર દોડાવતાં ઉમેર્યું : ‘જો ને તારાં લૂગડાં! કાઢ્યું હોય તો એક ગયણુંય સાબત ન નીકળે.’

‘ત્યારે તારે ક્યાં સાજાં છે?’ અને આડા પડેલા ચમનના શરીર પર હાથ ફેરવતાં ‘આ…આ, જેમતેમ ગાંઠો મારીને તો વેંઢારી રાખ્યાં છે.’

‘મારી વાત તો ઠીક છે.’

‘ના; લાવે તો બેયને સારુ લાવજે, નહીં તો નહીં પહેરું, હા!’ જમનીએ કહ્યું.

જમની તથા ચમન ઠંડીના ચમકારામાં દિવસ ઊગતા પહેલાં રોજના સ્થાને આવી બેઠાં હતાં. માતા ચડી હોય એમ શરીર કાંપતું હતું. મોં પોકારી રહ્યું હતું : ‘કોઈ દિયાળુ દિયા કરો રે, શેઠ!’ પણ દયાળુનાય શા ભોગ લાગ્યા હોય તે આવા વખતે ખિસ્સામાંથી હાથ બહાર કાઢે?

પેપરોવાળા ઝડપી ચાલથી ઠંડીને હંફાવતા પોકારી રહ્યા હતા : ‘ઠેર ઠેર પડેલાં હિમ! હિમે તારાજ થયેલો પાક…!’

‘આજ તો બહુ ટાઢ છે, જમની! ગોદડી વીંટી છે તોય કાળજું કાંપે છે!’ ચમને કડકડતી દાઢીએ વાત કરી.

‘તે અહીં મારે પડખે દબાઈને બેસ ને!’

‘ના રે ના, કોઈ પાઈ-પૈસો આપતું હોય તોય ન આપે.’ ચમને ભેગું હાસ્યને ભેળવ્યું.

‘તો ક્યાંક તાપમાં જઈને બેસ. હવે તો તાપ નીકળ્યો હશે!’ જમનીએ કહ્યું અને પોતે ઓઢેલી ચારશેરેક ગાભાની ગોદડી કાઢતાં બોલી : ‘લે, આ ગોદડી લેતો જા.’

‘અરે ના, તું રે’વા દે, પેલા તાપમાં જઈને બેસું છું.’ કહી ચમન સરકવા લાગ્યો. ધીમે ધીમે આજ હાથ ઊભા રહે તેમ નહોતું.

બપોર થવા આવ્યા તોય ચમનની ટાઢ ઊડી નહીં. જમનીને વહેમ પડ્યો, ‘કે પછી તાવ-વાબ આવ્યો છે?’ કહી ચમનના શરીરને હાથ અડાડતામાં બોલી પડી : ‘હાય હાય! શું ટાઢ ટાઢ કરે છે? ડિલ તો તાવે ધીખે છે!’

‘એ તો અમથું.’ ચમને જમનીના મોં પરથી ઊડી જતું લોહી જોતાં કહ્યું.

‘અમથું શું તારું કપાળ! લે આ ગોદડી ને સૂઈ જા ઓઢીને.’

ચમનથી આ વખત ના ન પાડી શકાઈ. ના પાડવી તેને યોગ્ય પણ ન લાગી : અને બેઉ ગોદડીઓ ઓઢી ભીંત સોડે ધ્રૂજતો લાંબો થયો.

જમનીએ વચ્ચે બેત્રણ વાર, ‘પાણી-બાણી પીવું છે? સોડા લાવી આપું?’ વગેરે પૂછી જોયું અને રોજની વેળા થતા પહેલાં, ચમનને આગળ કરી મુકામ પર આવી.

ચમનના શરીર પર તલ મૂકો તો તતડી જાય એવો તાવ હતો. જમનીએ તેને ભીંત સોડે સુવડાવી બેઉ ગોદડીઓ ઓઢાડી અને બીજી બાજુમાં આખી રાત જાગતી પડી રહી તેને હૂંફ આપ્યા કરી.

‘જમની, વેળા થઈ. તું જા.’ સવાર પડતાં ચમને કહ્યું.

‘તને આવો મેલીને?’ જમનીએ કહ્યું.

‘તું જા, જમની!’ હું તો અહીં સૂઈ રહીશ. મને કાંઈ નથી થવાનું, મારું તો ઠીક છે, પણ તું શું ખાઈશ? અધૂરામાં પૂરી કાલની ભૂખી છે. ઊઠ.’ કહી ચમને તેને ધકેલી.

જો ગોદડીઓ અને કપડાંમાં પૈસા ન ખર્ચી નાખ્યા હોત, તો જમની ન જાત; અને પેટને કાંઈ ઓછી લાજ-શરમ છે? વળી તે બેસી રહે તોય શું? થોડો કંઈ દવા-દારૂ કે શેક કરવાનો હતો? પણ તોય તેને ખસવાનું દિલ નહોતું થતું. આખરે જ્યારે ચમને મોંમાં જીભ ન ઘાલી ત્યારે, ‘જો માથે-મોઢે ઓઢીને સૂઈ રે’જે, ને પાણી પીવું પડે તો વાડકો ઓશીકા તરફ ભરી મેલ્યો છે, કહી જમની ઊઠી અને રોજની જગ્યાએ જઈ ભિક્ષાની નોકરીએ ચઢી ગઈ. જીવ ચમનમાં હતો. જીભ રોજને પંથે ચાલતી હતી : ‘આંધળીની કોઈ દિયા કરો માબાપ? –’ પણ મન નહોતું કોઈની ચાલ સાંભળવામાં કે વાતચીત પારખવામાં.

થોડીક વાર થઈ હશે એટલામાં કાને અવાજ આવ્યો : ‘એ અંધી, ઊઠ ઇધર સે.’ જમની સમજી નહીં કે કોને કોણ કહે છે. તેણે તો બોલવું ચાલુ જ રાખ્યું : ‘દિયાળુ કોઈ…’ પણ આ વખત વાક્ય પૂરું ન થઈ શક્યું. ‘સાલી માનતી નહીં હૈ? ઊઠ ઇધર સે.’ મોં આગળથી જ અવાજ આવ્યો. જમની સમજી ગઈ કે પોલીસદાદા છે. ‘સા’બ! આંધળી છું! માગી ખાઉં છું. શું કામ…’

‘અરે ઊઠ, જા દૂસરી જગે બેઠના. ગવર્નરસા’બ ઇધર સે નિકલને કા હૈ, વો માલૂમ નહીં? ઊઠ, નહીં તો અભી દેતા હૂં.’

જમની ઊઠી અને પોતાના ઘર તરફ મોં ફેરવ્યું. ત્યાં તો પાછો પેલો અવાજ આવ્યો : ‘એ ઉધર કહાં જાતી હૈ, ઉસ તરફ જા.’

‘સાબ…!’

‘સુનતી નહીં ઔર સા’બ સા’બ કરતી હૈ?’ જમાદાર ઊખડ્યા અને બાવડે ઝાલી મોં અવળી દિશામાં ફેરવતાં બોલ્યા : ‘જા, ઇસ તરફ હો કર જલદી નિકલ જા.’

જમનીને નછૂટકે અવળી દિશાએ માપવું પડ્યું. થોડેક ગઈ હશે ને બીજો અવાજ આવ્યો : ‘એ નીકળ જલદી.’ જમનીનો જીવ ચમનમાં હતો. આંધળા પગ અજાણ્યા રસ્તે આગળ ને આગળ માપતા હતા. ઘડી ઘડી જુદા અવાજ, પણ એનાં એ વાક્ય અથડાતાં હતાં – ’એ ચલ, જલદી નિકલ.’ વળી એક બીજો અવાજ, ‘બિચારી અંધી હૈ, કહાં જાયગી?’ આવો અવાજ સાંભળતાં કાળજે પૂરી ટાઢક વળે ન વળે ત્યાં તો સાંભળ્યું : ‘અરે મિયાં, ગવર્નરસા’બકા આને કા વખ્ત હોને આયા હૈ!’ અરે પાછો પોતાને જ ઉદ્દેશતો અવાજ લાગ્યો, ‘ચલ, ચલ, જલદી ચલ!’

જમની ક્યાંય ભરાઈ બેસવાનો વિચાર કરી હાથની ઓથે ભીંતને જોવા લાગી, એટલામાં એક ખાંચા જેવું લાગતાં જમની સીધી અંદર ચાલી. ત્યાં તો સાંભળ્યું : ‘એ ક્યાં જાય છે અહીં : બહાર જા.’ લાચાર બની પછી પેલી તૂટેલી દીવાલનો છેડો ખોળી કાઢ્યો અને ચાલવા લાગી. અવાજ તો આવતા જ હતા : ‘ચલ, જલદી ચલ.’ જમનીને સમજ ન પડી કે ગવંડર એવું તે કેવું મનેખ હશે, કે ઠેર ઠેર પોલીસદાદા ઊભા છે! ને પોતે એમને શું કરવાની હતી? વળી જેમ જેમ પગલું આગળ માંડતી તેમ તેમ ચમનની યાદ આવતી હતી. મનમાં ફિકર ઘર કરી બેઠી હતી : ‘એનીય આવી દશા હશે, તો એ ક્યાં જશે!! કેમ કરીને જશે!’ એટલામાં દીવાલે દગો દીધો. જમનીને ખાતરી હતી કે ધરતી દગો દેવાની નથી અને આશરે સીધું માપવા લાગી ત્યાં અવાજ : ‘એ, ઉધર જમણે હાથ કે ખાંચેકો વળ જા!’ આવતાં વળી ખાંચામાં વળી અને છેક દૂર ગઈ ત્યાં સુધી અવાજ આવ્યા કર્યો : ‘ઉધર મત બૈઠના. ઔર આગે જા.’ અને એમ જમની કોઈ ઊંડી ઊંડી ગુફામાં જતી હોય એમ જવા લાગી. થોડી વાર સુધી કંઈ અવાજ ન સાંભળતાં છુટકારાનો દમ લઈ બેસી પડી અને ચમનની પોતા જેવી દશા કલ્પી આંસુ નિતારવા લાગી. સારું હતું કે જોવાનો રસ્તો બંધ હતો, આંસુ વહાવવાનો રસ્તો બંધ નહોતો.

જમનીની કલ્પના ખોટી નહોતી. તેના ગયા કેડે થોડી જ વારમાં ચમનને, કોઈ રાક્ષસી હાથે ઢંઢોળતું અને કહેવા લાગ્યું : ‘ઊઠ, એ ઉલ્લુ, અભી તક સોતા હૈ?’

ચમને આંખ ઉઘાડી જોયું તો પોલીસદાદાના પગ ઢંઢોળતા હતા. ઊઠતાં ઊઠતાંમાં તો પાછો તેમનો પગ ઊપડ્યો. ‘ચલ ઊઠ, ક્યા દેખતા હૈ! ઉઠા યહ સબ.’

‘સા’બ! તાવ આવ્યો છે! અહીં બેસી તો રે’વા…’

‘અરે ચલ, બેસી રે’વાકી બહુ. બુખાર આયા હૈ તો જા હૉસ્પિટલ મેં. ચલ ઊઠ જલદી.’

ચમને પોલીસદાદાની એડીઓના સ્વાદ ઘણી વાર ચાખ્યા હતા. તેણે જવાની તૈયારી કરી. તે ટાઢે ધ્રૂજતો હતો. તાવની સગડી રોમેરોમ ધીખતી હતી. હાથના પંજામાં સળી ઉપાડવા જેટલી પણ તાકાત નહોતી. મિલકતમાં મિલકત ગોદડીઓ ને છાલું તેને મૂકી જવાનું મન થયું, પણ પોલીસદાદા એ શોભાનેય રહેવા દે ખરા કે? ‘ચલ કિતની દેર, ઉઠા લે સબ.’

ચમને ખભાની પીઠ પર ગોદડીઓ લાદી અને ‘હે રામ!’ કહી, લાવ જમનીના તરફ જાઉં, થોડે છેટેથી બોલાવી કહીશ, વિચારી તે તરફ તે ખસવા માંડ્યો. ત્યાં તો પોલીસદાદા બોલ્યા : ‘એ ઉધર કહાં જાતા હૈ? યહ રાસ્તે પર તો અભી ગવર્નરસા’બ નિકલને કે હૈં. ઇધર જા ઔર વો ખાંચે મેં વળ જાના.’

ચમન પાછો ફર્યો અને કીડીની પેઠે જવા લાગ્યો. ઘડી ઘડી પેલા જમાદારનો અવાજ ધકેલતો હતો : ‘ચલ, જલદી નિકલ જા.’ આખરે ખાંચામાં વળતાં એક પાણીના નળની દેરીનું ઓથું જોઈને તેની સોડમાં લપાયો. હાંફ એવી ચઢી હતી કે પૂરો શ્વાસ પણ લઈ શકાતો નહોતો. તાવ ઘોડે ચડીને આવ્યો હોય એમ લાગ્યું. અંગેઅંગ ઝાડની પત્તીઓ પેઠે કાંપતાં હતાં. આંખોનાં તેજ ઊંડાં ઊતરવા લાગ્યાં. જીવ જમીનમાં જઈ ભરાયો.

જીભને બદલે હૈયું રટવા લાગ્યું : ‘જમની! જમની!’ થોડી વાર પછી ટાઢ ઓછી થઈ. હૈયાએ એકબે પછાડો મારી : ‘જમની! જમની’ અને તાવ ચેતન લઈ પલાયન થઈ ગયો! અંગ લાકડા જેવું થઈ પડ્યું રહ્યું.

દિવસ માથા પર આવવા થયો હશે તેવામાં જમનીએ બૂટના અવાજ કરનારને પૂછ્યું : ‘શેઠ, ગવંડરસા’બ ગયા?’ પેલાને સહજ નવાઈ લાગી, પણ પૂછવાની ફુરસદ નહોતી : ‘હા, નીકળી ગયા.’

જમની ઝટપટ ઊઠી અને મગજને પૂછતી પૂછતી પડતી-આખડતી ચાલવા લાગી, આવી હતી એ રસ્તે. ઠેકાણે આવી પહોંચતાં તેના મને નિરાંતનો શ્વાસ લેતાં કહ્યું : ‘ફકર નથી, હવે તો જઈ પહોંચીશ.’ અને થડકતે હૈયે પગની ફંગાળો ભરતી ઘર તરફ આગળ વધી. હૈયું ઘડી ઘડી વહેમ ખાધા કરતું હતું : ‘ચમનો ત્યાં હશે કે નહીં?’ મન સાંત્વન દેતું હતું : ‘નહીં હોય તો ક્યાં ગયો હશે? એવા તાવવાળા મનેખને તો કાંઈ નહીં કાઢી મૂક્યો હોય? અને કાઢી મૂક્યો હશે તોયે ક્યાંક એટલામાં હશે.’ એમ કરતાં કરતાં ઘર—સૂવાનું ઠેકાણું આવી પહોંચ્યું. જમનીએ બોલાવ્યો : ‘ચમના! એ ચમના!’ વળી હાથ વડે દસ-દસ હાથ ધરતી ખૂંદી વળી. પણ હોય તો ને! એણે જોરથી બૂમ પાડી : ‘ચમના! એ ચમના!’ જવાબ ન મળતાં જીવ અકળાઈ ઊઠ્યો. આજ તેને આંખોની ખોટ સાલી તેટલી કદાચ કદીય નહીં સાલી હોય. ગળામાં ડચૂરો બંધાયો. આંખો ઊભરાવા લાગી.

તેણે થોડેક આગળ જઈ વળી માંડ માંડ બૂમ પાડી : ‘ચમના!’ રસ્તે ચાલતા એકબે જણનો અવાજ સાંભળ્યો : ‘ગાંડી લાગે છે.’ જમનીએ તેમને પૂછ્યું : ‘શેઠ, આટલામાં ક્યાંય ચમનો ભાળ્યો? પગે ટૂંટો છે, એ શેઠ?!’ ચાલ્યા જતા શેઠનો જવાબ આવ્યો : ‘ના.’ જમનીનું હૈયું લૂલું પડ્યું. તેણે ચાલવું ચાલુ રાખી નર્યા રુદનભીના અવાજે વળી બૂમ મારી : ‘ચમના! ક્યાં ગયો? એ ચમના!’

‘અરે, ક્યા ચિલ્લાતી હૈ કભી સે? કિસકું ઢૂંઢતી હૈ?’ એક નારંગી વેચવા બેઠેલા મુસલમાને પૂછ્યું.

‘તમે, બે પગે ટૂંટો છે એને ભાળ્યો ક્યાંઈ? એને તાવ આવતો’તો. કુણ જાણે ક્યાં…’

‘અરે હા, પાસ મેં દો ગોદડી થી ના? ઔર એક છાલિયા, ઔર દોનું પગ સે ટૂં…’

‘હાં હાં શેઠ! એ જ : એ ક્યાં છે, શેઠ? મને આંધળીને…!’

‘અરે ઉસકુ તો અભી મ્યુનિસિપાલિટી કી ગાડી મેં ડાલ કર લે ગયે. ફોજદારસા’બ ભી અભી ગયે. ઉધર નલકી પાસ મરા હુઆ પડા થા.’ પેલા મુસલમાને કહ્યું.

‘હેં! ચમનો મરી ગયો! હેં શેઠ, ખરી વાત?’ જમની બેસી પડતાં ફાટે મોંએ પૂછી વળી. અને પછી પાંપણની પાળ નીચેથી પૂરપાટ વહેતાં આંસુ સાથે આછા પડતા અવાજે ‘ચમના! તું…મરી…ગ…!’ બોલતાં બોલતાં ઢળી પડી.

મિયાંએ ખભે નારંગીની ટોપલી મૂકી : ‘યે સાલી બલાકું મૈંને કહાં કિયા? મર જાયગી તો ભોગ મિલેંગે! ન લેના, ન દેના, ખામખાં…’ બબડતાં ચાલતી પકડી.

પીઠીનું પડીકું

પાંજરામાં ઊભેલા એ જુવાન ગુનેગારની લાંબી તપાસ પછી ભાતીગળ રેશમી (!) રૂમાલે બાંધેલી પોટલી ચીંધતાં ન્યાયાધીશે વળી સવાલ કર્યો: ‘એ તો બધું ઠીક, પણ આ રૂમાલમાં શું બાંધ્યું છે ’બ્યા?’

જુવાન એ પોટલી સામે ક્ષણભર તાકી રહ્યો. ન્યાયાધીશનેય દેખાય એટલા જોરથી શ્વાસ લેતાં જાણે સ્વગત બબડતો હોય તેમ એણે કહ્યું: ‘એ પોટલીની જ તો આ બધી રામાયણ છે, સાહેબ!’

‘પણ એમાં છે શું? પીઠીનું પડીકું, સાહેબ.’

‘ત્યારે તો એમ કે ને કે આ નવાં કપડાં પહેરીને વહેલમાં બેસીને પરણવા જ જતો’તો! ફેર એટલો કે વહેલને બદલે ચાર-બળદિયું ગાડું હતું ને જાનડિયોને બદલે ડાંગર ભરેલા પેલા થેલા હતા. બધા દિવસે જાય એને બદલે તું રાતે જતો’તો. બધા વાજાં વગાડતા જાય ત્યારે તું છાનોમાનો જતો’તો!’

‘જે કો’ એ ખરું સાહેબ!’ જુવાને ચોગમ ઊઠી રહેલા હાસ્ય વચ્ચે કહ્યું. શાંતિ પડતાં એણે જાણે દયાની માંગણી કરી: ‘આપ કો તો આ પીઠીના પડીકાની માંડીને વાત કરું, સાહેબ.’

સામી સરહદના ભાવ ખાવા અનાજની આવી નાનીમોટી ચોરીઓ કંઈ નવાઈની તો ન હતી, પરંતુ આમાં આ પીઠીના પડીકાએ સૌ કોઈ માટે કુતૂહલ જન્માવ્યું.

અને પેલા સરકારી વકીલે – પોલીસ પ્રૉસિક્યૂટરે, ‘અહીં કંઈ ડાયરો ઓછો છે કે તને વાત કહેવાની—’ આવા કંઈક શબ્દો માટે હોઠ ખોલ્યા ન ખોલ્યા ત્યાં તો ન્યાયાધીશે એને રજા આપી: ‘ઠીક છે. પણ જો, જે કહેવું હોય તે ટૂંકમાં જ પતાવજે. નહિ તો પંદર મિનિટથી ઉપર થશે તો આ સાહેબ તને નહિ બોલવા દે

ન્યાયાધીશની લાલબત્તી જુવાન માટે ઊલટાની ઉપકારક નીવડી. માટે જ તો, પોતાના આ પ્રણયકિસ્સા માટે ક્યાંથી શરૂ કરવું ને કયા શબ્દોમાં, કયા સૂરમાં કહેવું વગેરે લપછપમાં ન પડતાં, ટૂંકમાં જ સાહેબ!’ કહીને એણે પાધરું જ કહેવા માંડ્યું ને!?

આ ગયું ચોમાસું, એનું આગલું ને એનાથીય આગળના ચોમાસાની વાત છે સાહેબ.’

અને સાચે જ એની નજર સામે એ મેઘલી સાંજ આબેહૂબ ખડી થઈ રહી; નદી આસપાસનાં ખખડધજ ઝાડ ઉપર જાણે લળીઢળી જતી શ્રાવણની વાદળીઓ, કોઈ ભરી, તો કોઈ ઠાલી, કોઈ વરસતી તો કોઈ વરસ્યા વની! વહી રહેલાં નદીનાં નીર પણ કોઈ નીતર્યાં હતાં તો કોઈ વળી ભૂખરા રંગનાં—

જુવાન ક્ષણેક થંભ્યો ન થંભ્યો ને આગળ ચલાવ્યું: ‘નદીને સામે કાંઠે આખો દન ભાઠોડ ખેડડ્યા પછી દન આથમતા પે’લાં મેં બળદોની ખાંધે હળ ચઢાવ્યું ને ઘેર જવા નીકળ્યો. મારા ગામના ઢોર નદીના સામે કાંઠે નીકળી ગયાં’તાં ને પડોશી ગામનાં ઢોર અડધાં નદીમાં હતાં ને અડધાં આ કાંઠે હતાં. એ વખતે હુંય મારી નેગોળ (બળદોની કાંધે ચઢાવેલું હળ) સાથે કાંઠે જઈ પોંચ્યો, સાહેબ.

‘બેય ગામ છે તો જુદા જુદા રાજમાં, સાહેબ, પણ ચઢવા- ઊતરવાનો આ કેડો ભેગો જ છે. એટલે મને થયું કે આ ઢોર ઊતરી જાય પછી હું નેંગોળ પાણીમાં ઉતારું.

‘પણ સાહેબ, મેં જોયું તો નદીનાં પાણી ચઢતાં’તાં ને પેલા બે ગોવાળોને એનું ભાન કશુંય નો’તું. એમાં છોકરી હતી એ ભરભાદર જુવાન તો ન’તી પણ જોવનાઈને કાંઠે ઊભેલી કે’વાય ખરી, સાહેબ. ને બીજો એક આધેડ માણસ હતો. મને થયું કે હું આમને કહું કે ચઢતું પૂર લાગે છે, માટે ઉતાવળ કરો. ને કહ્યા પછી મેં પણ એમનાં ઢોર હાંકવા લાગ્યાં. પાછળ પેલો આધેડ માણસ પણ ભેંસોને હાંકતો હાંકતો પાણીમાં ઊતર્યો, પણ પેલી છોકરી, સાહેબ—’

સહેજ ગૂંચવાયો ન ગૂંચવાયો ને એણે આગળ ચલાવ્યું: મેં એને ઘણુંય કહ્યું કે, કીકી – એનું નામ કીકલી છે સાહેબ, કે પાણી ચઢી રહ્યાં છે ને તુંય આ ભેંસોનું પૂંછડું પકડીને નીકળી જા પાર, પણ એ તો ઊલટી મને હસવા લાગી. કે’છે, ‘હું તો પાણીમાં માછલી જાય એમ જઈશ, તમે શું કામ ફોગટની મારી લાય કરો છો?’ ’ જુવાનને જરાક સંકોચ થયો અને એટલે જ એણે હાથ જોડતાં કહ્યું: ‘કાંઈ બોલતાં ન આવડે તો માફ કરજો સાહેબ, પણ સાચું કહું છું; એકવડિયા બાંધાની એ હતીય માછલી જેવી!’

‘એટલે મેં કહ્યું, ‘સારું ભાઈ?’ ને મેં તો મારે નેંગોળ પાણીમાં ઉતારી દીધી. જતાં જતાં મેં એને ફેર કહ્યું, ‘અરે ભૂંડી! મારું કહ્યું માન ને મારા આ બળદનું પૂછડું પકડીને હેંડ મારી ભેગી!’

‘પણ આખરે તો અસ્ત્રીની જાત સાહેબ, ન માની તે ન જ માની. એ કાછડો ભીડવા લાગી ને હું મારે આગળ વધ્યો.

‘પણ આગળ તો ઘણો વધ્યો સાહેબ, પણ પાણીની તાણ જોઈને પગ આગળ ને જીવ પાછળ. અડધી નદીએ ગયો ને પેલીએ મેલ્યું પડતું પાણીમાં. શરૂશરૂમાં તો એને તરતી જોઈને હું મારા દોઢડહાપણ ઉપર શરમાઈ ગયો, હોં સાહેબ! પણ અડધે આવી ને– આડે વાયરે જેમ પીછાં ભરેલા મોરની દશા થાય એમ એનીય થવા માંડી. ને પછી તો માંડી તણાવા. મને થયું કે કાં તો અમથી કરતી હોય ને હું એને ઉગારી લેવા દોડું તો કાં તો મારે પછી બનવા વખત આવે.

‘પણ એને તણાતી જોઈ મારો જીવ ન ચાલ્યો ને, ‘બનવા વખત આવે તો આવ ત્યારે,’ આમ કરીને મેં પણ મેલી વે’ણમાં કાયા વે’તી!’

અહીંયાં જુવાને એની જીભને પણ લગભગ વહેતી જ મૂકી દીધી હતી— મુકાઈ ગઈ હતી: ‘ઘડીકમાં તો લગોલગ સાહેબ, એ દુઃખમાંય મારાથી પછી જવાયું: ‘કેમ માછલી! ઘેર આવવું છે કે જવું છે બારોબાર દરિયામાં?’ ત્યાં તો જવાબ આપવાને બદલે એ મને વળગી જ પડી, સાહેબ.

‘પેલી કે’વિતમાં કહ્યું છે કે, ‘મરતું મારે ને ડૂબતું ડુબાડે’ એ હિસાબે હું ચેતતો તો હતો જ, સાહેબ, ને મેં એને ચપ દેતીકને કેડમાંથી પકડીને બગલમાં દબાવી દીધી, ને સાહેબ—’

અહીં એણે જીભને ભલે પકડી લીધી, બાકી ભીતરમાં તો શરણાઈ ચાલુ જ હતી: ‘એ તો ભગવાન જાણે કે હું એને ભીડતો હતો કે મને બાથમાં ઘાલી રહેતી એ ‘માછલી’ મને ભીંસતી હતી! વળી એનીય ખબર ન હતી સાહેબ, કે એ તો પાણી કાપતા મારા અંગનું જ એવડું બળ હતું કે પછી જળદેવતાએ એની તાણ જ ઓછી કરી લીધી હતી!’

વળી એણે આ વાત પણ ન કરી: ‘કાંઠે નીકળ્યા પછીય ઘડીવાર સુધી ન મેં એને છૂટી કરી કે ન એણે મને બાથમાંથી મેલ્યો.’

અને મૂક્યા પછી જે રીતે ઓશિંગણભરી કીકી, એની સામે ટીકી રહી હતી એ તો આ ભરી કોર્ટમાંય જુવાન જાણે આબેહૂબ જોઈ રહ્યો હતો. તો પોતેય ક્યાં એ ભિંજાયેલાં કૂણાં કૂણાં અંગ-પ્રત્યંગ તરફ આંધળો નહોતો બની ગયો? પાણીભર્યાં એ કપડાં ને અંગ જોઈ એવું લાગતું, જાણે પાણી નહિ પણ ભગવાને નરી ‘મોહિની’ છાંટી!

અને એણે ને સાહેબથી અધૂરી મૂકેલી વાત આ રીતે જોડી લીધી: પણ એને કાંઠે ઉતારીને હું જેવો પગ ઉપાડવા જઉં છું એવું જ એણે સ્ટ કરતુંક ને મારું કાંડું પકડી લીધું, કે’છે: ‘આનો બદલો?’

‘આંસુથી ડબડબી ગયેલી એની આંખો જોઈને હુંય ઘડીકભર તો વિચારમાં પડી ગયો, સાહેબ. કાંઠે ચડીને અમને જોતા ને વાત સાંભળતા હોય તેમ પાછળ કાન રાખીને બળદ ઊભા હતા તોય હું એની આગળ જૂઠું બોલ્યો હોં સાહેબ, ‘અરે ભાઈ, તું મેલી દે ને. પેલા બળદ ક્યાંય ભેળણ કરશે કે હળ ભાંગી નાખશે. ને—’

‘આમ મેં એની વાતને ઘણીય રોળી-ટોળી નાખી પણ ન તો એણે મારો હાથ મેલ્યો કે ન મારો છાલ છોડ્યો: ‘ના બસ, આનો બદલો તો તમારે ભાળવો જ પડશે, લખમણ!’

‘ને આમ સાહેબ, નમાજ પઢતાં મસીદ કોટે પડી. મને થયું કે ભાઈ-ભોજાઈઓના પનારે પડેલી આ છોડી મને શું આપવાની છે? ને મારેય સાહેબ—’ અને એનો અવાજ સહેજ થરડાયો ન થરડાયો ને બોલવા લાગ્યો: ‘ને એ જ ઘડીએ સાહેબ, અમે પૂરે ચઢેલી નદીમાતાને કાંઠે ને આથમવા જતા સૂરજ બાવજીની શાખે એકમેકને વચન દીધાં: ‘પૈણીશ તો તને જ, નકર બીજાં બધાં મા ને બાપ, ભાઈ ને બુન!’ છેલ્લા શબ્દો બોલતાં એનું ગળું ભરાઈ આવ્યું. માંડ માંડ ઉમેરી શક્યો: ‘એ વાતને આજકાલ કરતાં આ ત્રીજુંય ચોમાસું પૂરું થયું સા…’ અને ‘હેબ’ને બદલે એનાથી આછું એક ડૂસકું જ નખાઈ ગયું.’

વાત પૂરી થઈ હોય તેમ તેણે આંસુ લૂછ્યાં ને નિસાસો નાખ્યો. સાથે સાથે જીવનશક્તિ હણાઈ ગઈ હોય તેવા લૂલા શરીરે પાંજરાનો ટેકો લીધો.

ન્યાયાધીશે એને પાણી પાવાનો હુકમ કર્યો. અને સાચે જ એ પાણી પીને કંઈક સ્વસ્થ પણ થયો.

‘એ બધી વાત તો અમે માની તારી, પણ એને ને આ પીઠીના પડીકાને શું લાગેવળગે? અનાજની ચોરી કરવા, ભેગું આ પડીકું શું કામ સાથે લીધું તેં?’

‘કહું તો ખરો સાહેબ, પણ–’ અને એણે, ન્યાયાધીશ સાહેબે શરૂઆતમાં જે સાહેબની લાલબત્તી હાથ ધરી હતી એમની સામે જોઈ કહ્યું: ‘જરા વાર લાગશે, સાહેબ!’

‘ભલે લાગે. પણ જો, જે કે’ એ સાચી વાત—’

લક્ષ્મણ વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યો: ‘એ વાત તો સાહેબ – આ કોરટ મને અરૂઢ થાય!’

અને એણે બે-પાંચ ક્ષણ થંભી અસલ વાતનો મિજાજ પકડી આગળ ચલાવ્યું: ‘એમ અમે વચન લીધાં-દીધાં સાહેબ, પણ નાતના રિવાજ પ્રમાણે ત્રણસોનો ચાંલ્લો તો મારે એના ભાઈઓને આપવો જ પડે ને? એય બચારા મારા જેવા ગરીબ માણસો છે. એટલે કીકીનું કહ્યું માનીને એમણે મને પરણાવવાનું તો કબૂલ્યું, પણ કાંઈ પૈસા મેલી દે? તોય એમણે તો બાપડે બુનના મોઢા સામે જોઈને કે ગમે તેમ પણ આ બે વરસ લગી એ સાપનો ભારો સંઘર્યો. હવે વાત એમ આવીને ઊભી છે કે બુનને લીધે એક ભાઈય કુંવારો લટકે છે; કારણ કે બુન પૈણે તો પૈસા આવે ને તો પેલા કુંવારાને પૈણાવવાનો ગજ ખાય, સાહેબ. ને એટલે એ બાઈ ઉપર હવે દાબ–’

‘પણ તો પછી તું પરણી કેમ નથી જતો?’ સવાલ પૂછનારને કારણ નહિ સમજાયું હોય.

‘એની જ તો રામાયણ છે, સાહેબ. પૈણી તો ઘણોય જઉં, પણ પેલા ત્રણસોની ઢગલી કરવી પડે એ?’ ક્ષણેક થંભી આગળ ચલાવ્યું: ‘અમારો તો ઘણો વિચાર હતો કે એ જ વરસે પૈણી જઈએ. એણે તો એમેય કહ્યું કે દરદાગીના ન મળે તો છેવટે ઊછીના. ઘેર આવીને પાછા કાઢી દઈશું. પણ સાહેબ, ભગવાન કે’ કે હું ઉતાવળો થઉં ને એ વરસે મેઘ મહારાજ હતા તે ભાદરવાથી જ જતા રહ્યા. ચોમાસુ પાકમાંથી તો, હું, મારી મા ને નાનો ભાઈ આટલાં ત્રણને મથીને બાર મહિને પોકે એટલું મળ્યું’તું ને ઉનાળું આવ્યું નહિ. એટલે એ વરસે તો સાહેબ, પેલા ત્રણસો વગર મનની બધી મનમાં જ રહી ગઈ.

‘હેંડો! આવતે વરસે–’ કહીને અમે મન મનાવ્યું ને એ વરસે તો પાક્યુંય ઠીક સાહેબ, બસોનું વેચાણ તો હતું જ પણ આ વખતે સાહેબ, વાણિયો વહેલો ઊઠ્યો ને–’

‘–લઈ ગયો. પછી? તારું પીઠીનું પડીકું તો હજુય—’

લક્ષ્મણ સાહેબની વચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યો: ‘હવે એ જ આવે છે, સાહેબ’, ઝીણો અમથો ખૂંખારો ખાઈ એણે ગળું સાફ કર્યું. શ્રોતાઓએ પણ બેઠક ઠીકઠાક કરી જાણે કાન સરવા કર્યા.

લક્ષ્મણે બોલવા માંડ્યું: ‘બરાબર આ ગઈ ધનતેરસને દને જ સામે પૈણાવેલી મારા ગામની એક કુંવાશી, દિવાળી કરવા પિયરમાં આવી. હું એને મળ્યો ને હર ફેરા પૂછતો’તો એમ કીકીના સમાચાર પૂછ્યા. ને પે’લાં જ વેણ એનાં આવાં નીકળ્યાં: ‘આ વખત તો મારી આગળ ભાઈ, એ ઘણું ઘણું રોઈ – ખોબે ને ખોબે રોઈ!”

‘ને આ સાંભળી મને ‘ચયડ’ કરતો એવો સૈડકો પડ્યો સાહેબ, મેં જાણે નરી દેવતા પીધી!… ને આપ જ વિચાર કરો સાહેબ, એક તો જોવનાઈ ને બીજી પાછી ભોજાઈઓની કૂણીઓ. એ બધાથીય મોંઘું દુઃખ તો પોતે ન પૈયામાં કે ન કુંવારામાં એ હતું સાહેબ! પેલી બાઈએ ભાઈઓની ઉતાવળ ને ભોજાઈઓનાં મેણાં મને કહી સંભળાવ્યાં. પછી કે’છે: ‘માટે કીકીએ છેલ્લવેલું કે’વડાવ્યું છે કે, દિવાળી પછી લાગલું જ જો લગન રાખવું હોય તો આજકાલમાં પીઠીનું પડીકું મોકલજે, ને ‘ના’ હોય તો ઝેરનું!’

‘એ જ ઘડીએ મને થયું સાહેબ, કે હવે તો હદ જ આવી ગઈ છે. ગોઠે તો ઘર વેચું ને ગોઠે તો જાતે વેચાઈ જઉં, પણ બે દનમાં રૂપિયા ગાંઠે કરીને – પેલા સંદેશાનો ભાવારથ એમ તો ના’તો જ કે મારે સાચેસાચા પીઠીનું પડીકું મોકલવું. પણ મને થયું, આપણે તો ખરેખર જ પીઠીનું પડીકું પોંચતું કરવું – અરે એને હાથોહાથ દઈ આવવું.

‘આ ગોટાળામાં – સાચું કહું છું સાહેબ, દિવાળી ક્યાં આવી ને ક્યાં ગઈ એની મને ખબર નથી પડી. મારી પાસે વેચું તોય ને ખાઉં તોય ખળામાં પડેલી આ તરી-પાંતરી મણ ડાંગર જ હતી. ગામના વાણિયાને ભાવ પૂછ્યો તો એણે છેવટમાં છેવટ છ રૂપિયાનો ભાવ કહ્યો. ત્યારે સામા રાજમાં આઠ રૂપિયાનો ભાવ સાહેબ. વળી સામા રાજમાં તો સરકારી દુકાન. એટલે તોલમાંય ન તાણે. તાણે તોય પણ વાણિયા કરતાં તો ઘણું ઓછું, સાહેબ.

‘આમ દિવાળીને દન લોક રાવણાં માણતું’તું ને સુખડીઓ ખાતું’તું ત્યારે હું ખળામાં બેઠો બેઠો ડાંગરના દાણા મૂકી મૂકીને હિસાબ ગણતો’તો સાહેબ. સામે ગામ વેચું તો આટલી ડાંગરમાં બરાબર મારું લગન પતી જતું’તું ને ગામમાં વેચું તો એંશીની તૂટ પડે. ને પછી તો તૂટમાં તૂટ જ પડે, સાહેબ!’

શ્રોતાઓના હાથમાં વાતનો મુદ્દો આવી ગયો હતો છતાંય કોઈ કંઈ ન બોલ્યું. ન્યાયાધીશે પણ ન જ અટકાવ્યો.

લક્ષ્મણ બોલે જતો’તો: ‘મને થયું સાહેબ, કે મારું ધાન છે ને મારે વેચવું છે. એમાં વળી ગુનો શાનો? મને થયું સાહેબ, કે કૉંગ્રેસના રાજમાં સીમાડા ભૂંસી નાખ્યા છે પછી ગુનો ક્યાં? ને આવા આવા વિચારો પછી મેં ગામના વાણિયાને ત્યાંથી સવા પાશેર પીઠીનું પડીકુંય બંધાવી લીધું.

‘ને સાહેબ, બેસતા વરસની સાંજે લોક ગાયો ભડકાવતું’તું ને મઝા કરતું’તું ત્યારે હું ને મારો નાનો ભાઈ બિચારો ખળામાં કોથળા ભરતા’તા! મને હતું કે આજ તો પેલા ફરતા સિપાઈઓય ઝાયણી કરતા હશે. ને પાછલી રાતના મેં ભગવાનનું નામ લઈને ગાડું જોતરી દીધું. મારો આત્મા ‘ના’ તો કે’તો જ હતો. પણ મેં માન્યું કે આવું કામ કદી કર્યું નથી એટલે કાળજું તો થડકે ઉતાવળું, પણ સાહેબ—’ એનો અવાજ ઢીલો પડી રહ્યો હતો એનુંય એને ભાન કદાચ નહિ હોય. એ તો જાણે ભાંગ પીધી હોય, કશાક કેફમાં હોય તેમ બોલે જતો હતો: ‘જાણે ભગવાન જ રૂક્યો હોય એમ – આપણી હદ વટાવું છું, પેલી હદમાં હજુ પૂરો પેઠોય નથી, ને ત્યાં જ બંદૂકની ગોળી સરખો અવાજ સાંભળ્યો: ‘ખડે રો.’

મારા બધા જ મોતિયા મરી ગયા! પછી તો મેં એ સિપાઈઓને ઘણું ઘણું વીનવ્યા: “ભૂંડા! મારો આટલો ગુનો માફ કરો ને કે’તા હો તો હું ગાડું પાછું ઘર ભેગું કરી દઉં. ભલા ભાઈઓ, જરા વિચાર તો કરો! મારું ધાન ને હું જ લઈ જઉં છું,” ને પછી તો જરા આકરાં વેણ પણ કહ્યાં, સાહેબ: ‘તમે સરકારવાળાઓએ અમને લલચાવવા, ફસાવવા ને લૂંટવા જ પેલા રાજના કરતાં આટલો બધો ઓછો ભાવ રાખ્યો છે.’ પણ આપણું કોણ સાંભળતું હશે, સાહેબ? ઊલટા બે ગોદા ખાધા ને ગાળો તો- પરંતુ અહીં પણ એને ભેંસ આગળ ભાગવત જેવું જ લાગ્યું, અને ગળું સાફ કરતાં ન્યાયાધીશ સામે હાથ જોડીને છેલ્લી વિનંતી કરી જોઈ: ‘અમારું તો ભગવાન વગર બીજું કોઈ સાંભળનાર નથી સાહેબ, એ તો હવે, ચોકના વસી ગયા છે (નક્કી જ છે) કે મારું ગાડું, દાણા ને ચારેય બળદ હરાજ થઈ જશે ને મનેય જેલ મળશે. મારી પાછળ હાથે-પગે થઈ ગયેલાં મારાં ડોશી ને નાનો ભાઈ પણ જીવશે જીવવાનાં હશે તો; પણ મારી આપને – આ બધાય સાહેબોને એક આટલી અરજ છે કે પેલું પડીકું તો આપ – આ પેલો મારો કુટુંબી બેઠો છે એની સાથે પેલી અભાગણી બાઈ ઉપર જરૂર મોકલાવજો ને આટલાં મારા વેણ પહોંચાડજો કે—’ એનો અવાજ વધુ અને વધુ ઢીલો પડતો જતો હતો, શરીરનું ચેતન પણ ઓસરતું જતું હોય એમ લાગતું હતું.

‘કોને પાપે ને કયે ગુને એ તો ભગવાન જાણે, પણ આ ભવ તો… આપણે હવે નહિ… મળી શકીએ! આ પીઠીનું પડીકું મોકલું છું એ ચોળીને… કોક કોક ભાગ્યશાળીનો પનારો – ખોળી લેજે ને… ને તું તો—’ બેસી પડતાં માંડ માંડ એ બોલી શક્યો: ‘સુખી જ થજે!’ આ સાથે જ બાળકની જેમ તે ડૂસકે ડૂસકે રડી પડ્યો…

ન્યાયાધીશ, એ કમનસીબ જુવાનને રડતો મૂકી ઊભા થઈ ગયા. ચુકાદો આપવા માટે પૂરતો સમય હોવા છતાંય, ‘કાલ ઉપર મુલતવી’ કહી ચાલતા થયા, પાછળ બીજા પણ.

રહ્યા માત્ર પટાવાળા, પેલો પિતરાઈ ને પહેરાવાળા, એક આ અભાગી માણસ ને બીજું ભાતીગળ રેશમી રૂમાલ બાંધેલું પીઠીનું પડીકું પેલું, કે થોડાંક હતાં કબૂતર, આમતેમ ઊડતાં ને વળી પાછાં ચૂપ થઈ જતાં. જમાદારનીય – પઠાણ હતો છતાંય હિંમત નહોતી ચાલતી, રડતા ને ભાંગી પડેલા જુવાનને હુકમ કરવાની ને ઉઠાડવાની.

અલબત્ત હજુ ચુકાદો નહોતો આવ્યો છતાંય આવા અનેક કેસો જોઈ ચૂકેલા જમાદારને મન જાણે કશું જ અછાનું ન હતું. અને એટલે જ આ જુવાનને આશા ન બંધાવતાં ચુકાદો આવી ચૂક્યો હોય એ રીતે જ દિલાસો દઈ રહ્યો: ‘બહોત હુઆ દોસ્ત! અબ તો ઊઠ ઔર હિંમત રખ. રાજા હોતા તો ઉસકે પેર પડતે, લેકિન ઇસ લોકશાહી મેં – હમ સબકુછ જાનતે હૈં પ્યારે! લેકિન અગર ખુદા હોતા તો ભી તેરે બજાય મેં હી પૂછતા: ‘બતાઓ ભલા, ઉસ રાજ સે ઇસ રાજમેં ઇતના સારા કમ ભાવ રખના યહ કસૂર હૈ યા અપની મજૂરી કા ન્યાયી ભાવ ખાના વો?…’ દોસ્ત! તેરા કમાયા હુઆ અનાજ ઔર તું હી ચોર ઑર તેરી હી બરબાદી!… હમકો સબ કુછ માલૂમ હૈ પ્યારે, લેકિન-‘

અને, અશક્ત-બીમાર માણસની જેમ એ જુવાનને દમ ભરતો ને ઢીંચણે હાથ દઈ ઊભો થતો જોઈ એનાથી સ્વગત જેમ બોલી પડાયું: ‘ક્યા થા, ક્યા બનના થા ઔર કયા બન બેઠા! ક્યા સોને સી જિંદગી–’ અને એને ભળતે દરવજ્જે વળતો જોઈને ભાનમાં આણ્યો: ‘ઇસ નહિ, ઉસ દરવર્ક્સ મેરે દોસ્ત… અબ તો ભૂલ હી જા. સબ કુછ ભૂલ જા પ્યારે.વો નદી ભૂલ જા, કમનસીબ ઉસ લડકી કુ ભૂલ જા, દીયા હુઆ વચન ભૂલ જા, ઔર પીઠી કે ઉસ પુડીકે ભી – ઔર મેં કબું ભી ક્યા મેરે દોસ્ત – સબ કુછ ભૂલ જા!’

મોરલીના મૂંગા સૂર

ઉલતો મેળો હતો – આભનો ને ધરતીનો પણ. ભાદરવાની વાદળીઓ રંગમાં તરબોળ હતી તો રંગબેરંગી યુવતીઓ ને યુવાનોની લીલા પણ છાકમછોળ હતી – ઘેર જવાની આખરી વેળા હતી ને?

જોકે ધરતી-આભની ગતિમાં ઘણો ભેદ હતો. આભમાં એક જ દિશાની ગતિ હતી. મેળાની ગતિ છિન્નભિન્ન હતી.

પણ મેળાના એક ખૂણામાં ભરાઈને ક્યારનાંય વાતો કરી રહેલાં પેલાં યુવાન-યુવતીની ગતિ તો ધરતી સાથે જડાઈ ગયેલી લાગતી હતી (જવાની દિશા સામસામે હતી તેથી).

યુવતીની આંખો આંસુભરી હતી. લાકડીનો ટેકો લઈને ઊભેલા યુવાનની આખીય આકૃતિ વિષાદમાં તરબોળ હતી.

યુવતી કહ્યે જતી હતી: ‘સાસુને બિલાડીની બીક ઓછી, પણ મારી વધારે. રોટલાનું ઓસાણું ને કઢીનું પાટડું, એ વગર કશીય ચીજ કોઠેલામાં ન રહેવા દે. ઘીની વાઢી કોક દબલીમાં મેલી હોય તોય વાઢી ઢાંકેલી કાછલી ઉપર નિશાની ને દબલીના પડ ઉપરેય એંધાણી. તોય પાછાં કોઠીઓ આડે એવાં ઢૂંકી રે કે આટલી ખણસ (દાઝ) તો બિલાડીનેય ઉંદર ઉપર નથી હોતી! ને બિલાડીથી કે ઉંદરથી જો દબલી ઉપરનું એંધાણ આઘુંપાછું થઈ ગયું તો જુઓ પછી આખાય ગામમાં મારી ફજેતી…

‘પૈણ્યોય પીટ્યો તાકતો ને તાકતો – હું તો જાણે હરાયું ઢોર. ખેતરોમાં જો ચાર લેવા એકલી ગઈ તો મારું આવી બન્યું. દસેકની મારી નણંદ છે એ પૂંછડે વળગેલી હોય જ કે કોકની સાથે હસતાં જોયાં કે જરીક જો ઊભાં રહ્યાં તો રજનું ગજ કરીને એના ભાઈને ભરવવાની. અડધું તો એનો ભાઈ પૂછી પૂછીને લાંબું કરે. ને પીટ્યો પછી મારા ઉપર એવો તૂટી પડે કે…’ ને એવી તો એ સુરખીભરી આંખો દ્રવી પડી – માર ખાતાં માળા જ જાણે તૂટી પડી!

યુવાને એને સાંત્વન આપ્યું: ‘આમ તો તું બા’દુર છે ને આવી ઢીલી?… તારાં માબાપ ભલે આબરૂ સામે જોઈને કશો રસ્તો ન કાઢે, બાકી મને તો…’ એ જ ક્ષણે એનો અવાજ ઢીલો પડી ગયો. બબડ્યો: ‘જો પૈણ્યો ન હોત તો – એક તો હાળો આ બે બૈરાંવાળો રાજનો મને કાયદો નડે છે. નકર નાતને તો હું ઘણોય પોંચી વળત!’

‘કાંઈ નઈ!’ આવું બબડી યુવતીએ પગ ઉપાડ્યો. ‘મારાં માબાપને કે’જે કે હું મળી’તી.

‘ઊભી રે.’ યુવાન એની આડે ફર્યો. કહ્યું: ‘તારે એકલીને દુઃખ છે એમ નથી. મારેય એવું કરમમાં બૈરું મળ્યું છે કે હેંડતાં કજિયો કરે છે. તારી સાથે આ આટલી વાર વાત કરી છે પણ ગામનું જો કોઈ જોઈ ગયું ને ઘેર જઈને વાત કરી તો તારી શી અજાણી છે એ કુવેચ? વાસણોનું ને ઢોરોનું તો આવી જ બન્યું. ને ગાળોના તો એવા પાપડ પિટાવાના!’

‘મારું તો વળી કોણ જાણે આજ–’ ને યુવતીએ પગ ઉપાડ્યો.

પાંચેક ડગ ભર્યાં હશે ને વળી યુવાન રસ્તા આડે જઈ ઊભો: ‘એમ કર: આજથી એવી ડાહી થઈ જા કે – નણંદ જાણે સગી બુન. સાસુનોય પડતો બોલ ઝીલી લે, ને વરનેય એમ થાય કે તારી આંખે એનાં જ એક અજવાળાં છે. પિયરમાં મહિને બે મહિને આવે છે એય સમૂળગું બંધ કરી દેવું. આમેય માબાપ તારું દુઃખ કાને તો ધરતાં નથી ત્યારે શું કામ આવવું? સમાચાર મોકલે તોય કે’વાનું કે ‘કામમાં છું.’ એટલે સાસુનેય થશે કે વહુનો જીવ ઘરમાં બરોબર ચોંટી ગયો છે. મારુંયે તારે નામ ન લેવું. ક્યાંક મળીએ તોય આડું જોઈને હેંડ્યાં જવું. સમજી’ને?

‘પછી?’ યુવતીએ સવાલ કર્યો.

‘આમ વિશ્વાસ બેસી જશે એટલે પછી એક દા’ડો આપણે બેય આવજો ને જાગતાં રાખજો.’

રાજી રાજી થઈ ઊઠેલી મુગ્ધાનું મોં છેલ્લા શબ્દો સાંભળીને એવું તો પડી ગયું: ‘ઊંહું! બધું મેલાય પણ મલકની માયા આપણાથી નઈ મેલાય.’

‘માર ખાઈ ખાઈને મરી જઈશ… જોને આ ધણી તો બે ગાઉ ઉપર પડ્યો છે ને ફાળભરી આંખે જો જો કેવું કરે છે!’

‘જુએ નહિ તો! ગામનું કોઈ જોઈ જાય ને ચાડી કરે તો ચામડીય રે’ કે ડિલ ઉપર. તારું તો એ નામ સાંભળે કે ભડકો થઈ જાય છે.’

‘તો પછી – સારું એમ કર – મેં કહ્યું એટલું કર. એક છ મહિના.’,

જુવાન પોતાની વાતમાં એવો તો મક્કમ હતો કે, યુવતીએ ’શું કરીશ?’ આવો સવાલ પૂછ્યો ત્યારેય સીધો જ એણે જવાબ આપ્યો: જે કરીશ એ ઠીક કરીશ. પણ એવું કરીશ કે તારે નંઈ દેશ છોડવો પડે કે નંઈ પડે આ વાટે જવુંય. છેલ્લો શબ્દ બોલતાં એવો એ હસી રહ્યો કે યુવતીને પણ ખાતરી થઈ: ‘આ વખતે તો એ મને લઈ જ જવાનો.’

એટલું જ નહિ, યુવાને તો છ માસ ઉપર આવી રહેલો આંબળીનો મેળો પણ નક્કી કરી નાંખ્યો….

ને વિદાય લેતી યુવતીએ તૂટી રહેલી આશામાં દોરો પરોવનાર તરફ એવી તો નજર નાખી કે મચ્છવેધ પછી દ્રૌપદીએ અર્જુન ઉપર આવી જ નજર નાખી હશે.

ચાલ પણ એની એટલી બધી ઉલ્લાસભરી હતી કે ક્યારે જાણે ઘેર પહોંચે અને ક્યારે આ નવી જાતની ભવાઈ શરૂ કરી દે.

પણ મેળાના નાકા આગળ ઊભી રહી પાછળ રહેલા લોકોની રાહ જોતાં સંગાથ ઉપર નજર પડતાં એ એકદમ થંભી ગઈ. હાક પાડીને કહ્યું પણ ખરું: ’જરા ઊભા રેજો, આવી આમ.’

ને સાડલાના પાલવે બાંધ્યા પૈસા છોડતી ઉતાવળી મેળામાં પાછી ફરી.

મોખરાની જ દુકાનેથી નણંદ માટે મોતીની એક માળા લીધી તો સાસુ માટે પણ શું લેવું એની સૂઝ ન પડતાં અત્તરવાળી છીંકણી છેવટ ખરીદી લીધી, ચાર આનાની.

પતિ માટેય લેવું હતું. શું લેવું એ સૂઝ્યુંય ખરું.

અરે પૈસા નો’તા તોપણ એણે પૂછી જોયું: ‘શું કિંમત આ પિત્તળની વાંસળીની, વોરાજી?’

વોરાજી ભડક્યા. ચકળવકળ નેણ ને બાઈમાણસ મોરલીના ભાવ પૂછતી હતી! કહ્યું: ‘મોરલી જોઈએ એમ? સવા રૂપિયો.’

યુવતીને આ મોરલી લેવાની વાત એટલી બધી ગમી ગઈ હતી કે, સાચેસાચ એને લેવી હોય એ રીતે મૂલવવા લાગી: ‘કાંઈ ઓછું?’

‘લાવ ચાલ રૂપિયો. ઉલતો મેળો છે. છોડ પૈસા.’

ઊભા રોં, હું લઈ આવું જો મળે તો’, ને નાકા આગળ ઊભેલી ટોળીમાં જઈ પૂછવા લાગી: કોઈની પાસે એક રૂપિયો છે વધેલો? ઘેર જઈને આપી દઈશ.’

– એક જણ પાસે નીકળ્યો પણ ખરો. આપતાં આપતાં સવાલ કર્યો: શું રહી ગયું છે એવું ભાભી?’

’છે એક વશ. લાવું એટલે જોજો.’ કહેતી યુવતી રૂપિયો લઈને રવાના થઈ ગઈ…

ને ઘડીકમાં પાછી ફરેલી આ યુવતીના હાથમાં વાંસળી જોઈ ત્યારે તો ગામની એ આખી યુવાન ટોળી એવી તો વિચિત્ર નજરે એકબીજા સામે તો વળી પેલી વાંસળી સામે જોવા લાગી!

ને તેમાંય જ્યારે ખબર પડી કે, એણે એ એના ધણી સારુ જ લીધી છે ત્યારે તો એક-બે બહેનપણીઓએ તો કહ્યું પણ ખરું: ‘લીધી તો છે પણ કોક દન આ વાંસળીનો માર તને જ ન પડે, તો યાદ રાખજે!’

‘પડશે તો વેઠી લઈશું.’ યુવતીએ લહેરથી જવાબ આપ્યો. મનમાં તો આમ પણ હતું: ‘વેઠવાનું તો આખું છ મહિના છે ને!’

ને અંધારું પડ્યું ઘેર ગયા પછી પેલા ત્રણેય જણને પોતપોતાને ગમતી વસ્તુઓ મળી ત્યારે તો—

સાસુ તો વળી અનાયાસે જ લવી પડ્યાં: ઓહો… કઈ પા આજે દન ઊગ્યો તે સાસુ સારુ છીંકણી લાવી ભા!’

પાડોશમાંથી પાડોશણે સૂર પુરાવ્યો: ‘હવેય નંઈ ઊગે ઉગમણો; સાસરે આવ્યે ત્રણ ત્રણ વરસ થયાં તોય!’

અલ્લડ એવો વર પણ ચોપાડમાંના ખાટલા ઉપર બેઠો બેઠો દીવાના પ્રકાશમાં બહેન મારફતે મોકલાવેલી વાંસળી જોતો વિચારમાં પડી ગયો હતો: ‘હાળી કાં તો છેતરતી તો નથી?’

સારું થયું કે વહુ વાંસળી લાવી હતી. બાકી કંઈ ખાવાનું લાવી હોત તો નક્કી હતું: પતિ એ પડીકું કૂતરાને જ નાખી દેત!’

ને એટલે જ એણે બીજા દિવસે ઇધરઉધર પૂછી જોયું: પેલી કાલે મેળામાં એના ‘ભાઈઓ’ સાથે હતી કે તમારા ભેગી ફરતી’તી?

પણ સહુ કોઈ જાણતું હતું આ ભાઈ હજી ઊભે પાણીએ છે ને રજા કહીશું તો ગજ કરશે, એટલે એક-બે જણે જોયું હતું. એમણે પણ ન કહ્યું કે, એના પિયરના ફલાણા જોડે વાતો કરતી જોઈ હતી.

વળી રૂપિયો પણ ગામાવાળા પાસેથી ઊછીનો લીધેલો નીકળ્યો એટલે પૈસાનો હિસાબ પણ બરાબર મળી ગયો..

છતાંય પતિ, જેવો આ વાંસળીને વગાડવા માટે હાથમાં લેતો કે, લાગલો જ દેવતાથી ચેતતો હોય એ રીતે ચેતી જતો: ‘હાળી ક્યાંક બનાવતી ન હોય!’

પણ બનાવવાની ક્યાં વાત! ઊલટાની એ તો એવી લાગતી જાણે

બાની સામેય ચૂં સુધ્ધાં નો’તી કરતી. જ્યારે પહેલાં તો એવા એવા જવાબ આપતી: ‘ચાર હાથ કરું કે શું? હવે તો પાંખો કરું તો પાણી ઝટ ઝટ ભરાઈ જાય! ઘરમાં બેઠાં બેઠાં તમારે તો જ્યાં-ત્યાં જીભ હલાવવી છે પણ જીભને ઝપાટે કામ ઓછું થાય છે? કરે છે એ જાણે છે.’

‘અરે ધણીને પણ કોઈ કોઈ વાર તો એવું પરખાવતી! ભગવાને જીભ આલી છે તે બોલશુંય ખરા! મારે કોણ મરી ગયું છે તે ન હસું?… ન કેમ બોલું? એની સાથે શું મારે વેર છે?… કાંઈ લુચ્ચો નથી બાપડો. એના કરતાં એમ કો’ કે તમને જ કમળો થયો છે.’

અને જો પતિ હાથ ઉપાડતો તો એ તું — તુંકારો પણ કરી બેસતી ને કોઈ વાર તો દર્દની મારી ગાળો પણ ભાંડતી: ‘મારા પીટ્યા કસાઈ, આટલું બધું જોર છે તો જાને કોક બળિયા સાથે બાથ ભીડને, અહીં ઘરના બૈરા આગળ શું જોર દેખાડે છે?’

પણ હવે તો એ વહેમ લાવતા પતિને પણ આંખો નચાવતાં આમ જ કહેતી: ‘આ રે’લ્લો તો ઓછો (કમ) હશે તે એની ઉપર હું મોહી પડીશ… લુચ્ચો હશે તો એ લુચ્ચાનેય જાણવા મળશે કે ધરતી ઉપર બધાં કાંઈ એકસરખાં નથી.’

છતાંય પતિને એનો વિશ્વાસ નો’તો પડતો. એટલે જ તો નાની બહેનને એ દમ પણ ભરાવતો હતો: ‘બોલ સાચું?’ પેલાં તો તું એની (ભાભીની) ન હોય એવી વાતો લાવતી’તી ને હવે કેમ કશું કે’તી નથી?’

છોરી બિચારી લાચાર અવાજે કહેતી: ‘આપણી માના સમ ભાઈ! જોઉં તો કહું ને? હવે તો મને છણકા નથી કરતાં… માની ને તમારી ય વાતો મેંઠી મેંઠી કરે છે…’

એ વાત સાચી હતી.

પહેલાં તો ભાભી આ નાની નણંદથી છણકા સિવાય વાત જ નો’તી કરતી. બલ્કે આંખના કાંટા જેવી લાગતી હતી. કારણ, લડાઈનું અડધું મૂળ તો આ નણંદ જ હતી ને!

પણ નણંદનિય ઝાઝો વાંક ન હતો. પતિ-સાસુથી અપમાનતિ થયેલી ભાભી અનાયાસે આ નણંદ ઉપર પોતાની રીસ ઠાલવ્યા કરતી. પાણીની માણ ચઢાવતાં માથા ઉપર પછડતી મૂકતી… તો ઘાસનો ભારો પણ એવો કચકચાવીને બાંધતી કે દેખાય ત્યારે પૂળેટો ને ભાર જોયો હોય તો દોઢ મણનો!

પણ હવે તો એ ખાટલામાં સવારે ઊઠે ત્યારથી જ નણંદ સાથે એવી રીતે વાત કરતી કે – નણંદને જ નહિ – સાસુના હૈયે પણ વહુ તરફ વહાલ ઊઠતું.

પાણિયારે પણ હળવેક રહીને નણંદના માથા ઉપર માણ ચઢાવતી ને ઊઢેણું જો સાંકડું હોય તો મૂકેલી માણ ઉતારીને એ પોતે સરસ ઊઢણું વાળી આપતી.

ચાર વખતે પણ વાટ આવતાં અવારનવાર પૂછ્યા કરતી: ‘ભાર તો નથી લાગ્યો બુન? ખાવો છે થાક? ઉતારું ભારો?….’

પણ નણંદને માથે હવે પૂળેટો એટલો બધો હળવો રહેતો ને એમાં વળી ભાભી અવારનવાર પૂછીને જાણે આટલો ભારેય ફૂલ સરખો કરી આપતી હતી..

સાસુને જ નહિ, ચારેક મહિનાના ગાળા પછી તો પતિને પણ લાગવા માંડ્યું: ‘ના ના. ઘડાઈને હવે ઠેકાણે આવી છે.’

એક વાર એણે એ પણ જોયું હતું કે, મા વગેરે પેલા જુવાનની વાત કરતાં હતાં પણ એ સાંભળવાય પત્ની ઘરમાં નો’તી રોકાઈ ને નણંદને લઈને ખેતરે ચાલતી થઈ હતી..

ને આ બધા પુરાવા કરતાં રાતના પૂરાવા તો વળી એવા હતા કે—

પહેલાં તો પત્ની દળવામાં તથા ઠોબરઠીકરમાં (વાસણકૂસણમાં) એવી ગૂંથાઈ રહેતી કે ઘરમાં સાસુનો કે ગુંજારમાં પતિનો કોઈનોય ખાટલો નો’તી પાથરતી. પોતાનો ખાટલો પણ પેલા બધા ખાટલા ભેગા થઈ ગયા હોય તે પછી છેલ્લા કામ તરીકે નાહી આવીને છેવટમાં પાથરી લેતી. પતિ તો ભલું હોય તો ઊંઘી ગયો હોય ને ખબરેય ન પડે કે ક્યારે બાજુમાં ખાટલો ઢળાયો.

પણ હવે તો પતિ તથા નણંદ વગેરે જમતાં હોય ને પોતે જ ઘંટીએથી ઊઠતાંકને ચારેય ખાટલા પાથરી દેતી. બે મોવડમાં ને બે ગુંજારમાં.

જમવાનું તથા વાસણકૂસણ વગેરે પણ એવી ઝડપથી પતાવી દેતી કે કોઈ દિવસ તો સાસુ મોવડમાં પડોશીઓ સાથે વાતો કરતાં બેઠાં હોય તો પોતે જ ગુંજારમાં જઈને—

પહેલાં તો – જો મારઝૂડ થઈ હોય તો પતિ સાથે અઠવાડિયાના જ સીધા અબોલા. ગાળો ભાંડી હોય તો બે-ત્રણ દનના, ને દાંતિયાં કર્યાં હોય તો – બલ્કે પતિનાં દાંતિયાં તો રોજનાં હતાં, તો પત્નીને રિસામણાં સદાનાં હતાં – એક પણ દિવસ એ પતિના ખાટલે નો’તી ગઈ.

પણ હવે તો – કોઈ કોઈ વાર તો સીધી જ એ પતિના ખાટલે પોઢી જતી’તી.

ને પત્નીની આ બધી રીતભાત જોઈને પતિના દિલમાં એવો તો વિશ્વાસ જામતો ગયો કે—

એક રાતે પત્નીને એણે સવાલ કર્યો: સાચું કે – જૂઠું બોલે તો તને તારાં માબાપના સમ—

પત્ની વચ્ચે બોલી: ‘પિયરમાં ક્યાં જઉં તે હવે?’

‘તો તને—’ પતિને પોતાના સમ દેવા હતા પણ હજી એનામાં એટલો વિશ્વાસ નો’તો પ્રગટ્યો. કહ્યું: ‘તું કે’ એના સમ દઉં?’

‘સમ શું કામ દેવા છે પણ?’

પણ પતિને તો હવે પહેલા પ્રશ્ન કરતાંય આ બીજો પ્રશ્ન મહત્ત્વનો થઈ પડ્યો. કહ્યું: ‘એ વાત પછી. પે’લાં આ કે’ કોના સમ – કોણ તને વધારે વા’લું?’

પત્ની પણ હવે મન મૂકીને ‘નાટક’ કરતી હતી. અરે નાટક કરતી હતી એ વાત જ ભૂલી ગઈ હતી. બોલી: ‘બાપ કરતાં મા વા’લી, મા કરતાં સાસુ વાલા ને સાસુ કરતાંય ધણી વા’લો.’

બિચારો પતિ! એને તો હજી ક્યાંક શંકા ઊઠતી હતીઃ ‘હાળી કાં તો બનાવે છે!’

હાસ્તો ભિખારીની સ્થિતિમાંથી રાજાપદે – અરે આ પળે તો પોતે જાણે પત્નીના હૃદયસિંહાસન પર બિરાજતો હોય એવું એને લાગતું હતું – કેવી રીતે માની શકે!

અને એણે – એનેય ખબર નથી, પત્નીને પોતે ચેતવતો હતો કે, પછી વિનંતી કરતો હતો – કહ્યું: ‘જોજે બનાવતી હાં?’ ને લાગલો પછી સવાલ કર્યો: ‘તો કે’ હેંડ, ક્યાંથી તને આ વાંસળી સૂઝી?’

પત્ની વિચારમાં પડી ગઈ. ‘ક્યાંથી એમ?’ આવું બબડી પાંચેક માસ ઉપરના ભૂતકાળમાં ડૂબકી મારી. એ વખતની પોતાની જાતમાં પ્રવેશ કરીને (નાકા પાસે વોરાની હાટડી હતી. હાટડીએ પોતે ગઈ હતી ને… પતિ માટે શું લેવું તે વિચારતી હતી ત્યાં જ લાકડીને ટેકે ઊભેલી પેલી મૂર્તિના હાથમાંની વાંસળી એના ધ્યાનમાં આવી.) કહેવા લાગી. ‘ક્યાંથી તે મેળામાં એક જણ પાસે આવી જ વાંસળી જોઈ હતી.’

‘જોઈ તો હશે સ્તો. આપણા ગામમાં બે-ત્રણ જણ પાસે છે. પણ આવું કરવાનું મન કેમ થયું?’

પત્ની કેવી રીતે કહી શકે કે પેલાએ એને વિશ્વાસ બેસાડવાનું કહ્યું હતું ને એમાંથી પછી પોતાને આ બધું ઊકલ્યું હતું? બોલીઃ ‘રામ જાણે પણ મનને એમ થયું કે ઘણા દન લડ્યાં. હવે બધાંને રીઝવી લેવાં!’

‘તો તો, હવે મારે તને રીઝવવી જોઈએ.’ રીઝેલી જ છું હું તો.’

‘ના. તે જેમ મને વાસળીથી રીઝ્યો એમ મારેય તને—’ ને ટૂંકમાં જ પતાવ્યું, ઠીક છે. દેખ મઝા, કેવું હું લાવું છું એ?’

અલબત્ત પત્નીએ બે-ત્રણ વાર પૂછ્યું હતું: ‘શું લાવશો?’ પણ એય જાણે પૂછવા ખાતર પૂછતી હતી.

કોણ જાણે કેમ પતિની આ પ્રસન્નતા ને પ્રેમ, ખુશ કરવાને બદલે ઊલટાનાં પત્નીને અકળાવતાં હતાં…

ઓછું હોય તેમ પતિ જ્યારે ભાડું ભરીને શહેરમાં ગયો ને પોતાની મા ન જાણે એમ એક કબજો લાવ્યો ત્યારે તો—

વહેલું વહેલું વાળુ પતાવી, મોવડ તરફનું બારણું વાસી પત્નીએ એ પહેરી જોયો.

ને ભરત ભરેલી એ સારસ જોડી પાસપાસેની ટેકરીઓ ઉપર ઊભી હોય ને ગેલમાં આવી એકબીજાથી ચાંચો લડાવતી હોય એવું આ ચિત્ર જોયું ત્યારે તો—

પત્નીથી પણ પૂછ્યા વગર ન રહેવાયું: ‘તમને તમારી માના સમ, જો જૂઠું બોલો તો, ક્યાંથી આ આવો–’

પતિ વચ્ચે બોલ્યો: ‘તો તો હું જૂઠું જ બોલીશ – ડોશી હવે મરવા જોગ થયાં છે.’

પત્ની સમજી ગઈ. છતાંય એનાથી એમ તો ન જ કહી શકાયું: મારા સમ’ બલકે લાડ કરતાં બોલી: ‘તમારી વહુના સમ. જો સાચું ન કહો તો.’ (પતિ માટે આટલુંય ઘણું હતું.)

ને પતિએ પછી માંડીને વાત કરી. કેવી રીતે એ ગામના બીજા ગાડાવાળાઓથી છૂટો પડીને બજારમાં ગયો ને દુકાનમાં જઈને શું લેવું ન લેવું એ વિચારમાં ગૂંચવાવા લાગ્યો. ને છેવટ પછી વાણિયાએ ગમ ભાળ્યો. કે’છે: ‘બૈરાંને જો રીઝવવું હોય તો કિંમતી તો પડશે પણ લઈ જા આ ભરેલો કબજો. હમણાં જ તારા જેવો કોક રસિયો જીવ આમાંનો એક લઈ ગયો ને એક આ રહ્યો છે.’

બિચારી યુવતી? એને શી ખબર કે—

એ તો જ્યારે આંબળીના મેળામાં ગઈ ને ‘પે’લાને સાથે જવાની ના પાડી ત્યારે જ ખબર પડી કે—

ફરી જતું માથું પકડી રાખતાં પેલાએ જાણે ચીસ નાખી: ‘ગાંડી ન થા. તારા સારું લૂગડાંય એવાં એવાં લાવ્યો છું કે—’

યુવતીને વહેમ પડ્યો: પેલો કબજો લઈ જનાર આ જ રસિયો જીવ હશે. પણ એ પૂછવાની એનામાં હવે હિંમત જ નો’તી રહી. બોલી તે પણ આંસુ સારતાં: ‘મારાથી હવે એ ઘર નંઈ છોડાય! કોટી ઉપાયેય એ આદમીનો પતિનો) મારાથી વિશ્વાસભંગ નઈ થાય… મારું જો તું ભલું ઇચ્છતો હોય તો મને તું લલચાવતો નંઈ.’ ને પીઠ ફેરવી.

કાળઝાળ યુવાન આડો ફર્યો: ‘તને ખબર છે? તારા સારુ તો ગઈ કાલે સાસરીમાં જઈને મેં કાઢી મૂકેલી વહુને હાથછેડોય ફાડી આલ્યો. ને હવે તું—’

મૌનની ચીસ હોય એમ યુવતીનું મોં પહોળું થઈ ગયું. આંસુભરી આંખો પણ સહરાના રણ સરખી બની હતી…

પરંતુ કળ વળ્યા પછીય ક્ષમા યાચતી સૂરતે, અધમૂઆ સરખા આ યુવાન સામે નજર માંડી એકની એક વાત લવી રહી: ‘મીં કર્યું એમ તુંય કર. વહુની આગળ ગળી જા ને લઈ આવ પાતીં તાં’ કહ્યું એમ કર્યું મીં તો… એમાંથી આવું થઈને ઊભું રહ્યું. હું શું કરું!’ ને સ્વપ્નમાંથી જાગતી હોય તેમ ચાલતી થઈ. ખરી રહેલાં આંસુઓને પાલવમાં સંતાડતી ને લવારો કરતી: ‘જા, ને લઈ આવ. મીં કર્યું એમ તુંય કર – હજાર દુઃખનું એક જ ઓસડ!’

X

ઈશ્વર પેટલીકર

લોહીની સગાઈ

મંગુને ગાંડાના દવાખાનામાં મૂકવાની સલાહ લોકો અમરતકાકીને આપતાં ત્યારે એમની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જતાં અને દરેકને એક જ જવાબ આપતાં : ‘હું મા થઈને ચાકરી ન કરી શકું, તો દવાખાનાવાળાને શી લાગણી હોય? ખોડા ઢોરને પાંજરાપોળમાં મૂકી આવવા જેવું જ એ તો કહેવાય.’

અમરતકાકીની આ ગ્રંથિ જાહેર થઈ ગયા પછી કોઈ એમને એવી વાત કરતું નહીં. જન્મની ગાંડી અને મૂંગી દીકરીને એ જ રીતે ઉછેરતાં, ચાકરી કરતાં અને લાડ લડાવતાં, એ પ્રત્યક્ષ જોઈ લોકો એમનાં વખાણ પણ કરતાં કે આવી રીતે ગાંડી દીકરીને તો અમરતકાકી જ ઉછેરી શકે; બીજાને ઘેર હોય તો ભૂખીતરસી ક્યારની મરી ગઈ હોય અને જીવતી હોય તોપણ આવું હૃષ્ટપુષ્ટ શરીર તો ન જ હોય.

મંગુ સિવાય અમરતકાકીને ત્રણ સંતાનો હતાં : બે દીકરા અને એક દીકરી. દીકરા ભણીને શહેરમાં ધંધે વળગ્યા હતા. દીકરી પરણીને સાસરે રહેતી થઈ હતી. અમરતકાકી એ ત્રણે સંતાનોને વીસરી ગયાં હોય તેમ એમનું સમગ્ર માતૃત્વ મંગુ ઉપર અભિષેક કરતું હતું. એટલે રજાઓમાં દીકરાઓ અવારનવાર ઘેર આવતા ત્યારે એમનું ઘર બાળ-પૌત્ર-પૌત્રીઓથી ખિલખિલાટ હસી ઊઠતું, છતાં દાદીમા તરીકે અમરતકાકી હરખપદૂડાં થઈ જતાં નહીં. ભાગ્યે જ બાળકોને તેડતાં, રમાડતાં કે લાડ કરતાં.

માના આ વર્તન વિશે દીકરાઓને કંઈ લાગતું નહીં, પણ વહુઓ સમસમી જતી. બંને વહુઓની પતિ આગળ આ એક જ ફરિયાદ હતી : દીકરાઓનાં બાળકો એમને દીઠાં ગમતાં નથી અને ગાંડા હીરાને છાતીએથી અળગો કરાતો નથી.

માતૃત્વની લાગણીમાં ખેંચાઈ વહુઓ અમરતકાકીને અન્યાય કરી બેસતી એટલું જ, બાકી દીકરીનાં બાળકો પ્રત્યે પણ એમનું વર્તન એવું જ હતું. એ કારણે, વહુઓ પતિ આગળ બબડીને જ્યારે રહી જતી ત્યારે દીકરી માને મોંએ જ સંભળાવી દેતી : ‘મંગુને ખોટાં લાડ લડાવીને તેં જ વધારે ગાંડી કરી મૂકી છે. ટેવ પાડીએ તો ઢોરનેય ઝાડો-પેશાબ ક્યાં કરાય અને ક્યાં ન કરાય તેનું ભાન આવે છે, તો બાર વરસની છોડી ગમે તેટલી ગાંડી હોય પણ એને ટેવ પાડી હોય તો શું આટલું ભાન ન આવે? એ મૂંગી છે, પણ કંઈ બહેરી નથી કે આપણું કાને ન ધરે, ભૂલ કરે તો બે લપડાક ચોડી દીધી હોય તો બીજી વખત તરત ભાન રાખે.’

દીકરી આગળ કંઈ બોલે તે પહેલાં અમરતકાકીની આંખો વરસવા માંડતી. દીકરીનું હૈયું પણ ભરાઈ આવતું, પરંતુ કઠણ કાળજું કરી એ મનનો ડૂમો કાઢી નાખતી : ‘તું જાણે છે કે દીકરીને લાડ કરી સુખી કરું છું, પણ યાદ રાખજે કે તું જ એની સાચી વેરણ છે. તું કંઈ કાયમ બેસી રહેવાની નથી. ભાભીઓને પનારે એ પડશે ત્યારે રોજ એનાં મળમૂતર ધોવા જેટલી કોઈ આળપંપાળ નહીં કરે, અને એ દુઃખી દુઃખી થઈ જશે.’ સહેજ અટકીને ધીમે સાદે એ કહેતી, ‘કહેવત છે એ ખોટી નહીં કે પારકી મા જ કાન વીંધે. દવાખાનામાં મૂકવાથી ડાહી નહીં થવાની હોય તો નહીં થાય, પણ ઝાડો-પેશાબ અને કપડાંનું ભાન આવશે તોય બસ છે. ભાઈઓના ઘરમાં ભગવાને ધાન ઘણું આપ્યું છે; ભાભીઓ ટંક ખાવા ન આપે એવી કજાત પણ નથી.’

અમરતકાકી લોકોને દવાખાના અંગે પાંજરાપોળની ઉપમા આપતાં ત્યારે લોકો પરાયાં તરીકે જે કહી શકતા નહીં તે દીકરી કહી નાખતી : ‘દવાખાનું પાંજરાપોળ જેવું હશે અને કદાચ મંગુ મરી ગઈ તો એનો અને કુટુંબનો છુટકારો થશે!’

મંગુના મોતને અમરતકાકી પણ છુટકારો માનતાં હતાં – જો એ કુદરતી રીતે આવે તો. પરંતુ બેદરકારી બતાવી એને જાણીજોઈને મોત ભણી ધકેલવાનો વિચાર એમને અસહ્ય લાગતો : સ્વાર્થનું તો સૌ સગું, પણ બિનસ્વાર્થનું સગું થાય એ જ સાચું સગું. દીકરા કમાતા-ધમાતા હોય, દીકરી સાસરે હિંડોળાખાટે ઝૂલતી હોય ત્યારે હું મા થતી જાઉં એનો કંઈ અરથ નથી. મંગુની સાચી મા બની રહું, ત્યારે જ મારી લોહીની સગાઈ ખરી. એટલે દીકરી કહે કે દીકરાઓ કહે, તોપણ મંગુને દવાખાના દ્વારા મોત ભણી ધકેલવા અમરતકાકી તૈયાર ન હતાં.

દીકરાઓ માના આ ભાવને સમજી ગયા હતા એટલે એ કોઈ વખત એવી વાત કરતા નહીં. વળી ઉચાટ કરવાનો અર્થ પણ ન હતો, કારણ કે ત્રણ ગોરા નિષ્ણાત દાક્તરોએ એકમત થઈ નિદાન જાહેર કર્યું હતું કે મટે એવું નથી. ફક્ત દીકરાઓના મનમાં એક વસવસો હતો કે કોઈ તાલીમ પામેલી નર્સ કે દાક્તરની દેખરેખ નીચે એને રાખી હોય તો ટેવને લીધે કદાચ એને ઝાડો-પેશાબ ને કપડાંનું ભાન આવે. પરંતુ એવી સગવડ ઘર આગળ કરી શકાય તેમ હતું નહીં એટલે એ મૌન રહ્યા હતા.

છતાં અમરતકાકીએ એમની શ્રદ્ધા પ્રમાણેના ઉપચાર ચાલુ રાખ્યા હતા. દવા કરનારાઓ વણનોતર્યા ઘેર આવી પહોંચતા. શિલાજિત વેચનાર કે હિંગ વેચનારા મંગુને ગાંડી જાણતાં પોતે દવા જાણે છે તેવો દાવો કરતા. અમરતકાકી માનતાં કે હજાર ઉપચાર કરીએ ત્યારે એક ટેકી લાગી જાય. એટલે બીજાને મન ગાંડીઘેલી વાત એ ગંભીરતાથી સાંભળતાં અને શ્રદ્ધાથી એનો અમલ કરતાં. જોષીઓ અને ભૂવાઓ પણ અવારનવાર વહારે ધાતા. એક જોષીએ ભાખ્યું હતું કે, આવતા માગશર મહિનામાં એની દશા બદલાય છે એટલે સારું થઈ જશે. ત્યારથી માગશર મહિનો અમરતકાકીનો આરાધ્યદેવ બની ગયો હતો.

માગશર મહિને તાકડે મંગુને ચૌદ વર્ષ પૂરાં થઈ રહેતાં હતાં એટલે કોઈ ડાહ્યું માણસ જે તરંગે ન ચડી જાય તેવા તરંગે અમરતકાકી ચડી જતાં – ચૌદમું ઊતરતાં કમુને પરણાવેલી. મંગુ ડાહી હોત તો આજે એના વિવાહનું પણ નક્કી થઈ ગયું હોત. જો માગશર મહિનામાં એને મટે તો… મૂઈનું રૂપ તો એવું છે કે મુરતિયો એને જોતાં સમો હા પાડી દે!

અને જાણે એને મટ્યું હોય તેમ એ લગ્નની યોજના પણ વિચારવા મંડી જતાં – કમુ વખતે ઘરની સ્થિતિ આજના જેટલી સારી ન હતી. આજે બે ભાઈઓ શહેરમાં મબલક કમાય છે, પાણીની પેઠે પૈસા વાપરે છે, પછી મંગુના લગ્નમાં હું શું કામ પાછું વાળીને જોઉં!

એક વખત મંગુ ડાહ્યાની માફક ચોકડીમાં પેશાબ કરવા બેઠી તેથી હરખાઈ જતાં અમરતકાકીએ દિવસો સુધી દરેક આગળ પારાયણ કર્યા કર્યું : ‘જોષીનું કહેવું સાચું પડશે. મંગુ કોઈ વખત નહીં ને આ પહેલી વખત એની મેળે ચોકડીમાં પેશાબ કરવા બેઠી!’

સાંભળનારને ગળે આ વાત ઊતરવી મુશ્કેલ હતી, કારણ કે એ સાંભળતી વખતે મંગુ પેશાબ કરી ભીની માટી આંગળાં વડે ખોતરતી નજરે પડતી! અમરતકાકીની નજર એ ભણી જતાં ડાહી દીકરીને શિખામણ આપતાં હોય તેમ ધીમેથી કહેતાં : ‘મંગુ! એવું ગંદું ન કરાય, હો બેટા!’

મંગુને ધૂન આવે ને એ ઊભી થઈ જતી તો એમને નવી વાત મળી જતી : ‘મેં કહ્યું તે સમાણી ડાહ્યાની માફક ઊભી થઈ ગઈ!’

આમ અમરતકાકીનો આશાભર્યો માગશર મહિનો આવ્યો. છતાં મંગુ તો ડાહી ન થઈ. પણ શહેરના કન્યાવિદ્યાલયમાં ભણતી ગામની એક દીકરી – કુસુમ – ગાંડી થઈ ગઈ. મંગુની માફક એને પણ ઝાડાપેશાબનું ભાન ન રહ્યું. અમરતકાકીને એથી દુઃખ તો થયું, પણ સાથે સાથે સંતોષ પણ થયો કે ડાહીડમરી છોડી ગાંડી થતાં આવું ભાન ગુમાવી બેસે તો જન્મથી ગાંડી મંગુને બિચારીને એવું ભાન ન હોય તો એમાં શી નવાઈ?

કુસુમને દવાખાનામાં મૂકવાનું નક્કી થયું એ સમાચાર જાણી અમરતકાકીને ઓછું આવ્યું કે એની મા જીવતી હોત તો એને દવાખાને મૂકવા ન દેત. મા વગર બધું સૂનું કહ્યું છે તે ખોટું નહીં. એ સાથે પોતાની આંખ મીંચાતાં મંગુને પણ ભાઈઓ દવાખાને મૂકી આવતા હોય તેવું દૃશ્ય એમને કંપાવી ગયું.

પહેલા મહિનાને અંતે કુસુમને સારો ફાયદો થયો તેવા સમાચાર આવ્યા : એને બાંધી મૂકવી પડતી તે હવે છૂટી ફરે છે, છતાં તોફાન કરતી નથી. ઝાડાપેશાબનું પૂરેપૂરું ભાન આવ્યું છે : ગાંડપણ રહ્યું હોય તો ફક્ત આખો દિવસ એ ગાયા કરે છે એટલું જ. એ પણ બીજા મહિનામાં મટી જશે એવો દાક્તરે અભિપ્રાય આપ્યો હતો.

બીજે મહિને કુસુમને મટી ગયું. છતાં એકાદ મહિનો રહે તો સારું એવી દાક્તરની સલાહથી એને ત્રીજો મહિનો રાખવામાં આવી હતી. એ ઘેર આવી ત્યારે આખું ગામ એને જોવા ઊમટ્યું હતું. સૌથી મોખરે અમરતકાકી હતાં.

કુસુમને પૂરેપૂરી ડાહી થઈ ગયેલી જોઈ અમરતકાકીને દરેક સલાહ આપવા મંડી ગયું : ‘કાકી! તમે મંગુને એક વખત દવાખાનામાં મૂકી તો જુઓ; જરૂર એને મટશે.’

અમરતકાકીએ જિંદગીમાં પહેલી વખત દવાખાનાનો વિરોધ ન કર્યો. મૂંગાં મૂંગાં એ લોકોની સલાહ સાંભળી રહ્યાં. બીજે દિવસે એમણે કુસુમને પોતાને ઘેર બોલાવી, એને પાસે બેસાડી દવાખાનાની હકીકત પૂછવા માંડી. મા દયાભાવ રાખી ચાકરી ન કરી શકે તો દાક્તર-નર્સ કરી જ ન શકે એવી એમના મનમાં જે ગાંઠ પડી ગઈ હતી કે તે કુસુમની વાતચીત ઉપરથી ઊકલી ગઈ. નર્સ કે દાક્તરને કોઈ કોઈ ગાંડાં તમાચા મારી જાય તોપણ એ લોકો એના ઉપર ખિજાતાં નથી કે એને મારતાં નથી એ જાણી એમને દવાખાના ઉપર શ્રદ્ધા પણ બેઠી. નવી આશા જન્મી કે મંગુના કરમમાં દવાખાનામાં જવાથી મટે એવું લખ્યું હશે તોય કોને ખબર? આટલા ઉપચાર કરી જોયા ત્યારે એક વધારે. નહીં મટે તો પાછી ક્યાં નથી લવાતી?

છેવટે મંગુને દવાખાને મૂકવી એવો અમરતકાકીએ નિર્ણય કર્યો. એ માટે મોટા દીકરાને ઘેર આવી જવા એમણે પત્ર લખાવ્યો. છતાં એ નિર્ણય લીધો ત્યારથી એમની ઊંઘ ઊડી ગઈ હતી – જાણે પોતે હારીને આ કામ કરી રહ્યાં હતાં એમ એમના મગજ ઉપર એક જાતનો ભાર જણાવા લાગ્યો હતો. દવાખાના પર શ્રદ્ધા જન્મી એ એક નિમિત્ત હતું, બાકી ઊંડે ઊંડે બીજું કારણ ડોકિયાં કરતું એમને દેખાતું હતું.

મંગુ મોટી થતી જતી હતી, પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા વધતી જતી હતી. વહુઓ ચાકરી નહીં કરે એની ખબર પડી ગઈ હતી, કારણ કે બેમાંથી એકે વહુએ હજુ સુધી સાથે રહેવા આવવાનું પોતાને આમંત્રણ આપ્યું ન હતું. આજના દીકરાઓ પણ વહુઓથી દબાયેલા એ ઘેર ઘેર જોતાં હતાં એટલે પેટના દીકરાઓની આશા પણ એમને ઝાઝી દેખાતી ન હતી. એ સ્થિતિમાં મંગુનો પ્રભુ હોય અને એને મટી જાય કે ન મટે તોપણ જો એને દવાખાનામાં ગોઠી જાય, તો મરતી વખતે પોતાને એક જાતની શાંતિ રહે કે એની ચાકરી કરનાર દુનિયામાં પારકું પણ છે ખરું.

આ વિચારવહેણ સાથે અમરતકાકીની આંખોમાંથી એટલું બધું પાણી વહી જતું કે પથારી પલળી જતી. હૈયું પોકારી ઊઠતું – ગમે તે બહાનું ભલે કાઢો પણ મૂળ વાત એટલી કે તમેય દીકરીથી થાક્યાં છો! અમરતકાકી ઊંઘમાંથી ઝબકી જતાં, બોલી ઊઠતાં : શું હું થાકી છું? હૈયું બમણા જોરથી પોકારી ઊઠતું : એક વાર નહીં ને હજાર વાર!

અમરતકાકીને થયું કે પોતે દીકરાને પત્ર લખ્યો તે જ મોટી ભૂલ કરી. એવી શી ઉતાવળ હતી કે શિયાળાની ટાઢમાં એને દવાખાને ધકેલવી પડે? રાતમાં હું એને કેટલીય વાર ઓઢાડું છું, દવાખાનામાં એમ ઘડીએ ઘડીએ કોણ ઓઢાડશે? ઉનાળામાં મૂકવાનું રાખ્યું હોત તો ઠીક થાત.

પરંતુ પત્ર મળતાં દીકરો આવી પહોંચ્યો. દવાખાનામાં દાખલ કરવાનો મૅજિસ્ટ્રેટનો હુકમ પણ મેળવી લીધો. એક અઠવાડિયામાં જ મંગુને મૂકવા જવાનું આવી પહોંચ્યું.

અમરતકાકીને ખાતરી થઈ કે દીકરો ગાંડી બહેનને દવાખાનામાં ધકેલી વેઠ ઉતારવા માગે છે. એવું ના હોત તો પત્ર મળતાં તરત આવી શું કામ પહોંચે? લાગવગ વાપરી તરત ને તરત દાક્તર તથા મૅજિસ્ટ્રેટના દાખલા કઢાવે શું કામ? એમને થતું હતું કે હમણાં બંધ રાખવું અને ઉનાળામાં મૂકી આવવી. પણ દીકરાને કહેતાં જીભ ઊપડતી ન હતી. એ પરાણે રજા લઈને આવ્યો હોય, દાખલાદુખલી કઢાવી લીધું. હવે ના પાડું તો એને થાય કે માને બીજો ધંધો નથી.

મંગુને મૂકવા જવાનું હતું તે રાતે અમરતકાકીને બિલકુલ ઊંઘ આવી ન હતી. સવારમાં એક વિચાર આવ્યો કે પોતે સાથે ન જાય તો સારું. દવાખાનાવાળા દીકરીને પોતાથી છૂટી પાડશે તે સહેવાશે નહીં. પરંતુ દવાખાનામાં કેવી સગવડ છે એ પોતે નજરે જુએ નહીં ત્યાં સુધી ચેન પડે એવું ન હતું. એટલે એ નછૂટકે જવા તૈયાર તો થયાં, પણ મંગુને લઈ ઘર બહાર નીકળવાનું થયું ત્યારે એના ઉપર બ્રહ્માંડનો ભાર આવીને ઠલવાઈ ગયો. આંખમાંથી શ્રાવણ-ભાદરવો શરૂ થયો. નજર મંગુ ઉપર ચોંટી ગઈ હતી તે કેમેય ઊખડતી ન હતી. મંગુ એને પહેરાવેલાં નવાં કપડાંનો રંગ ધારીધારીને જોઈ રહી હતી. ગેલમાં આવી હોય તેમ અમરતકાકી સામે જોતાં એ હસી પણ ખરી. એ સમું અમરતકાકીનું દિલ કપાઈ ગયું. ઢોર પણ એને ખીલેથી છોડી બીજે લઈ જવામાં આવે છે ત્યારે નવા ધણીને ઘેર જવા આનાકાની કરે છે; મંગુને એટલુંય ભાન ન હતું એ પ્રત્યક્ષ અનુભવતાં અમરતકાકી ઊમરા ઉપર ફસડાઈ પડ્યાં, હૈયું કકળી ઊઠ્યું : અબુધ દીકરીનું દુનિયામાં કોઈ નહીં – સગી મા પણ એની ના થઈ!

દીકરાનું હૈયું પણ ભરાઈ આવ્યું હતું. મા સામે આંખ માંડવા જેટલી એનામાં સ્વસ્થતા ન હતી. જેટલો વિલંબ થતો હતો, તેટલો ગાડી પકડવાનો સમય ટૂંકો થતો હતો. ફળિયા બહાર ડમણિયે જોડેલા બળદ પગ ઉપાડવા તળે-ઉપર થઈ રહ્યા હતા. દીકરાએ મા તરફ નજર કર્યા સિવાય લથડિયું ખાઈ પગ ઉપાડતાં કહ્યું : ‘મોડું થાય છે. હવે નીકળવું જોઈએ.’ અને ફળિયા બહાર નીકળતાં એણે ધોતિયાના છેડા વતી આંખો લૂછી નાખી.

પાડોશી સ્ત્રીએ મંગુનો હાથ ઝાલી આગળ દોરી. બીજી સ્ત્રીઓએ અમરતકાકીને ટેકો આપ્યો. છેવટ કડવો ઘૂંટડો હૈયામાં સમાવી ઢીંચણ ઉપર હાથ ટેકવી એ ઊભાં થયાં. બે જણે ઝાલીને ચડાવ્યાં ત્યારે એમનાથી ડમણિયામાં ચડાયું.

મંગુ ગાંડી છે એમ જણાતાં ગાડીમાં મુસાફરોને મઝાનો ખોરાક મળી ગયો.

‘આવી ખાધેપીધે સુખી છોડીને દવાખાનામાં મૂકશો એટલે મહિના-દહાડામાં લાકડા જેવી થઈ જશે. ત્યાં તો ઢોરની પેઠે ટંકે જેમનું તેમનું નીર્યું એટલે બસ!’

‘અમારા ગામમાંથી એક ડોસીને એના દીકરા પાંચ વરસથી મૂકી આવ્યા છે પણ કશો ફેર પડ્યો નથી. ગામનું કોઈ મળવા જાય છે તો રડવા લાગે છે, પગે પડીને કહે છે : ”મને અહીંથી તેડી જાઓ.’ પણ આજના દીકરા લાવતા જ નથી!’

‘એવા દીકરાઓને શું દીસતા રાખવાના?’

‘દીકરાઓ તો આમ સારા છે, પણ આજની વહુઓ… જાણો છો ને! પહેરી-ઓઢીને મહાલવું હોય એટલે વધારાનું માણસ ઘરમાં પોસાતું નથી.’

‘આ છોડીની મા નથી?’

અમરતકાકીને આ ઘા અસહ્ય થઈ પડ્યો. આંખમાં આંસુ આવી ગયાં. કંઠ રૂંધાઈ ગયો. શરમથી ડોકું નીચું નમી ગયું. સાથે સાથે માથું નમતાં મા તરીકેનો દાવો પણ આપોઆપ વ્યક્ત થઈ ગયો.

‘બાપ રે! તમે મા થઈને એને ધકેલી મૂકો છો! પછી દવાખાનાવાળાનો શો દોષ કાઢવો!’

અમરતકાકી જો એકલાં હોત કે દીકરાને માઠું લાગવાની ચિંતા ન હોત તો વળતી ગાડીમાં મંગુને લઈ એ ઘેર પાછાં ફર્યાં હોત. પરંતુ બીજો ઉપાય ન હતો એટલે ભારે પગલે અને ભારે હૈયે એ દવાખાનામાં દાખલ થયાં.

મુલાકાતનો સમય હતો એટલે વચલા ખંડમાં દર્દીઓ અને એમનાં સગાંસંબંધી છૂટાં છૂટાં બેઠાં હતાં. સ્વજનોએ ઘેરથી આણેલી રસોઈ ઘણાં જમતાં. કોઈ કોઈ ફળ ખાતાં હતાં. એક ગાંડા પતિ સાથે પત્ની ઘરની અને બાળકોની વાત કરતી હતી. એક ગાંડી પત્ની પતિ મળવા આવ્યો તેને બાઝી પડી હતી અને બાજુમાં ઊભેલી વૉર્ડની પરિચારિકાઓ તરફ નજર કરી એ ફરિયાદ કરતી હતી : ‘આ ભૂતડીઓ મને સારાં કપડાં પહેરવા આપતી નથી; સારું ખાવાનું આપતી નથી; માથામાં નાખવા તેલ આપતી નથી.’

અમરતકાકી તે વખતે પરિચારિકાઓ તરફ જોઈ રહ્યાં હતાં. પેલી બાઈની જે પરિચારિકા હતી તે હસીને બોલી : ‘હવે હું તમને બધું આપીશ. તમારા ધણી સારું સારું ખાવાનું લાવ્યા છે, એક વાર ખાઈ લ્યો.’

પેલી ગાંડી બાઈ છણકો કરતાં બોલી : ‘મેં દાતણ નથી કર્યું, મેં મોઢું નથી ધોયું.’

અમરતકાકીએ જોયું તો એનું મોં ધોયેલું હતું, છતાં સહેજ પણ ખિજાયા વગર પરિચારિકાએ પાણીનો લોટો લાવી એનું મોં ધોવડાવ્યું, નૅપ્કિન વતી મોં લૂછી નાખ્યું.

અમરતકાકીના હૈયાને ટાઢક વળી કે કામ કરનાર લોક છે તો માયાળુ.

દાક્તર અને સ્ત્રી-વૉર્ડની મેટ્રન આવી પહોંચ્યાં. અમરતકાકીના દીકરાએ મૅજિસ્ટ્રેટનો હુકમ આપ્યો. માને સંતોષ થાય તે માટે એ સાંભળે તેમ સારી સારવાર કરવા જણાવ્યું.

મેટ્રને કહ્યું : ‘એ બાબતમાં તમારે ચિંતા ન કરવી…’

વચ્ચે અમરતકાકી બોલ્યાં : ‘બોન! ચિંતા એટલા માટે કરવાની કે આ સાવ ગાંડી છે. કોઈ પાસે બેસીને એને ખવડાવે નહીં તો એ ખાતી નથી…’ આટલું બોલતાં એમનો કંઠ ભરાઈ આવ્યો અને વાક્ય અધૂરું રહી ગયું.

દૂર ઊભેલી પરિચારિકાઓ નજીક દોડી આવી. એક બોલી ઊઠી, ‘તમે બા, કોઈ જાતની ફિકર કરશો નહીં. અમે એને મોંમાં કોળિયો ઘાલીને ખવડાવીશું.’

ગળગળા સાદે અમરતકાકી બોલ્યાં, ‘એ જ બોન, મારે કહેવું છે. એને ઝાડો-પેશાબનું ભાન નથી એટલે રાતે કપડાં બગાડે તો જોજો, નહીં તો ભીનામાં સૂઈ રહેશે તો વાયુ થઈ જશે.’

બીજી પરિચારિકા બોલી : ‘રાતમાં ચારપાંચ વખત તપાસ કરવામાં આવે છે.’

અમરતકાકી : ‘રાતે બત્તી હોય તો એને ઊંઘ નથી આવતી.’

‘જેને ઊંઘ ન આવે તેને ઊંઘની દવા આપીએ છીએ.’

‘એને બીજાં તોફાની મારે નહીં તે જોજો.’

‘તોફાની હોય તેને જુદાં રાખવામાં આવે છે. રાતે બધાંને જુદી જુદી ઓરડીઓમાં સુવડાવવામાં આવે છે.’

મળવા આવેલા મુલાકાતીઓ વિદાય લેતાં ત્યારે દર્દીને અંદરના ખંડમાં લઈ જવા પૂરતું બારણું થોડું ખૂલતું એ તક ઝડપી લઈ અમરતકાકીની નજર બે-ત્રણ વખત અંદર ડોકાઈ રહી હતી. ત્રણચાર સ્ત્રીઓને ફગફગતા વાળે, અસ્તવ્યસ્ત કપડાંમાં એમણે અંદર ફરતી જોઈ. એકે એમના ભણી નજર કરી છાતી કૂટી અને એવો ડોળો ત્રાંસો કર્યો કે એ છળી મર્યાં. એ ઉપરથી એમને અંદરનું રહેઠાણ જોવાનું દિલ થયું. માગણી કરી : ‘મંગુને જે ઓરડીમાં રાખવાની હોય તે મને જોવા દ્યો.’

મેટ્રને કહ્યું : ‘અંદર કોઈને જોવા જવા દેવાનો કાયદો નથી.’

ચકળવકળ આંખે આ નવી દુનિયા જોઈ રહેલી મંગુ અમરતકાકીની સોડમાં લપાઈ. માથે હાથ મૂકી અમરતકાકી રોજનો વહાલસોયો ‘બેટા’ શબ્દ ઉચ્ચારવા ગયાં ત્યાં એમનો સાદ ફાટી ગયો. મરણપોક જેવી લાંબી પોક મુકાઈ ગઈ. એ આક્રંદમાં આખું દવાખાનું ડૂબી ગયું. દીકરાની આંખમાંથી ચોધાર આંસુ વહી ચાલ્યાં. આવા રુદનથી ટેવાઈ ગયેલાં દાક્તર, મેટ્રન અને પરિચારિકાઓનાં હૈયાં પણ ભરાઈ આવ્યાં. દીવાલો પણ ધ્રૂજી ઊઠી કે આટલું લાગણીભર્યું કોઈ ગાંડાનું સ્વજન આજ સુધી આવ્યું અમે જાણ્યું નથી!

અને પરિચારિકા હાથમાંનો રૂમાલ ફરકાવી મંગુનું પોતાના તરફ ધ્યાન ખેંચી બોલી : ‘લે, જોઈએ છે તારે?’

એ રૂમાલ પકડવા માની સોડ ત્યજી મંગુ એકદમ ઊભી થઈ. થોડો રૂમાલ પકડવા દીધા પછી એનો હાથ પંપાળી પરિચારિકા મીઠાશભર્યા શબ્દો બોલી : ‘તું મારી પાસે રહીશ ને, બહેન? હું તને સારું સારું ખાવાનું આપીશ. નવાં નવાં કપડાં પહેરાવીશ.’ મંગુ એના મોં સામે તાકી રહી હતી એટલે એ ક્ષણનો ઉપયોગ કરી લેતાં ‘ચાલ આપું.’ કહીને એનો હાથ પકડી આગળ કરી. પેલું બારણું અધખૂલું થઈ મંગુને ગળી ગયું.

‘મંગુ… મંગુ…’ની કાળજું કંપી જાય તેવી ચીસ અમરતકાકીએ ફરી નાખી.

દાક્તરે આશ્વાસન આપતાં કહ્યું : ‘ઘરડાં બા!’ અને બાજુમાં ઊભેલા દીકરા તરફ આંગળી કરતાં જણાવ્યું : ‘આ તમારા દીકરા જેવો મને પણ દીકરો ગણજો. દીકરીને દવાખાનામાં નહીં પણ દીકરાને ઘેર મૂકી જાઓ છો એમ માનજો.’

આધેડ ઉંમરની; બાળવયમાં વિધવા થતાં આ ક્ષેત્રમાં પડેલી મેટ્રને આશ્વાસન આપતાં કહ્યું, ‘આજ સુધી તમે એનાં એક બા હતાં; આજથી હું એની નવી બા થઈ છું.’

અમરતકાકી ડૂસકું ભરતાં બોલ્યાં : ‘એને મૂંગા ઢોર જેટલુંય ભાન નથી. મેં એને આજ સુધી મારાથી અળગી કરી નથી. કુસુમને તમારા દવાખાનામાં મટ્યું એટલે મેં કાળજું કઠણ કરી…’ અને એમનો કંઠ રૂંધાઈ ગયો.

મેટ્રન : ‘એ કુસુમ જેવી આ પણ થોડા વખતમાં ડાહી થઈ જશે.’

અમરતકાકીનું ડૂસકું શમ્યું છતાં એમની નજર પેલા બંધ બારણાને વીંધી મંગુ ઉપર મંડાયેલી હતી. મંગુએ જાણે એમને યાદ દેવડાવ્યું હોય તેમ એ બોલ્યાં : ‘એ લુખ્ખો રોટલો ખાતી નથી. સાંજે વાળુમાં રોટલો દૂધમાં ચોળીને આપજો; દૂધ ના હોય તો દાળમાં.’

અમરતકાકીની કરુણ આંખ ભણી નજર માંડવાની મેટ્રનની શક્તિ લુપ્ત થઈ હોય તેમ એણે નીચી દૃષ્ટિ રાખી કહ્યું : ‘સારું.’

અમરતકાકી : ‘એને દહીં બહુ ભાવે છે. દરરોજ તો ના બને, પણ બીજેત્રીજે દહાડે આપજો. એવું વધારાનું જે ખર્ચ થશે તે અમે આપીશું. જે એની ચાકરી કરતું હશે તેને પણ રાજી કરશું.’

અમરતકાકી અને દીકરો મંગુને મૂકી દવાખાનાની બહાર નીકળ્યાં ત્યારે બંનેનાં મોં ઉપર શોકનાં વાદળ છવાયેલાં હતાં. મૂંગાં મૂંગાં બંને બહાર ઊભેલી ઘોડાગાડીમાં બેસી વિદાય થયાં. ગાડીના ડબામાં પગ મૂકતાં અમરતકાકીને સાંભરી આવ્યું – દવાખાનામાં સૂવા ખાટલો આપતાં હશે કે નહીં? મંગુ નીચે સૂઈ રહેલી નથી, એટલે જો ખાટલો નહીં હોય તો એને નહીં ફાવે. મનમાં થયું કે પોતાને અંદર જોવા જવા દીધી હોત તો આ ભાળવણી કરવાનું રહી ન જાત. ઓરડીમાં ખાટલો ન જુવત એટલે તરત સાંભરી આવત.

દવાખાનામાં કામ કરનાર માયાળુ છે, ભલાં છે, એવી ખાતરી અમરતકાકીને થઈ હતી. પરંતુ એમને અંદર જવા દીધાં ન હતાં એટલે વસવસો રહી ગયો હતો કે આપણને નહીં ગમે તેવું હશે ત્યારે જ અંદર જવા નહીં દેવાનો કાયદો કર્યો હશે ને? એનો ટેકો આપતું હતું પેલું અધખોલું બારણું; ભૂતની માફક ભમતી ગંદી, જથરવથર અને ભૂખે મરી ગઈ હોય તેવી બિહામણી ગાંડી સ્ત્રીઓ. એ સાથે અમરતકાકીને મંગુ પોતાને ન જોવાથી રડતી હોય તેવો સાદ સંભળાયો. એમની આંખમાંથી આંસુ ચાલ્યાં. બાજુમાં બેઠેલી સ્ત્રીએ પૂછપરછ કરી : ‘કેમ બા, રડો છો? કોઈનું મૈણું થયું છે?’

રાત્રે પોણા અગિયાર વાગ્યે ઘેર આવ્યાં ત્યારે એમની વાટ જોતી પડોશણ, જે એમની પિતરાઈ થતી હતી તે જાગતી હતી. એમને માટે એણે રસોઈ કરી રાખી હતી, પરંતુ બંને જણે વાળુ કરવાની ના પાડી. સ્વજનના મરણનો ઘા તાજો હોય ત્યારે જેમ આગ્રહ કરનારની જીભ ન ઊપડે તેમ પડોશણ ખેંચતાણ ન કરી શકી.

અમરતકાકીના અંતરમાં એક જ તંબૂરો વાગી રહ્યો હતો – મંગુ અત્યારે શું કરતી હશે? પળે પળે એ જ વિચાર એના હૈયાને વીંધી રહ્યો હતો : કેટલી ઠંડી છે? ઓઢાડ્યું હશે? પેશાબ કરી પલાળ્યું હશે તો એની ઘાઘરી અને પાથરણું બદલ્યાં હશે?

જાણે મંગુ એમનો બોલ સાંભળવાની હોય તેમ એ બબડ્યાં : ‘બેટા! પેશાબ ન કરતી. ઓઢાડેલું કાઢી ન નાખતી.’ આ શબ્દો સૂતી વખતે એ કાયમ ઉચ્ચારતાં, છતાં મંગુ એનો અમલ કરતી નહીં. રાતે એણે પેશાબ કર્યો હોય તો એની ઘાઘરી અને પથારી એ બદલી નાખતાં. મંગુ મોટી થઈ છતાં પોતાની ભેગી એને સુવાડતાં, જેથી એ પેશાબ કરે તો પોતાને તરત ખબર પડે, જાગી જાય અને એને ભીનામાં સૂઈ રહેવું ન પડે.

અમરતકાકીને પોતાને પણ એના વગર પથારી સૂની સૂની લાગતી હતી. મનમાં થયું : મારા ભેગી સૂવા ટેવાઈ ગયેલી એને ઊંઘ આવી હશે? એ સાથે એની આંખો બાવરી બની પોતાને શોધતી હોય તેમ એમને દેખાયું. એમણે ઈસ ઉપર કપાળ કૂટ્યું : હું મા થઈને એને દવાખાને હડસેલીને આવતી રહી! એમનાથી ડૂસકું ભરાઈ ગયું.

બહારના ખંડમાં સૂતેલા દીકરાને પણ ઊંઘ આવી ન હતી. મા કરતાં એને સોમા ભાગની મંગુ સાથે માયા ન હતી છતાં એની છાતી ઉપર પણ વેદનાનો કાળમીંઢ પથ્થર મુકાઈ ગયો હતો. માનાં ડૂસકાં સાથે એની આંખમાંથી પણ આંસુ વહેવા લાગ્યાં : પોતાને આટલી વેદના થાય છે તો માને શું શું થતું હશે? વેદના માના હૈયાનું માંસ કેવી ક્રૂર રીતે ચૂંથી રહી હતી તેનો સાક્ષાત્કાર જીવનમાં પહેલી વખત દીકરાને થયો. એનું હૈયું પોકારી ઊઠ્યું : માનું આ દુઃખ કોઈ ઉપાયે ટાળવું જોઈએ. દીકરો થઈને આટલું હું ન કરી શકું તો મારું જીવતર ધૂળ છે. એ સાથે એના અંતરે પ્રતિજ્ઞા કરી : હું મંગુને જીવતાં સુધી સારી રીતે પાળીશ, વહુ એનાં મળમૂતર ધોવા તૈયાર નહીં હોય તો હું ધોઈશ! એ સાથે વેદનાનો કાળમીંઢ પથ્થર એની છાતી ઉપરથી ખસી ગયો.

અમરતકાકીએ બીજું ડૂસકું ભર્યું હોત તો દીકરાએ તે ઘડીએ જ એમને પોતાની પ્રતિજ્ઞા જણાવી શાંત પાડ્યાં હોત, પરંતુ એ જંપી ગયેલાં લાગ્યાં એટલે સવારે હવે વાત એમ માની દીકરાએ ઊંઘવા આંખ મીંચી અને થોડી વારમાં એની આંખ મળી ગઈ.

વહેલા પરોઢે, ઘંટીનો અને વલોણાંનો મધુરો અવાજ ગામમાં ગુંજી રહ્યો હતો ત્યારે ગામ આખાને વીંધી નાખે તેવી ચીસાચીસ અમરતકાકીએ કરી મૂકી : ‘ધાજો, રે… ધાજો, મારી મંગુને મારી નાખી રે…’

દીકરો ખાટલામાંથી ઊછળી પડ્યો. પાડોશી દોડી આવ્યા. ઘંટીઓ અને વલોણાં થંભી ગયાં. જેણે સાંભળ્યું તે ધાઈ આવ્યાં અને આવ્યાં તેવાં હબકી ગયાં : અમરતકાકી મગુની નાતમાં વટલાઈ ગયાં હતાં!

મધુરાં સપનાં

વિનોદ ઉપર પ્રથમ દૃષ્ટિ પડતાં જ સુશીલાના મનમાં એવી છાપ પડી ગઈ કે જાણે એ એનો વર ના હોય! વરને તો એણે લગ્નવેદી આગળ પાનેતરમાં સંતાયેલી આંખે એક જ વખત સ્પષ્ટ જોયો હતો. છતાં એ વખતની જે સ્મૃતિ એના હૃદયપટ પર કોતરાઈ હતી એ સર્વ વિનોદમાં મૂર્તિમંત થતી એને લાગી. અધૂરામાં પૂરું એના વરનું નામ પણ વિનોદ જ હતું. એટલે વિનોદને પ્રથમ જોતાં જ સુશીલાના હૃદયમાં, જેમ શ્વસુરગૃહથી અનભિજ્ઞ કન્યા વરને દેખીને શરમાઈ જાય – સંકોચાઈ જાય – લજ્જાની લાલી મોં ઉપર ઊપસી આવે અને હૃદય ધડકી ઊઠે, તેમ એ સર્વ ભાવો સહજ જાગ્યા.

જોકે એ સારી પેઠે જાણતી હતી કે વિનોદ તો બદલી થવાથી અહીંની કચેરીમાં કારકુન તરીકે નોકરી કરવા આવ્યો છે; અને તે પણ આ જ મકાનમાં રહેતા સુમનભાઈની જગાએ. એટલે એની લજ્જા ખરી રીતે તો એક જાતની મૂર્ખાઈ જ હતી. પણ ફોટોગ્રાફની પ્લેટ ઉપર એક વખત પડેલી છાપ જેમ ભૂંસાતી નથી તેમ એ બધું જાણ્યા છતાં સુશીલાનો સંકોચ ગયો નહિ.

પિતાએ કચેરીના માણસોનો હંમેશ ખપ માની વિનોદ જોડે પરિચય કરવા બીજે દિવસે સવારમાં ચાનું આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે સુશીલા હજુ એનો સંકોચ ન ગયો હોય તેમ લાજતી-શરમાતી વચલો ઊમરો ઓળંગતી હતી ત્યાં તો એણે પિતાને વાત કરતા સાંભળ્યાઃ ‘અમારા નાના જમાઈ ને તમારી મોંકળા બરાબર મળતી આવે છે. એક જ ઘાટ… રંગ…’ અને ખણણ કરતો સુશીલાના હાથમાંથી પડેલા પ્યાલાનો રણકાર થયો.

‘શું થયું? પ્યાલો પડ્યો કે?’ પિતાએ વાતને પડતી મૂકી પૂછ્યું.

રસોડામાંથી મા ખિજાઈને બોલીઃ ‘છોડીના તો દેઈ જાણે હાથ જ ભાંગલા હોય તેમ તે ભૂહ ભૂહ નાખી જ દે છે!’

બહારના માણસના દેખતાં પ્યાલા જેવી નજીવી વસ્તુ સારુ કંકાસ કરવો એ વેપારી મગજના પિતાને ઠીક ન લાગવાથી એ બોલ્યાઃ ‘ચાલ હવે એની કચકચ શી? બીજો…’

પણ મા વચ્ચે બોલી ઊઠીઃ ‘એ તો સે’જ રહી ગયો, નહિ તો એનો પગ શેકાઈ જાત ને! તમે જ્યારે હોય એનું ઉપરાણું લો છો, પણ આવું કરે તો પારકા ઘરમાં પોસાય? તમને તો કોઈ ના કહે પણ મને તો સંભળાવે ને, કે એની માય કેવી? કે છોડી પંદર વરસની થઈ જોય ચાલતાં નથી શીખવ્યું?’

અને સુશીલા ‘પ્રથમગ્રાસે મક્ષિકા’ની માફક વર આગળ જ પોતાની નાલાયકીનું પ્રદર્શન થયું હોય, તેમ પ્યાલા મૂકવા આવી પણ નીચું ઘાલી ઝટપટ ચાલી ગઈ. અને ફજેતીની મારી પોતાનાથી રડી દેવાશે માની એણે અંદર જતાં જતાં છેડા વતી આંખ લૂછી નાખી.

પિતા વાત આગળ કરવા માંડ્યાઃ ‘છોડી નામ પ્રમાણે એવી સુશીલ છે કે મરતાને મેર કહે તેવી નથી. અને ઘર એવું મળ્યું છે કે કળશી માણસોના કામે બિચારી અડધી થઈ જશે. એટલે વળાવવા જેવી થઈ છે, એ લોકોય ઉતાવળ કરે છે, પણ જમાઈને આટલી પરીક્ષા બાકી છે; જો કંઈ નોકરીએ લાગી જાય તો બારોબાર ત્યાં જ મોકલી દઉં એ વિચારે જરા ઢીલું નાંગરીને બેસી રહ્યો છું.’

અંદર, સાંભળી રહેલી સુશીલાના મનમાં એ શબ્દો જાણે પોતાને તેડવા આવેલા વરને પિતા પોતાને સારી રીતે સાચવવાની ભલામણ કરતા હોય તેવા લાગતા હતા.

વગર પરિચયે વાતચીત ન કરી શકવાના સ્વભાવવાળો વિનોદ કંઈ ન બોલ્યો એટલે એમણે પૂછ્યુંઃ ‘કેમ મારું કહેવું ખોટું છે? તમારે ઘેર ગમે તેટલી ઉપાધિ હશે પણ અહીં સુભદ્રાબેનને છે કોઈ જાતનું દુઃખ?’

અને વિનોદના ગયા પછી સુશીલા ચોકડીમાં ચાના પ્યાલા સાફ કરતી હતી ત્યારે માતાપિતા એની જ વાત કરતાં હતાં.

માઃ ‘નાની ઉંમરમાં નોકરી સારી મળી ગઈ છે.’

પિતાઃ ‘આપણા વિનોદપ્રસાદ ને એ, બેય સાવ સરખા જ દેખાય છે.’

માઃ ‘પાછાં નામેય એક જ છે.’

ધીમે રહી કાન દેઈ સાંભળતી સુશીલાના હાથમાંથી વળી રકાબી લપસી ગઈ. અને મા બરાડી ઊઠીઃ ‘તમે કહો છો, કચકચ ના કરીશ. પણ તમે જ કહો, આવા ભાંગલા હાથની પારકી છોકરી આપણા જ ઘરમાં પોસાય? વળી કાયા કોમળ ને કરમ કઠણ, એમ સાસરુંય ધોરી માણસનું મળ્યું છે કે મૂઆં બિચારીને કચરી ના નાખે તો જ સારું!’

પિતાઃ ‘આ વિનોદપ્રસાદની માફક કંઈ નોકરી મળી જાય તો છો ને ઘરમાં ધોરી માણસ રહ્યાં! છોડીને ત્યાં રહેવા વારો આવે ત્યારે ને?’

સાચે જ જાણે નોકરી મળી ગઈ હોય તેમ રાજી થતાં મા બોલીઃ ‘એમના જેવી નોકરી મળી જાય ત્યારે તો કશી ઉપાધિ જ નહિ.’

એ દા’ડે વિનોદ અગિયાર વાગે કચેરીમાં ગયો તે પહેલાં સુશીલા સ્વગૃહે પધારેલા ભાવિ પતિને કન્યા જેમ પડદા પાછળ પોતાની જાતને છુપાવી નીરખવા પ્રયત્ન કરે, તેમ વારે વારે બહાર ગૅલેરીમાં આવી વિનોદની ઓરડીમાં ડોકિયું કરી જતી. એક વખત એ પીઠ ભણી કંઈ કાગળિયાં ફેરવતો જણાયો, ત્યારે એની લાંબી ગરદન, કાનના વળાંક, વાંકડિયા વાળની ઊડતી લટો અને એક બાજુથી દેખાતી ઘાટીલી આંગળીઓ એ જોઈ રહી. જાણે કોઈ શિલ્પી મૂર્તિનાં અંગોપાંગની કળાની દૃષ્ટિએ પરીક્ષા કરી એની સુરેખતા માટે ખુશ થતો હોય તેવા ભાવ સુળીલાના મુખ ઉપર જણાતા હતા. વિનોદ હાથમાંનાં કાગળિયાં નીચે મૂકી ડોક ઊંચી કરવા ગયો ત્યાં તો સુશીલા અંદર ઓરડામાં સરી ગઈ.

બીજી વખત એણે ડોકિયું કર્યું ત્યારે વિનોદ પૂછતો સંભળાયોઃ ‘સુભી! હજુ કેટલી વાર છે?’

સુભદ્રા અંદર રસોડામાંથી બોલીઃ ‘હજુ સાડા દસ થયા નથી તે પહેલાં રસોઈની બૂમ મારવા લાગ્યા?’

વિનોદઃ ‘સાડા દસને પેટમાં દુઃખે છે? દસ મિનિટ બાકી છે.’

સુભદ્રાઃ ‘ત્યારે મારે રોટલી જ બાકી છે.’

વાત થઈ રહી એટલે વિનોદ મોં ફેરવવા ગયો ત્યાં તો સુશીલા ઘરમાં જતાં બબડીઃ ‘હત મારી બઈ! મિનિટો ગણો છો એના કરતાં સરસામાન મોડો ગોઠવી રસોઈ વહેલી કરી હોત તો બગડી શું જાત?’

અને છેલ્લી વખત સુશીલા ડોકિયું કરવા ગઈ ત્યારે વિનોદ કચેરીમાં જવા તૈયાર થઈ બારણાંમાં જ મળ્યો. ચાર આંખો એક થતાં કોઈએ લાકડીનો જબ્બર ફટકો લગાવ્યો હોય અને બેવડ વળી જવાય તેમ સુશીલા ગૂંચળું જ વળી ગઈ. એના મોં ઉપર એટલું લોહી ચઢી આવ્યું કે જો આંગળી અડકાડી હોય તો જાણે રંગાઈ જાય!

બપોરે બે વાગ્યે માએ સુભદ્રાને ચા પીવા બોલાવી, ત્યારે એને જોઈ સુશીલાને જુદો જ વિચાર આવ્યો. વિનોદથી જોકે એ વર હોય તેમ સંકોચાતી હતી, પણ એથી સુભદ્રા એને આંખની કણી માફક ખૂંચવી જોઈએ તેમ ખટકતી ન હતી. હા, સવારમાં એણે એને વિનોદ સાથે ચર્ચા કરતી સાંભળી ત્યારે એનું હૃદય ડંખ્યું હતું. પણ પોતાની ગમે તેટલી લાગણી દુભાય પણ એમાં કોઈ ઉપાય ન હોય તેમ એ મૂંગી પ્રાર્થના કરતીઃ ‘બાઈ! મારાથી તો ઉઘાડી પડી સેવા થાય એમ નથી; માટે તને વિનંતી કરું છું કે મારે બીજા કોઈ કોડ નથી પણ એમને તું જેટલા રાજી રાખીશ એટલી હું રાજી રહીશ.’

અને એ જ ભાવના પ્રત્યક્ષ જણાવવા એણે ચાય સરસ બનાવી હતી, નાસ્તાની વાનીઓ ચાખીને ખાતરી કરી મૂકી હતી.

માએ વખાણ કરતાં ઠપકો આપ્યોઃ ‘આમ જીવ ઠેકાણે રાખી રોજ ચા બનાવતી હોય તો સારું.’

સુભદ્રાએ પોતાનો સૂર પુરાવ્યોઃ ‘ચા સરસ થઈ છે.’

પુત્રીનાં વખાણ કઈ માને ન ગમે! માએ કહ્યુંઃ ‘ગુણમાં, હોશિયારીમાં, ચાલાકીમાં જેમાં ગણો એમાં આ વધે. મોટી છે તો ચપળ પણ જરા ભોળી; અને ભોળિયાના ભગવાન કહે છે તે ખોટું નહિ. વગર મુશ્કેલીએ એને એવું મળી ગયું છે કે અમારે એના તરફનો ઉજાગરો જ નહિ. અને આ મૂઈ નાનપણથી એવી પાક્કી અને બદમાશ કે એનું કરમેય પાક્કું નીકળ્યું. એના સારુ આકાશ-પાતાળ એક કરી નાખ્યું પણ ઘર હોય ત્યાં વર ના હોય, વર હોય ત્યાં કુળનું ઠેકાણું ના હોય. છેવટે આ કર્યું છે એ તો મારા ભાઈ ઠીકાઠીક છે. પણ ખરું પૂછો તો છોકરો જોઈને જ પડતું નાખ્યું છે. તમારે શોધવા જવાનું જ નહિ; તમારા ઘરમાં છે એ બેને ભેગા કર્યા હોય તો વરતાય નહિ.’

સુશીલાએ સોડિયું વધુ સંકોચ્યું.

સુભદ્રાએ પોતાની વાત કરીઃ ‘સહુ સહુનું કરમ છે. હું પહેલેથી જ એવી હરામ કે કોઈ કામને અડું જ નહિ. બાર વરસની થઈ ત્યાં સુધી તો દોરડું વાળતાં કે કપડાં નિચોવતાંય આવડે નહિ. મા તો બિચારી ઓરમાન એટલે વગોવાવાની બીકે કશુંય કહેતી નહિ, પણ તોફાન કરતી હોઉં ત્યારે જો પિતા આવી ચઢે તો માની ઊધડી લઈ નાખતાઃ આ છોડીનો તો તું ભવ બગાડીશ! પારકે ઘેર આખાં હાડકાંની જઈને ઊભી રહેશે ત્યારે રોજ આપણે ગાળો ખાવી પડશે. વળી મને પરણાવી ત્યારે ખબરેય નહોતી કે પરદેશ રહેવાનું મળશે. પણ અત્યારે બધાંય કહે છેઃ મૂઈ નાનપણમાંય કશા કામને ન અડી ને મોટપણેય કામ કરવા વારો ન આવ્યો! એ તો સુશીલાના ભાગ્યમાં હોય તો તમને લાગે છે કે મોટી સુખી છે, પણ એથીય વધારે એને સુખ મળે.’

માએ એ પ્રસ્તાવ સ્વીકારતાં કહ્યુંઃ ‘અમે સવારમાં એ જ વાત કરતાં હતાં. એમને નોકરી મળી જાય તો કંઈ ઉપાધિ નથી.’

સુભદ્રાએ વગર અનુભવે કહ્યુંઃ ‘ભણેલાને નોકરીનો શો તોટો? આ નહિ ને બીજી.’

માએ પોતાની ઇચ્છા પરિપૂર્ણ થઈ હોય તેમ કહ્યુંઃ ‘ત્યારે અમેય છોકરો જોઈને જ પડતું નાખેલું ને!’

અને સુભદ્રા ગઈ ત્યારે સુશીલાના મગજમાં એ બીજ મૂકતી ગઈ કે એનો વિનોદ પણ થોડા દિવસમાં નોકરીએ જશે, પોતે પણ સુભદ્રા જેવું સુખી સ્વતંત્ર જીવન જીવી શકશે. અને એણે સવારમાં સાંભળેલી વિનોદના ‘સુભી!’ના મીઠા અવાજમાં એક અક્ષર ફેર કરી જાણે કોઈ બોલાવતું ન હોય ‘સુશી!’ તેવો એને ભાસ થયો.

સાંજે એ રસોડાના પાછલા ભાગમાં હતી, ત્યાંથી એણે વિનોદના બૂટનો અવાજ પારખ્યો. ભાખરીનો લોટ બાંધવા કાઢ્યો હતો છતાં એને બહાર ડોકિયું કર્યા વગર ચેન ન પડ્યું. વચલા ખંડમાં બેઠેલી માની નજર ચૂકવવા એણે ખાલી નાક ખંખેર્યું અને એ અવાજે સુભદ્રા સાવધ થઈ હોય એમ બોલીઃ ‘તમેય શું, કોઈ દેખે તો!’ એમ બોલતાં એ દૂર ખસી ગઈ અને સુશીલાની નજર અંદર ડોકાઈ ત્યારે સુભદ્રા ગુલાબી ગાલ ઉપર પ્રસ્વેદના ટીપાં બાઝ્યાં હોય તેમ હાથ વતી સાફ કરતી હતી.

લોટમાં પાણી રેડતાં રેડતાં એના મનમાં વિનોદ માટે સ્વાભાવિક મમતા હતી તેમાં ઉમેરો થયો. કેટલો પ્રેમ રાખે છે! પાંચ કલાકના વિયોગમાં તો પ્રવેશતાં જ ચુંબન લીધું! પણ હુંય કેવી? નાક ખંખેરી એમને પૂરાં ભેટવાય ન દીધા! ચૂપકીથી જોઈ લીધું હોય તો?

જાણે કોઈએ એના મધુરા ગાલે ચુંબન લીધું હોય તેમ એણે એને સાફ કરવા ભીનો હાથ ઘસી કોરા ગાલને ભીનો કર્યો.

અને માએ અંદર પગ મૂક્યો, ત્યારે પ્રિયતમ સાથે વાત કરતી મુગ્ધા શરમાઈને લજ્જા છુપાવવા કામે વળગી જાય તેમ સુશીલા લોટને બાંધવા વળગી ગઈ.

મા જોતાં જ બોલી ઊઠીઃ ‘તારું ભાન બળી જાય! આટલું બધું પાણી ભડભડાવી તારું કપાળ બાંધવા બેઠી છે? લોટ કેટલો બધો ઢીલો થઈ ગયો?’

સુશીલા જવાબ આપ્યા વગર પોતાની ભૂલ સુધારવા બીજો લોટ લેવા ઊઠી એટલે મા ખિજાઈને બહાર જતાં બોલીઃ ‘આવું ને આવું કરજે એટલે વહેલી ભીખ માગવી પડે!’

રાત્રે સૂતી વખતે એને સુભદ્રાનાં બંધ બારણાંની તિરાડમાંથી અંદર જોવાનો ભાવ થયો. પણ એનું મન બોલી ઊઠ્યુંઃ ‘હેંડ મારી બઈ! એમ બીજાની ચેષ્ટા જોતાં લાજતી નથી?’ અને કદાચ એણે એ ઇચ્છા દાબી ન હોત તોય જડ મિસ્ત્રીએ બારણાં બનાવતી વખતે એની આવડતની ધૂનમાં સાંધ એવી સજ્જડ બેસાડી હતી કે અંદર કે બહારથી કંઈ જોઈ શકાય તેવું જ હતું નહિ. છતાં સુશીલાએ અંદર જતા વિનોદનો સૂર સાંભળ્યો એટલે એ અટકી ગઈ.

‘સુભી! તું જઈશ એટલે મને બિલકુલ નહિ ગમે.’

‘જાવ જાવ; અમસ્તું મીઠું બોલી શું કરવા સારું લગાડો છો?’

‘ખોટું કહું છું?’ સુશીલાએ સામો પ્રશ્ન સાંભળ્યો. પણ વિનોદ સુભદ્રાને પોતાની પાસે વધુ ખેંચી આંખમાં આંખ પરોવી, ગાલે મીઠી ટપલી મારી પૂછી રહ્યો હતો એ દૃશ્ય જો સુશીલાના જોવામાં આવ્યું હોત તો એ ક્યારનીય ઘરમાં ચાલી ગઈ હોત. અને સુભદ્રા જાણે એ સ્થિતિમાં જ વધુ આનંદ હોય તેમ અનિમેષ નયને તાકી રહી હતી. વિનોદે આગળ કહ્યુંઃ ‘અહીં હજુ નવેનવું એટલે હું બાવરા ભૂતની પેઠે આ ખૂણેથી પેલે ખૂણે આંટા મારું ત્યારે ને?’

સુશીલાનું અંતર પોકારી ઊઠ્યુંઃ ‘કેટલી માયા રાખે છે!’

સુભદ્રાએ જવાબ આપ્યોઃ ‘તમારે ઓછો આખો દા’ડો ઘેર બેસી રહેવાનું છે? સવારમાં તો ખાવાપીવાથી પરવારો ત્યાં સુધીમાં કોર્ટમાં જવાનો વખત થાય; અને રાત્રે તો હરગોવિંદભાઈ ઘેર હોય જ. ઘરનાં બધાં કેટલાં માયાળુ છે!’

વિનોદ હસીને કહેતો હોય તેમ સંભળાયોઃ ‘એટલામાં ઘરનાં બધાંને ઓળખી આવીય ખરી કે?’

સુભદ્રાને કંઈ યાદ આવતાં હસી જવાયું.

વિનોદે પૂછ્યુંઃ ‘કેમ હસવું આવ્યું?’

સુભદ્રા મીઠું મીઠું હાસ્ય ચાલુ રાખતાં બોલીઃ ‘સવારમાં તમે ચા પીવા ગયા હતા તે વખતે સુશીલાના હાથમાંથી પ્યાલો પડી ગયો…’

પોતાનું નામ આવતાં સુશીલા સાંભળવા અધીરી બની.

વિનોદે કહ્યુંઃ ‘એમાં તો બિચારીને મંછાબહેને કેટલાંય વાનાં કરી નાખ્યાં!’

સુશીલાનું અંતર આનંદથી ફૂલી ઊઠ્યુંઃ ‘કેટલી લાગણી છે!’

સુભદ્રા આગળ બોલીઃ ‘એ જ વાત મંછાબહેને મને બપોરે કહ્યુંઃ ‘મૂઈ મેં તો એમને બરાબર જોયેલા નહિ એટલે છોડીને બે વાનાં કહેવાઈ ગયાં. પણ પછી મેં બહાર નીકળી એમને સારી રીતે જોયા ત્યારે ખબર પડી કે છોડી બિચારીનો કશો દોષ ન હતો. મને જ થયું કે જાણે અમારા જ વિનોદપ્રસાદ! એટલે એ બિચારી શરમાય એમાં શી નવાઈ? ને પછી એના બાપે કહ્યુંઃ સુશીલા! સૂડી-સોપારી લાવ જોઈ? પણ એનો ક્ષોભ હું જાણી ગઈ હતી એટલે મેં જ કહ્યુંઃ લાવો ને, હું જ લેતી આવું! અંદર જઈ જોયું ત્યારે તો મૂઈ વરને દેખીને શરમાઈ જાય તેમ સંકોચાઈ ગઈ હતી.’

પોતાના ભાવ મા જાણી ગઈ છે માની સુશીલા સાવધ થઈ. એને અંદર જતા રહેવાનું મન થયું; પણ વિનોદ શું કહે છે તે સાંભળવા એના પગ ખસ્યા નહિ.

વિનોદે હસતાં હસતાં કહ્યુંઃ ‘મારાં તે કેટલાં રૂપ છે! ચંપાબહેનનો ભાણો મને જોઈ ‘મામા! મામા!’ કરવા માંડ્યો ત્યારે એમણે કહ્યુંઃ ‘વિનોદભાઈ! છોકરુંય કેવી મોંકળા ઓળખે છે! મારા ભાઈને તમે જોયા હોય તો તમારા જેવા જ છે.’ આપણે વિજાપુર હતાં ત્યારે મોહન પટાવાળો કહેતો કે તમને જોઉં છું ત્યારે મને અહીં પહેલાં મુનસફસાહેબ હતા તે યાદ આવે છે. અને વળી અહીં આવ્યો ત્યારે મારું બીજું રૂપ જડ્યું ને હજુ અણજાણ્યાં કેટલાં રૂપ હશે તેની કોને ખબર?’

સુશીલા વધુ સમય થવાથી મા બૂમ પાડે તે પહેલાં ચાલવા જતી હતી, ત્યાં સુભદ્રાનો અવાજ આવ્યો ને એના ઊપડેલા પગ અટકી ગયા.

‘એમાં કંઈ નવાઈ છે! ઘણાંયની મોંકળા મળતી આવે છે.’

‘પણ એમાં મારે કોઈ વખત રાંડી બેસવા જેવું થાય ને?’

‘તમને હું સારી સસ્તી મળી છું! જ્યારે હોય ત્યારે મારા મોતની જ વાત.’

વિનોદ હસતો સંભળાયોઃ ‘મોત આવે ત્યારે તો સારું સ્તો! પણ આ તો બીજાં ભુલાવામાં પડે છે તેમ કદાચ તું મારા એ રૂપધારીને જોઈ ભૂલી પડી એમની સાથે ચાલી જાય, ત્યારે દમયંતી નળને શોધતી વન વન ભટકતી હતી તેને બદલે મારે દમયંતીને શોધવા ક્યાં ક્યાં ભટકવું?’

ખોટો રોષ કરતાં સુભદ્રા બોલીઃ ‘જાવ જાવ! તમને તો જેમાં હોય તેમાં મશ્કરી જ સૂઝે છે.’

અને હવે તો અંદરથી માની ઉધરસનો અવાજ આવ્યો એટલે ઇચ્છા-અનિચ્છાનો વિચાર કર્યા વગર સુશીલા અંદર જઈ પથારીમાં સૂઈ ગઈ.

સુશીલાને ખાતરી થઈ કે એને પોતાને જ એવો અનુભવ નથી થયો, પણ માને એ જ વિચાર આવ્યો છે ત્યારે એનું મન વધારે કલ્પનાએ ચઢ્યું. પોતાનો વિનોદ આવો છે ત્યારે હૃદય આવું નહિ હોય? અને મને જો કહેઃ ‘સુશી! તારા વગર મને નહિ ગમે.’ તો હું મોત આવે તોય એનાથી અળગી ન થાઉં; અને સુભદ્રાબેનના જેવું ભાગ્ય કેટલાંનું હશે? મોટીબેનના સુખની વાત મા કરે છે, પણ એના ઘરમાં ગમે તેટલા પૈસા હશે પણ એથી એનું શું દળદર ફીટ્યું? હું પંદર દિવસ રહી તેમાં માંડ પાંચ દા’ડા એ ઘેર રહ્યા હોય તો. ને ઘેર હોય ત્યારેય રાત્રે દસ વાગ્યા પહેલાં કદી વહેલા આવ્યા હતા? એમને એમના વેપારમાં ધ્યાન, ત્યાં બેન સાથે હસીને વાત કરવાની ક્યાંથી ફુરસદ મળે? અને બેનેય એ આવે તોય સૂવા જવાની ઉતાવળ કરતી હતી? છતાં મા શું જોઈને જેને હોય તેને કહેતી હશે કે મારી મોટી છોડી બહુ સુખી છે?… પણ બળ્યો માણસનો સ્વભાવેય કેટલો વિચિત્ર છે! બેનના મનમાં એટલો ઉમળકો નથી જણાતો છતાં અહીં આવવાનું નામ નથી લેતી, અને સુભદ્રાબેનને એ હાથમાં ને હાથમાં રાખે છે, છતાં હજુ બે મહિનાની વાર છે તે પહેલાં બિસ્તરા બાંધવાની તૈયારી કરે છે!

વળી પાછું એનું મન વિનોદની સરખામણીમાં પડ્યું. ભણતરેય એ આ વખતે પાસ થશે એટલે સરખું! અને ભણેલા બધા સરખા નથી હોતા? પેલાં રંભાબેને માને તે દિવસે શું કહ્યું હતું? ‘ભણેલા પોતાને જેવી સ્વતંત્રતા, હાસ્યવિનોદ, મોજશોખ જોઈએ છે તેવી સ્ત્રીઓને પણ મળવી જોઈએ તેમ માને છે. માટે તમે માનતા હો કે મારી શાન્તાને ત્યાં વધુ પૈસો છે એટલે એ સુખી છે, પણ જોજો, સુશીલા એના કરતાં વધારે સુખી થશે.’

અને એ નોકરી કરશે એટલે મારે શું દુઃખ છે? પણ હું સુભદ્રા જેવી કદી ન થાઉં. મારા વિનોદને તો હું ફૂલની શય્યામાં જ સુવાડું.

પોતાની પેઠે સુશીલા પણ ઊંઘ્યા વગર પાસાં ઘસ્યા કરે છે એ જોઈ મા બોલીઃ ‘મારી પેઠે તનેય માંકડ કરડે છે કે શું?’

પોતાના ભાવ સંતાડતાં સુશીલા બોલીઃ ‘દઈ જાણે ક્યારનુંય કશું કરડ્યા કરે છે.’

મા બબડીઃ ‘દા’ડે બીજી લપમાં ગાદલાં તડકે નાખવાનું ભૂલી જવાય છે. કાલે જરા એટલું યાદ રાખી કામ કરજે.’

સુશીલાને થયુંઃ ગાદલાંની પેઠે મનને તડકે સૂકવી વિચારો રોકી શકાતા હોત તો કેવું સારું?

પણ શરીર તો નિદ્રામાં નિશ્ચેતન થઈ પડી રહ્યું, છતાં મને એની ભ્રમણા ન મૂકી. જાણે સ્વપ્નામાં એનો વિનોદ કહી રહ્યો છેઃ ‘સુશી! હજુ જમવાની કેટલી વાર છે?’ અને જમતાં જમતાં જાણે કહેતો હોયઃ ‘સુશી! તું જઈશ ત્યારે મને નહિ ગમે.’

અને સુશીલાએ ઊંઘમાં જવાબ આપ્યોઃ ‘પણ હું ક્યાં જવાની છું?’

પણ સવારના પહોરમાં જાગ્રતાવસ્થામાં એણે જે સાંભળ્યું એથી તો એની છાતી બેસી ગઈ.

વિનોદે કહ્યુંઃ ‘સુભી! ઊઠ ને હવે? સવાર થયું.’

સુભદ્રાનું શરીર જોકે છઠ્ઠા મહિનાથી નરમ રહેતું હતું. પણ છેલ્લા પંદર દિવસથી એમાં વધારો થયો હતો. એટલે રજાઈમાંથી મોં બહાર કાઢ્યા વગર જ એણે જવાબ આપ્યોઃ ‘બળ્યું, મારું શરીર તો કાલ આખો દા’ડો સરસામાન ગોઠવવામાં ઊઠબેસ કરી તે સજ્જડ થઈ ગયું છે. જરા સગડી સળગાવો તો હાડકાં શેકું તો આરામ થાય.’

અને જાણે કોઈએ પોતાને ફટકો લગાડ્યો હોય તેમ સુશીલાનું શરીર ઝણઝણી ઊઠ્યું. એનું ઊર્મિતંત્ર હચમચી ગયું; હૃદયમાં લોહીના ધબકારાની ઝડપ વધી ગઈ. મન ફફડી ઊઠ્યુંઃ ‘ચાલ ચાલ મારી બઈ! નહણક આવી ડિલરખી ક્યાંથી? આવા પ્રેમાળ પતિનો સાથ હોય તો આખો ગઢ તોડી નાખીએ, તો કાલ સે’જ ઊંચી-નીચી થઈ એમાં ઉઠાતું નથી? જા, જા; તને માણસની કદર જ નથી ત્યાં બીજું શું કહું? એ તો એમ માન કે પેલે ભવ કંઈ પુણ્ય કર્યાં હશે, નહિ તો તારા આ ઢંગ જોતાં તો આવો પતિ તારા જેવીને ક્યાંથી હોય?’

અને આ એક જ સપાટે સુભદ્રા તરફનો તેનો ભાવ અલોપ થઈ ગયો. એ કચરો કાઢી બહાર નાખવા આવી ત્યારે વિનોદનો ફરીથી સૂર સંભળાયોઃ ‘ચાલ હવે, કોલસા સળગી ચાલ્યા.’

વળી ઘડીભર સુશીલા પોતાની જાત વીસરી ધણીપણું અનુભવી રહીઃ ‘મારા જેવો ધણી હોય તો ડામ જ દે. પછી આવા ચાળા કરવાનું જ ભૂલી જાય.’

અને જાણે વિનોદને ઠપકો આપતું હોય તેમ એનું મન બબડ્યુંઃ ‘પુરુષ થઈને સાવ નર્યાતાર આવું શું ઢીલું મૂકી દો? સ્ત્રીના પ્રત્યે લાગણી રાખવી એટલે આવી ગુલામી કરવાની? કરડવું ન કરડવું એ મન જાણે, પણ ફૂંફાડો તો રાખવો કે નહિ? હજુ છડી છે તોય આટલો હુકમ કરે છે, તો કાલે છોકરાંની મા થશે ત્યારે કેટલો મિજાજ રાખશે?’

વળી વિનોદ તો કહેતાં કહેશે, પણ લાવ જાણે હું લાત લગાવી દેઉં માની એણે દાંત પીસી પગ ઊંચો કર્યો.

પણ એટલામાં તો માએ ઘરમાંથી બૂમ મારીઃ ‘સુશીલા! અત્યારના પહોરમાં સો કામ હોય ને એમ બહાર શા મેળની ઊભી રહી છે!’

પાણિયારું વીછળતાંય એનું મન એના એ જ વિચાર કરી રહ્યું હતુંઃ ‘ના, બા! ના. મારાથી તો મરવા પડી હોઉં તોય એમને કામ ન બતાવાય! માણસને કંઈ કોઈ જાતની ધરપત હોય છે? આ તો ઠીક છે કે એમને નોકરી મળી છે; નહિ તો ઘેર રહેવાનું હોય તો આખા કુટુંબની તાબેદારી ના ઉઠાવવી પડે? એના કરતાં ભગવાને આટલું સુખ આપ્યું તોય એક પોતાના માણસનું મન ના સચવાય? એ તો મારે એની સાથે રહેવાનું નથી, નહિ તો બતાવત કે તારે વિનોદ છે ને મારેય છે. પણ મારાથી સોમા ભાગનીય તાબેદારી તારાથી ઉઠાવાય છે?’

વળી પાછું એનું મન પોતે જ્યારે સુભદ્રાની માફક પતિ સાથે રહેશે ત્યારે કેટલી વહેલી ઊઠશે, એમના જાગતાં પહેલાં પોતે નાહી-ધોહીને કેવી પરવારી ગઈ હશે કે અને એ દાતણપાણી કરી રહે તે પહેલાં ચા-નાસ્તાની વ્યવસ્થા કેવી કરશે, એ બધાનું સમયપત્રક ગોઠવવામાં ગૂંથાઈ ગયું.

બપોરે સુભદ્રા એને પોતાને ત્યાં ઘસડી લાવી, ત્યારેય સુશીલાના મનમાં એના તરફનો તિરસ્કાર શમ્યો ન હતો છતાં એનું મોં તો હસતું જણાતું હતું. સ્ત્રીઓ જેમ પોતાનો સાહિત્યશણગાર બીજાને બતાવી આનંદ મેળવે છે તેમ સુભદ્રાએ વાત શરૂ કરીઃ

‘આ બાદલાની સાડી એમણે હું પ્રથમ નોકરી પર સાથે આવી ત્યારે ભેટ આપી હતી.’

સુશીલાના મનને થયુંઃ ‘છતાં તને એની ક્યાં કદર છે?’

‘આ બ્લાઉઝ પહેરી હું ઘેર ગઈ ત્યારે તો બહુ જ ટીકા થઈ હતીઃ આવા ને આવા પૈસા વહુ પાછળ ખર્ચે એટલે ક્યાંથી બચે? આપણી છોડીઓને તો પંદર પંદર વરસ થવા આવ્યાં તોય કોઈ સાસરીમાંથી કપડાં નથી લેતું; અને એને તો ગઈ એવાં જ ઘરનાં સિવડાવવા માંડ્યાં, એ તે કંઈ પહોંચાતું હશે? પિયરમાંથી બ્લાઉઝ લાવી પહેરે તો ખરી?’

સુશીલાએ કથનને ટેકો આપ્યોઃ ‘મોટી બેનને ઘેર એટલા પૈસા છે તોય ત્યાંથી ઘરનાંએ ખાધેલું પેટમાં ટકવા ન દીધું!’

સુશીલાના મનમાંઃ ‘જો પાછો સિરપાવ બંધાવ્યો – તમારા ઘરનાં! જાણે એનું તો ઘર જ નહિ? તું તો એમ ને એમ રહું એ જ મતાની છે!’

કાને પહેરેલાં ઓપલ બતાવતાં સુભદ્રાએ કહ્યુંઃ ‘સીમંત વખતે એમણે પચ્ચીસ રૂપિયાનાં કરાવ્યાં, પ્રથમ તો હું સમજી કે ઘરનાંને ભારે જણશ આપવી પડે તેને બદલે આ આપીને મને પટાવી દેશે. એટલે મેં કહ્યુંઃ ‘મારે તમારાં આ ઓપલ નથી જોઈતાં!’

સુશીલાને થયુંઃ ‘મેર બળ્યા મોંની! આટલો ભાવ કરીને આપે છે, તે ના કહેતાં શરમેય ન આવી?’

સુભદ્રાઃ ‘એમણે કારણ પૂછ્યું એટલે મેં કહ્યુંઃ એમ પચ્ચીસની સોગાદમાં ઘરનું સર્વ પતાવી દેવા માગો છો? એમણે હસીને કહ્યુંઃ ઘરનો તો તારો હક્ક હોય તે લેજે ને! આ તો ધાડ મારી તેનો મેડલ આપું છું.’

સુભદ્રા બોલતાં તો બોલી ગઈ પણ શરમાઈ ગઈ. એને એણે પગના છડા બતાવતાં વાત બદલીઃ ‘આ મદ્રાસી કેરીઘાટના છડા અહીં બદલી થતાં પહેલાં પંદર દિવસ ઉપર જ લીધા હતા. ત્યાંય પાડોશી તરીકે તમારી જેમ વેપારી હતા. બજારમાં અમસ્તાં ફરવા ગયાં હતાં. ઘાટ ગમી ગયો એટલે નવા છડા હતા તોય આપી દેઈ આ લેઈ લીધા. રેવાબેને કહ્યુંઃ એમને પૂછ્યા વિના લીધા તે બોલશે નહિ? હું હસીને બોલીઃ હત્ તમારી! એમાં એમને શું પૂછવું’તું? પહેરવાના એમને છે કે મારે? ત્યારે મને કહેઃ તમે તો જબરાં ભાગ્યશાળી છો! મારાથી તો હજુ છોકરાને ઘેર છોકરાં છે તોય એમને પૂછ્યા વગર પઈની વસ્તુય ન લેવાય!’

સુશીલાએ મનમાં કહ્યુંઃ ‘એ શું કહે છે! હું જ એક દા’ડાનો અનુભવ છે તોય કહું છું કે એમના જેવો પતિ મળવો એ વગર ભાગ્યે બને? પણ તને એમની ક્યાં કિંમત છે? નહિ તો મોંમાંથી એમ બોલાયઃ તમે સગડી સળગાવો પછી હું ઊઠું છું?’

તે પછી તો માથાનાં બકલ, વેણીનું ફૂલ, સાડીની પિન, કૂંચીઓનો આંકડો, હાથનો રૂમાલ, ચાંલ્લાનું કંકુ, માથાનું તેલ વગેરે ઝીણી ઝીણી વસ્તુઓની વિગતમાં બંને એવાં તલ્લીન થઈ ગયાં કે વિનોદે ઉંબરામાં પગ મૂક્યો ત્યાં સુધી વખતનું ભાન પણ ન રહ્યું. અને એને જોતાં જેમ શીલવતી, લજ્જાળુ ને વગર લાજે મર્યાદા સાચવતી ગૃહિણી વડીલ પુરુષ ઘરમાં પ્રવેશતાં પોતાનું શરીર સંકોચી, નીચી દૃષ્ટિ રાખી અને પાણીના રેલાની માફક બીજા ખંડમાં રહી જાય તેમ સુશીલા સફાળી ઊભી થઈ બહાર નીકળી ગઈ.

સુશીલા પોતાના ઘરમાં આવતી રહી છતાં એના મોં ઉપરની લજ્જા શમી ન હતી. પણ એનું મન તો વિચોર કર્યે જ જતું હતુંઃ એ તો આપણા ઉપર ગમે તેટલો પ્રેમ બતાવે, પણ આમ નર્યા પૈસાનું પાણી કરાતું હશે? પૈસા કમાવા તો ઘર-ગામ મૂકી પરદેશ આવ્યાં ને આમ મોજશોખમાં પૈસા વાપરી નંખાતા હશે? પગાર લાવી આપણા હાથમાં મૂકે એટલે મન ફાવે તેમ ઉડાવી મૂકવાના? હું તો મને વાપરવા આપ્યા હોય તેય ભેગા કરી રકમ કરું. પુરુષ ગમે તેટલા પૈસા કમાય પણ ઘરમાં સ્ત્રી ત્રેવડ ન કરે તો કદી દીપે ખરું? બારેય ને બત્રીસેય ઘડી કંઈ કોઈની સુખમાં ને સુખમાં જાય છે? વચ્ચે કોઈ સાજું-માંદું થયું હોય, ભવિષ્યમાં છોકરાંનું ખર્ચ પણ વધે…

એ વિચારપ્રવાહને વહેતો અટકાવી મા બોલીઃ ‘શાક થઈ ગયું છે ત્યારે ક્યારની બોલતી કેમ નથી?’

અને પોતાના એ વિચારો ઉપર મનમાં હસતાં એણે થાળી પીરસવા માંડીઃ ‘હુંય મૂઈ શેખચલ્લીની જેમ સાસરું દેખ્યા પહેલાં છોકરાં સુધી પહોંચી ગઈ ને!’ અને પોતાની એ મૂર્ખાઈને લેઈ પિતા સામે નહિ બેસી શકાય માની એ ભાણું પીરસી બહાર નીકળી ગઈ.

ગેલેરીમાં ઊભેલી સુભદ્રાને પૂછ્યુંઃ ‘કેમ જમી લીધું?’

વિનોદ અંદર કાગળિયાં ફેંદે છે તેની ખાતરી કર્યા પછી સુશીલા સ્થિર ઊભી રહેતાં બોલીઃ ‘ના રે ના, હજુ તો પિતાજીને પીરસી બહાર આવું છું.’

સુભદ્રાને ઘડી પહેલાંની, વિનોદ આવ્યો તે વખતની સુશીલાની વર્તણૂંક યાદ આવી. એણે કહ્યુંઃ ‘સુશીલા! એક વાત કહું?’

‘કહો ને?’

‘શરમાઈશ નહિ ને?’

‘હું શું કરવા શરમાઉં?’

‘ત્યારે એમને જોઈ તું અમસ્તી સંકોચાય છે શું કરવા? એવી તો કેટલાયની મોંકળા મળતી આવે; તેમાં આપણે શું?’

શરમનો પ્રતિકાર શરમથી કરતાં એણે કહ્યુંઃ ‘જાવ જાવ; એમાં શરમાવાનું શું વળી?’

‘ત્યારે એ તને કંઈ ગળી તો નહોતા જવાના કે એકદમ નાઠી?’

‘તમને અડચણ ન પડે માટે.’

‘અમને શાની અડચણ?’

‘એ તો હું શું જાણું?’ કહી સુશીલાનો હાથ ગાલ ઉપર આપોઆપ કંઈ ચોટ્યું હોય તેમ લૂછવા લાગ્યો. સુભદ્રા એનો કહેવાના ભાવાર્થ તરત સમજી ગઈ. કેટલાક દિવસનો ગાઢ પરિચય હોય તેમ સ્વાભાવિક રીતે એના ગાલ ઉપર ટપલી મારતાં એનાથી બોલાઈ ગયુંઃ ‘લુચ્ચી!’

આજે સુભદ્રા એના ભાઈ સાથે પિયર જવાની હતી. ગઈ કાલે એનો ભાઈ આવ્યો ત્યારથી સુભદ્રાને પતિની મુશ્કેલીનો ખ્યાલ અને લાગણી નહિ થઈ હોય તેના કરતાં વિશેષ સુશીલાના હૃદયમાં એણે જગા રોકી હતી.

મોટું શહેર હોય તો સારી વીશીઓય મળે, પણ અહીં તો હળીમળીને એક ખીચડિયા વીશી! બિચારાં ગામડાંના કોર્ટમાં આવેલા લોકો નછૂટકે એક ટંક જમી લે. પણ કાયમ જમવાનું શી રીતે પોસાય? ના, ના; એમાં તો રોજ કેટલીય ઇયળો બફાતી હશે! તે ખાવું એના કરતાં જેવું આવડે તેવું કાચુંકોરું ઘેર બાફી ખાવું વધારે સારું. આ હું બેય ઘરની રસોઈ કરવી હોય તો હાથે કરું તેવી છું. પણ માણસેય ઓછું અપંગ છે? એના દિલમાં દાઝતું હોય, એના હાથમાં મદદ કરવાની શક્તિ હોય, સગવડ હોય તોય એનાથી સળી સરખી ન હલાવી શકાય! છતાંય લોકો કહે છે કે જાનવર બિચારાં અપંગ છે! પિતાજી એમને જમવાનું કહે તો? પણ કયા સંબંધે બેત્રણ મહિના જમવાનું આમંત્રણ પિતાજી આપે?

નરી રસોઈની જ બળી ક્યાં ભાંજગડ કરું છું? પાણિયારીઓય કોઈ શરત રાખનાર ન હોય તો કંઈ કામ કરે એવી નથી. પુરુષ તો બિચારો એ પાણી ભરી જાય એટલે પીધા કરે; અને એ કમજાતો ન વાસણ વીછળે કે ગળણું ન જડે તો ભલી હોય તો એમ ને એમ પાણી ભરી દે! આપણે ટોક ટોક કરીએ તોય કપડાં એવાં ને એવાં પાણીમાં બોળી લાવે છે તો પછી કોઈ કહેનાર ન હોય તો સાબુ ઘેર લેઈ જાય ને કપડાંનો મનખો જ ખરાબ કરે! વાસણ રોજ આપણે ગણી ન જોઈએ તો અઠવાડિયે એકાદ તો ખોઈને જ આવે.

વળી વહેલાંમોડાં આવે એટલે ઘર એમને જ સોંપવું પડે. અને ના, ના; મારાથી… એ કદી જોયું નહિ જાય… જમવામાં તો આપણું ન ચાલે, પણ એમની ગેરહાજરીમાં પાણિયારી આવશે ત્યારે હું બરાબર ધ્યાન રાખીશ. પડોશી તરીકે કંઈ એટલુંય ન થાય? નહિ તો સૂનું ઘર માની એ તો ભેલાડી મૂકે સ્તો!

વિદાય થતી વખતે સુભદ્રાએ કહ્યુંઃ ‘સુશીલા! બીજું તો પડોશમાં કોણ છે? માટે કંઈ જોઈતું કરતું નાનાભાઈ વાટે મંગાવી આપજે. કે પછી આમ છુપાતી ને છુપાતી જ રહીશ?’ અને પોતાના વિનોદ માટે ભલામણ કરતાં એણે કહ્યુંઃ ‘એમની શરમ કેમ જાણે તને લાગે છે; નહિ તો અપ્સરાઓ વચ્ચે મૂકીને જતાં મને સહેજ પણ બીક ન લાગે.’

સુશીલાને જવાબ આપવાનું મન થયુંઃ ‘હું કંઈ ઓછી એમની દૃષ્ટિ મેલી છે એમ કહું છું?’ પણ એ કંઈ ન બોલી.

સુભદ્રાએ કહ્યુંઃ ‘શું કહ્યું, સમજી ને?’

સુશીલા મોંએ તો નહિ પણ ડોકું ધુણાવી જવાબ આપે તે પહેલાં માએ કહ્યુંઃ ‘સુશીલાને કાનમાં શું કહો છો, સુભદ્રાબેન?’

સુભદ્રાઃ ‘બીજું શું? ઘર સૂનું થયું એટલે જોતાં રહેવાનું સ્તો!’

માઃ ‘તમતમારે બેફિકર જાઓ ને! એની ચિંતા જ ન રાખવી.’

પિતાઃ ‘બે મહિના અમારે ત્યાં જમે તોય ક્યાં પારકું છે?!’

સુશીલાને થયુંઃ ‘એ આનાકાની કર્યા વગર સ્વીકારી લે તો કેવું સારું? અને કદીય સીધી નજરે એની સામે ન જોઈ શકતી એ ત્રાંસી નજરે વિનોદ શો જવાબ આપે છે તે સાંભળવા તાકી રહી. અને જાણે ‘હા કહો’ એમ ઇશારો કરતી હોય તેમ એનું માથું બે વખત હાલી ગયું.

પણ વિનોદે કહ્યુંઃ ‘એટલો ભાવ છે એ ઓછો છે?’

ત્યારે સુશીલાનું હૃદય રડી ઊઠ્યુંઃ ‘ભાવથી પેટ ભરાતું હોય તો તમારે ખાવા જ ન કરવું પડે.’

અને જે પરિસ્થિતિ એણે કલ્પી હતી એ સુભદ્રા જતાં પ્રત્યક્ષ ખડી થઈ. સવારમાં ઊઠતાં જ એ બેત્રણ વખત વિનોદની દિનચર્યા જોઈ ગઈ. પરંતુ પથારી ઉઠાવવી, સગડી સળગાવવી, પાણી ગરમ કરવું એ સર્વ કામો તો જૂનાં થઈ ગયાં હતાં. પણ સગડી ઉપરની દાળને સંચા વડે ભાંગતાં જ્યારે એણે એને જોયા ત્યારે પ્રજાવત્સલ રાજા પદભ્રષ્ટ થતાં પ્રજા જેટલી ખિન્ન થાય એટલી, સુશીલા વિનોદને રસોડામાં પેઠેલો જોઈ હૃદયભગ્ન થઈ.

અને એ દુઃખ ન જોઈ શકવાથી એણે ડોકિયું કર્યું, એવી દૃષ્ટિ પાછી ખેંચી લીધી. એને થયુંઃ મારો વિનોદેય હું ન હોઉં ત્યારે આવો જ પદભ્રષ્ટ થાય ને? એના કરતાં સુભદ્રાબેને કોઈને અહીં બોલાવ્યું હોત તો શું ખોટું? અને કોઈ ન આવી શકે એમ હોય તો હું તો હતી જ ને? ત્યારે તો રસોઈ કરવા જવામાં કંઈ વાંધોય નહિ. પણ એ તો સુભદ્રાબેનેય તે દિવસે કહેતાં હતાં ને? કે પહેલી પ્રસૂતિ હતી એટલે આપણે ન જઈએ તો ઠીક, પણ માબાપને કાયમનું સાસરિયાંનું મહેણું રહી જાય! શું રિવાજેય બળ્યા કર્યા છે?

કચેરીમાં જતાં વિનોદે ચાવી અંદર નાખતાં કહ્યુંઃ ‘મંછાબેન! પાણિયારી આવી નથી. આવે ત્યારે ચાવી આપજો.’

ચાવીને ઠેકાણે મૂકતાં સુશીલા બબડીઃ એ તો હું એ લુચ્ચી પાણિયારીને ન ઓળખતી હોઉં ત્યારે ને? સુભદ્રાબેન કાલ જવાનાં છે એ જાણી એણે કેવો તરત વખત બદલ્યો? એના મનમાં કે હવે મને કોઈ પૂછનાર નથી. પણ સુભદ્રાબેન તો જવા દે એવાં હતાં, ને હું તો ધૂળ કાઢી નાખીશ!’

અને પાણિયારી આવી એવી જ એને ધમકાવતાં સુશીલાએ કહ્યુંઃ ‘કેમ ગંગા! સુભદ્રાબેન ગયાં એવો જ ટાઇમ બદલી નાખ્યો?’

ગંગાએ પોતાનું દુઃખ રડતાં કહ્યુંઃ ‘અમારે મજૂરિયા લોકોને વળી શા ટેમ? આ નાની છોકરીને જરા રાતનું વધારે થયું છે એટલે સવારમાં ન અવાયું.’

‘હંઅં!’ જાણે હું સમજું છું એમ કહેતી હોય તેમ સુશીલાએ કહ્યું.

ગંગાએ કહ્યુંઃ ‘ચાવી લાવો જોઈ.’

સુશીલાઃ ‘ચાલ ને; હું ઉઘાડી આપું છું.’

અને સુભદ્રાની ખાલી પડેલી જગા ઉપરનો કામચલાઉ ચાર્જ એણે સંભાળી લીધો. એક અમલદાર બદલાઈ નવો આવે ત્યારે પોતાનો પ્રભાવ પાડવા નીચલા નોકરોને એક ઉપર એક સૂચના કરવા માંડે, જાણે પહેલાં એ લોકો જેમ ચલાવતા તેમ હવે નહિ ચાલે, એની માફક સુશીલાએ ગંગાને સૂચનાઓ આપવા માંડીઃ ‘જો ગંગા! સુભદ્રાબેન ગયાં એટલે તું જાણે છે કે પુરુષને ઘરના કામની ઝાઝી ગમ નહિ; માટે બેડાં બરાબર વીછળી કરીને ભરવાં.’

અને ગંગા પાણીનું બેડું લેઈ બહાર ગઈ. એટલે એણે રસોડામાંનાં વાસણ સાફ કરવા મૂક્યાં હતાં તેની વિઝિટ કરવી શરૂ કરી.

વધેલી દાળમાં એણે હાથ ઘાલી જોયો, તો ઓગળ્યા વગરના બધા કકડા નીચે બેસી ગયા હતા; ભાત નીચે ચોંટીને સજ્જડ થઈ ગયો હતો. કુતૂહલથી એણે પેટી ખોલી જોઈ તો અંદર વધેલી ભાખરીનો આકાર જોઈ એ મોંમાં આંગળી ઘાલી ગઈઃ ‘બાપ રે! આટલી બધી જાડી તે શેં ખાધી જાય! ને બળ્યો એનો ઢંગેય કેવો છે! એક ખૂણો ઉત્તરમાં તો એક પશ્ચિમમાં!’

ચોકડીમાં પલાળેલું ધોતિયું જોતાં એને થયુંઃ આમ સવારનું ભીનું કપડું સાંજ સુધી પડી રહે એટલે કોહી ગયા વગર રહે? પણ આ તો વહેલી હવે આવવાની જ નહિ. આના કરતાં પંચિયું પલાળીને નાહવું એ જ સારું!

અને ગંગા પાણીનું એક બેડું ભરીને આવી એટલે બીજી સૂચના આપીઃ ‘જો, ગંગા! આ ધોતિયું સવારનું કોહે છે માટે એને પહેલું ધોઈ નાખ.’

ગંગાએ સાબુ માગ્યો એટલે એણે તાકામાંથી લાવતાં કહ્યુંઃ ‘તું પેલાં એંઠાં વાસણમાં પાણી રેડ એટલે બધું ચોંટી ગયું છે તે ઊખડી જાય. ત્યાં સુધીમાં હું સાબુ દેઈ આપું છું.’

ગંગા બબડીઃ ‘ઓ મારી બઈ! આ તો ઓઝા કરતાં ગધેડી ડાહી!’

અને વાસણ અને કપડાં લેઈ એ ચાલી, એટલે સુશીલાએ બીજી સૂચના આપીઃ ‘ધોતિયું બહુ ટીપતી નહિ, નહિ તો એ તો પાતળું પાણી જેવું છે એટલે ફસકી જશે.’

‘આ આટલા બધા ચિબાવલાવેડા શું કામ કરતી હશે?’ એમ મનમાં ગણગણી ગંગા આગળ જાય ત્યાં તો સુશીલા વધુ ઉતાવળી બોલીઃ ‘વાસણ પાછી મૂકતી ના આવું!’

હવે ગંગાથી એ સહ્યું ન ગયું. એણે સ્પષ્ટ, પણ કોઈ ન સાંભળે તેમ કહ્યુંઃ ‘આટલા બધા ચાળા કર્યા કરતાં સીધી ઘરમાં જ બેસી જા ને એટલે નિકાલ મટે!’

અને સુભદ્રા હતી ત્યાં સુધી એને ખ્યાલ નહોતો આવ્યો તે આંખ આગળ ભજવાતો લાગ્યો, જરૂર, જરૂર, આજની નખરાળી છોકરીઓ ચૂકે જ નહિ. એવું ના હોય તો એને નહિ સગું, નહિ સાગવું, તોય આટલી બધી પૈડ શું કરવી જોઈએ? એ બિચારી આવશે ત્યાં સુધીમાં તો ભલી હશે તો એના ધણીને જ પચાવી પાડશે!

વળી એણે મન વાળ્યુંઃ ‘આપણે શી રીતે લોકોની પંચાત? આપણે તો કામ સાથે કામ! એમાં જો એ બહુ ટક ટક કરશે તો બે દા’ડા સાંભળીશ. પછી તો રોકડું જ પરખાવી દેઈશઃ ‘એટલું બધું દાઝતું હોય તો ઘરમાં પેસીને કરી લે ને? કોણ તને ના કહે છે?’

ત્યારે સુશીલા એના તરંગોમાં વિહરતી હતીઃ ‘વાસણ લાવે તેમાં શું રંધાયું? પછાડપછાડ કરી ગોબા ના પાડે તેય જોવાનું રહ્યું ને? કાચનાં વાસણ તો હું જ ધોઈને મૂકી દેઈશ એટલે ભાંગવા કરવાની ચિંતા જ નહિ.’

અને ગંગા આવે ત્યાં સુધીમાં તો ઓરડો વાળેલો હતો છતાં ફરીથી વાળીઝૂડીને સાફ કર્યો. ખીંટીએ ભરવેલાં કપડાં ઝાડી નાખ્યાં. કૅલેન્ડરનું પાનું ફાડ્યું. ટેબલ ઉપર કાગળો પડ્યા હતા તે સરખા કરી ઉપર બાજુમાં પડેલી ચોપડી મૂકી દાબી દીધા.

ગંગાએ એ બધો ફેરફાર જોઈ લીધો. અને સૂનું ઘર પડતાં પોતે ફાવશે તે આશા નિષ્ફળ જવાથી કે સુશીલાની ખોટી ટોકથી, ગમે તેમ પણ એ જતી વખતે એના ભણી તીક્ષ્ણ નજર ફેંકતી ગઈ.

પણ એ સર્વ કરતાં સુભદ્રાના પુત્રજન્મની ખુશાલીનો હર્ષ સુશીલાથી ઢાંક્યો ઢંકાયો નહિ. વિનોદ કચેરીમાં આવતાં આંગણામાં પિતાજી સાથે વાત કરતો, એ સાંભળી લેતાં સુશીલા કૂદતી, છલાંગો ભરતી અંદર દોડી.

સાસરે જવા લાયક છોકરી આમ બાળકોની પેઠે કૂદાકૂદ કરે એ અસભ્ય માની, માએ રોષ કરતાં કહ્યુંઃ ‘તને કેટલી વખત કહ્યું કે તું તે કંઈ હવે નાની છે, તે આમ હેલાળા ભર્યા કરે છે?’

અંતરનો ભાવ વ્યક્ત કરતાં એ બોલીઃ ‘એવું ખુશ થવા જેવું હોય તો કૂદીય પડાય?’

‘એવી તે શી વધામણી છે?’

‘સુભદ્રાબહેનને પુત્ર જન્મ્યો!’

માનેય આનંદ થયો. એણે પૂછ્યુંઃ ‘કોણે કહ્યું?’

સુશીલાએ જવાબ ટાળતાં કહ્યુંઃ ‘એ બધીયે તારે પંચાત!’

ત્યાં સુધીમાં પિતાએ વધાઈ ખાધીઃ ‘સાંભળે છે કે? સુભદ્રાબેનને…’

‘પુત્ર જન્મ્યો એ કહો છો ને?’ માએ આગળથી ઝડપી લીધું.

‘તને કોણે કહ્યું?’

‘આ નોય તમારી લાડીલી! તમને બહાર વાત કરતાં સાંભળ્યા હશે તે તરત કૂદતી કૂદતી કહી ગઈ.’

અને સુભદ્રાબહેન ક્યારે આવે ને પુત્રને ઝડપી લઉં તેની જ માળા જપતી સુશીલાને, એમને આવવાની બે દિવસની વાર હતી ત્યાંથી તો, ઊંઘમાંય નાના નાના હાથ એના ભણી લંબાતા હોય તેવો ભાસ થતો.

વળી એટલું નાનું બાળકેય, સુભદ્રા આવી ત્યારે કેટલાંએ લેવા હાથ લંબાવ્યા પણ કોઈની પાસે ન જતાં સુશીલાની સાથે જૂની ઓળખાણ હોય તેમ એની સોડમાં સંતાઈ ગયું.

સુશીલા જોકે બધાનાં દેખતાં એના મોંનો આકાર બરાબર મેળવી ન શકી. પણ એકાંતમાં નકલની મૂળ પ્રત સાથે મેળવણી કરતી હોય તેમ એનાં અંગ-ઉપાંગ મેળવવા લાગી. નાક તો એના જેવું અણિયાળું જ છે; આંખ જરા મોટી છે કે શું? ના, ના; એ તો હજુ બાળક એટલે લાગે. જબરો ભાગ્યશાળી લાગે છે. કપાળ કેટલું મોટું છે? પણ ટાલિયો થશે કે શું? માથે વાળ બહુ જણાતા નથી. મોં ગોળ લાડવા જેવું છે ને! બધું તો બધું, પણ દાઢીનો ખાડોય બાકી નથી રહી ગયો ને!

એને હસતો જોઈ એણે કહ્યુંઃ ‘લુચ્ચા! શું હસે છે?’ એને ટૂંટિયું વાળેલા પગ સાથે હાથનું માપ લેતાં હાથ ઢીંચણથી નીચે ગયેલા જોઈ એ હર્ષઘેલી થઈ ગઈ, અને માને વધાઈ ખાવા દોડીઃ ‘બા, બા! જો તો ખરી; આના હાથ તો ઢીંચણથી નીચા છે!’

વગર જોયે માએ પ્રતિકાર કર્યોઃ ‘શું ગાંડા જેવી વાત કરે છે!’

‘પણ જો તો ખરી?’

‘જો તું તારી મેળે!’ માએ એની મૂર્ખાઈમાં સાથ ન આપ્યો.

પણ પોતાનું સત્ય સાબિત કરવા માપી બતાવવા ગઈ, ત્યાં તો એણે પગ લાંબા કરી નાખ્યા.

એને મીઠી મધુરી ટપલી મારતાં સુશીલાએ કહ્યુંઃ ‘આવડો છે પણ કેવી એની મા જેવો પાક્કો છે! તે વખતે ટૂંટિયું વાળી દીધું હતું તે હું તો ભૂલી જ ગઈ.’

અને ચોળાચોળા થતાં એ રડવા જેવો થાય એ પહેલાં એ સુભદ્રાને આપવા ગઈઃ ‘લ્યો આને ધવરાવો… ભૂખ્યો થયો છે.’

સુભદ્રાને સુશીલાની શરમાળ વૃત્તિ યાદ આવી એટલે પિયેરમાં જે હોય તે ‘ભાણાનું મોં એના બાપ જેવું છે’ કહેતું એ સાંભરી આવ્યું. એણે પૂછ્યુંઃ ‘સુશીલા! આનું મોં કોના જેવું છે?’

‘તમારા જેવું વળી!’ સુશીલાએ ભાવ છુપાવતાં કહ્યું.

‘જો વળી! હજુય એની એ શરમ કે?’

‘શારી શરમ? મને તો લાગ્યું એવું કહ્યું.’

‘સાચું બોલે છે?’

‘તમે માનો એમ.’

‘હું તો કહું છું કે તું જૂઠું બોલે છે.’

‘તો એમ.’ સુશીલાથી હસી જવાયું.

‘જા, જા; એમ શરમ રાખે ત્યાં ઓછું નભવાનું છે?’

સુશીલાએ કંઈ જવાબ ન આપ્યો એટલે સુભદ્રાએ કહ્યુંઃ ‘જે હોય તે એના બાપના જેવું મોં કહે છે, ને તું મારું નામ દે તે હું કેમ માનું?’

સુશીલાઃ ‘ત્યારે જાણીને શું કરવા પૂછો છો?’ ને ત્યાં તો બચુએ સુશીલાને મોંએ બાચકો ભરવા માંડ્યો એટલે એણે કહ્યુંઃ ‘આટલો છોકરોય માનું ઉપરાણું લેઈ મને મારે છે ને!’

સુભદ્રાઃ ‘જૂઠું બોલે એટલે મારે સ્તો.’

અને સુભદ્રાના આવતાં, ઘરનો કામચલાઉ લીધેલો ચાર્જ પાછો સોંપી એણે બચુનો લગભગ સંપૂર્ણ કબજો લેઈ લીધો.

જો ઝભલાને સહેજ ડાઘ પડ્યો હોય તો તરત બદલી નાખતાં એ સુભદ્રાને કહેતીઃ ‘ઝભલું કેટલું બધું મેલું થયું છે, પણ બદલતાંય નથી ને?’

સુભદ્રા એની લાગણીને સમજી કહેતીઃ ‘તું છે, પછી મારે એની શી પંચાત?’

એની આંખોમાં મેશ ઘાલવા એ વળગતી ત્યારે મા એને ટોકતીઃ ‘રે’વા દે તારું ડહાપણ? કંઈ ઉડઝૂડ કરતાં તેની આંખ ઝૂંકવીશ.’

આછા વાળને ઓળી પાંથી પાડવાના એ વ્યર્થ પ્રયત્ન કરતી, ત્યારે સુભદ્રા એની ઘેલછાને હસતીઃ ‘તું એને માથે ક્યાં વાળ જુએ છે કે ક્યારની પાંથી પાડવા મથે છે?’

એક દિવસ સુશીલાની એ ઘેલછા વિશે સુભદ્રા અને મંછાબહેન વાત કરતાં હતાં. મા બોલીઃ ‘મૂઈને તમારો છોકરો જોઈને શું ઘેલું લાગ્યું છે કે હું ટોકતી રહું છું તોય નજર ચૂકવી એને રમાડી જાય ત્યારે એને જંપ વળે છે!’

સુભદ્રાઃ ‘પણ ટોકો છો શું કરવા?’

માઃ ‘સમજ્યા વગરનું ડહાપણ કરે ત્યારે ના કહેવું પડે? તે દિવસે તમે રેચ આપતાં હતાં ત્યારે મેં એને બોલતી સાંભળીઃ આટલી બધી દવા પવાતી હશે! તે મેં એને કહ્યું, મા કરતાં તું વધારે ડાહી છે કે ડહાપણ કરતી હતી? તે ઊલટી પોતાની ભૂલ કબૂલ કરવાને બદલે મને કહેઃ ‘તુંય બા જોયા વગર શું બોલતી હશે? ખાસ્સો ચમચો ભરીને એવડા છોકરાને પાય તે એ વેઠે? પણ મેં કહ્યુંઃ તને એની શી ગતાગમ કે વેઠે કે ના વેઠે? એક વખત તો એ શરમાઈ ગઈ. પણ બોલે બંધાય એવી ક્યાં છે? કહેઃ નાનાભાઈને તું કેટલી દવા પાતી એ કંઈ મેં નથી જોઈ? ને હુંય મૂઈનું ડહાપણ સાંભળી કંઈ ન બોલી.’

સુભદ્રાઃ ‘આમ તો એ જબરી કાળજી રાખે છે. કાનના મૂળ આગળ બે દિવસ પાઉડર છાંટવાનું ભૂલી ગઈ ને સહેજ કહોવારો લાગ્યો ત્યારથી રોજ મેં પાઉડર છાંટ્યો હોય તોય ફરી છાંટ્યા વગર નથી રહેતી.’

માઃ ‘છોકરાં તો એને નાનપણથી જ બહુ વહાલાં છે. પણ તમારા છોકરાને જોઈને તો એ ગાંડી જ બની ગઈ છે!’

આમ સુશીલા બચુની કાળજી રાખતી એટલું જ નહિ, પણ એને રડતો દેખીને એ સાનભાન ભૂલી જતી. પોતે એની મા હોય ને સુભદ્રાને સાચવવા માટે આયા રાખી હોય તેમ એ એને વઢતાં પોતાની જાત ભૂલી જતી.

‘સુભદ્રાબેન! આ ક્યારનોય રડી મરે છે ને તમે શું મોતી પરોવો છો?’

‘એ તો આખો દિવસ રડે… માટે કામ મૂકી દેવાય?’

‘તે એના કરતા કામ કેવુંક જબરું છે?’

અને જે વિનોદની એ પૂરેપૂરી સગવડ સાચવવાની ઇચ્છા રાખતી હતી તે ઢીલી પડી હોય તેમ સુભદ્રા રસોઈનું બહાનું કાઢતી, ત્યારે એ બચાવેય સુશીલા માન્ય ન કરતીઃ ‘એવું હોય તો એક દિવસ રોટલી વગર ભૂખે મરી જવાય છે?’

સુભદ્રા હસીને કહેતીઃ ‘છોકરું તો રાજાનુંય રડ્યા વગર મોટું નહિ થવાનું.’

સુશીલા છેલ્લી ચેતવણી આપતીઃ ‘જુઓ, સુભદ્રાબહેન! કહેનાર કહી રહ્યાં! હવે બચુને રડાવશો તો હું તમારી સાથે લડ્યા વગર નહિ રહું.’

સુભદ્રા હસતાં હસતાં જવાબ દેતીઃ ‘અત્યારે જ વઢ ને, એટલે હું જોઉં તો ખરી?’

અને ઘણી વખત તો સુભદ્રા, વિનોદ ઘેર હોય ત્યારે સુશીલા આવી શકશે નહિ એમ જાણતી, એટલે એને ખીજવવા જાણીજોઈને બચુને રડતો છાનો રાખતી નહિ. જોકે વિનોદના ગયા પછી સુશીલાનો રોષ વહોરી લેવો પડતો.

સુભદ્રા હસતીઃ ‘આટલી બધી લાગણી અત્યારે થાય છે ત્યારે તે વખતે કેમ ન આવી?’

સુશીલા હથિયારને મ્યાન કરતાં કહેતીઃ ‘બહુ અત્યાચાર કરશો તો મને આવતાં કંઈ શરમ આવવાની છે?’

અને ખરેખર એવો પ્રસંગ આવ્યા વગર ન રહ્યો. વિનોદ એનાં કાગળિયાં લખ્યા કરતો હતો, સુભદ્રા રસોડામાં ગડમથલ કરતી હતી અને બચુ પારણામાં રહ્યો રહ્યો ચીસો પાડતો હતો. સુશીલાથી એની ચીસો ન સહી શકાઈ. એ વિનોદની હાજરીનો ખ્યાલ ભૂલીઃ ‘સુભદ્રાબહેન! તમે મા છો કે…’ બોલતી એ ઘરમાં એટલી ઝડપે દાખલ થઈ કે વિનોદને જોઈ એને પાછા વળવાનો અવસર ન રહ્યો. હા, એની જીભ તો અટકી જ ગઈ, અને પારણામાંથી એને શકરાબાજની ઝડપે ઊંચકી એ બહાર નીકળી ગઈ.

છતાં આપદ્‌ધર્મ વખતે શીલવતી ગૃહિણીય સંકોચ છોડી મેદાને પડે છે, તેમ બચુના મંદવાડ વખતે એણે વિનોદની હાજરીમાંય ત્યાં બેસી રહેવા માંડ્યું. સુભદ્રા બીજે કામે હોય તો વિનોદના હાથમાંથી અવળી નજરે દવાય લેવા લાગી.

છેવટ એની ચાકરીના ઉજાગરામાં સુભદ્રાને તાવ આવી ગયો, ત્યારે વિનોદ સાથે બચુને લેઈ એ દવાખાનેય જઈ આવી.

અને આ માંદગીમાંથી બચ્યા પછી તો સુશીલા સુભદ્રાના ખોરાકનીય કાળજી લેવા લાગી.

‘ભીંડાનું શાક ન ખાતાં; એ તો નર્યું પિત્તનું ઘર!’

‘મેં તો ચાખ્યું જ નથી.’

‘તમારું તો ભલું પૂછવું! તે દા’ડે, દહીં ચાખ્યું એમાં કેટલું થઈ ગયું હતું?’

‘પણ મને કંઈ એમ ખબર હતી કે સહેજ ચાખ્યામાં એટલું બધું થઈ જશે?’

‘એ વાત જવા દો; પણ તે દા’ડે હું ના હોત તો કેળું તો ખાત જ ને?’

‘બળ્યો જીવ એવો છે કે ચાખ્યા વગર જંપ વળતો નથી.’

અને જાણે કહેતી હોય કે માંદો પડે તો વચવેગળે તમારે શું? હું તો છોકરો ખોઈ જ બેસું ને? ‘તમને તો ચાખવાનું મન થાય સ્તો! માંદો પડે તો તમારે શું? તમે જોડે ખાટલો ઢાળી સૂઈ જાવ એટલે બીજાને વચવેગળે ઉપાધિ!’

સુભદ્રાએ એનો સ્વીકાર કરતાં કહ્યુંઃ ‘એ તો ખરું. તે વખતે તારે કેટલી ચાકરી કરવી પડી હતી?’

સુશીલાએ પોતાનો ભાવ સંતાડતાં કહ્યુંઃ ‘લ્યો, આ તો કહ્યું એટલે મારા ઉપર જ લેઈ ગયાં! પણ તે વગર બીજાંને ઓછી હેરાનગતિ વેઠવી પડે છે?’

સુભદ્રા ‘બીજાં’નો અર્થ સમજી ગઈ એટલે બોલીઃ ‘એમ હેરાનગતિ વગર અમસ્તું બાપ થવાય છે? આપણે નવ મહિના પેટમાં રાખી દુઃખ ભોગવીએ ત્યારે એમને એટલોય લહાવો ન મળે?’

સુભદ્રા તરફનો બધોય અસંતોષ તેણે આજ પહેલી જ વખત, એક જ વાક્યમાં, સંકોચસહ છતાં વિનોદમાં વાળ્યોઃ ‘તમારું ચાલે તો એય તમે તો એમને સોંપી દો!’

સુભદ્રા પહેલી જ વખત આવો મર્માળુ ટોણો સાંભળી ગાલ પર ટપલી મારતાં બોલીઃ ‘પાછી બોલતાં શીખી!’

*

પરીક્ષા પાસ થતાં જ સારી લાગવગ હોવાથી સુશીલાના વરને નોકરી મળી ગઈ. જે ઇચ્છા માબાપે રાખી હતી તે સફળ થઈ. જે હૈયું પિયુ ઝંખતું હતું તેને એની પાસે જવાનો સુઅવસર આવ્યો.

રડતી આંખે અને હસતે હૈયે એને વળાવી ત્યારે સુભદ્રાએ સલાહ આપીઃ ‘હવે એવી ને એવી શરમાળ ના રહેતી. એમને કેમ રાજી રાખવા એ જરા શીખજે!’

આંખ લૂછતાં લૂછતાં એના મુખ ઉપર હાસ્ય ફરકી ગયું. એની સલાહ સ્વીકારતી હોય તેમ એણે માથું નીચું કર્યું, પણ હસતું હૈયું અંદરથી કહેતું હતુંઃ ‘તું ના મળી હોય તો કદાચ ન શીખી હોત; પણ હવે તો એમાં તારા કરતાં વધારે હોશિયાર થઈ ગઈ છું!’

(તાણાવાણા, ૧૯૪૬)

વટ

દાના મહેતરનો બોલ ગણેશ મહેતરને રૂંવે રૂંવે વ્યાપી ગયો. આખી જિંદગીમાં આવું મહેણું એણે કોઈનું ખાધું ન હતું, પરંતુ દાનાનો બોલ એવો હતો કે, ગણેશને સહ્યે જ છૂટકો.

મહેતરવાસમાં બે પાડિયાં હતાંઃ એક દાના મહેતરનું પાડિયું, ને બીજું ગણેશ મહેતરનું. વળી એ બે ભાગ બીજા નામથી પણ ઓળખાતાઃ વીરા બાપાવાળા અને જેશંગ મોટાવાળા. અને એ નામ ગામની પાટીદાર વસ્તીની બે પાટીઓ ઉપરથી મહેતરોએ પાડ્યું હતું. ગામની પાટીદારની સો ઘરની વસ્તી મૂળે તો એક જ બાપની પ્રજા હતી પરંતુ બે ભાઈઓનો એ વસ્તાર, એના મૂળ પુરુષ વીરાભાઈ અને જેશંગભાઈ ઉપરથી વીરા બાપાવાળા અને જેશંગ મોટાવાળાના નામે ઓળખાતો. અને એ જ નામ મહેતરની બે પાર્ટીઓએ પણ સ્વીકારી લીધું હતું. દાના મહેતરનો ભાગ વીરા બાપાવાળાના કુટુંબવાળા પાટીદારોનો મહેતર ગણાતો, અને ગણેશ મહેતરનો ભાગ જેશંગ મોટાવાળાનો વણકર ગણાતો.

પાટીદારોનાં એ બંને કુટુંબ એક હોવા છતાં, વીરા બાપાવાળા મોટા ભાઈની પ્રજા હતી એટલે પોતાને જેશંગ મોટાના ભાગ કરતાં ઊંચ ગણતી હતી. વળી ખાધેપીધે પણ એ ભાગ વધારે લીલો હતો, એટલે એમની એ મોટાઈનું અહમ્ ગામમાં પોષાતું પણ ખરું.

અને જેમ પાટીદારોમાં મોટાઈની હૂંસાતૂંસી હતી તેમ મહેતરવાસમાં પણ હતી. દાના મહેતરનો ભાગ પોતાને વીરા બાપાનો હોવાથી મોટો માનતો હતો, જ્યારે બીજી બાજુ ગણેશ મહેતરનો ભાગ કમાણીમાં આગળ હતો એટલે એમની નાતમાં એ આગળ પડતો ગણાતો હતો. છતાં એમની મોટાઈ ગામમાં તો દાના મહેતરવાળા ચાલવા દેતા નહિ.

આ ખેંચતાણ, પહેલાં તો કણ જાણે એટલી હે હોય તો, બાકી છેલ્લાં દસ વર્ષથી આ બે ભાગમાં જૂના આગેવાન મરી જતાં, દાના ગણેશના વખતમાં વધતી જતી હતી.

એ દશ વર્ષના ગાળાની વાતમાંથી જ દાનાએ ગણેશને બોલ માર્યો હતો.

વાત જોવા જાય તો આજના માણસોને તો કંઈ અસર જ ન થાય પરંતુ ગઈ કાલનાં આ માનવીઓના ઘાણને બ્રહ્માની ભઠ્ઠીમાંથી પકવી બહાર કાઢ્યા પછી સહેજ વધુ પડતું પાણી પવાઈ ગયું હતું; જેથી વધારે પાણીવાળાં એ માનવી સહેજ પણ ટકોરો ખમી શકતાં નહિ.

સામાન્ય રીતે પાટીદારના જે ભાગમાં લગ્નમરણ પ્રસંગે જમણવાર હોય ત્યારે એના ભાગના મહેતરવાસને જમણનો લહાવો મળતો. પરંતુ જ્યારે એવો કોઈ પ્રસંગ જાસાંતાસાંથી ઊજવાય ત્યારે ગામની અઢારે વરણને જમવાનું મળતું.

એવો એક મરણનો પ્રસંગ વીરા બાપાના ભાગમાં ઊજવાયો હતો. બધા મહેતર જમીને વાસની વચ્ચે લીમડાના ઓટલા ઉપર બેસીને હુક્કાઓ પીતા હતા. અલકમલકની વાતો ચાલતી હતી. તેમાંથી પોતાના પટેલોની વાત નીકળી.

અને દાનાના લોહીમાં અભિમાન ઊછળી આવ્યુંઃ ‘ગણેશ મહેતર! અલ્યા, કીધું’તું ને તારો ભાગ ગમે તેટલી મોટા મોટી વાતો કરો, પણ અમારા પટલને ઘેરઆ હોતા તમે ત્રણ વખત જમ્યા. અને દસ વરસમાં બતાવ એકેય વખત જો અમે તારા પટેલને ઘેર મોં ગળ્યું કર્યું હોય તો!’

ગણેશ મહેતરના પેટમાં ગયેલી ધુમાડી વિચારના વમળમાં ન વમળમાં અંદર જ અટવાઈ ગઈ. ગણેશથી કાંઈ સામો જવાબ અપાય તેમ હતો જ નહિ. એના પટેલોમાં – જેશંગ મોટાવાળામાં સાચે જ છેલ્લાં દસ વર્ષમાં એક પણ પ્રસંગ સમગ્ર ગામ જમ્યાનો બન્યો ન હતો. એને કારી ઘા લાગ્યોઃ મારા પટલને ઘેર આવો પ્રસંગ ન થયો ત્યારે મારે મહેણું સાંભળવું પડ્યું ને?

પણ એનો ઘા તે વખતે ખમી લઈને ગણેશ મહેતરે મનમાં ગાંઠ વાળી. એ રાત્રે તો ગણેશને ત્યારે જ ઊંઘ આવી કે, જ્યારે એના મને એમ નક્કી કરી નાખ્યુંઃ ‘હવે કોઈ એવો પ્રસંગ આવે તો મારા પટલને પાછા ન પડવા દઉં, ગામ કરાવું ત્યારે જ જંપું!’

*

પ્રભુની માયા, તે દોઢ જ મહિનો એ વાતને વીત્યો અને જેશંગ મોટાના કુટુંબમાંથી પંચોતેર વર્ષના વસ્તા પટેલ દેવ થયા; પરંતુ સ્થિતિ એવી કે ગામ તો શું પણ કુટુંબેય ન જમાડી શકે! એ તો ગયા, પણ એમના એકના એક દીકરા મોહનને મોટો ધ્રાસકો પડ્યોઃ ‘બાપ ગયાના આઘાત કરતાંય મોટો ધ્રાસકો પડ્યો, અને તે બારમું શી રીતે કરાશે તેનો!’

બપોરે એમને અગ્નિદાહ દઈને આવ્યા પછી ટાઢો પહોર થતાં મોહન બળદ લઈને ખેતર જવા તૈયાર થયો. ખડકીની બહાર માથે બાપના સૂતકનું ઓઢીને એ નીકળ્યો ત્યાં સામે ગણેશ મહેતર મળ્યો. એના પગ થંભી ગયા. ગળગળો થઈ જતાં એણે વસ્તા પટેલના મોતનો શોક દર્શાવ્યો.

અને સજળ આંખે ગણેશ મહેતરે કહ્યુંઃ ‘મોહન મોટા! હું તમને બે વાનાં કહેવા આવતો’તો.’

‘શાં?’

ગણેશ મહેતરે પગ ઉપાડતાં કહ્યુંઃ ‘એમ અધવચાળે રસ્તામાં શું કહું? ચાલો ને, હુંય તમારી જોડે ખેતરમાં જ આવું છું. ત્યાં વાત પણ મોકળાશથી થશે.’

મોહનને કલ્પના પણ નહોતી આવતી કે આ મહેતરને વળી મને બે વાનાં શાં કહેવાં હશે! ડચકારો કરીને, બળદનું પૂંછડું ઝાલીને મોહને બળદને ઝડપમાં ચલાવ્યો. એણે પણ પગ જોરમાં ઉપાડ્યો.

ગણેશના પગમાં તો વેગ માતો જ ન હતો! ખેતર તળાવની પાળ ઉપર હતું. એમાં પેસી ઝાંપલી બંધ કરતાં ગણેશે શરૂઆત કરીઃ ‘મોટા! આ વખતે નીચું ઘાલી જવાનું નથી, હોં કે!’

મોહનને હજુ વાતની ગંધ આવી ન હતી. એણે પૂછ્યુંઃ ‘અરે ગણેશ મહેતર! આજ ગાંડો થયો છે કે શું?’

એ પ્રશ્નને ગળી જતાં ગણેશ બોલ્યોઃ ‘વસ્તા બાપા ખાઈપીને અને ઘરની વાડીનો વેલો ખીલેલો જોઈને ગયા છે. તમારેય ભગવાનના આલ્યા ત્રણ દીકરા છે. સિત્તેર કરતાંય વધારે ઉંમરના થઈને બાપા ગયા છે. જેશંગ મોટાના કટમ પ્રમાણે એમની પાછળ ગામ કર્યા વગર ન ચાલે!’

ઓચિંતો માથામાં કોઈ ડાંગ મારે ને માણસ તમ્મર ખાઈને નીચે ગબડી પડે, તેમ મોહનના મગજે વિચારની તમ્મર ચડી ગઈ. ઘડીક તો જવાબ આપવાની સૂઝ પણ જતી રહી.

ગણેશ મહેતરે ઉમેર્યુંઃ ‘શું કીધું, મોટા? આ વખત બાપા પાછળ ગામ ના થાય તો જંશેગ મોટાના કટમનું નાક જાય!’

મોહન સ્વસ્થ થતાં બોલ્યોઃ ‘ગણેશ મહેતર! કંઈ ફટકી તો નથી ગ્યું ને?’

માથા ઉપર બે-ત્રણ ટપલી મારી, મગજ સાબધું છે તેની ખાતરી આપતાં ગણેશે કહ્યુંઃ ‘મગજ તો, મોટા! સાબૂત છે. પણ ક્યારે ફાટી જાય એ શું કહેવાય?’

‘એટલે?’

ગણેશ મહેતરે વાત વધુ ન લોચાવતાં દાના મહેતર સાથેનો પ્રસંગ કહી સંભળાવ્યો.

મોહને એ સાંભળી રહેતાં કહ્યુંઃ ‘એ તો ખરું, પણ મારું ગજું…’

વચ્ચે ગણેશ મહેતર બોલ્યોઃ ‘એ મારું અજાણ્યું ઓછું છે, મોટા?’

‘તો?’

‘એની તમારે ફકર ના રાખવી!’

‘એટલે?’

‘એકથી પાંચ હજાર સુધી, જેટલા જોઈશે તેટલા એકી કલમે હું ગણી આપીશ!’

મહેતરની આંખો સામે મોહન ઘડીભર તાકી રહ્યો.

ગણેશે કહ્યુંઃ ‘તે મોટા! પાછા લેવાની દાનત હોય એને ભરમાણી માતા પૂછે!’

મોહનના મને મોતી પરોવ્યાંઃ ‘બારોબાર પારકે પૈસે જશ લેવાનો લહાવો આવ્યો કે શું?’

વળી મન પાછું પડ્યુંઃ ‘મહેતરના પૈસા લઈને બાપ પાછળ ગામ કરું? સાત પેઢીની લાજ જાય કે બીજું?’

મોહનને મૂંગો રહેલો જોઈ ગણેશ મહેતરને જંપ ન વળ્યો. એ બોલ્યોઃ ‘જુઓ, મોટા! તમે ના કે’શો તે હું માનવાનો નથી. એક વખત તમારા બેઉ ભાગને ભેગા કરો. કાગળિયું કરાવો. કેટલો આંકડો થશે તે મને કે’જો.’ અને સહેજ થંભી એણે કહ્યુંઃ ‘વાતનું પેટમાંથી પાણી હાલવા દઉં તો બે બાપનો કે’જો.’

મોહને બોલવા મોં ઉઘાડ્યુંઃ ‘પણ… પણ…’

‘મોટા!’ તમારા રુદિયામાં એ મારા રુદિયામાં. જેશંગ મોટાના કટમનું નાક કપાય તેવું હું ના કરું. મહેતરના પૈસા લઈને કર્યું એમ જણાય ત્યારે કટમની અડખ (ઉપનામ) પડી જાય, એ મારી જાણ બા’ર નથી.’

મોહનના મોંમાં પણ પાણી આવ્યું.

ગણેશ મહેતર આગળ બોલ્યોઃ ‘તમતમારે કે’શો ત્યારે આ ખેતરમાં દૂધાં ઠાલવી જઈશ.’

તે વખતે બાબાશાહી રૂપિયા મોટી મોટી દૂધીને સૂકવી નાખી, તમાંથી ગર્ભ કાઢી નાખી, એના ખોખામાં ભરવામાં આવતાઃ દૂધીની કોથળીઓ!

વસ્તા બાપા પાછળ આખું ગામ! મોહનનું પાટીદારિયા લોહી જાગી ઊઠ્યું. ગણેશ મહેતર ગામના શેઠ-શાહુકાર કરતાં વધારે લીલો હતો, એમ વાતો તો થતી જ. એટલે મોહનને એવું કહેવું હસવા જેવું ન જ લાગ્યું. અને ઉપરથી એટલી મોટી રકમ આવ્યા પછી, પાછી લેવાની દાનત ન હતી કે વાતની ગંધ પણ બહાર આવવા દેવાની વાત ન હતી.

મોહનના અભિમાનના કેડિયાની કસો પૂરેપૂરી ફાટી ગઈ. એણે કહ્યુંઃ ‘ગણેશ મહેતર! જોજો હોં, પાછું મારે મરવા વખત ન આવે!’

ગણેશ પાછો ભગત હતો. બારણે કાયમ તુલસીનો છોડ રાખતો. એ તુલસીને યાદ કરતાં એ બોલ્યોઃ ‘અરે, મારા બાપ! તમે એ શું બોલ્યા! તમારા પહેલાં મારે મરવું પડે.’ અને સહેજ રહીને એણે ઉમેર્યુંઃ ‘તુલસીના સમ જો એમાં મીનમેખ થાય તો!’

તૃપ્તિનો ઓડકાર આવે તેમ મોહનને ઘચરકું આવ્યું.

કંઈ વાત રહી ગયેલી યાદ આવી હોય તેમ ગણેશ મહેતરે પાછું કહ્યુંઃ ‘ભૂલ્યો પાછો હું તો. અરે! આખું કોળું શાકમાં જતું રે’તું’તું ને!’

‘શું?’ મોહનને હવે ચટપટી શરૂ થઈ ગઈ હતી.

‘જુઓ, વીરા બાપાવાળાના કટમ પ્રમાણે આપણે લાડવા નથી કરવા…’

‘ત્યારે?’ મોહને પૂછ્યું.

‘કંસાર અને ઉપર ઘી!’

મોહનના બાપનું એમાં શું જવાનું હતું? એને તો ઊલટો વધુ જુસ્સો આવ્યો. એણે કહ્યુંઃ ‘તમારો એવો વિચાર હશે તો એમ.’

‘પણ એક શરત!’ ગણેશ મહેતરે મોહનની સામે તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિ કરતાં કહ્યુંઃ

મોહનને થયુંઃ મારો બેટો કંઈ પાછો ખસે છે કે શું? અને એ ભાવથી સહેજ ઊંચા થતાં એણે પૂછ્યુંઃ ‘શી શરત?’

ટટાર થતાં ગણેશ મહેતરે કહ્યુંઃ ‘એમાં પા ટકો અણીપૂણી ના થવી જોઈએ.’ અને ઊંડો શ્વાસ લઈને એણે મનનો ભાવ જણાવ્યોઃ ‘અને બધા મહેતર જમવા બેસીએ ત્યારે ઘીની વાઢી લેઈને પીરસવા તમારે આવવાનું. દાનાના બાજમાં હું ના કહું ત્યાં સુધી ઘી પીરસ્યા જ કરવું.’ ને ભાર દઈને એ બોલ્યોઃ ‘ભોંયે રેલો જાય તોય પાછું વળીને જોવાનું જ નહિ. હું ઇશારો કરું ત્યારે જ વાઢી વાળી લેવી.’

વસ્તા પટેલને દેવ થયાં પાંચ દહાડા થયા અને આજ છઠ્ઠનું પરભાત હતું ત્યાં ધૂળા રાતે પાટીદારના બેઉ ભાગમાં સાદ પાડ્યો. આ સાદ ગામ કરવાનું હોય ત્યારે જ પડતો. તે દહાડે બેઉ ભાગના ભાયાતો ભેગા થતા. નાતની કૂલઝપટ દીકરીઓને બારસની ચિઠ્ઠીઓ લખાતી. સરસામાન લાવવાની યાદી તૈયાર થતી.

એ સાદ સાંભળતાં દરેકને ધરતી ફાટી કે શું, એવો અચંબો થયો. વસ્તા પટેલ પાછળ કુટુંબ મોં ગળ્યું કરશે કે કેમ એની જ્યાં શંકા હતી ત્યાં ગામનો સાદ!

જે હોય તે ધૂળા રાતને તોડી ખાયઃ ‘અલ્યા, તેં ભાંગબાંગ તો નથી પીધી ને?’

એકબે ઠાવકા આગેવાન મોહનને ઘેર જઈ, એને ખાનગીમાં પૂછી ખાતરી પણ કરી આવ્યા. નગારા ઉપર દાંડી પિટાય તેમ છાતી ઉપર હાથ ઠોકીને મોહન દરેકને ખાતરી આપતોઃ ‘એ સારુ તે બાપા, ખાધાપીધા વગર ભેગું કરતા ગયા છે. મરતી વખતે કહેતા ગયા છે કે મારી પાછળ કસર ના રહે!’

વહાણનું સુકાન ફરે તેમ દરેકના વિચાર ફર્યા.

આધેડ કહેતાઃ ‘વસ્તાએ ખરી કરી. આખી જિંદગી રોટલો ને મરચું ખાધું; કને ટકો છે એ મરતાં સુધી જાણવા ન દીધું; અને મારો બેટો બધાંને બનાવી ગયો!’

જુવાનિયા હસવા લાગ્યાઃ ‘શું દાઈડ માણસનો જીવ છે! જાતે ખાધું નહિ, પીધું નહિ, ને મર્યા પછી વાપરવા ભેગું કર કર કર્યું!’

બૈરાં કહેતાંઃ ‘આનું નામ તે જીવી જાણ્યું. પોતે ખાયપીએ તેમાં શું વળ્યું? પણ કટમનાં, ગામનાં છોકરાંને મોઢે, ગરીબગરબાંને મોઢે અને કૂતરાંને મોઢે જાય ત્યારે એનું નામ પેદા કર્યું કહેવાય!’

નાતના ડેલામાં જોતજોતામાં માણસ ચિકાર થઈ ગયું. કોઈ વખત નહોતું ભરાયું તેટલું માણસ આવ્યું. દરેકના કુતૂહલનો પાર ન હતો. અંદર સમાવેશ થાય એવો ન રહ્યો એટલે મોહને ધૂળા રાતને બૂમ પાડતાં કહ્યુંઃ ‘જા અલ્યા, ઘેરથી આથર લેઈ આવ. બહાર પથરાય એટલે બધાંને નિરાંતે બેસતાં ફાવે.’

મોહનને જાણે આજ દરેક પહેલવહેલા જોતા હોય તેમ તાકી તાકીને જોયા કરતા હતા.

આવા પ્રસંગનો બધો કારભાર કરતા છગન પારેખે સરસામાનની યાદી કરવા હાથમાં કાગળ ને કલમ લીધાં.

મોહન એમની પાસે જઈને બેસતાં બોલ્યોઃ ‘પારેખકાકા! લાડુ સમજીને પાછું ચિતરામણ ના કરતા!’

‘ત્યારે?’

‘કંસાર ને છૂટું ઘી કરવાનું છે!’

‘હેં!’ ત્યાં બેઠેલા મોટા ભાગના માણસોનાં મોં ફાટી ગયાં.

વીરા બાપાના કુટુંબના ખંધા આગેવાનોએ મનમાં ને મનમાં હાથના પહોંચા કરડ્યાઃ ‘મારો બેટો વસ્તો! જતાં જતાં ખરું આપણા કટંબનું નાક કાપવાનો ઘાટ ઘડતો ગયો!’

થોડાંની આંખમાં લક્ષ્મીની કરકર આવી હોય તેમ એકાદ-બે જણ બોલી ઊઠ્યાઃ ‘મોહન! અલ્યા કહે તો ખરો, બાપા કેટલાક ભોંયમાં ભંડારતા ગયા છે?’

મોહન મૂછમાં હસીને કહેતોઃ ‘તમેય શું કાકા, મશ્કરી કરો છો? એમને એમનું થઈ રહે એટલે બસ!’

વસ્તા પટેલ ઉપર જાણે પૂરેપૂરી રીસ ચડી હોય તેમ છગન પારેખ અને બીજા પાંચ આગેવાન દાંત પીસીને યાદી તૈયાર કરવા લાગ્યા. જાણે એમના અંતરમાં વેરવૃત્તિ ન ઘૂંટાતી હોય! ‘આમેય મારો બેટો આપણને બનાવી ગયો, ત્યારે જે ચપટી મૂઠી સંઘર્યું હોય તે સાફ જ કરી મૂકો!’

યાદી મોહનના હાથમાં આપતાં છગન પારેખ બોલ્યાઃ ‘બહુ બહુ તો ત્રણથી સાડાત્રણમાં પતી જશે!’

મોહને યાદી ઉપર આંખ ફેરવતાં કહ્યુંઃ ‘ચાર હજાર થાય તોય કરવા બેઠા પછી કંઈ મોં ધોવા જવાય છે?’

બધા દાંત કચકચાવીને વિદાય થયા.

બપોરના બાર વાગ્યાથી જમણવાર માટે જે પંગતો પડ્યે જતી હતી, તે સાંજના સાડાચાર વાગ્યે ગામના મહેતરોનો વારો આવ્યો. ગણેશ મહેતર એના મનનો ઉમંગ બહાર જણાવા દીધા વગર વર્તન કરતો હતોઃ બધાંની વ્યવસ્થિત પંગત ગોઠવવાની, કોઈ રહી ગયું હોય તો સંભારવાની, માંદું હોય અને ન આવ્યું હોય તો એને માટે ભાણું લઈ જવાની; કંઈ કહેતા કંઈ કહેવત ન આવે તેની જવાબદારી ગણેશની હતી, કારણ કે એના પટેલને ઘેર અવસર હતો.

બધાંને પંગતમાં બેસાડી દીધાં, પોતાની યોજના પ્રમાણે દાના મહેતરને પોતાની સાથે પહેલો બેસાડ્યો.

પીરસવાનું શરૂ થયું.

ઘી પીરસવાનો વારો આવતાં મોહન પિત્તળની વાઢી લઈને આવ્યો.

‘ના, ના,’ મહેતર કહેતા જાય ને છતાં મોહન દરેકને આગ્રહ કરીને ઘી પીરસે છે. કોઈ કોઈ ‘બસ, બસ,’ કહેતાં બાજ ઉપર આડા હાથ દેતા છતાં ઘીની ધાર અટકતી નહિ.

દૂરથી દાના મહેતર વચ્ચે બોલી ઊઠતા હતા કે ‘નાહક ઘી શું કામ બગાડો છો?’

એમ કરતાં કરતાં, ગણેશ મહેતર જે ઘડીની આતુરતાપૂર્વક કેટલાય દિલસથી રાહ જોતો હતો તે પણ આવી પહોંચી. એની આંખે અધીરાઈથી મોહનને હેલાળો મારી આપ્યો.

મોહનને તો કહેવાનું જ શું હતું? એણે તો ભખ ભખ કરતી આખી વાઢી જ ઊંધી વાળે તેમ ઘી ધડધડાવ્યું.

‘બસ! બસ!’ કરતાં દાના મહેતરે આડા હાથ ધર્યા.

પણ ઘીની ધાર અટકે ત્યારે તો ગણેશ મહેતરની મહેચ્છા ધૂળમાં જ મળે સ્તો!

બાજમાંથી છેવટ ઘી રેલાઈ ભોંયે વહેલા લાગ્યું. દાનો મહેતર પોકારી ઊઠ્યોઃ ‘બસ, બાપા બસ! ઘી ભોંયે રેલાઈ હેંડ્યું, ખમા કરો હવે!’

ગણેશ મહેતરની પળ ભરાઈ ચૂકી. દાનાના વાંસામાં ઠોંસો મારતાં મારતાં એણે કહ્યુંઃ ‘ખા! ખા હવે પૂંછડા નીચે ઢેખાળો મૂકી ખવાય તેટલું! અમારા પટલ કંઈ તમારા પટલ જેવા ભિખારી નથી કે લાડવા વાળે!’

(માનતા, ૧૯૪૭)

XI

જયંતી દલાલ

અડખેપડખે

આ પડોશમાં રહેવા આવ્યે બે વરસ થયાં. છેક ત્યારની એક વાત કાલીએ રામાવતારને કહેલી. આ બધાંય સિનેમામાં જાય છે. ભગવાનને જુએ છે. કેવું જોવા-જાણવાનું મળે? પેલી ફિલમની વાત આ પડોશણ ગંગા કરતી હતી : દેવીએ ભગતની કેવી મદદ કરી હતી? પણ આ તમારું તો મન નથી, પથરો છે પથરો. આટઆટલું કગરીએ તોય થાય છે કાંઈ? આવું તો કેટલીય વાર કાલીએ કહ્યું હશે. રામાવતાર સાંભળી રહે. હસે અને ટાળે. કો’ક વાર ‘તું કઈ ફિલમની વાત કરતી’તી?’ એમ પૂછે. અને કાલી હોંશે હોંશે મિત્રમંડળમાંથી સાંભળેલી ફિલમની વાત, એકાદ-બે ગીતની અધૂરી-મધુરી કડી સાથે કહે.

પછી ખબર પડે કે આ રામના અવતાર તો બિચારીને બકાવતા હતા!

પણ આજે તો સવારમાં જ નવો દા’ડો ઊગ્યા જેવું થયું. રામાવતારજીએ જ કાલીને કહ્યું : ‘તું તૈયાર થઈ જજે.’

કાલીએ ચાર વરસની બક્કુનું નાક લૂછતાં પતિદેવ સામું જોયું. રામાવતાર મલકતો ઊભો હતો. ‘આજે સિનેમા જઈશું.’

કેડે ન ખોસેલો સાલ્લાનો છેડો કાલીના હાથમાંથી સરકી ગયો.

‘શું થયું છે? ધનનો ઢગલો હાથ લાગ્યો છે?’ પૂછતાં પૂછતાંય કાલીથી મરકી જવાયું.

‘ઢગલો નહીં, ઠીંકરીયે હાથ લાગી નથી, પણ તું રોજ જીવ ખાય છે! બોલ, શેમાં જઈશું?’

પડોશણો પાસેથી ચાલતી, ચાલવાની, ચાલી ગયેલી, ન ચાલેલી ફિલમો વિશે જે જ્ઞાન લાધ્યું હતું, નવાં નવાં ખૂલેલાં સિનેમાઘરોની ચકચકતી કરામતો, રાતને દા’ડા કરતાંય વધુ અજવાળી બનાવતા વીજળીના દીવા, રંગીન પાણીને આભે અડતી શેડ ઉડાડતા ફુવારા, ઝગમગતી બારીમાં ઊભેલી બૈરીએ પહેરેલી ફક્કડ સાડી, સામેની દુકાને મળતો વીજળીથી બનાવેલો આઇસક્રીમ… કેટલું યાદ આવ્યું? કયું કહું?

નહીં. મેમસા’બ જેવું નહીં.

મૅનેજરસા’બે મેમસા’બને કહ્યું હતું : ‘આજે સિનેમા જોવા…’ ત્યારે મેમસા’બે ‘ઓહ, ડિયર!’ કહેલું. પછી મૅનેજરસા’બે પૂછ્યું : ‘બોલ શેમાં?’ ત્યારે મેમસા’બ ગામમાં કયાં કયાં સિનેમા ચાલતાં હતાં, કયા સિનેમામાં કયાં – આ શું? હાં, પિક્ચર – હતાં, કયા પિક્ચરમાં કોણ હતાં? જે હતાં તે ક્યાં મંડાયેલાં હતાં, ક્યાંથી છંડાયેલાં હતાં અને એ ઉપરાંત પણ વચ્ચે, ‘ફિગર’ જેવું કાંક બોલતાં – આવું બધું બોલેલાં.

અને મૅનેજરસા’બે પોતાના દેખતાં જ મેમસા’બને પૂછેલું : ‘ડિયર, તું હીરોઇનને જોવા જાય છે?’

ત્યારે મેમસા’બે કહેલું : ‘જરાકે નહીં. હીરોને જોવા જાઉં છું.’

અને મૅનેજરસા’બના મોં પર હસવુંય નહીં અને ગુસ્સોય નહીં એવું મરકલું-ઝરકલું આવ્યું. એ પરથી જ પોતે સમજેલો ને કે, હીરોઇન એટલે અસ્તરી, ઓરત, ઍક્ટ્રેસ; અને હીરો એટલે મરદ, ઍક્ટર.

પણ આ કાલીમાતા તો ભગવાનને યાદ કરે… …

ઠીક છે, જુઓ ફિલમ…

પહેલી તો કાલીએ બક્કુને શણગારી. બક્કુ પણ આજે ખૂબ શાણી થઈ ગઈ લાગી.

વાળ ઓળાવતાં કજિયો નહીં. આંખમાં મેંશ આંજતાં કજિયો નહીં. બહુ ડાહી થઈને જૂના સાલ્લાની કિનારના બે ચીંદરડી વાળમાં બાંધવા દીધી. કાલીએ મલકીને ‘રોજ આમ ડાહી થતી હોય!’ એમ કહ્યું ત્યારે અબુધ હોવાથી બક્કુએ જવાબ ન દીધો. બાકી કાલીનું પોતાનું દિલ જ એનો જવાબ દેતું : ‘આજ ક્યાં રોજ છે?’

બસમાં ચઢ્યા ત્યારે જગા ઠીક ખાલી. બૈરાંની બેઠક પર પહેલાં બક્કુને બેસાડી પછી કાલી બેઠી. રામાવતાર આગળની મરદની બેઠક પર બેઠો. બે ટિકિટના પૈસા કન્ડક્ટરના હાથમાં મૂક્યા. બક્કુ સામે નજર નાખી પછી કાલીને નજરમાં ભરી લઈ, કન્ડક્ટરે કહ્યું : ‘છોકરીની અડધી ટિકિટ?’ કાલીએ ઝપ લેતી બક્કુને ખોળામાં લઈ લીધી. પણ રામાવતારે વગર આનાકાનીએ અડધી ટિકિટના પૈસા આપ્યા અને જેવા પૈસા આપ્યા એવું જ કાલીએ બક્કુને પાછી બેઠક પર બેસાડી દીધી. બક્કુને આ શું થતું હતું તે સમજાતું નહીં, પણ નવું નવું તે ગમતું હતું. પગ બેઠક પર લઈ એણે ઊભા થવાની કોશિશ કરી. ત્યાં જ બસ થોભતાં એ ઊથલી પણ કાલીએ ઝાલી લીધી.

રામાવતારને હંમેશાં એક કૌતુક થતું. મૅનેજરસા’બ એકલા મોટર હાંકતા હોય ત્યારે એને આગળ – મૅનેજરસા’બ સાથે બેસવા મળતું. મેમ’સાબ આવે ત્યારે પાછળ. મેમસા’બ કદી કૂતરા વિના બહાર નીકળે નહીં. કૂતરો વાઘ જેવડો મોટો. મૅનેજરસા’બ, મેમસા’બ અને કૂતરો ત્રણ તો આગલી બેઠકમાંય માય નહીં. એટલે કૂતરો પાછલી બેઠક પર આવે, રામાવતાર સાથે.

જે ગાડીના ડ્રાઇવર હોય એમાં શેઠ હંમેશાં પાછળ બેસે – આ એક પેલા નવી નવી મોટર લાવ્યા હતા તે શેઠ સિવાય. પોતે હાંકે નહીં પણ ડ્રાઇવરની જોડે જ ઉભડક બેસે. અને ડ્રાઇવરને ‘જોજે હોં, ઇસ્માઈલ! પેલી ગાડી આવી. ધીરેથી હાંકજે!’ એમ ચાલુ સૂચના આપતા જ રહે…!

પણ શેઠ હોય, અને આગળ બેસવા કરતાં શેઠાણી હોય અને પાછળ બેસવાનું મળે એ સારું તો ખરું. એક આ કૂતરો બધી મઝા બગાડે. એમાંય શેઠાણી જમણો હાથ લંબાવીને શેઠની બેઠક પર લંબાવે અને ગાડીમાંના રેડિયોમાં વાગતા ગીતનો તાલ દે ત્યારે પેલું કાળું, રૂપિયા જેટલું મોટું લાખું તરતું દેખાય…

‘આ છોકરીને ખોળામાં લઈ લ્યો.’ બસમાં હમણાં જ ચઢેલી બુરખાવાળી બાઈએ કાલીને કહ્યું.

કાલી છોકરીને ખોળામાં લઈ લેવા જતી હતી, ત્યાં રામાવતારે ત્રાડ પાડી : ‘શું કામ ખોળામાં લે? અડધી ટિકિટ લીધી છે!’

કાલીએ હાથ પાછો લઈ લીધો. અને અડધી પળ બાદ બક્કુને બરાબર બેસાડી.

‘અડધી ટિકિટ મેં આખી જગા!’

‘કાયદો છે.’

‘છોકરું તો ઊભું રે’. બાઈ માણસને જગા ન કરી આપવી જોઈએ?’

‘તે તમે કેમ દોઢ જગા રોકીને બેઠાં છો?’

‘દોઢ ટિકિટ લીધી છે?’

અંદર અંદરની વાત આગળ ચાલત પણ પેલી બુરખાવાળી બાઈ જ બીજા થોભે ઊતરી ગઈ.

આ બસ સિનેમાઘરોથી શોભતી શેરીમાં જતી ન હતી. અને જે બસ જતી હતી તેમાં બેઠાં કરતાં જરાક શહેરની ઝાકઝમાળ રોશની જોતાં જોતાં સિનેમા પર પહોંચવાની ઇચ્છાથી રામાવતાર એ બસમાં ન બેઠો. કાલીને આ બીજી બસની ખબર હતી. છેક સિનેમાએ જ બસમાંથી ઊતરીએ તો સિનેમા જોવા ગયાનું પણ સાર્થક થાય. પણ બે વરસ કહ્યા કર્યું ત્યારે આજે સિનેમા જોવા લઈ જનાર ધણીને, આજે નહીં તો બીજી વાર આપોઆપ સૂઝ પડશે.

અને કાલી કાંઈ ન બોલી.

કેવી મૂઢ છે આ બાઈ? પેલે દિવસે મૅનેજરસા’બે જે દુકાનમાંથી ખરીદી કરવાની હતી તે દુકાનથી જરા આગળ મોટર ઊભી રાખી ત્યારે મેમસા’બે કેવી ઝાટકણી કાઢી નાખી હતી? પાણી પાણી કરી દીધા’તા. સો માણસના ઉપરીને તણખલાની તોલે કરી દીધો. અને બરાબર એ જ દુકાનના પગથિયા આગળ જ ગાડી ઊભી રખાવી ત્યારે જ મેમસા’બ જંપ્યાં હતાં!

એ દા’ડે તો રામાવતારને મૅનેજરસા’બ માટે ખૂબ લાગેલું. આવો માણસ બૈરાનું આટલું સાંભળી લે? જો કાલીએ આના હજારમાં ભાગનું કહ્યું હોય તો ભરબજારે જોડો કાઢીને માથું ફોડી નાખ્યું હોય! દેન છે મોંમાંથી એક સુખન કાઢે!

પણ આજે, રામાવતારને અસ્તરીની જાત એક અક્ષર પણ ન બોલે, મૂગા બેલ જેમ, ઊંધું ઘાલીને, ચલાવે એમ ચાલે, એ ગમતું ન હતું.

કાલી બોલી હોત : ‘બસમાં ચાલો ને!’ તો પોતે ચલાવીને લઈ જવાનો હતો? કહ્યું હોત તો રિક્ષા કરત. પણ…

આંગળી ઝાલીને ચાલતી બક્કુને ઠેસ વાગી. પડી અને પગથીની ધાર પેઠી તે હોઠ ચિરાયો. લોહી નીકળ્યું. રોઈ. ઘૂમટો તાણીને ચાલતી કાલીનો જીવ પડીકે બંધાયો. પણ સાથે એક નવો સુખાનુભવ થયો. એમણે બક્કુને ઉપાડી લીધી! ધોતિયાનો છેડો હોઠે દાબ્યો. બક્કુનું રોવાનું બંધ થયું. લોહી નીકળવાનું બંધ થયું.

‘સીતાજીએ પણ વનવાસમાં ઘૂમટો રાખ્યો ન હતો!’ રામાવતારે કહ્યું. એને હતું કે કાલી કહે : ‘આ તો શે’ર છે, વગડો નથી!’ પણ કાલી તો એક જ ક્ષણમાં થયેલા બે આઘાતની ખેંચતાણમાંથી ઊંચી આવી ન હતી. એટલે પોતે કલ્પેલા સવાલનો પોતે જ જવાબ આપતાં બોલ્યો : ‘વગડો જ છે આ. પોતપોતાનું સંભાળે એ વગડો કે’વાય.’

અને વગર કહ્યે રામાવતારે રિક્ષા કરી.

આખું ગામ અહીં ઠલવાયું હોય એમ કાલીને બક્કુને લઈને રિક્ષામાંથી ઊતરતાં લાગ્યું. વીજળીના દીવાનો ઝબકારો તો જુઓ! દા’ડેય આટલો પ્રકાશ અહીં કે બીજે ક્યાંય રેલાતો નહીં હોય અને બધાં કેવાં છુટ્ટાં ફરે છે! છોકરીઓ કેવાં ફક્કડ કપડાં પહેરીને રસ્તા વચ્ચે બેધડક ચાલે છે! પેલું શું છે? ઓહ એ તો મહાત્મા ગાંધીજીની છબી. અને ફરતી વીજળીની બત્તીઓ. એક બુઝાય અને બીજી ઝબકે! શું અહીં મહાત્માજીનો આશ્રમ હશે? અને આ શું બોલે છે? ચાલુ, તેજ, બંગલા, મોહિની, જરદા. હં. પાનની દુકાન. શું ઠાઠ કર્યો છે!

રામાવતારને પણ નવાઈ લાગી. કાલીને મોંએ ઘૂમટો ન હતો. હા, માથે ઓઢેલું હતું. પણ ઘૂમટો ન મળે. અને એની મોટી મોટી આંખો જાણે દીવા પાછળ દોડતી હતી. હં. મહાત્માજીની તસવીર જોઈ. સારું થયું. પાવન થઈ.

રસ્તા વચ્ચે જ રામાવતારે પૂછ્યું :

‘૪૨૦ જોઈશું ને?’

કાલીને બીજી તો શી ખબર હશે એ કોણ જાણે? પણ ૪૨૦ એટલે શું એ તો એ જાણતી હતી.

‘એકના બે કરે છે?’

રામાવતાર, આ કાલીએ પૂછ્યું એમ માની ન શક્યો. નક્કી આ સડક અને આ દીવાનો પ્રતાપ!

‘જો તો ખરી!’ એટલો જવાબ દઈ રામાવતાર ૪૨૦ દેખાડતા છબીઘરની ટિકિટબારી પાસે જવા ગયો અને ત્યાં લાલાનો ઘાંટો સાંભળ્યો – ’ટિક્સ બંધ હો ગયા!’ છતાં રામાવતાર કાલીને આગળ કરતાં આગળ વધ્યો. ‘બોલા નહીં બાબા, ટિક્સ બંધ હો ગયા!’ લાલાએ રામાવતારને જ ઉદ્દેશીને કહ્યું. અવાજમાં થોડો કંટાળો હતો. તણખા ઝરે એવું લોહી ઊકળ્યું. પણ રામાવતાર એક વાત સમજી ન શક્યો – આણે કાલી સામે જોયું એનો ગુસ્સો હતો કે જોયું ન જોયું કરીને કરેલી ઉવેખાએ એનું લોહી ઉકાળ્યું? તકરાર કરવામાં કશો ફાયદો નહીં, એમ માનીને રામાવતારે કાલીને હાથ પકડીને લગભગ ત્યાંથી બહાર ખેંચી.

‘આમ શું કરો છો?’ ઘૂમટો કાઢી નાખ્યા પછી પણ કાલી આમ બધા વચ્ચે રામાવતાર હાથ ખેંચે એને માટે તૈયાર ન હતી. પણ એના બોલવામાં ગુસ્સો ન હતો. દેખીતા ઠપકામાંય મીઠાશ હતી. બક્કુને તેડીને રામાવતારની દોરી કાલી, ભીડ વચ્ચે માગ કરતી ચાલી, ત્યારે એના મનમાં એક પ્રકારનો ધન્યતાનો ભાવ હતો.

ભીડમાંથી બહાર આવ્યાં, ત્યારે કાલીએ રાહત અનુભવી. પણ એમ ને એમ પગથી પર આવ્યાં ત્યારે મનમાં થોડી બીક લાગી. આ ટિકિટ ન મળી તો…?

‘તે નીકળ્યાં છીએ તે કાંઈ ફિલમ જોયા વિના જઈશું? ૪૨૦ નહીં તો સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર!’ કાલીના મનમાં ડોકિયાં કરી ગયેલી બીકને જાણે શામતો હોય એમ રામાવતાર બોલ્યો. અને દોરીને પડખેના સિનેમામાં લઈ ગયો. અહીં જરાકે ભીડ ન હતી.

લટાર મારવાની, છાપેલાં પોસ્ટર વગર અટવાયે જોવાની મોકળાશ હતી. રવેશમાં કાચનાં કબાટોમાં ગોઠવેલી ચાલુ અને આવનારાં ચિત્રોની ચકચકતી છબીઓને નાખી નજરે જોનારાં પણ ઓછાં જ હતાં.

રામાવતારે ટિકિટ કઢાવી. પછી છબીઓ જોઈ-બતાવી, અને રામાવતાર કાલીનાં આ હીરો-હીરોઇન અને દેવદેવીઓના જ્ઞાનથી ચકિત થયો. ઘરથી બહાર ન નીકળનારી આટલું ક્યાંથી જાણે? અને એને મૅનેજરસા’બે મેમસા’બને કહ્યું હતું તે યાદ આવ્યું : ‘તમને લોકને ભગવાને ચોરનજર આપી છે!’ ચોરનજર! વગર દીઠે સમજવાની નજર. કોકે દીઠેલું પોતાના મનમાં સમાવવાની નજર!

ફિલમ શરૂ થવાને હજુ વાર હતી. બાંકડે બેઠાં બેઠાં રામાવતારને કાલીનું પેલું ‘વીજળીથી આઇસક્રીમ થાય છે એટલું વાક્ય યાદ આવ્યું. અને બક્કુ સામું જોયું.

‘ચલ બેટા, આઇસક્રીમ ખવરાવું.’

કાલી રામાવતાર સામું જોઈ રહી. આજે કાં તો આ બદલાયો હતો, કે પછી મને જ ભૂંડીને આ સમજાતું ન હતું?

અને કાલીનું મન પોતાને જ ડંખ મારતું થયું. ભૂંડી, પરણ્યાના વહાલને, ઉમળકાને, લાગણીને તું સમજી જ નહીં. નાનકડા સાંકડા દિલની તે કેવું કેવું માની લેતી’તી? ચાલીના નળે આમણે પેલીનું બેડું ચઢાવ્યું ત્યારે તારું મોઢું ચઢેલું. પેલે દિવસે બસમાં નન્નીની ટિકિટ લીધી ત્યારે ઘેર જઈને કેવું કમઠાણ જગાવેલું? પરણ્યા પહેલાં એ નન્નીની માને ત્યાંની બાસો ખાતા અને આ નન્નીની ને એમની, એમ ફાટીમૂઆ દોલતે વાત ઉડાડેલી. ત્યારે તો બે લાત મારીને જતા રહેલા તે બે દિવસે પાછા આવેલા. પણ પછી તો એય ભૂલી ગયેલા. અને હું? ખાનદાની લજાવી તેં. મનમાં ને મનમાં ભરી રાખેલું. એમ ન હોય તો આ આજે અત્યારે, યાદ આવે ખરું?

કાલીનું મન આમ ઠેકડા મારતું હતું. રામાવતાર બક્કુને લઈને આગળ ચાલતો હતો અને પોતે પાછળ પાછળ ચાલ્યા કરતી. અચાનક પોતે રામાવતારને જ અથડાઈ ત્યારે, એ થંભી ગયો હતો અને કાંક જોતો હતો એવો ખ્યાલ આવ્યો. કાલીએ પણ જોયું. અને આ નફ્ફટ લોકને શું કહેવું? બૈરાનું માટીનું પૂતળું કર્યું છે અને પેલી નવી જાતની કાંચળી ફુલાવીને પહેરાવી છે! શું જોઈને આ પરણ્યો અહીં ઊભો રહી ગયો? અને શું જોઈને એની આંખ મરક મરક થતી હશે?

પણ, પોતાની જાતનેય શું કહેવું? મનમાં તો ગુસ્સો હતો. પણ જ્યાં રામાવતારની અને કાલીની આંખ એક થઈ, ત્યારે એ પણ મલકી પડી!

બધા વચ્ચે બોલાય?

આઇસક્રીમની દુકાને પહોંચ્યા ત્યારે ત્યાં પેલા ૪૨૦ના સિનેમામાં હતી એના કરતાંય વિશેષ ભીડ હતી. ફક્કડફક્કડ કપડાં પહેરેલાં જુવાનિયાં અંદર જતાં અને બહાર આવતાં.

બધાં બારી-બારણાં બસ કાચનાં! દા’ડે દીવા! ચકચકતા કાચમાં તમારું ચાડું દેખાયું ન દેખાયું ત્યાં તો કોક બીજાનું ચાડું દેખાયું જ જાણવું. એવું પણ બને કે કપડાં તમારાં રહે અને મોં બીજા કોકનું દેખાય!

વારો આવે ત્યારે અંદર જવાય.

રામાવતાર બક્કુને તેડીને ઊભો હતો અને સહેજ પાછળ કાલી ઊભી હતી. માથું ઢાંકેલું. સાલ્લાની કિનાર ચંપલની પટીને ઢાંકે એટલી નીચી. છેડો ગુજરાતી રીતે છેક બીજી બાજુએ ખોસેલો. અહીં રહીને એટલું કરતી થયેલી. કાલી આવતીજતી છોકરીઓ અને બૈરાંના સુઘડ, ભાતીગળ, સુંદર કપડાં જોતી અને છળી જતી. ક્યારેક કપડાં પર ખેંચેલી આંખ ચહેરા પર વળતી અને એ નજરમાં કોક વિચિત્ર ભાવ સાથે ટકરાતાં કાલી નજર ઢાળી દેતી.

અને એવામાં પાછળ ઊભેલાં છોકરોછોકરી કાંક બોલ્યાં, કાલીએ કાન માંડીને સાંભળ્યું.

છોકરી બોલતી હતી : ‘આ શું જોઈને અહીં લાવ્યા હશો?’

છોકરી કહે : ‘લ્યે, ગામનું સારામાં સારું ઠેકાણું તો છે!’

છોકરી : ‘કપાળ સારું! આ આવા આવે તે સારું?’

કાલીએ જોયું. છોકરીનો હાથ પોતાને ચીંધતો હતો.

છોકરો બોલ્યો : ‘અરે સ્વરાજ આવ્યું છે, સ્વરાજ.’

કાલીએ જોયું. રામાવતારની હસુ હસુ થતી આંખો પોતાના પર મંડાયેલી હતી. વગર બોલ્યે જ જાણે કાલીને કહેતી હતી એ આંખો : ‘સાંભળ્યું ને?’

કાલી બોલે એ પહેલાં તો પોતાની આગળ ઊભા હતા એમણે અંદર જવાનો હલ્લો કર્યો એટલે પોતાની આગળ ખાલી જગા થઈ, કશીક અંતરપ્રેરણાથી રામાવતાર અને કાલી પણ એમની પાછળ પાછળ ચાલ્યાં. રામાવતાર કાલીને ધીરે ધીરે કહેતો થયો : ‘બધું કરવું, ક્યાંય જગા ખાલી રાખવી નહીં.’

અને અડધો પગ દરવાજામાં હતો, ત્યાં રામાવતારે એક મોટર ઊપડતી જોઈ. જાણીતી મોટર. મૅનેજરસા’બની મોટર.

રામાવતારથી મલકી જવાયું.

બક્કુને તેડીને રામાવતાર અંદર દાખલ થયો, ત્યારે પહેલાં તો એને એકાએક ઠંડી હવાનો ઝપાટો લાગ્યો. રામાવતાર તો સમજી ગયો. મૅનેજરસા’બના દફતરમાં આવું જ થતું. શું કે’ છે એને? ઍરકન્ડિશન કે એવું કાંક કહે છે. પણ કાલીને આ સાવ નવું હતું. અજાણી જગાના ક્ષોભ ઉપરાંત જેની નજરમાં ભૂલેચૂકે નજરે પરોવાય તેમાં ‘અહોહો, તમે! અહીં!!’ જેવો ભાવ એને વંચાતો. પોતે ખોટી જગાએ આવી ચઢ્યાનો ભાવ એના મનમાં ઊભરાતો હતો. બહાર નીકળી જવું એમ મનમાં થયું. પણ એ બોલે એ પહેલાં તો એક સરસ ઇસ્તરીબંધ પાટલૂન પહેરેલા જુવાને ‘આપને અંદર જવું છે?’ એમ પૂછ્યું.

કાલી થંભી ગઈ. રામાવતારની આંખ સહેજ પહોળી થઈ. ‘કેમ?’ અવાજમાં જે કરડાકી હતી, તેથી કાલીને જાણે કશો સંતોષ થયો તો પેલો પૂછનાર તો ડઘાયા જેવો થયો. અને રામાવતારે અંદર જતાં જતાં જ બોલવાનું ચાલુ રાખ્યું :

‘મફત નથી ખાવું. પૈસા આપવા છે. હરિજનને પણ બહાર રાખી શકતા નથી.’

બધા એમના સામું જોતા હશે કે નહીં એ તો કોઈ કહી નહીં શકે. પણ કાલીને તો આ બધા જ જાણે તાકીતાકીને પોતાને જોઈ રહ્યા હોય એમ લાગ્યું. આમની આંખમાં આટલું ઝેર કેમ લાગે છે? પોતે એમનાં જેવાં ફક્કડ કપડાં પહેર્યાં નથી, ટાપટીપ કરી નથી, સિનેમાની ઍક્ટ્રેસો ખાય, નાખે છે એવા નિસાસા ખાતાં, નાખતાં આવડતા નથી એટલે? પોતે મોટરવાળા નથી, ધણી ઑફિસનો દરવાન છે. ગરીબ છે એટલે? રામાવતારે એક ક્ષણ થંભીને ચારેકોર નજર નાખી.

ક્યાંય ત્રણ જગા એક જ ટેબલ પર ખાલી ન દેખાઈ. પેલા ખૂણાના ટેબલ પર બે ખુરશી ખાલી હતી. બક્કુને ખોળામાં લઈ લઈશું એ ગણતરીએ એ આગળ વધ્યો.

‘ત્યાં આવે છે!’ ટેબલ પાસેની ખુરશી પર બેઠેલા ભાઈએ રામાવતારને કહ્યું, ત્યારે અવાજ તદ્દન મીઠો હતો એમ તો નહીં કહી શકાય.

‘અત્યારે તો ખાલી છે?’ રામાવતારે કાલીને ખાલી ખુરશી પર બેસી જવાનો ઇશારો કર્યો અને પોતે બક્કુને ખોળામાં લઈ બેઠો.

‘મિસ્તર, આ ઠીક નથી.’ પેલા ભાઈ બોલ્યા. રામાવતારે એના સામું જોયા વિના જ બક્કુને પૂછ્યું : ‘આઇસક્રીમ?’ અને બક્કુ આઇસક્રીમનું નામ સાંભળતાં જ મલકી પડી. બક્કુ મલકી એ કાલીને ગમ્યું, પણ પેલા ભાઈની આંખમાંથી અંગારા ઝરતા હોય એમ એને લાગ્યું.

‘મેં કહ્યું કે અહીં બહેનો આવે છે, પણ તમે બેસી ગયા! જરા સભ્યતા જેવું તો –’

પેલા ભાઈ હજુ આગળ બોલત પણ એમની નજર રામાવતારની નજર સાથે ટકરાઈ અને એ નજરમાંથી એમને આગળ ન બોલવાની જ પ્રેરણા મળી. એ આગળ ન બોલ્યા. એટલે રામાવતારે પણ કશું બોલવું જરૂરી નથી એમ માન્યું.

પણ કાલીથી ન રહેવાયું :

‘આવવાની હોય તો ઘણી જગા છે.’

સાધારણ રીતે ચાલીના પાણીના નળ પર પણ અવાજ ન કરનારી કાલીને વળી જીભ ક્યાંથી આવી? રામાવતારને એનું અચરજ થતું હતું. મૂછ આગળ સહેજ મલકીને વગર બોલ્યે જ એણે જાણે કાલીને મૂગી રહેવા કહ્યું. કાલી એને ઉત્તેજન સમજી બેઠી!

‘જાણે પાટલૂન પહેર્યું એટલે અડધી દુનિયાનું રાજ મળ્યું, મોટા લપટન!’ રામાવતારના મોં સામું જોતી જાય અને બોલતી જાય.

બે વસ્તુ એકસાથે બની. બીજા ટેબલ પરથી કોકે પેલાને ઘાંટો પાડીને કહ્યું : ‘અરે ત્યાં મિલની કૅન્ટીનમાં કેમ બેઠો છે?’ અને અહીં રામાવતારના ચહેરા પરનો પેલો મલકાટ અલોપ થયો, નજરમાં કાંક ધાર આવી અને આવી એવી જ એણે સમાવી. પેલો ત્યાંથી ઊઠીને ચાલતો થયો. કાલી આને પોતાનો વિજય સમજીને મલકી. એને હતું કે રામાવતાર હવે ખોળામાં બેઠેલી બક્કુને પેલી ખાલી પડેલી ખુરશી પર બેસાડશે, પણ રામાવતારે તો એને ખોળામાં બેસાડી રાખી.

કાલીને આ ન સમજાયું. મનને એક ખૂણે પરણ્યો પાણીમાં પેસી ગયો એવું પણ લાગવા માંડ્યું. વાઘ જેવો માણસ આમ કેમ બકરી બેં થઈ ગયો?

કશું સમજાયું નહીં. અને સમજાય નહીં ત્યારે બોલવું નહીં, એમાંય આવી જગાએ તો બોલવું જ નહીં. આ બધાનું ચાલે તો તે બહાર કાઢે એટલું નહીં, પણ તગડીને છેક ચાલે મૂકી આવે… રૂડો પ્રતાપ ગાંધીનો…

આઇસક્રીમ આવ્યો. રામાવતારે બક્કુને ખવરાવ્યો. કાલીએ ખાધો. આ વીજળીથી બનાવતા હશે એટલે વિશેષ ઠંડો લાગતો હશે? સ્વાદ પણ જુદો.

ખવાઈ ગયો એટલે ઊભાં થયાં, પણ બક્કુને રામાવતારે તેડી રાખી. કદાચ ભીડને લીધે હશે કે પછી ઠેસબેસ ન વાગે એ માટે હશે. થડા પાસે પૈસા આપીને બહાર નીકળ્યાં, ત્યારેય ત્યાં તો એટલી જ ભીડ હતી. ફક્કડ ફક્કડ કપડાં પહેરેલાં જુવાનિયાં ત્યાં પોતાનો વારો ક્યારે આવે એની ઇંતેજારમાં ઊભાં હતાં. આ લોક નીકળ્યા ત્યારે લોક એમને નીકળતાં જોઈ રહ્યાં હોય એમ કાલીને લાગ્યું.

‘આ તે પૅરેડાઇઝ કે ઘાણામિલની કૅન્ટીન?’ કોક પોતાના સામું જોતું બોલ્યું. અને કાલીના મોંમાંથી આઇસક્રીમનો સવાદ જતો રહ્યો. રામાવતાર આગળ અને પોતે પાછળ એમ ચાલીને પાછા સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર બતાવતા સિનેમાના લગભગ ખાલી ચોગાનમાં આવ્યાં.

અને અત્યાર લગી અચાનક ચૂપ રહેલો રામાવતાર હવે બોલ્યો :

‘લે હવે આ તારી શાણી દીકરીને!’ કહી એણે બક્કુને કાલી સામું ધરી. કાલીએ જોયું, રામાવતારનું પહેરણ અને ધોતિયું બધું ભીનું હતું.

ત્યારે આ કારણે એ ચૂપ હતા? આ કારણે એમણે બક્કુને તેડી રાખી?

તારામતીને પડતાં કષ્ટ અને હરિશ્ચંદ્રની ટેક તથા વિશ્વામિત્રની કરડાકી – એ બધું જોતાં જોતાં કાલી આજના દિવસના એના અવનવા અનુભવ ભૂલી ગઈ. પણ રોહિતને ઊંચકીને લઈ જતી તારામતીના હૈયાફાટ વિલાપ વખતે એની આંખમાં આંસુ આવ્યાં તો સાથે આજ લગી ન આવેલો એક વિચાર પણ આવ્યો. હરિશ્ચંદ્ર પોતાની ટેક રાખવા બધું કરે એ સમજાય પણ તારામતીએ પુત્ર સાથે વેચાવાનું પસંદ કેમ કર્યું?

વિચાર આવ્યો એવી જ કાલી ચમકી. પહેલાં તો પોતાની જાત પર ધિક્કાર છૂટ્યો.

વિચાર આગળ વધે ત્યાં તો ભગવાને પ્રસન્ન થઈને રોહિતને સજીવન કર્યો. રાજપાટ પાછું મળ્યું. બધી લીલાલહેર થઈ. સત્યનો જય થયો.

ફિલમ પૂરી થઈ.

છૂટ્યા અને બહાર નીકળ્યા ત્યારે સાંજ પડવા આવી હતી. દીવા વિશેષ તેજથી ઝગમગતા હતા. રસ્તા પર ભીડ એટલી જ. સામે ૪૨૦ જોવા પડાપડી વિશેષ. સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્રનું બોધદાયી ચિત્રપટ જોવા ઓછા જ લોક આવતા હતા. અને હવે તો ત્યાં પાટિયું બદલાતું હતું.

‘જવાનું આ, હવે!’

‘કયું આવે છે?’

‘આવું આજના જમાનામાં ન ચાલે. ચપટી મારો ને ધનનો ઢગલો થાય એવું જોઈએ.’

ભીડમાંથી પસાર થતા હતા ત્યારે આસપાસથી આ સાંભળવા મળ્યું. જતાં જતાં ૪૨૦નું મોટું પાટિયું હવે વીજળીદીવાથી ઝગમગતું હતું તે બંનેએ જોયું. બક્કુ કાલીને ખભે માથું ઢાળીને ઊંઘી ગઈ હતી.

‘રહી ગયું આ જોવાનું,’ રામાવતારથી બોલાઈ ગયું.

‘એમાં શું? ફરી વાર કોક દા’ડો!’

રામાવતારે કાલી સામું જોયું. મલકી પડીને બોલ્યો : ‘તારી જબાન ખૂલી!’

‘ને તમારી વખતસર બંધ થઈ!’

રામાવતાર હસ્યો.

‘તે કઈ રીતે બોલું? આ તારી દીકરીએ…’

બંને હસી પડ્યાં.

‘પણ પેલો મોટો લપટન!’

‘હં. બાપ લાખ ચાલીસના. નાકમાં તો ઊંટનાં ઊંટ ચાલ્યાં જાય એટલી ગંધ માતી નથી!’

‘પણ એ આ નજરે કેમ જોતા હતા? આપણેય માણસ છીએ!’ કાલી બોલી.

‘એ જનાવર, આપણને માણસ ગણતા નથી.’

‘ગરીબ છીએ એટલે?’

‘સાથે જાતે હાથે મહેનત કરીએ છીએ એટલે!’

બસમાં ભીડ હતી એટલે સાથે બેસવાનું ન મળ્યું. ચાલથી થોડે દૂર બસથોભેથી બક્કુને ઊંચકીને બંને ઘર બાજુ નીકળ્યાં. અને કાલીએ જ વાત કાઢી :

‘આઇસક્રીમ બહુ ઠંડો.’

‘અરે એ વળી કેવોક આઇસક્રીમ! મૅનેજરસા’બને ત્યાં મશીન છે એમાં આઇસક્રીમ બને છે એનું નામ આઇસક્રીમ કહેવાય!’

‘એ તો ખાધો હોય એને ખબર!’

‘આજે કાંક ચગી છે ને? આ, હરિશ્ચંદ્ર જોઈને આટલી ચગી છે, તો પછી ૪૨૦ જોઈ હોત તો તો શુંનું શું થાત! ધરતી પર પગ મૂકતી ન હોય!’

અને કાલીને પોતાની આજના દિવસની પહેલી ગૂંચ યાદ આવી.

‘બોલો, તમે ખરું બોલવાના?’

‘એ તો તું શું પૂછે છે એના પર આધાર રાખે.’ રામાવતાર હસ્યો. ‘તુંય દોસ્ત, આ એક ફિલમ જોઈ, એમાં બદલાઈ ગઈ! નહીંતર વળી સીધું પૂછવાને બદલે આમ બોલે ખરી?’

કાલીને રામાવતારના અવાજ પરથી એ અત્યારે ખુશમિજાજ છે એની ખાતરી થઈ.

છતાં ઘર પાસે આવતાં માથે ઓઢેલા ઘૂમટા વચ્ચે બે આંગળીથી ફાટ પાડીને રામાવતાર સામું જોઈ લીધું. ખરી વાત, ખુશમિજાજ.

‘તો ખરું કો’, આ ફિલમ બતાવવાનું ક્યાંથી મન થયું?’

કાલીએ જોયું તો રામાવતારનો ચહેરો સહેજ ગંભીર બન્યો.

‘તારે ખરું જ જાણવું છે?’

આના મનમાં કાંક ખટકે છે એટલું કાલીને લાગ્યું, અને એના પોતાના મનમાં જ ભાંજગડ ઊભી થઈ : ‘હા કહું કે ના કહું?’ ‘ખરું જાણવું હોય ત્યારે જ માણસ પૂછે ને?’

કઈ રીતે બોલાઈ ગયું એ તો કાલીને ન સમજાયું. પણ હા-ના કર્યા વિના જ આગ્રહપૂર્વક કહ્યું, એનો એને આનંદ થયો.

‘પૈસા આવ્યા!’

‘પૈસા આવ્યા? ક્યાંથી?’

‘કોક દત્તક ઓછો લેવાનો હતો તે વારસામાં મળે?’

‘તો? મૅનેજરસા’બે બક્ષિશ આપી?’

‘એ શું બક્ષિશ આપવાના હતા!’

‘તો સાપ છાપરે સોનાનો હાર નાખી ગયો?’

‘ના.’

‘સીધું કહો ને!’

મૂંઝાયેલી કાલીએ રામાવતાર સામું જોયું. એના મોંફાટ આગળ મરકલું રમતું હતું.

પણ કાલીને એ મરકલું દઝાડી ગયું. એ આનંદ, મસ્તી કે ખુમારીનું ન હતું, નજર નીતરતી ન હતી, નજરમાં એક પ્રકારની નફ્ફટાઈ હતી.

અને ક્યાંથી ખ્યાલ આવ્યો એ તો બિચારી કાલીને ન સમજાયું, પણ એ બેબાકળી બનીને બોલી ઊઠી :

‘ચોરી….?’

એને પણ ખબર ન પડી કે પોતે આવો ઘા કેમ કરીને કરી શકી, પણ ઘા થઈ ગયો.

વગર બોલ્યે મૂંડી હલાવીને રામાવતારે હા પાડી.

કાલીને તમ્મર આવતાં લાગ્યાં. સાંજના સમયનાં અંધારાં સાથે ચાલીમાંથી આવતી ચૂલાની ધૂણી જાણે ગોટે ગોટે ગૂંગળાવતી હોય એમ એને લાગ્યું.

‘તમે — તમે — કોઈ જાણે છે?’

વગર બોલ્યે મૂંડી ધુણાવીને રામાવતારે ના પાડી.

‘મૅનેજરસા’બ જાણશે તો?’ અનેક કાળી ઘેરી કલ્પનાઓ કાલીને સતાવી ગઈ : બદનામી, બેકારી, જેલ.

‘એ કયા શાહુકાર છે?’ ગંભીર બની ગયેલો રામાવતાર ખડ ખડ હસી પડતાં બોલ્યો : ‘કેમ કયા શાહુકાર છે?’

‘પાગલ છે તું તો! એમના ધંધા હું જાણું છું.’

ખોલીનું તાળું ખોલી રામાવતારે કમાડ ખોલ્યું. અહીં તો અંધારું પૂરા દળકટક સાથે ઊતર્યું હતું. દીવાસળીથી લાલટેન સળગાવતાં રામાવતાર બોલ્યો : ‘એમનું જોઈને શીખ્યો!’

‘અને એવા પૈસાથી તમે મને હરિશ્ચંદ્ર ફિલમ બતાવી?’

‘જો, આપણે જોવી તો હતી ૪૨૦, પણ ટિકિટ ના મળી એમાં આપણે શું કરીએ?’

અંધારા અને અજવાળાએ અડખેપડખે રહેવાની સમજૂતી કરી લીધી.

આ ઘેર પેલે ઘેર

સાંડસીમાં ભરાવેલી વઘારની વાટકી ન જાણે શી રીતે છટકી તે દાળમાં છમકારો બોલાવવાને બદલે કકડેલું તેલ જમીન પર પડ્યું. સવિતા પણ દાઝતાં માંડ માંડ બચી ગઈ. એકાદ છાંટો તો ઊડ્યોય ખરો. પણ એનું ધ્યાન એમાં ન હતું. રગડીને આગળ ગયેલી વાટકીએ કરેલો અવાજ, એની આળી યાદદાસ્તમાં એક બીજા પ્રસંગને ઉપસાવી ગયો…..!

પણ એ હતી સ્ટેનલેસ સ્ટીલની વાટકી. થાળીમાં પીરસવા જતાં ચમચો એ વાટકીને અડ્યો હતો અને કેવો મીઠો રણકાર ગુંજી રહ્યો હતો! વાટકી નવી હતી. વાસણ નવાં હતાં. અમેય નવાં જ હતાં ને!

સવિતાના મને એને ના પાડી દીધી. જે બની ગયું હતું એની યાદને વાગોળ્યા કરીશ તો અંતે એમાં મીઠાશ નહીં રહે. ઊલટાનું મન બળશે. અને અત્યારે વળી મનને વધારે બાળે છે?

પણ… પણ…. એ યાદ આવી જાય એને કરવું શું? ભૂલી જાવ એમ જાતને કહેવું કેટલું સહેલું છે? બીજાને શિખામણ દેવા કરતાંય સહેલું. પણ આચરવું કેટલું મુશ્કેલ છે? ભૂલવું મુશ્કેલ છે? શું ભૂલવું? ક્યારે ભૂલવું? કેટલું ભૂલવું?

ઊભી થઈને સવિતાએ વઘારની વાટકીની કોર પાછી સાંડસીમાં દબાવી. પણ — મનને દબાવવા, ઊછળી પડતી યાદને દબાવવા, ક્યાંથીય શું લાવવું?

પેલે ઘેર…

જેવો મનમાં શબ્દ ઘડાયો એવી જ આખા અંગે ધ્રુજારી આવી ગઈ. પેલે ઘેર! કેવી વિચિત્ર વાત હતી! કૉલેજના દિવસોમાં પ્રાધ્યાપકે ચૂંટાવેલી વ્યંજના પણ આટલી કાતિલ, મર્મભેદી હોઈ શક્ત? ત્યારે આ ‘પેલું’ ઘર હતુંઃ આજે પેલું ‘આ’ ઘર બન્યું!

ઘટાદાર ઝાડ ઘટાને પોતાની શોભા અને વિશેષ તો શોભાથીય પોતાનો પરમ રક્ષક માને છે. પણ પેલો બેશરમ અને દયાહીન પવન ઘટાને પીંખીને કેવો ડાળ ડાળને હલમલાવીને સીધો થડ પાસે પહોંચી જાય છે! આછાં કે ઘેરાં સ્પંદન જગાવી પવન તો પાછો બીજા કો’ક સાથે ટોળતોફાન કરવા નીકળી પડે છે. પણ શોભા, સ્વસ્થતા અને સુરક્ષા બધુંય ગુમાવી બેઠેલા ઝાડનું શું?

સવિતાને પણ આવું જ લાગ્યું. મનમાંકડું કઈ ડાળેથી ક્યાં કૂદશે એનો ક્યારે કોઈનેય અણસારો પણ લાધ્યો છે કદી? એને વિક્રમ યાદ આવ્યો.

આ જ કૂખમાં એનાં અસ્થિ બંધાયાં. અધૂરે અવતર્યો. મા કે દીકરાની કોઈનીય આશા ન હતી પણ બંને જીવ્યાં. અને આજે? વિક્રમે પોતે પુલિન સાથે રહેવાનું નક્કી કર્યું. સગી જનેતાથી દૂર. નવી મા પાસે. અને પાછું કેવું બોલ્યો?

‘પેલે ઘેર જઉં તો આ ઘેર ન અવાય, પણ આ ઘેર રહું તો પેલે ઘેર તો જવાય જ ને!’

સ્વાર્થી કહેવો એને? હજી તો માંડ દસ વર્ષ થયાં છે એને. અને પુલિન સાથે ઘરસંસાર માંડ્યે પોતાને પૂરાં બાર…

સળવળેલી સ્મૃતિ જાણે દઝાડતી હોય એમ સવિતાનું અંગેઅંગ કંપી ઊઠ્યું. શું કામ આ યાદ કરું છું? ઓછી બળેલીજળેલી છું તે પાછું આ ઝેરી નાગના ડંખને યાદ કરું છું?

પણ હું ક્યાં મારા મનની માલિક છું?

ઘરસંસાર!

ના, ના, ના; નથી યાદ કરવું એ બધું મારે. પતી ગયું. જેને સુખ માન્યું હતું તેય વીતી ગયું. રાગ અને દ્વેષ, આનંદ અને વેદના, તૃપ્તિ અને અબળખા — બધુંય વીતી ગયું. આકાશના તસુતસુને ડારતાં-ડરાવતાં, કાળાંભમ્મર પાણીભર્યા વાદળથી છાઈ દેતો મેઘ મન મૂકીને વરસે છે ખરો, પણ પછી તો અવકાશને સ્વચ્છ, નીતર્યો, ડાઘ વગરનો, મોકળો મૂકીને ચાલી જાય છે. જિંદગીમાં મેઘની ખેલદિલી ક્યાં હોય છે? હા, સમસ્ત ચેતનને એ ઘોર કાળાં વાદળથી ભરી દે. પણ મન મૂકીને વરસતાં એને કયારે આવડ્યું છે? એકાદ વાદળીના છાંટા વરસી જાય. વરસે ત્યારે અનરાધાર મેઘ લાગે, પણ વરસાદનાં બુંદ મૂરઝાયેલી અને તપેલી ધરતી પર દયાવર્ષણ કરે ન કરે, પણ મેઘ તો એમનો એમ જ ડારતો અને ડરાવતો ઝૂકેલો હોય. કાળાં, ધૂંધળાં, હામ અને હિંમતને ભાંગી દેતાં, ચેતનને ગૂંગળાવતાં, ભાનને ભુલાવતાં, સૂધસાનને મૂરઝાવતાં વાદળાં….

ત્યારેય વાદળ ન હતાં એમ ન હતું. મુસીબતો તો ત્યારેય હતી. પણ દિલ જુવાન હતું. જુવાનીને જેબ દે એવી પ્રેમની હૂંફ હતી. પુલિનને પણ પોતાને માટે પ્રેમ હતો. બધું જ હસું હસું થતું લાગતું હતું. પુલિને જ એક વાર કહ્યું હતું ને?

‘પેલું બોરસલીનું ઝાડ જોયું? પાંદડે પાંદડે લાખ લાખ ફૂલ હશે, પણ એ રાહ જોઈ રહ્યાં છે પવનની આછી ફૂંકની…’ પવનની આછી ફૂંક! પથ્થરમાં પ્રાણ પૂરે એવી જિંદગીની, ચેતનની આછી ફૂંક….

પણ આ જીવ બાળવાનો ધંધો શું કામ માંડીને બેઠી છે? વીતેલાં સુખનું સ્મરણ મીઠું છે એવું તો કો’ક કાચો, શબ્દનો અર્થ ન જાણનાર બિનઅનુભવી, જોડકણાં જોડનાર જ કહી શકે. સો સો રાજવંશી કાળા નાગના ડંખનું ઝેર, સુખે ગાળેલી એક જ પળની સ્મૃતિમાં ભર્યું છે, એ કડવા સત્યને ન જાણનાર ગપોડી જ એમ કહી શકે!

વીતી ગઈ એ વાત. બદનામ થઈને ઘેર બેઠેલો અમલદાર શું ઘરની દીવાલ પર અમલદારી કાળની છબીઓ લટકાવી રાખશે? ઊતરી ગઈ તું. ઘેર બેઠી તું, બદનામ થઈને. પુલિને તને ફારગતી આપી. તારા પરનું હેત ઊતરી ગયું. લાખ લાખ ફૂલને ઝુલાવતી ડાળી એમ ને એમ જ રહી, પણ પવનની ફૂંક ન લાગી. એ તો બીજા ઝાડની ડાળીને ફૂંક મારવા, એ ફૂલ ખેરવવા જતો રહ્યો.

અને લાખ લાખ ના કહ્યા છતાંય સવિતાની સ્મૃતિમાં પેલો પ્રસંગ ઊપસી આવ્યો, ઘનશ્યામ વાદળ આછી વીજરેખાને ઉપસાવી આપે છે એમ.

પણ મનના એકાંતમાંય એને યાદ કરું? વિક્રમના જન્મ પહેલાંની વાત. જન્મ પહેલાંની કહીને વાતને ટાળે છે કેમ, ભૂંડી? એ જ, એ જ ઘડીને? વિક્રમ ત્યારે જ રહ્યોને? બોડિસ–કપડું ય પહેરાય એવું રહ્યું ન હતું. ભૂલી જા, સાવ ભૂલી જા.

હા, ત્યારે પુલિન મને વીજળી કહેતો. વીજળીનું શું થયું હતું વીજી વીજી! ના, ના. બીજી, બીજી!!

પણ, ત્યારે તો પુલિન પૂરા વીસ દિવસ ઘેર ન હતો. બહારગામ ગયો અને પછી મુશળધારે બારે મેઘ તૂટી પડ્યા હતા. નદીનાળાં બધાં ઊભરાયાં. પુલ તૂટ્યા, મકાનો તૂટ્યાં, ગાડીઓ અટકી ગઈ. અને એ હેમખેમ ઘેર આવ્યો. એ જ રાતે એણે મને વીજળી કહી. કયાંકની મને પહેલી ક્ષણે જ જાણ થઈ. ના, ના, ખાતરી થઈ. અને મેં પુલિનને કહ્યું પણ ખરું, પણ એ તો તોફાને ચડ્યો હતો! ‘જે હોય તે.’ એને બીજું સાંભળવાનીય ક્યાં પડી હતી? ‘અને રહે તો વાંધોય શું છે?’ કયા કાળે મારી જીભે પુછાયું:

‘જિંદગીની છેલ્લી ક્ષણે શું ઇચ્છે તું? અને કેવો જૂઠો, ખોટો, લબાડ જવાબ વાળ્યો એણે, હોઠ પર ચોડીને? ‘આ.’ ત્યારે તો કેવું મીઠું લાગેલું?

પાજી હતો પુલિન!

કોળિયો હાથમાં જ તોળાતો રહી ગયો. સવિતાને ત્યારે જ ખ્યાલ આવ્યો. વઘારની વાટકી સરકી અને પોતે વિચારે ચડી. એની એ જ વાતો. એના એ જ શબ્દ. પોતે રાંધ્યું ક્યારે? થાળી ક્યારે કરી? જમવા ક્યારે બેઠી?

બધુંય એવું જ ને! જિંદગીનું પણ એવું જ ને? કયારે રાંધ્યું? અને શું રાંધ્યું? જવા દે એ વાત…

પુલિન લબાડ હતો. ઢોંગી, ફરેબી, ધુતારો, છેતરી પોતાને. ભમરાની જાત. ધંધો જ ફસાવવાનો.

‘આ શું છે તમારું?’ મેં પૂછ્યું હતું. ‘કેમ વળી, શું છે મારું?’ ‘મનીષા કોણ?’ ‘કોણ મનીષા?’

‘સીધું કહેવું છે?’ પણ સીધું પૂછો તો ખરાં?’

‘સીધું જ પૂછું છું. કોણ છે આ મનીષા? અને એને ને તમારે શું છે?’

તું શું માને છે?’

અને પોતાનાથી તો એક અક્ષરે ન બોલાયો. શું બોલે પોતે?

એટલે પેલા સતા થયા.

‘તું જ કહે ને? તું જ શું માને છે? પાગલ, મારી મનીષા તો આ મારી સામે બેઠી. ગામની મનીષાને મારે શું કરવી છે?’

આજે જવાબ દેવાનો હોય તો કહું: ‘ઘરમાં ઘાલવી છે.’ પણ ત્યારે તો એણે ચિબુક પકડીને આંખમાં આંખ પરોવી અને ત્યાં વિક્રમ અંદર દોડતો આવ્યો અને આંખ ભરીને જોઈ રહ્યો. પછી પૂછે: ‘ભાઈ, તમેય ફિલમ જોઈ આવ્યા? ફિલમમાં આવું જ આવે છે! પેલો દીનદયાળ છે ને, તે માલતીદેવીની દાઢી આમ જ પકડે છે…’

દીનદયાળ અને માલતીદેવી! હં.

‘સવિતા, મારે તને કાંક કહેવું છે.’

વરસેક પછીના અબોલા પછી એ પહેલી વાર મારી સાથે બોલ્યો. મેં કહ્યું: ‘કહો.’

‘તને નથી લાગતું કે આમ જીવવા કરતાં આપણે છૂટાં થઈએ એ વધારે સારી વાત છે?’

તમને એમ ઠીક લાગતું હોય તો મને વાંધો નથી.’ હું એમ બોલેલી. ખરું જ કહેને બાઈ! જાત આગળ પણ ઢોંગ શા સારુ કરે છે?

અને પુલિને કહ્યું: ‘તમને ગમે તે ઘર રાખો. આ ઘર કે પેલું ઘર.’

મને ગમે તે ઘર. ઘર! ટાઢ, તાપ અને વરસાદમાં માથે ધરે, એવું ઘર.

‘પણ આમ શા સાર?’ હા, મેં કળકળતા હૈયે પૂછ્યું હતું. મારો કશો દોષ થયો હતો? વાંક હતો મારો? મારું મન બગડ્યું હતું? કોઈનાય સામે મેં નજર સરખી પણ નાખી હતી? હીરામાણેક માગ્યાં હતાં? હઠ લીધી હતી? આપ ને મને જવાબ?

સાવ નઠોર રીતે એણે મને જવાબ આપ્યો: ‘સવિતા, મારું મન ઊઠી ગયું છે.

મન ઊઠી ગયું છે એટલે? બીજે લાગ્યું છે એમ જ ને? કશું કારણ? શું ઓછું પડ્યું?

‘બોલો, કયું ઘર લેવું છે?’

હું આ હવેલાં જોઈને આવી હતી અહીંયાં? ઈંટ, માટી અને છજા-ઝરૂખા જોયાં હતાં મેં?

‘રોકડ-ઘરેણાં છે અને જેટલું જોઈએ એટલું લઈ લો.’ અને મારે મોંએથી નીકળી ગયું: ‘વિક્રમ!’

‘એને જ પૂછો. એની ઇચ્છા હોય એમ.’

‘તમારી શું ઇચ્છા છે?’

‘કઈ બાબતમાં પૂછો છો?’

‘મને દૂર કરીને…’

‘હા. કહી દઉં તમને. હું મનીષા સાથે…’

બસ બસ બસ. ન બોલતા આગળ. પાજી, નફટ, બેશરમ. વિક્રમને અમે બોલાવીને પૂછ્યું. અમારા બેની વાતમાં ત્રીજો જો કોઈ આવ્યો હોય તો એક વિક્રમ જ.

પણ એ તો વિચિત્ર નીકળ્યો. મને પૂછે: ‘તું ક્યાં રહીશ?’

જો એ આ ઘેર રહેશે તો હું પેલે ઘેર રહીશ.’ એ. એ. એ. ‘પણ તું આ ઘેર રહે અને હુંય આ ઘેર રહું તો તો પછી પેલે ઘેર ન જવાય ને?’

‘ના, ન જ જવાય. જવા પણ ન દઉં, અને શું કામ તું નકટો થઈને ત્યાં જાય? લાજશરમ ન હોય તો કાંઈ નહીં પણ મને આમ દગો દેનાર સાથે….’

‘પણ હેં મા, હું પેલે ઘેર રહું તો તો તારે ત્યાં, આ ઘેર, અવાય ને?’

ન હતો, મારી પાસે કશો જવાબ ન હતો. પવન ધૂળને ચક્રાવે ઘુમાવી ડમરી ચડાવે છે. ઊંચે અને ઊંચે ફંગોળે છે. પણ ભીતરમાં તો હોય છે શૂન્ય અવકાશ!

હું આ ઘેર અને પેલો પેલે ઘેર. ઘરેણાં, ઘર, રોકડ..

ચીંધ્યું ત્યાં સહી કરી આપી. મનમાં એટલો ગુસ્સો હતો કે જાત બળતી હતી. નાલાયક, દુષ્ટ, લબાડ, નફટ, બેશરમ. અને કેવાં પાછાં ફરે છે? વિક્રમ કહેતો હતો….

પણ તું શું કામ આ બધું યાદ કરે છે? તું એને મનથી ઊતરી ગઈ. કાશ ટળી. ખેલ ખતમ થઈ ગયો. બળ્યું એનું મોં. અને તારે તો આમ થવાની જરૂર જ હતી. ગજા વિનાની હૂંફાત. બધાંની ના છતાં તું એ કાળમુખા પર મોહી પડી એવી કે મા, બાપ અને બધાને છોડી ભાગી ગઈ અને એને પરણી બેઠી. આજે એ જ રૂપાળો ફૂલફટાકિયો તને ઊભે રસ્તે મૂકીને બીજી ડાળે બેઠો. આ એનો પ્રેમ? અને એ મનીષા તારા કરતાં રૂપાળી છે? ગોરી? નથી વાનનું ઠેકાણું. હા, લપઝપ બોલતાં આવડે છે અને ઘાયલ કરતાં આવડે છે. છે ભૂંડી નટડી.

અને બહારથી ઘાંટો સંભળાયો. ‘માઆઆ.’

આ તો વિક્રમ.

‘રમવા જતો હતો ત્યાં તરસ લાગી, તો મનુને કહ્યું કે આ ઘેર પાણી પી આવું.’

ન સામું જોયું. ન ખાવાનું ધર્યું તે ખાધું. પોતાને જ હાથે પાણી પીને જતો રહ્યો.

આ વિક્રમને ‘આ ઘેર’ અને ‘પેલે ઘેર’ ન કરવાનું ન કહી શકાય?

પણ છોકરાનું કાળજું ક્યાં ઠેકાણે છે? એનું કાળજું ઠેકાણે હોત, અને આ મા માટે એને લાગણી હોત….

કેવી નઠોર થઈ ગઈ છે તું, સવલી? દીકરા જેવા દીકરા માટે પણ કેવો ખ્યાલ થઈ ગયો છે તારો? દીકરો પારકો થઈ ગયો છે એમ કહ્યા કરે છે તું.

શાંત સરળ વહેતાં નદીનાં પાણી સામે બંધ બાંધવાની સહુ વાત કરે છે. ઊછળતાં મોજાંવાળા ધસમસતા પૂર આડે બંધ બાંધવાની કેમ કોઈ વાત સરખી પણ નથી કરતું?

એ તારો દીકરો છે. તારાં હાડચામમાંથી એનાં હાડચામ રચાયાં. તારા લોહીમાંથી એનું લોહી.

વળ. મન, હજુય પાછું વળ.

કેવું સારું થાય, મનમાં કશો જ વિચાર ન આવતો હોય તો? આ શબ્દ? ભલા થઈને વિચારોને આકાર આપવાનું છોડી દો. છોડી દો.

પણ તું બીજાને શા સારુ વિનવણી કરે છે! તારા પોતાના અધિકારની વાત કરવી નથી અને બીજાને પાયલાગણાં કરવાં છે!

અધિકાર!

ના. ના. હું અધિકારની વાત નથી કરતી. હક્કદાવાની વાત પણ નથી કરતી. મારી જિંદગીને એમ મારે હટાણામાં ખરીદ-વેચ માટે મૂકવી નથી.

પુલિન માટે તમે રોષ છે. તારા મનનાં મલોખાં એણે તોડી નાખ્યાં માટે એ લબાડ થયો?

કેવા ભયંકર વિચાર કરે છે તું સવિતા? તારી જિંદગી એણે ધૂળમાં મેળવી. એને તું લબાડ-બદમાશ નહીં કહે તો કઈ રીતે નવાજીશ?

પણ તું એને… શું હું નહોતી કહેતી? શું સમર્પ્યું ન હતું તેં? મેં? આજે તું એનો લેનાર અને તું દેનાર એમ કેમ વિચાર કરે છે? જિંદગીમાં કોઈ કોઈનેય શું આપે છે? અને શું લે છે?

કેમ વળી મારું યૌવન, મારું સ્ત્રીત્વ, મારું મન, મારો દેહ, મારું સર્વસ્વ, સમસ્ત જીવન….

આપ્યું. તેં બધું જ આપ્યું. સમજીને આપ્યું. હૃદયપૂર્વક આપ્યું. કશીય દિલચોરી વિના આપ્યું એ આપવા બદલ આજે તને ખેદ થાય છે? ભલી બાઈ, મનના એકાંત આગળ તો કબૂલી લે! બધાં ભેગું પેલું પણ યાદ રાખ ને. પેલું, પહેલી નજરવાળું. કેવું એકાએક તને જાણે નસેનસમાં ગરમ લોહી કોકે સિંચ્યું હોય એવું લાગ્યું હતું? કેવો રોમાંચ થયો હતો? દેહ અને ચિત્ત સહુએ, કેવી કામઠા પર તંગ પણછ ચડાવી હોય એવી તંગદશા ભોગવી હતી? એ તને કહેવા આવ્યો હતો? કહ્યા પહેલાં જ તો તું…

નહીં કહું એને લબાડ. નફટ-બેશરમ નહીં કહું. મારા બાળકનો પિતા! મનમાન્યો. નહીં કહું એને ચોટ્ટો. નહીં કહું એને દુષ્ટ.

હવે પકડાઈ તું. કર, કબૂલ કરી દે. હવે તારાથી નહીં છટકાય. અને આખી દુનિયાથી છટકીને જઈશ. બધાંને હાથતાલી દઈશ. પણ આ તારી જાતનું શું કરીશ? ત્યાં કઈ વાડ રચીશ? ત્યાં કયો ઢાંકપિછોડો કરીશ? ત્યાં શું અંતરિયાળ રાખીશ?

તું એને ચાહે છે. તારા મનના અણુ અણુમાં એ તારો પ્રિયતમ વસ્યો છે. તું એને નથી ભૂલી, સવિતા. અરે એના નખ, દાંત… એટલું જ નહીં, એની ઝીણી ઝીણી વાત તને ગમે છે. કંજૂસની ધનદોલત જેમ તેં એને હૈયામાં સંઘરી છે, એ તારો પ્રિયતમ છે. તારા મન અને દેહનો સ્વામી છે. આજે અત્યારે આ ઘડીએ પણ એ તારો હૃદયનાથ છે.

એ સ્વામી અને તું? માત્ર પત્ની? ફેંકી દેવાની ઢીંગલી? ચુસાયેલો ગોટલો? શેરડીના કૂચા?

તને પણ કશું સ્વમાન છે કે નહીં?

પણ તારું સ્વમાન તો તેં દાખવ્યું. સ્વમાન સાથે ખાનદાની પણ બતાવી. એને બેઆબરૂ કરવાની વાતથી તું દૂર રહી. ત્રીજા કોઈનેય તમારી વાતમાં ન નાખ્યો. ન ગમ્યું? તો બહુ સારું. તમારા બોલ ગયા, હમારા ખેલ ગયા. ખતમ થયો કિસ્સો.

અને એણેય…

તારી જાતને ન્યાય કરવા નીકળી છે, બાઈ, ત્યારે જરા બીજી બાજુ તો જો!

એણેય આ ઘર આપ્યું. રોકડ આપી. ઘરેણાં આપ્યાં. આખી જિંદગી ચાલે એટલું સુખ આપ્યું.

પણ એમાં કશું સપાડું કર્યું એણે? મેંય જાત નિચોવી નાખી હતી. એને સુખ આપ્યું હતું. એની કેટકેટલી અને કેવી કેવી ઊઠવેઠ કરી હતી. અને એને વિક્રમ આપ્યો…

જાત સાથે જ બાંધછોડ કરતી સવિતા સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. એના મનમાં બેસીને, તગતગતા શબ્દે મઢીને દલીલ કરનાર કોક પણ અવાક થઈને થીજી ગયું, મેં એને વિક્રમ આપ્યો અને એણે મને ઘર આપ્યું! રોકડ આપી! ઘરેણાં આપ્યાં! એણે મને આપ્યું અને મેં લીધું!

હું શું ઠરી? હું શું છું?

એના બાળકની માતા!

એના બાળકની માતા થવા બદલ… આ ઘર! પેલું ઘર! ચાંદી-સોનાના ગોળ સિક્કા! જડતર અને હીરામોતીના દાગીના! પાણી પીને હમણાં જ દોડી ગયેલો મારો બાળ વિક્રમ!

મેં આ લઈને મારી જાતને શું ઠરાવી?

પુલિનને મેં પતિ માન્યો હતો. એની પત્ની બનવામાં હું મારી જાતને ધન્યભાગ્ય માનતી હતી. એના બાળકની માતા બનતાં હૈયે હરખ માતો ન હતો. મારું જે હતું, મારું જ જે કહી શકાય એવા સર્વનું પ્રેમપૂર્વક સમર્પણ કરતાં હુંય મારી જાતને કૃતાર્થ માનતી હતી. અને એટલું તો ઉરના એકાંત આગળ કબૂલ કરી લે, મૂરખ, કે તેં હસતે મોંએ આપ્યું! અત્યારે પણ તું એને ચાહે છે! આટલું વીત્યું છે છતાં તારા મનમાં એ જ તારો સ્વામી છે. આજે અત્યારે પણ એ કહે તો…. વિક્રમ. બીજો વિક્રમ.

ક્યાંથી શી પ્રેરણા આવી તે સવિતાની ડોક ટટાર થઈ ગઈ. ન કલ્પેલી ખુમારી આવી બેઠી. મનમાં બેસીને દુનિયાભરનાં ઝેરી જાનવરના ડંખ મારીને મનને કોરી ખાતી પેલી સવિતાનો પડકાર જાણે આ સવિતા ઝીલતી ન હોય! હોઠ પરથી શબ્દ સરી પડ્યા:

‘પણ મને તરછોડવાનો…’

શબ્દો ત્યાં જ થીજી ગયા. પેલી સવિતા સામો સમસમતો જવાબ દઈ ગઈ: ‘દયા ભીખે છે? બાપડી, બિચારી, આશરાગતિયા, નિરાધાર, અસહાય જેવી બનીને તારે જીવવું છે? ડૂબી મર ચાંગળું પાણી લઈને! પાછી સ્વમાનની વાત કરે છે!’

સવિતા છળી પડી. પોતાની જાતથી છુપાવવા ન હોય એમ એણે બંને હાથથી મોં ઢાંક્યું. ગળામાં આવેલું ડૂસકું પાછું ઉતારવાની કોશિશ કરી, પણ એ તો ગજું કાઢીને બહાર આવી જ ગયું. એને ખ્યાલ ન હતો. પણ હથેળી પર એની ભીનાશ લાગી ત્યારે જ એને સમજાયું. એની આંખો રોતી હતી. મન બેબાકળું બન્યું હતું. બુદ્ધિ તો જાણે થીજેલો હિમાચલ બની ગઈ હતી. સૂઝતું ન હતું. કશું સૂઝતું ન હતું.

સાવ યંત્રવત્ એણે ટચલી આંગળીથી આંસુનાં ટીપાં આંખમાંથી ખેરવ્યાં. આંગળીને ટેરવે જાતને સમતુલ રાખવા મથતા એકાદ આંસુને અંગૂઠાથી દબાવીને એણે દૂર ફંગોળી દીધું. અવકાશમાં ભળી જતાં આંસુને એ નીતરતી આંખે જોઈ રહી. એક આંસુ! પાછળ તો આ આંસુની જાણે અણખૂટ ધારા…. આંસુનેય સ્વમાન નથી?

સવિતાને પોતાને ન સમજાયું. પોતાનામાં જ ચાલતા આ ઉગ્ર યુદ્ધની પોતે તીરે ઊભેલી પ્રેક્ષક બની ગઈ હતી. કોઈ એના કહ્યામાં ન હતું કારણ કે પોતે સાચે જ બાપડી બની ગઈ હતી, મનની માલિક ન હતી. સૂધસાન, સૂઝસમજ બધુંય પાંગળું, અખમ. કોકનું ચલાવ્યું ચાલતું બની ગયું હતું. પોતે તો રહેંસાતી હતી, પીંખાતી હતી, કણકણમાં વેરાતી હતી.

મૂઢતાની કળ ઊતરી અને ત્યાં જ પેલો ઊખળેલો ઘા.

પોતે વિક્રમની માતા બની! પોતે આ ઘર લીધું. માગી લીધું. રોકડ અને ઝવેરાત. સોદો કર્યો બાઈ તેં તો. તારી જાતની કિંમત ઉપજાવી. કોક બજારે બેસે, તું ઘરમાં બેઠી, ગૃહસ્થ બની. વાહ, શું ડોળ અને દંભ છે! પાપી પેટ ન ભરાતું હોય તો ફોડી નાખ. અને ઉપરથી પાછી લોકોની દયા ભીખવા નીકળી છે! નિર્લજ્જ, નફટ, બેશરમ, નટડી! પુલિનને બદનામ કરીને…

ના. મેં એને બદનામ કરવાની કશી જ કોશિશ નથી કરી. કોઈની પણ દયા પર જીવવાનું મને પસંદ નથી. હાથપગ ચાલે છે અને નહીં ચાલતા હોય ત્યારે જિંદગીનો અંત રોકનાર પણ કોણ છે?

તે તારે કોક રોકનાર જોઈએ છે? ના, ના, તારે તો તું આપઘાત કરતી હોય ત્યારે કોક તારી છબી લે એવું જોઈતું હશે?

સવિતા…

સવિતાને ભાન આવ્યું ત્યારે તો તે નાની પેટી ભરતી હતી. બધા દાગીના એમાં ભર્યા હતા. બૅન્કની તાજી ચેકબુકના પહેલે પાને એણે સહી પણ કરી રાખી હતી.

પહેરે કપડે આ ઘરને તાળું મારીને મકાનની કૂંચી પણ પેટીમાં મૂકીને પેટી ઉપાડી એ ચાલી પેલે ઘેર… આ ઘર અને પોતાની જાતને પોતાને હાથે હીણી અને બજારુ બનાવતા સોદાની રકમ પાછી આપી દેવા, એ પગથિયું ઊતરીને સડસડાટ ચાલી નીકળી…

ઉત્તરા

છત સામે નજર ટેકવીને ઉત્તરા જાગતી પડી રહી. એની આંખમાં નીંદ ન હતી. છેલ્લા ચાર માસ – જ્યારથી એ શ્રીધર સાથે પરણી – તેની એક એક ક્ષણ જાણે હજાર હજાર વિષધરના ડંખ જેમ એના સ્વાભિમાનને કોરી રહી હતી.

પડખે જ શ્રીધર આરામની, સંતોષની નિદ્રા લેતો હતો. સ્વામિત્વના સંતોષ ખાતર ઉત્તરાનો જમણો હાથ એણે પોતાના માથા નીચે રાખ્યો હતો. સ્વસ્થતાની, ધન્યતાની મીઠી મહોર એના ચહેરે રમતી હતી.

છત સામેથી ઉત્તરાએ એની નજર શ્રીધર સામે ફેરવી. વિજયનું ગુમાન આ ચહેરે કેવું ઝળકતું હતું! જાણે એનાં બિડાયેલાં પોપચાં, સહેજ ફૂલતાં નસકોરાં, સહુ એના વિજયનો નાદ ગજવતાં હતાં.

ઉત્તરા એ દેખી ન શકી. એણે એની નજરને પાછી છત પર ફેરવી. અગણિત વાર એને યાદ આવી ગયેલી વસ્તુઓની સ્મૃતિએ પાછો હલ્લો કર્યો.

એની નજરે ચઢી એક કન્યા: નમણી, સુંદર, સંગેમરમરની પૂતળી જેવી. પુરદ્વારની વાંકી છટાદાર કમાન જેવી એની ભ્રમરો હતી. શબનમ ઝીલી સ્વસ્થ બનેલી મોગરાની કળી જેવી, નીતરતી એની આંખો હતી. પોતે કમનીય છે એ તે જાણતી હતી. પણ હજુ એનું ગુમાન એને ન હતું. બધું જ એને સુંદર લાગતું હતું. કશુંય અરૂપ એણે દીઠું ન હતું.

એના કંઠમાં મીઠી હલક હતી. એની નૃત્યછટા ગમે તેને મુગ્ધ કરે તેવી હતી. નિજાનંદમાં એ મસ્ત હતી. ક્યાંય એ દુઃખદર્દ જોતી અને એની આંખમાં આંસુ આવતાં. પણ ગીત અને નૃત્યની સાધનામાં એ એને વિસારે પાડતી. દુનિયાથી એ અજાણ હતી; અને અજાણ રહેવા પણ માગતી હતી.

પણ દુનિયા પોતાની જાતથી એ અજાણ રહે એમ ક્યાં ઇચ્છતી હતી? એટલે જ ઉત્તરાને દુનિયાએ પોતાનો પરિચય કરાવી દીધો, અને એ પરિચયે ઉત્તરા ત્રાસી ઊઠી. અચાનક જ પોતાના તાનમાં મસ્ત ઉત્તરાને સમજાયું કે કેટલીક જુવાન પુરુષઆંખો એને ભરખી રહી હતી. એ નજરમાં એને એવી કશી ભયંકરતા લાગી કે એ સમસમી રહી. એને રાની પશુઓની યાદ આવી. એમાં એને શિકારવૃત્તિ જણાઈ. એ ટાળવા ઉતાવળે પગલે એ ત્યાંથી ચાલી તો સ્પષ્ટ રીતે પાછળથી તાળીનો અવાજ અને સિસોટી સંભળાયાં.

આ નજર, આ તાળી, આ સિસોટી શું હતાં? ઉત્તરાને એ ન સમજાયાં. પણ એથી તો એને કશો અદીઠ ભય લાગવા માંડ્યો. શું હતું આ? આ લોક એને આવી નજરે કેમ જોતા હતા? અને એને કમકમાં કેમ આવતાં હતાં?

લે, તુંય ખરી! આટલું રૂપ છે તે બિચારા કોઈ આંખ ભરીને જુએ પણ નહીં?’

રૂપ! આંખ ભરીને જુએ! પોતે સોનેરી રજથી રંગાયેલી સંધ્યા હતી? કે મીઠાઈની વાનગી હતી? રૂપ! આંખ ભરીને જુએ?

ઝનૂને ચડેલો પવન એક જ ઝપાટે નાનકડા ટમટમતા દીવાને ઓલવી દે છે, પણ એ જ પવન આગને ચામર ઢાળી વડવાનલ બનાવી મૂકે છે. દુનિયાના આ પહેલા જ્ઞાને ઉત્તરાના એ નાનકડા દીપકને બુઝાવી દીધો. ઉત્તરા વધુ એકાંતિક બનતી ગઈ. જે રૂપ લોકોને આંખ ભરવા મીઠું લાગતું હતું તેને એ આરસીમાં કલાકો લગી નીરખતી. ન જાણે કેમ પણ એ સામે પણ એને આંખ ભરવા જેવું શું હતું, તે જ સમજાતું નહોતું અને આંખ ભરે એ સામે પણ એને વાંધો ન હતો. જ્યારે એ આંખમાં તૃષ્ણા અને લોલુપતાની ક્રૂરતાને પારખતી ત્યારે એને ધ્રુજારી વછૂટતી. ગરીબડા, ઉલ્લાસે ગરદન ફુલાવતાં પારેવડાંને બિલાડીનો શિકાર થતાં એણે જોયાં હતાં. પેલી નજર અને આ શિકાર વચ્ચે એને ન સમજાયું એવું સામ્ય હતું, એટલું એને લાગ્યું. કશી નિરાધારીની ખાડમાં કોઈએ એને ધકેલી દીધી હોય એવું એને લાગ્યું.

દુનિયાના આ પહેલા સંપર્કે એને એક બીજી વસ્તુની પણ જાણ કરી દીધી. એ સ્ત્રી હતી. પણ એટલો જ માત્ર એનો અપરાધ ન હતો. એ રૂપાળી હતી. હા, આંખ ભરીને જુએ, તાળી મારે કે સિસોટી વગાડે, ક્યારેક કોઈ કોઈ ઠેકાણેથી કાંકરી પણ મારી લે, એવી રૂપાળી હતી.

બહાવરી આંખે એણે દુનિયાને જોવા માંડી. એણે જોયું કે દુનિયા માત્ર એની સાથે જ આમ ન’તી વર્તતી. બીજાઓને પણ રૂપાળા હોવાની, સ્ત્રી હોવાની કિંમત ભરપાઈ કરવી પડતી હતી. પણ એ હોશિયાર હતા. કશી અવનવી કિન્નાખોરીથી એ એનો બદલો લેતા. ઉત્તરા માટે કિંમત આપવી કે વસૂલ કરવી, બંને અશક્ય હતાં.

સુંદરતા! શાં શાં સ્વપ્નાં એણે સુંદરતાની ભાવના પર રચ્યાં હતાં! નિર્મળ, પાશવી સ્વામિત્વના અણસાર સરખાથી દૂર રહેલાં એ સ્વપ્નાં પર દુનિયાના નવા અને ભયંકર દર્શને જડતાની ગ્રંથિના ઓળા પાથર્યા. ઉત્તરા વધુ આપરખી બની પણ સાથે એ વધુ સચેત પણ બની. કોક દૃષ્ટિમાં રહેલી સરલતા કે ભક્તિ પણ હવે એને કશી વિકૃત થયેલી વસ્તુ જણાતી અને એથીયે વિશેષ તો એ આ આખી વસ્તુ સંપ્રજ્ઞ બની તે હતું.

અને આટલું ઓછું હોય એમ હવે એના પર નનામા પત્રો આવવા લાગ્યા. પોતાનાં અતિશયોક્તિભર્યાં વર્ણનો ક્યારેક એને પોતાની જાતને ધન્ય માનવા પ્રેરતાં. પણ જ્યાં એ એ જ અનહદ કાવ્યશક્તિ એમની માગણીમાં પરિણમતી અને પોતાના દેહના અવયવોનાં, એ અજાણ્યાં એવાં નામ સહિત, એમાં ચેડાં આવતાં, ત્યારે એને પોતાની જાત ઉપર ધિક્કાર વછૂટતો. આ બધું પોતાના માનવી તરીકેના સ્વમાન અને સ્વીકારથી વિરુદ્ધનું લાગતું.

ઘણી વાર એને થતું: રૂપ હોવું અને સ્ત્રી હોવું એ તે શું ગુના જેવું છે? અને એ જ ગુનાની સજા, પેલી લોલુપતાભરેલી આંખો, નનામા લેખો અને એમાં રહેલી, એના રોમરોમને આગની ચિનગારીથી જલાવી દેતી વાતો, કુત્સિત શબ્દો અને એથી પણ વધુ કુત્સિત અણસારા હતી! આ વાતો જો હોઈ શકે તો માત્ર બે–ના, ના. દ્વૈત મિટાવી દઈ એક બનેલી વ્યક્તિ વચ્ચે જ હોઈ શકે. માત્ર એ સ્ત્રી હતી અને રૂપાળી હતી માટે કોઈ પણ રસ્તે જનારને આમ વર્તવાનો અધિકાર મળી જતો હતો! હાય રે રૂપ!

મનની વરાળ એ ક્યારેક બહેનપણી આગળ ઠાલવતી.

‘આ શેની સજા છે?’

‘પાગલ, આ સજા નથી. આ તો તારું પરમ શસ્ત્ર છે. એની પટાબાજી શીખી લે અને જગતને જીત.’

બહેનપણીએ દુનિયાની સાથે વર્તવાની તરકીબ શીખવતી હોય તેમ કહ્યું. પણ ઉત્તરાને તો આ વસ્તુએ વધુ પરેશાન કરી મૂકી. એનું સ્ત્રીત્વ એ હથિયાર! એનું રૂપ એ શસ્ત્ર! અને આની પટાબાજી કરી એ કયું જગત જીતવાની હતી! અને બધાં બ્રહ્માંડ જિતાતાં તોય એનો શો અર્થ હતો! જીવન અને સુંદરતા ઃ આ શું આટલાં પામર હતાં!

બહાવરી બની ઉત્તરા આનો જવાબ ઢૂંઢતી. સુખ, સંતોષ, જીવન, સૌંદર્ય સહુની એને કલ્પના હતી. છતાં આ જ જો હકીકત હોય તો એ કલ્પનામાત્ર ક્રૂર પરિહાસ હતી.

ઉત્તરાએ મન મનાવ્યું કે દુનિયાથી અળગી રહેલી એ આ પરિસ્થિતિને જીતી શકશે. જીતી નહીં શકે તોય હારવું પડે એવી પરિસ્થિતિમાં તો નહીં જ મુકાય. રૂપ અને સ્ત્રીત્વને એ હથિયાર બનાવવા નહોતી ચાહતી. આખીયે સ્થિતિ એને પોતાના લોપ જેવી લાગતી હતી. મરીને જીવનારા વિશે એણે સાંભળ્યું હતું, પણ આ તો જીવન અને મરણ બંનેનો નકાર હતો. સ્વમાનનો ભંગ, કશી અનુચિત, માનભંગ કરતી, આદમિયત નકારતી પરિસ્થિતિની ગુલામીનો સ્વીકાર એ મરણ હતું. એ મરણ પછી ભલે શ્વાસ ચાલુ હોય. જીવન — સુરખીભર્યું, સંતોષી, સ્વમાની જીવન – અશક્ય હતું. ના, ના, એ જીવન જ ન હોઈ શકે; કારણ કે એમાં સુંદરતા ન હતી. એ તો હતી માત્ર હાડચામની ભૂખ. જંગલની રીત, પશુની રીત. સમજુ માણસ, અક્કલવાન હોવાનો દાવો કરતો માણસ પણ આટલો પ્રાકૃત, આટલો જડ, આટલો અબુધ હતો?

સ્ત્રી અને પુરુષ: ઉત્તરાની કલ્પના દોડતી હતી. જીવનનો આનંદ ભોગવતાં, સુંદરતા, સરળતા લેતાં અને દેતાં, સ્ત્રીપુરુષને એ કલ્પતી હતી. ન’તી તેમાં લોલુપતા. ન’તા તેમાં કશાય કોઈનાય સ્વમાન કે આપરખાપણાને પડકારતા સ્વામિત્વ કે હથિયારના ખડખડાટ. જીવનને પૂર્ણ કરવાનો, જીવન માણવાનો આ જ એક માર્ગ હતોપણ દુનિયાએ કેવો માર્ગ લીધો હતો? ખાંડ ખાઈ મોં ભાંગી નાખી મીઠા પકવાનના સ્વાદથી અજાણ રહેનારને દુનિયા અણસમજુ કહે છે. ત્યારે આને દુનિયા શું કહેશે? પણ દુનિયા કયે મોંએ એને ભાંડશે?

ઉત્તરાનું ચિત્ત ચિંતામાં ડૂબી જતું. મથામણ છતાંયે એને એક વસ્તુ ન’તી સમજાતી. દુનિયા આવી હતી? કલ્પનાનો છેહ ઉત્તરાને મૂંઝવી જતો.

અને આટલું ઓછું હોય એમ જ ચિંતામાંથી એક નવી વાત જન્મી. ઉત્તરાને પોતાનામાં કશું ન સમજાય એવું પરિવર્તન થતું લાગ્યું. આને જ પેલાઓ સ્ત્રીત્વની જાગૃતિ કહેતા હતા? અજાણે જ કશા અણચિંતવ્યા વિચારો દળકટક સાથે ઊતરી પડતા. આરસી સાથે સદા ઝઘડતી ઉત્તરા, રૂપને શાપ ગણવાની હદ લગી આવેલી ઉત્તરા, આરસીમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોતાં જ મલકી જતી. આ મલકાટ એના ગૂઢ મનોવ્યાપારને પણ નહોતો સમજાતો. બીજી જ પળે નફફટ થઈ એ આરસી સામું જોતી: જાણે પેલી પ્રતિબિંબિત મૂર્તિને આહ્વાન ન દેતી હોય!: ‘હુંય રૂપાળી છું હોં!’

પણ સાથે જ કશી વેદના થતી હોય એમ એ ચહેરો કરમાઈ જતો. આ જ રૂપ, આ જ સ્ત્રીત્વ અને… અને આ જ દુનિયા!

ઉત્તરા રોઈ પડી. એનું દ્રવતું હૈયું પેલી નીતરતી આંખોમાં આવીને બેઠું.

નિરાધારીનો એકરાર કોને કહેવો? પેલા જગત જીતવાની શિખામણ દેનારાઓને? એનો શો અર્થ હતો? જ્યાં દૃષ્ટિ જ જુદી હતી, સુખ-સંતોષના ખ્યાલ જ નિરાળા હતા ત્યાં આવી વાતનો અર્થ જ ન હતો.

બધાની ફરિયાદ હતી: ઉત્તરા અતડી થતી જતી હતી. બહેનપણીઓ મજાક કરતી હતી: ‘બહેનબા હમણાં તો બહુ અભિમાની થયાં છે; પણ રૂપરંગનાં અભિમાન ખોટા.’ શિખામણ, આપનિરાશાની કડવાશ, ઈર્ષ્યા અને નરી સરળ મસ્તી સહુ એમાં સૂર પુરાવતાં. સહુને એ મજાક ગમતી. માત્ર ઉત્તરા એથી ધૂંધવાતી.

એક બાજુ ન કળાય એવો કશો તલસાટ એને સતાવી જતો, પેલા તલસાટ અને એને અંગે આવતાં માનસિક પરિવર્તન સહુને આ હેમાળો અમાનુષી, પાશવી, જંગલી, ગણાવતો.

દુનિયાએ એની છેડ ચાલુ રાખી હતી. ના, હવે તો એ છેડ, અણસારા, સિસોટી, તાળી અને નનામા હલકટ કાગળોથી આગળ વધી હતી. મીઠાઈ પર માખીઓ બણબણે, એમ ઉત્તરાની આજુબાજુય પુરુષોનું ઝુંડ બણબણતું હતું. સહુ ઉત્તરાની આંખ પામવા યત્ન કરતા હતા. કોક ચબરાકપણાનું પ્રદર્શન કરતા, કોક વારસાની મિલકત ઉડાવતા. સહુ એને આંજી દેવાનો યત્ન કરનારા હતા.

એ પ્રશંસાના અવિરત વહેતા સૂર, પ્રશંસા પામનારીને પોતાની કરવાની – માલિકીહક્કે પોતાની કરવાની – માગણી જ હતી એમ જ ઉત્તરાને લાગતું. એની સાદી સમજ, એની કલ્પના, સુંદરતા અને જીવનના ખ્યાલ સહુ સમાનતાના હતા. જીવનના આનંદમાં કોઈ લેતું નથી, બધા દે છે એવી કાંક એની સમજ હતી. પણ આ કાદવિયામાં તો માત્ર માલિકીપણું ખદબદતું હતું. સ્વામિત્વની બદબૂ એમાં હતી.

સમાનતા મેળવવાની, જીવનમાં સાચું સુખ પામવાની, સ્વમાની રહેવાની એની કોશિશને દુનિયા બનાવટ સમજતી. કોકે એને ‘માનુનીનાં નખરાં’ પણ કહ્યાં. એના હૈયામાં કેટલી સચ્ચાઈ હતી એ જોવા કોણ તૈયાર હતું?

અને વળી પાછી એક નવી વાત આવી. પેલા રૂપભમરાઓએ નવી વાત એ કહેવા માંડી કે એ ગુલામ થવા તૈયાર હતા. બસ, આખીયે વસ્તુ માત્ર સોદો બની જતી. કવિઓએ ગાયેલો પ્રેમ, સમાજના સ્તંભોએ ઉદ્બોધેલું જીવન, સહુનો ધર્મ માત્ર આટલામાં આવી રહ્યો હતો: ‘વેચાવ’, ‘ગુલામ બનો.’ જીવનની સૌરભનો આ કેવો ક્રૂર ઉપહાસ હતો?!

ઉત્તરાનું મન વધુ ને વધુ ખિન્ન બનતું જતું હતું. એના હૈયામાં જ ખેલાતા પાણીપતને શમાવવા જતાં એ વધુ એકાંતિક, વધુ અતડી, વધુ આપરખી બનતી હતી. પાણી પર કાગળની હોડીઓ સરે એમ જીવનવહેણ પર બીજાને સરતાં એ જોઈ રહેતી. કેટલાં સુખી એ હતાં? હા. એ સુખી હતાં; કારણ કે એ જીવનને માત્ર ક્ષણિક આનંદની ઉછામણી સમજતાં હતાં. એમાં કશું શાશ્વત હોય છે, ચિરંજીવ હોય છે, પ્રેરણાદાયી હોય છે, એ એમાંથી કોણે જાણ્યું હતું?

સુખ! કોણે જાણ્યું છે સુખ શું હોય છે એ? ક્યારેય માનવીને એનો તાગ મળ્યો છે? આંધળાનો હાથી!

ઉત્તરાએ છત સામેથી નજર ઉઠાવી ફરી એક વાર શ્રીધરના ચહેરા પર ગોઠવી. કેવી સંતોષની નીંદમાં પડ્યો હતો! આરામની નિદ્રા: સુખનાં સ્વપ્નાં. વિજયનો મદ. જીવ ભરીને વરસાદ વરસાવી રહે છે તેવું કાંક શ્રીધરને ચહેરે રમતું હતું. આ શું હતું? શા માટે ઉત્તરા એમાં ભાગીદાર નથી થઈ શકતી?

ઉત્તરાને એ પ્રસંગ યાદ આવ્યો ત્યારે રાત અને દિવસોની મથામણ પછી એણે શ્રીધર સાથે જીવનસંગી થવા કબૂલ્યું હતું. પોતાના હૈયાની એક એક વાત એણે શ્રીધરને કહી હતી. સ્વામિત્વની નફરતનો પણ એણે ખુલ્લે દિલે એકરાર કરી દીધો હતો. એનાં રૂપ અને સ્ત્રીત્વની દુનિયાએ કરેલી અજુગતી છેડતી અને એનાં પોતાના પર નીપજેલાં પરિણામ પણ એણે કહ્યાં.

‘હું સાચી છું કે નહિ તે તો હું નથી જાણતી પણ આ સિવાય મને બીજી કશી લાગણી નથી થતી. સુંદરતાના, મારા પોતાના જીવનના ખ્યાલ, બનવાજોગ છે કે એ લાગણીથી ડંખાયેલા હોય. પણ આ વાત ઊંઘતાં કે જાગતાં હું નથી ભૂલી શકતી.’

શ્રીધરને મન તો આ જાણે કવિતા હતી. એણે કહ્યું: ‘ઉત્તરા, તને પામીને હું મારી જાતને ધન્ય માનું છું. અન્ય મારા સદ્ભાગ્યની અદેખાઈ કરે એમાં મને કોઈનો વાંક કાઢવા જેવું નથી લાગતું. રૂપ સાથે તારામાં તો હું એક ઉન્નત આત્મા જોઉં છું. હવે હું અને તું જુદાં નથી રહેતાં. હવે હું અને તું નહીં – આપણે.’

કેટલા મીઠા, આશ્વાસન દેતા, નવજીવનની પ્રેરણા દેતા શબ્દો! ઉત્તરાને પોતાનાં ‘તપ’ ફળ્યાં લગ્યાં.

અને એ પરણ્યાં. હજુય ઉત્તરાની આંખ આગળથી એ દૃશ્યાવલિ હટતી ન હતી. બધું ધન્ય હતું. હવે સ્વપ્નાંની પાંખે ઊડવાનું ન હતું. સ્વપ્નાંની તો ધરતી પર બિછાત કરી હતી. એ પર ધીરા પગલે ચાલવાનું હતું. જીવનનું સાફલ્ય પામવાનું હતું.

ઉત્તરાને થયું: કલ્પનાએ કેવો અકલ્પ્યો દ્રોહ દીધો? હા, એ સ્વપ્નાંની જ બિછાત થઈ હતી. એને ધૂળભેળાં કરીને જ ચાલવાનું હતું.

ઉત્તરા એનો બધો મનોવ્યાપાર ભૂલી શકી ન હતી. એની ગાંઠ તો હૈયામાં ઊંડી ને ઊંડી જડ ઘાલીને બેઠી હતી. ક્યાંક એણે વાંચ્યું પણ હતું. હાડમાં પડેલી કડી ઊંડી ઊતરીને હાડકાં સાથે જડાઈ બેઠી હતી. જીવનની એક જ કસોટી, સુખદુઃખનો એક જ નિકષ – અને એમાં શ્રીધર ક્યાં હતો?

ઉત્તરાનું હૃદય ધડકી ઊઠ્યું. પેલો પ્રસંગ!

ઉત્તરા શ્રીધરને વીંટળાઈ વળી હતી, ચારે આંખો એક જ તારે પરોવાયેલી હતી. બે હૈયાં એકશ્વાસે ધબકતાં હતાં. અને એણે પૂછ્યું: ‘શ્રી, તું મને ચાહે છે?’ અંતરના ઊંડાણમાં ઘર કરી બેઠેલી શંકા એને વારંવાર એ જ પૂછવા પ્રેરતી. અને એણે પૂછ્યું.

અને શ્રીધરે શું જવાબ વાળ્યો?

એણે ઉત્તરાને પોતાના બાહુમાં સમાવી દઈ જબરી ભીંસ દીધી. ઉત્તરાના અધર પર એણે ચુંબન ચોડ્યું. એણે કાંઈ જવાબ ન દીધો, પણ શ્રીધરની આંખમાં ઉત્તરાએ જવાબ વાંચી લીધો: ‘હું તને ચાહું છું એની આથી વધુ કઈ સાબિતી તારે જોઈએ છે?’

ઉત્તરાને જાણે કોઈએ પહાડના શિખર ઉપરથી ગબડાવી દીધી હોય એવું થયું. જેનો ભય હતો એ જ સાચું થયું? જે ટાળવાને એણે મથામણ કરી એ જ એના જીવનમાં આગળ આવીને ઊભું! એનો સ્વીકાર માત્ર એ સ્ત્રી હોવાના કારણે હતો? એના પ્રેમનો અંગીકાર માત્ર એ રૂપાળી હોવાથી થયો હતો? આ સ્વમાનભરી જિંદગી હતી? આ સમાનતા હતી? આ ‘આપણે’નો પાયો હતો?

ઉત્તરાની વિચારમાળા તૂટી. ઊંઘમાં પડખું ફરતાં શ્રીધરનો હાથ ઉત્તરાની છાતી પર પડ્યો. ઉત્તરાને કોઈએ બળતો અંગારો ચાંપ્યો હોય એવું થયું.

ઊંઘમાંય આ પુરુષને એનો સ્વામીભાવ છોડતો ન હતો. એ માલિક હતો. ઉત્તરા સ્ત્રી હતી. એનું સર્વસ્વ એ પુરુષના ઉપભોગ માટે હતું! સ્ત્રી અને ગુલામ! પુરુષ અને સ્વામી!

ઉત્તરાના અંતરમાં વલોપાત જાગ્યો. ના, ના. આ જીવન ન જ હોઈ શકે. આ જો જીવન હોય તો એવા જીવનનો કશો અર્થ નથી. સ્વમાન વિનાનું જીવન, ઓશિયાળું જીવન, એ તો બદનામી છે. જીવન કદીયે બદનામી ન હોઈ શકે.

ફરીથી એણે શ્રીધરના ચહેરા સામું જોયું. એ જ પરમ સંતોષનું તેજ ત્યાં હતું. વંકાયેલો હોઠ જાણે વક્રતાથી ઉત્તરાને કહેતો ન હોય: સ્ત્રી, તું મારી છે, મારી છે.

ઉત્તરાથી આ ન દેખી ખમાયું. સફાળી એ ઊભી થઈ ગઈ અને ચાલી નીકળી.

અંધારી ચૌદશના તારાગણ એકમેક સાથે હોડ બકતા ઝગતા હતા. જાણે ઉત્તરાને કહેતા ન હોય? જો, આને સ્વમાન કહે છે! આને જિંદગી કહેવાય!

ઝાડ, ડાળ અને માળો

આમ તો શેરીના પથરા પર ઘોડાના ડાબલા વાગે એટલે જ ગાડી આવે છે એની ખબર પડે. પણ બધાં બેધ્યાન હશે કે પછી પોતપોતાની વાતમાં એટલાં મસ્ત હશે કે છેક ઘર આગળ આવીને ગાડી ઊભી, ગાડીવાળાએ ‘બસ બચ્ચા!’ એમ કહ્યું, અને હાંકનાર નીચે ઊતર્યો એની સાહેદી રૂપે ગાડીના પુલનો ચૂચવાટ થયો, સખત ભિડાયેલી કડી બારણું દબાવીને ખોલવી પડી એનો અવાજ આવ્યો, બારણાની કળે પણ ખૂલતાં ખૂલતાં કશો અવાજ કર્યો, અને કોક ગાડીમાંથી ઊતર્યું એટલે આખી ગાડીએ અવાજ કર્યો, ત્યારે જ બધાનું ધ્યાન બારણા તરફ ગયું. અને સહુમાં નાનો અને પાછો લાડકો હોવાના કારણે અમિત, હઠે ચડીને દૂધ ભેગી નંખાવેલી ચાનો પ્યાલો ત્યાં પાટ પર જ મૂકીને બારણે જોવા દોડ્યો. અને એણે જ બધાંને મોટો ઘાંટો પાડીને સમાચાર આપ્યા: ‘મોટાભાઈ આવ્યા!’

અમિતથી મોટી ચિન્મયી કૌતુક રોક્યું ન રોકાતાં બારણે પહોંચી અને અમિત બારણું ખોલીને ઓટલે પહોંચે એ પહેલાં જ બોલી ઊઠી: ‘ભાભી!’

અમિતને દૂધનો પ્યાલો આપી હાથમાંનું વાસણ રસોડા લગી પાછું મૂકવા ગયેલાં શાંતિદાબહેન પણ ઠામ ત્યાં જ મૂકી ઉતાવળે પાટ લગી આવ્યાં અને સ્તબ્ધ થઈ ગયેલા લાગતા પતિ નૃસિંહપ્રસાદ સામું નજર નાખીને બારણે પહોંચ્યાં. અમિતે બારણું ખોલ્યું જ હતું. અને ભાઈ-બહેન બંને ઓટલા પર હતાં, ત્યાં શાંતિદા પણ પહોંચી ગયાં. અમિત તો હવે ગાડીમાંથી સામાન કાઢવામાં પડ્યો હતો.

મોટાભાઈના હાથમાંની બૅગ ચિન્મયીએ પકડી લીધી. અને પછી ગાડીના પગથિયા પાસે ઊભી રહેલી ભાભી વિલાસનો હાથ પકડીને હસી.

પણ કોઈ પણ કશું બોલે એ પહેલાં જ અંદરથી નૃસિંહપ્રસાદનો ઘેરો અવાજ સંભળાયો: ‘છગન, આ સામાન લે તો!’

છગન જાણે શેઠ આટલું કહે એની જ રાહ જોતો ઊભો હતો તે દોટ કાઢીને ઓટલે આવ્યો અને હોંશે હોંશે સામાન અંદર લાવવા લાગ્યો.

‘જુઓ શેઠ, સામાન બધો આવી ગયો ને?’ ગાડીવાળાએ પૂછ્યું.

‘હા, ભાઈ.’ બંડીના ખીસામાંથી પરચૂરણ કાઢતાં મોટાભાઈએ જવાબ દીધો.

એ તો સાહેબ, તમને ખબર નથી, બાકી બાપાજી તો મને જાણે.’ ગાડીવાળાએ વાત લંબાવી. અને સાથે જ ભાડું લેવા લંબાવેલો હાથ પણ ઠરાવેલું ભાડું મળી ગયા છતાં પણ લંબાવેલો જ રાખ્યો.

‘અરે શેઠ! આ પરભાતના પહોરમાં કાંક બક્ષિસ તો આપો!’

લંબાવેલા હાથ પરથી અચંબાભેર હાથ લંબાવનારના ચહેરા પર નાખી નજરે જોઈ રહેનારા મોટાભાઈ પણ સહેજ મલકી પડ્યા. ફિક્કા ચહેરા પર આવેલા આછા મલકાટને શાંતિદા જોઈ રહી.

‘તે શેઠ! અમને કોની આશા હોય? હવે તો આ રિક્ષા ને વળી પાછી ટૅક્સી! આ મૂંગા જાનવર…’

પાટ પર બેઠાં બેઠાં જ નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા: ‘એ લે’રુ જ હશે? ભાટ કંઈનો!’

જોયું, બાપાજીએ ઓળખી કાઢ્યો ને!’ મલકી ઊઠતાં ગાડીવાળો બોલ્યો. નાનકડો નિસાસો નાખીને મોટાભાઈએ એકબે આની ગાડીવાળાના હાથમાં મૂકી.

‘આ મૂંગા જનાવરની દુવા લીધી, મોટાભાઈ!’

બારણું વાસી, પોતાની બેઠક પર બેસી ડચકારો બોલાવી ગાડીવાળાએ ગાડી ફેરવી. ચાલવું શરૂ કરતાં પથ્થરની ફરસ પર ઘોડાએ પાછલો પગ પછાડ્યો.

અને બધાં ઘરમાં પેઠાં. અમિતે મોટાભાઈનો હાથ પકડ્યો હતો અને ચિન્મયી ભાભીની સોડમાં પેઠેલી લાગતી હતી. શાંતિદા બધાંની પાછળ હતી પણ એની નજર તો પાટ પર બેઠેલા પતિ પર જ હતી. અમિતે મોટાભાઈને પૂછ્યું:

‘શું લાવ્યા મારા માટે, મોટાભાઈ!’

જવાબ આપવા પહેલાં મોટાભાઈએ પિતાને નમસ્કાર કર્યા. વિલાસે પણ પાટ પર બેઠેલા સસરાને પાયલાગણું જેવું કર્યું. નૃસિંહપ્રસાદે મૂંગે મૂંગા જ જાણે નમસ્કાર ને પાયલાગણું પહોંચ્યાના સ્વીકાર જેમ ડોકું ધુણાવ્યું.

ફરીથી અમિતે પૂછ્યું: શું લાવ્યા મારા માટે?

મોટાભાઈનો ચહેરો ફિક્કો હતો અને એમાં આછું હસવાનો યત્ન પણ ગાલ પર આછી અને સાવ ખોટી લાગે એવી સુરખી લાવી મૂકતો. અમિતે પૂછેલા સવાલનો જવાબ દેવા એ મોં ખોલે એ પહેલાં જ નૃસિંહપ્રસાદે જરા ભારે અવાજે કહ્યું:

‘અમિત!’

અને અમિતે પિતા સામું જોયું. પણ માત્ર અમિતે જ પિતા સામું જોયું એમ કહેવું તો ખોટું કહેવાય. સહુ કોઈએ પિતા સામું જોયું. એટલા સંબોધન પાછળ, એ સંબોધન કરવાની રીત પાછળ, એમાં વપરાયેલા સાદ પાછળ, નૃસિંહપ્રસાદની નારાજી છે એ વાત આ ઘરની ગોળીનું પાણી પીને ઊછરેલાંને સમજતાં વાર લાગે એમ ન હતું. મોટાભાઈને પણ સમજાઈ ગયું. વિલાસ પણ સમજી. શાંતિદા પણ. નાનાં ભાઈબહેન તો ચૂપચાપ ત્યાંથી હટી પણ ગયાં.

બેચેનીની અડધી પળમાં તો શાંતિદાએ સહુપ્રથમ સ્વસ્થતા મેળવી લીધી. ‘તે અમિત, મોટાને જરા આરામ તો કરવા દે.’ એણે કહ્યું અમિતને, પણ સંભળાવ્યું પતિને અને મોટાને.

‘લે વિલાસ, ચાલ તું. દાતણપાણી કરી લો. જુઓને રાતની મુસાફરી કરીને આવ્યાં છો તે! દિદાર તો જુઓ! મળી’તી જગા ગાડીમાં?’ વિલાસના ખભે હાથ મૂકીને શાંતિદા એને ઘરમાં લઈ ગઈ.

નૃસિંહપ્રસાદ એમ જ પાટ પર બેઠા હતા. શિલ્પીએ ઝીણા ટાંકણે મૂર્તિ ઘડી હોય એવી એમની મુખમુદ્રા હતી. મૂળ ભાવ તો સૌમ્ય અને શીળો. પણ આમ ચહેરો ચાળણી જેવો. ચાળણીમાં પાણી ટકે ખરું?

બાપ-દીકરો એકલા પડ્યા.

આખી રાત ટ્રેનમાં આ ઘડીના ભયે તો મટકું માર્યું ન હતું. તમારે કાંઈ કહેવું હોય તો હું સાંભળવા તૈયાર છું એવી પિતાની મુખમુદ્રા સામું દીકરો એક ક્ષણ તો જોઈ રહ્યો. વાત કરવી જ જોઈએ.

‘આ ચિન્મયી તો બહુ મોટી થઈ ગઈ, કાકા.’

‘હં.’

‘ફરાક છોડી દીધાં?’

‘હં.’

‘શેમાં આવી?’

વાતો કરતા હોઈએ અને સામો એકાએક જ હુંકારો પુરાવતો થંભી જાય તો? ટ્રેનના અવાજ સાથે મનમાં કશું ગાણું ગણગણતા હોઈએ અને અચાનક કશી ચેતવણી આપ્યા વિના જ ટ્રેન તાલ બદલે તો?

બાપે તાલસરનું ‘હં’ પણ ન કહ્યું કે ન કશો જવાબ વાળ્યો.

આમને મારી સાથે વાત પણ નથી કરવી?

‘પણ એ તો હોશિયાર છે તે હવે મેટ્રિકમાં આવી હશે.’

‘હં.’

વરસને વીતતાં કાંઈ વાર લાગે છે?’ ‘હં.’

આ વખતે ‘હં’ જરા વિશેષ ઊંડાણમાંથી આવ્યું હોય એવું લાગ્યું. પિતાના હુંકાર પર માત્ર કાન જ નહીં, સમગ્ર ચેતનાનો તાર મેળવી બેઠેલા દીકરાને, એ ઘેરા ‘હં’ પરથી સમજાયું: પિતા વ્યંગ્ય કરવા માગતા હતા. પણ પોતે જે ‘વરસને વીતતાં કાંઈ વાર લાગે છે.’ એમ કહ્યું એમાં…

ઓહ! કેવી વાત? પોતે આ ક્ષણે ભૂલી ગયો હતો. પણ પિતાને યાદ છે. વરસને વીતતાં….

એ જ તો છેલ્લો ઝઘડો. એ પછી પોતે પત્નીને લઈને પિતાનું ઘર છોડીને જતો રહ્યો હતો. કેમ યાદ આવતું નથી? હા, નિમિત્ત યાદ આવે છે. પણ આમે એ તો એક લાંબી વાત હતી. વર્ષોનો પથારો. એને કાંઈ બાબાની (ત્યારે તો અમિત નામ પણ પાડ્યું ન હતું.) વાત અને પોતે જે બોલ્યો એના જવાબમાં પિતાએ કહેલું: ‘વરસને વીતતાં કાંઈ વાર લાગવાની છે?’ આજે પોતે એ જ શબ્દ બોલ્યો. વરસને વીતતાં…

પણ પિતાને બધું યાદ લાગે છે. એમના સ્વભાવમાં જ નથી કશુંય ભૂલવાનું.

અને એ હુંકારમાં ઊંડાણ. ઘા મારવાની કોઈ તક પિતા જતી કરે એ ન બને. તો પોતે પાછો આવ્યો અને પિતા એમની પોતાની કશી જીત.. ના ના, એ એને પોતાની જીત ગણે ત્યાં લગી તો વાંધો નહીં. પણ જ્યારે એ આ ઘેર પાછા આવવાને પોતાની — દીકરાની — હાર ગણશે ત્યારે..

વિચારે ચડી ગયેલા દીકરાને ખ્યાલ ન હતો કે પોતે ચાલુ કરેલી અને ચાલુ રાખેલી વાતનો તંતુ અટકી ગયો હતો. અને પિતાની નજર પોતાના ચહેરા પર મંડાઈ હતી. આ જ જગા હતી. આમ જ બેઠા હતા. અને આ જ નજર હતી. જેના પર પડે એને ત્યાં ને ત્યાં જમીન સરસો ખોડી દે એવી નજર. તો પિતાને ઘા કરવો હતો. જખમ ખોલવો હતો. એમની જીત અને પોતાની હાર.

આ તારી ભાભી શું કે’ છે, પરંતપ?’

કોણ ઢંઢોળતું હતું પોતાને? પરંતપને પોતે ક્યાંક ઊંડો ઊતરી ગયો હતો ત્યાંથી કોક બોલાવતું — બહાર કાઢતું હોય એવું લાગ્યું. આપોઆપ એની આંખ પહોળી થઈ. કાન સરવા થયા. શાંતિદા સામે જ ઊભાં હતાં. અને કેમ પોતાના સામું જોતાં હતાં? પણ કેમ નહીં, કેવી રીતે? દયા ખાતાં હતાં એ મારી?

પાછો પોતે ઊંડો ઊતરતો હતો. પણ ત્યાં પાછો પિતાનો વીજળીના કડાકા જેવો અવાજ આવ્યો:

‘તારી ભાભી કે’છે નોકરી છૂટી ગઈ? હં!’

કોણે કહ્યું? શું કહ્યું? અને પેલું ‘હં.’ કેટલા અણુનો સ્ફોટ ભર્યો હતો એમાં? ‘એટલે તમે પાછા અહીં આવ્યાં છો?’ એમ પિતા પૂછે છે?

‘એમાં શું થઈ ગયું? અમિત, જા તો દીકરા, મોટાભાઈના ઓરડામાં તારું પડ્યું હોય એ લઈ લે તો.’ શાંતિદા બોલી. બળ્યાજળ્યાને પરમ શાંતિ મળે એવી વાણી હતી. કે પછી એ બધો…

અમિત ઠેકડો મારતો આવ્યો.

‘બા, બધું લઈ લઉં? તો તો ટેબલ મારા એકલાથી કેમ લેવાશે?’

બે’નને કે’ને બા…’

ત્યાં તો નૃસિંહપ્રસાદની અને એની નજર એક થઈ અને અમિતથી એક અક્ષર પણ આગળ બોલાયો નહીં. શું કે’વા માગતા હતા એ?

આટલું ઓછું હોય એમ શાંતિદાના અવાજમાં કદાચ પહેલી જ વાર ધાર આવી હોય એવું એને લાગ્યું.

‘કોણે તને ટેબલ લેવાનું કહ્યું? તારી ચીજો ઉઠાવી લે એના પરથી.’

અવાજમાંની ધારથી બધાં એકાએક સતેજ થઈ ગયાં. પરંતપે અહીં આવ્યા પછી પહેલી વાર જ શાંતિદાને ચહેરે જોયું. નૃસિંહપ્રસાદે પણ અમિત પર ઠેરવેલી નજર પત્નીના ચહેરે ઠેરવી. ચોકમાં જવાના બારણા પાસે આવીને ઊભેલી ચિન્મયી પણ બાના ચહેરે જોઈ રહી. ડઘાઈ ગયેલો અમિત એક જ, બધાના ચહેરા જોતો હતો.

એકસામટી પોતાના પર પડેલી સહુની નજરનો ભાર જ જાણે જિરવાતો ન હોય એમ શાંતિદા પોતાના પહેલાંના સ્વસ્થ અને મીઠા લાગતા અવાજે બોલી:

‘ગાંડિયા! તે ટેબલ તો મોટાભાઈને જોઈએ ને?’

‘અમિતને બાના અવાજથી પાછી હિંમત આવી.

‘એ શું કરવાના ટેબલને? દાખલા ગણશે?’

પરંતપને થયું, તંગ થતા જતા વાતાવરણમાં થોડી હળવાશ લાવવી જોઈએ. અમિત પડખે ઊભો હતો એનો હાથ ખેચીને એણે બાથમાં લીધો અને કહ્યું:

‘જો તેં હજુ કશું બદલ્યું નહીં હોય તો ટેબલ પર મારા ગણેલા દાખલાય હશે!’ અને એણે મલકવાનો યત્ન કર્યો.

શાંતિદાએ જોયું. પરંતપના ફિક્કા ચહેરા પર ચાંદીની બે આની જેટલી જગાએ વિશેષ સુરખી આવી હતી. જાણે સુરખીય પોતાનો આદર થતો ન હોય એવી જગાએ આવી ચડ્યા જેવું લાગતું હતું.

‘હં. ઘણું બદલાઈ ગયું. ખરું ને અમિત?’ નૃસિંહપ્રસાદ મલકતા બોલ્યા.

પરંતપે પાછું પિતાના ચહેરે જોયું. સાધારણ રીતે એ ચહેરે રહેતા કોઈ પણ ભાવ કરતાં આ મલકાટ વધુ ટક્યો. મને બતાવવા જ એમણે એ મલકાટને એ ચહેરે જાણે વિશેષ વાર જકડી રાખ્યો છે? પરંતપને મનમાં શંકા આવી.

નૃસિંહપ્રસાદે એ જ મલકાટ સાથે પાછું ફરીવાર કહ્યું: ‘કેમ બોલતો નથી અમિત, બદલાઈ ગયું છે ને ઘણું?’

છેક અત્યારે પિતા તરફથી આટલું પણ ઉત્તેજન મળ્યું. પછી અમિત ઝાલ્યો રહે ખરો?

‘ના, બાપાજી. મેં કશું બદલ્યું નથી. પણ મોટાભાઈ કે’છે એવા દાખલા નથી. કશા ચોકડાં લાગે છે ચોકડાં. આ આમથી લીટી આમ જાય અને ત્યાંથી આમ જાય. ત્રણ આંગળી પર અંગૂઠાનો ચાપડો મારી એક આંગળીથી ટેબલ પર પોતે દોરાયેલી જોયેલી આકૃતિ હવામાં દોરતાં અમિત બોલ્યો.

‘ચોકડાંને! હું!’ નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા.

ધાર્યો ઘા હતો? કે પોતાનું મન શંકાશીલ હતું? પરંતપે જાતને પૂછ્યું.

‘તે એને તે વળી દાખલા કે’વાતા હશે?’ અમિત પોતાના તાનમાં હતો.

‘હં.’ નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા.

પરંતપ તો ઘા ઉપર ઘા પડતો હોય એમ મૂઢ બનતો જતો હતો એ નૃસિંહપ્રસાદે જોયું અને શાંતિદાએ પણ જોયું. કશો આનંદ અને સંતોષ થતો હોય એમ નૃસિંહપ્રસાદનાં નસકોરાં ફૂંગરાયાં. શાંતિદાના ધ્યાન પર પણ એ વાત આવી ગઈ. પતિ અમિતને ઓઠું બનાવતા હતા એટલી વાત એના કળ્યામાં આવી ગઈ.

‘અમિત, તું તો પાછો વાતમાં પડ્યો. જા જો દીકરા! અને ચિન્મયી, તુંય પેલા કબાટમાંથી તારાં કપડાં લઈ લે.’ વળાવ્યા વિના આ બંને ઉપર નહીં જ જાય એવો ભય લાગતાં એણે જાતે અમિતને દાદર તરફ વાળ્યો. ધબ ધબ કરતો અમિત ઉપર ચડ્યો. પાછળ ચિન્મયી પણ ગઈ.

‘કપડાં કાઢીને હવે મોં તો ધોઈ લો. વાત તો પછીય થશે.’

‘હાઆઆ. એ ખરું,’ નૃસિંહપ્રસાદે ટાપસી પુરાવી.

અને કશી અનેરી લાગણીભર્યા અવાજે શાંતિદાએ ઉમેર્યું: ‘પછી વિલાસ પણ કાંઈ મોંમાં નાખે ને?’

આ પણ ટાઢો ડામ હતો? મનમાં હોય એ આંખે આવે ખરું? પોતાને કેમ આમ થતું હતું?

શાંતિદાના ચહેરા સામું જોતો પરંતપ પાર્ટીને છેડે બેઠો હતો ત્યાંથી ઊભો થઈને ઘરમાં ગયો. નૃસિંહપ્રસાદની નજર એને છેક ચોક લગી વળાવીને પાછી ફરી.

પરંતપે બંડી કાઢીને હાથમાં રાખીને ખીંટી ક્યાં હતી તે જોયું. બધું બદલાયેલું લાગતું હતું. મૂળ જગાએ ખીંટી ન હતી. એની મૂંઝવણ જોઈ ગયો હોય એમ છગન આગળ આવ્યો અને એના હાથમાંથી બંડી લઈ ઓરડામાંની ખીંટીએ ભરાવી.

શાંતિદા અંદરના ઓરડામાં કશું લેવા-મૂકવા ગઈ હતી. વિલાસ ચોકમાં રસોડા આગળ બેઠી હતી. પરંતપ બંડી લઈને ગયેલા છગનને જોતો હતો ત્યાં જ પોતાને નાખી નજરે જોઈ રહેલી વિલાસની નજર સાથે એની નજર એક થઈ.

શું કહેવા માગતી હતી પત્ની?

કેમ કાંઈ સમજ પડતી નથી?

એ ઠપકો આપે છે એક વાર લડીઝઘડીને નીકળી ગયા બાદ પિતાને ઘેર, પાછા આવવા બદલ? જોયું, અહીં તમારો કશો આદર કે આવકાર નથી એમ કહેવા માગે છે? પિતા હજુ તમારી સાથે એક અક્ષરે બોલ્યા નથી એ તો તમે ધ્યાન પર લીધું જ હશે, એ ઠસાવવા માગે છે?

પરંતપ એ નજરનો તાગ પામવા ત્યાં જ, એ નજરને જોતો ઊભો રહ્યો. પણ હાથમાં થાળીમાં કશું લઈને શાંતિદા અંદરના ઓરડામાંથી આવ્યાં. (અને આ વાતની ખબર પણ એને અચાનક જ વિલાસે નજરનો તાર તોડ્યો ત્યારે જ પડી.) થોડું લજાતોપણ વધુ ગૂંચવાતો પરંતપ કામમાં પડ્યો..

રસોડા પાસે બેઠેલાં શાંતિદા અને વિલાસે દાદર પરથી ધડબડ ધડબડ ઊતરતા અમિતનાં પગલાં પાછળ ઓછો અવાજ કરતાં ચિન્મયીનાં ઠાવકાં પગલાં પણ સાંભળ્યાં. અને પછી પિતા-પુત્રનો સંવાદ પણ સાંભળ્યો.

આ મોટાભાઈ હવે તો નહીં જતા રે’ને?’ પુત્રે પૂછ્યું.

વિલાસના કાન સરવા થયા.

‘હં?’ મનમાં ઊતરી ગયા હોય ત્યાંથી બહાર આવતાં જાણે પૂછતા હોય એમ નૃસિંહપ્રસાદે ઘેરા ભારે સાદે પૂછ્યું. એકાદ પળ કોઈ ન બોલ્યું. વિલાસ કાનથી જાણે જોતી હતી. બાપાજીના સામું જોઈ રહ્યો હશે અમિત, અને એ ચહેરા પરનો ભાવ જોઈને ફરી વાર સવાલ પૂછવાની હિંમત નહીં ચાલી હોય.

ત્યાં પાછો નૃસિંહપ્રસાદનો અવાજ આવ્યો:

‘લાગતું તો નથી. પછી તો કોણ જાણે? હં.’

વિલાસને ધરતી માગ આપે તો સમાઈ જવાની ઇચ્છા થઈ. પહેલા અને નિસ્તેજ લાગતા ચહેરા પર બીજું કાંઈ નહીં તો નિરાશાનો ભાવ તો જાણે પિયરમાં સમાઈ જતી નવવધૂ જેવો લાગે છે.

શાંતિદાએ પણ આ સાંભળ્યું. અને અહીં વિલાસનો ચહેરો પણ જોયો. અને એણે તરત ઇલાજ પણ કર્યો.

અમિત!’ શાંતિદાએ તીણો ઘાંટો પાડ્યો.

અને પિતા-પુત્રે બંનેએ સાંભળ્યો અને એમાં પોતપોતાને માટે જે નિરનિરાળો સંદેશ હતો તે પણ એ સમજ્યા.

‘હા, જા, અમિત, તારી ભાભી બોલાવે.’ નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા.

શાંતિદાએ બંને છોકરાંને કામે લગાડ્યાં. પરંતપ આવ્યો ત્યારે એને માટે ચા ને નાસ્તો તૈયાર હતાં. પળભર તો બહાર પાટ પર જ ચા-નાસ્તો આપવાનું શાંતિદાને મન થયું. પણ પછી એને પતિના સાદના આરોહઅવરોહ યાદ આવી ગયા અને એણે મનને વાર્યું. એને બદલે એણે રસોડા પાસે જ પાટલો મુકાવીને પરંતપને ચા-નાસ્તો આપ્યાં. અને વિલાસ એકલી કાંઈ નહીં લે એ ખાતરી હોવાથી પોતે પણ પ્યાલામાં થોડી ચા લીધી.

ઘરમાં વાતાવરણ ખુશનુમા હોય છે ત્યારે ઝીણી ઝીણી વાત એક તો ખૂબ સૂઝે છે અને એમાં અનાયાસે પણ ઝાઝો આનંદ મળે છે. પણ જ્યારે ઘરમાં એકાદ માણસ પણ જરા તંગ હોય છે ત્યાં ઝીણી ઝીણી વાત, આનંદવિનોદનું કે પછી મનની વાત વ્યક્ત કરવાનું સાધન મટી જઈને ન જાણે કેમ કશું ઘા કરવાનું હથિયાર બની જાય છે. અને કદાચ બોલનારના મનમાં ન હોય તોય સાંભળનારના મનમાં તો એ વૈશિલું રૂપ ધારે છે.

છોકરાં તો વહેલાં જમીને શાળાએ ગયાં. પછી ઘરનાં બીજાં એટલે નૃસિંહપ્રસાદ અને પરંતપ જમવા બેઠાં. વિલાસે ઘણુંય કામ કરવા માગ્યું પણ શાંતિદાએ એને કામ કરવા જ દીધું ન હતું. પીરસવા પણ ન દીધું.

‘આજ નહીં.’ માત્ર એટલું જ ટૂંકું વાક્ય શાંતિદા બોલી હતી.

આજે કેટલે વર્ષે બાપ-દીકરો આમ એક પંગતે જમવા બેઠા? ઘર છોડીને ગયા પહેલાંય કેટલાં વર્ષ થયાં – લગભગ ચિન્મયીના જન્મ પહેલાંથી – બાપ-દીકરા વચ્ચે કશુંક એવું બન્યું હતું કે એ એક પંગતે બેસતા ન હતા. પણ બહાનું તો પરંતપને મળેલી નવી નોકરીનું હતું.

થાળી પિરસાવા માંડી અને થાળીમાં જોતાં જ નૃસિંહપ્રસાદ બોલી ઊઠ્યા: ‘આજે તો કંસાર કર્યો ને કાંઈ?’

સહુથી પહેલી ચોંકી વિલાસ. અને વિલાસે તરત જ પરંતપ સામું જોયું. એ તો નજર નીચી ઢાળીને થાળીમાં પડેલા કંસાર પર જાણે ત્રાટક કરતો હતો.

શાંતિદાની નજર અર્ધી ક્ષણ એ બંને પર મંડાઈ અને ઝાઝો સમય વીતે એ પહેલાં એણે જ મલકાઈને જવાબ દીધો: ‘તે કરવો જ પડે ને!’

નૃસિંહપ્રસાદે આંખના ડોળા છેક છેડા લગી લાવીને પડખે બેઠેલા પરંતપ સામું પડખેથી જોયું. હજુય નજર નીચી ઢાળીને જ એ બેઠો હતો.

‘અમિત-ચિન્મયીને કંસારનો લાભ મળ્યો’તોને?’ નૃસિંહપ્રસાદે પોતાની પાસે વ્યંગ અને કટાક્ષની હતી એ બધી શક્તિ વાપરીને પ્રશ્ન કર્યો.

અને હાજર હતાં એ બધાં જ દેખીતા સાદા સવાલ પાછળનો કારી ઘા સમજી ગયાં. છૂટો થઈ ગયેલો દીકરો પાછો ડાળે બેસવા આવ્યો અને એના નિમિત્તે તમે કંસાર કર્યો! ઠીક છે, તે એનો સ્વાદ, એનું ગળપણ, એની ભાવના અને એનો સંભાર એ બધાંનો લાભ તમારાં દીકરા-દીકરીને મળવાનો છે. એટલું આ આવનારાં તો જાણે છે, પણ તમે જાણો છો? પતિ જાણે પત્નીને પૂછતો હતો.

શાંતિદા પણ પતિને બરાબર ઓળખતી હતી.

‘એમને તો મળવો જ જોઈએ ને! મોટાભાઈ આવ્યાનો હરખ જોયું ને અમિતને કેટલો હતો! નહીંતર એ એના ઓરડામાંથી એની ચીજો કાઢે ખરો?’

નૃસિંહપ્રસાદને લાગ્યું કે પત્નીએ ‘એના’ અને ‘એની’ પર મૂકવો ન જોઈએ એટલો ભાર મૂક્યો.

પરંતપ તો થાળીમાં પિરસાયેલા કંસાર પર જ નજર ઠેરવીને બેઠો હતો. જરાકે આઘુંપાછું, ઊંચુંનીચું જોયા વિના જ એ બેઠો હતો. મનમાં એક જાતની શૂન્યતાનો અનુભવ કરતો કરતો, વગર જોયે જ પિતાએ કોળિયો લીધો કે નહીં એની પ્રતીક્ષા કરતો હતો.

વિલાસ માથાનો છેડો કપાળ આગળ લાવીને બેઠી હતી. વારે વારે આંખના અણિયાળેથી એ લૂગડાની કોર આડે પતિને જોતી હતી. પતિ તો ઊંચું પણ જોતો ન હતો.

નૃસિંહપ્રસાદે કંસારનો કોળિયો મોંમાં મૂક્યો. પરંતપને ન જાણે કેમ વગરજોયે જ આની ખબર પડી. મનને મારીને તો એ પોતે અહીં આવ્યો હતો. આવું જ કશું બનશે એ તો એના મનમાં ક્યારનુંય નહીં, કેટલીય વાર આવી ગયું હતું. પણ એ છતાંય અત્યારે મન જાણે ના પાડતું હતું, સાથે હાથ પણ ના પાડતો હતો. ગળ્યો કોળિયો જાણે કડવો લાગતો હતો.

અને ત્યાં જ નૃસિંહપ્રસાદ પાછા બોલ્યા:

‘હરખમાં ને હરખમાં તમે કંસાર ખૂબ ગળ્યો કરી દીધો!’

નજર ઊંચી ન કરનાર પરંતપની નજર પણ ઊંચી થઈ અને પિતાને ચહેરે ગઈ. પણ એને નવાઈ લાગી. આજ સવાર પછી પહેલી જ વાર એને પિતા એક કહીને બીજું સંભળાવતા હોય એવું ન લાગ્યું. એ પિતાની એક ખાસિયત જાણતો હતો. શિકારી પશુ શિકાર કર્યા પછી ‘કોઈ જુઓ’, ‘કોઈ જુઓ’ એમ ઘાયલ કે મરેલા શિકાર આસપાસ વિજયમદમાં આંટા મારે છે. પિતાને ચહેરે પણ, પોતે જ્યારે ઘા કર્યો હોય કે કરવા ધાર્યો હોય ત્યારે, આવો વિજયમદ આવતો અને આંખનાં અણિયાળાં પર પોપચાં જાણે વિશેષ ઢળતાં. આ ઘડીએ પિતાના ચહેરા પર આવું કશું જ ન હતું.

તો આ કંસાર ગળ્યો કરી નાખ્યાનું કહ્યું એ? એમાં વ્યંગ ન હતો? એમાં કડવાશ ન હતી? એમાં બે ક્ષણમાં કે બે દા’ડા બાદ આ ઘરમાંથી તમે જતા રો’ એવું કહેવાની ધમકી ન હતી?

પણ પિતા તો નિરાંતે જમતા હતા. પોતે આંગળીઓ પર જાણે કોળિયો તોળતો હોય એમ જ બેસી રહ્યો હતો! જ્યાં કશુંય ન હોય ત્યાં દાંતિયા, કડવાશ, કટાક્ષ જોતો…

પરંતપ પોતાના મનથી પોતે ઊતરી ગયો. આવું કશું નથી, પણ માનો કે’છે, તો આવું થશે એ તું નો’તો જાણતો? જાણતો’તો, ધરાર જાણતો’તો. બિચારી વિલાસે આ વાત કરી ત્યારે તો મેં એને કેટલી વાત સંભળાવી હતી! તે ક્યાં ગઈ તારી એ બધી સુફિયાણી સલાહ? કયાં ગયાં બધાં વિવેકનાં વચન? નોકરી ગઈ એમાં… જવા દે. સલામતી શોધનારને સાહસ અને સ્વમાન બેમાંથી એક પણ…

‘સાચે જ ગળપણ વધુ પડ્યું છે?’

શાંતિદાએ પોતાને જ પ્રશ્ન કર્યો છે એવું જે ક્ષણે પરંતપને ભાન થયું, એ જ ક્ષણે પિતા પણ પોતાના સામું જોઈ રહ્યા છે એવી એને લાગણી થઈ. ક્યારનોય હાથમાં રહેલો કોળિયો મોંમાં મૂકતાં જ સાથે સાથે ‘ના ના’ કહેવાનો એણે યત્ન કર્યો…

જમીને પિતા-પુત્ર બહાર આવ્યા તે પહેલાં તો વિલાસે જાણે જૂના ક્રમમાં કશો જ ફરક ન પડ્યો હોય, કે ન કશું અંતર પડ્યું હોય એમ, હાટિયામાંની બરણીમાંથી આખી સોપારી રકાબીમાં મૂકી, સૂડીને સાલ્લાના છેડાથી લૂછી, રકાબીમાં મૂકીને, રકાબી બહાર પાટ પર મૂકી આવી. પિતા-પુત્ર સાથે જ બહાર આવ્યા. પિતા પાટ પર બેઠા. પરંતપ પણ પાટને છેડે બેઠો. કશું જ બોલ્યા વિના પિતાએ રકાબીમાંની સોપારી હાથમાં લીધી. આદતના જોરે જ સૂંઘી અને પછી સૂડીથી કાતરવા માંડી. ઘરમાં બીજો કશો અવાજ ન હતો એટલે સૂડી સોપારીને કાતરતી હતી એનો અવાજ વિશેષ ગજું કાઢીને આવતો. ખપ પૂરતી સોપારી લઈને પિતાએ સૂડી તથા સોપારી બંને રકાબીમાં મૂક્યાં. અને પછી ન ધારેલું બન્યું.

પિતાએ રકાબી હાથથી ડેલીને પરંતપ પાસે મૂકી.

આવું તો ક્યારેય બન્યું ન હતું.

પિતાએ જ એક વાર કહેલી વાત પરંતપને યાદ આવી:

શિયાળામાં ટાઢા પાણીએ નહાવાની વાતમાં અઘરામાં અઘરું કામ તો પહેલો લોટો પાણી માથા પર નાખવાનું જ હોય છે.

પરંતપને લાગ્યું કે પોતે કલ્પી લીધેલા દુઃખે દુઃખી થતો હતો. એના ફિક્કા ચહેરા પર સુરખી આવી. મનમાં હિંમત આવી અને એણે પિતાના ચહેરા પર નજર ઠેરવી. પિતાની નજર સાથે એની નજર જાણે ટકરાઈ, પણ પિતાએ જ નજર નીચી ઢાળી. પરંતપ જોઈ રહ્યો. પિતાના ચહેરા પર આછી કરડાકી હતી. અને આ શું? પિતાનાં જડબાં જાણે કશો નિર્ણય કરી ચૂક્યાં હોય તેમ સખત દબાયાં. શું થયું હશે?

‘આજે હું પેઢી પર નહીં જાઉં,’ બધાંયને અને એમ ગણીએ તો માત્ર પોતાને જ, સંભળાવતા હોય એમ નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા. અને એકાએક પાટ ઉપરથી ઊભા થઈને ઉપર પોતાના ઓરડા તરફ વળ્યા. શાંતિદા અને વિલાસ હજુ જમવા બેઠાં ન હતાં. નૃસિંહપ્રસાદનું પેઢી પર ન જવાનું વાક્ય સાંભળીને શાંતિદા એકદમ જ અહીં ધસી આવી. એણે પતિના ચહેરા સામું જોયું. પણ પતિએ પત્નીની નજર ટાળી.

‘છગન જોડે કહેવરાવી દેજો.’ કહીને નૃસિંહપ્રસાદ પગથિયાં ચડી ગયા.

પરંતપ એ ત્રણ પગથિયાંના ટપ્પા પછી દેખાતા બંધ થયેલા પિતા પાછળ જ નજર દોડાવતો બેઠો રહ્યો. નજરને પાછી ખેંચતો હતો ત્યાં એની અને શાંતિદાની નજર મળી.

‘હમણાં હમણાં એમને થાક લાગે છે.’ શાંતિદાએ પતિના જમીને એકાએક ચાલ્યા જવાનો ખુલાસો કરતી હોય એમ કહ્યું. પરંતપના મનમાં આ ખુલાસો બરાબર ઊતર્યો નથી, નૃસિંહપ્રસાદના આમ એકાએક જતા રહેવાનાં પગલાંને, પરંતપ એના જ તાનમાં તણાઈને, પોતે ઘેર આવ્યો એની સાથે સાંકળે છે, અને મનમાં જ પરેશાન થાય છે, એ વાત શાંતિદાના કળ્યામાં આવી ગઈ, અને તરત જ એણે પરંતપને કહ્યુંઃ

‘તમે પણ થોડો આરામ કરો. રાતનો ઉજાગરો છે અને આમે તમારી તબિયત પણ કાંઈ સારી તો નથી જ લાગતી.’

મારી તબિયતની વાત! તમે કયાંથી જાણી? વિલાસે કહી? એ જાણે છે?

બધી દિશામાંથી એકસામટા સવાલ તીણી શારડીથી જાણે વીંધતા હોય એમ પરંતપના મનને કોરી ખાવા લાગ્યા. પોતાને કશું સૂઝતું ન હોય એમ મન તો બહેર મારી ગયું હતું. શું કરવું એ સમજાતું ન હતું. જે થતું હતું એના પર પોતાનો કશોય કાબૂ ન હતો.

‘એમ કશા વિચારે ચડીએ નહીં.’ શાંતિદા બોલી.

અને કશો વીજળીનો આંચકો લાગ્યો હોય એમ પરંતપને લાગ્યું. પોતે રોતો હતો? ના… ના… રોતો ન હતો. ના. ના. આંસુ આંખમાંથી નીતર્યાં ન હતાં, પણ એકાદ-બે ક્ષણ પણ વિશેષ ગાળી તો…

ચપ દઈને ઊભો થઈ ગયો અને પરંતપ ઉપર, વર્ષો પહેલાંનો જે પોતાનો ઓરડો મનાયો હતો તે ઓરડા તરફ ચાલ્યો. પણ શાંતિદા આંખનાં આંસુ જોઈ ગઈ હતી? ના… ના. પોતે રોયો’તો જ ક્યારે? હા. જરાક વિશેષ થયું હોત તો આંસુ આવત…

પણ ક્ષણમાં જ પિતાનું મન પલટાઈ ગયું. નદીના બે કાંઠામાંથી એકબીજાને મળવા આગળ ધપતો આવે – જાણે સેતુ બંધાવા જેવું લાગે ત્યાં તો –

પિતાએ પેઢીમાં જવાનું કેમ માંડી વાળ્યું?

‘વિલાસ, તુંય આડી પડ ને? રાતનો ઉજાગરો છે. થાકી ગઈ હઈશ.’ શાંતિદાનો અવાજ આવ્યો.

જમી લીધું એમણે. વિલાસ ઉપર આવશે? ન આવે તો સારું. એને કેવું કહીને અહીં લાવ્યો! અને અહીં? એ તો કે’તી જ હતી. આવ નહીં, આદર નહીં – દાદર ખખડ્યો? વિલાસ? ના… ના. આ એનાં પગલાં નો’ય. હં. શાંતિદા પિતાના ખંડમાં જતી હશે. હં, પગલાંય ત્યાં જ વળ્યાં લાગે છે.

‘લે હું તો ભૂલી ગઈ કે’વાનું, છગન! દુકાને જઈને કહી આવજે, આજે ઠીક નથી તે નહીં આવે. ટપાલ હોય તો લેતો આવજે.’ શાંતિદાનો અવાજ.

અને એ અવાજને જાણે હડપ કરી જતો હોય એવો નૃસિંહપ્રસાદનો અવાજ સંભળાયો:

‘ટપાલ લાવવાની જરૂર નથી. હું મોડેથી આવીશ એટલું કહી દેજે.’

ચોક્કસ થઈ ગયું દુકાને કેમ ન ગયા તે. આ અમે આવ્યાં એટલે જ.

‘એક આ કડિયાને બોલાવવાનું રહી જ જાય છે… શાંતિદાનો અવાજ હતો. બાકીનું ન સંભળાવાનું કારણ, તો બાકીના શબ્દો પિતાના ઓરડાની ભીંત પાછળથી બોલાયા હશે તે જ. બોલ્યા હશે? નહીં બોલ્યા હોય? શું બોલાયું હશે?

શું વાત કરતાં હશે એ બે? અમે ઘેર પાછાં આવ્યાં એની જ ને? નહીં તો વળી બીજી કઈ? ક્યાં હમણાં છોકરા-છોકરીનાં લગન કરવાનાં હતાં તે…

એમનો જ અવાજ, આટલો મોટો ઘાંટો તે વળી શાંતિદાનો નીકળતો હશે કાંઈ? કાંક ગોળે વીંટીને દેતા હશે? નથી જ ગમ્યું એમને અમે અહીં આવ્યાં એ. માણસની એક નજરમાંથી ખબર પડે. પણ શાંતિદા? ચતુર, બીજું શું? કળવા ન દે. પેલા રહ્યા ભડભડિયા એટલે બોલી દે. આ રહી મીઠી અને પાછી મીઠાબોલી…

‘છગન..’ અમિતનો અવાજ? એ ક્યાંથી અત્યારે? પાછાં પગથિયાં રણકયાં. હં. શાંતિદા નીચે ઊતરી.

‘આ જોડા કેમ અહીં પડ્યા છે? પેઢી પર નથી ગયા?’ અમિતનો અવાજ સંભળાયો.

અને જાણે એનો જ જવાબ વાળતા હોય એમ નૃસિંહપ્રસાદ પણ દાદરો ઊતરીને નીચે આવ્યા.

‘ના દીકરા.’

‘તમે ઊંઘ્યા પણ નહીં? ઠીક ન હતું તો પછી….’ શાંતિદા પુત્ર સામેથી પતિ તરફ ફરી.

‘ઊંઘ્યા હવે. લે પણ આને નાસ્તોબાસ્તો આપ. ભૂખ્યો હશે.’ પાટ પર બેસતાં નૃસિંહપ્રસાદે ભલામણ કરી.

એમની ઊંઘ પણ ગઈ? પરંતપ વિચારે ચડ્યો.

વિલાસે અમિતને નાસ્તો આપ્યો. ઘરમાં કાંઈ ફળફળાદિ પડ્યું હશે તે સમારી આપ્યું.

‘ના, એ તો બહેનને માટે છે.’ અમિતે કહ્યું.

‘તે એમને શી ખબર? એ તો હજુ આજે આવ્યાં!’ શાંતિદા દીકરાને સમજાવતી હતી.

સાચી વાત. આજે જ આવ્યાં! જે કાંઈ હતું એ તો તોડી દીધું હતું. હવે તો આજે જ આવ્યાં ગણાઈએ! પરંતપના વિચારને એક નવો વળ મળ્યો.

‘અમિત, અલ્યા દફતર લઈને આવ્યો છે?’ નૃસિંહપ્રસાદે પૂછ્યું.

એક ક્ષણ તો અમિત વિચારમાં પડી ગયો. પોતે નાસ્તો કરવા ઘેર આવે એની પિતા વિરુદ્ધ હતા, એટલે આજે પોતે પકડાઈ ગયા જેવું થયું હતું. ઠપકો મળશે?

‘કોઈ લડવાનું નથી તને. બોલ, દફતર લઈને આવ્યો છે?’ નૃસિંહપ્રસાદે આશ્વાસન દેતાં ફરી પૂછ્યું.

એ તો દફતર લઈને જ આવવું પડે. રીસેસ પહેલાંની ચોપડીઓ મૂકી જાય ને પછીની લઈ જાય. ક્યાં શાળા દૂર હતી તે?’ શાંતિદાએ દીકરાની ઢાલ બનતાં કહ્યું.

‘અને રિસેસ પછી શેના સમય છે?’

અમિત પાછો ગૂંચાયો. આ આજે આપણી ઊલટતપાસ કેમ થાય છે? એ જવાબ ખાઈ ગયો.

પણ નૃસિંહપ્રસાદે પોતે જ કાંક વિચાર બદલ્યો હોય એવું લાગ્યું.

‘એમ કરજો. અમિત અને ચિન્મયીને દુકાને મોકલજો. ફરવા જાશું.’ નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા.

અંદર બેઠેલી વિલાસ પર નજર પડતાં શાંતિદા હોઠે આવેલું આશ્ચર્ય પાછું ઉતારી ગઈ. પણ મોં પર આવેલો વિસ્મયનો ભાવ તો એમનાથીય હટાવી ન શકાયો. શું થયું હતું આમને? આટલો હેતભાવ? લાડ?

શાંતિદાને ત્યાં જોવું ન હતું તોય જાણે કોક અનિચ્છાએ પણ નજરને દોરતું હોય એમ એની નજર વિલાસ તરફ વળી હતી. આછું ઓઢીને એ અંદરના ઓરડાના ઊમરા પાસે બેઠી હતી. ન જાણે કેમ પણ અમિતે મૂકેલી નાસ્તાની રકાબી તરફ જ તાકીને જોઈ રહી હતી.

શાંતિદા સમજી ગઈ. આ બધુંય એણે સાંભળ્યું હશે. અહીંનો અવાજ તો ત્યાં ઉપર પણ પહોંચતો હતો એટલે પરંતરે પણ સાંભળ્યું જ હશે આ…

શું ધાર્યું હશે એમણે?

‘ચા કરી આપું?’ શાંતિદાએ વાત વાળવાને પૂછ્યું.

અમિત, માથે આવેલું ચક્કર બહુ સીધું ઊતરી ગયું, એના આનંદ સાથે આજ લગી કદી પણ ન બનેલી વાતથી આશ્ચર્ય પામતો હતો. આજ સવારથી દા’ડો કેવો ઊગ્યો છે? બધું અજબગજબ બને છે. આજે આ મોટાભાઈ આવ્યા ત્યારથી… પણ આપણે શું? આપણે તો જઈશું આજે દુકાને ને ફરવા ને… આજે દોસ્ત, ઘરમાં આપણું માન વધી ગયું છે…

ન જાણે ક્યાંથીય અમિતને એક સૂઝ હતી: તંતુને તૂટે ત્યાં લગી ન તાણવો. ઝટપટ ચોપડીઓ લઈને, ખીસામાં મૂકેલા ભમરડાને કારણે ખીસું ફૂલેલું ન લાગે એ રીતે ચાલીને ‘જાઉં છું’ કહેતોકને એ દોડ્યો.

‘પહેલાં ગરવાં ને પછી વરવાં કેમ થતાં હશે?’ નૃસિંહપ્રસાદે આ સવાલ કોને પૂછ્યો એ શાંતિદાને સમજાયું નહીં.

પણ ચોકમાં પડતી બારી પાસે, દેખાઈ ન જાય એમ ઊભા ઊભા બધું સાંભળતા પરંતપને એ સવાલ પણ સમજાયો અને એનો ટોણો એને વાગ્યોય ખરો. વિલાસ બિચારી ખરું કહેતી હતી. આ નાલેશી, આ બદનામી, આ મેણાંટોણાં! શા માટે સહેવાં? છે કશું કારણ?

પરંતપને જાણે પોતાની ધમનીમાં ગરમ લોહી ધસમસતું વહેતું હોય એવું લાગ્યું. કરી લઉં ખુલાસો. ન ગમ્યું હોય તો કહી દે. એમાં શું અત્યારે ને અત્યારે જ, આ ઘડીએ જ બીજે જતાં રહીએ. જો આ વિલાસ સાથે ન હોત તો તો પોતે અહીં આવત જ નહીં. એક એની સલામતી અને… અને યોગ્ય પોષણનો ખ્યાલ પોતાને નીચી મૂંડી કરાવીને અહીં લઈ આવ્યો.

દાદરા પર દડબડતાં પગલાંના જોસભેર અવાજે પતિ-પત્નીને જાણે સાબદાં કરી દીધાં. નૃસિંહપ્રસાદ અને શાંતિદાએ એકમેકના સામું જોયું. શાંતિદાના સમજવામાં સાહજિક રીતે જ આટલી વાત આવી ગઈ. પતિ હમણાં ગરવાં ને વરવાંવાળું જે બોલ્યા અને જેનો મર્મ પહેલાં પોતાના સમજવામાં આવ્યો ન હતો એટલું પરંતપે ગમે તે રીતે પણ સાંભળ્યું હતું. અને આ પગલાંનો જે જોસદાર અવાજ હતો એ પણ એ ગરવાં-વરવાંને કારણે હતો એટલી વાત પણ એ કળી ગઈ. નૃસિંહપ્રસાદના ખ્યાલમાં આ વાત આમ ને આમ તો ન આવત, પણ પત્નીનાં નેણનાં વેણે એમને પણ આ વાત સમજાવી દીધી. એકાદેક ક્ષણને માટે તો પોતાના બોલ્યાની ધારી, અને ધાર્યાથીય વિશેષ અણધારી, અસર થઈ છે એનો સંતોષ અને વિજયનો મદ પેલી ચાળણી પર દેખાઈ ગયો. પણ પત્નીના ચહેરા પરની ચિંતાએ એ ભાવને તો પવનનો સુસવાટો સાગરતટ પરની રેતીની રેખાઓને જે ઝડપે બદલે એ જ ઝડપે હટાવી દીધો.

પરંતપ દાદરના છેલ્લા પગથિયે આવીને ઊભો. ફિક્કા ગાલ પર આછા ટપકા જેવી દેખાતી સુરખી એના મન અને તનના આરોગ્યની જાણે ચાડી ખાતી હતી.

‘ઉપર મોકલતી’તી ચા.’ શાંતિદા બોલી.

ન જાણે કેમ પણ આટલા નાનકડા વાક્યમાં પરંતપને સાચી લાગણીનો રણકો લાગ્યો. બનાવટ ન હતી આ. પોતે અહીં આવ્યો, પત્નીને લઈને હવે અહીં જ ધામા નાખવાનો છું એમ આવ્યો, એ આમને ગમ્યું હશે કે નહીં, એ જુદી જ વાત છે. પણ અત્યારે પોતાની ખાતરબરદાસમાં તો ઢોંગ નથી દેખાતો.

‘કેવા ફિક્કા લાગો છો તમે? તબિયત તો સાચવીએ ને? તબિયત છે તો જ બધું છે ને?’ શાંતિદાએ ઉમેર્યું.

પરંતપ પગથિયેથી ઊતરીને સવારે બેઠો હતો એ જ જગાએ પાટ પર બેઠો. પોતાનો જોસ અડધો માર્યો ગયો હતો એ વાત એ પોતે તો કળી ગયો. પણ શાંતિદાય કળી ગઈ હતી? અને આ વારે વારે તબિયતની વાત કરે છે તે એને ખબર છે?

અને આખા દિવસમાં પહેલી વાર નૃસિંહપ્રસાદના અવાજમાં થોડી કુણાશ આવી હોય એમ લાગ્યું.

‘બધી વાતમાં પ્રમાદ કરીએ. તબિયતમાં પ્રમાદ ન સેવીએ. બતાવ્યું છે કોઈને?’

પિતા આવો પ્રશ્ન પોતાને પૂછશે એવી તો પરંતપે કાળા સ્વપ્નમાંય આશા રાખેલી નહીં. અને ભાવ વિના તો આવો પ્રશ્ન કોઈ પૂછતું હશે? કોરો પૂછવા ખાતરનો જ હોય તો એમાં અવાજ જ જુદો હોય. એમાં લાગણીનો રણકો ન હોય. ખટકો ન હોય. આ અવાજમાં તો એ બધું હતું.

પણ પોતાને જવાબ આપવાનો હતો. અને હા, ના સિવાય બીજો કશો જવાબ પોતે આપી શક્યો. ખુલાસો કરવા કરી લેવો, આવ્યો હતો. ધમનીઓમાં વહેતા ગરમ લોહીએ તો જાણે મારું છું કે મરું છું કરવા ઉશ્કેર્યો હતો. પણ લોઢ ઊછળતા સાગર પર જેમ તેલ પડે અને તોફાની મોજાં જેમ ટાઢાં ટમ થઈ જાય એમ પોતાનો ઉશ્કેરાટ શાંત થઈ ગયો. એને પોતાને પણ આ કેમ થયું એ ન સમજાયું.

‘એમાં બતાવવાનું શું? રાતનો ઉજાગરો અને થાક તે એવું લાગે. એવા ખોટા વહેમ ન રાખવા. લો, આ ચા આવી.’ શાંતિદા બોલી.

મૂંગે મૂંગા જ આ ચા પિવાઈ ગઈ. નૃસિંહપ્રસાદ તૈયાર થયા. પરંતપ બધું જોતો પાછો મનમાં ઊંડો ઊતર્યો હતો. છગને હમણાં જ સાફ કરેલાં પગરખાં પગમાં ઘાલતાં નૃસિંહપ્રસાદે યાદ અપાવ્યું:

‘અમિત અને ચિન્મયીને દુકાને મોકલજો.’

‘રઝળુ થઈ ગયો છે અમિત તો. એને ખોટાં લાડ ન લડાવશો.’ શાંતિદા બોલી. આ પણ આના સ્વભાવની એક નવી જ બાજુ છે કે શું? એવું પરંતપના મનમાં થઈ આવ્યું.

ખરાં ને ખોટાં. દીકરાને લાડ નહીં કરું તો કોને કરવા જઈશ?’ નૃસિંહપ્રસાદથી આપોઆપ જ કેડે મૂઠી વાળેલા હાથનો ટેકો દેવાઈ ગયો.

ફરસને જોઈ રહેલા પરંતપને જાણે કોઈ તગતગતો ડામ દેતું હોય એવું લાગ્યું. પિતા પોતાના સામું જોતા જ હશે એવું ન જાણે કેમ વગરજોયે જ એને લાગ્યું. અને ગરદન પર જાણે આખો હિમાલય મૂક્યો હોય એમ એનાથી ગરદન ઊંચી થઈ જ ન શકી.

શું ખરું? પોતાની તબિયતની સાચી લાગણીથી ખબર પૂછી એ ખરું કે દીકરા દીકરા વચ્ચે ભેદ જોતા હતા તે ખરું? પોતે અહીં આવ્યો. હા, એક વાર અલગ થઈ ગયા પછી, લડીઝઘડીને ઘર છોડી દીધા પછી, હારીને, થાકીને અને બોજારૂપ બનીને આવ્યો, એ ગમ્યું નથી, ગમતું નથી અને સીધેસીધું કહેવાતું નથી એ ખરું કે પછી દીકરાને લાડની વાત કરે છે – અને પોતે પણ એમનો જ દીકરો હતો ને? — એ ખરું?

બારણું ઊઘડ્યું અને વસાયું. પગથિયાં પર ચમચમ પગરખાંનો અવાજ થયો. શેરીના પથરા પર પણ ખરે બપોરે વ્યાપેલી નીરવતાનો ભંગ કરતાં પગલાં બોલતાં હતાં. પરંતપ નીચું ફરસ પર જ જોઈ રહ્યો હતો. નૃસિંહપ્રસાદ જતાં વિલાસ આવીને ચાના પ્યાલા-રકાબી લઈ ગઈ એની પણ એને ખબર ન હતી. આ પથરો, ઊછળીને-કૂદીને પોતાના મનમાં ઊઠતા પ્રશ્નોના જવાબ આપશે એવી કશી શ્રદ્ધાથી પરંતપ નીચું ઘાલીને જ જોતો બેઠો રહ્યો.

શાંતિદા એના સામું જોઈ રહી હતી.

સહજ સૂઝ એને ઘણી વાત કહેતી લાગી: આ જુવાન હારી ગયો છે. એનું મન થાકી ગયું છે. અને વિશેષ તો એવો જાણે દરિયાને તળિયે બેઠો છે કે હવે ઉપર આવવાની એને કશી જ આશા રહી નથી.

એ કશું કહેવા જતી હતી. પણ ત્યાં તો અચાનક જ ઊભો થઈને પરંતપ સડસડાટ ઉપર ચડી ગયો. અને પહેલી જ વાર કશા અદીઠ ભયે શાંતિદા કંપી ઊઠી. મન આવું થઈ ગયું હોય ત્યારે માણસ શું કરી બેસે એની શી ખબર? અને પરંતપ કશું કરી બેસે તો? દુનિયા તો પોતાને જ દોગામી દેશે ને?

અને શાંતિદા ભયની મારી પાટ પર બેસી પડી. એને પોતાની વાત યાદ આવી. કેવું વિચિત્ર બન્યું હતું પોતાનું? પહેલું માગું તો આ પરંતપને માટે જ મોકલેલું. પોતે ઉંમરે મોટી હતી તોય બા-બાપુની ઇચ્છા – અને એ વખતે તો પોતાનીય ખરી ને? – પરંતપ સાથે જ. પણ ત્યાં…. આવી પોતે, જે ઘરને પોતાનું ગણવાનું એને મન થયું હતું ત્યાં. પણ એમના… એના પિતાની બીજી વારની પત્ની લેખે.

બેબાકળી બનીને, પોતાના મનમાં ભંડારાઈ રહેલી વાત કોઈ જોઈજાણી તો નથી ગયું ને એ બીકે, એણે આસપાસ જોયું. કોઈ ન હતું. છગન પ્યાલા-રકાબી ધોવામાં પડ્યો હતો. માત્ર વિલાસ ત્યાં પાટલા પાસે બેઠી બેઠી કશું કરતી હતી. પણ એની નજર પોતાના સામે ન હતી.

ના. પોતાને કશુંય બીવા જેવું ન હતું. અને બીવા જેવું હોય તો જ નીચું જોવા જેવું હોય. કશુંય નીચું જોવા જેવું ન હતું. અને પોતે કદી પણ ઓરમાયા જેવું કશું કર્યું ન હતું. શાંતિદાને જાણે સંતોષ થયો હોય એવું વરતાયું.

પણ સવાલ ગઈ કાલનો ન હતો. સવાલ આજનો અને વિશેષ તો આવતી કાલનો હતો.

અને પાછી શાંતિદા વિચારે ચડી.

હરખભેર, દિલના સાચા ઉમળકાથી, પોતે કંસાર રાંધ્યો હતો. પણ પતિએ એ માટે કટાક્ષ કર્યો. પરંતપે બે કોળિયા ગળે ઉતારવાનો ઢોંગ કર્યો. વિલાસ તો પહેલેથી એટલી મીંઢી છે કે એના મનમાં શું ચાલે છે એની ભલભલાને ખબર ન પડે. પતિને પોતાના દિલની લાગણી ન ગમી. પરંતપને એ ઢોંગ લાગ્યો. ઓરમાયા, સાવકાની છાપ!

અને પતિએ અમિતને કરેલાં લાડ! માનું દિલ હરખાય એવી વાત. પણ એ બધું કેમ કરતા હતા પતિ? દેખાડવા. પણ કોને? પરંતપને? ના… ના. તો પછી મને?

અને પતિના બોલવા પાછળ કેટલો ભારે, ઝેરીલો, દ્વેષીલો કટાક્ષ હતો: ‘અમિત-ચિન્મયીને કંસારનો લાભ મળ્યો હતો કે?’ કંસારનો લાભ! આ ભાગ લઈ ગયેલો, ફરી પાછો ગળે પડતો અહીં આવ્યો છે એનો લાભ!

નૃસિંહપ્રસાદ કેમ આમ કરતા હતા? શું સમજી લીધી હતી એમણે પોતાને? લાલચુ? સ્વાર્થી? લાગણી વગરની?

ન જાણે કેમ પણ મોસાળમાં નાનપણમાં જોયેલું વિશાળ ઝાડ શાંતિદાની નજર સામે આવી ગયું. વિશાળ ઝાડ. અનેક ડાળાંડાળી. ઋતુ પ્રમાણે રંગ બદલતાં પાંદડાં. અને છેક ટોચ આગળ પંખીનો માળો. પંખીનો માળો કેવો હશે એ જોવાનું એ નાનકડી છોકરીને બહુ જ મન થાય. પણ ઉપર કેમ કરીને જવાય? મામાનો દીકરો તો સડસડાટ ઉપર ચડી જાય અને ત્યાં પહોંચીને પાછો શાંતિદાને બકાવે. નીચે આવીને પાછી માળાની વાતો કરે. ‘રસોડું છે, ચોક છે, બેઠકનો ખંડ છે, હા… હા. પાટ છે અને ખુરશી-ટેબલ પણ છે. હં. નાવણિયું છે. બચ્ચાને માટે ઘોડિયું છે.’ કેવી કેવી વાત કરતો’તો એ!

એક નાનકડો નિસાસો નીસરી પડ્યો. પોતે આ બધું સાચું માનેલું. ખુરશી ને ટેબલ કેવાં બચુકડાં હશે એની કલ્પના કરેલી. નખ જેવડા ચૂલા પર એટલી જ મોટી તપેલી મૂકી હશે અને ખીચડી રાંધી હશે એવું તો જાણે પોતાની કલ્પનાની આંખે ચોખ્ખું દેખાતું હતું, એ પણ એને યાદ આવી ગયું.

અને એક વાર જબરો પવન ફૂંકાતો હતો. વંડામાં સૂકવેલી એની નાની ઓઢણી ઊડીને ઝાડમાં ભરાઈ હતી. પેલી નાનકડી છોકરી ઓઢણી માટે રોતી હતી. ત્યારે બીજાં આશ્વાસન દેતાં હતાં: ‘ગાંડી, એ તો તારી ઓઢણી બચી, ઝાડમાં ભરાઈ તે. હવે કાંઈ ઝાડ ઊડી જવાનું નથી. હમણાં પવન રે’શે એટલે ઉતારી લાવીશું.’

પણ ઝાડ નહીં ઊડે એની શી ખાતરી? ઝાડ સામે ટગર ટગર એ છોકરી જોઈ રહી. ઝાડ તો એમ ને એમ જ સ્થિર-અડગ ઊભું હતું.

પણ આ ડાળી હાલતી હતી. ઝાડ ઊડશે? ઊડ્યું? જીવ તો આવીને જાણે હોઠે બેઠો હતો. હમણાં ઊડશે. આ ઊડ્યું. ડાળી હાલતી હતી. ઉપર જોયું. માળોય ઝૂલતો હતો. તો પવનમાં માળો પીંખાઈ જશે? પંખીનું શું થશે? અને પેલાં ટેબલ અને ખુરશી, ચૂલો અને તપેલી? જીવ પડીકે બંધાયો હતો.

પણ કાંઈ ન થયું. ઝાડ ન હાલ્યું. ડાળી હાલતી બંધ થઈ ગઈ. માળો ઝૂલતો અટકી ગયો. અને ઓઢણીય પાછી આવી. જરાકે ફાટી ન હતી.

માળો ઝૂલે ત્યારે ડાળ સ્થિર રહે છે. ડાળ હાલે ત્યારે ઝાડ સ્થિર રહે છે. સહુ એકમેકને જાણે સાચવે છે. હુલાવે ફુલાવે. ક્યારેક વઢ-ઝઘડે પણ ખરા. છતાં સહુને એકમેકની હૂંફ.

કલ્પનાનાં ટચૂકડાં ખુરશી અને ટેબલ, ચૂલો અને તપેલી, અરે પેલું ઘોડિયું-કલ્પનાનાં ગયાં; સાચનાં આવ્યાં.

ના, માળો નહીં પીંખાય. મોટી વાત તો હૂંફ અને હૂંફના વિશ્વાસની છે.

જાણે કશો નિર્ણય આપોઆપ મનમાં દૃઢ થઈ ગયો હોય એમ, શાંતિદાના મનને કશો કરાર થયો હોય એમ લાગ્યું. માથેથી ભાર ઊતરી ગયો.

વિલાસ! આવને અહીં.’ અને વિલાસ એની પાસે આવી. કેવી બેબાકળી બની ગઈ હોય એવી લાગતી હતી એ? માળો હાલી ઊઠ્યો હતો! એક પણ અક્ષર બોલ્યા વિના શાંતિદાએ વિલાસને બાથમાં લીધી અને એ પણ એક અક્ષર બોલ્યા વિના જ એ બાથમાં સમાઈ ગઈ. કશોય અવાજ કર્યા વિના એની આંખમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં. શાંતિદાનો ખભો ભીનો થયો. એનો હાથ વિલાસની પીઠ પર ફરતો હતો.

બંને એકાએક ચોંક્યાં.

‘ઓત્તારીની!’ કેડે બંને હાથ મૂકી, ખભે દફતર ભરાવેલો અમિત સામે જ ઊભો ઊભો આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતો હતો.

‘ઓત્તારીની! આ તો રુવે છે! બોલ ભાભી, હું કોઈ દા’ડો રોઉં છું?’

વિલાસ શાંતિદાની બાથમાંથી છૂટી પડીને હરણી જેમ અંદર દોડી ગઈ. અમિતે ખભેથી દફતર ઉતાર્યું. અને પાટ પર ધબ દેતુંકને મૂક્યું.

‘હજુ બેન નથી આવી? પછી હું તો એકલો દુકાને જતો રહીશ. મને મોડું થાય.’ અમિત કટાણું મોં કરીને બોલ્યો.

‘તું વે’લો ભાગી આવ્યો છું, એની વાત તો કરતો નથી!’

‘કોઈ કે’ તો ખરું? જોને હજુય બેન નથી આવી! કેટલું મોડું થવાનું? પછી મોડું થવાનું અને અમને ફરવા નહીં લઈ જાય!’ અમિતે મનમાં જેની બીક હતી એ વાત કહી.

‘પણ તું નાસ્તો કર. હાથ-મોં ધો. કપડાં બદલ. એટલી વારમાં બહેન આવી જશે.’ શાંતિદાએ એને ટાઢો પાડવા કહ્યું.

‘બેન એમ જ કરે. આજે વળી મોટાભાઈ આવ્યા એમાં અમને દુકાને આવવાનું કહ્યું…’ અમિત બોલતો હતો, પણ શાંતિદાએ દોડીને એના મોં પર પોતાનાં આંગળાં દાબ્યાં. આંખ રાતી કરી અમિતને કહ્યું:

‘ચૂપ રહે.’

અમિત ડઘાઈ ગયો. આજે આ બધાંને થયું છે શું?

જરા જોર કરીને એણે શાંતિદાનાં આંગળાં પોતાના મોં પરથી હટાવ્યાં. રાતી આંખ સામે એણેય આંખ રાતી કરી.

‘તું કેમ ડરાવે છે મને? કહી દેવાનો, બધું કહી દેવાનો. જા.’ કહી એ બહાર દોડ્યો. પણ શાંતિદાએ પણ પાછળ દોટ મૂકી. સામે જ ચિન્મયી મળી એટલે બંને મળીને અમિતને ઘરમાં લાવ્યાં. થોડી સમજાવટ પછી અમિતે હાથ-મોં ધોઈ કપડાં બદલ્યાં. એનું બબડવાનું તો ચાલુ જ હતું.

‘હવે જો તું બબડ્યો છે ને તો દુકાને નહીં મોકલું.’ શાંતિદાએ જરા ગુસ્સામાં એને કહ્યું.

‘તે તું કોણ છે અમને મોકલનાર? અમને કહ્યું છે ત્યારે જઈએ છીએ! સમજીને! કોઈએ અમને દમ નહીં મારવો.’ અરીસા પાસે ઊભાં ઊભાં માથામાં કાંસકી ફેરવતાં અમિત બોલ્યો.

એક ક્ષણ તો શાંતિદા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. અમિત કોઈ વાર સામું બોલ્યો ન હતો. આજે આ ઘરનું આખું વાતાવરણ જાણે બદલાઈ ગયું.

ચૂપ કર કહું છું!’ શાંતિદાએ ઘાંટો પાડ્યો.

પણ આજે અમિતને કશો વિચિત્ર પવન લાગ્યો હતો. દુકાને આવવાનું કહ્યું હતું. ઘરમાં અમારું આજે સાવ જુદું જ માન હતું. અને આ અમને કેમ દબડાવે છે?

શાંતિદાથી આ સહ્યું ન ગયું. અમિતનો કાન પકડીને એણે આમળ્યો. વિલાસે વચ્ચે આવીને અમિતને બાથમાં લીધો ન હોત તો શાંતિદાએ એને ગાલ પર તમાચોય ચોડી દીધો હોત.

‘તું શું કામ વચ્ચે આવી?’ શાંતિદાથી પોતાનો રોષ મનમાં સમાવાયો નહીં તે વિલાસ પર ઠલવાયો.

‘હોય, એ તો છોકરું છે. એને કશી ખબર છે?’

વિલાસે શાંતિદાને ટાઢી પાડવા સહેજ મલકીને કહ્યું.

‘પણ જો ને બોલે છે તે? કોક સાંભળે તો શું કહે?’

શું ‘કે’વાનું હતું કોઈ?’ વિલાસે જવાબ વાળ્યો. અને અમિતના હાથમાંથી કાંસકી લઈ, અમિતની આંખને અણિયાળે આવેલું એકાદ આંસુ સાલ્લાના છેડાથી લૂછી નાખી એણે અમિતનું માથું ઓળવા માંડ્યું.

‘આવું બોલતા હોઈશું, અમિતભાઈ?’

‘તે અમને મારે? અમને મારનાર કોણ છે એ?’

‘એ તો મા.’

‘જોઈ મોટી મા! કહી દઉં છું. અમને કોઈએ આંગળી પણ અડકાડવી નહીં હા!’ અમિત બોલે ગયો.

જો પાછો..’ શાંતિદાને પાછો રોષ ચડ્યો હોય એમ લાગ્યું.

‘લે હવે. કે’ દિલીપકટ કરું કે આવારાકટ?’ વિલાસે અમિતને જરા રાજી કરવા કહ્યું. પણ એના કે’વાની અમિત પર ઊલટી જ અસર થઈ. અને અમિતે વિલાસના હાથમાંથી કાંસકી ઝૂંટવી લીધી.

‘લાવો મારી પાસે. બોલતા નથી એટલે…’

એ વાક્ય પૂરું બોલે એ પહેલાં તો શાંતિદાએ આવીને અમિતને ગાલે એક તમાચો માર્યો.

‘કેમ કાંઈ બહુ ચગ્યો છે? જો. તારે જે કે’વું હોય એ મને કે’જે, સમજ્યો! વિલાસને એક અક્ષર પણ કહ્યો છે તો ચામડું ઉતારી નાખીશ. સમજ્યો!’ શાંતિદા ગુસ્સામાં કાંપતી હતી.

‘તમેય શું છોકરા સાથે છોકરા જેવા થાવ છો? એ બોલે એનું મને કશું નથી. હમણાં હસીને રમશે. ખરું ને અમિતભાઈ?’ વિલાસે તંગ વાતાવરણને બને એટલું હળવું કરવા કોશિશ કરી.

‘હા. રમીશું, રમીશું, રમીશું. કોણ છે તું કે’નારી?’ જેમ વિલાસ સમજાવતી ગઈ તેમ અમિત તો વધુ આડો ફંટાયો.

‘અમિ…ત.’ શાંતિદાનો સાદ ફાટી ગયો.

‘માર તારે મારવો હોય તો. બીજાંનાં ઉપરાણાં લઈને…’ અમિત પણ ઊંચે સાદે બોલતો હતો.

પણ બધાં જ ત્યાં સ્તબ્ધ થઈ ગયાં. પરંતપ સામો ઊભો હતો.

પતિના ઝાંઝી સ્વભાવને જાણનારી વિલાસને પેટમાં ભારે ફાળ પડી. સાચી વાત ન જાણતા હોય અને આ છોકરાને માબાપે ચડાવ્યો છે એમ માની લે તો શું થાય?

શાંતિદા તો પરંતપને ત્યાં ઊભેલો જોઈને છળી જ પડી. એણે આ બાળક બોલતો હતો તે સાંભળ્યું હશે? સાંભળ્યું જ હશે, નહીંતર આમ એકાએક એ આવીને ઊભો ન રહે. તો આ બાળક મારફતે માબાપ બોલાવી રહ્યાં છે એમ તો એ નહીં માને ને? ઓરમાયી હોવાની છાપ પોતાને કપાળે લાગેલી હતી, તે તો આના મનમાં કશી ઝાળ બનીને કશું બોલાવશે નહીં ને?

પણ અમિતે અણધાર્યો વળાંક લીધો. વિલાસ પાસેથી દોડીને એ પરંતપ પાસે ભરાયો અને કશુંય બોલ્યા વિના જાણે પોતાને જે પણ કહેવાનું હતું તે માત્ર કાકલૂદીભરી નજર દ્વારા કહેતો હોય એમ એ પરંતપ સામું તાકીને ઊભો રહ્યો. અડધા વાળ ઓળેલા હતા અને અડધાનો ગુચ્છો કશી અજબ ભાત પાડતો કપાળ પર ઝૂમતો હતો – ડાળ પર પવનમાં હુલાવ્યાં-ફુલાવ્યાં-ફોરેલાં પાંદડાં ઝૂમતાં હોય એમ.

પરંતપ પણ અમિતના સામું જોઈ રહ્યો. ઉસ્તાદ છોકરો છે ને? બધાંને વહાલા થવું અને કામ તો પોતાનું ધાર્યું જ કરાવવું! એક નાનકડો નિસાસો નાખીને પરંતપ એક વાક્ય બોલ્યો: ‘અમિતભાઈ, હું બીજો નથી હોં!’ અને એ પાછો દાદર ચડી ઉપર જતો રહ્યો.

માથે તોળાતા ડુંગરમાંથી એક કાંકરી પણ ખરી નહીં, એટલે પ્રભુનો પાડ માનતી વિલાસે ઉપકારવશ નજરે શાંતિદા સામું જોયું. પરંતપને આટલું પણ બોલવું પડ્યું એ પોતાની નાલેશી સમજતી શાંતિદાએ ક્રોધ અને મમતાના એક અપૂર્વ મિશ્રણભરી નજરે અમિત સામું જોયું. એકલો પડેલો અમિત કેટલું મોડું કરવાનાં તમે બધાં!’ એવી ફરિયાદ કરતો અરીસા પાસે ગયો અને માથું ઓળીને, ચિન્મયીનો હાથ પકડીને ખેંચતો ‘આવજો, જઉં છું’ કહેતોકને પગથિયાં ઊતરી ગયો.

ઘરમાં કશી મારકણી શાંતિ પથરાઈ.

મૌનનું કવચ પહેરીને એક એક વ્યક્તિ આપરખાપણાની, જાતજાળવણીની, ફિકરમાં પડી હતી. સાથે સાથે પોતાના મનની અદાલતમાં પોતાની નિર્દોષતાની ગવાહી દેતું હોય એમ ફરી ફરીને એક એક, બોલ્યાચાલ્યા અને વિચાર્યા સુધ્ધાંનું પુનરાવર્તન કરતું હતું.

શાંતિદાએ એક એક બોલનો તોલ કરી જોયો. અમિત આવું કેમ બોલ્યો? કોણે એને આવું બોલવા પ્રેર્યો? સવારે તો ‘મોટાભાઈ’ ‘મોટાભાઈ’ કરી રાજી રાજી થઈ ગયેલા અમિતને આ ‘ઓરમાયા’ એવું ભાન ક્યાંથી થયું? અને કોઈ પણ વાર સામું ન બોલનાર અમિત આજે આ હદે સામું બોલતો ક્યાંથી થયો? પળભર તો શાંતિદા જાણે પથ્થરમાંથી કોરેલી મૂર્તિ હોય એમ સાવ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. મન પણ આજે કેવાં ગતકડાં કાઢતું હતું? પિતાએ તો પુત્રને આમ નહીં કહ્યું હોય? અને કશી હાજરી લેતું પૂરતું હોય એમ મન, પિતાપુત્ર કયારે મળ્યા એની તપસીલ ખોજતું રહ્યું. ના. એ બે આમ એકલા મળ્યા જ ન હતા. સવારે અમિત ઘરમાં હતો ત્યારે તો નૃસિંહપ્રસાદ બહાર પાટ પર જ બેઠા રહ્યા હતા. એમણે જે કટાક્ષ વચન કહ્યાં હતાં તે પણ અમિતની હાજરીમાં કહ્યાં ન હતાં. પરંતપ ઘર છોડીને જતો રહ્યો હતો એ સમયનો ઝઘડો યાદ કર્યો, પણ એ વખતે જે બોલાયું હોય તે અમિતને યાદ પણ ક્યાંથી હોય? ત્યારે તો એ બહુ નાનો. અને પરંતપના અહીંથી ગયા બાદ તો એ વિષે આ ઘરમાં કે બહાર પણ એક અક્ષર બોલાયો ન હતો. તો અમિતના મનમાં આવો ખ્યાલ ક્યાંથી આવ્યો? કોણે એના મનમાં ઝેર વાવ્યું?

મન ઉદાસી ઉદાસી બની ગયું. પોતાની જ કૂખે જન્મેલા બાળકને પોતે આટલો પણ સંસ્કાર આપી ન શકી. કેટલી પામર પોતે!

અને આવો ડંખ ઓછો હોય એમ આ લોક, આ વાત નહીં જ માને. માએ પાસે રહીને દીકરા પાસે કહેવરાવ્યું એમ જ માનશે, એનો ડંખ પણ એના દિલને કોરી ખાવા લાગ્યો.

માળો નહીં, ડાળ જ નહીં, પણ ખુદ ઝાડ જ હાલી ઊઠ્યું લાગતું હતું.

શાંતિદાએ ઊંચું જોયું. વિલાસ પાણીનો પ્યાલો લઈને પાસે ઊભી હતી. શું વહાલ નીતરતું હતું એ આંખમાંથી!

એક માનવી તો પોતાની સાચી વાત જાણે છે, અને માને છે, એવી શ્રદ્ધા શાંતિદાને થઈ. અને એની આંખમાં પણ ઉપકારવશતાની શીળી ચમક આવી. વગર બોલે એણે વિલાસના હાથમાંથી પ્યાલો લીધો. પણ એની નજર તો પેલી નજરનો ઉપકાર માનતી અને સાથે સાથે, જે વાત તું જાણે છે, અને હું માનું છું, એ વાત બીજાને, પેલા પોતે બીજા નથી એમ કહીને ગયેલાને કે’જે, સમજાવજે, અને વિનવતી, એ નજર સાથે જ એકતાર થઈને રહી હતી.

અમિત બોલ્યો એ વિલાસને પણ લાગ્યું તો હતું જ. સવારથી એ અહીંનું વાતાવરણ જોતી હતી. બોલાયેલા બોલ એણે સાંભળ્યા હતા. ન બોલાયેલા છતાં ખંજરની ધાર જેમ ભોંકાઈ જતા બોલનો પણ એને અનુભવ થયો હતો. સસરાજીએ સ્પષ્ટ ‘જતા રહો’ એમ કહ્યા સિવાય બધું જ કહ્યું હતું – કહી દીધું હતું. અને સગી મા પણ ન લે એ રીતે પોતાને શાંતિદાએ બાથમાં લીધી હતી એ વાત પણ એનાથી ભુલાય એમ ન હતી. પેલા દડબડ દડબડ દાદરો ઊતરતા આવ્યા અને નિષ્ઠાપૂર્વક, માત્ર કોરી કરવાની વાત ખાતર નહીં, પણ મનની ખરી લાગણીથી શાંતિદાએ કહેલા એક વેણથી એનો રોષ શમી ગયો હતો, એ વાત પણ એને યાદ આવી ગઈ. અરે એ ભુલાય એમ જ ક્યાં હતું? અત્યારે શાંતિદા બિચારી કેવી રિબાઈ રહી હતી? એના દુઃખ આગળ પોતાનું દુઃખ તો કશી જ વિસાતમાં ન હતું. અને આ નજર!

પ્યાલો બાજુએ મૂકીને વિલાસ શાંતિદા પાસે બેસી ગઈ. અને બીજા બધા ખ્યાલને બાજુએ મૂકીને એણે શાંતિદાને, કોક મોટું માણસ નાનાં બાળકને હૂંફ દેવા જ પોતાની બાથમાં સમાવી દે એમ સમાવી દીધી. અને શાંતિદા પણ બીજો બધો ખ્યાલ બાજુએ મૂકીને જીવનમાં જાણે પહેલી વાર જ સાચી, દિલભરી, નિષ્ઠાભરી હૂંફ મળી હોય એમ એ બાથમાં સમાઈ ગઈ.

કેટલો સમય વીત્યો એની કોઈને ખબર ન રહી.

છગને આ જાગતાં છતાં ખોવાઈ ગયેલાં સાસુવહુને જગાડ્યાં. સગડી તો સળગીય ગઈ.’

શાંતિદા સફાળી બાથમાંથી બહાર નીકળવા જતી હતી. વિલાસે પણ બાથ ઢીલી કરી. પણ શાંતિદાનો હાથ પકડીને એણે પાટ પરથી ઊઠવા જ ન દીધી.

‘બેસો તમે. હું બનાવી દઉં. શું બનાવું?’ વિલાસે પૂછ્યું.

જિંદગીમાં પહેલી વાર સાસુપદનો આસ્વાદ લેવા જેવું શાંતિદા મલકી. પણ પાછું જાણે પૂર્ણ ચંદ્ર આડે વાદળી આવ્યા જેવું થયું. બધાને ભાવે, ન ભાવેની વાત એના મનમાં આવી.

ના, ના. તું બેસ. હમણાં કરી નાખું છું હું.’ એ ઊભી થવા ગઈ, પણ એને ખભે હાથનો ભાર મૂકીને વિલાસે એને ઊભી જ ન થવા દીધી. ‘ના. આજે તો હું જ રાંધીશ!’

‘પણ બધું ક્યાં પડ્યું છે એની તને ખબર નહીં હોય,’ શાંતિદાએ વાંધો ઉઠાવ્યો પણ વાંધો મોળો હોય એવું પોતાને જ લાગ્યું.

‘તે કોક વાર તો બધું ક્યાં છે એ મારે પણ જાણવું પડશે ને?’ બોલતાં તો અત્યુત્સાહમાં વિલાસથી બોલી જવાયું પણ જો પોતે કદી ન કલ્પેલો અર્થ આ શબ્દોમાંથી તારવવામાં આવે તો? બોલ્યા બદલ પોતે ક્ષમા માગતી હોય એમ વિલાસ શાંતિદા સામું જોઈ રહી.

શાંતિદાના કાન પણ પહેલી વાર સરવા થયા. પણ વિલાસનો ચહેરો તો એના પારદર્શક મનની જ જાણે પૂરી તસવીર જેવો હતો. એના દિલમાં કશી ઘાપાવડી હોવાનો સંભવ જ નથી. આંખથી જ હા પાડીને – વિલાસને લાગ્યું તેમ ‘ના બેન, એનું કશું મારા મનમાં આવ્યું નથી’ એવો ભાવ દર્શાવતી નજરે – શાંતિદાએ વિલાસ સામું જોયું અને વિલાસ રાંધવામાં પડી. શાંતિદા પાટ પર વિચાર કરતી બેસી રહી.

ફરી પાછું એને મોસાળમાંનું પેલું ઝાડ યાદ આવ્યું. દિવસમાં પહેલી વાર યાદ આવ્યું હતું ત્યારે એને ઝાડની દૃઢતા, અવિચળતા યાદ આવી હતી અને એ ક્ષણે તો માળાને અળવળ નહીં આવે એવો કશો વિશ્વાસ, શ્રદ્ધા, સલામતીની ખાતરી એને થયેલી. પણ ત્યાર પછી કશુંક બન્યું હતું. મન એક વાતે ખૂબ ખૂબ પ્રસન્ન હતું. નિષ્ઠાની પ્રતીતિ કરાવી બેઠેલા મનને પ્રસન્ન હોવા અને થવાનો પૂરો હક્ક પણ હતો. પણ બીજી રીતે એ મન ખિન્નતાના ઊંડા ધરામાં જાણે ગડબડતું ગૂંચવાઈ ગયું હતું. જેને પોતે સ્થિર, દૃઢ, અવિચળ માનેલું એ તો આખરે માનવીનું મન જ હતું ને? અને એના જેટલું ચંચળ, અસ્થિર, સ્વાર્થ અને રોષ, દ્વેષ અને ભંભેરણીને વશ તો આ દુનિયામાં બીજું છે શું?

ઝાડ: ઝાડને સહારે ડાળ: ડાળને આશરે માળો! અને માળામાં સલામતી માનનાર પંખી! કેવી છેતરામણી છે આખી વાત! બધું ઊગે છે મનની ધરતી પર. અને આ મનની ધરતી તો કઈ ક્ષણે ધરતીકંપ નથી અનુભવતી?

‘અમે ફરી આવ્યાં!’ અમિત બારણું ખોલતાં બોલ્યો અને હાથમાં હતું એ પિપૂડું એણે જોસભેર વગાડ્યું.

શાંતિદા જરા રંજભર્યું મલકી. આ છોકરાએ એના બાપને શું શું કહ્યું હશે એ જાણવા જ જાણે એણે પતિના ચહેરા સામું જોયું. ત્યાં તો આછા થાક સિવાય બીજો કશો ભાવ ન હતો. નાનકડો નિસાસો નાખીને એ પાટ પરથી ઊભી થઈ. અને અંદર રસોડા પાસે ગઈ. નૃસિંહપ્રસાદ એને જતી જોઈ રહ્યા. દીકરાની તૂટકછૂટક વાત અને ચિન્મયીના મૌન પરથી એમણે જે અનુમાન તારવ્યાં હતાં એ ઘણે ભોગે સાચાં લાગ્યાં. અને નૃસિંહપ્રસાદ પોતાની જાતને જ ‘હું નો’તો કે’તો!’ કહેવા લાગ્યા.

‘જમવાનું થઈ ગયું છે.’ શાંતિદા બોલી.

‘મારી તો જમવાની ઇચ્છા નથી, નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા.

‘તમે તો કશુંય ખાધું ન હતું,’ અમિત બોલી ઊઠ્યો.

‘લુચ્ચા, તેં મારે માટે રહેવા જ ક્યાં દીધું’તું?’ લાડમાં ઠપકો દેતાં નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા.

ત્યાં તો શાંતિદા સામે આવી.

‘કેમ નથી જમવું? તબિયત તો સારી છે ને?’ આ જ એક મોટું દુઃખ છે તમારું. ચાલો જમીશ.’

અને બીજું કોઈ બોલે એ પહેલાં જ અમિતે ઘાંટો પાડ્યો: ‘મોટાભાઈ, ચાલો જમવા!’

શાંતિદા અને રસોડામાં બેઠેલી વિલાસ, બંનેને ભારે વિસ્મય થયું. આ બહાર ગયો ત્યારે નક્કી કશી વાત કરી હશે અને કશું સાંભળ્યુંય હશે!

પરંતપ નીચે આવ્યો. નૃસિંહપ્રસાદ અત્યારે એના સામું જ જોઈ રહ્યા હતા એટલા ભાને તો પરંતપ મનમાં ભારે મૂંઝવણ અનુભવવા લાગ્યો. માર્યું માર્યું એ મલક્યો અને પાટ પર બેસતાં એણે અમિતને પૂછ્યું: ‘કેમ ક્યાં ફરી આવ્યા? શું ખાધું? શું લાવ્યા?’ એને પોતાને પણ પોતે પૂછવા ખાતર પૂછે છે એવું જ લાગ્યું. લાગણીના રણકાનો તો સદંતર અભાવ એને પોતાને ખટક્યો.

અને અમિત પાછો બોલવે ચડ્યો:

‘આ ગામમાં ફરવા જેવું છે શું? આ બાગ અને જનાવર. ખાવામાં પકોડી અને ધૂળ. અને લાવવામાં આ પિપૂડું! હવે એ જ વગાડવાનું છે ને?’ પોતે જાણે બધાને છક્ક કરી દે એવું બોલ્યો છે એવા ગૌરવના ભાને એણે પિતા સામું જોયું.

પિતા આછું મલકતા હતા.

પણ પરંતપનું મોં પડી ગયું. પોતે આવ્યો એટલે હવે તારે પિપૂડું વગાડવાનું જ રહેશે એવું પિતાએ જ અમિતને કહ્યું હશે ને? નહીંતર એ ક્યાંથી એવું બોલે? અને તો તો એ સાંજના જે બોલ્યો હતો તે… તે પણ શિખવાડેલું જ ને?

ઉદાસ ચહેરે હાથ ધોઈને એ પાટલે બેઠો. ત્રણ જ પાટલા માંડ્યા હતા.

‘કેમ ત્રણ જ પાટલા? બેન ને તમે સાથે નહીં બેસવાનાં? આપણે તો રોજ બધાં ભેગાં બેસતાં હતાં?’ અમિતે સવાલ પૂછ્યો.

નૃસિંહપ્રસાદ પણ બંધાઈ ગયેલી ઘરેડમાં થયેલા ફારફેરથી તાજુબ થતા હતા.

‘ચિન્મયી અમારી સાથે બેસશે.’ શાંતિદાએ જ જવાબ વાળ્યો.

હં. નૃસિંહપ્રસાદે જાણે હુંકારો પુરાવ્યો. થાળીઓ પિરસાઈને આવી. મૂંગેમૂંગા બધાએ જમવા માંડ્યું.

‘ઓત્તારીની! આ વળી શું છે?’ અમિતે હાથમાં શાકનું ફોડવું લઈને જોતાં પૂછ્યું.

‘છેતરાઈ ગયો ને?’ મલકાતાં નૃસિંહપ્રસાદે કહ્યું.

અને આને ઉત્તેજન માનીને અમિતે બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો:

‘કોણે રાંધ્યું છે? સ્વાદ જ જુદો લાગે છે!’ અને શાંતિદાની આંખ રાતી થઈ.

‘ચાંપલો ન થા. જમી લે.’ શાંતિદા બોલી.

કેમ? જુદો સ્વાદ લાગે તો કે’ પણ નહીં?’ નૃસિંહપ્રસાદે શાંતિદાને જાણે ધમકાવતા હોય એમ પૂછ્યું.

શાંતિદાને ઝાડ તળેની ધરતી કંપતી લાગી. પણ હવે એમ મન મારીને મૂંગા બેઠા રહેવાનો કશો જ અર્થ ન હતો. જિંદગીમાં પહેલી જ વાર એ ઊંચા સાદે, જરા આવેશમાં આવીને બોલી:

‘તમેય શું એનું ઉપરાણું લીધા કરો છો? સાવ નઠોર થઈ ગયો છે, નઠોર. બોલવા ચાલવાનું કાંઈ ભાન જ નથી એને!’

શાંતિદાને પોતાને પોતે આવું કેમ કરીને બોલી ગઈ એ વાતે વિસ્મય થયું. અને સાથે જ દુઃખ પણ થયું.

નૃસિંહપ્રસાદે જવાબ દીધો. પણ જવાબમાં ઉગ્રતા ન હતી. સાદે ઊંચો ન હતો. છતાં વ્યગ્રતા હતી એની તો ખુદ એમનાથી પણ ના પડાય એમ ન હતું.

‘હં. નઠોર. હું અને તમે જેવાં હોઈશું એવો જ થશે ને એ?’

શાંતિદાને ખાઈ ગઈ. મારે કારણે દીકરો નઠોર થયો છે? એનાથી જવાબમાં કશું ન બોલાયું.

થોડોક પોરો ખાઈને નૃસિંહપ્રસાદે ફરી એ જ ધીરા ધીમા અવાજે આગળ કહ્યું:

‘એ ક્યાં બીજે સંસ્કાર લેવા જવાનો છે? જે હશે એ બધું આ જ ગોળીના પાણીના પ્રતાપ!’

કોને કે’તા હતા આ? શું કે’વા માગતા હતા આ? અને આટલો આંચકો આપ્યો હતો એ થોડો લાગતો હોય એમ પાછું નૃસિંહપ્રસાદે કહ્યું:

‘તુલસીદાસે પણ કહ્યું છે ને કે સબસે હિલમિલ ચાલીએ!’

સબ!

શાંતિદાએ, બોલી રહ્યા પછી આરામથી કોળિયો ચાવતા પતિ સામું જોયું. શું જોઈને આ શિખામણ આપતા હશે? અને કોને આપે છે શિખામણ? આ બધા આગળ એમને હું અદેખી ‘ઓરમાયી’ છું એટલું જ બતાવવું છે? શાંતિદા બળીજળી થઈ અને ત્યાં જ એના મનમાં એક ખ્યાલ આવી ગયો. છોકરો બોલ્યો એ તો બાપ જ બોલ્યો. ગોળીના પાણીના પ્રતાપ!

મહાયત્ને એણે જાતને વારી. અને જાણે મનને મનાવવાના યત્નમાં એક નવો ટેકો મળી ગયો. બીજાં ભલે ગમે તે કહે કે માને, પણ આ વિલાસ તો જે ખરું છે એ જ માનશે. અને જે તું જાણે છે તે જ માનજે એમ આર્જવતાભરી વિનંતી ન કરતી હોય એમ એણે વિલાસ સામું જોયું.

પણ એની આંખમાંથી અંગારા વરસતા હોય એમ એને લાગ્યું. એ નજર જે દિશામાં મંડાઈ હતી ત્યાં શાંતિદાએ જોયું. હં. પરંતપ નીચું ઘાલીને જમતો હતો. કોઈની સાથે નજર મેળવવાનીય એની આય રહી લાગતી ન હતી.

બે સ્ત્રી: બે પુરુષ.

જાણે આ બધાં સાથે પોતાને કશો જ સંબંધ ન હોય એમ સાવ અળગી થઈને શાંતિદા વિચારતી થઈ.

એક માંગો. બીજો બીજાને ભૂંડા કરવાની વૃત્તિવાળો.

અને બંને સ્ત્રી: અદેખાઈની ખાણ ગણાઈ હતી તેવી સ્ત્રી. પણ મનમાં ભાવ, લાગણી અને ઉદારતાથી સભર.

સરખામણી આગળ વધત. પણ નૃસિંહપ્રસાદના ધીમા સાદ અને શિખામણથી મળેલી ઉત્તેજના અમિતને મૂંગો બેસવા દે એમ ન હતું.

‘આપણને તો આવું નહીં ભાવે.’

કોઈ ન બોલ્યું. એટલે છેવટે વિલાસ બોલી: ‘તમે કે’શો એવું બનાવી દઈશ, અમિતભાઈ.’

નૃસિંહપ્રસાદના કાન સરવા થયા. પુત્રવધૂનો અવાજ જ લગભગ પહેલી વાર સાંભળતા હતા. અવાજના પોતે પારખુ હોવાનો દાવો કરતા. મીઠો હતો. લાગણીવાળો લાગતો હતો.

પણ તમને આવડે જ નહીં!’ અમિત બોલ્યો.

અને ન જાણે કયાંથી જવાબ આવ્યો. અવાજ તો પરંતપનો લાગતો હતો.

‘શિખવાડજે.’

નૃસિંહપ્રસાદ હજુ તો અવાજ પરથી સ્વભાવ અને લક્ષણ પારખવાની વાત મન સાથે કરતા હતા તેમને એક નવો નાદર નમૂનો મળી ગયો: તીખો, ડંખીલો; વઢવાડિયો, મીઠો નહીં. મળતાવડો નહીં. અને એ ઢાળે ઊતરતું નૃસિંહપ્રસાદનું મન એક નવા જ વિચારની અડફેટે ચડ્યું: સ્વમાન નહીં, ઝાંઝી ભલે હોય. તીખાશ, ડંખ, વઢવાડિયાપણું: એ બધું તો સ્વમાનના અભાવને ઢાંકવાના પેંતરાં.

કુટુંબના વડા લેખે એક પાસું, એમને આ સંવાદ, વિવાદનું રૂપ લે એ પહેલાં જ થંભી જવો જોઈએ, એમ કહેતું હતું. બીજું માનવી તરીકેનું પાસું તો નવા વિચારને રવાડે ચડીને દીકરામાં સ્વમાનનો કેવો અભાવ હતો એનાં ઉદાહરણ શોધતું હતું.

‘હં.’ નૃસિંહપ્રસાદ બોલ્યા અને સહુએ — અમિતે પણ – આ કે બીજી વાત હવે પછી કરવાની નથી એવો આદેશ એમાં હતો એ વાત સ્વીકારી લીધી.

જમીને બાપ-દીકરા બહાર જઈને પાટે બેઠા. શાંતિદા, વિલાસ અને ચિન્મયી જમવા બેઠાં.

સવારની વાતની જ જાણે પુનરાવૃત્તિ થતી હોય એમ લાગ્યું. અત્યારેય પાટ પર સૂડી અને સોપારીવાળી રકાબી પડી હતી. નૃસિંહપ્રસાદે સોપારી કાતરીને ચૂરો કરી મોંમાં મૂકી. પરંતપ મનમાં કશી ભારે વ્યથા અનુભવતો હોય એમ અધૂકડો પાટ પર બેઠો હતો. અમિત પિતાને સોપારી કાતરતા જરા લાલચભરી નજરે જોઈ રહ્યો હતો. પિતાએ સવારની જેમ જ રકાબી પરંતપ તરફ ધકેલવા માંડી ત્યારે અમિતે ઝપટ મારી. સૂડી અને સોપારી ઉઠાવી. અને આખા દિવસમાં પહેલી જ વાર નૃસિંહપ્રસાદની આંખમાં ક્રોધ દેખાયો. છતાંય ધીમા અવાજે એ બોલ્યા: ‘કેમ? મૂકી દે. સોપારી ન ખવાય તારાથી.’

થાય ન થાય, ખવાય ન ખવાયની એક ઘણી મોટી યાદી અમિતને યાદ આવી ગઈ. આજના આખા દિવસ દરમિયાન પિતાનાં જે લાડનો પોતાને અનુભવ થયો હતો એ પરથી હિંમત આવેલી અને એટલે જ તો સૂડી-સોપારી લીધેલાં. પિતાએ ધમકાવ્યો ત્યારે અર્ધી ક્ષણ તો દલીલ કરવાનું એને મન થઈ આવ્યું. પણ તૂટે ત્યાં લગી તંતુ ન ખેંચવાના મૂળ સ્વભાવે જોર કર્યું. અને અમિતે સૂડી-સોપારી મૂકી દીધાં. મનમાં એને પાકી શ્રદ્ધા હતી. કોક વાર પિતા જ અત્યારે પરંતપભાઈને સૂડી-સોપારી આપે છે એમ જ મને પણ આપશે. ત્યાં લગી સોપારી ખાવી હોય તો અંદર જઈને ક્યાં નથી ખવાતી?

અમિતે સૂડી-સોપારી મૂક્યાં તે પરંતપે જોયું. પિતાએ વહેવારની કશી મર્યાદા આંકી લાગતી હતી. મોંએ બોલતા ન હતા. પણ એક એક ઝીણીમોટી વાત એ એમના મનમાં હતી એ વાત સ્પષ્ટ તો કરી જ દેતા હતા. હારીને, થાકીને, દાંતે તરણું લઈને પોતે અહીં – બાપને ઘેર આવ્યો એ એમને ગમ્યું ન હતું એ વાત વગર કહે પણ એમણે છતી કરી હતી. પણ વહેવારની વાડ પાછળ ઊભા હોવાથી એમણે જતા રહો એમ કહ્યું ન હતું. અને એ કદી એમ કહેશે પણ નહીં. કદાચ એમની જ પાસેથી ઉત્તેજન મેળવીને અમિત બોલી દેશે. શાંતિદાનું તો ઝાઝું ઊપજતું ન હતું. પિતાની સરખામણીમાં ઓરમાન માએ હૈયાની હૂંફનો અનુભવ કરાવ્યો હતો. પણ એનેય છેવટે પોતીકાનું તો જોવું જ પડશે ને!

ફરી એક વાર – કેટલામીય વાર – પરંતપ વિલાસ સાથે કરેલી દલીલનું મનમાં પુનરાવર્તન કર્યું. અને સાથે જ મનમાં ને મનમાં એને ન કહેલી વાત પણ યાદ કરી – ના, ના. એમાં યાદ કરવા જેવું રહ્યું શું હતું? એ વાત તો એના મનમાંથી ગઈ જ ક્યારે હતી?

પિતાએ પણ જ્યારે વાત કરી ત્યારે તબિયતની વાત કરી. શાંતિદા જોઈ રહી ત્યારે ગાલની ફીકાશ જોઈ રહી હતી. વિલાસને ખબર છે? જાણે છે એ મારી બા ક્ષયમાં મરી ગઈ હતી એ? એની આટલી દલીલ છતાં હું એને અહીં લાવ્યો તે.. તે એની સલામતી ખાતર…

પણ અહીં વાત જ જુદી રીતે વંકાઈ..

પિતા પોતે આ બાબતમાં કશું કહે અને પછી પોતે જે કરવું હોય એ કરે, એવો આખો દિવસ ટકાવેલો કોઠો હવે એને સાવ અર્થહીન લાગવા માંડ્યો. પોતાની જાત સાથે જ પોતે છલ ના કરતો હોય એમ એને લાગ્યું. અને કોઈનેય મોંએ શું કામ બોલાવવું?

એકાએક જ જાણે કશી આડ હટી જાય અને પાણી ધસમસતું વહેવા માંડે એમ પરંતપ બોલ્યો:

‘કાલે હું – અમે – અહીંથી જતાં રહીશું.’

નૃસિંહપ્રસાદની પોતાના તરફ ફરેલી નજરમાં પોતાની નજર પરોવવા પરંપે આંખ તો ઊંચી કરી પણ પછી હિંમત ન ચાલી તે પાછી ફરસ પર ઢાળી દીધી.

‘કેમ?’ સ્વસ્થ છું એમ દાખવવાની હરેક કોશિશ કરતા અવાજે નૃસિંહપ્રસાદે પૂછ્યું.

‘પહેલાં તો મારે આવવું જ જોઈતું ન હતું. પણ મનની નબળાઈ તે આવી ગયો. આવ્યો તે તમને નથી ગમ્યું એ તો દીવા જેવી વાત છે.’ પરંતપ બોલ્યો.

‘હં. તો તમને એમ લાગ્યું? હં. પહેલેથી ખબર આવી હોત અને સ્ટેશને હારતોરા લઈને આવત, તો તમને ગમ્યું એમ લાગત!’ નૃસિંહપ્રસાદે પરંતપ પર માંડેલી મીટને હટાવીને સૂડીથી સોપારી કાતરતાં કહ્યું.

પરંતપ પાટ પરથી ઊભો થઈ ગયો. મનમાં તુમુલ વેગે ચાલતા વિચારોને કારણે એની મૂઠી આપોઆપ બિડાઈ ગઈ.

‘સવારે જઈએ કે અત્યારે?’ પરંતપે પૂછ્યું.

અને અડધે કોળિયે જ શાંતિદા અને પાછળ વિલાસ પાટ પાસે ધસી આવ્યાં.

‘જો, તું જાણે છે, મારી પાસે ત્રાગું કોઈનું ચાલતું નથી એ. મેં તને બોલાવ્યો ન હતો. તું આવ્યો. અહીંથી જતાં બોલેલા શબ્દો પાછા ચાટીને આવ્યો. અત્યારે તને કોઈએ જવાનું કહ્યું નથી. અને છતાં જવું હોય તો કોઈ રોકતું નથી.’ નૃસિંહપ્રસાદ બોલી ગયા. અવાજમાં ઉન્માદ જેવું ન હતું. છતાં પૂરી સ્વસ્થતા હતી એમ તો ન જ કહી શકાય. હાથ તો સૂડીથી સોપારી કાતરતા જ રહ્યા.

શાંતિદાથી ન રહેવાયું. ‘આ શું બોલો છો તમે?’

નૃસિંહપ્રસાદની આંખનો ખૂણો રાતો થયો.

તમને મેં કેટલી વાર કહ્યું છે આ વાતમાં વચ્ચે ન બોલવાનું?’

‘ઘણી વાર કહ્યું છે. અને મેં એ પાળ્યું છે. અત્યારે તમે બીજાને ભૂંડા કરવા નીકળ્યા છો એટલે બોલું છું.’

નૃસિંહપ્રસાદના હાથમાંથી સૂડી પડી ગઈ. સોપારીનો ચૂરો પાટ પર વેરાયો. હોઠ પહોળા જ રહી ગયા. અર્ધીએક ક્ષણ તો જાણે મૂઢ માર પડ્યો હોય એમ બેશુદ્ધ જેવા લાગ્યા. પણ પછી થોડી કહેવાતી સ્વસ્થતા આવી એટલે એ વિશેષ ઉગ્ર થઈને બોલ્યા: ‘શું કહ્યું? બીજાને ભૂંડા કરું છું? એટલે કે તમને અને તમારાં દીકરા-દીકરીને હું આગળ ધરું છું?’

કેટલાંય વર્ષોથી દિલમાં ભંડારેલી હૈયાવરાળને આજે જાણે વાચા મળી ગઈ.

‘હા. વગોવવી છે તમારે મને. સાવકી છે. ઓરમાયો છે એટલે ઓળિયોઘોળિયો મારે માથે મૂકવો છે. બાપ જેવા બાપ છો અને આ છોકરાના મનમાં ઝેર રેડતાં તમને વિચાર ન આવ્યો!’

બધાં જાણે વીજળી પડી હોય એમ સ્તબ્ધ થઈ ગયાં. નૃસિંહપ્રસાદની આંખમાંથી તો જાણે અંગારા વરસવા લાગ્યા. પરંતપને, પોતે કેટલો અધમ થઈ શકે છે કે આવા સુખી ઘરમાં પોતે આગ ચાંપી — એ વિચારે ભારે સંતાપ થવા લાગ્યો. અમિત અને ચિન્મયી તો સાવ ડઘાઈ જ ગયાં હતાં. એક વિલાસ કંઈકે સ્વસ્થ લાગતી હતી. અને એણે જ આવા ભારે ઘટાટોપ મૌનને તોડ્યું. પરંતપ પાસે જઈને એ બોલી: ‘ચાલો.’ પરંતપ વિલાસના સામું જોઈ રહ્યો. અને ત્યાં જ નૃસિંહપ્રસાદે ત્રાડ પાડી:

‘ક્યાં જવું છે? નથી જવાનું.’

સૂડીની ધાર સોપારીની ફડશમાં પરોવાયેલી પડી હતી તેમજ રહી.

ટપુભાઈ રાતડિયા

પંદર-સોળની ઉંમર થતાં સુધીમાં ટપુભાઈએ એક જ શોખ કેળવ્યો હતો. શહેરના ગમે તે ખૂણે ગમે તેવું અને ગમે તેનું ભાષણ હોય તેમાં ટપુભાઈ અચૂક હાજર હોય. ભાગવતસપ્તાહ હોય, ભક્તો અને ભક્તશિરોમણિઓનાં ભજન હોય, માતાના ગરબા હોય, પોતાને ઉપદેશ આપવા યોગ્ય માનનારાનાં પ્રવચન હોય કે સૂતેલાને જગાડનારાનાં ભાષણ હોય, કવ્વાલીનો મુકાબલો હોય કે ગમે તે ગામના મુલ્લાની વાયેજ હોય, સુવાર્તાઓની લહાણી સાથે સંત-ભક્તની ચમત્કાર સાથેની પ્રાર્થના હોય, શેઠશ્રી અને ખાલીશ્રીઓની સહી સાથે બોલાવાયેલી શોકસભા હોય, ઉદ્ઘાટન હોય કે પૂર્ણાહુતિ હોય, ચંદ્રકપ્રદાન હોય કે ગાલીપ્રદાન હોય, શ્રી ટપુભાઈ આવા સભા-સમારંભોમાં અચૂક હાજર હોય.

દસ-અગિયારની વયે શ્રી ટપુભાઈને ઓરડો છોડીને ઓસરીમાં સૂવાનો વારો આવેલો. માએ ઘરઘરણું કર્યું – ટપુભાઈને આંગળીએ વળગાડીને, પણ શ્રી નાથુભાઈએ અહીં રહેવા આવવાનું પસંદ કર્યું ને ટપુભાઈએ અડધે ઇશારે ઓસરીમાં સૂવાનું કબૂલ કર્યું. બે-ત્રણ દિવસમાં જ શ્રી નાથુભાઈએ ટપુભાઈને કહી દીધું: ફરી આવ. ફરવા જવું એટલે સિનેમા જોવી કે રામલીલા જોવી કે ચગડોળમાં બેસવું કે કશોક નાસ્તો કરવો, બાગમાં જવું, એવો અર્થ સામાન્ય રીતે થાય, પણ એક આ બાગમાં જવું એ સિવાયની બીજી વાતમાં તો ખિસ્સામાં ફદિયાં જોઈએ. જ્યારે પહેલી વાર ફરવા જવાનું સૂચન થયું ત્યારે માએ ખાસા પૈસા આપેલા, પણ વારે વારે તો શેના પૈસા મળે, કોણ આપે?

એટલે જ બહાર ફરવા જવાનું ખરું, પણ પૈસા ખરચવાના નહિ એવું કરવાનું; એટલું સમીકરણ ટપભાઈ ટપ શીખ્યા પણ ખરા.

અને એમાંથી આ સભા-સપ્તાહ-કવ્વાલી-નો નાદ લાગ્યો. એક તો સાવ સસ્તું જ નહિ, પણ તદન મફત. પગે ચાલતાં જેટલું કષ્ટ પડે તેટલું જ. અને તેનું વળતર તો ઓસરીમાં જેવા પડ્યા તેવી ઊંઘ આવે છે, વહેલું વાજો વહાણું. ઉપરાંત, ન થાય અપચો કે ન થાય અજીરણ. એ ગિરનારના પાણા પચાવે તેવો કાઠો થાય. ને દરેક વખતે ચાલવું જ પડે એવું પણ નહિ; કયારેક તો કોણ જાણે ક્યાંથી ખટારા આવે અને ખડકી ખડકીને લઈ જાય. આમાંના થોડાક જ હેમખેમ પાછા મૂકી જાય, પણ આમાં તો જેટલો લાભ મળ્યો તે ખરો. ધરમની ગાય; એના તે દાંત જોવાતા હશે? બોખી હોય તો જ ધરમમાં આવે ને!

બીજો લાભ ટપુભાઈને જ્ઞાનવિસ્તારનો મળતો. ટપુભાઈને આમાંથી બધી પુરાણકથા આવડતી થઈ. અવતારો અને પયગંબરોનાં ચમત્કારિક જીવન વિશેની નોંધાયેલી અને ન નોંધાયેલી બધી માહિતી ટપુભાઈની આંગળીને ટેરવે. કઈ યોજનામાં કેટલા લાખકરોડનો કોણે, ક્યાં, ક્યારે ગોટાળો કર્યો એની પૂરી જાણ. ટપુભાઈને ઊંઘમાંથી ઉઠાડીને પૂછો તો હાજર. કયા શેઠશ્રીએ એમના જીવનકાળમાં ક્યાં સખાવત કરેલી, કઈ સંસ્થાના એ કર્તાહર્તા હતા, મહાત્મા ગાંધીને છાનામાના જઈને કેટલા રૂપિયા આપી આવેલા, એની લગભગ તવારીખવારની ખબર ટપુભાઈ પાસેથી નીકળે, અને ખુદ એ શેઠ કે મહાત્મા ગાંધી – બંને જ્યાં શાંતિ સ્વરૂપે બિરાજે છે ત્યાંથી પાછા આવે તો એનો ઇન્કાર ન કરી શકે એવી જડબેસલાક માહિતી.

જ્ઞાનભંડારમાં ટપભાઈએ હમણાં એક નવો વિભાગ પણ ખોલ્યો હતો. સિનેમાનાં નટ-નટીઓની અવરજવર સકારણ કે અકારણ ગામમાં વધી પડી ત્યારથી ટપુભાઈના ફરવા જવામાં સિનેમા બહારની ઠઠમાં ઊભા રહેવાનો પણ સમાસ થવા લાગ્યો. અને એ સત્સંગમાં ટપુભાઈ ઘણું જાણતા થયેલા.

સહુથી મોટો લાભ તો ટપુભાઈને અક્ષરેઅક્ષર યાદ રહે એનો થયો. અને ટપુભાઈની કમબખ્તીની શરૂઆત પણ ત્યાંથી થઈ.

વાત એમ થઈ કે હમણાં ગામમાં આ સભાઓની ભરમાર શરૂ થઈ. એક દિવસે અનેક સભા હોય, અને એકેએક સભા ખાસ્સી ચાર-પાંચ કલાક ચાલે. એક રીતે ટપુભાઈને આનંદ વર્યો, પણ બધી સભાઓમાં હાજરી અપાતી નહિ એનું ભારે દુઃખ પણ થયું. એક ઇલાજ તરીકે ટપુભાઈએ પણ એ ક્રમ રાખ્યો. વક્તા સભા પતાવીને બીજી સભામાં જાય ત્યારે ટપુભાઈ એક એક સભામાંથી નીકળીને સડક માપવા માંડે અને બીજી સભામાં જાય.

આમાં ટપુભાઈ છાપાવાળાની નજરે ચડ્યા. ટપુભાઈ પણ એટલું જાણી ગયેલા કે આ ભાઈ છાપાવાળા છે. છાપામાં આ સભામાં જે બોલાતું તેનો હેવાલ નીકળતાં ટપુભાઈ પોતે નિયમિત પડોશીનું છાપું વાંચે. એમાં આ હેવાલ નીકળે અને એમાં ઘણું આડુંઅવળું હોય. બોલ્યા હોય તે ન હોય અને ન બોલ્યા હોય તે ગોઠવીને મૂક્યું હોય. અને ટપુભાઈનું દિલ ખાટું થાય. એમને કોઈ પક્ષ ન હતો, ન કોઈ એમનો આરાધ્ય દેવ હતો, પણ એમનાથી ખોટું સહન થતું નથી. બોલેલું ફરી જાય કે ન બોલ્યા હોય તેવું છપાય, એની એમને ભારે ચીડ ચડે.

છાપામાં આવું જ કશું ખોટું નીકળ્યું અને ટપુભાઈ ભારે નારાજ થયા. ‘શા સારુ આવું કરવું પડતું હશે?’ એમ એમનું મન એમને પૂછતું હતું. અને એનો કશો જવાબ એમની પોતાની પાસે તો નહોતો. એવામાં એ જ છાપાવાળો ભેટી ગયો. કો’કે આંગળી ચીંધીને બતાવ્યો ને ટપુભાઈ સીધા પહોંચ્યા એની પાસે.

‘તમે આ છાપામાં લખો છો?’

‘હા, કેમ?’

‘ભાઈસા’બ, આવું ખોટું શા સારુ છાપો છો?’

છાપાવાળાને આ જુવાન બધા કરતાં જુદો લાગ્યો. જો સામાન્ય રીતનો ચીલાચાલુ હોત તો ન એણે પોતે દાદ દીધી હોત કે ન પૂછનારે પણ એટલું દર્દ દાખવ્યું હોત. ટપુભાઈની વાત એણે ધીરજથી સાંભળી અને ટપુભાઈ ખરું કે’તા’તા એની એને ખાતરી થઈ. પછી એણે ટપુભાઈનું પારખું પણ કર્યું. જેવું સાંભળ્યું હોય તેવું ટપુભાઈ બોલી જાય, પેલો ટપકાવી લે, અને વગર મઠાર્યે જેટલું છાપવું હોય તેટલું છાપે. ટપુભાઈની પેલાને એટલી પતીજ પડી કે એ હવે નોંધ પણ લેતો નહિ. ટપુભાઈને છાપાના દફતર પર લઈ જાય અને ત્યાં ટપકાવી લે. જેટલું છાપે તેટલું કાનામાતર સમેતનું સાચું બોલાયું હોય એ જ છપાય. બોલતાં બોલી જઈને બોલનાર એમાં ભરાઈ પડ્યો હોય તોય, આ છાપાનો અહેવાલ ખોટો હતો એમ કહેવાની હિંમત ન કરી શકે એટલો સાચો અહેવાલ હોય.

બીજા છાપાવાળા પણ ઘડીભર છક્ક થઈ ગયા અને એ જ કારણે એમણે આના સગડ મેળવવા કોશિશ કરવા માંડી. પગેરું શોધ્યું. અને પછી તો બધા જ ભેગા થઈને અહેવાલ લખવા લાગ્યા. મથાળાં પોતાને ગમતાં બાંધે, પણ મુદ્દા બધા ટપુભાઈ પાસેથી સાંભળેલા.

ટપુભાઈને આમાં છાપાવાળાં કશું ખોટું ન છાપે એટલો જ આનંદ હતો. એમને પોતાને કોઈ પક્ષ ન હતો, કોઈ વ્યક્તિ માટે પક્ષપાત ન હતો, કોઈ માટે રાગ ન હતો, કોઈ માટે દ્વેષ ન હતો.

પણ એમાંથી જ ટપુભાઈ માટેની મુશ્કેલી ઊભી થઈ.

વાત એમ બની કે બધું વૃત્તાંતનિવેદકને ‘એકલાનું જ’ એવું આમાં ઓછું રહ્યું એમ લાગ્યું. આગલી ઓળખાણ કાઢી, ચા-નાસ્તાનું પ્રલોભન ધરી, એમણે ટપુભાઈના કાનમાં, પોતાને લખાવ્યું હોય એ કરતાં સાવ જુદું – અને એટલે જ ખોટું – બીજાને લખાવવાની ફૂંક મારવા માંડી.

પણ એવું તો એ બોલ્યા જ ન હતા!’ ટપુભાઈએ પોતાની મુશ્કેલી કહી.

આ દુનિયામાં હજી આવા ધરમરાજાના અવતાર પાકે છે તે વાત પર મનમાં ને મનમાં બંધુ વૃત્તાંતનિવેદકે થોડો રોષ, થોડો શોક, થોડાક બોલાય પણ છપાય નહિ તેવા શબ્દોમાં લપેટીને ઠાલવ્યો. અને આને હાથ પર લેતાં વાર લાગશે એટલી ગાંઠ વાળીને વાત મૂકી દીધી.

ટપુભાઈને આટલી વાતે ભારે વિહ્વળ કરી દીધા. પોતાને આમાં કાંઈ લેવું-ખાવું ન હતું. જે બોલાતું હતું તે બધું ખરું હતું, ખોટું હતું એની પણ પોતાને ગમ ન હતી. હકીકતમાં એના ખરાખોટાપણા વિશે પોતાના મનમાં ન શંકા હતી, ન કશી ખાતરી હતી. એવો કશો વિચાર જ નહિ કરેલો. ખોટું છપાય તો અનર્થ થાય એવી પણ કશી ગતામગ ન હતી. માત્ર એક લાગણી અત્યંત પ્રબળ હતી મનમાં: કોઈ જ બોલ્યું હોય તેનાથી જરાકે અવળું છપાય એ ખોટું; એવું છાપવું એ કોઈએ પણ ન કરવું જોઈએ તેવું કામ ગણાય. આવું કેમ કરીને ગાંઠ વાળીને બેઠું હશે એવો વિચાર પણ નહિ આવેલો.

આ ભાઈએ આવું સૂચવ્યું એ ખોટું કહેવાય. અને હું એમ કરું એમ કહ્યું એ મારે માટે પણ ખરાબ કહેવાય. કેવો માની લીધો મને?

ટપુભાઈનું મન આમ વિચારઝોલે ચડ્યું. આજ લગી આ ફરવાની વિસ્તરેલી પ્રવૃત્તિનું એકમાત્ર પરિણામ અને ટપ દઈને ઊંઘ આવી જવી એ હતું. આજે નીંદર પણ વેરણ થઈ. થાંભલીએ ટેકવીને પગ નીચે લબડતા રાખીને ટપુભાઈ વિચારઝોલે ચડ્યા.

ખોટું!

પણ ખોટું એટલે શું?

નવાઈ જેવી વાત હતી. ટપુભાઈએ આટઆટલું સાંભળ્યું હતું. મનની પાટી પર અક્ષરેઅક્ષર માંડીને સંઘર્યું હતું. પણ એટલા બધા વિશાળ વિસ્તારમાંય આને ખોટું કહેવાય એવું ઝટ દઈને તારવી શકાય તેવું તો ઘણું ઓછું હતું. બોલનારા એમની ગજાસંપદ મુજબ આ ખોટું એમ ફટ દઈને ગળે ઉતારી દેતા. અને સાંભળનારા કાં તો ગુરુવાક્ય ગણીને એને પટ દઈને ગળે ઉતારી દેતા, કાં તો બતકની પાંખ પર પાણી પડ્યું એમ બધું બોલ્યું ઢોળાઈ જતું, વેરાઈ જતું.

ટપુભાઈને થયું: આ હવા, આ અવકાશ, આટલા વિશાળ બધાંનો સમાસ કરનારા ન હોય, તો આ બધા તીખા, મોળા, ખાટા, ગળ્યા, દાઝતા-દઝાડતા અને ટાઢક આપતા, હસાવતા-મલકાવતા, ક્યારેક ગળામાં ડૂમો બાઝ્યા જેવું કરી દે તેવા, તો ક્યારેક આવું બે માણસ વચ્ચે પણ બોલાય ખરું? – એવો વસવસો પેદા કરે તેવા શબ્દ બધા ક્યાં જાત? સો અને હજારને સંખ્યાની, મગજમાં ઊતરી શકે તેવી, ટોચ માનનાર ટપુભાઈ આ ભાષણો સાંભળીને લાખ અને કરોડની સંખ્યા લગી પહોંચેલા. પણ હવે તો એવું બનતું કે જો ગણવા માંડીએ તો એક સભામાં એક જ વક્તા આટલા શબ્દ તો બોલતો. મોંમાંથી બહાર નીકળેલા શબ્દ કયાં જતા હશે, ક્યાં સમાતા હશે?

ટપુભાઈને ખ્યાલ આવ્યો. નાના હતા ત્યારે માએ ટોકેલા, પગ હલાવતાં. ‘મા મરે!’ અત્યારે પેલા અસંખ્યાસંખ્ય શબ્દ ક્યાં સમાતા હશે એની શોધમાં નીકળ્યા ખરા, પણ અવશ રીતે પગ હાલતા હતા. ‘મા મરે!’

મનને ત્યાંથી પાછું વાળીને મૂળ મૂંઝવણ પર લાવી દીધું.

ખોટું શું?

અને ટપુભાઈને સમજાય નહિ એમ મને એક બીજો કૂદકો માર્યો. ખરું શું? ખોટું નહિ તે ખરું? ખરું નહિ તે ખોટું? એવું બને કે કોઈ વાત ખોટી ન હોય અને ખરીય ન હોય? ના ના, કાં તો ખોટું હોય કે કાં તો ખરું હોય. ત્રીજું કશું તો હોઈ જ ન શકે. રાત હોય કે દા’ડો હોય; અજવાળું કે અધારું હોય.

મારું વા’લું, આ મન પણ કેવું છે? ક્યાં આંબલીપીપળી કરાવે છે?

પણ મૂળ વાત પર આવી જાઓ. ખોટું શું?

એક તો આ ખોટું: કોઈ બોલ્યો છે એમ ન હોય અને એ બોલ્યો કહીએ, એ ખોટું, ધરાર ખોટું.

ટપુભાઈને સમજાયું નહિ, પણ પોતાને કશો હરખ થયો હોય એમ લાગ્યું. પોતે ખોટું ન કર્યું. ખોટું થાય એમાં સાથ ન દીધો. મન હળવું હળવું, ફોરું ફોરું લાગતું હતું.

પણ ત્યાં તો મલકાટ ઊડી ગયો.

કોક જાણે પોતાને ફટકારતું હતું: ‘ફટ ભૂંડા, આમ હરખપદુડો થાય છે તે? શી ધાડ મારી તે રાજીનો રેડ થાય છે? મોટો મીર માર્યો? ડુંગર ખણ્યો? પેલા બોલેલા તે જ તેં બોલી બતાવ્યું. હા, ખોટું બોલવાની ના પાડી. પણ આ તો થાળીવાજું કે પેલી હવે તો વાગે છે ને તેવી ચીંદરડીય કરી શકત. પેલા જે બોલ્યા હતા તે ખરે હતું? હતું?

આનો તો પોતાની પાસે જવાબ ન હતો.

એકાએક ભાન આવવા જેવું થયું. પોતે અભાનમાં જ થાંભલીને બાઝી પડેલો તે કુંભી પાંસળીમાં કઠતી હતી. કોકનું આવું થયું હોત તો પોતે હસ્યા હોત – ખડખડ હસ્યા હોત. હસવા જેવું જ હતું ને? જાણે પાછળ કોક ધોકો લઈને પડ્યું હોય અને આડેધડ હાંલ્લું કે માણસ કશુંય જોયા વિના બસ ધીબે જ રાખતું હોય અને એમાંથી બચવા જેની મળે તેની આડ લઈએ તેવું હતું. ખરું શું એની સમજણ ન પડે એ ખોટું બોલવા-કરવા જેટલું ભૂંડું નથી, પણ અજાણ્યું ને આંધળું બેય બરાબર છે ને? એવું જ આ અજ્ઞાની અને… અને ભલાભોળાનું થાય.

અને બીજું તો આમ જેને થાય તેની ઠેકડી થાય. બોથડની ઠેકડી કરીને ડાહ્યામાં ખપવાનો દુનિયાનો વહેવાર છે એટલું ભાન તો ટપુભાઈને થઈ ચૂક્યું હતું, પણ એ ભાનનો ડંખ જેટલો અત્યારે લાગ્યો તેવો ક્યારેય લાગ્યો ન હતો.

મૂળનો કશોય ખ્યાલ રાખ્યા વિના માત્ર ડાળ-પાંખડાંને જ નજર સામે રાખ્યાં અને બધું જાણ્યું-જોયું એવો ફાંકો રાખ્યો!

ટપુભાઈને ભારે મૂંઝવણ લાગી. જાણે આંટી પર આંટી દઈને કોક ટૂંપો દેતું હોય, બેભાન બનાવતું હોય એવું લાગ્યું. કશું સૂઝતું ન હતું. આ બધું સમજાતું ન હતું, સમજાતું હતું આટલું: પોતાને કશી ગમ પડતી નથી એ. થાકને લીધે ઊંઘી તો ગયા, પણ પહેલાં જેવી ભાર વગરની – ચિંતા વગરની, નિરાંતની ઊંઘ ન આવી. એક ઊંઘે વહાણું ન વાયું. ઝબકી જાગી જવાય. અને જ્યારે જાગે ત્યારે છાતી પર ભાર લાગે. ભૂતપલીત અને જીવજન્નાંતની વાતો તો ઘણી સાંભળી હતી. કેટલીક વાર માનવાનું પણ મન થતું. આ તો આવું કશું નહિ હોય ને?

ટપુભાઈનું મન મૂંઝાયેલું હતું, પણ હાર કબૂલવાની એમની જરાકે તૈયારી ન હતી. મનમાં આવો સવાલ ઊઠે અને પોતાને એનો જવાબ ન જડે એ એક વાત હતી. એ કશું ખોટું કામ ન હતું. જવાબ ન આવડે, ન સૂઝે એને કાંઈ ખોટું ન કહેવાય.

અને ટપુભાઈને એક વાત સમજાઈ ગઈ. આવો સવાલ પોતાના દિલમાં ઊઠ્યો એમાં બીજાનું કોઈનું બૂરું થતું ન હતું.

ટપુભાઈ બારચૌદ કલાકમાં પહેલી વાર મલકાયા.

બીજાનું બૂરું થાય એ ખોટું, એ જ ખોટું,

હૈયા પરથી કોઈએ શિલા હટાવી દીધી હોય એટલી નિરાંત ટપુભાઈને લાગી: હા-આ-આશ.

બીજાનું બૂરું થાય એવું કરીએ, એવું બોલીએ, એવું મનમાં વિચારીએ, એ ખોટું.

*

હૈયામાં ભારેલો બધો ભાર ઠાલવીને ફોરી ફોરી, હળવી હળવી બનેલી વાદળી પવનની આછી થપાટે આકાશના આંગણામાં ગલોટિયાં ખાતી હોય છે અને હસતી હસતી, રમતી રમતી, જાતજાતના આકાર ધારતી હોય છે એવું અત્યારે ટપુભાઈને પોતાને વિશે લાગતું. ભાર ગયો, બોજ હટી ગયો.

અને ટપુભાઈ એમની રોજિંદી યાત્રાએ ચાલ્યા: સભાઓ, ભાષણો. પેલા એક ભજનિકે કેટલી સરળતાથી અને ભોળા ભાવે ગાયું હતું: આ આકાશ જેવડો કાગળ હોય અને દરિયા જેવડા શાહીના દવાત હોય, પણ ઈશ્વરના ગુણ ગાવા હોય તો એ બધુંય ઓછું પડે! રામસાગર પરના તારને ઝણઝણાવતા એ ભોળા જીવને કદાચ ખબર નહિ હોય, પણ જેમ ઈશ્વરના ગુણ લખવા માટે એ સામગ્રી ઓછી પડે તો સાથે સાથે રોજેરોજ આખી દુનિયામાં બોલાતા શબ્દો ઝીલવા માંડવા કે સંઘરવા પણ આ સામગ્રી ઓછી પડે.

અને છતાં એક માણસનું મન આ બધું ઝીલી શકે, સમાવી શકે. બસ, એક પેલો ખ્યાલ રહે – કોઈનુંય બૂરુ તાકીએ, બોલીએ, કરીએ, એ ખોટું – તો મન પરનો ભાર કેટલો ઓછો થાય! શેષનાગને વળી પૃથ્વીનો બોજો લાગતો હશે? મૂર્તિને ફૂલનો ભાર લાગતો હશે?

મનમોરલો થનગનતો ચાલતો હતો.

*

ટપુભાઈ પહોંચ્યા ત્યારે ભાષણ તો ચાલતું હતું. આજે તો વળી બહારગામના જાણીતા વક્તાઓ આવ્યા હતા. ગારુડીની મહુવર જેમ ભલભલા સાપને મુગ્ધ કરીને ડોલાવે છે તેવું આ જીભના જાદુગરો માટે કહેવાતું. ટપુભાઈને હતું: આટલા લોક આટલી વાહવાહ કરે છે તે બધા લોકને બેઠા કરી દે એવું બોલતા હશે. અને લોકને બેઠા કરે એ ખોટું ન હોય, એમાં બીજાની બુરાઈ ન હોય.

સભાજનો વિશાળ પટ પર પથરાઈને બેઠા હતા. એમાં એક ખૂણેથી સ્થાનિક બોલનારને બેસાડી દેવાને માટેનો હલ્લો શરૂ થયો.

ટપુભાઈએ આમને ઘણી વાર સાંભળ્યા હતા. જે બોલે તે નમ્રતાપૂર્વક અભ્યાસીની રીતે; ઘા કરવાની દાનત જ ન લાગે, છતાં બુદ્ધિપૂર્વક વિચારીએ તો સાવ ખરી વાત હોય. પણ મોટા ભાગના લોકોને આ મોળું મોળું લાગે, ટેમ્પો ન જામે. અને એ ઉપરાંત એ લોકના અત્યુત્સાહને પણ સ્પષ્ટપણે બે અક્ષર કહે. સાંભળનારામાંથી થોડાકને જ આ વાત રુચે.

સમજીને જ એ વક્તા બેસી ગયા. અને જાદુગર તરીકે નામના પામેલા બહારગામના વક્તાએ બોલવાનું શરૂ કર્યું.

*

આજે ન જાણે કેમ, રોજ જ્યાં આનંદ આવતો ત્યાં ટપુભાઈનું મન ખિન્ન થઈ ગયું હતું. જાણે મન ડોળાતું લાગતું હતું. એને પોતાને આનું કારણ પૂરેપૂરું સમજાતું ન હતું. સભામાં આવ્યા ત્યારે તો મન ખુશખુશાલ હતું. પણ આ ભાષણોના ધોધમાર શબ્દ જેમ જેમ કાને પડતા ગયા તેમ તેમ મન ડોળાતું ગયું. આ બધાંને ‘ખોટું નહિ’ એવું કહી શકાય? ઊંડેઊંડેથી જાણે કોક જવાબ દેતું હતું: ના. શું ખોટું એવું કોકે કે અવાન્તરે પોતે પૂછ્યું હોત તો જવાબ દેવાની કશી જ તેવડ પોતા પાસે ન હતી.

સભા વીખરાઈ. ‘બરાબર કહ્યું!’ ‘ઠીક સંભળાવી!’ ‘આ છાણના દેવ જોડાની જ પૂજાને લાયક છે!’ એવા અભિપ્રાય સાંભળતા ટપુભાઈ મૂંગે મૂંગા જતા હતા ત્યાં જ પેલા છાપાવાળા ભાઈઓ મળ્યા.

‘અરે ટપુભા, ક્યાં હતા તમે? અમે તો ખોળીખોળીને થાક્યા. અને આમ કેમ લાગો છો? આ કાને શું થયું તે આટલા લાલ લાલ છે?’

‘કાંક કરડ્યું લાગે છે!’

ટપુભાઈને તો કાંઈ કહેતાં કાંઈ દરદ થયું ન હતું. પોતાને કાને કશું થયું છે, કાન લાલ લાલ થઈ ગયા છે એવી ખબર પણ આ છાપાવાળાએ કહી ત્યારે જ પડી. પોતે કાન પર હાથ ફેરવી જોયો; સ્પર્શથી તો કશું જ ફેરવાયું હોય એવું ન લાગ્યું.

‘કાંઈ નથી થયું મને!’ ટપુભાઈ બોલ્યા.

‘અરે ભલાદમી, આ કાન લાલ હિંગળોક જેવા થઈ ગયા છે ને તમે કો’છો કાંઈ નથી થયું! ટપુભાઈ, ટપુભાઈ, તમે પણ યાર, તમે જ છો, હો?’

અને બીજાએ વાતને વાળી.

‘લ્યો, ટપુભાઈ, ચાલો છોને લખાવવા? આજે તો તમારી ખાસ જરૂર પડશે.’

ત્રીજાએ ટાપસી પૂરી.

પણ ટપુભાઈનું મન કાંક જુદી જ રીતે ચાલતું હતું, પેલો નવો પદારથ મનમાં બેઠો હતો: ખોટું એટલે બીજાનું બૂરું. એની જ ગડભાંજ મનમાં ચાલતી હતી. આજે સાંભળ્યું એમાં ખોટું કેટલું, ખરું કેટલું?

મિત્રોના સમજાવ્યાથી એમણે જૂની રીત મુજબ લખાવવાની કોશિશ કરી, પણ આજે જાણે સત ઊતર્યા જેવું હતું. સાંભળેલું મોંએ આવતું હતું, પણ મન એમને બોલતાં વારતું હતું. અને પછી તો બોલાય જ નહિ એવી દશા થઈ. હાથમાં પેન્સિલ પકડીને, બોલે તે લખવા બેઠેલા છાપાવાળા ટપુભાઈના ચહેરા સામું જોઈ રહ્યા.

ટપુભાઈ બોલે નહિ અને એમને કાન વિશેષ અને વિશેષ લાલ થતા જાય. ન ટપુભાઈને સમજાય, ન છાપાવાળાને સમજાય.

આ ટપુભાઈ બોલતા નથી એમ ન હતું, એટલે તો છાપાવાળા માનતા હતા, પણ કોક આને બોલવા નથી દેતું, અને કાન વધારે ને વધારે લાલ થાય છે!

જેણે બીજાને ખોટું કહેવા ટપુભાઈને સમજાવેલા તે ટીકીટીકીને ટપુભાઈને જોઈ રહ્યો હતો. દુનિયાનો અનુભવ એને એક વાત કહી જતો હતો: માન, ન માન, પણ આના મનમાં કાંક જબરી ઊથલપાથલ ચાલે છે. કાંક વળગ્યુંય હોય! આ જોને, એના કાન!

ટપુભાઈથી આ દશા બરદાસ્ત ન થઈ. એની આંખમાં આંસુ આવ્યાં. શું હતું એ સમજાતું ન હતું. તાવ આવતો હશે? આજ લગી ટપુભાઈને આવો કશો જ અનુભવ થયો ન હતો. પણ એમણે અનુભવીઓને કહેતા સાંભળ્યા હતા: ટાઢ વાઈને આવે, કાયા થરથર કાંપે, ગળામાં પાણીનો શોષ લાગે, હાડકાં તૂટે, આંખ બળે, કાનમાં ધાક લાગે; પણ આવું તો પોતાને કશું થતું ન હતું, માત્ર જીવ ચૂંથાતો હતો, અને એય કાંક દેહમાં અવકળા હોય એ કારણે નહિ. દેહને કશું ન હતું. આ જેનું તળું કે વળું જોયું નથી તેવા મનને કારણે હશે.

પેલો બોલનાર ખોટું બોલ્યો હતો. એક નહિ, અનેક વાર એના બોલવામાં માત્ર બીજાને નીચો પાડવાથી, હલકો અને ભૂંડો દેખાડવાની દાનત તરી આવતી હતી. ટપુભાઈના મનમાં આજે આ વાતની ખાતરી થઈ હતી. મનપટ પર એ અંકાયું હતું એની ના નહિ, પણ આગળ જેમ એ ખોટું ન લખાય એ ખાતર બોલાયેલો એક એક અક્ષર બોલી જતા તેમ આજે બોલવા જાય તોય બોલાતું ન હતું, ગળામાંથી અક્ષર જ બહાર ન નીકળે, મહીં ને મહીં ડુમાયા કરે. આ કદાચ એ જ કારણે આંખમાં આંસુ આવ્યાં હશે!

અને આ બધા કહે છે તેમ કાન પણ એટલે જ લાલ થયા હશે! આંગળીના ટેરવાને રંગની ખબર પડે એટલું તો પોતે આંગળીઓ કાન પર ફેરવી તે પહેલાં જાણવું જોઈતું હતું.

*

રોજેરોજ આ અનુભવ થવા લાગ્યો. પેલો બોલવાનું શરૂ કરે અને અહીં ટપુભાઈના કાન રાતા ને રાતા થતા જાય. ટપુભાઈના મન પર એનો ભારે ભાર. એમાં પોતે બીજા કરતાં જુદા છે એવી જાણનો ભાર વધ્યો.

છાપાવાળા હવે પોતાને ‘ટપુભાઈ રાતડિયા’ કહેતા હતા એ વાતની પણ પોતાને જાણ થઈ. હશે, એમને ગમ્યું તે એ બોલે.

એ હવે ‘ટપુભાઈ, આટલું બોલી જાવ ને’ એમ કહેતા નથી. આગળ આવું થયું હોત તો ઊંડે ઊંડે પણ ટપુભાઈને માઠું લાગત; અત્યારે તો એ કહેતા ન હતા એ ગમતું હતું.

સભાઓ ચાલુ જ હતી. ટપુભાઈનું સભામાં જવાનું પણ ચાલુ હતું. ફરવા જવાનો જે કશાય ખરચ વિનાનો વિસ્તાર કર્યો હતો તે પ્રવૃત્તિ ચાલુ જ હતી. હવે વિશેષમાં આ એક ઉદ્વેગ વધ્યો હતો.

બે ખોટી વાત, પણ એમાં વિશેષ હાનિકર્તા કઈ?

ન જાણે ક્યાં ક્યાંથી આવો સવાલ મનમાં આવ્યો હતો. મોટા ખોટાને ટાળવા કે તોડવા નાના ખોટાને ઉત્તેજન અપાય ખરું કે પછી ખોટા માત્રને સાથ દેવો ન જોઈએ?

કોઠાસૂઝે આ સવાલ લગી લાવીને પોતાને જાણે છેહ દીધો હોય એમ ટપુભાઈને લાગતું હતું. આમે એકલરંગી ટપુભાઈ વિશેષ એકલા પડતા હતા. એમાં આ કાન રાતા રાતા થઈ જતા એ તો જાણે પોતાને સરકસના કોઈ હસોડની દશામાં મૂકી દેતું. બોલનાર કાંક બોલે અને સાંભળનારા ટપુભાઈ તરફ ફરે, જુએ: આના કાન કેટલા રાતા થયા? ટપુભાઈના કાનના રાતાપણા પરથી બોલનાર કેટલું જોરદાર, કેટલું ‘ટેમ્પો’વાળું બોલ્યો એવું જાણે માપ નીકળતું. ટપુભાઈના મનની મૂંઝવણનો કોઈને ખ્યાલ પણ આવતો ન હતો.

સભામાં આવે ત્યારથી ‘રાતડિયો આવ્યો!’ એમ બોલાતું થાય; પણ હવે તો રસ્તે નીકળે ત્યારેય ‘ટપુ રાતડિયો’ એમ કાનમૂરિયાં થાય. છેલ્લા એક અનુભવે તો ટપુભાઈના જાણે હજાર હજાર ટુકડા કર્યા હોય એવું ટપુભાઈને લાગ્યું.

એક દુકાન આગળથી ટપુભાઈ પસાર થતા હતા. પોતાના જ ધ્યાનમાં તે ઠેસ વાગી, અને જરા વધારે વાગ્યું. રસ્તા વચ્ચે ક્યાં બેસવું એની મૂંઝવણ થતાં ટપુભાઈ ખોડંગાતા ખોડંગાતા દુકાનને ઓટલે ટેકો દઈ ઊભા અને ઊભા એટલામાં જ દુકાનમાં બોલાતા શબ્દ કાને પડ્યા, અને બસ, કાન લાલ લાલ થઈ ગયા. દુકાનમાં વાતો કરનારાએ આ જોયું અને કશી અકળ રીતે એ વાત કરતા જ બંધ થઈ ગયા.

‘સી.આઈ.ડી.!’ કોક બબડ્યું.

એક તો પગે વાગ્યું હતું એની કળ વળી ન હતી ત્યાં તો આ બીજા ઘા જેવું લાગ્યું. પોતે બીજાની વાતો જાણવાની ઇન્તેજારી રાખનારો હતો, ચુગલીખોર હતો? બીજાની વાતમાં, બીજાના કર્યામાં પોતાને કશો જ રસ ન હતો, પણ કોણ જાણે આ ખોટાનો ખ્યાલ મનમાં ભરાઈ બેઠો છે ત્યારનું નથી મનને ચેન, નથી આરામ, અને બીજાનું બૂરું એ જ ખોટું? ને તો તો પોતે પણ કશું ખોટું કરતો હતો ને?

પગે કળ વળી, પણ મનને કશી કળ ન વળી.’

ત્યાં એને કાને પડ્યું: ‘ઓલ્યા રાતડિયાને દુકાન આગળ ઊભો ન રે’વા દેવો. ને’શ છે! વાણોવાણ દેખાય તો આખો દા’ડો કાગડુંય ન ફરકે! ને’શ!’

ટપુભાઈ ખિન્ન મને ત્યાંથી ખોડંગાતાં આગળ ચાલ્યા; પગ કરતાંય મન વિશેષ ખોડંગાતું હતું.

XII

જયંત ખત્રી

તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ

ઊગતા સૂર્યનાં કિરણોએ લીમડાની ટોચ પર સોનાનો કળશ ચડાવ્યો હતો અને ઝાકળનું ધુમ્મસ વીખરાવા માંડ્યું હતું. લીમડાના થડ આગળથી ચાલી જતી કેડી પર પ્રસાદજી થંભી ગયા. એમની બાજ જેવી ચકોર આંખોએ કસ્તૂરને જોઈ લીધી. એ એક વાર તો લીમડાના થડને ઓથે લપાઈ, પછી દોડીને ભાગી જવા લાગી, ત્યાં પ્રસાદજીએ બૂમ પાડી : ‘એ છોડી, ઊભી રહે!’

કસ્તૂર ઓચિંતી દોડતી અટકી પડી. અને એમ કરતાં, ઝૂલતી વૃક્ષની ડાળે ઊતરી પડતું કોઈ પારેવડું પાંખો પસારી સમતોલપણું જાળવે એમ એણે ઊંચા કરેલા પોતાના બંને હાથની ગતિ અટકાવી, વાળની, લહેરાતી લટોવાળું માથું ઊંચું ફેરવી પ્રસાદજી તરફ બીક અને કુતૂહલથી જોયું.

‘શું કરતી હતી?’

‘કંઈ નહીં,’ કહેતાં કસ્તૂર અસ્વસ્થ બની. ‘તાપણી માટે ડાંખળીઓ વીણતી હતી.’

‘એમ!’ કહેતાં કરડી આંખે પ્રસાદજીએ એના તરફ જોયું, ‘તો બે દિવસથી ફૂલ પહોંચાડવા બંગલે કેમ નથી આવી?’ સૂર્ય જરા વધારે ઊંચે ચડી આવ્યો હતો. અને ‘ચીં ચીં’ કરતું ચકલીઓનું એક ટોળું પ્રસાદજી ઉપરથી પસાર થઈ ગયું.

ત્યાં એક ન બનવાનો બનાવ બની ગયો.

કસ્તૂરની પેલી મોહક મોટી આંખો પર એની પાંપણ ઢળી પડી. એના ગાલ અને કાનની બૂટ લાલ થઈ ગયાં. ધરતી પર અષાઢી મેઘ ઢળે તેમ એની છાતી પર ઝૂલતી વાંકડિયાળી લટોવાળું એનું માથું નમી પડ્યું. લતા વૃક્ષને પડખે ભરાય તેમ એનાં બંને હાથ એની પડખે લપાઈ ગયા. એ કમરમાંથી છેક નીચી નમી ગઈ. જમીન પર ખૂંચી ગયેલા જમણા પગ પર ડાબા પગનો અંગૂઠો ટેકવાઈ ગયો. એક પળમાં કસ્તૂર લજ્જાનું એક સુંદરતમ શિલ્પ બની ગઈ!

સીમાડા વગરના આ સૌંદર્યને જોઈ પ્રસાદજી બેબાકળા બની ગયા. એમણે ઉતાવળે પૂછ્યું : ‘આ તને શું થયું છે, છોડી?’

પણ એ સાંભળવા કસ્તૂર ઊભી ન રહી. દોડતી એ કરેણનાં પીળાં ફૂલોવાળી હરોળ પાછળ અદૃશ્ય થઈ ગઈ.

દેખાઈ ત્યાં સુધી પ્રસાદજીએ એની પાછળ જોયા કર્યું. આંખો આડે અંધારાં ફરી વળ્યાં ત્યારે મનની આંખો સામે કસ્તૂરની લજ્જાની પેલી મોહક અદા કમનીય વર્તુળો રચી રહી… લાલ ગાલ પરનો જાજરમાન ગુલાબી રંગ, મેઘ, આકાશને આવરે એમ કીકીઓને આવરી લેતો – પાંપણોનાં અંધારાં… રંગ, સુગંધ, ગતિ અને સર્જન… બેભાનપણે નિ:શ્વાસ છોડી પ્રસાદજી કેડી પર પાછા ફર્યા.

છેક બંગલાના દરવાજા આગળ એમણે માથું ઊંચું કરીને જોયું – અને જોયું તો વજેસંગ સામે ઊભો હતો.

‘વજેસંગ!’ કહેતાં પ્રસાદજી ટટ્ટાર થઈ ગયા. એમની આંખ ફરી કરડી બની. ‘તું કહેતો હતો ને કે કસ્તૂર બીમાર છે, પણ મેં તો હમણાં જ એને કરેણની વાડ પાસે જોઈ.’

‘જી, એ બીમાર છે!’

‘એટલે?’

‘જી… બીમારી જેવું જ કંઈક…’

‘હું હજીયે ન સમજ્યો!’

‘એને – કસ્તૂરને ”અડવું’ નથી!’ પોતાનો ક્ષોભ છુપાવવા વજેસંગ આડું જોઈ ખાંસી ખાઈ ગયો.

‘એમ!’ કહેતાં પ્રસાદજી બંગલાનાં પગથિયાં ચડવા લાગ્યાં. ‘મારી ભૂલ થઈ… ખરે જ કસ્તૂર હવે મોટી થઈ… ખરું ને!’ ધીરે પગથિયાં ચડતાં એમણે હૉલના બારણા આગળ ઊભા રહી પાછળ જોયું. સામે ફૂલોના વ્યવસ્થિત ક્યારા, નીલગિરિનાં ઝાડ સામેની હરિયાળી પાછળ દેખાતી ટેકરીઓ, ઉપરના આકાશમાં સુસ્ત અને ધીમું ચાલ્યા કરતાં વાદળાંઓની કંટાળાભરી ગતિ! અને કેવું વાતાવરણ! …પ્રસાદજી બંગલામાં જતા રહ્યા.

દાખલ થતાં જ મોટા ઓરડાની ઊભી છતમાંથી લટકતાં પાંચ મોટાં કાચનાં ઝુમ્મર, એની નીચે જૂની ઢબનું સીસમના લાકડાનું કોતરકામવાળું ફર્નિચર. એક મોટું ગોળ ટેબલ, સોફા, ખુરશીઓ, ખૂણામાંના બે કબાટ, બારીઓ આડે લાલ રેશમના પડદા, ચિનાઈ કૂંડામાંના નાનકડાં વિવિધ ફૂલોના છોડવા… એ મોટા ઓરડા પાછળ ત્રણ શયનખંડ, વચમાંનો ચોક અને તેની પાછળ રસોડું, ઉપરના માળ પર એવો જ મોટો ઓરડો, બે બીજા ખંડ અને બંગલાના દરવાજા સામે એક વિશાળ ઝરૂખો – આટલી સમૃદ્ધિ અને આટલી બધી મોકળાશ વચ્ચે પ્રસાદજી વસતા, હાથે રસોઈ પકવતા અને બપોરના એકલા એકલા એક ઓરડામાંથી બીજા ઓરડામાં આંટા માર્યા કરતા. રાતના શાંત અને નીરવ ચુપકી સજીવન બનતી ત્યારે એ પોતાની હંમેશની ટેવ મુજબ નિયમસર બત્તીઓ ઓલવી બિછાનામાં પડતા. એ ગંગાપ્રસાદ તનસુખરામ… ત્રણ પેઢીઓથી સુખ અને સંપત્તિ જેમને વર્યાં હતાં… એ કુટુંબના એ છેલ્લા સંતાનહીન વારસ હતા.

છેલ્લાં પચીસેક વરસથી પ્રસાદજી એકલવાયું જીવન ગુજારી રહ્યા હતા. વીસ વરસની ઉંમરે એમનાં લગ્ન થયા બાદ બે અઠવાડિયાંમાં જ એમનાં મા ગુજરી ગયાં; અને ચાર મહિના બાદ એમનાં પત્ની માવતરે ગયાં તે કોઈ દહાડે પાછાં આવ્યાં નહીં. એનું કારણ કોઈથી કળાયું નહીં. પણ તે દિવસ અને આજની ઘડી – આ પ્રસંગ ઉપર કોઈ પાસે કશી ફરિયાદ કર્યા વિના પ્રસાદજી હિંમતભેર એકલવાયું જીવન ગુજારી રહ્યા હતા. રોજિંદા જીવનની જાગ્રત પળે સદાય કામમાં રચ્યાપચ્યા રહેવું છતાંય વ્યવસાયના આનંદથી અલગ રહીને જીવવું, સમાજની એક અતિ ઉપયોગી અને અગ્રગણ્ય વ્યક્તિમાં ખપવું, છતાં એ જ સમાજના સુખદુઃખભર્યા શ્વાસ અને નિ:શ્વાસથી ન રિઝાવું અને ન દુઃખી થવું – એવો અનાસક્ત ભાવ ધારણ કરી ફરવામાં પ્રસાદજી એક પ્રકારની મોટાઈ માનતા.

આ અરસામાં…

વજેસંગ નવ વરસની કસ્તૂરને લઈ પ્રસાદજીના ગામમાં આવી વસ્યો. કસ્તૂર છેક ત્રણ વરસની હતી, ત્યારે એની મા મરી ગઈ અને વજેસંગે એને ઉછેરીને મોટી કરી.

પ્રસાદજીના ગામમાં વજેસંગ અને કસ્તૂર નવી જ ઢબે રહેવા લાગ્યાં હતાં. વજેસંગ ખેતરોમાં મજૂરી કરતો; ખેપિયો થઈ ગાઉના ગાઉ દોડતો અથવા ચોકિયાત બની કોઈનો ઢોરવાડો આખી રાત જાગીને સંભાળતો અને કસ્તૂર એના નાનકડા પડછાયા જેવી એની પાછળ પાછળ ભમતી. ખેતરોમાં એ નાજુક પતંગિયું બની લહેરાતી ઊડતી, તો કોઈ વાર સવાર અને સાંજ વચ્ચે એના બાપ સાથે દસ–બાર ગાઉની મજલ કાપી આવતી!

કોઈ અંધારી વાદળઘેરી રાત હોય, પેલી ટેકરી પાછળના ગીચ જંગલમાં દીપડાઓ ગર્જતા હોય, શિયાળવાં રડતાં હોય ત્યારે વંડાની કોટડીના ખૂણામાં એક તાપણી આગળ ધાબળી ઓઢી કસ્તૂર ઝીણી ઝીણી ડાંખળીઓ તાપણીના અંગારામાં નાખતી. અને અનિમેષ નેત્રે ભભકતી જ્વાળાઓ તરફ જોતી, ઝોકું ખાઈ સૂઈ જતી! ત્યારે વજેસંગ ખભે બંદૂક, હાથમાં કડિયાળી અને ભેટમાં કટારી ઘાલી ઢોરોની ચોકી કરતો.

મોત સાથે સોબત કરવી પડે એવી બેફામ અને લાપરવા જુવાની વજેસંગે જંગલમાં વિતાવી હતી. માઝા મૂકતી, ઘૂઘવતી, વહેતી નદીઓમાં ટેકરીઓના માથાડૂબ ઘાસપાથર્યા ઢોળાવમાં અને અંધારાંને ઓથમાં સાચવતી ગીચ ઝાડીઓમાં ચૂપકીથી રાહ જોતા મોતનો અનેક વાર ભેટો કરી વજેસંગે પોતાની માણસાઈ ખીલવી હતી. ડુંગરાની ધાર જેવી વિશાળ છાતી, પર્વતના શિખર જેવી માથાને ધારણ કરાવતી ગુમાનભરી અદા, થાપ ન ખાય એવી બાજ જેવી નિશ્ચિંત અને ચકોર નજર. જગતના જીવતા જીવો તરફ નિષ્પાપ અને બાલિશ નજર ફેંકતો વજેસંગ આજની મજા આજે જ માણતો. આવતી કાલ કપરી આવે તો તેને પહોંચી વળવાની પોતાની તાકાતમાં એને પૂરો વિશ્વાસ હતો.

એક સમીસાંજે ટેકરીનો ઢોળાવ ઊતરતાં, વજેસંગની બાજુમાં લપાતી અને શેરડી ચાવતી કસ્તૂરને પ્રસાદજીએ ધારીને જોઈ.

‘છોડી ફૂટડી છે!’ એમણે વજેસંગને કહ્યું.

વજેસંગે હસીને ઉત્તર વાળ્યો : ‘જેવી છે તેવી, શેઠજી, એ છે એટલે ઘર છે. એ ન હોય તો હું પણ ન હોઉં અને ઘર પણ ન હોય!’

‘ઘર?’ પ્રસાદજીએ હસીને, સિફતથી પોતાની બેચેની છુપાવી. ‘હેં છોડી તારું નામ શું?’

‘કસ્તૂર.’

‘પેલું ઝૂંપડું એ તારું ઘર છે, ખરું?’

‘હં!’ કહેતી શેરડીનું છોતું મોઢામાંથી કાઢ્યું અને પ્રસાદજી તરફ તાકીને જોઈ રહેતાં પૂછ્યું : ‘કેમ?’

‘અરે, કેમ શું? આવ મારી સાથે, ઘર કેવું હોય તે બતાવું.’ તે સાંજે પહેલી જ વાર પ્રસાદજી વજેસંગ અને કસ્તૂરને પોતાને ઘેર લઈ ગયા.

બીજા દિવસથી પ્રસાદજીએ વજેસંગને પોતાની કાયમી નોકરીમાં રાખી લીધો. અને તે દિવસથી કસ્તૂર સવારસાંજ પ્રસાદજીને બંગલે પૂજાનાં ફૂલ પહોંચાડતી થઈ ગઈ અને સવાર અને સાંજ પ્રસાદજી વહાલથી કસ્તૂરને બોલાવતા અને હસી હસીને એની સાથે વાતો કરતા.

પ્રસાદજીના સૂના સૂના બંગલાને કસ્તૂર ગજવવા લાગી.

‘તને કેટલી વાર કહ્યું છે કસ્તૂર, કે તારે રસોડામાં ન જવું, ગંદા ધૂળવાળા પગ લઈ સોફા પર બેસવું નહીં. તું કોઈનું કહ્યું માનતી જ નથી, કેમ?’ ઘણી વાર પ્રસાદજી કસ્તૂરને મીઠો ઠપકો આપતા.

‘નહીં માનું જાઓ, હું મારે ફાવે તેમ કરીશ!’

‘આવું બોલાય કે!’ પ્રસાદજી ગુસ્સે થયાનો દેખાવ કરતા ત્યારે માથું એક બાજુ નમાવી પેલાં મોટાં હરણ જેવાં નેત્રોથી એકીટશે એની સામે જોઈ રહેતાં. કસ્તૂર હાથની કોણીઓ પેટમાં દબાવી વાંકું વળી જોરથી હસી પડતી અને કહેતી : ‘અમે તો બોલીએ પણ, વળી?’ અને ફૂદડીઓ લેતી, નયનો નચાવતી, અચાનક અંદર આવી પડેલું પતંગિયું બારી વાટે બહાર ઊડી જાય એમ એ ઓરડા બહાર દોડી જતી!

લાંબા રખોપા અને મોટી મહેનત પછી આંબાનું ઝાડ પહેલી વાર મોર ખીલવે એમ કસ્તૂર હવે (શાસ્ત્રોમાં જેનાં વખાણ લખ્યાં છે એવી) સ્ત્રી બની હતી; એવું પ્રસાદજીને આજે ઓચિંતાનું ભાન થયું.

ઊઘડતા પ્રભાતની ખુશનુમા હવા વચ્ચે, લીમડા અને વડની ફરતી ઘૂમરી લેતાં ઝાકળનાં વાદળાં નીચે, મોહિનીના અવતાર જેવી કસ્તૂરની ઉન્માદભરી અદા જોઈ પ્રસાદજી અકળાઈ, મૂંઝાઈ ગયા હતા. એ ગૂંગળામણ હજી ટળી નહોતી. પ્રસાદજી સોફા ઉપરથી ખુરશી પર અને ખુરશી પરથી પલંગ પર અને ત્યાંથી ઊઠી ઝરૂખામાં આવી ઊભા.

‘કસ્તૂરને હવે ઠેકાણે પાડવી પડશે’ એવું મનમાં કહેતા, સામેની ટેકરીઓના હરિયાળા ઢોળાવ પર એમની નજરને ગુમાવા દઈ, લાંબા સમય પછી પ્રસાદજીએ સ્વસ્થતા મેળવી.

આ બનાવ ઉપર એક અઠવાડિયું ફૂંકાઈ ગયું.

શુક્રવારની રાતના પ્રસાદજીએ વજેસંગને પોતાને બંગલે બોલાવી પોતાની યોજના રજૂ કરતાં, કસ્તૂરને ક્યાં, ક્યારે એને કોની સાથે પરણાવવી એની વિગતવાર વાત કહી.

‘નરપત સાથે?’ વજેસંગે પૂછ્યું.

‘કેમ નરપત શું ખોટો છે?’

‘…ના, ના… ખોટો નથી!’

‘ત્યારે?’

‘કંઈ નહીં… કસ્તૂરને ઠેકાણે પાડવાની તમે ચિંતા સેવો એટલી મોટાઈ, પણ…’ કહેતાં વજેસંગ કઠેકાણાનું હસ્યો. ‘હું એટલું સમજું કે કસ્તૂર પરણીને જે ગામમાં રહે ત્યાં હું રહું. એને મારી આંખથી અળગી હું ન કરું.’

વજેસંગ તરફ જોતાં પ્રસાદજીના મોઢા પર હંમેશ તંગ રહેતી કડવી રેખાઓ ઢીલી થવા લાગી :

‘પણ નરપત આ ગામ છોડી બીજે ક્યાં જવાનો હતો? એ તો મારો નોકર છે ને?’

‘હા.’ કહેતો વજેસંગ પોતાના વ્યક્તિત્વને ન છાજે એવી રીતે ગંભીર બની ગયો.

‘તોય એને એટલું કહી દેજો કે કસ્તૂરને કોઈ કાળે હું મારી નજરથી દૂર નહીં કરું!’

ગાદી-તકિયે બેઠેલા પ્રસાદજીની બાજુની પેટી પર પડેલા બે ‘કૅન્ડલ લૅમ્પ’નો પ્રકાશ સામે ગાલીચા પર બેઠેલા વજેસંગ પર રેલાઈ રહ્યો હતો. એવે રાતને ટાણે વજેસંગનો પડછાયો ગાલીચા પર લંબાતો છેક ઊમરા સુધી પહોંચી ગયો હતો. એ પડછાયા પાછળ દોડતી પ્રસાદજીની નજર બહારના ચુપકીભર્યા વાતાવરણમાં વીખરાઈ ગઈ – ગુમાઈ ગઈ, દર્શનહીન બની ગઈ!

એક મહિનો રહીને નોરતાં આવ્યાં. પ્રસાદજી બીમાર પડ્યા – અસ્વસ્થ રહેવા લાગ્યા. નરપતને કપાસ અને મગફળીના વેચાણ માટે બહાર જવું પડ્યું… અને એમ કરતાં એક વરસ વીતી ગયું… અને પેલી ખુરશી પરથી ઊભા થતાં પ્રસાદજીએ નિર્ણય કર્યો. ત્યાર બાદ પાકા દોઢ વરસે એમણે કસ્તૂરને નરપત સાથે પરણાવી.

લગ્નને બીજે દિવસે પ્રસાદજીએ નરપતને બંગલે બોલાવ્યો. પોતાના મોઢા ઉપરના કોઈ ભાવો બદલ્યા વગર પૂરી ગંભીરતાથી પ્રસાદજીએ વાત કરી : ‘નરપત, તારા બાપે એની આખી જિંદગી આ બંગલે નોકરી કરીને વિતાવી છે, મરકીમાં તારી મા અને તારો બાપ એક જ દહાડે ગુજરી ગયાં, ત્યારે તું છેક જ નાનો હતો. અને આ જ કુટુંબે આ જ બંગલામાં તને ઉછેરીને મોટો કર્યો છે. તારાં લગ્ન કરાવી આપી આ કુટુંબની છેલ્લી ફરજ મેં બજાવી છે… ના… ના… વચ્ચે બોલીશ નહીં…! મેં તારે માટે બીજી પણ એક સગવડ કરી રાખી છે. નદીની ભેખડ પરની આપણી વાડી છે ને એનો ડેલો સારો સ્વચ્છ છે. એ ડેલા પર એક નાનકડી બંગલી છે. મેં તે ખાલી કરી રખાવી છે અને હવેથી તું ત્યાં રહેવા જજે. વધારાનું રાચરચીલું કંઈ જોઈએ તો તે માટેના પૈસા હમણાં તું તારે ખાતે લખી મારી પાસેથી ઉપાડજે, સમજ્યો?’

‘શેઠજી, આ ઉપકાર…’ કહેતો નરપત પ્રસાદજીને પગે પડવા જતો હતો તેને તેમણે ઊભા થઈને ખભો પકડીને રોક્યો.

‘રહેવા દે– રહેવા દે–જા. હવે! મારો પૂજાનો સમય થયો.’

*

કસ્તૂરના વિવાહ બાદ વિવિધ ઋતુઓના વિવિધ રંગ અને સુગંધના મિજાજની સવારી પસાર થઈ ગઈ!

એકેએક ઋતુ એક નવો ઓપ કસ્તૂરની જુવાની પર ચડાવતી ગઈ. એના ઘરની બાજુમાંથી વહેતી નદી, સામે પારના કાંઠાની ટેકરીઓના ઢોળાવ પરની વનરાજી, ઘર-આંગણામાં ઝૂલતાં મોટાં વૃક્ષો, કૂવા આગળના ફૂલ-ક્યારાઓ, સવારે અને સાંજે લપડાક મારીને અડપલાં કરતી પવનની લહેરીઓમાં કલ્લોલતાં પક્ષીઓ… એ બધાંને અડી જતી, કોઈક વાર એ બધાંને પોતાની ઉન્માદભરી લાગણીઓમાં સમાવી દેતી કસ્તૂરની જુવાની દિવસે દિવસે વધારે મસ્ત અને વધારે બેકાબૂ થવા મથતી હતી.

એક સાંજે પ્રસાદજી એમના સફેદ ઘોડા પર ટેકરીનો ઢોળાવ ઊતરી રહ્યા હતા ત્યારે એમણે નદીકિનારે કસ્તૂરને એક મોટા પથ્થર પાછળથી હળવે પગલે ઓઢણીનો છેડો કમરમાં ખોસતી અને પાટલી વાળતી આગળ આવતી જોઈ. એનાં વિહ્વળ નયનોનાં તેજ અત્યારે આથમતી સંધ્યા બની ઢળી પડ્યાં હતાં. વીખરાયેલા વાળની લટો ફાવે તેમ હવામાં ઊડી રહી હતી. એના બાહુઓની ક્રિયામાં ગતિ કરતાં શિથિલતા વધારે જણાતી હતી. એ દોડતી નહોતી દેખાઈ તોય એનો શ્વાસ ભરાઈ આવ્યો હોય એમ એની હાંફતી છાતી એના કમખાને તંગ કરી રહી હતી. એ હજી દસેક ડગલાં આગળ વધી નહીં હોય ત્યાં એની પાછળ નરપત દેખાયો. એની ઝીણી ઘાટીલી આંખો બન્ને ખૂણે લાલ બની હતી, એના હોઠ ભીના અને ફૂલી ગયેલા દેખાતા હતા. એના બાહુ શિથિલ બની એને પડખે લટકી રહ્યા હતા.

એ બંનેની નજર પ્રસાદજી પર ગઈ, ત્યારે પ્રસાદજીએ ડોકું ફેરવી લીધું. લગામનો એક જબ્બર આંચકો મારી એમણે ઘોડાને મારી મૂક્યો.

રાતના વાળુ વખતે નરપતે કસ્તૂર આગળ વાત કરી :

‘શેઠજી આપણને જોઈ ગયા…’

‘અહં… હં… હં…’ કહેતી કસ્તૂર હસી પડી; એના હાથમાંનો કઢીનો વાટકો છલકાઈ ગયો.

‘એમ! હવે બીજી વાર શેઠજીની સંભાળ રાખીશું, એથી નજરે જ ન પડીએ ને!’ કહેતી કસ્તૂરે પોતાની નાજુક હડપચી ઘૂંટણ પર ટેકવી પોતાનું બધું જ વહાલ નજર મારફત નરપત પર ઢાળ્યું.

‘ના, એમ નહીં!’ કહેતાં નરપતે ઊંચું જોયું. એનો ચહેરો ગંભીર બની ગયો હતો.

‘ખુલ્લાં મેદાનોમાં તને… ના, ના… આ ઘેલછા હવે તારે છોડવી જોઈએ… શું?’

કસ્તૂરે શરમથી બે ઘૂંટણ વચ્ચે માથું સંતાડ્યું!

રોજ સાંજે ફરીને પાછા વળતાં કસ્તૂરની ખબર કાઢવાનો પ્રસાદજીએ વ્યવસાય બનાવી મૂક્યો હતો. આથમવાની તૈયારી કરતો સૂર્ય ક્ષિતિજને ચુંબન લે એવે સમયે એ આવી પહોંચતા. ‘સારું છે!’ એવો જવાબ કસ્તૂર પાસેથી મળે નહીં ત્યાં સુધી પ્રસાદજીનો સફેદ ઘોડો ત્યાંથી ખસતો નહીં. ડેલાના દરવાજામાં મંડાઈ ગયેલી પ્રસાદજીની આંખો બહાર નીકળી કસ્તૂરની નજર સાથે અફળાતાં તરત જ ઢળી પડતી અથવા એમનું મોઢું બાજુમાં ફરી જતું. સભ્યતા, શિષ્ટાચાર અને વાલીપણાના સંતોષ ખાતર પ્રસાદજી ‘સારું છે!’ એટલું સાંભળીને જતા રહેતા.

પણ પ્રસાદજીની અને કસ્તૂરની આંખો અથડાતી ત્યારે ઘડી એકના અંશ માટે કસ્તૂરનાં ગાત્ર શિથિલ થઈ જતાં.

આ બાજુ પ્રસાદજીનો ઘોડો વાડી બહાર દોડી જતો; બીજી બાજુ ખીચડીનું આંધણ મૂકતી કે કઢી વઘારતી વિહ્વળ બની ગયેલી કસ્તૂરથી કોઈ ને કોઈ ભૂલ થઈ જતી.

હાથમાં જે કંઈ હોય તે – કડછીસાણસીનો એ રોષથી ફાવે ત્યાં ઘા કરતી. મોટા રાંધણિયાથી ચારે દીવાલો, છત અને ભોંય, બધી દિશામાંથી એની પર ભીંસાતાં એ અનુભવતી. આટલો ઉકળાટ, આટલી વિહ્વળતા, આટલી બેચેની… છિન્નભિન્ન થઈ ગયાની આટલી સભાનતા, ઘડીના અમુક અંશ દરમિયાન જન્મી પડતો આ અનુભવ!

રોજ ને રોજ એ જ સુરીલી સંધ્યા, એ જ ઘોડેસવાર, એ જ પ્રશ્ન, એ જ જવાબ, એ જ આંખોની અથડામણ અને એ જ ઉલ્કાપાત. બસ આટલું જ… આટલું જ. અને આટલાથી ઉન્મત્ત લાગણીઓ દોડી આવતી અને એ સીમાડાની દીવાલ સાથે અફળાઈ છિન્નભિન્ન થઈ જતી!

અને દરરોજ અંધારું થઈ ગયા પછી વજેસંગ કસ્તૂરની ખબર પૂછવા આવતો, ડેલા બહાર ખાટલો ઢાળી બેસતો. બેસી જ રહેતો. એને કોઈ બોલાવે નહીં, તો પોતાની મેળે ભાગ્યે જ એને કંઈ બોલવાનું હોય! ડેલાનાં કમાડ આગળ કંતાનની ખુરશી પર પડ્યે પડ્યે નરપત એને જોઈ રહેતો. કસ્તૂર કામમાંથી પરવારી બાપ આગળ… એની અડોઅડ ખાટલે બેસતી અને બાપ–દીકરી વાતે ચડતાં, ઘણી વાર નરપતની હાજરી ભૂલી જતાં!

રાત્રિનાં અંધારાં ઠલવાયાં હોય અને બધે જ ચુપકી ફરી વળી હોય ત્યારે ઉપરના અવાક્ તારાઓ જેવો નરપત એમની જેમ જ વારેઘડીએ આંખોની મીટ મારતો ચુપચાપ બેસી રહેતો. સારાયે દિવસમાં ઢસરડામાંથી ફક્ત બેત્રણ કલાક મળતી ફુરસદ દરમિયાન એની જુવાનીને વ્યવસાયહીન અને કંટાળાભરી કલ્પનાઓમાં ફરજિયાત ટહેલવું પડતું!

રાત્રે દસ વાગ્યે પ્રસાદજીને ત્યાં હિસાબ આપવા અને ચોપડા લખવા એને જવું પડતું.

‘અરધી રાતના, રોજ ને રોજ એવું શું કામ તમારા વગર અટકી પડ્યું છે?’ કસ્તૂર રોષથી પૂછતી.

‘એય કામ કરવું પડે… નોકરી મંડાવી છે, કંઈ રમત વાત નથી! પણ…’

‘પણ શું?’

‘કંઈ નહીં!’ કહેતાં જમણા પગના અંગૂઠાથી નરપત બેસતો એ ખાટલાને ઊંચો કરી, હાથથી કઢંગી રીતે ઊંચકી એને ઓટલાની બાજુમાં ફેંકતો.

કસ્તૂર આ બળાપો ન સમજે એટલી ભોટ નહોતી. ‘એમ કે?’ એનાથી બોલાઈ જવાતું.

કોઈ વાર બંને એ વાત હસીને ભૂલી જાતાં, તો કોઈ વાર રોષમાં બંને છૂટાં પડતાં.

અને એમ એ બંનેની જુવાની બેફામ મસ્તીથી થાકી જતી – લોથ થઈ જતી… લાગણીઓનાં પૂરથી ઊભરાતી જીવનની મજલ કાપ્યે જતી હતી!

રાતે ચોપડા લખતી વખતે પ્રસાદજી સિફતથી નરપત પાસેથી એના રોજિંદા જીવનની નાની નાની વિગતો કઢાવતા. કસ્તૂર વિશે કોઈ એવી વિગત નહોતી કે જે એ નહીં જાણતા હોય. નરપત અને કસ્તૂરનું દાંપત્યજીવન ક્યાં સુખદ રીતે ભેગું થતું અને ક્યાં અથડાતું તેની નોંધ પ્રસાદજી પાસે હોય જ.

કોઈક સાંજના એની ખબર પૂછ્યા પછી આગલા દિવસના બનાવનું આડકતરું સૂચન કરતાં પ્રસાદજી કોઈક વાર કસ્તૂરને મીઠો ઠપકો આપવાનું ભૂલતા નહીં.

‘હાય હાય! આ આપણે ઘરમાં રહીએ છીએ કે ગામના ચોરામાં!’

‘કેમ?’ નરપત આશ્ચર્યથી પૂછતો.

‘કેમ શું – મારી જુવાની પર તમારા શેઠનો એટલો ચોકીપહેરો મારાથી સહેવાતો નથી!’

‘તું તો ગાંડી છો – શેઠે તો તારી સામે ઊંચી આંખે જોયું પણ નથી!’

‘તે જ તો કહું છું, કે કેમ નથી જોતા? તમારી પાસેથી વિગત મેળવે છે તે મને કાં નથી પૂછતા? તમે એમના દીકરા અને હું… એમની…’ કહેતાં કસ્તૂરનાં ગાત્ર શિથિલ થવા લાગતાં, એની હાથની આંગળીઓ કંપી રહેતી. એની આંખોમાં પેલી ઘડીના અંશનો ભય આવી બેસતો. એ જરા વધારે ઊંચા સાદે બોલતી : ‘જો જો હોં, એક દહાડો હું તમારા શેઠની વલે કરીશ! તમે બંનેએ મને નથી ઓળખી!’

શરદપૂનમની રાતના કસ્તૂર રાસડા રમીને મોડી રાતે નરપત સાથે વાડીએ પાછી ફરી રહી હતી.

મધરાત વીતી ગઈ હતી. ચુપકીના સરોવર પર ચાંદની મેઘ બનીને વરસી રહી હતી. નીરવતા પ્રશ્નો પૂછતી હોય એમ રાત્રિના અણઓળખ્યા અવાજ ચારે તરફથી આવી રહ્યા હતા. કેડી પર કસ્તૂર નરપતની અડોઅડ ચાલી રહી હતી. વડલાના અંધારામાં એ બંને પ્રવેશ્યાં, ત્યાં કસ્તૂરે ઓચિંતાના નરપતને ખભે ચૂંટિયો ખણ્યો. નરપત ઝડપથી ફર્યો અને બંને હાથમાં કસ્તૂરને ઝીલી લીધી. આ સુંદરીના ધડકતા હૃદયને પોતાની નજીક – છેક જ નજીક લાવવા એણે જોરથી એને છાતીસરસી ચાંપી. કસ્તૂરથી એક ઊનું નિ:શ્વાસભર્યું સ્મિત છેડાઈ ગયું.

ત્યાં… એવી જ ઓચિંતી ઝડપથી નરપતના હાથની પકડ છૂટી ગઈ. કસ્તૂર અતૃપ્તિનો ઢગલો બની જમીન પર ઢળી પડી.

‘શું છે પણ–?’

‘તેં સાંભળ્યું’, નરપતે ચારે તરફ જોતાં કહ્યું, ‘મેં ઘોડાના ડાબલા વાગતા સાંભળ્યા. જાણે કોઈ મારતે ઘોડે આપણી તરફ ધસી આવતું હોય!’

કસ્તૂર એક સપાટે ઊભી થઈ વડલાના અંધારા બહાર નીકળી ગઈ. નરપતે દોડી જઈને ઓઢણીનો છેડો પકડવાનું કર્યું; પણ કસ્તૂરે વાંકા વળી એની નેમ ચૂકવી : ‘હવે રહેવા દ્યો… રહેવા દ્યો…!’ કસ્તૂર રોષથી બોલી. ‘એ ઘડી તો ક્યારની વીતી ગઈ!’ એણે આગળ ચાલતાં, પોતાનો બધો અણગમો આંખમાં એકઠો કરી, વાંકા વળી નરપત તરફ જોયું અને ફરી બોલી : ‘તમે તો આકાશમાં સફેદ ઘોડા ઊડતા જોયા! એવા છો ભીરુ તમે! મોકો ન ઓળખે એ મરદ શા કામનો?’

ઘર આગળ આવતાં જ ખાટલા પર વજેસંગ બેઠેલો દેખાયો. એને જોતાં જ નરપતની આંખે લોહી ચડી આવ્યું.

‘તને તો બહુ મોડું થયું કંઈ, કસ્તૂર!’ વજેસંગે પૂછ્યું.

‘હં…’ કહેતી બાપની હાજરીની ઉમળકાભરી નોંધ લીધા વિના કસ્તૂર ડેલામાં પેઠી અને બાપ ન સાંભળે એવા ધીમા અવાજે બબડતી બોલી : ‘બધી વાતે મોડું થયું છે સ્તો!’

નરપત ખાટલા સામે ઊભો રહી વજેસંગ સામે તાકતો ઊભો; પણ વજેસંગને કશું કહેવાનું નહોતું અને નરપતને કશું પૂછવાનું નહોતું, એટલે એ પણ કસ્તૂર પાછળ ડેલામાં દાખલ થયો. અને વજેસંગને એમ જ ખાટલા પર બેઠેલો રહેવા દઈ એણે ડેલાનાં ભારે કમાડ બંધ કર્યાં. અને જોરથી ખખડાવીને અંદરથી સાંકળ મારી.

મેડી પર બિછાનામાં સૂતાં નરપતે કસ્તૂરને બાજુમાં લીધી અને પંપાળી… રાત્રિની ઘડીઓ શ્વાસ અને નિ:શ્વાસ બની ઊડવા લાગી… આટલો બધો પરિશ્રમ કોને રીઝવવા!  આ પસીનો, અને… ઘડિયાળના ‘ટક્ ટક્’ સાથે હૃદયના ધબકાર લમણે વાગી રહ્યા!

શરદપૂર્ણિમાની કૌમુદી એના રૂપેરી યૌવનથી જગતને આંજી નાખવા નીકળી પડી હતી. બાજુમાં સૂતેલા નરપતની જેમ જગત પણ થાક, કચવાટ અને ચિંતાથી બેડોળ સ્વપ્નો જોતું ઊંઘમાં પડ્યું હતું. કોઈક જ ભાગ્યશાળી આ અવસરની રાહ જોતું, સદા જાગ્રત અને ધન્ય બની, વરસમાં એક જ વાર ટહેલવા નીકળતા ચાંદનીના રૂપેરી યૌવનને બારી વાટે નીરખી રહ્યું હતું!

‘આવી રાતે જુવાન હોય તેને ઊંઘ કેમ આવે?’ એવો વિચાર કરતી કસ્તૂર મેડીની બારી આગળ ઊભી હતી ત્યારે અચૂક ઘોડાના દોડવાનો અવાજ સંભળાયો. અચૂક ચોક્કસ! નદીને પેલે કાંઠે ટેકરીના ઢોળાવ પર, રૂપેરી ઘાસને ખૂંદતો સફેદ ઘોડો પસાર થઈ ગયો. એણે પેલા મોટા પથ્થર આગળ વળાંક લીધો અને ફરી ટેકરી ચડવા લાગ્યો.

દૂરની વનરાજીમાં દીપડાની ગર્જના સંભળાઈ. ઘોડાના ડાબલાનો આછો અવાજ… પછી ચુપકી ને અંતે બંદૂક ફૂટ્યાના અવાજ. નદીની ભેખડોમાં અને ટેકરીઓના ઢોળાવ પર એ અવાજ સંભળાયો. દીપડાની ગર્જના દૂર અને દૂર થતી સંભળાઈ… અને ફરી એ જ ચુપકી – જાણે અવાજ પોતે વિસ્તૃત બનતાં ચૂપ થઈ ગયો હોય એવી અકળાવે, ગૂંગળાવે એવી સર્વવ્યાપી ચુપકી! ચાંદની, યૌવન, તાકાત અને ચુપકી! કસ્તૂર એક ઊનો નિ:શ્વાસ છોડી બિછાના તરફ ફરી.

સવારના ઊઠતાંની સાથે જ કોઈ દેખીતા કારણ વગર કસ્તૂરનું મન દુભાઈ ગયું. ફક્ત આદતના જોરે એ ઘરના રોજિંદા કામમાં પરોવાઈ અને ગુમાયેલી મનોદશામાં એણે બપોર ગાળી નાખ્યા. મધ્યાહ્ન નમવા આવ્યો ત્યારે કશી જ નેમ વગર ધોવાનાં કપડાંની ગાંસડી ઉપાડી એ બહાર નીકળી.

મોટા પથ્થરને અઢેલીને બેસતાં એણે ચારે તરફ દિશાશૂન્ય નજર કરી. આખરે ટેકરીના ઢોળાવ પર વૃક્ષોના લંબાતા ઓળા પર એની નજર ઠરી ગઈ. કશુંક યાદ આવ્યું ન આવ્યું ત્યાં ઢોળાવ પરનાં અજવાળાં અને અંધારાંમાં દોડતો સફેદ ઘોડો દેખાયો. કસ્તૂર બીજો કોઈ વિચાર કર્યા વગર પાણીમાં કૂદી પડી અને તરીને પેલે કિનારે આવી બેઠી.

સફેદ ઘોડો છેક નજીક આવી પહોંચ્યો ત્યારે એ કપડાંની ગાંસડી છોડવા લાગી.

‘કસ્તૂર આ વખતે?’ પ્રસાદજીએ આગળ આવીને પૂછ્યું.

‘બીજું કંઈ કરવાનું નહોતું એટલે કપડાં ધોવા નીકળી,’ એણે પ્રસાદજી તરફ માથુંયે ઊંચું કર્યું નહીં.

‘હં!’ કહેતાં પ્રસાદજીએ ઘોડાને એડી મારી, અને જતાં જતાં પૂછતા ગયા : ‘તે આ કાંઠે કપડાં ધોવા કેમ આવી, ભલા?’ ઓઢણીને પાણીમાં ઝબોળતાં કસ્તૂરે ઝડપભેર અદાથી માથું ઊંચું કરી હસીને પાછળ જોયું. એનું હાસ્ય ખસિયાણું પડ્યું, ઘોડેસવાર ક્યાં? – કેટલોય દૂર નીકળી ગયો હતો!

સૂર્ય નમતો ગયો અને ટેકરીના ઢોળાવ પરથી લપસતાં લપસતાં એના ઓળા છેક નદીનાં પાણી સુધી આવ્યા. એવા રોજના ટાણે પ્રસાદજી પાછા ફર્યા ત્યારે કસ્તૂર કિનારે ઊભી હતી. માથાના ધોયેલા વાળને એણે હવામાં ફાવે તેમ નાચવા છૂટા મેલી દીધા હતા.

‘તું હજી ગઈ નથી?’ પ્રસાદજીએ નજીક આવતાં પૂછ્યું.

‘ના, કેમ?’

‘કેમ એટલે? મોડું નથી થતું! અંધારાં હમણાં ઊતરશે!’

‘આજે અજવાળી બીજની રાત છે!’

‘તે ચાંદનીમાં ટહેલવા નીકળવું હશે!’ પ્રસાદજી બોલ્યા, ‘મૂરખ હવે કંઈ નાની છો?’

કસ્તૂરે વાંકું ડોકું કરી પ્રસાદજી સામે જોયું અને પ્રસાદજીનાં સ્મિત કરવા જતા હોઠને એ પકડી પાડે તે પહેલાં એમનું મોઢું સખત બની બિડાઈ ગયું. પણ ઘડીના એ અંશ માટે ફરી એ ચાર આંખો અથડાઈ પડી… કસ્તૂરની આંખે, દિલે મીઠો કંપ વ્યાપી ગયો. એણે સુકાયેલાં કપડાંની ગાંસડી ઉપાડી અને બીજા હાથે ઓચિંતાની પ્રસાદજીના ઘોડાની લગામ પકડી લીધી.

‘આ શું કરે છે તું?’ પ્રસાદજીએ ચમકી ગયેલા ઘોડાને લગામ ખેંચી સ્વસ્થ કર્યો.

‘તમારી સાથે આવું છું.’ ચંદ્ર તરફ મોઢું ઉન્નત કરતા કુમુદની વિહ્વળતાથી એણે પ્રસાદજી તરફ જોયું.

‘છીછરા પાણીમાં તારે નદી પાર કરવી છે, કેમ?– પણ એ કેટલું લાંબું પડશે તને!’

‘છો પડે… મારે શી ઉતાવળ છે? અને મારે ક્યાં કોઈ વેપારમાં ખોટ જવાની છે? ખોટનો વેપલો કરતીયે નથી!’ પ્રસાદજી સામે ઊંચું જોઈ રહેતાં એણે માથાને એક તરફ નમાવ્યું અને એ અદામાં સ્થિર થઈ એણે ધીરે રહીને પોતાના હોઠ ખોલ્યા. બાળક જન્મે તેમ એક સુંદર સ્મિત જન્મ્યું, અને પ્રસાદજી તરફ વળ્યું. બેભાનપણે ઘોડાની લગામ ખેંચતાં એ પ્રસાદજીની છેક નજીક જઈ પહોંચી. એવું વાંકું રહી ગયેલું મોઢું, પરાગ ફોરતું લજ્જાભર્યું સ્મિત, એ અંગમરોડ અને એની એ સમયની ઉગ્ર ભાવનાશીલતા… અને… એ વખતે સંધ્યા રંગો ભેગા થતા હતા. બાજુમાં વહેતી નદી કવિતા બોલી રહી હતી અને ટેકરીના ઢોળાવ પર પથરાતાં અંધારામાં અવાજની અપ્સરાઓ રમવા ઊતરી પડી હતી.

*

આ બનાવને એક અઠવાડિયું વીતી ગયું. અને એ દિવસથી પ્રસાદજીએ સાંજે ફરવાનું છોડ્યું. આઠ દિવસથી એમણે કસ્તૂરની રૂબરૂ ખબરેય કાઢી નહોતી.

‘શેઠજીની તબિયત સારી લાગતી નથી.’ એક દહાડો નરપતે કસ્તૂર પાસે વાત કરી.

રોટલા ટીપતાં ટીપતાં પોતાના વિચારોમાં ડૂબી ગયેલી કસ્તૂરે ઊંચે જોઈ બેભાનપણે ‘હેં?’ કહ્યું. નરપતે બીજી વાર શેઠજીની તબિયતની વાત કરી, ત્યારે કસ્તૂરથી ટિપાતા રોટલા પર વધારે ભાર દેવાઈ ગયો : ‘એમ કે?’ કહીને એણે વાત ઉડાડવાનું કર્યું, પણ નીચે રોટલા તરફ નજર કરતાં એની આંખે અંધારાં આવ્યાં અને એ દિવાસ્વપ્નના ધુમ્મસ વચ્ચે એણે સફેદ ઘોડો દોડતો જોયો.

બીજે જ દિવસે શહેરથી એક ડૉક્ટર બોલાવવામાં આવ્યો અને એ જ અઠવાડિયાને અંતે વકીલો પણ શેઠની મુલાકાત લઈ ગયા. શેઠ પોતાનું વસિયતનામું ઘડવાની તૈયારી કરી રહ્યા. પ્રસાદજી પોતાની જવાબદારીઓ સંકેલી રહ્યા હતા. સ્થાવર મિલકતની મુલવણી એમણે પૂરી કરી. અને વધારાની જંગમ મિલકતનું વેચાણ એમણે શરૂ કર્યું હતું, એટલે નરપત છેલ્લાં બે અઠવાડિયાંમાંથી મગફળી અને કપાસના સોદા પાકા કરવા શહેરમાં રોકાઈ ગયો હતો અને પ્રસાદજીનાં ચાળીસેક ઢોરને ખરીદી લેનારને ત્યાં એ ઢોર પહોંચાડવા વજેસંગ પણ છેલ્લા બે દિવસથી આ ગામ છોડી જતો રહ્યો હતો.

જીવનમાં પહેલી જ વાર કસ્તૂર એકલી પડી. એના ફૂલતા-ફાલતા યૌવન પર મીટ માંડનાર અત્યારે કોઈ પુરુષ હાજર નહોતો. આટલી મોટી દુનિયાના આટલા બધા વિવિધરંગી મિજાજો, એ ઉષ્મા અને એની બેકાબૂ વિહ્વળતાભરી જુવાની તો એકે દિવસ એળે જાય એ કસ્તૂરને નહોતું ગમતું!

જેની લાગણીઓએ કોઈ દહાડો ફુરસદ નહોતી અનુભવી તેને સમયના કંટાળાભર્યા પ્રવાસ પર નિર્જીવ બની ઢસડાવું પડ્યું અને એમ કસ્તૂરના પાંચ દિવસ વીતી ગયા.

વૈશાખના ખરા બપોર હતા. સવારના ગામમાં ગયેલી કસ્તૂર વાડીએ પાછી ફરી રહી હતી. સૂર્ય નિષ્ઠુર બની ધરતીને તપાવી રહ્યો હતો. તરુવરો સુસ્ત બની બપોરની ઊંઘ લઈ રહ્યાં હતાં. ભાગ્યે જ કોઈ પક્ષી કલ્લોલતું સંભળાતું. એવે સમયે તળાવ આગળથી પસાર થતાં કસ્તૂરને વિચાર આવ્યો. વિચાર આવતાંની સાથે જ એ દોડીને તળાવની પાળ પર ચડી ગઈ. એ ઊંચાઈએથી એણે ચારે તરફ નજર કરી, તો કોઈ જીવતો જીવ નજરે પડ્યો નહીં. એણે તળાવના પાણીમાં જોયું.

ચારેબાજુથી તરુવરો પાણીને ઘેરીને ઊભાં હતાં. પવનની લહરી વિનાના આવા સ્તબ્ધ મધ્યાહ્ને તળાવનાં વારિ દર્પણ બની ગયાં હતાં. એમાં વૈશાખના આકાશની તેજસ્વી રંગહીનતા ડોકિયું કરી રહી હતી. કસ્તૂરે નીચે ઊતરીને તળાવનાં શીતળ વારિમાં પગના પહોંચા બોળ્યા. હાશ! કેવો મધુર સ્પર્શ! અને એ સ્પર્શના અનુભવે ભાન ભૂલી અવશ થઈ ગયાનો ભાવ એના ચહેરા પર મંડાઈ ગયો. એણે ફરી એક વાર ભીરુ હરિણીની જેમ પાછળ જોયું, પછી બેબાકળી ઉતાવળથી બધાં કપડાં ઉતારી પોતાને ઘેરી ઊભેલી પ્રકૃતિના જેવી જ વસ્ત્રહીન એ તળાવના પાણીમાં કૂદી પડી. હંસ અને સારસ સફાઈથી પાણીની સપાટી કાપે એમ પ્રયત્ન વગર એ ઊંડા પાણીમાં પહોંચી ગઈ.

ત્યાં સ્થિર બની એણે આ વખતે સુખ અને સંતોષથી ચારે તરફ નિહાળ્યું. અને બધી બાજુથી ઘેરી ઊભેલી પ્રકૃતિના અંશે અંશે એની હાજરીની નોંધ લીધી હતી. પ્રકૃતિ આશ્ચર્યમુગ્ધ બની, મોહ પામી, શાન્ત અને નીરવ એને જોઈ રહી હતી… પોતાનાં તપ્ત અંગોને આલિંગન આપી રહેલાં પાણીમાં કસ્તૂર મુક્ત વિહરી રહી. ઘડીઓ ઊડવા લાગી…

આટલા દિવસોમાં આજે જ પ્રસાદજી બહાર નીકળ્યા હતા અને કોટેશ્વરના મંદિરેથી પાછા ફરી રહ્યા હતા. એમના ખડતલ દેહને પણ આજે મધ્યાહ્નનો પ્રખર તાપ મૂંઝવી રહ્યો હતો. તળાવની પાળ પર ચડી એમણે વડના થડ આગળ છાંયડામાં વિસામો લેવાનું મન કર્યું. ત્યાં એમની નજર પાણીમાં તરતી કસ્તૂર પર પડી.

એક ક્ષણ તો એમનો દેહ આંચકો ખાઈ ગયો. એમની લાગણીઓ પર ઓચિંતાનો જબરો હુમલો થતાં… એના ઉપરાઉપરી પડતા ઘા નીચે પ્રસાદજી અકળાઈ ગયા… એમને થયું કે કોઈ સ્ત્રીનો નગ્ન દેહ આટલો આહ્લાદજનક રીતે સુંદર છતાં નિર્દોષ કેમ હોઈ શકે? કસ્તૂર ખરે જ નિષ્પાપ અને નિર્દોષ હતી! પગની આંગળીઓથી તે માથા સુધી કલંક વિનાનું મૂર્તિમંત યૌવન હોય એવો એ સુંદરીનો સુંદર દેહ! જ્યાં કમળ ખીલે અને હંસ વિહાર કરે એવી તળાવની શ્વાસ થંભાવીને મૂક થઈ ગયેલી સપાટી પર કસ્તૂર રમણ કરતી, ગતિનાં ક્ષણજીવી વર્તુળો દોરી રહી હતી.

*

જીવનમાં પહેલી જ વાર પ્રસાદજી ક્ષોભ અને શરમ ત્યજી કસ્તૂરને એકીનજરે જોઈ રહ્યા. એમની નજરની નિષ્ઠુરતા અને ચહેરાની કડવી રેખાઓ વિલીન થઈ અને કસ્તૂર પર થંભી ગયેલી એમની દૃષ્ટિનું દર્શન વિશાળ બનતું ગયું… અને આમ વિસ્તૃત બનતાં વરસો પહેલાંની એક મીઠી યાદને અડી ગયું. ત્યારે વડના થડને અઢેલી ઊભેલા પ્રસાદજીની નજર સામે ન કસ્તૂર કે ન આ સ્થૂળ જગતનું બીજું કોઈ દર્શન અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું… પ્રસાદજી વરસો પહેલાંની એક મીઠી યાદનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યા હતા… કસ્તૂર જેવી જ એક યૌવના… નવપરણેતર અને…

કસ્તૂર પાણી બહાર નીકળી કપડાં આગળ પહોંચી, ત્યાં એણે પ્રસાદજીને વડના થડ આગળથી પોતા તરફ અનિમેષ જોઈ રહેલા જોયા. એમને જોતાં જ એણે બંને બાહુઓથી પોતાની છાતી ઢાંકવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન કર્યો. અને કમરમાંથી વાંકી વળી ગઈ.

એના હૃદયમાં એક વાર ઉષ્મા જન્મી અને પછી આગ ઊઠી! જે આગ અમુક એક લાગણીને એના અવયવોના અણુએ અણુમાં ધ્રૂજતી મૂકી ગઈ. લાગણીના ઉન્મત્ત અનુભવના ભારથી એ કપડાં પહેરવાની ઉતાવળ કરવાનુંયે ભૂલી. ભીના વાળમાંથી પાણીનાં ટીપાં મોતી બનીને એના સાથળ પર ટપકી રહ્યાં. એક ક્ષણ કશો નિર્ણય ન કરી શકેલી કસ્તૂર સંકોચ અને શરમનું શિલ્પ બની ગઈ!

અંતે એણે કપડાં પહેર્યાં. ઘણીયે ઇચ્છા કરી તોય સામી છાતીએ પ્રસાદજી સામે જવાની એની હિંમત ન ચાલી. કઢંગી ઉતાવળે એ બીજી તરફથી તળાવની પાળ ચડી ગઈ. એક વાર એણે પ્રસાદજીને નીરખીને જોયા અને કપડાં મૂક્યાં હતાં, ત્યાં એના દેહ પરથી ટપકતાં પાણીનાં ટીપાંઓએ જમીન ભીંજવી હતી એ ભીના ધાબાને પણ એણે દૂરથી જોયું. પછી ચારે તરફ બેબાકળી નજર ફેરવી એ પાળ ઊતરી રસ્તા પર દોડી જવા ગઈ, ત્યાં –

‘જોયા ને શેઠજીને?’ કસ્તૂરે હેબતાઈને પાછળ જોયું તો સામેની આંબલીના થડ આગળથી વજેસંગ એને તાકીને જોઈ રહ્યો હતો. ‘જોયા ને?’ એણે કસ્તૂરને પૂછ્યું. એના પ્રશ્નમાં અને એના અવાજના પરિકંપમાં વહાલ અને સાહજિકપણાનો અભાવ હતો.

પાણીના ઢોળાવ પર ઊતરવા લાંબો થયેલો કસ્તૂરનો પગ અને ગતિ મેળવવા પાછળ નખાઈ ગયેલા અને પહોળા થયેલા એના બાહુઓ ત્યાં જ અટકી-થંભી ગયા. એના હોઠ ભય અને ક્ષોભથી કંપવા લાગ્યા. ફાટી આંખે જોતાં એ બેભાનપણે બોલી : ‘હેં! કોને?’

‘આ જો, એને!’ કહેતાં એક કાંકરો ઉપાડી વડના થડ આગળ પ્રસાદજી ઊભા હતા એમની ઉપર ફેંક્યો. આ કઢંગી પરિસ્થિતિમાંથી ભાગી છૂટવા કસ્તૂરે રસ્તા તરફ દોટ મૂકી. ત્યાં પ્રસાદજીને એણે બોલતા સાંભળ્યા :

‘વજેસંગ, તું ક્યારે પાછો આવ્યો?’

વજેસંગને હળવે રહીને આંબલીના થડ આગળથી ઊભો થતાં કસ્તૂરે જોયો. અને પ્રસાદજી તરફ મોઢું ફેરવ્યા વગર, એમના પ્રશ્નનો કશો જવાબ આપ્યા વગર, હળવે અને ચોક્કસ પગલે વજેસંગ તળાવની પાળ ઊતરી ગયો. રસ્તા પર આવતાં એક વાર પાછળ ફરી એણે પ્રસાદજી તરફ તુચ્છ ભાવે નજર કરી. પછી ગુમાનભરી અદાથી પીઠ ફેરવી એ જતો રહ્યો. વડના થડ આગળથી પ્રસાદજીએ એક બાજુ વજેસંગને અને બીજી બાજુ કસ્તૂરને પોતાથી દૂર ચાલી જતાં જોયાં. એમનું મન ફરી અંદર પેસી ગયું! એ કડવી રેખાઓ એમના ચહેરા પર ફરી આવીને બેઠી!

બપોર અને સાંજ વીત્યાં! રાતનાં અંધારાં ઊતરવા લાગ્યાં હતાં. ક્યારેય નહીં ને આજે જ કસ્તૂરને ક્યાંક કશું ડંખી રહ્યું હતું. ઉષ્મા વગરની બેચેનીનો કસ્તૂરનો આ પહેલો અનુભવ હતો. એકલી અને આધાર વિનાની કસ્તૂરે ચારે તરફથી દુનિયાને દૂર ભાગી જતી અનુભવી! મૂંઝવણ, ઠંડી, બેચેની, એકલવાયાપણું – એ બધા ભાવોમાં સર્વસામાન્ય ભયની લાગણીએ સીમા ઓળંગી ત્યારે કસ્તૂર ઉતાવળે ડેલાને તાળું મારી, ચાવી કમર પાસે ખોસતાં, દોડતી વાડી બહાર નીકળી ગઈ. અને કેડી પર એકશ્વાસે એ દોડવા લાગી. અંધારી રાતની ચારે દિશાઓ સીમાહીન બની ગઈ હતી. બાજુમાં વહેતી નદીનું ધીરું ગુંજન સંભળાતું ન હોત તો બાકીનું જગત મૃતપ્રાય હોય એવું ચૂપ હતું.

લાગણીઓની અતિશયતાથી ધ્રૂજતી અને શ્રમથી હાંફતી કસ્તૂર બાપના ઝૂંપડા આગળ આવી પહોંચી, ત્યારે એને ગળે ટૂંપો આવ્યા જેવું કંઈક થયું. હળવે પગલે ઝૂંપડાનો ઓટલો ચડી કમાડ આગળ એ આવી ઊભી. કસ્તૂર જમણા હાથના અંગૂઠાથી કમાડને ધકેલીને અંદર દાખલ થઈ. વજેસંગ ઘરમાં નહોતો અને એકધારું બળ્યા કરતા એરંડિયાના દીવા સિવાય આ ઘરની બીજી કોઈ વસ્તુમાં પ્રાણ નહોતો.

પાણીનું માટલું ઊંધું વળેલું પડ્યું હતું. ચૂલો લીપેલો હતો અને માંય ખાક નહોતી. ગાદલાં–ગોદડાં ખૂણામાં ગોઠવાયેલાં પડ્યાં હતાં. એમની ઉપર ધૂળ ચડી ગઈ હતી. પણ ખીંટીએ પડી રહેતી વજેસંગની બંદૂક ત્યાં નહોતી અને ગોખલામાં એની કટારીયે નહોતી. કસ્તૂરે દીવો ઊંચો કરીને જોયું તો ત્યાં પડેલી ધૂળમાં, કટારી ઊંચકનાર હાથની આંગળીઓના તાજા જ લિસોટા પડેલા દેખાયા. દીવાને ત્યાં જ જમીન પર મૂકી કસ્તૂર બંને હાથમાં માથું ઘાલી છૂટથી રડી પડી. કેટલાય દિવસથી વાસીદું ન કાઢેલ જમીન પર ડૂસકે ડૂસકે એ રડવા લાગી.

રાત આગળ વધવા લાગી તોય કસ્તૂરે ગુમાવેલી સ્વસ્થતા પાછી ન મેળવી. એનું મન અંદરનું અંદર મૂંઝાયા–ચીમળાયા કરતું હતું અને એના હૃદયમાંથી ઊંડે ઊંડે ખૂન વહ્યા કરતું એને લાગ્યું. રડી રડીને થાકી ત્યારે એ બારણાંને અઢેલી બેસી રહી. ઉપર વૈશાખના આભની અસંખ્ય આંખો એના પર મંડાઈ ગઈ હતી. એમની નજર ચૂકવી એ ફક્ત દૂરના જંગલના અંધારાંમાં જોઈ રહી. બાજુના વાડામાં કોઈ બકરું બોલતું, કોઈ ભેંસ ભાંભરતી અને દૂરથી શિયાળવાં રડવાનો ક્યારેક અવાજ આવતો. ન કળાય એવી મૂંઝવણને ગોથે ચડી ગયેલું કસ્તૂરનું મન, હૃદયને એકેક ધબકારે આંસુઓ ટપકાવી રહ્યું હતું.

મોડી રાતે વજેસંગ પાછો ફર્યો. એણે કસ્તૂરને જોઈ હશે પણ એની હાજરીની નોંધ લીધા વિના, એના પગને ઠોકરે મારતો એ ઝૂંપડામાં દાખલ થયો. એણે ખીંટીએ બંદૂક ભેરવી અને કમરેથી કટાર ખેંચી કાઢતાં ગોખલામાં ફેંકી.

‘શેઠજી મરી ગયા!’ કહેતાં એ ગાદલાને અઢેલીને બેઠો. કસ્તૂર એક કૂદકે ઊભી થઈ ગઈ. એણે ખીંટીએથી બંદૂક ઉતારી તપાસી જોઈ. એમાંની એકે કારતૂસ વપરાયેલી જણાઈ નહીં. ગોખલામાંની કટારી ખોલીને જોઈ તો એની ધાર પરનું તેલ પણ લુછાયું નહોતું.

‘હં!’ કહેતાં કસ્તૂરે હળવો ધીમો છુટકારાનો શ્વાસ છોડ્યો. ધીમે રહીને કમાડ આગળ બેસતાં એના ચહેરા પર સંતોષ ફરી વળ્યો. એના હોઠ પર એક નાનકડું સ્મિત બે-ચાર ફૂદડીઓ ફરી જતું રહ્યું.

‘શું કહ્યું તમે?’ કસ્તૂરે નિરાંતથી પૂછતાં ક્ષણભર આંખો મીંચી.

‘કે… કે શેઠજી,’ ઉશ્કેરાયેલો વજેસંગ ઝડપથી ઊભો થયો. ‘શેઠજી મને થાપ ખવડાવી ગયા.’ મુઠ્ઠીઓ વાળી એણે બંને હાથ ઊંચા કર્યા. ‘મને – વજેસંગને થાપ ખવડાવી ગયા, સમજી?’

નાનકડા ઓરડામાં ચક્કર ચક્કર ફરતાં અને કસ્તૂર તરફ ફાટી આંખે જોઈ રહેતાં એણે કહ્યું : ‘હું એમને આખડું તે પહેલાં એ નહોતા – તારો નરપત હમણાં જ બહારથી આવ્યો તે એની પાસે બેઠો છે, કહે છે કે કુદરતી રીતે એમનું હૃદય બંધ પડી ગયું! હં!! કુદરતી મોત… કુદરતી-અમસ્તું જ!’ વ્યંગ અને તિરસ્કારમાં એણે નીચે જોયું, અને કસ્તૂર ફરતાં એણે બૂમ મારી : ‘હટ જા… ખસ અહીંથી!’ વજેસંગે દીવાને લાત મારી એટલે બહારનું અંધારું આ લાગ જોઈ અંદર ધસી આવ્યું.

‘ખસ… હટ, જાય છે કે નહીં?’ કહેતાં એણે કસ્તૂરને કમરમાંથી પકડી અધ્ધર ઊંચકી લીધી અને ઝૂંપડાના દરવાજામાંથી બહાર ઓટલા પર ફેંકી અંદરથી દરવાજાને બંધ કરી દીધો.

ઉંબરા પર ઠોકરાતી, ઓટલા પરથી ગબડતી કસ્તૂર નીચેની માટીવાળી ધૂળમાં પડી અને ત્યાં જ પડી રહી. એમ પડ્યા પડ્યા થોડો સમય વીત્યો ત્યારે એના મનની મૂંઝવણ અને હૃદયનું દુઃખ જતાં રહ્યાં. પેલી ઉષ્માભરી, વિહ્વળ બનાવતી આહ્લાદજનક બેચેની પાછી ફરી. એના અંગો પર મદભર્યું આળસ ઊતરી પડ્યું. હળવે રહીને એણે ધૂળમાં પડખું ફેરવ્યું તો એની નજર પર અંધારી રાતના આકાશનું દર્શન ઊતરી પડ્યું. અસંખ્ય તારાઓની વહાલભરી મીટ એના પર મંડાઈ ગઈ.

ભીની તાજી હવાનો એક ઊંડો શ્વાસ લઈ એણે ફેફસાંમાં ભરી, અને ઉપરની મોકળાશમાં ગુમાઈ જતાં એણે તેજના રજકણો તરફ જોયા કર્યું. કોઈક એક ખરતો તારો ક્ષણભરનું જીવન જીવી મૃત્યુને ભેટી ગયો. પણ આકાશની નિ:સીમતામાં થયેલો એનો ઉદય, એનાં તેજ અને એની ગતિનો કસ્તૂરના હૃદયમાં શાન્ત અને સુખકારી ધ્વનિ જન્મ્યો.

કસ્તૂરે એમ જ સ્થિર પડી રહેતાં સંતોષથી આંખ મીંચી. ચારે દિશાથી તેજ, ગતિ અને ધ્વનિ એને આવરી લેતાં – આલિંગન આપતાં એણે અનુભવ્યાં. એના હોઠ ધીમે ધીમે સ્મિતમાં ખૂલવા લાગ્યા! આ જીવન હરેક પળે જીવવાલાયક હતું!

લોહીનું ટીપું

બે દિવસ અષાઢનો મેઘ વરસી ગયા પછી આકાશ ખૂલ્યું નહોતું, તોય બહુ ઘેરાયેલુંય નહોતું. પૂનમની અરધી રાત હતી. ક્યારેક કાળાં વાદળાં ચંદ્રને આવરી લેતાં, ક્યારેક આંખે આંસુઓ ઊભરાય એમ ધુમ્મસ જેવાં વાદળ ચંદ્ર આડે ફરી વળી એને – દૂભવી દેતાં.

શાન્ત ચુપકીભરી અને ગંભીર એવી મેઘલી રાત હતી. તોય બેચરને ઊંઘ ન આવી – એનું એને દુઃખ ન થયું! પણ કયારેય નહિ અને આજે એ જિંદગીનો હિસાબ ગણવા બેઠો : ગણતરી કરતાં એ ઉશ્કેરાઈ ગયો. એનું મન એના કાબૂ બહાર ચાલ્યું ગયું. વિચારોએ એને ફસાવી દીધો.

અને એ કોઈથી ફસાય અથવા દબાય એવી વ્યક્તિ નહોતી – એના વ્યક્તિત્વમાં ભઠ્ઠીના અંગાર અને લોઢાની કઠણાઈ હતાં.

એ જેલમાંથી છૂટીને આવતો હતો. એની ગણતરી આગળ ચાલી :

…પછી એ પરણ્યો – એ તો જાણે ઠીક! પણ એનો બાપ કટોકટીને વખતે મરી ગયો. અને તાબડતોબ એના ઘર પર જપતી આવી. એના બાપનું કરજ એ ન જ ચૂકવી શક્યો. એનાં ખોરડાં, એની લુહારની ભઠ્ઠી જપતીમાં તણાઈ ગયાં. સત્તરમે વરસે એણે પહેલી વાર દારૂ પીધો. વીસ વરસે પહેલી જ જાણવાજોગ મોટી ધાડ પાડી અને આબાદ છટકી ગયો. અઠ્ઠાવીસ વરસે પહેલી જ વાર જેલમાં ગયો. છત્રીસમે વરસે જેઠુભાને એણે માર્યો. જેઠુભા એને પગે આળોટવા, કરગરવા લાગ્યો ત્યારે એ ગામના ધણી પર એને અનહદ તિરસ્કાર ઊપજ્યો. એનું ખૂન કરવા નીકળેલો બેચર એનું નાક કાપી પાછો ફર્યો. ત્યાર પછી લુહારનો ધંધો પાછો શરૂ કર્યો. અને ચાર વરસ નીકળી ગયાં! એનો છોકરો બારેક વરસનો થયો – છોકરીય હવે ઓઢણું પહેરવા જેવડી થઈ. એક દહાડો જૂના જોડીદારે એને કહ્યું:

બેચર, આ મોકો ફરી નહિ મળે. વાણિયાએ ચોરીનો માલ વેચાતો લીધો છે, અને તાલુકાનું થાણું ચૂકી જવા નાળને રસ્તેથી આવશે. સાથે એક ખીમો ખવાસ જ હશે.’ એણે ખૂંખારો ખાઈ ગળું સાફ કર્યું: ‘આ મોકો ચૂકવા જેવો નથી!’

પણ બેચરે ઘસીને ના પાડી દીધીઃ ‘હવે કોઈ દહાડો નહિ!’

‘બેચર!’ એના જોડીદારે કહ્યું : ‘આજે – આજે આ હાથોમાં પહેલાં હતી એવી તાકાત નથી, નહિ તો હું તને કહેવા ઊભો રહું એવો નથી! હું તારા હાથ ફક્ત માગું છું; બીજું બધું હું ગોઠવી લઈશ. મારી ગોઠવણમાં કંઈક ચૂક રહી જાય તોય હું તને છૂટો જ મેલીશ. હું – હું ફક્ત તારા હાથ જ માગું છું! આમ કરગરતાં મને શરમ તો આવે છે પણ કરું શું? તું આમેય કમાઈ ખાય છે. પણ મારી નસોમાં આવા ધંધાનું લોહી વહેતું નથી. અને મારે ઘેર ખખડતાં ખાલી હાંડલાં મારે પાછાં ભરી દેવાં છે – મારું ગમે તે થાય – મારું ગમે તે થાય, સમજ્યો?’

બેચર ચૂપ રહ્યો. ભઠ્ઠીમાં મૂકેલો લોઢાનો સળિયો આખો લાલ થઈ ગયો.

સાતેક વરસે ફરી પાછો બેચરે દારૂ પીધો. જાણે કોઈ દહાડો દારૂ પીધો જ નહોતો – ‘હેં! હેં! હા – હા – હા!’ કહેતાં એણે એના જોડીદારને ગળે હાથ નાખ્યો.

ગમે તેમ હોય – એના જોડીદારની ગોઠવણમાં કયાંક ચૂક હોય કે પછી બેચરના હાથોની તાકાતે દગો દીધો હોય. પણ એ કામ પાર પડ્યું નહિ, એટલું જ નહિ, પણ એના જોડીદારે એને છેહ દીધો.

બેચરની આંખોની ભઠ્ઠીમાં ભડકા બળવા લાગ્યા. પણ અસલ તો એયે ધાડપાડુઓની જમાતનો હતો. એ જમાતની નીતિ અને ધર્મ માન્ય રાખી એણે એના જોડીદારને ફસાવ્યો નહિ, પણ કોરટમાંથી બહાર નીકળતાં બેચરે એને સંભળાવી દીધું:

‘હું બહાર નીકળે ત્યાં સુધી ભગવાન તને જીવતો રાખે – તારો હિસાબ હું ચૂકવી દઈશ અચૂક!!’

એ આંખો જેલના દરવાજા સુધી લાલ રહી. ત્યાં દરવાજા આગળ આઠ ગાઉ ચાલીને આવેલી સ્થિર અને શાંત ઊભેલી એક વ્યક્તિને જોઈ એની આંખોના અંગારા ઠરી ગયા. એના તંગ સ્નાયુઓ શિથિલ થઈ જઈ, એના હાથ એની બાજુમાં અને માથું છાતીમાં નમી પડ્યાં. એ એની પત્ની હતી. એને એમ હતું કે એ ઠપકો દેશે અને કહેશે : ‘આખરે તમે કોઈનું માન્યું નહિ – રતન જેવા છોકરાના સોગન કયા મોઢે ખાધા હતા?’

પણ એ એમાંનું કશું બોલી નહિ અને ઠંડી આંખે જોતી રહી. બેચર મૂંઝાયો. એની પત્નીએ એવી જ ટાઢાશથી પૂછ્યું :

‘કેટલાં વરસ?’

‘સાડા પાંચ!’

કેમ કરીને કાઢશો? તમારા દેહમાં હવે એ ચીવટ ક્યાં છે? શા માટે આમ કર્યું?’

‘મારી ચિંતા મેલી દે!’ બેચરે કહ્યું, ‘અને એક વાત સાંભળ. જો, કનૈયો મોટો થયો છે અને એ આખરે મારા લોહીનું ટીપું છે. હું ગમે તેવો ચોર, ડાકુ, ધાડપાડુ છું પણ મારામાં ચોરની ઝડપ અને ધાડપાડુની ગણતરી છે. પણ કનૈયો મૂરખ છે – એનામાં થોડીઘણી તારી કુમાશ છે – સમજી? એને જાળવજે! એ છોકરો જેટલો અધૂરો એટલો ભયંકર છે – મને તારી ફિકર નથી. મારીય ફિકર નથી. એને હૈયા સરખો જાળવજે. એની નસોમાં વહેતા મારા લોહીને ટાઢું જ રાખજે! સમજી? અને –’ કહેતાં બેચર જરા ખંચકાયો, ‘અને આમ મારી સામે જોઈ ન રહે – સમજી? – સમજી? કંઈ બોલ તો ખરી?’

એની પાછળ જેલના દરવાજા બંધ થઈ ગયા, પણ પેલી ઠંડી નજર ઘણા ઘણા દિવસો સુધી એની સાથે રહી.

બે મહિને એ પાછી મળવા આવી, બેત્રણ વાર બબ્બે મહિને આવી. પછી છસાત મહિના નીકળી ગયા. અને એ આવી કે તરત જ બેચરે એનો ખભો પકડીને હલાવી.

‘કેમ આટલા મહિના કાઢી નાખ્યા? કનૈયો – કનૈયો કેમ છે?’

‘સારો છે – એને તમારી પાસે આવવું હતું એટલે –’

‘ના – ના.’ એને વચમાં અટકાવી બેચર બોલી ઊઠ્યો, ‘એને અહીં નહિ લાવતી!’

‘એટલે જ મને મોડું થયું – હું દ્વારકા જાઉં છું એવું કહીને ત્યાંથી નીકળી છું અને હવે – હવે કદાચ ન પણ આવું!’

‘નહિ આવે? કેમ?’

એની પત્ની જરા મૂંઝાઈ.

‘તું મારાથી છુપાવે છે કંઈક – કનૈયો કેમ છે? એ સૂવર શું કરે છે? ભઠ્ઠી કેમ ચાલે છે?’

‘ભઠ્ઠી ઓલવાઈ ગઈ!’

‘હેં?!’

‘હા. કનૈયાએ વેપાર શરૂ કર્યો છે!’

‘વેપાર? વેપાર? શાનો વેપાર? લુહારનો દીકરો વેપાર કરે? એ હરામખોર, ચોર, પાજી –’

‘શા માટે એને ભાંડો છો? જરા તમારી પીઠને તો ચકાસી જુઓ. તમારા કરતાં…’

બેચર ઊઠીને ઊભો થઈ ગયો. એની આંખોમાં પાછી ભઠ્ઠી સળગી ઊઠી.

હું જ ચોર અને હું જ હરામખોર છું ને? તને આજે ખબર પડી! તો શા માટે ધક્કા ખાય છે અહીં? જાને, બીજો ભાયડો શોધી લે!’

‘શું બોલ્યા?’ કહેતાં એ બેઠી ને બેઠી ટટ્ટાર થઈ ગઈ. ‘બોલો તો ખરા બીજી વખત? આ જીભે કીડા પડશે હોં!’

બેચર શરમાઈને નીચું જોઈ ગયો. ‘હું–હું…’ એનાથી વધારે બોલાયું નહિ. તું શા માટે મને ઉશ્કેરે છે?’

થોડી વાર બેમાંથી કોઈ કંઈ બોલ્યું નહિ. એની પત્ની ઊઠીને ઊભી થઈ. ‘હું જઈશ – અને તમારા છોકરાને બરોબર જાળવીશ, સમજ્યા? પણ તમે બહાર નીકળો ત્યારે મિજાજને કાબૂમાં રાખજો! મારાથી વધારે સહેવાય તેમ નથી.’

એણે બહાર નીકળતું ડૂસકું રોક્યું તે બેચરે જોઈ લીધું. એ એમ જ બેસી રહ્યો. ઝીણી અને ઊંચી, હળવા પણ ચોક્કસ પગલે બહાર નીકળતી એને એ જોઈ રહ્યો.

વરસો વહી ગયાં. એ જેલમાંથી છૂટ્યો.

બેચરની ગણતરી પૂરી થઈ. પણ એને સંતોષ થયો નહિ – હજુ ક્યાંક કશુંક ખૂટતું હતું – એકાદ ડંખ હજી બાકી હતો! એકાદ પ્રશ્નનો જવાબ મળતો નહોતો. એની મૂંઝવણ વધવા લાગી.

એ અષાઢની મેઘલી રાત હતી. ક્યારેક ઝંઝાવાતી પવનનો ઝપાટો આવી જતો અને એની પાછળ જરા વાર શ્રમથી હાંફતા વાતાવરણમાં માદક સુસ્તી આવી જતી.

બેચર ધર્મશાળામાંથી બહાર નીકળ્યો. એ વખતે આકાશ સ્વચ્છ દેખાયું. આંબલી ઘેરું ઘેરું બોલી રહી અને દૂર ઊભરાતી નદીની વેરણ જુવાની ઘૂઘવી રહી હતી.

અહીં દસેક ગાડાં બે દિવસથી નદી રસ્તો આપે એની રાહ જોતાં પડ્યાં હતાં. પણ નદી તો હજુ બંને કાંઠે ઊભરાતી જતી હતી. આજે તો ટપાલનું ઊંટ પણ જઈ શક્યું નહોતું.

અહીં ચિત્રવિચિત્ર માણસો ધર્મશાળામાં પડ્યા હતા. એક બ્રાહ્મણ કુટુંબ, ખવાસ, સાસરે જતી એક કોડીલી વાણિયણ, ખેડૂતો, ખેપિયા અને હવે ટપાલ પણ અટકી પડી હતી.

અને નદીએ સાંજના તો માઝા મૂકી. જમણી મેરની ભેખડ કૂદી જઈ, સામેની કણબીની વાડીમાં એ પેઠી અને જુવારના વાવેતરની સૂથ વાળી નાખી.

પણ એ સાંજના એક છોડી આવી – એક કુંભારણ! બે ગાઉ પરથી જ ચાલીને આવી હતી : નદી ઓળંગવાની સૌ કરતાં એને વધારે ઉતાવળ હતી. રાત પડવા આવી ત્યારે હજીય નદીને ઊભરાતી જોઈ પીપળાના ઓટલા આગળ એ રડી પડી. બેચરે એને જોઈ. એ એની સામે જઈ ઊભો રહ્યો. શું બોલવું એની પહેલાં તો એને ગતાગમ ન રહી અને એ છોડીએ તો રડ્યા જ કર્યું.

‘શું છે આવડું બધું?’ બેચર બોલ્યો.

‘મારે પેલી પાર જાવું છે!’

‘અહં! – તે અમને બધાયને અહીં બેસી રહેવું હશે? એ તો નદી ઊતરશે ત્યારે જવાશે! તારે રડવું હોય તો છોને રડ!’

પણ એ તો રડતી જ રહી – અને કહેતી ગઈ : ‘મારે જાવું છે! નહિ – મારે જાવું છે!’

અને અંધારાં ઊતરવા લાગ્યાં હતાં. પવન ફૂંકાતો જરા હળવો પડ્યો હતો.

અણઘડ બેચર એ છોડીની સામે જોઈ રહ્યો. આવા નરમ પ્રસંગો એની અડફટમાં બહુ ઓછા આવ્યા હતા. અને એવા પ્રસંગો એની ઘરવાળી હમેશ સંભાળી લેતી. પણ આજે બેચર મૂંઝાયો. એની જીભ આડીઅવળી થઈ કંઈક હળવું બોલવા મથી રહી હતી. પણ કંઈ વળ્યું નહિ.

‘લે ઊઠ હવે – બહુ થયું!’

એ છોડી તોય ઊઠી નહિ.

‘બહેરી છે તો!’ બેચરની આદતે જોર પકડ્યું. અને એનાથી ‘કઠણ’ શબ્દો બોલાઈ ગયા. ‘ધરમશાળામાં ચાલવું છે કે નહિ? કે રાત ગાળવી છે આ ઓટલા પર? છો તો પૂરી નાદાન!’

‘ધરમશાળામાં બધા વાણિયાબામણ છે!’ છોડી ડૂસકું ખાતાં બોલી.

તે કંઈ એમના બાપે બંધાવી છે ધરમશાળા? જોઉં તો ખરો કોણ જાકારો દે છે તને! ઊઠ – ચાલવા માંડ જોઉં!

છોડી ઊઠી, અને આગળ ચાલી ત્યારે મેઘલી સાંજ કરમાતી કરમાતી રંગ વેરી રહી હતી. અને એ કરમાતાં અજવાળાંની આડે બેચરે એ છોડીના ઓળાને, નીચું માથું કરી, ધીમો ધીમો ચાલતો જોયો ત્યારે એને એક વિચાર તો આવી ગયો કે છોડી ઘાટીલી હતી! એ વિચાર આવ્યો એવો જતોય રહ્યો. પણ એની પાછળ કેટલીક યાદ એવી તો ઊલટી પડી કે બેચર મનમાં જ બોલ્યો : ‘આ — આજે થયું છે શું મને?’

ધર્મશાળાના વંડામાં પેસતાં બેચરે પૂછ્યું: ‘શું નામ તારું?’

છોડીએ ઝડપથી ફરતાં કહ્યું: ‘હલિમા.’ અને બેચરને વહેમ ગયો કે જવાબ આપતાં તે થોડું હસી હતી.

‘હલિમા – નથુ હાસમની છોકરી. ઓળખો છો મારા બાપને?’

‘ના.’ બેચર ધર્મશાળાનાં પગથિયાં ચડતો બોલ્યો. એનું મન બીજે ક્યાંક ફરતું હતું. અંદર દાખલ થઈને એણે હલિમાને એક ખૂણો બતાવતાં, બધાં સાંભળે એમ જોરથી કહ્યું : ‘લે પડી રહે અહીં… અને કોઈ લપસપ કરે તો માબાપની સંભળાવી દેજે એને!’

પોતે જરા દૂર એક થાંભલાને અઢેલી પડ્યો. બધાં ખાવામાં પડ્યાં હતાં. વાણિયાના લાલટેનના અજવાળે એણે હલિમાને ધારીને જોઈ. છોડી ફૂટડી તો હતી. માંડ સોળેક વરસની હશે! એની આંખોમાં ઝબૂકિયાં બરોબર દેખાયાં નહિ. પણ બેચરને થયું કે એ રડતી નહિ હોય ત્યારે હસતી જ દેખાતી હશે!

બેચર વિચારે ચડ્યો. હલિમા પોતાની પાસે હતું એમાંનું થોડુંક ખાઈ લઈ બહાર વાવની કૂંડીમાં હાથમોં ધોવા બહાર નીકળી. બેચરને એના વિચારો ગળી ગયા હતા. પોતાની પાસેથી પસાર થતી એણે એને જોઈ નહિ.

પાછી વળતાં હલિમાએ એને પકડ્યો. ‘તમે ખાધું, કાકા?’

કાકા? બેચર ચમકીને બેઠો થઈ ગયો. અને જેમતેમ બોલી નાખ્યું:

‘ના – મારે નથી ખાવું!’

નહિ તો હું આપું થોડુંક!’ બોલતાં હલિમા એની પાસે ઊભી રહી. બહારથી ધસી આવતા પવનને એક સપાટે હલિમાની ઓઢણી ઊડી, એનો એક છેડો બેચરના મોં પરથી ફરી ગયો.

‘હવે જા – જા!’ બેચર ખોટું હસતાં બોલ્યો, ‘ખાવાનું આપવાવાળી!’

હલિમા દોડતી ખૂણામાં નાઠી અને જતાં જતાં માથું પાછળ ફેરવી ઝીણું મીઠું હસતી ગઈ. જો અંધારું ન હોત તો બેચર જેવું હસ્યો એવા પોતાના હાસ્યથી પોતે જ ખિસિયાણો પડત! તોય એને ક્ષોભ તો થયો. અને ક્ષોભમાં ને ક્ષોભમાં માથાની પાઘડી હેઠી પાડી, એનું ઓશીકું કરી, એ લાંબો થઈ પડ્યો.

પડતાં એણે ઊંઘવાનો પ્રયત્ન નહિ કર્યો. ધર્મશાળાની બધી બત્તીઓ ઓલવાઈ. અંધારું જામી પડ્યું. તોય બેચર ઠાલી આંખે અંધારાને જોતો રહ્યો. એને બહુ નિરાંત મળી હતી. શરૂમાં એના વિચારોએ એને બહુ સંતાપ્યો નહિ. પણ એ વિચારો એને આખરે ઉશ્કેરાટની હદ સુધી લઈ ગયા. ત્યારે રાત બહુ આગળ વધી ગઈ હતી. બેચરની બેચેનીય એમ વધી પડી. એણે બેત્રણ બીડીઓ સળગાવી નાખી. એની વિશાળ છાતીમાં ગરમી ફરી વળી અને માથું ભારે થઈ ગયું.

બેચર બહાર નીકળ્યો.

એક તો એ અષાઢ મહિનો, અષાઢનો ભાર ઝીલીને ગર્ભવતી બનેલી મસ્ત ધરતી, અને હવાએ ફેંકાતાં કાળાંધોળાં વાદળોની પાછળ લપાતો-છુપાતો પૂનમનો ચંદ્ર! એ પવન, એ અંધારાં-અજવાળાં – એની નીચે એ ગર્ભકાળ ભોગવતી ધરતી વારેઘડીએ મિજાજ બદલ્યે જતી હતી! હૂંફમાં ફક્ત પડી રહેવું ગમે એવી વાતાવરણમાં ઠંડી સુસ્તી ભરી હતી!

બેચર પગથિયાંની પાળને પકડી જરા ઊભો રહ્યો. એની નજર ઠાલી ઠાલી બધે ફરી વળી. પવનની ઠંડી લહરીઓએ એની આંખો બંધ કરી દીધી.

એ માથું સુસ્તીથી ઝૂકી પડ્યું અને આંખો જરા ખૂલી ગઈ ત્યારે બેચરે જોયું કે બાજુની ફરસબંધી પર કોઈક નિરાંતે સૂતું હતું!

અને એને જાણ થઈ કે એ હલિમા હતી ત્યારે એક ક્ષણ તો એને ગભરાટ જેવું કંઈક થયું અને એણે માથું ફેરવી લીધું. પણ એ લાગણી ક્ષણજીવી હતી! એણે બીજી વખત નિશ્ચય અને સચોટતાથી એની તરફ જોયું.

પથ્થરને ઓશીકે એ સૂતી હતી. પવને એની ઓઢણી છાતી અને પેટ પરથી ખસેડી નાખી હતી. અને – બાપ રે! એની ચોળીનું કયાં ઠેકાણું હતું! જરીના દોરાથી લટકતું, સોનાના એક જ મણકાવાળું, મોટું, ચોરસ રૂપાનું માદળિયું ઊંચી અને હાંફતી, ખુલ્લી છાતી પર હિલોળી રહ્યું હતું!

આ વખતે બેચર એને જોઈ જ રહ્યો. જોતાં એની નજર ધરાઈ જ નહિ. ધીમે ધીમે એના વિચારો ઊડી ગયા. એને કશાનું ભાન ન રહ્યું.

હલિમા હજી હાલી નહોતી. એક લાંબા પડેલા પગ પર બીજો ઊભો રાખેલો પગ નમી પડ્યો હતો. જમણા હાથની આંગળીઓ હોઠને અડું અડું કરતી ગાલ પર રહી ગઈ હતી અને ડાબો હાથ સાપ જેવો વળાંક લઈ એની બાજુમાં પડ્યો હતો.

બેચર પોતાની આંખોમાં ગુમાઈ ગયો. થોડી વાર તો એણે દુનિયામાં પોતા સિવાય બીજા કોઈને નહિ જોયા. અને પળો ઊડવા લાગી. એની આંખો મીંચાઈ ગઈ. એનું ભાન પાછું ફર્યું.

અને ફરી એ આંખો પાછી ઊઘડી ત્યારે એનો રંગ અને ચહેરાની કરચલીઓ બદલાઈ ગયાં હતાં! સાડાપાંચ વરસની ભૂખ સળવળી ઊઠી!

એ રૂપ – એ જુવાની અને આષાઢી રાતની આ અમૂલ્ય પળ!

અને એ તે કેવી કુમળી જુવાની! બેચરના હોઠ પર એક ગંદું હાસ્ય આવી બેઠું અને એની આંખો બેઅદબ બની ઝીણી થઈ ગઈ. એની છાતીની ગરમી વધવા માંડી. એના સ્નાયુઓ તંગ થઈ ગયા.

બેચર બિલાડીની અદાથી કૂદકો મારી પગથિયાંની પાળ કુદાવી ગયો. એણે પાછળ માથું ફેરવીને ધર્મશાળામાં નજર નાખી. પછી હલિમા પર આંખ ઠરતાં પહેલાં, અજાણતાં, સામેનાં દૂર આકાશ અને ધરતીનાં વૈવિધ્ય એની નજરમાં સમાઈ ગયાં.

વાતાવરણ ભાવનાની અતિશયતાની સુસ્તીથી ભર્યું હતું. અને એ નજર પાછી હલિમા પર ફરી ગઈ ત્યારે એના આખા શરીરે ઝણઝણાટી ફરી વળી. એની નજરનો એ ગુલામ બની ગયો.

પથ્થરના ઓશીકા પરથી હલિમાનું બદન પાણીના રેલા જેવું વહેતું પડ્યું હતું – એ બિડાયેલી કુમળી આંખો – એ રંગીલા હોઠ અને એ… બેચરની રાક્ષસી કાયા તંગ બની ને એની વટ તોળાઈ રહી.

બેચરના સ્વભાવમાં મૂળથી જ ચોરની કાર્યદક્ષતા અને ધાડપાડુની દૃઢતા હતાં. એ ક્યારેય અચકાઈને પાછો ફરતો નહિ.

પળો પાછી ઊડવા લાગી અને બેચર એમ જ ઊભો રહ્યો.

પાસેની આંબલી ધીમું ધીમું બોલી રહી હતી. વાદળાં પાછળથી ચંદ્ર હજી બહાર નીકળ્યો નહોતો – બધું બરાબર હતું. વાતાવરણ પોતાની મસ્તીમાં ગુલતાન હતું.

પણ બેચરને કશુંક થઈ ગયું હતું! એની ઇચ્છા આ બાજુય નહિ અને તે બાજુય નહિ, એમની એમ, મૃત:પ્રાય થીજી ગઈ હતી.

કોઈ એકબે જણ જોઈ જાય એની એને ક્યાં પરવા હતી? ઇષ્ટ-અનિષ્ટ વચ્ચે એણે ભેદ નહોતો પારખ્યો – કે પારખ્યો હતો?

બેચરને હવે વિચાર આવ્યો કે એને ત્યારે કોણ અથવા શું રોકી રહ્યું હતું? – પણ એને ધકેલતુંય કોઈ નહોતું! આ શું? આ કેવી વિચિત્ર મનોદશા! એને કશુંક થયું તો નહોતું? બેચરે ફરી અને ફરી હલિમા પર નજર ફેરવી. એ નાદાનને કશું ભાન નહોતું – એ એમ જ પડી હતી : અને એક ઊંકાર સુધ્ધાં બહાર નહિ કાઢી શકે. બેચરને ફરી હસવું આવ્યું અને ફરી એ ઇચ્છાએ જોર પકડવાનું કર્યું!

ચંદ્ર હવે વાદળમાંથી બહાર પડ્યો, અને આંબલીએ એની ઘટાની કેશવાળી હલાવી હુંકાર કર્યો.

બેચર પરાણે એના હોઠ પર ગંદું હાસ્ય લાવ્યો. પણ અરધો નીચો નમી એ અટકી ગયો. બાપ રે! એ હાંફતી છાતી : એની ઉપર કોઈ હાલતી ડાળીએ પારેવડું ઝૂલે એમ ઝોલાં ખાતું પેલું માદળિયું! કેટલું સુંદર, કોમળ અને નિર્મળ! એ આખો નીચો નમશે અને એ સૌંદર્ય હમણાં ભૂંસાઈ જશે

એ અરધા નીચા નમેલા ચોરની આંખ ફરી ઠાલી થઈ ગઈ – અને ફરી પાછી ભરાઈ ગઈ. એને કશાકની બીક લાગી. એ સીધો થઈ ગયો! એના સ્નાયુઓ શિથિલ પડ્યા અને મોઢાની કરચલીઓ ખૂલી ગઈ. એણે મોઢું ફેરવીને ઊંચે લીધું – બહુ ઊંચે! આંબલીની ઘટા પરથી ઊડી જઈને એની નજર દૂર, પેલાં ઘેરાતાં અને વિખરાતાં વાદળોથી દૂર; ચંદ્ર, તારા અને નક્ષત્રોની તેજટપકીઓને અડતી અડતી, વિસ્તાર પામતી ક્યાંની ક્યાં ગુમાઈ ગઈ! અને એ નજરની આડે બધે પેલાં અબલખ પારેવડાં જેવું હિલોળા ખાતું માદળિયું ફરી વળતું! બેચરના મનમાં એ ત્રિલોકના સૌંદર્યની પરાકાષ્ઠાનો આનંદ ફરી વળ્યો.

જાણે કશુંક બનવા પામ્યું હતું – ક્યારનુંય બની ગયું હતું એનું એને ભાન થયું. એણે એક નિ:શ્વાસ છોડ્યો.

એણે ચાલ્યા જવાનું કર્યું અને પાછા ફરતાં એને એક વિચાર આવ્યો. એણે ધીમે રહીને, કશા ક્ષોભ વગર, હલિમાની ઓઢણીનો છેડો ઊંચકીને એની છાતી પર ઢાંકી દીધો. એ દૃશ્ય જોવાની હવે એને કશી જરૂર નહોતી. એના મનની આંખ હજી હિલોળતી હતી.

હલિમા એની ઓઢણીના સ્પર્શમાત્રથી જાગી ગઈ અને ચમકીને બેઠી થઈ ગઈ – ‘ઓ! – હાય!’

બેચર હસતે મોઢે એની સામે જોઈ રહ્યો.

‘જોને – કેમ સૂતી હતી? મને થયું કે લાવ એને ઓઢણી – ઓઢણી.’

બેચરથી વધારે બોલાય તેમ નહોતું!

હલિમાએ પોતાના હાલ જોયા અને બેબાકળી ઝડપથી ઊભી થઈ જઈ ઓઢણીમાં લપાઈ ગઈ.

‘તમે શું કરો છો અહીં?’

‘મને ઊંઘ આવી નહિ એટલે બહાર નીકળ્યો અને તેને આમ આવી રીતે…’ કહેતાં બેચર પાછો મૂંઝાયો.

‘હવે જાઓને!’ કહેતાં હલિમા પગથિયાંની પાળને અઢેલીને ઊભી – થોડુંક હસી પણ ખરી!

‘તમારે ખાવુંય નથી અને ઊંઘવુંય નથી, કેમ કાકા?’

‘જો છોડી – તું મને ‘કાકા કાકા’ કે’મા!’

‘લ્યો’ હલિમાએ લટકો કરી જમણા હાથની હથેળીને પહોળી કરી, ‘એમાં શું ગાળ ભાંડી તમને? કાકા નહિ તો શું દીકરા કહું?’ એનું રણકતું હાસ્ય કુદરતના બીજા અવાજો સાથે ભળી ગયું.

‘બેચર કહેજે!’

‘નહિ, બેચરકાકા!’ અને મધરાત પછીની નીરવ શાંતિમાં એ બે જણનાં કોમળ, કર્કશ હાસ્યનું મિશ્રણ ઘૂમી રહ્યું!

‘જાઓને, સૂઈ જાઓ હવે.’

‘અને તું?’

હું મારે અહીં જ સૂઈશ.’

‘પૂરી નાદાન છે, છોડી! તને બીક નથી લાગતી?

બીક કોની? – અને કંઈ થાય તો તમે કયાં દૂર છો?’

બેચર અંદર ચાલ્યો ગયો. અને પોતાની પાઘડીના ઓશીકે એણે જોરથી પડતું મેલ્યું. એ જ અંધારાં, એ જ ઉઘાડી ઠાલી આંખ અને એ જ ગણતરી! પણ આ વખતે એ વિચારોમાં ડંખ નહોતો. અને ગણતરી સંતોષભરી રીતે પૂરી થઈ – બેચર ઊંઘી ગયો.

બીજી સવારે, હજી આકાશ ખૂલ્યું નહોતું, અને આથમણો વંટોળિયો પવન વાવો શરૂ થયો હતો.

ધર્મશાળાના આંગણામાં અને આંબલી નીચે ગાડાંઓમાં બળદ જોડાઈ રહ્યા હતા – નદીએ માર્ગ આપ્યો હતો. પીપળાના ઓટલા પાસે લોકોની મેદની ભેગી થઈ હતી.

બેચર મોડો જાગ્યો. અને ઊઠીને બેઠા થતાંવેંત એને હલિમાનો વિચાર આવ્યો. એણે ઝડપથી પાઘડી બાંધી અને બહાર પડ્યો. મુસાફરોનાં ગાડાં એણે દૂર જતાં જોયાં. પણ હલિમા ક્યાંય દેખાઈ નહિ.

વાવની કુંડીએ એણે હાથમાં ધોયાં ત્યારે દૂર ધોરીઆને લાંબે છેડે લૂગડાં ધોતી હલિમા પર એની નજર પડી. બેચર સફાળો ત્યાં પહોંચી ગયો અને હસતાં હસતાં પૂછ્યું :

‘છો તો અક્કલની માઠી! અહીં આવી તે વાવની કૂંડીએ કપડાં ધોતાં શું થતું હતું?’

ત્યારે હલિમાએ ચમકી જઈ ઝડપથી પોતાનાં લૂગડાં પોતાની પીઠ પાછળ સંતાડી દીધાં અને નીચું જોઈ ગઈ!

બેચરની ચકોર આંખોએ કશુંક જોઈ લીધું. અને એણે એ પણ જોયું કે હલિમાની આંખો રડી રડીને લાલ થઈ જઈ સૂજી ગઈ હતી. એના ગાલ પર અને હાથો પર ઉઝરડા પડ્યા હતા અને એની કાયા કંપી રહી હતી!

હલિમા કંઈ કહે તે પહેલાં એણે છલાંગ મારી એનાં કપડાં ઝૂંટવી લીધાં અને જોયું તો એમાં લોહીના ડાઘ હતા, જે હલિમા ધોઈ રહી હતી. ચોળી છાતી આગળથી ફાટી ગઈ હતી અને ચીથરાં લટકી રહ્યાં હતાં.

કોણ હતો એ હેવાન?’ બેચરે બૂમ મારતાં પૂછ્યું, ‘કહે તો ખરી – એનાં હાડકાંના ભુક્કેભુક્કા કરું.’

જવાબમાં હલિમા રડી પડી – ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી. વાળેલા ઘૂંટણ પર હાથ અને હાથ વચ્ચે માથું નાખી, એ શરમ મૂકી, બેફામ રડી પડી.

બેચરની આંખે ઝનૂન ભરાયું.

જીભ તો નથી કાપી નાખી ને તારી? કહે, કોણ હતો એ સૂવરનો બચ્ચો!

હલિમાએ શરમથી મરી જતાં ઊંચે જોયું અને કહ્યું :

જરા હળવે તો બોલો – લાજ લૂંટાવાની હતી તે લૂંટાઈ ગઈ. હવે શા માટે ઢોલ પર દાંડિયા મારો છો?’

બેચર અસ્વસ્થ બની સામેના એક પથ્થર પર બેઠો અને બીડી પેટાવી. હલિમાએ નીચું જોતાં કહ્યું :

‘મને ખબર નથી પણ વહેલી પરોઢે એ બની ગયું. હું જાગી અને બૂમ પાડું તે પહેલાં કોઈએ મારે મોઢે હાથ દાબી દીધો અને બંને હાથ પકડી મને, મને…’ કહેતાં એ પાછી રડી પડી. ‘એ બે જણ હતા અને હું – મેં બહુ જોર કર્યું. મારો જીવ છો જતો રહે પણ હું એમ ન બનવા દઉં. પણ – પણ એ આખરે બની ગયું! મેં એને ઓળખ્યો નહિ – એનું મોઢુંય મને યાદ નથી. પણ એણે રેશમનું ખમીસ પહેર્યું હતું, આંગળીએ વીંટી હતી અને એની ટચલી આંગળી કપાયેલી હતી! મૂઓ રાક્ષસ!…ઓ મા.. રે!’

બેચર મનમાં ને મનમાં મૂંઝાયો. એ હાથની મુઠ્ઠીઓ વાળીને બેઠો હતો. રાજાના ઘોડા જેવી એની છાતી બહાર નીકળી આવી. ‘તેં એને ફક્ત ઓળખ્યો હોત!’ એણે કહ્યું, ‘તો હું એનાં આંતરડાં ખેંચી કાઢત!’

‘હવે શું ફાયદો?’ કહેતાં હલિમા ઊઠીને ઊભી થઈ. બેચર ઊઠ્યો. જરા વાર એ બેમાંનું કોઈ બોલ્યું નહિ.

લે ચાલ હવે,’ બેચરે કહ્યું, ‘સામે પાર મારું ઘર છે, ત્યાં શિરામણ કરીને આગળ જજે!’

હલિમા એની પાછળ પાછળ ચાલી, પણ એની ચાલમાંથી પેલી પતંગિયાની નજાકત જતી રહી હતી.

બધાં નદી પાર કરી ગયાં હતાં. ફક્ત એક જ ભંગીનું ગાડું ભાડાની રાહ જોતું પડ્યું હતું.

બેચરે ભાડું નક્કી કર્યું. એ બંને ગાડા ઉપર ઊભાં રહ્યાં. બળદો પાણીમાં પડ્યા.

નદીમાં પાણી ત્યાં છીછરાં હતાં પણ વિસ્તાર લાંબો હતો. સામે દૂર કણબીની વાડીનાં જામફળ, જાંબુ અને આંબાનાં ઝાડ પવનના ઝપાટા સાથે લડી રહ્યાં હતાં. બેબાકળાં વાદળાંઓની અથડામણ વચ્ચે આકાશ ઘેરું ગૂંગળાયા કરતું હતું.

બેચરની જીભ એને તાળવે ચોંટી ગઈ હતી. હલિમા એના ખભાએ હાથ ટેકવી સ્વસ્થ ઊભી હતી.

‘હું ને કાકા,’ એ હળવું બોલી, ‘છું જ એવી અભાગણી!’

‘હું જન્મી અને મા મરી ગઈ. અને તેર વરસની થઈ ત્યાં સુધીમાં તો અમારાં ખોરડાં ગીરવા મુકાઈ ગયાં, ભાઈ મરી ગયો, તેર ગધેડાંમાંથી એક જ બાકી રહ્યો. અને ‘ હવે બાપ મરવા પડ્યો છે!’ એણે એક હળવો નિ:શ્વાસ છોડ્યો. ‘દાઝ્યા ઉપર ડામ જેવું – મારા પતિએ મને કાઢી મૂકી!’

બેચરને આંચકો લાગ્યો હોય એમ એણે પાછળ ફરીને હલિમાની આંખોમાં જોયું. એ આંખોમાં કેટલું બધું ઊંડું પેસી ગયેલું અને ઠરીઠામ બેઠેલું દુઃખ ભર્યું હતું તોય એ મૂર્ખથી બોલી જવાયું :

‘હેં! કાઢી મૂકી? પણ છો તો આવી ફૂટડી!’

‘હા – અને ચાલાક પણ છું! એ જ તો મારી કમનસીબી છે! હું સ્વભાવે જ હસમુખી રહી, અને માણસનું મન છે તો કો’ક દહાડો વધારે ઊભરાઈ જાય, ત્યારે હસું હસુંય થઈ જવાય! મારે સાસરિયે અને પિયરિયે બધેય ગરીબી અને કમનસીબી છે. મનને એમ થાય કે મારી જાતને મારે કાબૂમાં રાખવી જોઈએ. નહિ તો ગમે તેમ ધારી લેશે. અને લોકોની જીભે કંઈ તાળાં દેવાય છે? પણ – પણ –’ કહેતાં હલિમાની આંખે આંસુ ઊભરાયાં. ‘પણ હું મારી જાતનીય વેરણ નીવડી. અને સાસરિયું છોડવું પડ્યું! લોકોએ કંઈની કંઈ વાતો જોડી કાઢી. મને બીક હતી અને બન્યું પણ એમ જ! મારા સ્વભાવે મને દગો દીધો. મારો ધણી છંછેડાઈ પડ્યો. ત્યારે હું હસી રહી! એણે મને લાત મારીને બહાર કાઢી – હું – હું છું જ અભાગણી!’

બેચરનું મનેય દુભાઈ ગયું. ત્યાં તો એ સામે કાંઠે પહોંચ્યાં. બેચર કૂદકો મારીને નીચો ઊતર્યો અને પાછળ હલિમાય કૂદી પડી. .

‘ધ્યાન રાખજે હોં! ઓલી પારથી જજે. ત્યાંની માટીમાં ઘરણ છે!’

ભેખડ ચડી જતાં એ ગામ નજરને ભેટી પડ્યું.

‘એ જો, પેલું ફળિયું અને એ પેલી ઊંચી આંબલીવાળું મારું ઘર!’ બેચરથી પરાણે હસી જવાયું. ‘સાડા પાંચ વરસે ઘેર પાછો ફરું છું હોં.’

‘એમ? પરદેશ – ખેડવા ગયા હતા?’

‘નહિ – ’

બેચરે કહ્યું. ‘જેલમાં ગયો હતો! હેં – હા – હા..!’ એ ટીખળમાં, જોરથી ખરબચડું હસી પડ્યો પણ બીજી પળે એના સ્વભાવની મશ્કરી મરી ગઈ. એ ધીમો પડી જઈ હલિમાની લગોલગ ચાલવા લાગ્યો. એના ચહેરા પર પાછી કરચલીઓ ચઢી ગઈ.

‘હું ચોર છું – સમજી! મારી બીક તો નથી લાગતી ને?’

‘બીક કોની – તમારી, બેચરકાકા?’

હલિમાએ આંખો ભરીને બેચર પર ઠાલવી. ‘મારે મન તમે ચોર નથી!’ અને એ થોડુંક દયામણું અને ફિક્કું હસી પણ ખરી. આખી સવારમાં એ પહેલું જ હસી હતી. બેચરનું મન આનંદથી ભરાઈ ગયું. એ જોરથી હસી પડ્યો.

‘ચોર તો છું – અવલ નંબરનો – સમજી?’

ત્યાં તો એનું ઘર આવ્યું. ડેલીના દરવાજા ખુલ્લા હતા. બેચરે જોયું તો આંગણામાં એક ઘોડો બાંધ્યો હતો.

લે – આ શું?’ એણે કહ્યું, ‘મારા આંગણામાં આ ઘોડો? – મારી ગેરહાજરીમાં અહીં બાદશાહી આવી બેઠી લાગે છે!’

એનો અવાજ સાંભળીને ઘરવાળી ઓસરીને દરવાજે દોડી આવી. ‘તમે જ?’ એણે કહ્યું, ‘મને થયું કે તમારો જ અવાજ હતો.’ બેચર છલાંગ મારીને ઓટલો ચઢી ગયો. અને ઘરવાળીની છેક નજીક – એની સામે આવીને ઊભો.

‘હં.. દેખાય છે તો મજામાં! અહીં શું અમનચમન ચાલે છે? આ ઘોડો કોનો છે?’

હલિમા ચૂપચાપ બેચરની પાછળ આવીને ઊભી રહી.

ઘરવાળી હસી પડી.

‘કનૈયાનો ઘોડો છે – એય હમણાં જ નદી પાર કરીને આવ્યો. તમને ઓલી પાર ધર્મશાળામાં ભેટ્યો નહિ?’

‘પણ છે ક્યાં એ ગધેડો?’ બેચર અધીરો બન્યો.

‘એ જમે રસોડામાં!’ ત્યાં તો કનૈયો રસોડામાંથી હસતો હસતો બહાર નીકળ્યો. ‘આ રહ્યો ને!’

બહાર નીકળતાં જ એની નજર બેચર પાછળ ઊભી રહેલી હલિમા પર ચોંટી ગઈ, એનું હાસ્ય એમનું એમ થીજી ગયું અને આંખો ફાટી ગઈ!

હલિમા એક ઓચિંતી ચીસ પાડી બેચરની બાજુમાં લપાતી એના હાથને બાઝી પડી. એના હાથમાંથી લૂગડાંની પોટલી પડી ગઈ અને ભીનાં કપડાં વેરાઈ જઈ, અધૂરા ધોવાયેલા લોહીના ડાઘ ખુલ્લા પડી ગયા! બેચરની નજર એ કપડાં પર પડી. ચોરની ચપળતાથી એણે માથું ફેરવ્યું અને જોયું તો કનૈયાની નજરેય ત્યાં ગઈ હતી! એણે એ પણ જોયું કે કનૈયાએ રેશમનું ખમીસ પહેર્યું હતું, એક વીંટી હતી અને એની ટચલી આંગળી કપાયેલી હતી…

બેચરના દાંત જોરથી બિડાઈ ગયા: ‘સા.લંપટ, પાજી, શયતાન!’ એને કોઈ અટકાવે, ઘરવાળી વચમાં પડે, તે પહેલાં એણે હાથ ઊંચક્યો. અને એ હાથ હેઠો ઊતર્યો ત્યારે એક ભયંકર અવાજ થયો. બીજા અવાજે કનૈયો હેઠો પડ્યો અને એના મોઢામાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું!

અરે! આ તમે શું કર્યું? તમે તે લોહીની ભૂખ લઈને પાછા આવ્યા છો કે શું?’ કહેતી ઘરવાળી હેઠા પડેલા કનૈયા પર, આષાઢના મેઘ ધરતી પર નીચા નમે એમ, નીચી વળી. ‘એણે એવડો તે શું ગુનો કર્યો તમારો?’

બેચરે ઘરવાળીનો હાથ પકડીને આંચકા સાથે દૂર ધકેલી.

‘મને પૂછે છે? – પૂછને એ સૂવરને?’

કનૈયો લોહીનીતરતા મોંએ ઊઠીને ઊભો થયો અને ઓસરીને દરવાજે દોટ મૂકી. એને પકડવા કૂદતા બેચરને આડે ફરેલી હલિમા એના પગમાં ઠોકરાઈ ગઈ! રડતી રડતી એના પગને બાઝી પડી :

‘નહિ – નહિ! એને જવા દો, કાકા!’

ચૂપ!’ બેચરે એક આંચકે એના હાથમાંથી પોતાનો પગ છોડાવ્યો, ‘મને કાકા કે મા!’

‘સાડા પાંચ વરસે પાછા ફર્યા અને–’ એની ઘરવાળીની આંખમાંથી આંસુના રેલા વહી નીકળ્યા, એનો અવાજ બેસી ગયો. ‘અને આ રતન જેવા છોકરાને.’

રતને જેવો?’ બેચર ત્રાડૂક્યો.

‘આ આને જો – આ ફૂલની કળી જેવી છોકરીની લાજ લૂંટનાર – એ – એ લંપટ કોનો છોકરો છે? કહે તો ખરી એ કોના લોહીનું ટીપું છે?’

બેચરથી કહેતાં તો કહેવાઈ જવાયું. પછી એ મનમાં જ બબડ્યો: ‘કોના લોહીનું ટીપું?’ અને એની આંખ આડે આષાઢના મેઘ ફરી વળ્યા. એ ખુન્નસભરેલી આંખ એક પળમાં ઠાલી થઈ ગઈ. એના ચહેરા પરથી કરચલીઓની હવા ઊડી ગઈ. એની આંખ આડે પેલું સૌંદર્યદર્શન આવી ઊભું – એ ફૂંકાતો પવન, રસીલી મેઘલી રાત, પેલી ઝૂલતી ડાળી પર હિલોળતા પારેવડા જેવું માદળિયું અને એ – ગુમાઈ જવાનું મન થાય એવી – નિરાંતભરી મોકળાશ!

બેચર ધબ દઈને બેસી ગયો. જે આંખની કીકી આડે કોઈ દહાડો આંસુ નહોતાં ઊભરાયાં ત્યાં આજે ઝળઝળિયાં આવી ગયાં.

ઘરવાળી એની બાજુમાં બેસી ગઈ અને એના માથાના બરછટ વાળમાં આંગળીઓ ભેરવી ધીમું બોલી :

‘હુંય પૂછું છું તમને, એ કોના લોહીનું ટીપું છે?’

ધાડ

હું ફરી પાછો બેકાર બન્યો..

ખભા પર કોથળો લઈ, કિનારે કિનારે ચાલતો હું બંદર છોડી રહ્યો હતો. ત્યારે અઢી મહિનાની આ નોકરીની હૂંફ આપતી એક યાદ – એક પિછાન – મનમાંથી ખસતી નહોતી.

હું પૉર્ટની લૉચની ચોકી કરતો બંદરથી ત્રણ માઈલ દૂર એકલો જ બેઠો હતો. અંધારાં ઊતરી આવ્યાં હતાં, દરિયાનાં પાણીયે ઊતરી ગયાં હતાં. ઉત્તરનો પવન વાતો બંધ પડ્યો હતો. દરિયાની સપાટી ધીમું હાંફી રહી હતી. ત્યારે બધે જ નિષ્ક્રિયતા, શાંતિ અને કાળજાને કોરી ખાય એવી અવાક એકલતા. આ સ્તબ્ધ વાતાવરણમાં મને સહચર્ય મળવાની કોઈ શક્યતા નહોતી. ત્યારે ઘેલાનો ઓચિંતાનો ભેટો થઈ ગયો.

ઊંટો ચારવા એ બાજુના કાદવવાળા ચેરિયાના છોડવાથી છાયેલા કિનારા પર એ બે દિવસથી ઘૂમતો હતો.

ઊંચો, કદાવર, બિહામણો દેખાય એવો દેહ, સફેદ દાઢી, ઝીણી કટારીની ધાર જેવી તીણ આંખો, સશક્ત રેખાઓ મંડિત ચહેરો, ચોક્કસ સાવચેત પગલે મારી પાસે આવ્યો ત્યારે એના આવ્યાની કળ જ ન પડી અને સામે ઉપસ્થિત થયો ત્યારે ડર લાગ્યો.

અને પછી વાતાવરણ પણ જ્યારે સાનુકૂળ રીતે મૂક હતું ત્યારે એણે વાતો કરવી શરૂ કરી – બહુ જ નિખાલસ મને. પણ એણે મને પોતાના પસીનાનો અડધો રોટલો ખવડાવ્યો ત્યારે મારું મન ભરાઈ આવ્યું. મારી આ નાનકડી જિંદગીમાં કોઈની બિરાદરીનો રોટલો ખાવાની મને બહુ ઓછી તક મળી છે અને આવા પ્રસંગની યાદને મેં બહુ જાળવણીથી સંઘરી રાખી છે…

ઘેલા પાસે જીવનનો એક જ ઉકેલ હતો :

‘દોસ્ત પ્રાણજીવન, આ જીવતરનો ભેદ અને એની મુશ્કેલી ઉકેલવાનો માર્ગ એક જ છે, કે માથાભારે થવું. આપણાથી વધારે તાકાતવાન હોય એનાથી વધારે તાકાત બઢાવવી અને એને નીચો નમાવવો – આવી વાતો તારી સમજમાં ઊતરે છે?’

આ વાત મારી સમજમાં ઊતરતી હતી પણ હું કબૂલ નહોતો થતો, તોયે મોઢા પર હાસ્ય મઢી હું એની સામે જોઈ રહ્યો.

‘જો, ઘેલાએ ચેરિયાના ઝાડ તરફ આંગળી ચીંધતાં કહ્યું, ‘આ ચેરિયાનું ઝાડ નર્યા કાદવ પર ખારા પાણી વચ્ચે કેમ પોષણ પામ્યું, એ કેમ મોટું થતું હશે, કયાંથી ખોરાક મેળવતું હશે, અને કેમ જીવન ટકાવી રાખતું હશે એનો વિચાર આવ્યો છે તને કોઈ દહાડો?

આ છોડનાં મૂળિયાં પહેલાં કાદવમાં ઊંડે જાય છે, તેથી એ છોડ પોતાના થડ પર મજબૂત બને છે, પણ કાદવમાં પોષણ ન મળતાં એ મૂળિયાં પાછાં બહાર નીકળી થડની આસપાસ પથરાઈ જઈ, પોતાના કાંટા મારફત હવામાંથી પોષણ મેળવે છે, સમજ્યો?’

‘હવામાંથી?’

‘હા, હવામાંથી,’ ઘેલાએ કહ્યું, ‘અને તોયે આવી જહેમતથી મોટા થયેલા અને માણસાઈથી ટટ્ટાર ઊભેલા આ છોડને અમારાં ઊંટ ખાઈ જાય છે, સૂકવી નાખે છે. આ તો ભેદ છે જીવનનો, દોસ્ત પ્રાણજીવન, કે દયા, મમતા, ધર્મ એ બધી ચોપડીમાંની વાતો છે. સાચેસાચ તો જે વધારે માથાભારે છે તે વધારે સારું જીવન જીવે છે.’

બસ ત્યાર બાદ ઘેલો જ્યારે મને મળતો ત્યારે ચેરિયાની વાત આગળ લાવી, ઉલટાવીપલટાવી એની એ જ વાત કહેતો. કોઈક વાર એ રણની વાત કરતો. ત્યાં એવી વાંઝણી ધરતી હતી કે એની છાતીમાંથી કોઈ દહાડો ધાવણ આવતું જ નહિ. ધૂળ, વંટોળિયા, ટાઢ, તડકો, કાંટા, ઝાંખરાં અને નિઃસીમ મેદાનોની એ વાતો મને સાંભળવી ગમતી. કારણ મને ધરતી, કોઈ પણ ધરતી તરફ પ્યાર હતો.

‘દોસ્ત પ્રાણજીવન, તું એક વાર મારે ગામડે આવ, આ ધરતીની લહેજત ત્યાં આવ્યા વિના મળતી નથી અને એ ધરતી વચ્ચે જ ત્યાંના માણસોનાં મન પારખી શકાય છે.’

બસ ત્યાર પછી બીજે દિવસે ઘેલો મને રામ રામ કરીને જતો રહ્યો.

મેં ઘેલાને આવવાની હા કહી ત્યારે મને સ્વપ્ન ખ્યાલ નહોતો કે હું આટલો જલદી બેકાર બનીશ.

અને અત્યારે ખભે કોથળો નાખી, કિનારે કિનારે ચાલતાં ઘેલાની હૂંફભરી યાદ મારા બેકાર જીવનની સંપત્તિ બની ગઈ.

અને મેં ચાલ્યા કર્યું.

આખી પૃથ્વી જાણે મારું ઘર હોય, આભ ધરતીને ચૂમે છે એ ક્ષિતિજ મારા પર્યટનના સીમાડા હોય, રાત્રિની સાવચેતીભરી ચુપકીદીમાં ચાંદની રાતનાં વૃક્ષો નીચેનાં અંધારાં જાણે મારા કુટુંબની વહાલભરી હૂંફ હોય… એવી મારી બેકારી હતી!

મારે કોઈ સગુંવહાલું નહોતું, મિત્રો નહોતા, દુશ્મનો નહોતા. હું કોણ હતો? મારાં માબાપ કોણ હતાં એની આછી આછી, બીજાઓએ આપેલી, માહિતીની મને જાણ છે. મારી મા કેવી હતી, કેવી પ્રેમાળ હતી, કેવી પરગજુ હતી અને બાપનું તો હું માત્ર નામ જ જાણું છું. અને પછી કોઈ મને ઉછેરવા માગતું નહોતું; છતાં હું કેમ ઊછરીને મોટો થયો અને મોટો થતાં મને કેવી રીતે છૂટો મેલી દેવામાં આવ્યો એ એક કંટાળાજનક હકીકતોની પરંપરા છે. મને એમાં રસ નથી અને હવે તો કેટલીક હકીકતોયે ભુલાઈ જવાઈ છે.

હું એટલું જ જાણું છું કે આ સમગ્ર ધરતી મારી છે. આ સૃષ્ટિનો હું માલિક છું; છતાં મારો હણાઈ ગયેલો, ધૂળભર્યો દેહ જોઈ લોકો કેમ મોઢું ફેરવી લેતા હશે એ સમજાતું નથી.

સમૃદ્ધ ખેતરોભર્યા વિસ્તારોમાં, ડુંગરાઓની ધારમાં, નદીઓના રેતાળ પટમાં, ઘાસના ગંજાવર મેદાનમાં – હું જ્યાં જ્યાં ભટકતો હોઉં છું, મારે બેતાલ જીવન મારી પાછળ પાછળ ભટકતું હોય છે.

હું ધરતી ખૂંદતો ભટક્યા કરું છું – એ મારો શોખ છે, બેકારી મારો ધંધો છે.

*

હું ઘેલાના ગામ તરફ જઈ રહ્યો હતો. આ પર્યટન દરમ્યાન આ જાકારો દેતી ધરતી પર જીવન સમાધિસ્થ થઈ બેઠું હતું. દિવસે અને રાતે આકાશની એકધારી બદલાતી કંટાળાભરી ક્રિયા અને બેફામ દોટ મૂકતો પવન – એ જ ફક્ત જીવનનાં અહીં પ્રતીક હતાં. બાકી અહીંની ધરતીનું જીવન તો મૂરઝાઈ ગયું હતું.

દરિયાનો કિનારો છોડી, નાનું રણ વટાવી ઘેલાએ વર્ણવી હતી એ ડુંગરાની ધાર પાસે આવી પહોંચ્યો. અહીં પૂછપરછ કરતાં મને જાણવા મળ્યું કે ફક્ત ત્રણેક ગાઉ દૂર ઘેલાનું ગામ હતું.

મેં ચાલ્યા કર્યું.

વૈશાખના બપોર સૂકી ધરતીને તાવી રહ્યા હતા, રણનાં મેદાનો પરથી વાતો આવતો ઝંઝાવાતી પવન ધૂળના વંટોળિયાને ડુંગરાની ધાર પર ધકેલી રહ્યો હતો.

એ તરફની ધરતીને છેડે મૃગજળનાં દૃશ્યો માનવીને ક્રૂર અને નિર્દય આશ્વાસન આપી રહ્યાં હતાં. વંટોળિયા પવનથી ધકેલાતી કોઈક કાંટાળા બાવળની સૂકી ડાખળી મારા પગ પર ઉઝરડા પાડી પસાર થઈ ગઈ. કોઈક હોલું મને જોઈ કિકિયારી પાડી ઊડી જતું મેં જોયું અને ખોરાકની શોધમાં નિષ્ફળ ગયેલી કોઈક ચકલી કાંટાળા છોડ પર બેઠી બેઠી પૂંછડી પટપટાવતી ચારે તરફ અસ્વસ્થ ડોક હલાવી રહેતી.

સુકાઈ ગયેલા તળાવને તળિયે ગંદું પાણી એકઠું થાય તેમ બે ઊંચી ટેકરીઓની તળેટી વચ્ચે એકઠું થઈ પડેલું ઘેલાનું ગામડું મેં જોયું. અને આખરી શ્વાસ જેવો છુટકારાનો દમ મારા હોઠ વચ્ચેથી સરી પડ્યો. ધૂળનું વાદળ લઈ આવી એક પવનનું ઝાપટું મારા પર ધસી આવ્યું અને તરત જ પસાર થઈ ગયું, ત્યારે કૂતરાં ટૂંટિયું વાળીને પડ્યાં હોય એમ વેરવિખેર આ ગામનાં ઝૂંપડાં પડેલાં મેં જોયાં.

ઘેલાનાં ખોરડાં, ઘર, આંગણાં અને આજુબાજુની વાડ વ્યવસ્થિત, સુંદર, સુઘડ અને સ્વચ્છ હતાં.

મેં ઘેલાની ખબર પૂછી ત્યારે મારે એનું શું કામ હતું, હું ક્યાંથી આવું છું વગેરે પૂછપરછ બંધબારણે થઈ. પછી દરવાજો ખૂલ્યો.

ઝૂંપડાના ઉંબરે એક સ્ત્રી આવીને ઊભી. એ સ્ત્રીના દર્શનથી હું થોડીક ક્ષણો અવાક બની ગયો. એવું એનું અકલંક સૌન્દર્ય હતું. સોનેરી વાંકડિયા વાળ, ભૂરાં નયનો. વહેતા ઝરણાની નજાકતથી ભર્યો ભર્યો સુગોળ, સપ્રમાણ દેહ – એ તો બધું હતું જ, પણ એ ઉપરાંત એ સૌન્દર્ય પર કોઈ એવો ઓપ હતો કે, જે જોઈને મારું સતત વિચારતું મન એક ઘડી અપંગ બની ગયું.

એણે મને અતિથિના ઝૂંપડામાં ખાટ ઢાળી ગોદડાં પાથરી બેસાડ્યો, રોટલો અને છાસ ખવડાવ્યાં, અને ‘તમે તમારે નિરાંતે બેસજો,’ કહેતાં એ થોડું હસી, ‘એ તો આવશે ત્યારે આવશે.’

અને એ જતી રહી. અહીં એશ અને આરામ હતાં, સમૃદ્ધિનો વિસ્તાર હતો. દિવસે ફર્યા કરતાં અને રાતે ઊંઘમાં પાસાં ઘસતાં અસંખ્ય ભૂખ્યાં માનવીઓ જેવો ભૂખ્યો ઘેલો નહોતો. ઘર, સ્ત્રી, ખોરાક અને સમૃદ્ધિ એને સહેલાઈથી સાંપડ્યાં દેખાતાં હતાં. મેં નિરાશા અનુભવી. લાંબા સમય પછી પેટ ભરીને ખાવાનું મળ્યું હોવાથી અંગો પર સુસ્તી ફરી વળી. હું ઊંઘી ગયો. છેક બીજી સવારે ઘેલાએ મને ઢંઢોળીને ઉઠાડ્યો.

‘દોસ્ત, પ્રાણજીવન?’

એ મને ભેટી પડ્યો.

હું ક્યારે નીકળ્યો હતો, રસ્તામાં શી શી મુશ્કેલી પડી, હું અહીં ક્યારે આવ્યો વગેરે પૂછપરછથી એણે મારી ખબર પૂછી.

મેં જોયું તો ઘેલાની આંખની ધાર એવી ને એવી જ તીક્ષ્ણ હતી. એનું હાસ્ય એવું જ મુક્ત હતું અને એની ચપળતામાં અંશ જેટલોયે ફરક દેખાતો નહોતો.

હું હસ્યો.

‘ઘેલા તું કેમ છો?’

ઘેલાએ ખાટલા પર પડી રહેલી પોતાની પિછોડી ખભે નાખી, ‘તને ખબર છે, મેં તને એક વાર કહ્યું હતું કે અમે રણમાં રહેવાવાળાઓની જિંદગીનો ભેદ હું તને એક વાર બતાવીશ. આ સૂકી, વેરાન, જાકારો દેતી ધરતી પર અમે કેવી કાબેલિયતથી જીવીએ છીએ; અમારી તાકાત, અમારી બુદ્ધિ, અમારી માટી, ઢેફાં, રણ, ઝાંખરાં, ધૂળ અને વંટોળિયાવાળી ધરતીની ઘણી વાતો મેં તારી પાસે કરી છે. એ બધું તને કદાચ આજે જ બતાવીશ.’ આટલું કહી ઘેલો જતો રહ્યો.

બપોરે ઉતાવળે જમીને એ જતો રહ્યો. મારી સામે જોયું સુધ્ધાં નહિ. એનું વર્તન વિચિત્ર અને ધૂની તો હતું જ, પણ અપમાનજનક પણ હતું. અને અપમાન હું જલદી ગળે ઉતારી શકતો નથી તોયે મારે હાજરીની નોંધ લીધા વિના ઘેલો જતો રહ્યો. હું અપમાન અને તડકાથી સણસણતો મારા ખોરડામાં જતો રહ્યો.

મને ઊંઘ ન આવી…

ઘેલાની માલિકીનાં ચાર ઝૂંપડાં હતાં. એકમાં રસોડું, બીજામાં એની સ્ત્રી રહેતી, ત્રીજામાં ઘેલો રહેતો અને ચોથો મહેમાનોના ઉતારા તરીકે વપરાતો એવું મને લાગ્યું. ઝૂંપડાં ફરતું ચારે બાજુ બાવળના ઝાડોનું ઝુંડ હતું. બાજુના વાડામાં એક ગાય, એક ઊંટ અને બે બકરી પુરાયેલાં હતાં. વચ્ચે એક કૂવો હતો.

આખાય ગામમાં બીજે કયાંય જોવા ન મળે એવું ઘેલાનું આ નિવાસસ્થાન ચીવટ અને ચોકસાઈભરી સ્વચ્છતાવાળું હતું.

ઝૂંપડીની છત પર ગોઠવાઈને વ્યવસ્થિત રીતે મુકાયેલું ઘાસ, બારીબારણાંઓ ઉપર ખંતથી કરેલું મોટા આભલામંડિત માટીનું કોતરકામ, સુંદર લીંપેલા અને કાળજીપૂર્વક સ્વચ્છ રાખેલા ઓટલા સ્વચ્છ અને સુઘડ જરૂર હતા, કળામય પણ હતા, પણ… પણ, એ બધામાં કોઈ એક વિકૃત જીવ હતો અને એ કશુંક બોલી રહ્યો હતો. હું કશું જ સમજતો ન હતો અને મૂંઝાઈ મરતો હતો….

ત્યાં અનેક વિચારોને વેરવિખેર કરી નાખે એવો ઝાંઝરનો અવાજ મેં સાંભળ્યો અને એ અવાજની સાથે સંકળાયેલું સૌન્દર્યનું એક કલ્પન!!

મેં ડોકું ફેરવી પાછળ જોયું.

એ ઉંબરામાં ઊભી હતી અને અમારી નજર ટકરાઈ ત્યારે એણે ઓચિંતાનું પૂછી નાખ્યું : ‘તમે જવાના છો એમની સાથે?’

‘હા.’

‘એમ?’ મારી સામે વિસ્મિત નયનોએ જોતી, બેબાકળી, ઉતાવળે બે પગલાં પાછળ હઠી, પીઠ ફેરવી પોતાના ઝૂંપડામાં ગઈ ત્યારે મેં બૂમ પાડી : ‘સાંભળો છો કે?’

એ હતી ત્યાં જ ઊભી રહી, મારી તરફ પીઠ ફેરવીને.

‘તમારું નામ શું?’

‘મોંઘી.’ માથું ફેરવ્યા વગર ઉત્તરનો એ ટુકડો મારી તરફ ફેંકી એ ફરી ઝૂંપડા તરફ જઈ રહી અને મેં ફરી પૂછ્યું : ‘પણ તમે વાત અધૂરી મૂકી જતાં કેમ રહો છો? હું ન જાઉં એની સાથે?’

એ કશો ઉત્તર આપ્યા વિના ઉતાવળે પગલે પોતાના ઓરડામાં જતી રહી.

આ ધૂળિયા વંટોળ વચ્ચે વલોવાતી ધરતી પર વસતા બધા જ લોક આવા અસામાન્ય અને વિચિત્ર હશે કે માત્ર આ સ્ત્રી ને આ પુરુષ જ આવાં હતાં? એ હકીકતને એક મોટો પ્રશ્ન બનાવી મેં મારા હૃદયના એક ખૂણામાં ભંડારી દીધો…

‘જો આ મારું ઊંટ.’ મોડી બપોરના હું અને ઘેલો ચા પીતા બેઠા ત્યારે એણે મોંઘી જેને માલિસ કરી રહી હતી એ ઊંટ તરફ આંગળી ચીંધી.’

‘આ ઊંટ પર આજે હું તને પચ્ચીસ ગાઉ ફેરવીને પાછો લઈ આવીશ. આ ઊંટ એક વાર બરાડે, પગ મૂકતાં ચાતરે, અને સવારીમાં કંઈ તકલીફ આપે તો ઘેલાના નામ પર થૂંકજે, દોસ્ત પ્રાણજીવન! તને ત્યારે ખબર પડશે કે ઊંટ કેવું જાતવાન પ્રાણી છે.’

‘પણ આપણે જવું કયાં છે?’

‘મારી સાથે જહન્નમમાં.’ ઘેલાએ ખાટલાની ઈસ પર હાથ પછાડી મારી સામે તાકી રહેતાં પૂછ્યું : આવવું છે?

હું ચૂપ રહ્યો. નથી આવવું?’

હું ફરી ચૂપ રહ્યો.

અને પછી અમારી વચ્ચે થોડીક ક્ષણોની બેચેન ચૂપકી તોળાઈ ગઈ.

‘નથી આવવું એમ?’

‘પણ પહેલાં મારે જાણવું છે કે આપણે ક્યાં અને શા માટે જઈએ છીએ.’

એણે પોતાનો જમણો મુઠ્ઠી વાળેલો હાથ ઊંચો કર્યો, મારા પર પ્રહાર કરવા માટે નહિ પણ પોતાના રોષને અભિવ્યક્ત કરવા માટે. ત્યારે એના હાથના સ્નાયુઓને મજબૂત રીતે તંગ થયેલા મેં જોયા.

એ અત્યાર પહેલાં ગુસ્સામાં ઊભો થઈ ગયો હતો. એ ફરી ખાટલા પર મારે પડખે ગોઠવાઈને બેઠો.

‘જવું છે એક જોખમ ખેડવા. પણ હું જ્યારે જોખમથી લખું છું ત્યારે જોખમ હંમેશ હારે છે, સમજ્યો? બીજું કોઈ હોત તો કહેત કે આવવું હોય તો આવ સાથે, નહિ તો રોટલો ખાઈને ચાલતી પકડ. નામર્દો માટે આ અમારી સુકાઈ ગયેલા ધાવણવાળી ધરતી પર ક્યાંયે સ્થાન નથી!’

વૈશાખ મહિનામાં આ પ્રદેશમાં હંમેશ વાતા પવનનો એક ઝાપટો અમારા ઝૂંપડામાં બારી વાટે પેઠો. સામેના ઝૂંપડાની છત પરના ઘાસમાં એ જ ઝાપટાએ એક લાંબું રૂદન કર્યુંં. ત્રીજા ઝૂંપડાની છત પરથી ચકલીઓનું એક ટોળું ચિચિયારી કરતું ઊડી ગયું અને પેલી સુંદર સ્ત્રીને પોતાનાં કીમતી વસ્ત્રો લહેરાવતી દોડતી પોતાના ઝૂંપડામાં પેસી જતી મેં જોઈ.

*

થોડી ક્ષણો બાદ ફરી પાછી એ જ બેચેન ચૂપકી, ચીવટભરી સ્વચ્છતાવાળું, અંદરનું અંદર મલિન હોય એવો ભ્રમ પેદા કરતું એ જ વાતાવરણ…

ઘેલાએ મારે ખભે હાથ મૂક્યો અને આંખો થોડીક ખોલી. એની નજરની તીક્ષ્ણ ધાર મને બતાવતાં કહ્યું: ‘પણ તું પ્રાણજીવન. હું તને ઓળખું છું. તું નામર્દ નથી. તારે મારી સાથે આવવું પડશે કારણ કે મારે તારા સાથની જરૂર છે. હું તને લઈ જઈશ, જરૂર પડે તો બળજબરીથી.’

‘તો થયું હવે મને પૂછવાપણું કાંઈ રહેતું નથી.’

ના, નથી રહેતું.’ ઘેલાએ ઊભા થતાં ખભેથી ધક્કો દઈ મને ખાટલા પર પછાડ્યો. હું હંમેશ માનતો આવ્યો છું કે માણસજાત સમજાવટ કરતાં જુલમને સહેલાઈથી વશ થાય છે. ગુલામી એ ગમી જાય એવો નશો છે, પ્રાણીજીવન!’

‘હશે.’ હું પડ્યો હતો ત્યાંથી એની સામેય જોયા વગર મેં નીરસતાથી જવાબ આપ્યો.

બરાબર એ જ વખતે મેં એક મોટા ઉંદરને ઝડપથી દાખલ થતો જોયો. ઘેલાએ મીંદડીની ઝડપથી તરાપ મારી પગ નીચે દાબી કચડી નાખ્યો. મૃત્યુની એક ચિચિયારી મોઢામાંથી કાઢવાનો એને સમય ન મળ્યો. સફેદ માટીની લીંપેલી દીવાલ પર લોહીનો ફુવારો ઊડતો મેં જોયો. ખાટલાના પાયા પર લોહીનાં છાંટણાં થયાં. મેં શરીર સંકોચી મને આવતાં કમકમાં અટકાવ્યાં. તોયે મારા શરીર પરની રુવાંટી ઊભી થઈ ગઈ હોવાનું મને ઊંડે ઊંડે ભાન થયું.

‘એઈ!!’ ઘેલાએ પેલી સ્ત્રીને સાદ દીધો.

એ દોડતી આવી ઉંબરા આગળ ઊભી રહી. પહેલાં મારી તરફ જોયું, થોડું જોઈ રહી પછી ઘેલા તરફ જોયું. ઘેલાએ કશું જ બોલ્યા વગર મરેલા ઉંદર તરફ આંગળી ચીંધી. પેલીએ ખૂણામાંથી સૂપડી ઉપાડી ઝાડુથી મરેલા ઉંદરને એમાં એકઠો કર્યો અને બહાર જતી રહી…

‘મેં ધાર્યું હતું તેવો તું ગમાર નથી, પાજી છો.’ ઘેલાએ કહ્યું. ‘હું પાજી નથી.’

‘અક્કલવંત તો છોને? અને ઘણાખરા અક્કલવંત આ જમાનામાં પાજી નીવડે છે.’

પેલી સ્ત્રી ફરી ઝૂંપડામાં દાખલ થઈ. ભીંત પરના લોહીના ડાઘાઓ પર એણે સફેદ માટીનું પોતું ફેરવ્યું અને બસ આટલું પોતાનું કામ આટોપી, ચહેરા પરના એના એ જ નિર્લેપ ભાવને ક્ષતિ પહોંચાડ્યા વિના એ ઝૂંપડા બહાર જતી રહી.

આ ધરતી પર મને વિચાર આવ્યો કે હિંસાનું કોઈ મહત્ત્વ ન હતું. એક ઉંદર મરે, એક ઊંટ મરે, એક માનવી મરે. રણના અસીમ વિસ્તાર પર કોઈ પાણીની તરસથી તરફડીને મરી જાય તો ખુદ ઈશ્વર આ સ્થળે એની નોંધ લેતો નથી. મેં ઊંચે જોયું. ઘેલો મારી સામે બે પગ પહોળા કરી પિછોડીથી કમર કસી સફેદ દાઢીને બુકાનીમાં સંકેલી, મારી સામે એકીટશે જોઈ રહ્યો હતો.

અને હું નિઃસહાય – નિર્બળ, મારી લજ્જિત દૃષ્ટિ પર પાંપણના અંધકાર ટાળી નીચું જોઈ ગયો. ‘નમતા બપોરે તૈયાર રહેજે.’ કહેતો ઘેલો મારું ખોરડું છોડી ગયો.

મેં એક લાંબો નિઃશ્વાસ છોડ્યો અને બીજું કશું કરવાનું નહોતું એટલે હું બારી બહાર જોઈ રહ્યો. આ સૂકી નિ:સત્ત્વ અને નિર્વીર્ય ધરતી પર પ્રકૃતિ બેફામ બનીને દુશ્મની આદરી રહી હતી અને એ વચ્ચે માનવીએ તાકાતથી જીવવાનું હતું એ વાત અત્યાર સુધી હું કેમ ભૂલી ગયો હતો. ખરેખર મારા જેવા કાયર અને નિર્બળ માટે આરામ કરવા બે ગજ ધરતીનો ટુકડો પણ અહીં નહોતો. આ પ્રદેશમાં જીવવા માટે મારી લાયકાત નહોતી.

*

જ્યાં પ્રકૃતિ વીફરે અને માણસ અમિત્ર બને ત્યારે કોણ જીવે અને કોણ મરે એ માત્ર જુગારની સોગઠાબાજીનો પ્રશ્ન હતો.

આંગણામાં દોડી આવેલા એક કૂતરા પર ઘેલાએ પગરખાનો ઘા કર્યો. કૂતરું ચિચિયારી કરતું, ચક્કર ખાતું, બરાડતું બહાર નાસી ગયું.

ત્યારે પેલી સ્ત્રી હિંમત કરી ધીમે પગલે ઘેલા નજીક આવી. એક સ્મિત, કીકીઓનું નૃત્ય અને એણે ઘેલાને ખભે હાથ મૂકવાનું કર્યું.

‘શું છે પણ? તારી તો એની એ જ વાત!’ કહેતાં, એ ક્યાં પડશે, એને ક્યાં વાગશે, એની દરકાર કર્યા વિના ઘેલાએ પંજો પહોળો કરી પેલી સ્ત્રીને છાતીએથી ધક્કો મારી ફેંકી. પેલી પડી, ત્યાંથી ઊઠવા જાય તે પહેલાં ઘેલાએ જમણા પગની લાત એની તરફ ઉગામી. એ તોળાઈ રહેલા ઘાની અસર નીચે કૂતરું સિફતથી પોતાનું શરીર વળોટી બાજુમાં ખસી જાય એમ, એ સ્ત્રી દૂર ખસી ગઈ.

‘જા જતી રહે, બેશરમ.’

પોતાનાં કપડાં સંકેલતી એ સ્ત્રી પોતાના ઝૂંપડાના અંધકારમાં વિલીન થઈ જતી દેખાઈ.

ખભા પરથી સરી પડતા ફાળિયાને એકઠું કરી ખભે નાખતાં ઘેલાએ ઝાંપા બહાર જતાં પહેલાં એક નજર મારા ખોરડા તરફ ફેંકી.

અને અતિ વિચિત્ર, કે આ વખતે હું એની નજરનો સંદેશ સમજી શક્યો. એમાં આરજૂ અને ધમકી, બિરાદરી અને નફરત હતાં. હું થોડીક ક્ષણો મારા ઓરડાના ઉંબરા પર અવાક ઊભો રહ્યો.

બાવળના ઝુંડ વચ્ચે ચાર ઝૂંપડાં અને એક કૂવાવાળી વસાહતના આ એકાકીપણાનું પણ કોઈ એક વિચિત્ર રંગબેરંગી જીવન હતું તેમ મારા ખોરડાની દૂધિયલ સફેદાઈ, સ્વચ્છતા અને વ્યવસ્થાના અંશેઅંશમાં પુરાયેલી એકલતા જીવનના ભેદ અંગે કેટલાક પ્રશ્નો પૂછી રહી હતી. અને આટલા નાનકડા સમયમાં મારી લાગણીઓ પર એટલા બધા કારી ઘા પડ્યા હતા, હું ન જાણે કેવી અસહાય અને અપંગ પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ ગયો હતો કે મારી સહનશીલતા તૂટી પડી. પરિણામે મેં વિચારવું છોડી દીધું.

બારીમાંથી આવતો તડકો ખાટલો પસાર કરી ઉંબરો ઓળંગી આંગણામાં પ્રવેશ્યો. કેટલીક ઘડીઓ ઊડી ગઈ હતી, કેટલીક ઊડી રહી હતી, અને એ બધી એટલી તો ખીચોખીચ એકબીજાને વળગી રહી હતી કે હવે સમયનો અંદાજ કાઢવો મુશ્કેલ બન્યો હતો. બધું જ જાણે કરોળિયાની જાળમાં ફસાઈ ગયું હતું.

ત્યારે મોંઘી એક વાર મારા ખોરડાના ઉંબરે આવી મને બેધ્યાન જોઈ પાછું ફરવા જતી હતી ત્યાં મેં એને પૂછ્યું : ‘મોંઘીબહેન!’

એ નયન વિકાસી મારી સામે મધુર હસી: ‘તમને કંઈ બાળબચ્ચાં નથી?’ એણે ડોકું ધુણાવી ના કહી, પછી થોડું અમસ્તું જ હસી અને જતી રહી.

આ રણકાંઠાના વિસ્તારમાં આગળ પણ હું એક વાર ભમ્યો છું. ચોમાસામાં હોંશભેર વહેતા પાણીના ધોધ રણના વિશાળ મેદાનમાં ટૂંપાઈ જઈ મૃત્યુ પામતાં મેં જોયા છે. જ્યાં સ્વયં સંજીવની પર મૃત્યુનો બળાત્કાર થઈ શકે ત્યાં બધું જ શકય હોઈ શકે છે. આ સુંદર સ્ત્રીનું જીવન એના માનસિક વ્યાપારોના રણમાં બળજબરીને વશ થઈ નિરર્થક વેડફાતું નહીં હોય તેની શી ખાતરી?

પાછળના બાવળના ઝાડ પર કાગડાઓનો કકળાટ શરૂ થયો. આજુબાજુના બીજા બાવળો પરથી હોલાઓ, ચકલીઓ અને બુલબુલો ઊડી ઊડીને ભાગવા લાગ્યાં.

ત્યારે નમેલા બપોર વધારે નમવા લાગ્યા.

*

ઘેલો આવી ગયો હતો.

અમે બન્ને જમી રહ્યા પછી મારા ઝૂંપડામાં પાછા ફર્યા. ત્યાં બીડી ફૂંકતા ઘેલાની નજર છત તરફ ચઢતા ધુમાડાના ગોટાઓ પર સવાર બની વ્યવસાયહીન બની ગયેલી દેખાઈ.

બપોર છેક જ નમ્યા અને સંધ્યા હમણાં આવશે એવા કટાણે ઘેલા એ ઝીણા કાપડની પિછોડી પોતાની કમર પર કસીને બાંધી. માથા પર પાઘડીને દાબીને સરખી બેસાડી. દાઢીના વાળ બુકાનીમાં ભેગા કરી પાઘડી પર એના બંને છેડા કસીને બાંધ્યા. ‘ચાલ ઊઠ,’ એણે મને કહ્યું.

અમે બંને ઊંટ પર બેઠાં. ત્યારે મોંઘી હળવે પગલે ઊંટની નજીક આવી. એણે ઘેલાને ખભે બંદૂક ભેરવી અને છેડેથી પકડીને કટારી એના હાથમાં આપી. ત્યારે બકરીઓ ભાંભરી ઊઠી અને ધૂળનું એક વાદળ ધસી આવતું દેખાયું.

ઘડી વારમાં અમારું ઊંટ ગામની ભાગોળ છોડી વંટોળિયાની જેમ મેદાનમાં દોડવા લાગ્યું.

*

અંધારાં વીંટળાઈ વળ્યાં હતાં, ખુલ્લા મેદાનો પર વૈશાખના વાયરા વાઈ રહ્યા હતા. તાલબદ્ધ એક ગતિએ દોડ્યે જતા ઊંટ પર સવારી કરતાં મેં સ્થળ અને સમયનું ભાન ગુમાવ્યું.

‘પ્રાણજીવન!’ ઘેલાએ કહ્યું, ‘આવાં કેડી વિનાનાં સપાટ મેદાનો, ધૂળના વંટોળભરી અંધારી રાત, એક તારોય ન દેખાતો હોય ત્યારે દિશા શોધવી મુશ્કેલ બને છે, પણ આ ઊંટ એવું કેળવાયેલું છે કે એ વિના દોરડે, ઘરથી નીકળ્યું, એ મને એક ડુંગરાની ધાર આગળની નદીના પટમાં લઈ જશે અને ત્યાંથી હું ફાવે ત્યાં દોડી જઈશ, સમજ્યો?’

મેં ચુપચાપ સાંભળ્યા કર્યું, એટલે ઘેલાએ રાડ પાડીને મને પૂછ્યું: ‘સાંભળે છે?’

‘હા.’ મેં કહ્યું

‘તો હું વાત કરું ત્યારે હોંકારો આપતો રે’જે, કે જેથી મને ખબર પડે કે તું પાછળ બેઠો છો અને જાગે છે.’

પછી ઘેલો આવા જાતવાન ઊંટ કેમ કેળવાય છે એની બારીક વિગતો મને કહેવા લાગ્યો અને મેં હોંકારો આપ્યા કર્યો. ‘આવું ઊંટ બરાડી શકતું નથી. દોડતાં એવી રીતે પગ મૂકે છે કે પગ મૂક્યાનો અવાજ સુધ્ધાં ન થાય. આવું ઊંટ ‘ધાડી’ ઊંટ કહેવાય છે.’

હું ઓચિંતાનો સજાગ બન્યો.

‘તો… આપણે ક્યાં જઈ રહ્યા છીએ?’

‘જહન્નમમાં!’ ઘેલાએ બૂમ પાડી, ‘એક વાર તને કહ્યું, તોયે તારી પૂછ પૂછ હજુ બંધ ન પડી!’

‘પણ તું મને ધાડ પાડવાના કામમાં તારો સાથી બનાવવા માગતો હો તો મારે નથી આવવું. મને અહીં જ ઉતારી દે ઘેલા, હું ફાવે તેમ રાત ગાળીશ અને દિવસ ઊગતાં ક્યાંક જતો રહીશ.’

‘બાયલો!’ ઘેલાનો અવાજ તીખો અને એનો શબ્દ સ્પષ્ટ, નિર્ભેળ ધૃણા અને તિરસ્કાર ભર્યો હતો.’

એની એ જ ગતિએ ઊંટ આગળ વધી રહ્યું હતું. આંગળીથી અડવાનું મન થાય એવાં ઘટ્ટ અને નક્કર અંધારાં અમને ઘેરી વળ્યાં હતાં. એકમાત્ર ગતિ સિવાય સૃષ્ટિની બીજી કોઈ ક્રિયા અનુભવાતી નહોતી.

હું અતિશય ખિન્ન બની ગયો. કોઈની તાકાતના જુલ્મ નીચે આટલું નિરાધારપણું અને જીવનની નિરર્થકતા કોઈ દહાડો અનુભવ્યાં નહોતાં. ‘ઘેલા’ મેં પૂછ્યું : ‘તારો આ જ ધંધો છે?’

‘હા, બાપદાદાનો વારસામાં મળેલો. અમારે આખી જાતનો આ ધંધો છે અને અમને એની શરમ નથી.’

અને હંમેશ પોતાની વાતને વિસ્તારીને કહેવાવાળો ઘેલો માત્ર આટલું જ બોલીને જ્યારે ચૂપ રહ્યો ત્યારે મારી બેચન વ્યથાએ સીમાડા તોડી નાખ્યા.

‘ઘેલા,’ મેં પાછળથી એનો ખભો પકડતાં કહ્યું : ‘મને આમાં ભાગીદાર નથી… થવું નથી થવું… મને ઉતારી દે, ઘેલા મને છૂટો મેલી દે.’

એણે પાછું ફર્યા વગર જ પોતાનો ડાબો હાથ પાછળ લાવી મારું કાંડું પકડી એના પર જોરથી ખેંચ મારી. હું બહુ મુશ્કેલીથી મારા પગ પાગઠામાં ટેકવી મારું સમતોલપણું જાળવી શક્યો.

‘આટલી વાર લાગશે જો!’ ઘેલો બે દાંત વચ્ચેથી બોલ્યો. ‘અને પડીશ તો એક હાડકું સમું નહિ રહે, નામર્દ!’

એણે મારું કાંડું જતું કર્યું. મેં તરત જ પાછા હઠી કાંઠીના પાછલા ભાગનો ટેકો લઈ લીધો…

અને ઊંટ એ જ ગતિએ આગળ વધી રહ્યું હતું.

*

સામે ડુંગરાની ધાર સ્પષ્ટ દેખાઈ. નદી પસાર કરી એક ટેકરીની તળેટીમાં ઝીણા બળતા દીવાઓ મેં જોયા. એક મોટો ઢોળાવ ઊતરતાં ઊંટની ગતિ ધીમી પડી. સામેના ખૂણામાંથી દોડી આવતાં ત્રણચાર શિયાળવાં જારના જૂથમાં લપાઈ જતાં મેં અંધારમાં પણ જોઈ લીધાં.

અમે બેત્રણ ગામ વટાવ્યાં. મારાં તપ્ત ગાત્રો પર ભીની હવા વહેવા લાગી. એક આંબલી અને વડ પાસેથી પસાર થતાં મેં દૂર વાડીઓનાં વૃક્ષો ઝૂલતાં જોયાં.

‘હવે – ’ ઘેલો લાંબા સમય પછી બોલ્યો : ‘જ્યાં પહોંચશું ત્યાં ઊતરવું છે. તારે ફક્ત મારી સાથે જ આવવાનું છે. મને મદદ પણ કરવાની નથી. હું કહું એ ઉપરાંત કાંઈ આડુંઅવળું કીધું છે તો યાદ રાખજે તારી હયાતી નહિ હોય!’

હું ચૂપ રહ્યો.

ઊંટ હવે દોડતું નહોતું, ચાલતું હતું. ગામની એકદમ નજીક આવ્યાનાં મને ઘણાં ચિહ્નો દેખાયાં.

મને ફરી એક વાર એમ થયું કે હું હજી ઘેલાને સમજાવું કે મારે કોઈ ધંધો કરવો નહોતો. હું તો માત્ર ધરતી ઢૂંઢવા નીકળ્યો હતો. એક વટેમાર્ગુ અને આમ ભટકતાં મારાં ગાત્રોએ એક દિવસ માટીમાં મળી જવાનું હતું! પણ શો ફાયદો ઘેલાને આવું કહેવાથી? આ સમજ મારી હતી અને આ બેચેની મારી હતી. હું તો માત્ર ઘેલાનો શિકાર હતો..

એક જૂની મસ્જિદના ખંડિયેરમાં ઊંટને દોરવી જઈ ઘેલાએ એને ત્યાં બેસાડ્યો, એનાં ઘૂંટણ બાંધ્યાં અને અમે ખંડિયેરમાંથી બહાર નીકળ્યા. માત્ર એક જ સ્થળે અમારી પાછળ કૂતરાં ભસ્યાં. અમે ગામમાં પેઠા, બેત્રણ શેરીઓ વટાવી, અમે એક સુઘડ મકાન આગળ આવી ઊભા. ઘેલાની ઇશારતથી હું એની પાછળ ઊભો.

ઘેલાએ ડેલીનું કમાડ ખખડાવી બૂમ પાડી : ‘દાજી શેઠ, ઓ…દાજી શેઠ!’

આટલી મોડી રાત્રે પણ જાણે કોઈના બોલાવવાની રાહ જોઈ બેઠો હોય તેમ દાજી શેઠે તરત જ જવાબ આપ્યો : ‘કોણ છે?’

‘એ તો હું, વાલો કોળી.’

‘શું છે?’

‘શેઠ, ગુવારની લૉરી નદીની રેતીમાં ખૂંચી ગઈ છે. લૉરીના ડ્રાઇવરે મને તમારી પાસે મોકલ્યો છે અને કહાવ્યું છે કે લૉરીમાં તમારી બે ખાંડની ગૂણીઓ છે તે સવાર પહેલાં ઉપડાવી લેજો!’

‘એમ?’ શેઠ અંદરથી બોલ્યા, ‘તું જઈશ વાલા, હમણાં જ?’ ‘હા….પણ ગાડું?’

‘વાડામાં છે. ઊભો રહે ચાવી આપું!’

અંદરથી સાંકળ ખૂલવાનો અને તાડી ખસવાનો અવાજ આવ્યો. કમાડ થોડાંક જ ખૂલ્યાં ત્યાં ઘેલાએ ઝડપથી પોતાના બન્ને હાથ અંદર ઘાલી દાજી શેઠનું ગળું પકડી લીધું. હું સૂચના પ્રમાણે એની પાછળ સરી આવી ડેલીમાં દાખલ થઈ ગયો. ઘેલાએ મારી તરફ આંખ ફેરવી. મને અજાયબી થાય છે કે આ ધાડપાડુની આંખની ભાષા હું કેવી રીતે સમજ્યો. મેં ઉતાવળે, પણ ઓછો અવાજ થાય તેમ ડેલી બંધ કરી અંદરથી સાંકળ દીધી. બાજુના ઘાસલેટના કોડિયાના અજવાળામાં મેં ઘેલાને દાજી શેઠનું ગળું જતું કરી પોતાની બંદૂકની નળી એની છાતીએ અડાડતો જોયો.

આ ઓચિંતા હુમલાથી દાજી શેઠ એવા તો હેબતાઈ ગયા કે મદદ માટે બૂમ મારવાનું પણ એમને સૂઝ્યું નહિ.

બંદૂકની નળીએથી ધકેલીને ઘેલો શેઠને ઓસરીમાં લઈ ગયો. ઘાસલેટનું કોડિયું ઉપાડી હું એમની પાછળ ચાલ્યો. ઓસરીમાંના ઝૂલા પર શેઠને બેસાડી ઘેલાએ શેઠને ટૂંકમાં કહ્યું : ‘જીવતા રહેવું હોય તો જે હોય તે કાઢી આપો!’

પણ દાજી શેઠ નિર્જીવ રમકડાની જેમ આંખો પટપટાવતા બેસી રહ્યા ત્યારે ઘેલાએ શેઠનો કાન પકડી તમાચો ઠોકી કાઢ્યો : ‘બહેરો છે કંઈ? તારા ગગાના વિવાહમાં નથી આવ્યો!’

શેઠના ગળામાંથી ન સમજાય એવો અવાજ નીકળવાની તૈયારીમાં હતો, ત્યાં ઘેલાએ ફરી શેઠને ગળચી પકડીને ઊભા કર્યા. તિજોરી તરફ જતાં શેઠનો પગ સૂતેલી વ્યક્તિ પર પડ્યો. તે સફાળી જાગી ગઈ. અમને ત્રણને જોઈને રાડ પાડવા જતી હતી, ત્યાં ઘેલાએ તેના વાંસામાં લાત મારી. એ ઊલળીને બાજુના બિછાનામાં પડી. મેં ઘાસલેટનું કોડિયું ઊંચું કર્યું. શેઠે શેઠાણીના તકિયા નીચેથી ચાવીનો ઝુડો સેરવ્યો.

‘હાય – હાય!’ લાત ખાઈ, જાગી ઊઠેલાં શેઠાણી બોલી ઊઠ્યાં. ઘેલાએ કૂદકો મારી શેઠાણીના વાળ પકડીને ખેંચ્યા, ‘ચૂપ! ખબરદાર એક શબ્દ બોલી છે તો! અને તું,’ ઘેલાએ શેઠને કહ્યું : ‘શું તમાસો જોઈ રહ્યો છે? ઉતાવળે તિજોરી ખોલ, નહિ તો.. એક ઘડીમાં ન બનવાનું બની જશે, સમજ્યો?’

તિજોરી ખોલી માંયથી શેઠ નોટોનાં બંડલ કાઢી રહ્યા હતા, એ જોઈ શેઠાણીથી બોલ્યા વિના રહેવાયું નહિ, ‘અરે, આવું તે હોય કંઈ! આટલો જુલમ હોય!’

આટલા અવાજથી પણ ઉપરના મેડા પર કોઈ જાગી ગયું હશે તે દાદર ઊતરવા લાગ્યું. ઘાસલેટના કોડિયાને જમીન પર રહેવા દઈ હું એ તરફ ફર્યો અને દાદર ઊતરનાર વ્યક્તિ ભીંત આગળથી અમારા તરફ ફરી ત્યાં મેં એને ગળચીથી પકડી. મને હજી સમજાતું નથી કે સ્વપ્ન પણ આવું કૃત્ય કર્યાનો મને ધોખો થાય તે કૃત્ય મેં અત્યારે કેમ કર્યું હશે. એ વ્યક્તિ મારા હાથમાંથી છટકી તો ન શકી, પણ ઝીણી ચીસ પાડતી હું એને અટકાવી ન શક્યો. એ અરસામાં ઘેલાએ કૂદી આવીને એક હાથે નાક અને મોઢું દબાવતાં, બીજા હાથે એને ઊંચકી શેઠાણીની બાજુમાં બેસાડી દીધી.

એ દાજી શેઠની જુવાન દીકરી હતી. જુવાન, ભરાવદાર, ઠસ્સાદાર. એના મોટા બહાર પડતા હોઠથી એ વધારે શોભતી હતી.

‘કેટલી વાર પણ!’ ઘેલાએ શેઠની પીઠમાં બંદૂકનો ગોદો માર્યો ત્યારે શેઠ ચમકીને કૂદકો મારી ગયા.

‘બસ?’ ઘેલાએ કહ્યું : ‘આટલું જ છે? અને સોનાના દાગીના?’ ‘મુંબઈ, સેફ ડિપૉઝિટમાં છે.’

અને બીજા પૈસા?’

‘બૅંકમાં છે.’

‘મર — મર તું તો!’ કહેતા ઘેલાએ શેઠના માથાની ઝીણી ચોટલી પર ધબ્બો ફટકાર્યો.

‘આ – આટલા માટે આવડું જોખમ મેં ખેડ્યું હશે… સૂવર સાલો.’

જેને હમણાં જ શેઠાણીની બાજુમાં બેસાડી હતી તે શેઠની દીકરી ઝડપથી ઊભી થઈ ગઈ.

‘વિના કારણ શું કામ મારે છે?’

એના મોઢા પર ભય વિનાનો રોષ હતો. એ હાથની મુઠ્ઠીઓ વાળતી, ટટ્ટાર થતી નિર્ભય અમારા સામું જોઈ રહી : ‘એક તો હાથોહાથ જે છે તે તમને આપીએ છીએ; છતાં મારપીટ કરી અમારી ઠેકડી ઉડાવે છે! એટલીયે માણસાઈ તારામાં બાકી નથી રહી?’

બરોબર એ જ વખતે એક ઉંદરને આંગણામાંથી ઓસરીમાં પ્રવેશતો ઘેલાએ જોયો. આદતના જોરે ઝાપટ મારી પગ નીચે એને પકડ્યો અને કૂદ્યો.

લોહીના ફુવારા ગાદલાની ચાદર પર અને જમીન પર પ્રસરી ગયા.

હું આ વખતે કમકમાં રોકી ન શક્યો.

શેઠાણીએ એક હળવી ચીસ પાડી.

શેઠ મૂઢની જેમ જોઈ રહ્યા.

‘હાય, હાય – કેવો ક્રૂર માણસ છે!’ છોકરીથી બોલાઈ જવાયું.

પછી મચ્છરોના ગણગણાટ વચ્ચે ભીની થઈ તોળાઈ રહેલી ખામોશીની થોડી ક્ષણો ખરી પડી.

આ ઉંદર, – આ લોહીના ડાઘ અને ધ્રૂજી રહેલા ઘેલાના હોઠવાળી એની અસ્વસ્થતા. અહીં ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થતું મને દેખાયું અને મોંઘી – એની ચંચળ, વિહ્વળ, બેબાકળી આંખો; માણસને કયા પ્રસંગ અને કેવી પરિસ્થિતિ વચ્ચે શું યાદ આવતું હોય છે!

ઘેલાએ દાજી શેઠનો ખભો પકડી દાંત ભીંસીને કહ્યું: ‘કહી દે આ બન્નેને કે અંગ પર જે પહેર્યું હોય તે ઉતારી આપે!’

શેઠે એ બંને તરફ પોતાની નજર ફેરવી ઘેલાના શબ્દો તરફ એમનું લક્ષ ખેંચ્યું. એટલે શેઠાણીએ ગળામાંની સેર, કાનની બુટ્ટીઓ અને હાથ પરની સોનાની બંગડીઓ ઉતારી ઘેલાએ પાથરેલી પિછોડીમાં ફેંક્યાં, પણ શેઠની દીકરીએ કાન અને ગળામાંથી ઉતારી આપ્યા પછી હાથ પરના ચૂડલા ઉતારી આપવાની ના પાડી, ત્યારે અસ્વસ્થ ઊંચીનીચી થયા કરતી ઘેલાના હાથની આંગળીઓ ઝડપથી મુઠ્ઠીમાં બિડાઈ ગઈ. એના નાકની બાજુમાંથી ઊતરી પડતી રેખાઓ વધારે સખત બની એના હોઠના છેડા સાથે મળી ગઈ.

‘ખેરિયાત કરે છે, તું એમ સમજે છે?’ ઘેલાના દબાયેલા અવાજમાં ગુસ્સાનો ભારોભાર કંપ હતો.

‘હું ચૂડલા નહિ આપું, એ મારા સૌભાગ્યનું ચિહ્ન છે, હું એ નહિ ઉતારું, એની બહુ કિંમત નથી, પણ –’ કહેતી એ અવાજ ન થાય એમ રડી પડી.

મને એ વખતે લાગ્યું કે મારા ચૂપ રહેવાની હવે હદ ઓળંગી હતી હું ઘેલાને રોકવાનો વિચાર કરું તે પહેલાં ઘેલાએ દોડી જઈ, ઘૂંટણ વચ્ચેથી પેલીનો હાથ ખેંચી લાંબો કરી ચૂડલા ઉતારવા માંડ્યા. છોકરી બીજા હાથથી ઘેલાના કાંડાને વળગી રડતી રડતી બોલી : ‘નહિ આપું… નહિ આપું. ના.’

કોઈની પણ લાગણીઓ છંછેડાય અને મારી બુદ્ધિ બહેર મારી જાય એવો બનાવ નજર સામે બની રહ્યો હતો. છતાં દાજી શેઠના આવડા મોટા સ્થૂળ શરીરમાં ક્યાંયે કશું હાલ્યાચાલ્યાનું ચિહ્ન દેખાયું નહિ. એક મૂઢ પ્રેક્ષકની જેમ આ પ્રસંગને ખીલતો જોઈ રહ્યા.

‘તને પગે લાગું ભાઈ, એને છોડી દે.’ શેઠાણી કરગરવા લાગ્યાં.

ખભેથી ધક્કો મારી ઘેલાએ છોકરીને બિછાના પર ચત્તી પાડી. ‘નહિ, નહિ, નહિ!’ તરફડિયાં મારતાં પણ એણે ઘેલાનું કાંડું છોડ્યું નહિ.

‘રાંડ ખોલકી!’ કહેતાં ઘેલાએ પોતાનો બીજો હાથ ઊંચક્યો ત્યારે આખા શરીરમાં કંપ વ્યાપી ગયો. ઘેલાના શરીરના બધા સ્નાયુઓ તંગ બની જઈ પોતાની સમગ્ર તાકાત કેન્દ્રિત કરવા તૈયાર થયા હોય એવું મને જણાયું. એનું પરિણામ ભયંકર આવવાનું હતું એ ખ્યાલથી એક વાર તો હું બીને પાછળ રહ્યો, પણ પછી, આ પરિસ્થિતિને કેવી રીતે પલટો આપવો, એનો હજુ તો હું વિચાર કરું છું, એટલી વારમાં મેં ઘેલાના હાથની ગતિ અટકી જતી જોઈ, ગુસ્સામાં બહાર આવેલું જડબું ઓચિંતાનું પાછળ હઠી ગયું, કપાળ પરની નસો ઓચિંતાની ઊપસી આવી. ચહેરા પરની સખત રેખાઓ અદૃશ્ય થઈ અને એની આંખના ડોળા બહાર ધસી આવ્યા.

એ જ ઘડીએ, પેલી છોકરીના ગળા પરથી ઘેલાના હાથ પરની પકડ છૂટી ગઈ. એ હાથ પેલીના ખભા પરથી સરતો, છાતીને અડતો હેઠો પડ્યો ત્યારે નીચે નમેલા ઘેલાને મહામહેનતે ટટ્ટાર થતો મેં જોયો. મને ત્યારે થયું કે કંઈક ન બનવાનું બન્યું હતું.

અમારી બધાંની નજર ઘેલા પર રહી ગઈ. મૂઢ જેવા શેઠ, બીકથી વધારે કદરૂપાં દેખાતાં શેઠાણી, બિછાના પર ચત્તીપાટ પડેલી બેબાકળી બની ડૂસકે ડૂસકે રડતી શેઠની દીકરી અને હાથમાં ઘાસલેટનું કોડિયું લઈ ઊભેલો હું…

અમે બધાં ઘેલાને જોઈ રહ્યાં.

એક હાથ ઊંચો કરી, એક પગ પાછળ લઈ બીજા પગને પરાણે પાછળ ઢસડતાં પાછળ હઠી ઘેલો ઝૂલા પર ફસડાઈ પડ્યો.

હું એની પાસે દોડી ગયો. એને ખભે હાથ મૂકી કોડિયું એના મોઢા આગળ ધરી રહેતાં મેં જોયું તો એના મોઢાને ડાબે ખૂણેથી ફીણ નીકળી રહ્યાં હતાં.

‘શું થયું?’ મેં પૂછ્યું.

ઘેલાની બહાર ધસી આવેલી લોહીનીતરતી આંખોએ મારી સામે ટગર ટગર જોયા કર્યું. એણે ડોકું ધુણાવ્યું.

મેં એનો ડાબો હાથ ઊંચક્યો અને જતો કર્યો તો એ નિષ્પ્રાણ એના ખોળામાં પડી રહ્યો.

ઘેલાને પક્ષાઘાતનો હુમલો થયો હતો.

શેઠાણીને કશુંક અવનવું બન્યાની ગંધ આવી ગઈ હતી. મેં ઘેલાના ખભા પરથી બંદૂક ઉતારી મારા હાથમાં લીધી અને શેઠાણીને ચૂપ રહેવા ઇશારત કરી.

‘હવે તું છાની રહે તો એક વાત કરું.’ મેં શેઠની દીકરીને સંબોધીને કહ્યું ત્યારે તે બિછાનામાં બેઠી થઈ અને એણે મારી સામે જોયું. કેવા સુંદર હોઠ અને કેવા ધૂજી રહ્યા હતા!

*

શેઠને ઇશારત કરી મેં આગળ બોલાવ્યા અને એ ત્રણે તરફ બંદૂક તાકી મેં કહ્યું : ‘આને ટેકો આપી ઊભો કરો.’

‘હેં!’ શેઠની દીકરીથી બોલાઈ જવાયું: ‘શું થયું છે એને?’

મેં ઘેલા તરફ જોયું : એક ઘડી પેહેલાં જે આ પ્રસંગને પોતાના પંજામાં રમાડતો હતો તે અપંગ – પરિસ્થિતિનો ગુલામ બની ઝૂલા પર નિસહાય ફેંકાઈ ગયેલો જોઈ મને અતિ દુઃખ થયું.

શેઠાણી ખંધાઈથી, એમની દીકરી નિર્દોષ કુતૂહલથી અને શેઠ એના એ જ મૂઢ ભાવથી ઘેલા તરફ જોઈ રહ્યા હતા.

‘હવે સાંભળો તમે બધાં,’ કહી મેં બંદૂકની નળી એમની સામે ધરી, ‘આને ટેકો આપી કંઈ અવાજ કર્યા વિના, કોઈને ખબર ન પડે તેમ હું ચીધું ત્યાં એને ગામ બહાર પહોંચાડો, નહિ તો…’ મેં ડાબા હાથની આંગળીનો નખ બંદૂકની નળી પર બેત્રણ વાર ઠોક્યો, ‘આ કોઈની સણસ રાખશે નહિ.’

શેઠાણી અને શેઠની દીકરી ઉત્સાહથી ઊભાં થયાં હોય એવો મને ખ્યાલ આવ્યો અને શેઠની આંખમાં પહેલી જ વાર અર્થ પ્રગટતો મેં જોઈ લીધો. મને લાગ્યું કે મારી ક્યાંક કશીક ચૂક થતી હતી. ત્યાં શેઠની દીકરીની નજર પેલી પોટલી તરફ ઝડપથી ફરી જતી મેં જોઈ લીધી.

એ ત્રણે ઘેલાને સરખો ટેકો આપી બહાર દોરવી રહ્યાં ત્યારે મેં દાગીના અને રોકડની પોટલી ઉપાડી મારી બગલમાં ખોસી અને તરત જ મારી પાછળ શેઠશેઠાણીની કરગરતી નજર દોડી આવી.

‘આગળ વધતાં રહો અને હું કહું તે સાંભળતાં જાઓ. મને આ તમારા દાગીના, રોકડ અને તમારી મિલકતની જરાયે તમન્ના નથી. આને ઊંટ પર બેસાડી દો અને ઊંટ દોડતું થશે એટલે તમારી માલિકીની આ બધી વસ્તુઓ તમારી તરફ ફેંકીશ, સાંભળ્યું? હવે નિરાંત વળી?’

રાત ઘણી આગળ વધી ગઈ હતી. કૂતરાં ભસવાની મને બીક હતી પણ એવું કશું બન્યું નહિ. પવનનાં ઝાપટાં ઘડીએ ઘડીએ શેરીઓ વચ્ચેથી હુંકાર કરીને પસાર થતાં હતાં.

ખરી રીતે ઘેલાએ કહ્યું હતું તેમ બધું જ સાંગોપાંગ પાર પાડ્યું હતું, પણ અણીને ટાણે કુદરત વીફરી બેઠી અને કરુણાન્ત કથા સર્જાઈ ગઈ.

અમે ઊંટ નજીક આવી પહોંચ્યા. મેં ઘેલાને આગલા કાંઠા આગળ બેસાડ્યો. એના જમણા હાથમાં ઊંટની ‘રાશ’ આપી, હું પાછળ બેઠો. ઘેલાએ ઊંટની રાશને ખેંચ મારીને અને મેં ઊંટની ગુડી પર બાંધેલી દોરીઓ ખેંચ મારીને છોડી મૂકી. ઊંટે ઊભા થઈને ભાગવા માંડ્યું કે તરત જ મેં આ ત્રણે જણ પર એમની મહામૂલ સંપત્તિની પોટલી ફેંકી.

ઘેલાને ઊંચકીને, આ કટોકટીમાંથી હું બુદ્ધિપૂર્વક છટકી જઈ ભાગી જતો હતો એ વિચારે મેં સંતોષ અનુભવ્યો.

શેરીઓ, ગામનું પાદર, વડ આંબલી, કૂવો, નદીની ભેખડ અને પેલી સીમાચિહ્ન જેવી ટેકરી અમે થોડી જ વારમાં પસાર કરી ગયા.

ઘેલાનો ડાબો હાથ, તૂટી પડેલી ડાળ ઝાડના થડની બાજુમાં લટકે એમ લટકી રહ્યો હતો. સમતોલપણું જાળવવા ઘેલાનું ધડ જમણી બાજુ નમી પડ્યું હતું. મારે એને સતત ડાબી બાજુ ટેકો આપવાની જરૂર જણાતાં હું પણ આગળ નમી મારા ડાબા હાથથી એને ટકાવી રહ્યો હતો…

પછી તો એ જ આદિ અને અંત વિનાનાં મેદાનો પર બેફામ તૂફાનોની પરંપરા ઊભો કરતો પવન, એ જ અંધકાર, મધ્યરાત્રિનું મૌન અને એ વચ્ચેથી એક કરુણ પરિસ્થિતિ ને એવી ને એવી તાજી – જીવતી એને યોગ્ય સ્થળે પહોંચાડવાના મારા પ્રયત્નો.

મને આ જીવતર પર અનહદ અણગમો ઊપજ્યો.

મેદાનોમાં દાખલ થયા પછી ઊંટ દોડતું બંધ પડી માત્ર ઉતાવળે ચાલતું હોય એવું મને લાગ્યું.

મારે ઘેલાને એક બાજુ નમી પડતો અટકાવવા સતત નીચા નમી રહેવું પડતું.

મારો ડાબો હાથ કે જેના પર ઘેલાનું આખું શરીર તોળાઈ રહ્યું હતું અને મારી ડાબી જાંઘમાં અસહ્ય કળતર થતું હતું.

અમે ગયા ત્યારે અમે કોઈ એક બનાવને જન્મ આપવા ગયા હતા અને હવે આ બનાવ ઉપરાંત એક બીજા ખોફનાક બનાવનો ભાર લઈ પાછા ફરી રહ્યા હતા, ત્યારે મને એક વિચાર આવ્યો કે પૃથ્વીની આ વિશાળતા પર સ્વચ્છંદ વિહરતા આ માતરિશ્વા અને ધૂળનાં દળોનાં વાદળો ઉપર અસંખ્ય તારકેમઢ્યા અવર્ણનીય ચૂપકીભર્યા વ્યોમે કે પ્રકૃતિના કોઈ પણ અંશે અમારી હાજરીની નોંધ સુધ્ધાં નહોતી લીધી. અમે અને અમારી માની લીધેલી પ્રવૃત્તિની મહત્તા એ તો માનવીની ગુમાનભરી કલ્પનામાત્ર હતી.

ઘેલાનાં અંગ હવે મારા ડાબા હાથ પર લટકી રહ્યાં હતાં, એનું નીચું નમી પડેલું માથું કોઠાના મોરા પર અથડાતું હતું.

*

સંશય આવે એટલાં જ માત્ર અજવાળાં પૂર્વમાં પ્રગટ્યાં હતાં ત્યારે અમે અમારા, ગામને પાદરે પહોંચ્યા.

ઊંટ ઘેલાના ઘરના ઝાંપામાં પ્રવેશ્યું. મોંઘી એરંડિયા તેલના કોડિયાને સાડલાના છેડા વતી ઓથ આપતી આંગણામાં ઊભેલી દેખાઈ.

ઊંટ આંગણાની વચ્ચોવચ્ચ હંમેશ બેસવાની જગા પર ઢીંચણ ખોડી બેઠું અને એના બેસવાની સાથે જ મારા ડાબા હાથ નીચેથી સરી જઈ ઘેલાનું શરીર ઢગલો થઈ જમીન પર ઢળી પડ્યું.

મોંઘીએ એને પડતો જોયો અને એ એકદમ નજીક દોડી આવી. હું નીચે ઊતર્યો ત્યારે, સાડલાના છેડા નીચેથી દીવો બહાર લાવી એણે મારા મોઢા સામે ધર્યો. હું મોંઘીના ચહેરા તરફ જોઈ રહ્યો, મેં અનુભવેલી વ્યથાથીયે વધારે વ્યથા સહન કર્યાના ઓળા એના ચહેરા પર ટહેલી રહ્યા હતા.

એણે ઉતાવળે મારા ખભેથી બંદૂક ઉતારી પોતાના ખભે ભેરવી. એકદમ, શબ્દોની આપલે કર્યા વિના, ઘેલાને ઊંચકી, એના ઝૂંપડામાં લઈ જઈ ખાટલા પર સુવાડ્યો. ઘેલો બેભાન હતો!

મોંઘી એને શેકતાપ કરતી બેઠી. મારું મન અને શરીર વેદના અનુભવી રહ્યાં હતાં તોયે, થાકની અસર નીચે પણ મને ઊંઘ ન આવી.

હું બેસી રહ્યો – જાગતો રહ્યો અને ચુપચાપ જોયા કર્યું.

સવારના તડકા ઉંબરમાં અફળાયા ત્યારે ઘેલાએ આંખ ખોલી. એણે સામે મોંઘીને બેઠેલી જોઈ. માથું મારી તરફ ફેરવવાના એના પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા ત્યારે, હું એના ખાટલાની કોર પર એની બાજુમાં બેઠો. એણે જમણો હાથ મારા હાથ પર મૂક્યો અને મારો હાથ ઊંચો કરી પકડ્યો, પંપાળ્યો અને દાબ્યો. ઘેલાને કશુંક કહેવું હોય એમ લાગતું હતું, પણ એની વાચા બંધ હતી.

જમીન પર બેસી ઘેલાના પગ દાબતી મોંઘીને મેં વિગતવાર અમારા પરાક્રમની વાત કહી સંભળાવી. હું વાત કરતો હતો તે દરમ્યાન ઘેલાના અંગની ડાબી બાજુમાં અનેક વાર આંચકી આવતી મેં જોઈ, પણ વચ્ચે અનેક વાર મારે ખભે હાથ મૂકી મારી પીઠ થાબડી ઘેલો મને પંપાળતો રહ્યો.

આ ઘરની બહાર ઉદ્યમ કરતાં ચકલી, હોલા, કાગડા, બુલબુલની બોલ બોલ સતત ચાલુ હતી. કોઈ ઊંટનું ગાંગરવું, કોઈ ભેંસનું ભાંભરવું અને બકરીની બેં… બેં પણ સતત ચાલુ હતાં. માત્ર આ ઘર જે આ પહેલાં એકધારી બોલબોલથી ગાજતું તે હવે ખોફનાક રીતે ચૂપ હતું.

સમય દોડવા લાગ્યો.

બપોર નમ્યો.

સર્વ શૃંગાર અને સર્વ વસ્ત્રોનો ત્યાગ કરી, પોતાની રંગબેરંગી નજાકતને હણી નાખી સંધ્યા રાત્રિના અંધારા બાહુઓમાં સમાઈ ગઈ, ડૂસકાં ખાવા લાગી.

*

નમતા બપોર પછી ઘેલાની આંખો બંધ પડી, પછી ક્યારેય ખૂલી નહીં. ક્યારેક એકધારી મારે સામે જોઈ રહેતી મોંઘીની આંખોમાં તોફાન વિનાની રણનાં મેદાનોની ગહન મોકળાશ મેં ડોકિયું કરતી જોઈ.

ભીંતને અઢેલીને બેસી રહેતાં મેં અવારનવાર બેડોળ સ્વપ્નાંવાળી ઊંઘ ચોરી લીધી, પણ પોતાના શરીરને ક્યારેય શિથિલ કર્યા વગર અમારા બન્નેની ચોકી કરતી મોંઘી આખી રાત જાગતી રહી.

ત્રીજે દિવસે ઘેલાએ પ્રાણ છોડ્યા અને એના મૃતદેહને થાળે પાડવાની અનેક ક્રિયાઓ શરૂ થાય તે પહેલાં મેં એનું ગામડું છોડ્યું.

હું ઝાંપો બંધ કરી રહ્યો હતો ત્યારે મોંઘી દોડતી મને વિદાય આપવા આવી. એના ચહેરા પર આંસુઓ સિવાયનો રુદનનો સર્વ સરંજામ હાજર હતો અને એની આંખોની ભૂરી કીકીઓમાં વળ ખાતો એક પ્રશ્ન ઊભરાઈ રહ્યો હતો જે શું હતું તે હું સમજ્યો નહિ. આજ દિવસ સુધી વિચારું છું તોયે સમજતો નથી.

છિન્નભિન્ન કરી નાખે એવી આ બેચેનીને ટૂંકાવવા મેં ઝાંપો બંધ કર્યો અને મોંઘી તરફ પીઠ ફેરવી અને આગળ વધ્યો કે તરત જ મારી કલ્પનામાં મેં એક મીંદડીને ઉંદરનો શિકાર કરતી જોઈ. એ પ્રાણીની ખબરદાર ચૂપકી, ધીરજ અને ઉદર પર તૂટી પડવાના પૂર્વયોજિત કૂદકાની માપણીનું ચિત્ર સચોટ રીતે મારી યાદમાં આજ દી સુધી ગોઠવાઈ રહ્યું.

બપોરે ભંયકર પવન વાવો શરૂ થયો. કાંટાળા છોડવાઓની આજુબાજુની બખોલોમાંથી નોળિયા, ઉંદર અને સાપ નાસભાગ કરી રહ્યા હતા. ધૂળના રજકણોએ ઉપર ઊંચકાઈ ઊંચકાઈ આકાશને મેલું કરી દીધું હતું.

ઉઝરડા પડેલી, ખંડિત ધરતીના દેહની મોકળાશ પર મેં ફરી મારું પ્રયાણ આદર્યું.

નાગ

નારાણબાપાની વાડીએ, આંબલી નીચે સૂકા ઘાસના પાથરણા પરથી લોકોનું ટોળું ઊભું થયું અને વીખરાવા લાગ્યું.

એ રાતે કાનાનું કાશી સાથે વિધિસરનું વેવિશાળ જાહેર થયું. દોઢ મહિના પછી ફેરા ફેરવી દેવાનો નિર્ણય ત્યાં જ લેવાયો.

આ બધી ક્રિયા ચાલતી હતી તે દરમિયાન મેઘજી વાડીના ઝાંપાના દરવાજા પર બેઠો બેઠો સિગારેટ ફૂંકી રહ્યો હતો. અંદર આવી બધા સાથે બેસવાનું એને અનેક વાર, કહેવામાં આવ્યું પણ કશો જવાબ ન વાળતાં, તોછડાઈથી માત્ર ચૂપ બેસી રહી એણે સિગારેટ ફૂંક્યે રાખી.

ધુમ્મસનાં વાદળ જેને નિસ્તેજ બનાવી રહ્યાં હતાં એવો સાતમનો ચન્દ્ર ક્ષિતિજ પર તોળાઈ રહ્યો. ક્યારેક ઝાપટાંમાં ધસી આવતો, વાડીના મોલ પર લહેરાતો, વડ – આંબલીમાં ગુંજતો અને થોરની ગીચ ઝાડીમાં અટવાઈ ગર્જના કરતો પવન ઘૂમી રહેતો.

બધા વાડી છોડી જતા રહ્યા, પણ મેઘજી હતો ત્યાં દરવાજા પર જ બેસી રહ્યો. માવજીએ એની પાસે જઈ એની સાથે હસીને વાત કરવાનું કર્યું પણ મેઘજી ટૂંકો જવાબ આપી બેસી રહ્યો ને વાતાવરણ વધારે ધૂંધવાયું.

ત્યાં તો આંબલી આગળ ઘાસના પાથરણાને છૂંદતી, બળદોની ખરીઓનો અવાજ આવ્યો. બળદોને વાવની કૂંડી તરફ દોરી જતો કાનો આંબલીનાં અંધારાં નીચેથી બહાર આવ્યો. એને જોતાં જ મેઘજીનો સિગારેટ પીવા ઊંચો થયેલો હાથ અટકી પડ્યો. કાનો બળદોને દોરતો મેઘજી આગળથી પસાર થયો ત્યારે મેઘજીએ ઝાંપા પરથી હેઠો ઊતરતાં એના દરવાજાને ડાબા હાથે ધક્કો મારી વચમાંના પથ્થર પર જોરથી અફાળ્યો. કાનાએ મેઘજી સામે જોતાંની સાથે જ મેઘજીએ સળગતી સિગારેટ એના અંગ પર ફેંકી. કાનો કૂદકો મારીને પાછળ હઠ્યો અને સિગારેટના તણખા કપડા પરથી ખંખેર્યા. પછી ‘તારી મેઘલાની … સાલા સૂવર!’ની બૂમ પાડી કાનો મેઘજી પર તૂટી પડવા ધસ્યો પણ માવજીએ ઉતાવળે દોડીને કાનાને પોતાની બાથમાં ભીડી રોકી લીધો.

મેઘજી વાડી બહાર, રસ્તાની વચમાં, પાટલૂનના ખિસ્સામાં હાથ ઘાલી ઊભેલો દેખાયો. એણે સિગારેટ સળગાવવા દીવાસળી પેટાવી ત્યારે એને ભડકે એના હાથમાંના છરાની લાંબી ધાર ચમકી ઊઠી.

તરત જ આંબલીનાં અંધારાં નીચે એક તીણી હળવી રાડ સંભળાઈ : ‘કાના!’ અને એ જ ઘડીએ કાંબીઓ રણકતી સંભળાઈ. ઓચિંતાની કાશી આગળ દોડી આવી અને દયામણે સ્વરે કાનાને વીનવવા લાગી ‘રહેવા દે, કાના! રહેવા દે! ભગવાનને ખાતર પાછો આવ!’

ધુમ્મસના એક ઘટ્ટ વાદળાએ પોતાના આવરણમાં ચન્દ્રને લપેટી લઈ એની કાન્તિ હરી લીધી. પવન પણ પોતાનાં અડપલાંને બીજે ક્યાંક દોરી ગયો હતો. વાડીની જીવંત વનસ્પતિ સ્તબ્ધ બની માનવીના મિજાજનું આ કરુણ નાટક જોઈ રહી.

થોડી રાહ જોયા પછી કશું જાણવાજોગ ન બન્યું ત્યારે મેઘજી રસ્તા પર લાંબાં ડગ ભરતો થોરની વાડ પાછળ અદૃશ્ય થયો.

ત્રણે જણ એને જતો જોઈ રહ્યાં. કાશી પોતાના ભાઈ માવજીને ખભે માથું મૂકી રડી પડી.

‘તું નાહકની રડે છે, કાશી! એના જેવા કેટલાય મેઘલાઓને ચપટીમાં ભૂંસી નાખું.’

અને ખરેખર કાનો એવો જ હતો. એ પાંચેક વર્ષનો હતો ત્યારે એનાં માબાપ મરી ગયાં હતાં. પોતાનો ખાસ કંઈ સગો ન થતો હોવા છતાં નારાણબાપાએ એને સગા દીકરાની જેમ ઉછેરીને મોટો કર્યો હતો. અત્યારે કાનો વીસેક વર્ષનો હશે. નારાણબાપાના ચોત્રીસ જણના કુટુંબમાં એ સૌથી વધારે ઉપયોગી હતો. એ આખાય કુટુંબમાં વધારે વધારેમાં ભણેલો હતો. વાડી પરના મહેનતુ કામથી માંડીને મામલતદાર કચેરીના લખાણપટ્ટીનાં અને કાયદાની આંટીઘૂંટીવાળાં કામ કાનો જ કરી શકતો.

આમ તો કાનો નારાણબાપાની સૌથી નાની અને લાડકી દીકરી કાશીને પરણે એ ક્યારનું નક્કી હતું. પણ એ અરસે મેઘજી આઠ વરસે આફ્રિકાથી પાછો ફર્યો. એની દોલતથી ને એના ઉપર ઉપરના દીદારથી જમનાકાકી અંજાઈ ગયાં. આંબાડાળે ટહુકતી કોયલ જેવાં વેણવાળી, ફૂટડી અને ઘાટીલી ચપળ અદાભરી કાશીમાં મેઘજીનું મન ચોટી ગયું. કાશીને મેળવવા મેઘજીએ ગાંઠ બાંધી. સગાંવહાલાં અને મિત્રોને મોકલી તે માગાં મોકલતો, નારાણબાપા અને જમનાકાકીને પોતાની અસર નીચે લેતો. તેણે આકાશ – પાતાળ એક કર્યા.

કાશી મેઘજીને જ પરણી હોત પણ નારાણબાપાના સૌથી નાના દીકરા માવજીએ સંન્યાસી બની જવાની અને કાનાએ એ ગામનું પાણી હરામ કરી ચાલ્યા જવાની ધમકી આપી ત્યારે નારાણબાપાની આંખ ખૂલી. વળી કાશી પણ આખરે શરમ મેલીને જમનાકાકીના ખોળામાં ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી ત્યારે ડોશીને પણ પોતાની ભૂલ સમજાઈ. અંતે કાશી – કાનાનું વેવિશાળ થયું.

એ પછી મેઘજી રોજ રાતે નારાણબાપાની વાડીએ આવતો તે જાણે કશું જ બન્યું ન હોય એમ માવજી અને કાના સાથે હસીને વાતો કરતો. એની આંખે ન ચડવાની કાશી કાળજી રાખતી. પણ ક્યારેક એની ભૂખી નજર નીચેથી ન છટકી શકાય એવી પરિસ્થિતિમાં કાશી મેઘજીની આંખના અગ્નિથી દાઝતી, મૂંઝાતી અને પરસેવે રેબઝેબ થઈ જતી.

કોશ ખેંચતો કાનો બળદોને દોડાવતો ત્યારે વાવની પાળે બેઠેલા મેઘજીની નજર વિચિત્ર રીતે કાનાની ગરદન પર મંડાઈ જતી. કાશીએ એક વાર મેઘજીની આંખોમાં એ તીર જોઈ લીધાં.

મેઘજીના ગયા પછી કાશીએ કાનાને કહ્યું: ‘મૂઓ કાકીડાની જેમ રંગ બદલે છે. એનો ભરુસો ન કરતો કાના! મને એની બીક લાગે છે.’

વહાલભર્યું હસીને કાનો કાશી તરફ જોઈ રહ્યો. તેને પોતાની શક્તિમાં વિશ્વાસ હતો.

પોણા બે મહિના પછી નારાણબાપાની વાડીએ ઢોલ પર દાંડી પડી અને ગુલાલ ઊડવા લાગ્યો. સ્ત્રીઓનાં ટોળાં આવજા કરવા લાગ્યાં. ઝાંપા બહારના રસ્તા પર નવાંનોખાં ગાડાં રોજ છૂટેલાં દેખાતાં. વાવની કૂંડી આગળ મોટાં મોટાં તપેલાં સાફ થતાં. ડેલી બહારના મોટા ચૂલામાંથી બળતા લાકડાનો ધુંવાડો ઊંચે આકાશમાં પહોંચતો.

કાનો અને કાશી પરણી ઊતર્યા ને બીજે દિવસે બહારના લોકો પોતપોતાને ઠામ પહોંચવા રવાના થયા. તે દિવસે બપોરે મેઘજી ઝાંપાને દરવાજે બેઠો સિગારેટ તાણી રહ્યો હતો ત્યારે કુળદેવતાને પગે લાગી કાનો અને કાશી પાછાં ફર્યાં. એમની સાથે માવજી, રતનભાભી, જમનાકાકી અને આઠેક છોકરીઓનું ટોળું હતું.

કાશી ઝાંપામાં દાખલ થતાં જ મેઘજીને જોઈ અટકી. એણે આભલાના ભરતવાળો રંગબેરંગી કમખો પહેર્યો હતો. હાથ, ગળું, કાન અને નાક સોનાના ભારે દાગીનાથી મઢ્યાં હતાં. હોઠ પરથી અમૃત છલકતું હતું. મદભરી આંખોમાં પરિણીત જીવનના પહેલા અનુભવની બેબાકળી યાદ લહેરાતી હતી.

મેઘજીને જોતાં કાશીના હોઠ કંપ્યા. કીકી પર પાંપણો ઢાળી દેતાં એણે માથેથી સાડલાનો છેડો ખેંચીને ઘૂમટો તાણ્યો. મેઘજીની નજર ભાતીગળ સાડલા સાથે અથડાઈને ભોંઠી પડી. એ કૂદકો મારી હેઠો ઊતર્યો ને આટલા બધા લોકોની હાજરીની દરકાર કર્યા વિના ‘મારી શેની લાજ કાઢે છે, કાશી?’ કહેતાં એણે રુક્ષ ઝડપથી કાશીના માથા પાછળથી સાડલો ખેંચતાં એનું મોઢું ખુલ્લું કર્યું. ત્વરાથી મેઘજી તરફ ફરવા જતા કાનાને માવજીએ ફરી એક વાર હાથ પકડીને રોક્યો.

‘મેઘજી!’ રતનભાભીએ રોષમાં કહ્યું: ‘તું તો સાવ આફ્રિકાના સીદી જેવો શરમ વિનાનો છો!’ ટોળામાંની છોકરીઓ બધી હસી પડી. કાશીએ ફરી ઘૂંઘટ નાખ્યો. મેઘજી પણ હસ્યો અને હસતાં હસતાં એણે કાનાને ખભે લગાવી કહ્યું : ‘કાના! પાઘડી અને કેડિયામાં જો તો તું શોભે છે તે! જરા અરીસામાં મોઢું તો જોઈ આવ!’ કહેતો મેઘજી હસતો હસતો બેવડ વળી ગયો.

પોતાથી કશું ન બની શકે એવી વિચિત્ર પરિસ્થિતિમાં કાનો મુકાઈ ગયો. એણે મેઘજીનાં વ્યંગ અને અપમાનના ઘા સહી લીધા.

મેઘજી હજી વાડીના ઝાંપાને દરવાજે બેઠો હતો. આફ્રિકાથી પાછા ફર્યાના બધા ઢંગ મેઘજીમાં હતા. એણે ગરમ કપડાનું ઇસ્ત્રીદાર પાટલૂન, મોજાં અને બૂટ પહેર્યાં હતાં. ખુલ્લા ગળાનું અર્ધી બાંયનું રેશમી ખમીસ, કાંડા પર ચમકતું સોનાનું ઘડિયાળ અને માથે બહુ જ ટૂંકા વાળ હતા. એ વાળ એટલા ઘટ્ટ હતા કે એમને ઓળવાની જરૂર નહોતી પડતી! ઝીણી આંખો ઉપર ઝાંખરા જેવી મોટી ભમરો બારી ઉપર છત તોળાય તેમ તોળાઈ રહી હતી. ચીબુ નાક, પહોળા ઝીણા સખત બીડેલા હોઠ, નીચેના મોટા જડબાને લીધે ચોરસ આગળ ધસી આવતી હડપચી, માંસલ ગરદન, ગોળ ખભા અને સ્થૂળ બદનવાળો એનો દેખાવ કુતૂહલ પ્રેરતો, પણ આંખને જોવો ભાગ્યે જ ગમતો.

વાવની કૂડી પર અસ્વસ્થ બેઠેલા કાનાની અસ્વસ્થતા પણ જોવા જેવી લાગતી. ખેડૂતો પહેરે છે એવું એકમાત્ર ટૂંકું ધોતિયું એણે અત્યારે પહેર્યું હતું. હરહંમેશ સીધું જોતી એની આંખો મોટી, સ્વચ્છ અને નિર્દોષ દેખાતી. ચોરસ ખભાવાળી વિશાળ લોખંડી છાતી અને તંગ સ્નાયુઓવાળી ગરદન પર એનું અણિયાળું નાક અને મોટી આંખોવાળો ગોળ ચહેરો ખરેખર શોભતો.

કેટલીય વાર સુધી મેઘજીએ અસ્વસ્થ કાના તરફ જોયા કર્યું. કંટાળીને આખરે હેઠા ઊતરતાં મેઘજીએ ધીરેથી પાટલૂનના ખિસ્સામાં પોતાના બંને હાથ ઘાલ્યા અને એક છેલ્લું વ્યંગભર્યું હાસ્ય કાના તરફ ફેંકતાં એ જતો રહ્યો.

કાનાની નજર મેઘજીની પાછળ પાછળ ગઈ. પછી ખુલ્લા આકાશમાં ઊંચે ચઢતી એની નજર અસ્વસ્થ બેચેનીથી ઠાલી થઈ ગઈ

બપોરના તાપમાં ચકલીઓ ધોરિયાના પાણીમાં નાહી રહી હતી. આંબલીની ઘટામાંથી નીચે ઊતરતાં અને ઉપર ચડતાં પારેવડાં ગેલ કરી રહ્યાં હતાં. કેળાંની હરોળ પર રંગબેરંગી પતંગિયાંનાં દળ ભમી રહ્યાં હતાં. આવા સુંદર બપોરે કોઈ દહાડો ન અનુભવેલી મૂંઝવણ અને બેચેનીથી કાનાનું મન દુભાઈ ગયું.

દિવસો વીતવા લાગ્યા અને ઋતુઓ પોતાનો મિજાજ બદલવા લાગી.

વહેતા પવન અને વંટોળિયાના દિવસો વીત્યા પછી આષાઢના મેઘ ધરતીને ભીની ભીની કરી ગયા. નારાણબાપાની વાડીએ ધરતીને ટુકડે ટુકડે પ્રાણાંકુર પાંગરતા ગયા.

કાનાએ થોરની ઝાડી આગળ પોતા માટે એક નાનકડી ઝૂંપડી ઊભી કરી. કાશીએ ઝૂંપડીના મોઢા આગળ એક મોટો ઓટલો ચણી એના ઉપર વાંસની છત ઢાંકી. ઓટલાની બાજુમાં બારમાસીના છોડ લહેરાવા લાગ્યા. થોર પરથી કૂદી આવી અમરવેલ ઝૂંપડીની છત પર છાઈ ગઈ.

કાશી આમે નારાણબાપાની લાડકી દીકરી હતી. એના ફાળે વાડીને રોજિંદું કોઈ કામ નહોતું આવતું. ભાભીઓ કામે ચડી હોય ત્યારે એમનાં છોકરાં કાશી સંભાળતી, પણ કાનો તો દિવસરાત મહેનત કરતો, થાકીને લોથ બની રાતના એ ખાટલે પડતો ત્યારે કાશી બે મીઠી વાતો કરી, એના ખુલ્લા વાંસા પર હાથ ફેરવતી અને એ ઊંઘી જતો. થોરની ઝાડીમાં તમરાં એકધારું બોલતાં ત્યારે કાશીને રાત્રિ સજીવ ભાસતી. ઊંઘતા કાનાને આટલો નજીક અનુભવી, એને પોતાના હૃદયમાં સમાવતી મલકાતી અને અભિમાન લેતી કાશી સુખ અને સંતોષની રાત્રિઓ ગાળવા લાગી.

નદીનાં ધોધમાર પૂર ઊતરી ગયા પછી એના સતત વહેતા છીછરા પ્રવાહમાં સ્ત્રીઓનાં ટોળાં નાહવા અને ગેલ કરવા ઊતરી પડતાં.

એક બપોરના કપડાં લઈ નદીએ પહોંચેલી કાશીને પાછા ફરતાં કંઈક મોડું થયું. છેલ્લી સ્ત્રીને કપડાંની પોટલી સાથે ભેખડ ચડતી જોઈ ત્યારે કાશીને સહસા ભાન થયું કે પોતે એકલી હતી. જેમતેમ કપડાં નિચોવી, પોટલી બાંધી, બેબાકળી બની દોડતી કાશી ભેખડ ચડી ગઈ. એનો શ્વાસ ભરાઈ આવ્યો. ત્યાંથી થોડે જ દૂર વહેતો રસ્તો હતો એ વિચારે નિશ્ચિત બની, કાશી પેલા બે મોટા ખડક બાજુમાં વિસામો ખાવા બેઠી.

એની નજર નદીની રેતી પર દોડી ગઈ.

કેવું સુંદર એકાન્ત સ્થળ હતું!

ભેખડોની બે ઊંચી દીવાલો વચ્ચે નદી પોતાના કિલકિલ વહેતા પ્રવાહ સંતાડતી શરમાતી દેખાઈ. આખરે સ્ત્રીનું હૃદય ને! એ વિચારે કાશી થોડું હસી. નદીના વહેતા પ્રવાહને પોતાની લાગણીઓના પ્રવાહ સાથે સરખાવતાં કાશીનાં પ્રત્યેક અંગ ક્ષોભ પામી ગયાં. સસલો પોતાના દરમાં પેસે તેમ એના મેંદીરંગ્યા નાજુક પગ એના ઘાઘરાની ભાતીગળ કિનાર નીચે સંતાયા. ખભેથી ઓઢણીનો છેડો ઉપર લઈ એણે માથું ઢાંક્યું. એ મીઠા સંકોચને જન્મ આપનારી લાગણી જ્યારે બેકાબૂ બની ત્યારે કાશીના અણુએઅણુમાં પ્રસરેલું જીવન, જાણે એકઠું થઈ એની છાતીમાં હૂંફાળી રીતે ધસી આવ્યું. પ્રિય લાગે એવી પરવશતાના ઓચિંતા અનુભવથી સ્થિર થઈ ગયેલી કાશી નદી તરફ મીટ માંડી એના પ્રવાહને નીરખી રહી.

આવી અભાન અવસ્થામાં કાશીએ પોતાના જમણા હાથનું કાંડું પકડાતું અનુભવ્યું. એની ભ્રમણ કરતી લાગણીઓ ઉતાવળે પાછી ફરતાં પછડાટ ખાઈ ગઈ. કાશીએ ત્વરાથી માથું ફેરવ્યું અને પાછળથી પોતા તરફ છેક જ નીચે નમેલા મેઘજીને એણે જોયો. એના મોઢા પર ખરબચડું ગંદુ હાસ્ય મઢાઈ ગયું હતું.

કાશી ખરેખરી બી ગઈ. બીકની મારી ઝડપથી ઊભી થતાં એણે મેઘજીના હાથમાંથી પોતાનું કાંડું છટકાવવા જોર કર્યું.

‘મેલી દે – મેલી દે મને, મૂઆ, નીચ!’

‘પણ ધીરી તો પડ.’ મેઘજી ઠંડી, ગલીચ સ્વસ્થતાથી કાશીની આંખોમાં જોઈ રહ્યો. ‘કંઈ વાત સાંભળીશ મારી કે તારી જ ધડ કૂટે રાખીશ?’ અને મેઘજીએ બળ કરીને કાશીને પોતા નજીક ખેંચી.

કાશી વાંકી વળી તરફડિયાં મારવા લાગી : ‘મેઘજી! તારે પગે પડું, મને જવા દ! તારે પગે પડું – પગે પડું!’

‘કાનિયાને પગે પડને – મારે શું પગે પડે છે?’ મેઘજી દાંત ભીંસીને હસ્યો ત્યારે એના હોઠને ખૂણે ફીણોટી થૂંકનાં ટીપાં ઊપસી આવ્યાં.

કાશીએ જોરથી આંચકો મારી પોતાનું કાંડું ખેચ્યું.

અસાવધ મેઘજી એક ગડથલિયું ખાઈ ગયો. પણ કાશીના હાથની કૂણી ચામડીમાં પોતાનાં જ બલોયાંની ધાર ખૂંચી ગઈ. એ વેદનાથી કાશી બૂમ પાડી ઊઠી : ‘ઓય મા!’ અને હવે બીજો કોઈ ઉપાય નહોતો એવું વિચારી કાશીએ ભરાય એટલો શ્વાસ છાતીમાં ભર્યો અને પોતાની બધી તાકાત એકઠી કરતાં એણે એક લાંબી ચીસ પાડી : ‘ઓ રે – કોઈ આવો!’

મેઘજીએ માથું ફેરવી પાછળ જોયું. વહેતા રસ્તા પરથી પસાર થનારની અહીં લાંબેથી નજર પહોંચે તેમ હતું. જોકે અત્યારે ત્યાં કોઈ દેખાયું નહિ. પણ હર પળે કોઈના દેખાવાની શક્યતા ઊભી હતી.

મેઘજીએ કાશીને કાંડેથી પકડી હતી ત્યાંથી ધક્કો મારી એને જતી કરી. કાશી ઠોકર ખાતી, લથડતી પાછળના પથરાઓ પર ઊંધે માથે પડી. એને ઘૂંટણ અને કોણી પર ઉઝરડા પડ્યા અને કપાળ પરના જખમમાંથી લોહીના રેલા વહેવા લાગ્યા.

‘બીજી વાર ધ્યાન રાખજે કાશી!’ મેઘજીએ આંગળી ચીંધતાં, ધમકી આપતાં એને કહ્યું : ‘ગળે ટૂંપો દઈશ, પણ રાડ પાડવા નહિ દઉં – સમજી?’ ઊંધા માથે પડેલી કાશીના વાંસામાં એણે લાત મારી.

‘વોય!’ કહેતી કાશી બેવડી વળી ગઈ. ‘એ તારાં ‘વોય વોય’ નહિ ચાલે, સમજી?’ શાણી હોય તો ટૂંકમાં સમજી જજે!’

મેઘજી જતો રહ્યો ત્યારે ધૂળમાં આળોટતી કાશી છૂટથી રડી પડી. રડતાં એનું આખું અંગ થથરી ઊઠ્યું. રડાય એટલું રડી લીધા પછી થોડીક સ્વસ્થતા મળી ત્યારે કાશી બેઠી થઈ. એણે કપાળેથી લોહી લૂછ્યું. કપડાંનો બોજો ઊચકતાં કાશીને વાંસામાં, મેઘજીએ લાત મારી હતી ત્યાં, કળ વળી.

કાશી પાછી ફરી ત્યારે બપોર છેક નમી ગયા હતા. વગડે રખડતાં પક્ષીઓ ઊડી ઊડીને વાડીનાં ઝાડોનાં ઝુંડ તરફ પાછાં ફરી રહ્યાં હતાં. પણ કાશી જેમ વાડી નજીક આવતી ગઈ તેમ તેની મૂંઝવણ વધવા લાગી. રડીને સૂઝેલી, લાલ બનેલી આંખો, ઉઝરડાભર્યું શરીર અને લોહીના ડાઘવાળાં કપડાં! આ કેમ બન્યું એ સૌ કોઈ એને પૂછશે, કોઈ ને કોઈ બહાનું આપતાં એના મોઢાના ભાવ એને જરૂર દગો દેશે!

કેડીનો છેડો આવી લાગ્યો અને એ સામે વાડીનો ઝાંપો દેખાયો. વાડી તરફ ફરતાં કાશીના પગ ભારે થઈ ગયા. એનું મોઢું પડી ગયું અને ઊભી રહી ગયેલી કાશીના પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા. એણે કણેરના ઝાડ પાછળ સંતાઈને આશરો લીધો.

એણે વાડીમાં દેકારો બોલાતો સાંભળ્યો.

કાશીએ કણેરના ઝાડ પાછળથી નમીને જોયું તો વાવની કૂંડી આગળ બધાં જ મોટેરાં અને છોકરાંઓ ટોળું વળી ઊભાં હતાં. સૌ કોઈ પોતાને ફાવે તેમ રાડો પાડી વાતો કરી રહ્યાં હતાં. ત્યાં તો ટોળું આઘે ખસવા લાગ્યું. વચ્ચેથી કાનો ખભા પર માટીનું હાંડલું અને હાથમાં ડાંગ લઈ વાડી બહાર આવતો દેખાયો.

કાનાને જોતાં જ કાશીના મોઢા પરથી લોહી ઊડી ગયું. કણેરનાં પાંદડાંઓમાં એ વધારે ઊંડે લપાઈ. એના હાથ, પગ, હોઠ અને આંખ ધ્રૂજી રહ્યાં. પોતે આવી હતી એ જ કેડી પર એણે કાનાને ખભે માટલું લઈ જતો જોયો. કાનો થોડે દૂર ગયો હશે ત્યારે કાશી કણેરમાંથી બહાર નીકળી. પાછળ જોતી અને દોડતી એ રસ્તો ઓળંગી એ ઝાંપામાં પ્રવેશી તેવી જ વચમાંના પથરા પર એણે ઠોકર ખાધી અને ગડલિયું ખાતી પડી!

રતનભાભી અને જમનાકાકીએ એને પડતી જોઈ. દોડી આવી એમણે એને ઊભી કરી.

‘હાય! હાય!’ રતનભાભી બોલ્યાં, ‘જો તો, કેટલું બધું વાગ્યું?’ જમનાકાકીએ હાથ ફેરવીને કાશીને કપાળેથી લોહી લૂછ્યું અને એ ટોળું હવે કાશીને ફરી વળ્યું.

હાશ!’ કાશીને મનમાં નિરાંત વળી : ‘હવે કોઈ પૂછવાનું નથી કે આ કેમ બન્યું!’ એનાં અંગો ધ્રૂજતાં અટક્યાં અને હોઠે ફરી લાલી ચડી. વાવની કૂંડીએ રતનભાભી કાશીના કપાળ પરનો જખમ ધોઈ રહ્યાં હતાં ત્યારે માવજીએ વાત કરવી શરૂ કરી :

‘કાશી! તું નદીએથી પાછી આવતી હઈશ ત્યારે પાણી પીવા વાડીએ આવેલા નારાણબાપાએ થોર આગળથી કૂંડી તરફ ધસ્યે આવતા ફૂંફાડતા નાગને જોયો. અમે બૂમો પાડી વાડીને આથમણે ખૂણેથી કાનાને બોલાવ્યો. કાનાએ દોડી આવી સાપ પકડવાનો લાકડાનો સાણસો ઉપાડ્યો અને ધોરિયાની ઠંડી રેતીમાં સરતા નાગને ફેણમાંથી પકડી પાડ્યો.’

‘કેવો આબાદ પકડ્યો?’ રામજી વચમાં બોલી ઊઠ્યો : ‘અને છટકવાને શું તરફડિયાં મારતો હતો એ નાગ? સાપ પકડવાની સિફત જે કાનામાં છે તે બીજા કોઈ પાસે નથી!’

કાશીને એની પૂરી ખબર હતી. એણે અનેક વાર કાનાને સાપ પકડતાં જોયો હતો. આજુબાજુની વાડીમાં સાપ નીકળ્યો હોય તો એને પકડવા સૌ કાનાને જ બોલાવતાં અને એટલા માટે તો એણે સાપ પકડવાનો ખાસ સાણસો રાખ્યો હતો.

કાનો કેવી રીતે સાપની નજીક ગયો, કેવી સિફતથી એણે સાણસો નાખ્યો, નાગે સાણસાના હાથા પરથી ઉપર ચઢી પોતાની પૂંછડીથી કાનાના કાંડા પર કેવો ભરડો લીધો વગેરે નાગ પકડાયાની આખી વાત માવજીએ ઝીણવટથી કાશી પાસે કરી. ત્રીસેક જણનું ટોળું, ચૂપ બની, નજરે જોયું હતું તેનું વર્ણન શાન્તિથી સાંભળી રહ્યું.

‘અને ખરી ખૂબી તો નાગને માટલામાં નાખી ઢાંકણી બંધ કરવાની છે, વાલજીએ અંતમાં કહ્યું : ‘એમાં જરા ચૂક થાય કે છૂટો થયેલો નાગ સીધો અંગ પર જ ધસી આવે.’

‘અને એ આવડત કાનામાં પૂરેપૂરી છે.’ રામજીએ ફરી વચમાં વાત મૂકી.

રતનભાભી કાશીના માથામાં હળવી ટપલી મારતાં ટહુક્યાં : ‘આના કાનામાં શું નથી?’ ત્યારે એ ત્રીસેક જણનું ટોળું ખડખડાટ હસી પડ્યું. કાશીએ ચારે તરફથી સ્નેહભીની આંખો પોતા તરફ મંડાયેલી જોઈ. તરત જ એના ચહેરા પરથી ભય અને ચિંતાનું આવરણ હટી ગયું. એની આંખોની કીકીઓએ પ્રકાશિત બની નૃત્ય કર્યું. સુખદ શરમ અનુભવતી કાશી હેઠું જોઈ ગઈ.

નાગવાળા માટલાને કાનો નદીની પેલી પારના વેરાનમાં મેલવા ગયો છે.’ રામજીએ કહ્યું અને પછી થોડું થોભીને ઉમેર્યું : ‘નાગને તે વળી માટલામાં પૂરી વેરાન જગામાં શા માટે મેલવા જવું? મને છૂટ હોય તો હું નાગનેયે ટીપી નાખું. હળાહળ ઝેરીલાં પ્રાણી તે આપણા ભગવાન કયારના થયા? આ તો…. આ તો.’

હવે છાનો મરને વેવલા!’ જમનાકાકી રામજીને ટૂંકો કરતાં બોલ્યાં : ‘બધું થતું હોય તેમજ થાય!’

કાનો વાડીએથી બહાર નીકળ્યો ત્યારે સૂર્ય પશ્ચિમની ક્ષિતિજથી બહુ દૂર નહોતો. ધોરી રસ્તો છોડી કાનો ભેખડ તરફ જતી કેડીએ વળ્યો ત્યારે ઠંડું, લીલું, સ્વચ્છ ઘાસ એને પગમાં ગલગલિયાં કરવા લાગ્યું. કાનાએ આવા ઘાસમાં પગ ઘસીને આનંદ મેળવ્યો હોત, પણ ઓચિંતાની એની માનસિક પરિસ્થિતિમાં ફેર પડ્યો હતો. એનું મન અકારણ ખિન્ન બની વિચારોને ગોથે ચડી ગયું. વગથી છૂટી પડેલી, બરાડતી અને બેબાકળી બની દોડતી બકરીએ પણ કાનાને એના વિચારોમાંથી જગાડ્યો નહિ. કાનાએ શૂન્યમનસ્ક ચાલ્યા કર્યું.

નદીના રેતાળ પટ પર સૂતેલી વનસ્પતિને ઢંઢોળતો પવનનો ઝપાટો ધસી આવ્યો અને ભેખડની બાજુમાં અફળાઈ, ધૂળ અને સૂકાં પાંદડાંને સાથે લેતો એ આકાશમાં ઊંચે ચડ્યો. સૂર્ય હેઠો ઊતરી ડુંગરાની ધાર પર બેઠો. નદીની સપાટ રેતી પર ભેખડના ઓળા લંબાઈ ગયા. કયાંક કિલકિલ વહેતા અને ક્યાંક બુદબુદિયાં બોલાવતા નદીના પ્રવાહના દર્પણમાં સંધ્યાની લાલી ડોકિયું કરતાં શરમાઈ એ શરમના લાલ પ્રકાશિત શેરડા આખા પ્રવાહ પર ફરી વળ્યા.

ભેખડ નજીક આવી પહોંચતાં પ્રવાહના આ તેજપુંજ પર કાનાની નજર ઠરી.

વિચારોની ઊંડી ગર્તામાં પહોંચેલું એનું મન સપાટીએ આવ્યું. બે ખડક વચ્ચેથી જતી અને નીચે ઊતરતી કેડી પર હજી તો કાનાએ એક જ પગ ભર્યો હતો ત્યાં એની દૃષ્ટિએ નેમ બાંધી. કેડીની ધૂળમાં એણે કશુંક ચમકતું જોયું. પગના અંગૂઠાથી ખસેડીને એણે એ ચમકતી વસ્તુને પાધરી કરી. એ સોનાની વીંટી હતી! ‘ખરેખર!’ કાનો મનમાં બોલ્યો : ‘કોણે ગુમાવી હશે?’ નીચા નમી એણે જેવી તે વીંટી હાથમાં લીધી તેવો જ એણે હાથમાં આંચકો વાગ્યા જેવું અનુભવ્યું : ‘અરર, આ વીંટી તો કાશીની હતી!’ અને અંધારું થવા આવ્યું તોય કાશી હજી નદીએથી પાછી નહોતી ફરી. ‘અંધારું – કાશી – વીંટી!!…. સાલો મેઘલો! એકસામટા ધસી આવતા અને એકબીજા સાથે અથડાતા, માનસિક અરાજકતા ફેલાવતા વિચારોએ કાનાને છેક જ મૂંઝવી નાખ્યો. અકળાતો કાનો જેવો સીધો થવા ગયો તેવી જ… તેવી જ, ખડક પાછળથી બહાર આવેલા મેઘજીએ કાનાના ખભા પરના માટીના માટલા પર જોરથી ડાંગ વિઝી.

કાનાએ કહ્યું નહોતું તેવું ઓચિંતાનું જાણે આભ ફાટ્યું. માટલાના ભુક્કા ઊડ્યા. કાનાના જમણા ખભા પર ડાંગ અફળાઈ ત્યાંથી ફૂંફાડતા નાગે કૂદકો માર્યો. નાગ ખડકની બાજુમાં પછડાયો અને કાનાથી થોડે જ દૂર સાંકડી કેડી પર જઈ પડ્યો. પરિસ્થિતિને એક પળમાં સમજી જતાં, કેડી ઊતરી જવા કાનાએ કૂદકો માર્યો, પણ એક ઢીલા પથ્થર પર પગ મૂકતાં એણે સમતુલા ગુમાવી અને લથડ્યો. લથડતાં, ખડકની બાજુમાં અથડાઈ, કેડી પર એ ઢગલો થઈ પડ્યો.

એણે ત્યારે મેઘજીને ખડક પરથી નીચો નમેલો જોયો. કેડી તરફ ધસ્યે આવતા નાગને પણ કાનાએ એ જ વખતે જોયો!

આ તો ઘડીના એક અંશનો ખેલ હતો!

કાનાએ ફાટી આંખે જોયું તો સાંકડી કેડી પર હવે ઊભા થઈ ભાગવા જેટલો સમય નહોતો.

ઊંચી ફેણ કરી વચ્ચે આવતા નાગ ઉપરથી કૂદી જઈ, નીચેની કેડી પર ગબડી પડવા કાનાએ જમીન પર માથું ટેકવ્યું અને ઊંચી, મોટી ગુલાંટ ખાધી.

એ જ વખતે મેઘજી નીચો નમ્યો અને સામેના ખડકની દીવાલ પર ડાંગનો છેડો ટેકવી, એને આડી ધરી, મેઘજીએ કાનાની ગુલાંટ અટકાવી.

મેઘજીની ડાંગ અવાજ સાથે ખડકની બાજુમાં અથડાઈ અને બે ટુકડા થઈ કેડી પર જઈ પડી. નેમ ચૂકેલો કાનો અવ્યવસ્થિત રીતે ખડકના પડખામાં અથડાયો અને નાગની ફેણ પર પડ્યો.

ત્યાં જ એના ખભા પર નાગે રોષથી ડંખ દીધો. પોતાનું શરીર ઉથલાવી, નાગે હળાહળ વિષ એ ડંખમાં ઠાલવ્યું. કાનાએ એને દૂર કરવાનું કર્યું ત્યારે બીજો હથેળીમાં અને ત્રીજો સાથળમાં ડંખ દઈ નાગ ઊતરતી કેડી પર સરી ગયો.

‘તારું તે સત્યાનાશ જાય મેઘજી! તેં આમ શા માટે કર્યું?’ કાનો ઊભો થઈ દોડતો કેડી ચડી જઈ, મેદાનમાં આવી ઊભો. એણે દૂર મેઘજીને ભાગતો જોયો.

અને કાનો દોડ્યો! જેટલી તાકાત હતી એટલી એકઠી કરી એ દોડવા લાગ્યો. એને ખાતરી થઈ ગઈ હતી કે એના જીવનની એક એક પળ હવે ગણાતી હતી. પગમાં તાકાત હોય અને શ્વાસોચ્છ્‌વાસ ચાલતા હોય ત્યાં સુધી એને દોડીને કાશી પાસે પહોંચવું હતું. ‘કાશી!’ કાનાએ બૂમ પાડી: ‘કાશી, કાશી… કાશી, કાશી!’ અને મૂઠીઓ વાળી એણે દોડ્યે રાખ્યું. હવે પગમાં કાંટા વાગે તોયે શું? પડતાં-આખડતાં ઉઝરડા પડે અને માથું ફૂટે તોયે શું? એ પીડા થોડી ક્ષણોમાં હવે હંમેશને માટે મટી જવાની હતી. ‘કાશી, કાશી!’ કાનાએ ધરતીને પગ નીચેથી સરતી અનુભવી – શું વેગ! આંખ આડે લીલાં પીળાં કૂંડાળાં મોટાં થવા લાગ્યાં. આ તો આવી પહોંચ્યું – મોત! અરે! હજી વાડી કેટલી દૂર છે? ‘કાશી – કાશી! ઓ કાશી!’ એક વાર વાડીએ પહોંચી કાશીની છાતીએ માથું મેલું!! આ ઝાડ દેખાય. આ દીવાબત્તી દેખાય, દોડ, દોડ હજી વધારે જોરથી દોડ! કાશી, કાશી!!’ કાનાએ બૂમો પાડ્ય રાખી. એને ગળે ટૂંપો આવ્યો અને પગ લથડ્યા. મૂંઝાતો શ્વાસ છુટ્ટો થઈ જેવો થોડો બહાર આવ્યો કે તરત જ કાનાએ ગૂંગળામણની છેલ્લી કારમી ચીસ પાડી :

‘કાશી!!’ ચારે તરફથી એને ઘેરી વળતાં અંધારાનાં વર્તુળોએ એની છાતી પર ભીંસ દીધી. કાનાએ માથું ઊંચું કરી. ગળે હાથ નાખી શ્વાસને છૂટો કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને એમ કરતાં લથડિયાં ખાધાં. નીચેના ધડના સ્નાયુઓ તાકાત ગુમાવી બેઠા. એ શિથિલ બનેલા સ્નાયુઓથી નિશ્ચિત બની, કણેરનાં પાંદડાં-ડાંખળીઓ પર અફળાઈ, કાનો ઢગલો થઈ જમીન પર ઢળી પડ્યો!

વાડીના ઝાંપા આગળ માવજી, રામજી, રતનભાભી, કાશી વગેરે ભેગાં થઈ ગયાં.

‘મેં ચોક્કસ સાંભળ્યું.’ કાશીએ કહ્યું : ‘કોઈ મારા નામની બૂમો પાડતું હતું!’

‘મેં પણ સાંભળ્યું.’ રામજીએ કહ્યું: ‘બહુ નજીકથી કોઈ ખોખરે અવાજે બરાડતું હોય…જાણે…!’

માવજીના હાથમાં ફાનસ હતું અને સૌ મૂઢ બની ઝાંપા બહારના અંધારામાં તાકતાં ઊભાં. થોડી વારે માવજી ફાનસ લઈ રસ્તા પર આવી ઊભો અને માથું ફેરવી ચારે કોર જોવા લાગ્યો. કાશી પણ એની બાજુમાં દોડી ગઈ.

‘મને કાના સિવાય કોણ બોલાવે?’ કાશી દયામણું મોટું કરીને બોલી અને અમસ્તી જ કણેર તરફ ફરી.

એ કણેરને જોતાં જ કાશીને અંગેઅંગ ઝાળ વ્યાપી ગયા જેવું ભાસ્યું. પેલું ચોરસ, ફીણોટી ઘૂંકવાળું મેઘજીનું મોટું કાશીની નજર સામે તરી આવ્યું! ‘બીજી વાર ધ્યાન રાખજે કાશી! –’ના મેઘજીના શબ્દો અષાઢની ગર્જના જેવા એના કાને અથડાયા :

એ તારાં વોય વોય હવે નહિ ચાલે..’ એ બધું – એ પ્રસંગ જાણે હમણાં જ બનતો હોય, હમણાં જ બધાની વચમાં કાશીની જાણે લાજ લૂંટાતી હોય એ ખ્યાલથી બેબાકળી બની, કાને હાથ દઈ કાશી ચીસ પાડવા જતી હતી, ત્યાં કોઈ પોચી વસ્તુ સાથે એનો પગ ઘસાયો અને કાશી ચમકી ગઈ. એણે આઘા હટતાં રાડ પાડી : ‘માવજી!’

બધાં કાશી નજીક દોડી આવ્યાં

માવજી અને રામજીએ કાનાને કણેર વચ્ચેથી બહાર ખેંચી કાઢ્યો. એ કાનાનો મૃતદેહ હતો!

સૌ અવાક બની જોઈ રહ્યાં. ત્યારે કાશી હૈયાફાટ રુદનમાં તૂટી પડી. એ રુદન આજુબાજુની વાડીએ પહોંચી ગયું અને જોતજોતામાં લોકો એકઠાં થઈ ગયાં.

આખરે કાનાનો મૃતદેહ હંમેશને માટે આ વાડી છોડી પંચમહાભૂતમાં ભળી જવા જઈ રહ્યો હતો ત્યારે દોડી જઈ એને રોકી રાખવાની ઇચ્છા કાશીએ માંડ માંડ સમાવી! અને એ રડતી જ રહી. વહેલી સવારે કૂકડા બોલ્યા ત્યારેય કાશી રડતી હતી! તોય હજી કેટલું બધું રડવાનું બાકી હતું? હવે આખો જન્મારો રડવું અને કામ કરવું! આત્મા માટે રુદન અને દેહ માટે કામ! સૃષ્ટિનું સંચાલન કેવી નિષ્ઠુર રીતે ચાલી રહ્યું હતું?

બીજે દિવસે નારાણબાપાએ સમજાવી તોય કાશી પોતાની ઝૂંપડી છોડી ડેલામાં આવવા તૈયાર ન થઈ. જમનાકાકી અને રતનભાભી અવારનવાર દિવસે કાશી પાસે બેસી રહેતાં અને રાતે સૂતાં. કાશીના ઓટલાની બાજુમાં બારમાસીના છોડ સંધ્યાની મંદ લહરીઓમાં હંમેશ માફક ડોલતા અને હંમેશની માફક રોજ રાતના થોરની વાડમાં તમરાંઓ એકધારું ગાઈ રહેતાં. કાનાનો ઊભો કરેલો ખાટલો ઝૂંપડાની દીવાલની બાજુમાં પડ્યો રહેતો. એ ઝૂંપડું અને ઝૂંપડા બહારની બોલતી, ગાતી, મદભરી રાત, રોજ કાશીને નિર્દય બની રિબાવતાં!

અને એમ પખવાડિયાં વીત્યાં ત્યારે કાશી ડેલે અને વાડીએ કામ કરતી થઈ ગઈ હતી.

‘કાનો કેડી ઊતરતાં આખડ્યો હશે અને માટલું ફૂટતાં નાગ એને ડંખ્યો હશે,’ એવી માવજીએ કરેલી વાત સૌ કોઈએ માન્ય રાખી. કાનાના મૃત્યુને ત્રણ મહિના વીત્યા તોય એના અકસ્માતની વાત લોકોની જીભ પરથી ખસતી નહોતી!

અને ત્રીજે મહિને રામજીએ પોતાના મનની વાત કરી : ‘કાનો એટલો અસાવધ નહોતો. એક તો આવું બને નહિ અને બને તોય કાનો સહેલાઈથી નાગના મોંમાં આવી પડે એવો નહોતો.’

રામજીની આ વાતની કાશીએ નોંધ લીધી. એ સંશયમાં તો ક્યારનીયે હતી. કાનાને કણેર નીચેથી ખેંચાઈ આવતો જોયો ત્યારથી કાશીને વહેમ તો ગયો જ હતો, પણ ન બનવાનું બની ગયા પછી હવે શું? સંશય અને હકીકત – સાચા – જૂઠાની શોધમાંથી હવે શો અર્થ સરવાનો હતો?

ઉપર ઉપરથી તો કાશી સ્વસ્થ દેખાતી તોય, વાળુ કર્યા પછી એ બધાંની વચમાં બેઠી હોય અને વાતો સાંભળતી દેખાતી હોય ત્યારે પણ એના મનમાં કંઈ ને કંઈ ગડમથલ અને વાદવિવાદ ચાલ્યા જ કરતાં હોય! આવા માનસિક વ્યાપારો રોજિંદા બની કાશીના જીવનનું અંગ બની ગયા!

રોજ જોનારને કળ ન પડે પણ કાશીનો ચહેરો વિચિત્ર રીતે બદલાયો હતો. એના સુકુમાર તંદુરસ્ત ચહેરા પર હજીયે એકે કરચલી નહોતી પડી. એનાં નેત્રોની સંધ્યાનાં અંધારાં – અજવાળાંનું ઊંડાણ માપવા ભાગ્યે જ કોઈ પ્રયત્ન કરતું. આખો દિવસ ચાલ્યા કરતી કાશી મંદ અને શિથિલ દેખાતી, પણ એની શિથિલતામાં ચોક્કસ વ્યવસ્થા હતી, જેને સૌએ હકીકત તરીકે સ્વીકારી લીધી હતી.

કોઈ એક અગિયારશના પર્વની સવારે મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ અને બાળકો ગામમાં મંદિરે દર્શને ગયાં હતાં. વાડીએ બધું કામ બંધ હતું. કાશી ડેલા આગળના એક મોટા લાકડા પર બેઠી બેઠી આકાશમાં ઊડતાં પારેવડાંઓને જોઈ રહી હતી. નારાણબાપા અને ગોવિંદકાકા સીંદરીને વળ દઈ રાંઢવું બનાવી રહ્યા હતા. જમનાકાકી રસોડે લોટ બાંધી રહ્યાં હતાં. ત્યાં લાલજી જોગી સાપનો કરંડિયો લઈ, મોરલી વગાડતો વાડીમાં દાખલ થયો.

કાશીથી થોડે દૂર ખાતરના ઢગલા આગળ એક પથ્થર પર બેસતાં લાલજી જોગીએ કરંડિયા પર બાંધેલી ફૂમતાંવાળી દોરીની ગાંઠ છોડી કરંડિયાનું ઢાંકણું ઊંચું કર્યું. એણે મોરલી વગાડી અને કરડિયાને આંગળીથી ટકોર્યો એટલે ફેણ ઊંચી કરી નાગ મોરલી સામે ડોલવા લાગ્યો.

કાશીએ લાકડા પર ફરતા ડોલતા નાગ પર મીટ માંડી. ‘ગગી!’ લાલજી જોગીએ પૂછ્યું: ‘છોકરાઓ કયાં ગયા?’

‘બધા ગામમાં મંદિરે ગયાં છે.’

નાગ ફેણ સંકોરી પાછો કરંડિયામાં પેસવા જતો હતો તેને લાલજીએ ચપટી વગાડી સજાગ કર્યો.

‘ગગી! નાગને દૂધ પા. પુણ્ય થશે. આજે અગિયારસ…

‘જમનાકાકી રસોડે છે, ત્યાં જા.’ કાશીએ બિલકુલ નીરસતાથી જવાબ વાળ્યો અને પાછી આકાશમાં જોતી બેઠી.

લાલજીએ કરડિયાને ઢાંકણું દીધું. એ રસોડા તરફ વળ્યો ત્યાં તો એની નજર રાંઢવું બનાવતા નારાણબાપા પર પડી. ‘કાં બાપા? શું ચાલે છે?’ કહેતો એમની સામે બેસતો લાલજી બીડી પેટાવી એમની સાથે વાતે વળગ્યો.

વાડી પર આજે બધે જ નિષ્ક્રિય સુસ્તી ફરી વળી હતી. એના દૂરના બોલતાગાતા ક્યારાઓ આજે ચૂપ હતા. કાશી આકાશમાં જોઈ જોઈને થાકી ત્યારે એની નજર સાપના કરંડિયા પર પડી અને તરત જ એના મનની ગડમથલ ચાલુ થઈ : ‘આવો જ નાગ કાનાને કરડ્યો હતો – આવો જ હશે! મેં તો એને જોયો નહોતો. પણ એમાં નાગનો શો વાંક? એ ઓછો જ કાનાને ઓળખતો હતો? અને ઓળખતો હોત તો એ કાનાને કરડત નહિ – કાનો એવો હતો – એવો સદ્ગણી!’ કાશીની આંખમાં ઝળઝળિયાં ઊભરાયાં. પાસે કોઈ નહોતું એટલે એણે છૂટથી આંસુઓ વહેવા દીધાં.

લાકડા પરથી ઊઠી કાશી કરંડિયા પાસે આવી ઊભી અને સ્થિર નયને જોઈ રહી. પછી કરંડિયાની છેક નજીક બેસી જતાં એણે એનું ઢાંકણું ઊંચું કર્યું અને ઉતાવળે દૂર હટી ગઈ, પણ નાગ ન તો કરડિયામાંથી બહાર નીકળ્યો કે ન એણે ફેણ ઊંચી કરી. કાશીએ થોડું આગળ નમી કરડિયાને આંગળીથી ટકોર્યો તેવો જ નાગ ફેણ ચડાવી, કરંડિયામાંથી ઊંચો થતાં કાશી સામે જોઈ રહ્યો.

કાશીના ગાલ પર આંસુઓ સુકાઈ ગયાં. એ વિહ્વળ આંખે ડોલતા નાગની આંખોમાં જોઈ રહી. એમ જોઈ રહેતાં એનાં અંગેઅંગ પર કંપારી ફરી વળી. એના કાન પર, ડોક પર અને મોઢા પર ગરમીની લાલી છાઈ ગઈ. એના સાંકડા સુકુમાર હોઠ ઊઘડતી કળીની પેઠે સ્મિતમાં ખૂલી ગયા. એણે જમણા હાથને નાગની સામે ધરી રાખી ચપટી વગાડી. તરત જ નાગ વધારે ઊંચો થયો અને સીનો બહાર કાઢતાં એણે કાશીના હાથ પર ફેણ ફેંકી. કાશીએ ઝડપથી પોતાનો હાથ ખેંચી લીધો અને ત્રણ મહિને પહેલી વાર કિલકિલ હાસ્ય કાશીના દાંત વચ્ચેથી સરી પડ્યું. આ ડોલતા નાગ સામે કાશીનું હૃદય મુગ્ધ બની ડોલી રહ્યું.

ત્યાં તો કાશીને કોણ જાણે શું સૂઝ્યું – એણે ઓચિંતાનો કરંડિયામાં હાથ નાખ્યો. સાપે ચપળતાથી નીચે નમી કાશીના હાથની ટચલી આંગળીને મોઢેથી પકડી. એની કશી દરકાર ન કરતાં કાશી નાગને કરંડિયામાંથી ઉપાડી ઊભી થઈ. કાશીના કાંડાની મુલાયમ ચામડી પર નાગનું બદન સરી રહ્યું. નાગે એના કાંડા પર ભરડો લીધો ત્યારે કાશીના હાથના સ્નાયુઓ સહેવાય અને ગમે એવી રીતે દબાયા. ભરડા નીચે દબાતાં કાશીના હાથમાં ઝણઝણાટી ઉદ્દભવી. કાશીએ આંખ મીંચી ને એ ઝણઝણાટીને પોતાના સારાય બદનમાં ફેલાવી દીધી.

કાશીએ ડાબા હાથથી એને પંપાળ્યો. ત્યારે નાગે પોતાની પકડ ઢીલી કરી અને ફેણ ઊંચી કરી ડોલતો, એ કાશીની આંખોમાં જોઈ રહ્યો.

એવે વખતે મેઘજી વાડીમાં દાખલ થયો. ડેલા આગળ વળતાં જ એણે કાશીને નાગ સાથે રમતી જોઈ. મેઘજીના હાથમાંથી નેતરની સોટી જમીન પર પડી ગઈ : કાશી!’ એણે બૂમ પાડી : ‘આ તું શું કરે છે?’

કાશીએ ઊંચું જોયું. એના મોઢા પર હજી પેલું ઉષ્માભર્યું હાસ્ય ઘૂમી રહ્યું હતું.

કેમ?’ કાશીએ વિસ્મયભર્યા ઉલ્લાસથી મેઘજી તરફ જોતાં કહ્યું: ‘આ નાગમાં ઝેર નથી, કરડવાના દાંતે એને નથી – જો!’ કહેતાં એણે સાપ પકડેલો હાથ લાંબો કરી, નાગની ફેણ મેઘજી સામે ધરી. નાગ વધારે ઊંચો થયો અને મેઘજી તરફ લંબાયો.

‘ના, ના!’ કહેતો મેઘજી પાછળ રહ્યો. એના હોશકોશ ઊડી ગયેલા દેખાયા : ‘ના,ના, એને મેલી દે, કાશી, એને મેલી દે!’

‘અરે! પણ આ તો ગલૂડિયા જેવું સાવ અપાપ છે!’ કહેતી કાશી મેઘજી તરફ આગળ વધી. પાછળ હટતાં મેઘજી ખાતરના ઢગલા પર પડ્યો. એનું મોઢું બીકથી ખૂલી ગયું. એને કપાળે પસીનાનાં ટીપાં જામ્યાં. એ ઉતાવળે ઊભો થયો અને ઝાંપા તરફ ભાગ્યો.

‘તું નાહકનો બીએ છે મેઘજી! અહીં આવ, તને બતાવું.’ ભાગતા મેઘજીને સંબોધતાં કાશી બોલીઃ ‘હું એને પકડી રાખું અને તું એને શરીરે હાથ ફેરવ. તારી બીક જતી રહેશે!’ પણ મેઘજી કાશીનું સાંભળવા ઊભો નહોતો રહ્યો.

ત્યાં તો રતનભાભી અને છોકરાંઓનું ટોળું વાડીમાં દાખલ થયું. બધાંએ કાશીના હાથમાં સરતો નાગ જોયો.

‘આ શું ગગી?’ રતનભાભી ગંભીર થઈ બોલ્યાં : ‘ગાંડી તો નથી થઈ ને?’ કાશી ફિક્કી પડી ગઈ. એણે નાગને કરડિયામાં મૂક્યો અને ઉપરથી ઢાંકણું દીધું.

છોકરાઓ દોડીને નારાણબાપા આગળ પહોંચી ગયાઃ ‘બાપા, બાપા!’ બધાં એકીસાથે બોલતાં હતાં : ‘કાશી સાપથી બીતી નથી. એણે સાપને હાથમાં પકડ્યો હતો!’

ત્યાં તો કાશી પણ બાપા આગળ આવી છોકરાંઓ વચ્ચે બેઠી.

હું લાલજીકાકા!’ એણે લાલજી જોગીને પૂછ્યું : ‘તમે આવા ઝેરીલા નાગને કેમ પકડતા હશો?’

એને વશ કરવામાં તો મંતર જાણ્યા વગર એ ન પકડાય ગગી!’ લાલજી બોલ્યો : ‘ધરતી પર ફરતા સૌ જીવોનો એ દેવતા. પહેલાં તો એને રીઝવવો પડે! એને પકડવો એ નાનીસૂની વાત નથી!’

ત્યાંથી થોડે જ દૂર ભેખડ પર લાલજીનું ઝૂંપડું હતું. એ અને એની બાયડી ગોમી ચીભડાં વાવી ગુજારો ચલાવતાં. એમને છોકરાં- હૈયાં નહોતાં. ગોમી ચીભડાં વેચવા ગામમાં જતી ત્યારે લાલજી સાપનો કરંડિયો લઈ માગવા નીકળી પડતો. વરસોથી એમનો જીવનવ્યવસાય ક્યાંય ઠરડાયા વિના આમ એકધારો ચાલ્યા કરતો હતો.

હવેથી કાશી લાલજીને ઝૂંપડે આવજા કરતી થઈ ગઈ. નદીમાં નાહવા અને કપડાં ધોવાને બહાને એ ગોમીમાને ઝૂંપડે જવાનું ચૂકતી નહિ. વાતો કરતાં હર કોઈ વાતને ફેરવી તે અંતમાં તો એક જ પ્રશ્ન પૂછતી : ‘લાલજીકાકા નાગને કેમ પકડે છે, મા?’

ગોમીએ પણ શરૂમાં જંતરમંતર અને કાળી ચૌદશની સાધનાની વાતો કાશી પાસે કરી, પણ કાશી જેમ વધારે ગમી પાસે આવતીજતી થઈ, એમનો સહવાસ વધારે નિકટનો થતો ગયો તેમ ગોમીની વાતમાં વધારે અને વધારે ફેર પડતો. અંતે જંતરમંતર અને કાળી ચૌદશની સાધનાની વાત સાવ ઊડી ગઈ.

‘ખૂબી માત્ર એની ફેણ પકડવામાં છે.’ ગોમીએ કહ્યું : ‘અને એની આવડત તારા કાકા પાસે છે.’

એક સાંજે નારાણબાપાની વાડીએ ફરી પાછો સાપ દેખાયો. નાગ નહોતોપણ કાબરચીતરા ભાઠાવાળો એ કાનાના નાગ કરતાંય વધારે જાડો અને મોટો હતો. ડેલા આગળ રામજીએ એને લાકડાના સાણસાથી પકડ્યો તો ખરો, પણ એને પૂરો કરવા ગોવિંદકાકાએ જે લાકડી વીંઝી તેના ઘામાંથી સાપ સરી ગયો અને એ લાકડી સાણસા પર અથડાતાં રામજીથી સાણસો ખૂલી ગયો અને સાપ ભાગ્યો. કાશીએ લાકડાનો સાણસો રામજીના હાથમાંથી છીનવી લીધો અને સાપ પાછળ દોડી. ખાતરના ઢગલા આગળ કાશીએ સાપને આબાદ જકડ્યો. રામજી દોડી આવી એને કૂટી નાખવા જતો હતો તેને કાશીએ રોક્યો:

લાલજીકાકાને આપી આવીશ – એનું કામ થઈ જશે.’ કાશી બોલી. પણ આ કંઈ નાગ નથી!’

લાલજી પાસે આવો જ એક હતો. એ ગયે મહિને મરી ગયો.’ કાશી બોલી અને એણે માટલું મગાવ્યું. કાનો અજમાવતો એ જ સિફતથી એણે સાપને માટલામાં દાખલ કર્યો અને તેના ગળા પર ઢાંકણીને સીંદરીથી બાંધીને બેસાડી. સૌની જીભ પર કાનાનું નામ હતું, પણ કાશીની હાજરીમાં કોઈ કાંઈ બોલ્યું નહિ…

‘ના, મારે તો આજે જ જોવું છે કે તમે કેમ સાપ પકડો છો અને કેવી રીતે એના દાંત કાઢો છો. એ જોયા વગર હું અહીંથી ખસવાની નથી!’ બીજે દિવસે, લાલજીને ઝૂંપડે કાશી હઠ લઈ બેઠી ત્યારે લાલજી જોગી ચલમ બાજુમાં મૂકતો ઊઠ્યો. એણે માટલું ભાંગ્યું અને છટકવા દોડતા સાપને પકડવાથી માંડીને તે દાંત કાઢવા સુધીની બધી ક્રિયા એણે કાશીને બતાવી.

કાશી લાલજી જોગી પાસેથી નાગની ફેણ દબાવવાની બે ખૂણિયાવાળી નાની લાકડી, બે-ત્રણ લોઢાનાં અને લાકડાંનાં વિચિત્ર સાધનો અને કેટલીક જડીબુટ્ટીઓ લઈ વાડીમાં પાછી ફરી અને એ સીધી પોતાના ઝૂંપડામાં જતી રહી.

એક વાર લાલજી જોગી સાથે અરધો દિવસ નદીની પેલી પારના વેરાનમાં રખડીને કાશીએ પહેલો સાપ પકડ્યો અને એના દાંત ખેંચી કાઢ્યા. પછી તો ઘણી વાર એ એકલી અને છાની છાની વેરાનમાં ભમવા જતી અને સાપને શોધતી ફરતી. સાપ પકડવાની ધૂને કાશીનો કબજો લીધો હતો.

લાકડાના એકમાત્ર નાના ટુકડાની મદદથી કાશી સાપને પકડી લેતી. આંગળાં અને અંગૂઠા વચ્ચે સાપનાં જડબાંને મજબૂત રીતે દબાવી, એક ઘડીમાં તો એ એના દાંત કાઢી લઈ લોહીનીતરતા મોઢામાંથી એનું વિષ નિચોવી લેતી! આજુબાજુનાં વાડી, ખેતરોમાંથી અને ક્યારેક તો દૂરથી ન પકડાતા અને ભાગતા ફરતા સાપને પકડવાનાં કાશીને તેડાં આવતાં. અંધારી રાતે મશાલ કે ફાનસને અજવાળે કાશી સાપ પકડતાં ડરતી નહિ.

નારાણબાપાની વાડીએ મેઘજીના ડેલામાં એક રાતે નાગે દેખાવ દીધો. મેઘજી નારાણબાપાનો ભત્રીજો થતો અને એમની વાડીએ રહેતો. નાગને જોતાં જ, જાણે એને કોઈએ તલવારથી વાઢ્યો હોય એવી રાડ પાડતો મેઘજી લીંબડાનું થડ ચડી એની ડાળીએ જઈ ઊભો. લોકો એકઠાં થયાં. બરોબર ઉંબરા આગળ ગૂંચળું વાળી નાગ નિરાંતે સૂતો હતો. નારાણબાપાએ પેટ્રોમેક્સ સળગાવી એટલી વારમાં તો કાશી પણ દોડતી આવી પહોંચી.

‘આ તો મેઘજીનો ડેલો છે – એ કયાં ગયો?’ કાશીએ પૂછ્યું.

‘એ રહ્યો, લીંબડા ઉપર!’ એકબે જણ મેઘજી તરફ આંગળી ચીંધતાં, હસતાં બોલ્યા.

કાશીએ ઉપર જોયું.

અત્યારે મેઘજીએ એકમાત્ર લેંઘો પહેર્યો હતો. એને છાતીએ, પેટે અને ખભે બરછટ રૂંવાટી હતી. પેટ્રોમેક્સને અજવાળે મોટી ભમરોવાળો એનો ચહેરો, વારેઘડીએ નીચું જોતો ત્યારે, વાંદરા જેવો દેખાતો. કાશીને આ પ્રાણી તરફ ધૃણા ઊપજી.

‘એને ખબર નથી,’ કાશીએ કહ્યું : ‘કે સાપ સહેલાઈથી ઝાડનું થડ ચડી શકે છે.’

‘ના, ના,’ ઉપરથી મેઘજીએ રાડ પાડી : ‘નહિ, નહિ!’ અને મોટી મજબૂત ડાળ પર એ અસ્વસ્થ બની પાછળ હટ્યો.

શું ના, ના, અને નહિ, નહિ!’ કાશી ઓઢણી નીચેથી લાકડાનો ટુકડો કાઢતાં બોલી : ‘અહીંથી તને કોણ કરડે છે?’

નહિ, નહિ!’ મેઘજીએ ફરી બૂમ મારતાં કહ્યું: ‘મારે એમ નથી મરવું!’

વાંકે વળવા જતી કાશી આ સાંભળતાં જ ચમકી અને સીધી થઈ ગઈ. મેઘજી તરફ જોતાં જ એના મોઢા પર કર્કશ કરચલીઓ જડાઈ ગઈ.

‘શું કહ્યું તે?’

‘મારે આમ નથી મરવું – નથી મરવું મારે આમ! અહીંથી હાલ્યો જઈશ, આફ્રિકા ભાગી જઈશ, પણ પણ હું સાપ કરડવાથી નહિ મરું!’ રાડારાડ કરતા, ધ્રૂજતા મેઘજીએ ઉપરની નાની ડાળીને હાથ લાંબો કરીને પકડી અને જોરથી નીચી નમાવી. સૂકાં પાંદડાં, પેટ્રોમેક્સને અજવાળે તેજનાં પતીકા બની ખરવા લાગ્યાં.

એમ કે?’ ગર્વથી કમર પર હાથ મૂકતાં, કાશી તુચ્છકારથી મેઘજી સામે જોતી બોલી.

‘હાલ્યો શું કામ જાય છે, ભાઈ! હજી તો જુવાન છો. પરણવું નથી?’

‘પણ વાતે શું કામ વળગી છો, ઝટ એને પકડ ને?’ મેઘજી ઉપરથી બરાડ્યો.

‘એનાથી શું કામ બીએ છે તું? એ મારા હાથમાંથી છટકવાનો નથી!’ ઉંબરા તરફ ફરતાં અને મેઘજી તરફ સૂચક નજર ફેંકતાં કાશીએ ઉમેર્યું : ‘કોઈ ઝેરીલો નાગ મારા હાથમાંથી છટકતો નથી, સમજ્યો?’

કાશીએ નાગના ગૂંચળા પર કાંકરો ફેંક્યો. નાગ જેવો કૂદકો મારીને ઉંબરા બહાર પડ્યો તેવી જ કાશીના હાથમાંના લાકડાના ટુકડાથી એની ફેણ દબાઈ ને સ્થગિત થઈ ગઈ. નીચલાં જડબાં નીચે આંગળી અને ઉપલા ઉપર અંગૂઠો સેરવી નાગના મોઢાને પકડમાં લેતી કાશી ઊભી થઈ. એણે સિફતથી પૂંછડી પગના અંગૂઠા નીચે દબાવી. જોતજોતામાં કાશીએ એના દાંત કાઢી લીધા.

તરફડિયાં મારતા શરીરવાળા અને લોહીનીંગળતા મોઢાવાળા નાગને કાશી પોતાને કાંડે વીંટાળતી પાછી ફરી.

પૂનમની રાત હતી. ધુમ્મસી વાદળાં ચન્દ્રને વારેઘડીએ દૂભવી જતાં હતાં. ધીરો વાતો સમીર વૃક્ષોના કાનમાં છાની વાતો કરી સરતો જતો હતો. કાશી વાડીમાં પ્રવેશી ત્યારે વાવની ભીંત પર ચડી ગયેલી ચમેલીની સુવાસ એના ઉપર ઊતરી પડી. કેળાંનાં ઝુંડ પર પગલાં મૂકી ચાલી આવતી લહરીએ એને માથેથી ઓઢણી ખસેડી.

કાશી પોતાના ઝૂંપડાને ઓટલે આવીને બેઠી. ઓઢણી ઉતારી એણે બારણાંના અંધારામાં ફેંકી અને વાડીના ક્યારાઓ પરથી ભીની સુગંધ લઈ દોડી આવતી પવનની લહરીઓને એણે પોતાની ખુલ્લી પીઠ પર અફળાવા દીધી!

ફૂલ જેવાં હલકાં અને પાતળાં ઝાકળનાં વાદળાંવાળી આવી અનેક ચાંદની રાતો કાશીને યાદ આવી. એ છેક નાની હતી ત્યારથી તારા, ચાંદની, પવન, વરસાદ, ફૂલ, સુગંધ, ગીત અને હાસ્ય! અહીં આ વાડીમાં અને કાશીના જીવનમાં ખેરખર તો પ્રકાશ, સુગંધ, હાસ્ય સિવાય બીજું કશું ન હોવું જોઈએ! પણ ન હોય એ આવ્યું કયાંથી? કોઈક એને લાવ્યું? આ ઠંડી, નિર્દય લાગણીઓની સતામણી!! ‘ઓય, મા!’

કાશી ઢીંચણ પર માથું મૂકી રડી પડી. રડતી રહી! અને એ રડતી રહી એ દરમ્યાન નાગે કાંડા પરથી પોતાની પૂંછડી સેરવી કાશીની ડોકમાં ભેરવી અને ડોક પરથી સરતી પોતાની પૂંછડીને છેક નીચે ઉતારી નાગે કાશીની છાતી પર ભરડો લીધો.

એક ક્ષણ, માત્ર એક જ ક્ષણ, કાનો કાશીની સામે ઊભેલો દેખાયો.

ત્વરાથી ઢીંચણ પરથી માથું ઊંચું કરતી કાશી ચમકી અને બાવરી બની. છાતી પર લેવાતા ભરડાનો એને ખ્યાલ આવ્યો કે તરત જ એણે એક આંચકે નાગને ડોક પરથી સેરવી હાથ પર લઈ લીધો : ‘બેશરમ!’ લજ્જા અને ક્ષોભભર્યો એ શબ્દ કાશીના મોઢામાંથી સરી પડ્યો. મીઠા ક્ષોભભર્યા ગુસ્સાવાળી કાશી ઝૂંપડામાં દોડી જઈ, ખાટલે જઈ પડી. અહીં હૂંફાળું અંધારું હતું. દુનિયાની આંખો આ ઝૂંપડામાં પ્રવેશી શકતી નહોતી.

ખાટલા પર સૂતાં સૂતાં એણે છૂટથી નાગને પોતાના બદન પર સરવા દીધો – ફાવે ત્યાં એને ભરડો લેવા દીધો! આંગળીઓ અને અંગૂઠામાં કળ વળી ત્યાં સુધી એણે નાગની ડોકને હાથમાં પકડી રાખી. એ દૂધ પીતો નહોતો થયો ત્યાં સુધી એનામાં જંગલની તાકાત હતી. એના ભરડામાં અત્યારે છૂંદી નાખે એવો મીઠો હૂંફાળો સ્પર્શ ભર્યો હતો! વહેલી પરોઢે કુકડા બોલ્યા અને કાશી થાકી ત્યારે એણે નાગને કરડિયામાં જવા દીધો!

આ બનાવને બીજે દિવસે કાશીની ચાલમાં ન ધારેલી ગતિ પ્રવેશી. એના ચહેરા પર મેઘધનુષના રંગોવાળા ભાવો લહેરાવા લાગ્યા. એ સવારનાં એનાં કામોમાં ભાન અને બેભાનપણું, ચોકસાઈ અને લાપરવાહી એકબીજા સાથે એવાં તો ભળી જતાં કે રતનભાભીએ તરત જ એની નોંધ લીધી.

‘અરે! વાહ રે કાશીબહેન! આજે કંઈ ખુશ દેખાવ છો? કાલ રાતે મોટો શિકાર પકડ્યો તેથી કે શું? સાંભળ્યું કે મેઘલો બહુ બી ગયો હતો? એ તો અહીંથી જાય છે આવતી કાલે. થોડા દિવસ શહેરમાં રહેશે, પછી જશે આફ્રિકા.’

કાશી એક શબ્દ બોલી નહિ. થોડું થોભતી એ પાછી પોતાને કામે લાગી.

નમતા બપોરે કાશી નદીએ ચાલી ત્યારે કોઈને ખબર નહોતી કે ઓઢણી નીચે સંતાડી એણે ગઈ કાલના પકડેલા નાગને સાથે લીધો હતો. એણે નદીએ પહોંચતાં બને તેટલું મોડું કર્યું. એણે ધાર્યું હતું તેમ અત્યારે એકેય સ્ત્રી ત્યાં નહોતી. કાશીએ ચારે તરફ ફરી જોઈ કોઈ નહોતું તેની ખાતરી કરી. પછી કપડાં ઉતારી પાણીમાં પડી. જે નેતરના દાબડામાં એણે નાગને પૂર્યો હતો તે દાબડો એણે પ્રવાહથી થોડેક જ દૂર, કપડાં પાસે એક પથ્થર પર મૂક્યો.

કાશી જ્યાં નહાવા પડી હતી તે પ્રવાહ છેક ભેખડની બાજુમાં થઈને જતો હતો અને ત્યાં સાથળઊંડાં પાણી હતાં. સાંજ સોહામણી બની ઊતરી પડવાની તૈયારીમાં હતી. આપ્તજન નજીક આવે એમ સામેની ભેખડના ઓળા કાશી તરફ લંબાતા, એને ભેટી પડવા ચૂપકીથી આવી રહ્યા હતા. પ્રવાહના સ્વચ્છ ધોધને પોતાનાં તપ્ત અંગો પર વહેવા દઈ કાશીએ આકાશમાં જોયા કર્યું. એક શકરો શિકારની શોધમાં ઊંચે આકાશમાં ચક્કર મારી રહ્યો હતો. કાશી નહાતી હતી તે ભેખડની ટોચ પર જારના ઝાડમાં બુલબુલોનું ટોળું ગાનમાં તૂટી પડ્યું હતું. બુલબુલો, ચકલીઓ અને પારેવડાંઓ સાથે સંધ્યાની ગુલાબી લહરીઓ પણ ઊડી રહી હતી અને કાશીનાં અંગો પર નાગની પેઠે સરતો, એને પંપાળતો અને ગલગલિયાં કરતો પાણીનો પ્રવાહ વહી રહ્યો હતો.

કાશી પ્રવાહમાં એક પથ્થર પર ઊભી થઈ. એણે ક્ષોભભર્યા કુતુહલથી પોતાનાં અંગો તરફ જોયું. ખભેથી વક્ષ પર, ત્યાંથી પેટ પર અને સાથળ પર પાણીના રેલા, નાગ જેમ વાંકાચૂકા થતા વહી જતા એણે જોયા. તરત જ એની છાતીમાં હૂંફ ધસી આવી. એનું હૃદય જોરથી ધબકવા લાગ્યું. સંકોચથી શરમાઈ કાશી વાંકી વળી ત્યાં માથાના ભીના વાળ અસંખ્ય નાગણો જેવા બાજુમાં ઝૂલી રહ્યા. કાશીના હોઠ પર એક સ્મિત વિકસ્યું. એણે હળવેથી નેતરના દાબડા તરફ, આંખને ખૂણેથી છાની નજર ફેંકી.

પણ એ નજર, એ જ ઘડીએ છોભીલી બની. કાશી ચમકી, અને પોતાનાં કપડાં પર કૂદી.

પણ મેઘજીએ એનાં કપડાં આગળ જ એને બાવડેથી પકડી. કાશી!’ દાંત વચ્ચેથી ગંદું હસતાં એ બોલ્યો : ‘બોલ, હવે શું કહે છે?’

આ વિક્ષેપથી એક ક્ષણ માટે ખિન્ન બનેલી કાશી આખરે નિર્ભય બની મેઘજી સામે તાકતી ઊભી.

‘બોલ, શું કહેવું છે તારે?’ એને બાવડેથી હલાવતાં મેઘજી ફરી હસ્યો.

‘હું તારાથી ડરતી નથી મેઘજી!’

‘તો સારું! તારા માટે એ બહુ જ સારું છે!’

એણે કાશીનો ખભો દાબ્યો અને મોટેથી હસ્યો. સામેની ભેખડ પર એનો એક હળવો પડઘો પડ્યો. એક તેતર ચીસ પાડતું ઊડી ગયું.

‘બૂમો નથી પાડવી?’ કહેતો મેઘજી એને નજીક ખેંચવા લાગ્યો.

‘ના,’ કાશી હજીયે સ્વસ્થ હતી : ‘પણ તું સંભાળજે.’ કહેતાં એણે બાજુના પથ્થર પરના દાબડાને જોરથી લાત મારી. એનું ઢાંકણું ખૂલી ગયું. નાગ કૂદકો મારી બહાર ધસ્યો.

‘સાપ, સાપ!’ મેઘજી કાશીને છોડી ભાગ્યો, રસ્તામાં, પથ્થર પર અથડાયો અને ઊંધે માથે પડ્યો. એ ભીને કપડે રેતી પર દોડતો દેખાયો.

કાશીએ નિરાંતે કપડાં પહેર્યાં. વાળ નિચોવીને સૂકે કપડે ઘસ્યા. પછી એવી જ નિરાંતથી વાળની ગૂંચ કાઢવા બેઠી. આખરે અંબોડો વાળી એ ઊભી થઈ અને ખાલી દાબડો બગલમાં લેતાં એ આગળ ચાલી. ભેખડ ચડવાને રસ્તે કાશી આવી પહોંચી ત્યારે સૂર્ય આથમી ગયો હતો. સંધ્યાના રંગ ઘેરા બનતા હતા.

કાશી ભેખડ ચડવા જતી હતી ત્યાં જ કેડી ઊતરતા નાગને એણે જોયો. એ હસતી ઊભી રહી ગઈ.

‘આટલે સુધી એનો પીછો લીધો?’ કહેતી એને ઉપાડવા કાશી વાંકી વળી તેવો જ નાગે ફૂંફાડો માર્યો અને એની સામે ધસ્યો. કાશીની ચપળ, નાગપકડુ આંખોએ તરત જ જોઈ લીધું કે એ તો દાંતવાળો કોઈ બીજો જ ઝેરીલો નાગ હતો.

કાશી કૂદકો મારી પાછળ હટી. નાગ ફેણ ઊંચી કરી થોડો થોભ્યો, પછી નેમ બાંધી કૂદ્યો. કાશી ફરી પાછી હટી અને પાછળ હટતી ગઈ. એમ સંભાળીને હટતાં ‘કાશીએ એક હલકો લાંબો પથરો ઉપાડી લીધો. રેતી છોડી કઠણ પથરાવાળી જમીન પર કાશી પહોંચી. નાગે પોતાની લાક્ષણિક ઢબથી એક પથરા પરથી વળાંક લીધો ત્યારે કાશીએ એવી જ ઝડપથી એને ફેણથી દાબી દીધો અને એક ક્ષણમાં આંગળી અને અંગૂઠાથી એનાં જડબાં પકડી એને કાબૂમાં લઈ લીધો. દાંત કાઢવાનાં સાધન સાથે નહોતાં. કાશીએ સિફતથી એને દાબડામાં પૂર્યો. ભીની ઓઢણીના છેડામાં એ દાબડો બાંધી, એને ખભે લટકાવતાં કાશી ભેખડ ચડવા લાગી.

એ જ પેલા બે ખડક!

કાશીના વિચારોની ગડમથલ પાછી શરૂ થઈ! બે ખડક વચ્ચેની સાંકડી કેડી!

કેવો ભરડો? આ બે નક્કર જલ્લાદો વચ્ચે કાનાનું જીવન ભીંસાઈ ગયું! ભાંગેલા માટલાના કોક ટુકડા હજીયે ત્યાં પડ્યા હતા. હાય! હાય! નાગદંશથી મરવાની એ યાતના કેવી ભયંકર હશે?

કાશી બેધ્યાન બની ત્યાં ઊભી રહી ગઈ.

‘કાનો અહીં પડ્યો હશે, નાગ અહીથી સર્યો હશે.’ એવું વિચારતાં એણે ખડકની બાજુની ધૂળમાં પગ ફેરવ્યો તો સોનાની વીંટી ઉપર ચડી આવી. એ વીંટી હાથમાં લેતાં જ: ‘મારી ખોવાયેલી વીંટી અહીં ક્યાંથી?’

એ પ્રશ્નનો જવાબ ન મળ્યો ત્યારે એ ખોફનાક દિવસના બધા જ પ્રસંગો એકીસાથે કાશીને યાદ આવી ગયા! ‘યાદ રાખજે કાશી!’ની મેઘજીની ધમકી અને કાનાની છેલ્લી મૃત્યુચીસ ‘કા….શી!’

આ બે ખડક અને પેલાં બે કણેરનાં ઝાડ! એ બન્નેના મૂળમાં મોત ભમતું હતું.’

કાશીએ ખુલ્લા મેદાનમાં આવીને ચારેકોર નજર ફેરવી. સંધ્યા છેક નમી ગઈ હતી. એની ગુલાબી લહરીઓમાં રાત્રિની ઠંડી પ્રવેશી હતી. કોક અજવાળાં ક્યાંક મૃત્યુ પામતાં હતાં. બધા જીવ આરામ લેવા પોતપોતાને સ્થાને પહોંચી ગયા હતા! એક માત્ર મોત, આરામ વિનાનું ભમતું હતું! ખડકના મૂળમાં. – કણેરના મૂળમાં – મોત! મોત!

દૂર શિયાળવાં બોલતાં સંભળાયાં. એક ભૈરવ ચિચિયારી પાડતી કાશી પરથી ઊડી ગઈ.

ખભે મોતની પોટલી લઈ, પોતાના મનની ગડમથલમાં અટવાતી ચાલતી કાશી કણેરના ઝાડ આગળ આવી અટકી. એ ઝાડ પર નજર પડતાં એના ચહેરાનું દર્શન કદરૂપું બન્યું. એના સ્નાયુઓ સ્નાયુ ખેચાયા અને એના શરીર કળ વળી. કાશીએ વાડી તરફ એક પગ ભરીને પાછો ખેંચી લીધો. ‘આજે વાડીએ નથી જ જવું! અંધારાં ઊતરે અને ભલે લોક મારી ભાળ કાઢવા નીકળી પડે!’ એવા વિચારે, કાનો જ્યાં મોતને ભેટ્યો હતો તે કણેરના ઝાડ વચ્ચે, કાશી જીવતીજાગતી બેઠી.

છેક ગાઢ અંધારાં ફરી વળ્યાં. લીંબડો રાણ અને બાવળની એક થઈ ગયેલી ઘટામાં જ્યારે ઘુવડ બોલ્યું ત્યારે કાશી ઊઠી. ભીનાં કપડાંની પોટલી ત્યાં જ રહેવા દઈ એણે નેતરનો દાબડો સાથે લીધો અને નાગણની ચુપકીથી સરતી એ નારાણબાપાની વાડીમાં પેઠી.

જેવી કશીના હૃદયમાં હતી તેવી જ ચૂપકી આ વાડીમાં બધે જ ફરી વળી હતી. નારાણબાપાના ઓરડામાં અંધારું હતું. ‘અમારી વાડીએ ભજન છે, ત્યાં ગયા હશે!’ કાશીએ વિચાર્યું. પણ એણે ધાર્યું હતું તેમ મેઘજીના ડેલામાં એણે દીવો બળતો જોયો.

એ હળવેથી સરતી મેઘજીના ડેલાની પછીતે આવી ઊભી. આજે પવનેય નહોતો વાતો. મેઘજીના ડેલા ઉપરના લીંબડાની ઘટામાંથી જીવ જાણે જતો રહ્યો હતો. કાશીને જ્યારે ખાતરી થઈ કે ચારે કોર વ્યાપેલી શાન્તિ અભંગ હતી અને કોઈ જીવતા જીવે કોઈ મનુષ્ય, પશુ કે પક્ષીએ એની હાજરીની નોંધ નહોતી લીધી ત્યારે એણે નેતરના દાબડાને બગલમાંથી સેરવીને હાથમાં લીધો. પછી હળવેથી એણે દાબડાનું ઢાંકણું જરા ઊંચું કર્યું. નાગ બળ કરીને પોતાનું માથું બહાર લઈ આવ્યો. કાશીએ એ જ ઘડીએ એને જડબામાંથી પકડી લીધો અને ધીમેથી સેરવતી કાશી એને દાબડામાંથી બહાર ખેંચવા લાગી. એની નજર બહાર સેરવાતા નાગ પર ભ્રમણ કરી રહી. એણે એવી જ સિફતથી બીજા હાથે એનું પૂંછડું પકડી લીધું. દાબડાને એણે જમીન પર પડવા દીધો.

એણે ફરી સાવચેતીથી ચારે તરફ જોયું. લીંબડાની ઘટાનું અંધારું, હજી પણ, ગાઢ ચૂપકી સેવી સૂતું હતું. કોઈ જ વાર કોઈ તમરું બોલતું ત્યારે ચૂપકી સજાગ બનતી.

નાગને બન્ને હાથમાં પકડી કાશી મેઘજીના ડેલાના ઉંબરામાં આવી ઊભી. ડેલામાંના અજવાળામાં થોડી વાર, એકધારું જોઈ રહેતાં એ હળવે સાદે બોલીઃ ‘મેઘજી! હું આવી છું!’

ખાટલા પર બેઠો બેઠો પીઠ ખંજવાળતો મેઘજી ચમક્યો અને ફર્યો.

‘હેં?’ કહેતો મેઘજી ઊભો થયો.

‘એ તો હું, કાશી.’ કહેતી કાશી ઉંબરો ચડી.

મેઘજી આગળ વધતો રહી ગયો. એણે કાશીના લાંબા થયેલા હાથમાં હીરા જેવી ચમકતી બે આંખો જોઈ!

‘એ…એ!’ એવો ગળગળો, ખોખરો અવાજ એના ગળામાંથી નીકળતાં રહી ગયો. એની ઝીણી આંખો બીક લાગે એવી મોટી થઈ ગઈ. એણે ધ્રૂજતા હાથ લાંબા કર્યા. એના હોઠ ફફડ્યા પણ ગળેથી કંઈ અવાજ બહાર આવ્યો નહિ!

કાશી આગળ વધી. એને માથેથી અને ખભેથી ઓઢણીનો છેડો સરી જઈ એની પાછળ ઢસડાયો. હાથમાં મોત લઈ આગળ વધતી કાશીના મોઢા પર કોઈ ભાવ નહોતો. આ સંયોગોમાં ભાવનો અભાવ સ્વયં પ્રસંગને વધારે ભયાનક સ્વરૂપ આપી રહેલો જણાયો.

‘આ નવો જ નાગ છે, મેઘજી!’ કાશી બોલી. ‘થોડા સમય પહેલાં જ મેં એને પકડ્યો છે. હળાહળ વિષથી ભરેલા એના દાંત હજી કાયમ છે. જોવા છે?’ સહેજે પૂછતી હોય એમ બોલતી કાશી ઊભી રહી ગઈ.

કાશીનું અંગેઅંગ સ્થિર બની ગયું.

ભીના વાળની કપાળ ચૂમતી કાળી લટોવાળું નિષ્કામ વદન, ગોળ સશક્ત ખભા અને આગળ ધસતી છાતી, શિલ્પની પૂતળીની હોય એવી નિતંબ પર વાંકી વળેલી પાતળી કમર – એવી કાશીની સુડોળ સુંદરતામાં ક્યાંય ઊણપ ન દેખાઈ. કાશીના આ દર્શનમાં આરસની નિર્જીવતા અને સૌન્દર્યની જીવન્ત સીમાહીનતા સમાયાં હતાં!

કાશી એક ડગલું આગળ વધી અને બોલીઃ ‘એક વાર આને હાથ તો અડકાડી જો મેઘલા! જો તો ખરો એની શું તાકાત છે? એક વાર તો અનુભવ લે. એના ડંખથીયે મરવું મીઠું લાગે એટલું માણસાઈનું જોમ એમાં ભર્યું છે!

કાશીએ નાગને પૂંછડીએથી જરા જેટલો ઢીલો મૂક્યો. એનું બદન, મુક્ત થવાનો એક જબર પ્રયત્ન કરતાં તરફડિયાં મારી ગયું.

‘ના – ના!’ રાડ પાડતો મેઘજી પાછળ હટ્યો અને ડેલાની ભીંત લગોલગ ધ્રૂજતો ઊભો.

કાશીએ નાગને પૂંછડીએથી જતો કર્યો. એક છેડેથી છૂટા થયેલા નાગે હીંચકો ખાધો અને કાશીના અંગ પર એણે પોતાનું બદન ચાબખાની પેઠે વીંઢ્યું!

બાજુની ભીંત પર, ખીટી પર ટિંગાડેલા લાલટેનની જ્યોત હળવું ધ્રૂજી રહી હતી. ઉપરની અજવાળી ભીંત પરથી દોડી જઈ એક ઢેઢગરોળી ફાનસના અંધારા નીચે સ્વસ્થ થઈ બેઠી!

કાશી માથું ફેરવી આંખને ખૂણેથી મેઘજી તરફ જોતી બોલી : ‘આ તાકાત ન જોઈ હોય તો જો હવે!’

કાશીએ નાગને જમણા હાથે પકડ્યો હતો ત્યાંથી એને ચાબખાની માફક ચક્કર ફેરવ્યો. એવાં બેચાર જોરદાર ચક્કર ફેરવી એણે નાગની પૂંછડી મેઘજી તરફ ફેંકી!

ભીંત લગોલગ ઊભેલા મેઘજીએ હાથ પહોળા કરી માથું નમાવ્યું. એ નમેલા માથા પર નાગની પૂંછડી ‘ફડાક’ કરતી અફળાઈ.

‘ઓય રે’ એક ફાટી જતી અમાનુષી બૂમ પાડી, મેઘજી જમીન પર ઢળી પડ્યો!

કાશી તરત જ ઢળી પડેલા મેઘજીની બાજુમાં પહોંચી ગઈ. એક પળ જોઈ રહેતાં એણે મેઘજીના વાંસામાં જોરથી લાત મારી. મેઘજી તોય હાલ્યો નહિ. સાથળ પર રહી ગયેલો એનો હાથ એને પડખે સરી પડ્યો.

કાશીનું મોટું ભયંકર તિરસ્કારમાં મરડાયું, એની આંખોમાં ક્રોધ પ્રગટ્યો.

‘હટ્ બાયલા!’ એ બોલીઃ ‘તું કાનાની રાતે નહોતો જન્મ્યો!’

કાશી બે ડગલાં પાછળ હટી, ડેલાની વચ્ચોવચ આવી ઊભી. કરચલીઓ ભેગી કરતાં મરડાયેલા હોઠ અને ગુસ્સાથી ઝીણી અને કદરૂપી બનેલી આંખોવાળા કાશીના ચહેરા પર અણગમો, ગુસ્સો, નફરત, નિર્દયતા અને નિરાશા – એ બધા ભાવો એકીસાથે ભેગા થઈ ઢળી પડ્યા!

એનાં અંગેઅંગનાં સ્નાયુઓમાં અધીર – અસહ્ય ગતિ પ્રવેશી. એ ગતિને વશ બની કાશી ફૂદડી ફરી અને એમ ફરતાં એણે નાગને પૂંછડીએથી પકડી ફેણમાંથી જતો કર્યો અને પોતાના માથા પર એને ચક્કર ગોળ ફેરવવા લાગી.

બે ડગલાં આગળ ભરી, પોતાના બદનને થોડું આગળ લઈ જઈ કાશીએ પોતાના બધા જોરથી નાગની ફેણ ડેલાની ભીંત સાથે અફાળી! એનો અવાજ ડેલા બહારના અંધારામાં દોડી ગયો. ભીંત પર લોહીનાં છાંટણાં થયાં. કાશીએ નાગને જમીન પર ફેંક્યો. ત્યાં જરા વારમાં લોહીનું ખાબોચિયું ભેગું થયું. એમાં બે ક્ષણ તરફડિયાં મારતું નાગનું ગૂંછળું આખરે નિપ્રાણ બન્યું!

આંસુ સારતી કાશીની આંખમાંથી આગના તણખા ઝર્યા! વેરવિખેર કરી નાખે એવા અણગમાથી એ ચહેરો ભયંકર કદરૂપો બન્યો. હાથની મુઠ્ઠીઓ વાળી કાશી ભાગી અને ઉછકારે રડતી એ પોતાની વાડીમાં પ્રવેશી!

ખરા બપોર

અંગારઝરતા ખરા બપોરે એક સ્ત્રી પોતાના ઝૂંપડાના ઉંબરામાં ઊભી ઊભી ક્ષિતિજ પર મીટ માંડી રહી હતી.

જેઠ મહિનાના ખરા બપોર હતા. માટીની દીવાલ અને ઘાસની છતવાળા ઝૂંપડાના છાંયડામાં પણ દઝાડે એવી લૂ વાતી હતી. ચારે દિશાઓમાં જેઠ મહિનાના સેતાની વાયરાઓ ઘૂમી રહ્યા હતી. સામે વિસ્તરેલા રણનાં મેદાનોમાં ચકરભમર કરતી, ઊંચે આભ સુધી પહોંચતી ધૂળની ડમરીઓથી ચારે દિશાઓ ઢળી પડી હતી.

ઝૂંપડાના ખુલ્લા બારણામાંથી ધસી આવતી અને ઘાસની છતમાંથી વરસતી ધૂળ વચ્ચે ભડકે બળતી લૂથી દાઝતી આ સ્ત્રી ઉંબરા પર ઊભી હતી, તે ક્ષિતિજ તરફ સતત મીટ માંડી રહી હતી.

છેક વહેલી બપોરથી એ સ્પષ્ટ ક્ષિતિજની ચોકી કરી રહી હતી. સામેનાં સપાટ મેદાનો પર ફરી વળતી એની વેધક દૃષ્ટિ ક્યારેય બેધ્યાન બનતી નહોતી દેખાતી. એની આંખો પર થાકનો ભાર દેખાતો હતો. ઉંબરા પર એક જ અદામાં થીજી ગયેલો એનો દેહ આમ તો સ્વસ્થ દેખાતો હતોપણ એની સમગ્ર બેચેની એના સૂકા, રૂપાળા ચહેરા પર કદરૂપી રેખાઓ આંકી ગઈ હતી.

આમ ને આમ મધ્યાહ્ન થવા આવ્યો ત્યારે એ સ્ત્રીની ભમતી દૃષ્ટિએ ધૂળની દોડી જતી ડમરી પાછળ એક ઓળાને શોધી કાઢ્યો.

એની આંખ ચમકી ઊઠી. એની થીજી ગયેલી અદા વિખેરાઈ ગઈ અને એ ટટ્ટાર બની. ઓળો નજીક આવતો ગયો અને એનો આકાર સ્પષ્ટ દેખાતો ત્યારે એ સ્ત્રીના મોઢા પર અત્યાર સુધી તંગ રહેલી રેખાઓ કંઈક હળવી બની.

એની ગતિ મંદ હતી. એ બરડામાંથી વાંકો વળેલો હતો અને એનું માથું ઢળેલું હતું. એના બેઉ હાથ એની બાજુમાં લટકી રહ્યા હતા.

સ્ત્રીની આંખ ફરીવાર ચમકી અને એનું મોઢું મરડાઈ ગયું. આજે પણ એ પુરુષ ખાલી હાથે પાછો ફર્યો જણાતો હતો. જેમ જેમ એ ઘરની નજીક આવતો ગયો તેમ તેમ તેની શક્તિ ખૂટતી જણાઈ. છેક ઘર નજીક આવી પહોંચતાં એના પગ લથડ્યા. એણે પોતાના બેઉ હાથ ઓટલે નાખી દઈ આશરો લીધો. અતિશય વાંકો વળી, માથું છેક જ નીચું નાખી દઈ એણે જોરથી હાંફ્યા કર્યું.

ચોમેર શાંતિ છવાઈ હતી. હોલો, તેતર, બુલબુલ, કાગડો કે કોઈ પક્ષી ક્યાંય ઊડતું દેખાતું નહોતું. એક નાનકડી ટેકરીની ઓથે અને એક કૂવાને આશરે વસેલું બારેક ઝૂંપડાવાળું આ ગામડું નીરવ – મૃતપ્રાય પડ્યું હતું. ઊભા ઝિંકાતા જેઠ માસના ખરા બપોરના તાપ નીચે ધરતી તરફડી રહી હતી.

ઉંબરે ઊભેલી પેલી સ્ત્રી હજીયે એ પુરુષ તરફ મીટ માંડી રહી હતી. અત્યાર સુધી ક્ષિતિજને ખૂંદીને પાછી વળેલી એની આંખો વિશ્રામ લેતી દેખાતી હતી અને બેચેન રેખાઓ વિનાનો એનો ચહેરો બિલકુલ ભાલહીન બની ગયો હતો.

હાંફતાં હાંફતાં પુરુષે એક વાર સ્ત્રી તરફ જોયું. એ વેળા એની નજર સ્ત્રીની નજર સામે અથડાઈ. એના ચહેરા પર અણગમો અને તિરસ્કાર તરી આવ્યા. એણે ત્વરાથી ફરી માથું નીચું ઢાળી દીધું અને હાંફ્યા કર્યું – આ સ્ત્રી હજીય આટલી સ્વસ્થ અને શાંત હતી, એમ ને? એની આંખોમાં આવકારનો ભાવ ન જ હતો ને? ત્રણ દિવસના ભૂખમરા પછી પણ એના ચહેરાની ચમક હજીયે એવી જ તાજગીભરી હતી – ખરેખર?

પુરુષે ફરી માથું ઊંચું કરી તિરસ્કારથી સ્ત્રી તરફ જોયું. એણે હોઠ ખોલી દાંત ભીંસ્યા ત્યારે ધૂળેભર્યો એનો નિસ્તેજ ચહેરો વિકરાળ દેખાયો.

‘બાઘા જેવી સામું શું જોઈ રહી છો, નીચ! હલકટ?’

પેલી સ્ત્રીએ પોતાની સ્વસ્થતા ગુમાવ્યા વગર બારણા પાછળ તૈયાર રાખેલો પાણીનો લોટો ઊંચકી પુરુષના હાથમાં આપ્યો. લોટો ઝીલતાં પુરુષનો હાથ જરા થથર્યો. એણે હથેળીમાં થોડું પાણી લઈ આખે છાંટ્યું. એટલું જ થોડું પાણી એણે ડોક પાછળ રેડ્યું. એની ઠંડક અનુભવવા એ જરા થોભ્યો. પછી એણે ઉતાવળે લોટાને હેઠે મૂક્યો. ગળાને પાણીનો સ્પર્શ થતાં જ એની આંખમાં ચમક આવી. એનામાં વધારાનો જીવ આવતો દેખાયો અને ઘડીએકમાં તો એ અર્ધો લોટો ગટગટાવી ગયો!

મીટ માંડી રહેલી પેલી સ્ત્રી એકદમ કૂદકો મારી ઓટલા પરથી હેઠે ઊતરી આવી અને એવી જ ઓચિંતી ઝડપથી એણે પુરુષના હોઠેથી પાણીનો લોટો છીનવી લીધો. કોઈક ધાવતા બાળકને એની માના સ્તનથી બળજબરીથી અલગ કરતાં જે દુઃખમય અતૃપ્તિનો ભાવ બાળકને મુખે જન્મે એવો ભાવ પેલા પુરુષના ચહેરા પર ફરી વળ્યો.

‘લાવ, પાણી લાવ!’ કહેતો પુરુષ વીફર્યો. એની હડપચી પરથી બેચાર પાણીનાં ટીપાં સૂકી ધૂળ પર ટપકી પડતાં દેખાયાં. બન્ને હાથે ઝાપટ મારી એણે સ્ત્રીને પકડવા પ્રયત્ન કર્યો. સ્ત્રીએ લોટાવાળો હાથ દૂર લઈ લીધો ત્યારે એણે ગુસ્સાથી એનો બીજો હાથ પકડી ખેંચ્યો અને મરડ્યો.

‘રહેવા દો – પણ!’ પેલી સ્ત્રીએ વેદનાથી બૂમ પાડીઃ ‘તમે જાણો છો કે આવી લૂમાં રખડી આવ્યા પછી ઝાઝું પાણી ન પિવાય, તોય શા માટે મારા પર આટલો જુલમ ગુજારો છો?’

પુરુષે ફરી એક વાર નિર્દય રીતે સ્ત્રી તરફ જોયું અને એનો હાથ જવા દીધો. ઓટલો ચડી, ઝૂંપડાના કમાડને કઢંગી રીતે ધક્કો મારતાં એ દાખલ થયો અને બારણા પાસે પાથરેલી ફાટેલી ગૂણપાટ પર એ આડો થઈને પડ્યો. સ્ત્રી ઝૂંપડાના બારણા પાસે, ઉંબરા નજીક બેઠી.

એણે ધોમ ધખતી વેરાન ધરતી અને નિસ્તેજ આકાશ તરફ જોયા કર્યું. પૃથ્વીને આ છેડે દર ઉનાળે આવા ધોમધખતા બપોર ઊતરી પડતા. ત્યાંથી માત્ર અર્ધો ગાઉ જ દૂરથી રણનો વિસ્તાર શરૂ થતો. કઢાઈમાં શેકાતા લોટ જેવી ધગધગતી લાલ માટીવાળાં, અનંત દીસતાં મેદાનો પર જીવલેણ વંટોળિયા ઘૂઘવાતા, હુંકાર કરતા ઘૂમી રહેતા. એમની અડફેટમાં આવનાર કોઈ માનવી કે કોઈ પશુ અધ્ધર ઊંચકાઈને દૂર ફેંકાઈ જતું. સૃષ્ટિનું એવું તાંડવ અહીં રચાતું.

આવી મરુભૂમિથી માત્ર અર્ધો ગાઉ દૂર, ટેકરી ઓથેના એક નાનકડા ઝૂંપડામાંથી એ પુરુષ વિષાદભરી નજરે આકાશમાં જોતો, ફાટેલા ગૂણપાટ પર આડો થઈ પડ્યો હતો.

અને પેલી સ્ત્રી પણ બારણાને અઢેલી સામેની નિર્જીવ ક્ષિતિજ પર મીટ માંડી રહી હતી.

એ બેઉ સ્ત્રીપુરુષની જુવાનીના ખરા બપોર હતા. પુરુષ દેખાવે પાતળો પણ સશક્ત અને ઘાટીલા અવયવોવાળો હતો. સ્ત્રી ઊંચી, પાતળી, ફિક્કી અને કમનીય હતી. પુરુષ બાવીસેક વર્ષનો હશે; જ્યારે સ્ત્રી ઓગણીસની દેખાતી હતી. બેઉ એક જ દિશાએ મીટ માંડી રહ્યાં હતાં. તે વેળા બેઉનાં મુખ પર કશો ભાવ નહોતો, પણ પુરુષની આંખોની નેમ વેધક હતી. ઢળી પડેલી પાંપણોવાળી સ્ત્રીની આંખો અત્યારે સ્વપ્નશીલ દેખાતી હતી.

દોડી આવતી ધૂળની એક ડમરી બારણામાં ધસી આવી. સ્ત્રીએ અને પુરુષે આંખો મીંચી માથું ઢાળી દીધું. ઝૂંપડાનું એક બારણું જોરથી બાજુની દીવાલ સાથે અફળાયું.

પવનનો ઝપાટો પસાર થઈ જતાં સ્ત્રીના ચહેરા પર એક અણઓળખ્યો ભાવ જન્મતો દેખાયો. એની આંખો ઢળી પડી અને હોઠ થથર્યા. એ બોલીઃ ‘કશું જ ન મળ્યું?’

પુરુષે પોતાનો ભાવહીન ચહેરો સ્ત્રી તરફ ફેરવ્યો. પછી પોતાની નજર બારણા બહાર મોકલતાં જવાબ આપ્યોઃ ‘જો થોડુંક દોડ્યો હોત તો મળ્યું હોત!’ પછી જરા વાર રહી ઉમેર્યુંઃ ‘એક હરણ પાણી વિના તરસે મરતું, દોડી દોડીને થાક્યું ત્યારે બેબાકળું બનીને ચાલ્યું જતું હતું. એનામાં લાંબું દોડવાની શક્તિ નહોતી રહી. મેં એને દોડીને પકડી પાડ્યું હોત, પણ એટલું દોડ્યા પછી એને ઊંચકીને આટલે લાંબે પાછા ફરવાની શક્તિ મારામાંયે નહોતી રહી. હું એને જતું જોઈ રહ્યો અને પાછો ફર્યો.’

આટલું કહી પુરુષે માથું ઢાળી દઈ, લાંબા થઈ સૂઈ જતાં એક નિઃશ્વાસ છોડ્યો. એનાથી બોલાઈ જવાયુંઃ ‘નસીબ!’

સ્ત્રીના મનમાં એ શબ્દનો પ્રત્યાઘાત જન્મ્યો. એ મનમાં જ બબડીઃ

‘મારાંયે કમનસીબ!’

એ બન્નેને છેલ્લા બે મહિનાથી અર્ધું પેટ ભરાય એટલું જ, માત્ર એક જ ટંક ખાવા મળતું. પુરુષ રોજેરોજ તેતર પકડાવાના ફાંસા બાંધી આવતો. ક્યારેક કોઈક દુર્ભાગી સસલું હાથ ચઢી જતું. બેત્રણ કુટુંબ સાથે મળીને હરણ મારવા બહાર પડતાં પણ ભાગ્યે જ સફળ થતાં, પણ છેલ્લા ત્રણ દિવસથી તો એ બન્નેને કશું કહેતાં કશું જ ખાવાનું નહોતું મળ્યું – રોટલાનું એક બટકુંયે નહિ! માંસનો એક કકડોયે નહિ. વહેલી સવારથી શિકાર પાછળ ભમતો એ પુરુષ ખરે બપોરે ખાલી હાથે પાછો ફર્યો હતો. એના પેટમાં ભૂખની લાય બળતી હતો અને પતિ કંઈક લાવશે એવી આશાએ રાહ જોતી સ્ત્રી પણ હવે હતાશ બની હતી. એણે ચૂપ બની માત્ર ક્ષિતિજ તરફ જોયા કર્યું. એનું શાંત, અસ્વસ્થ મૌન અને પુરુષના સાંભળી શકાય એ રીતે લાંબા ચાલતા શ્વાસોચ્છ્‌વાસથી ઝૂંપડામાંનું વાતાવરણ તંગ બન્યું હતું.

વચ્ચે વચ્ચે પવનનો એકાદ સુસવાટો આવી જતો, ધૂળ ઊડી જતી, હૃદયો થાકી જતાં અને પુનઃ મૃતપ્રાય શાંતિ છવાતી.

સ્ત્રીએ માથું ફેરવી, ઊંધું ઘાલી, લાંબા થઈને સૂતેલા થાકેલા પુરુષ તરફ જોયું — જોતી જ રહી. એની નજર એના વાંકડિયા વાળ પર થંભી ગઈ. થોડી વારે એના હોઠ કંપી ઊઠ્યા. એ કંપને શમાવવાનો યત્ન કરવા જતાં એની આંખમાં આંસુ ઊભરાયાં અને રેલો બની ગાલે દડી રહ્યાં.

સ્ત્રી હળવેથી બોલીઃ ‘હજીય તમે ફરી એક વાર શહેરમાં જાઓ.’

સૂતેલા પુરુષે જમીન પરથી પોતાનું માથું સહેજ ઊંચું કર્યું અને સ્ત્રી તરફ તિરસ્કારની એક નજર નાખી. પછી માથું ઢાળી દેતાં બોલ્યોઃ ‘શહેરમાં શું મરવા જાઉં?’

દુભાયેલે સ્વરે સ્ત્રીએ કહ્યુંઃ ‘હું તમને મરવા જવા માટે કહેતી હોઈશ? હમણાં હમણાં તમને થયું છે શું? આવું બોલી બોલીને મને શા માટે ટાઢા ડામ દો છો?’ કહી એ મોકળે મને રડી પડી.

સ્ત્રીએ માથું ફેરવી ઊંધું ઘાલી, લાંબા થઈને સૂતેલા થાકેલા પુરુષ તરફ જોયું –

જરા વાર રહી ફરી બોલીઃ ‘વૈશાખ અને જેઠની ખોરાકની તંગી કંઈ ઓણ સાલની જ છે? એ તો આપણા જીવતર જોડે જડાયેલી છે, એટલે જ તમને કહું છું કે શહેરમાં જાઓ તો આપણે સદાના ભૂખમરામાંથી છૂટીએ!’

‘તે એક વાર હું નો’તો ગયો શે’રમાં?’ પુરુષ રોષમાં બેઠો થઈ જતાં બોલ્યોઃ ‘તે વેળા મારી જે વલે થઈ એ તું ક્યાં નથી જાણતી? ને તોય તું મને શે’રમાં જવાનું કહે છે?’

‘તે કંઈ બધી વખત એવું જ બનતું હશે? મોટા શે’રમાં મજૂરી કે નોકરી ક્યાંક મળી જ રે’. થોડીક ધીરજ જોઈએ.’

‘હવે આનાથી વધુ કેટલીક ધીરજ રાખું? આટલાં વરસ તારું પેટ કોણે ભર્યું? મેં કે કોઈ બહારનાએ આવીને? તે એ બધું ધીરજ વિના બન્યું હશે? તું તો હવે બેકદર અને કમજાત બનતી જાય છે.’

‘મારા બોલવાનો અવળો અર્થ કરી શા સારુ નકામા ગુસ્સે થાઓ છો?’ સ્ત્રી બોલી.

‘બસ! હવે એકે અક્ષર વધુ બોલી તો ગળે ટૂંપો દઈ દઈશ!’ કહેતાં સ્ત્રીને પકડવા તેણે ઝડપથી હાથ લાંબો કર્યો. સ્ત્રી તરત ખસી ગઈ. ઘડીભર એના તરફ ગુસ્સાથી જોઈ રહેતાં પુરુષે પગ લંબાવ્યા અને આડા પડતાં કહ્યુંઃ ‘જો હું તને છેલ્લી વાર કહું છું. મારે મરવું કબૂલ છે પણ શે’રમાં જવું નથી. તું જે દા’ડે મને શે’રમાં જવાનું કહીશ તે દી મારી મારીને ઘરમાંથી કાઢી મૂકીશ – સમજી?’ એણે ફરી બેઠાં થઈ જતાં સ્ત્રી તરફ આંગળી ચીંધી અને ગુસ્સાથી બૂમ પાડીઃ ‘તને શે’રની શી ખબર? ગઈ છો કદી દી’ ત્યાં? ત્યાં તો લોકો આપણા જેવાના બોલેબોલની ઠેકડી ઉડાવે. આપણી વાત કોઈ સાંભળે નહિ. રાત પડતાં એક મીઠો બોલ કે’નાર પણ કોઈ ન મળે. એવી જગાએ પેટપૂરતું ખાવાનું મળે તોય શા કામનું? ત્યાં એવું કૂતરા જેવું જીવતર જીવવા કરતાં અહીં માનવીની પેઠે કમોતે મરવું સારું! હું એવા શે’રમાં કોઈ દી પગ નહિ મૂકું.’

સ્ત્રી માથું નીચું કરી પગના અંગૂઠા વડે ભોંય ખોતરી રહી હતી. પુરુષે સતત એની સામે જોયા કર્યું. એ કશુંય બોલતી ન જણાઈ ત્યારે એણે ફરી બારણા બહાર જોયું. એનું મોઢું પડી ગયું અને એના હોઠ ધ્રૂજવા લાગ્યા.

સંભળાય અને દેખાય એવો નિઃશ્વાસ મૂકતાં સ્ત્રી ઊઠી. માટીના એક હાંડલામાંથી પિત્તળનો વાડકો ઊંચકી એણે પુરુષની પડખે મૂક્યો અને હેતભર્યું બોલીઃ ‘લ્યો, આટલું ખાઈને પાણી પી લ્યો!’

પુરુષે વાડકામાં જોયું. એની આંખો આશ્ચર્યથી પહોળી થઈ. અર્ધો વેંત લાંબો અને બે આંગળ પહોળો એક તેલભીનો માંસનો કકડો વાડકામાં પડ્યો હતો!

‘ક્યાંથી લાવી?’

‘પડોશણે આપ્યો.’

‘તું માગવા ગઈ’તી?’

‘ના, એ પોતાની મેળે જ આપી ગઈ.’

‘હેં?’ કહેતાં પુરુષના મોં પરથી ઓચિંતું નૂર ઊડી ગયું. માંસના ટુકડા પર મંડાઈ રહેલી એના આંખો બેધ્યાન બની ગઈ. એણે હોઠ મરડ્યા. એના ભૂખમરાની એ ગામના બધા રહેવાસીઓને હવે ખબર પડી ગઈ હતી! એને કોઈ ને કોઈ હવે થોડું ખાવાનું મોકલતું રહેશે. અત્યાર સુધીના પોતાના જીવનમાં આ પહેલો જ પ્રસંગ હતો! એણે વાડકામાંના માંસના ટુકડા તરફ નીરખી નીરખીને જોયા કર્યું. એના જેવા જ કોઈ અર્ધભૂખ્યા માનવીએ મોકલેલો એ દયાનો ટુકડો હતો — ખેરાત હતી! એનો જીવ ઊકળી ઊઠ્યો. ગામલોકો એને હવે લાચાર અને તાકાત વિનાનો સમજવા લાગ્યા હતા! શું પોતે એટલો હેઠો પડ્યો હતો? એણે વાડકાને હડસેલીને દૂર કર્યો અને બેઉ હાથ વચ્ચે માથું મૂકી એ ફાટેલા ગૂણપાટ પર ઊંધો સૂઈ ગયો.

સ્ત્રી ઊઠીને હળવેકથી એની પડખે બેઠી અને કહ્યુંઃ ‘નાહકનો જીવ ન બાળો. આ તો હવે જીવ ટકાવવાની વાત છે, માટે ઊઠો ને આટલું ખાઈને પાણી પી લો.’

આટલું કહી સ્ત્રીએ નીચા નમીને એના મેલા, વાંકડિયા વાળ પર વહાલથી હાથ ફેરવ્યો. સ્ત્રીનો હાથ અડતાં જ પુરુષ ઝડપથી પડખું ફેરવી ગયો અને બોલ્યોઃ ‘ચાલ! દૂર ખસ! મને અડતી નહિ, કમજાત!’

સ્ત્રી મોઢું મરડીને નાછૂટકે પાછી હઠી અને બારણાને અઢેલીને ફરી બેઠી.

કશું ન બન્યાની થોડી ઘડીઓ વીતી.

ફરી એક વાર પવનનો ઝપાટો આવતો સંભળાયો. પુરુષે ઝડપથી ઊંચા થતાં, વાડકા પર પોતાના હાથનો પંજો ઢાંકી દીધો. ધૂળનું ધસી આવેલું વાદળ ઝૂંપડાની જુદી જુદી વસ્તુઓ પર પથરાવા લાગ્યું. થોડી વારે અંદરનું વાતાવરણ સ્વચ્છ બન્યું ત્યારે એ પુરુષે માંસનો કકડો પોતાના મોઢામાં મૂક્યો અને ચાવવા લાગ્યો. સ્ત્રીએ એને આંખને ખૂણેથી જોયો અને પાણીનો લોટો ઊંચકીને એની બાજુમાં મૂક્યો.

માંસનો કકડો ગળી જઈ, પાણી પી પુરુષે પીઠ ફેરવીને ઊભેલી સ્ત્રી તરફ નજર ફેરવી. કેવી અગ્નિશિખા સરખી પાતળી અને વળાંકભર્યાંં અંગોવાળી હતી એ? એના કાન પાછળ વાંકી વળેલી એના વાળની લટો અેની ગરદનને ચૂમી રહી હતી. સૂકો, નમણો ચહેરો, ઝીણું નાક, બેઉ પડખે પાણીના રેલા જેવા વહેતા એના હાથ! એ સ્ત્રીના દેહમાં કેટકેટલું સુખ ભર્યું હતું?!

ઝૂંપડામાં શાંતિ છવાઈ હતી. સ્ત્રીની ડોક પર થંભી ગયેલી પુરુષની નજર ત્યાંથી ઊતરીને એના આખા દેહ પર ફરી વળી શિકારીની અદાથી એ સંભાળપૂર્વક ઊભો થયો અને હળવેથી એક ડગલું આગળ વધ્યો.

ઉંબરામાં સ્થિર ઊભેલી સ્ત્રી પાછળ સરતાં એણે ઓચિંતી ઝડપથી એના બેઉ ખભા પકડ્યા. સ્ત્રી સહેજ ચમકી પણ કશું બોલી નહિ. એનો આખો દેહ હચમચી ઊઠ્યો. સ્ત્રીની સુન્દર, નાજુક ગરદન, આટલી નજીક જોઈ પુરુષે ઊંડો શ્વાસ લઈ મોઢું ખોલ્યું અને ઝડપથી પોતાનું માથું નમાવી એણે સ્ત્રીની ગરદનમાં બટકું ભર્યું.

‘વોય!’ કહી બૂમ પાડતી અને ફાંસામાં સપડાયેલું કોઈ જાનવર છૂટું થવા પ્રયત્ન કરે એ રીતે એણે પુરુષથી અળગી થવા બળ કર્યું.

પુરુષે પોતાના પંજાથી એના ખભા પર થોડુંક વધારે જોર દઈ, છેક જ નજીક ખેંચી, એને પોતાની છાતી સાથે ચાંપી. થોડીક વાર એને એમ ને એમ પકડી રાખી પછી જતી કરી. એક બેહૂદું હાસ્ય એના મોઢા પર ફરી વળ્યું.

સ્ત્રી તરત જ દૂર હટી ગઈ. કંઈક આશ્ચર્યથી અને કંઈક મીઠા રોષથી એણે પુરુષ તરફ જોયું. પછી પોતાનો કમખો થોડો હેઠો કરી, પુરુષે જ્યાં બટકું ભર્યું હતું એ તરફ પોતાની ગરદન ફેરવી વાંકી આંખે જોયું.

‘હાય! હાય! કેવું બટકું ભરી લીધું! કેવા નઠોર છો તમે?’ કહી આખા દેહને એક ગજબના લટકાથી વળ દેતી, આંખો નચાવી એ વધારે દૂર હટી અને પુરુષ સામે સૂચક હસતી ઊભી.

એ હાસ્યના આમંત્રણે પુરુષને પરવશ બનાવ્યો. એણે એક કૂદકો મારી એને ફરી પકડી. ‘જવા દો, જવા દો.’ કહેતી, કિલકિલ હસતી એ સહેલાઈથી એના હાથમાં સરી પડી.

એણે એને બન્ને બાહુઓથી ભેગી કરી પોતાની છાતીમાં સમાવી. અવાક બની એ એકીટશે એની આંખોમાં જોતી રહી. એના ભીના, ઊના શ્વાસોચ્છ્‌વાસ પુરુષના ગાલ પર અથડાયા ત્યારે એ વધારે ઉશ્કેરાયો. પોતાની છાતી સાથે જકડાયેલી સ્ત્રી પર એણે બન્ને બાહુઓ વધારે જોરથી ભીંસ્યા. એ બળના અતિરેકની સ્પષ્ટ રેખાઓ એના ચહેરા પર ઊપસી આવી. એના બાહુઓની ભીંસથી કચડાતી સ્ત્રી ‘ઓહ! ઓહ!’ના સિત્કાર બોલી ગઈ. એણે વધારે બળ અજમાવ્યું અને એનો ચહેરો ભયંકર રીતે વિકરાળ દેખાયો.

ત્યાં તો ઓચિંતાના એના બાહુઓ કંપવા લાગ્યા. એ સ્ત્રી પરની પકડ એણે ઢીલી થતી અનુભવી. એનું ગળું રૂંધાયું. આંખે અંધારા વળ્યાં અને શ્વાસ ભરાઈ આવતાં એની છાતી હાંફવા લાગી. પુરુષને બીક લાગી કે બે ઘડી આવી ને આવી વીતશે તો આ સ્ત્રી એના હાથમાંથી હેઠી પડશે. એ ખ્યાલ આવતાં જ તેણે એક જબ્બર પ્રયત્ન કરી પોતાના બાહુઓને સ્થિર કરવા બળ કર્યું. પણ તેમ કરવા જતાં એ કંપ એના આખા શરીરે ફરી વળ્યો અને એના પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા. એની આંખ આડે મેઘલી રાત જેવાં અંધારાં ફરી વળ્યાં.

એ સ્ત્રી એના હાથમાંથી સરતી, ઢગલો થઈને જમીન પર ઢળી પડી!

પડતાં બચવા પુરુષે ઉતાવળે બારણાનો ટેકો લીધો. હાથ પર માથું ઢાળી એણે હાંફ્યા કર્યું. એનાં અંગેઅંગ કાપતાં રહ્યાં. થોડી વારે એની આંખ આડેથી અંધારાં ખસ્યાં ત્યારે એણે પહેલી નજર સ્ત્રી તરફ ફેરવી. એ ઢગલો થઈને પડી હતી ત્યાં, એ જ સ્થિતિમાં પડી રહેતાં તિરસ્કારથી એકધારી પુરુષ સામે જોઈ રહી હતી. એ નજરનાં તીર એના કબજાની આરપાર નીકળી ગયાં. પુરુષે પોતાની સર્વ શક્તિ છિન્નવિચ્છિન્ન થતી અનુભવી.

અત્યાર સુધી કાબૂમાં રહેલો પુરુષનો મિજાજ ઓચિંતાનો બેકાબૂ બન્યો. એણે બારણાને પકડી એને જોરથી ભીંત સાથે અફાળ્યું અને બીજે બારણે ટેકો દઈ ઊભો. એને વધારે હાંફ ચડવા લાગી ત્યારે પાણીના લોટાને લાત મારી એને ઝૂંપડા બહાર ફેંક્યો. અને તોય એ સ્ત્રી પડી હતી એ જ સ્થિતિમાં પડી રહેતાં, બેરહમ બની પોતાની નજરનાં કાતિલ તીર પુરુષના કાળજા પર છોડી રહી હતી. એણે બન્ને બારણાંને પકડી એકબીજા સાથે જોરથી અફાળ્યાં.

પુરુષે બળ કરી, આંખો મીંચી નીચલા હોઠને દાંત વચ્ચે કચડ્યો, આંગળીઓના નખ હથેળીઓમાં ખૂંચે એવા જોરથી એણે મુઠ્ઠીઓ વાળી. પોતાની જાત પરનો સરી જતો કાબૂ પાછો મેળવવા એણે છેલ્લો ભગીરથ પ્રયત્ન કર્યો.

રણનાં મેદાનો પર બેફામ ભ્રમણ કરતા માતરિશ્વાએ ચારે દિશાઓ આડા ધૂળના પડદા ઢાળી દીધા હતા. બળવાન પવનનો એક ઝપાટો ટેકરીને પડખે અથડાયો અને કોઈક બે ખડક વચ્ચેથી ઘૂઘવાટ કરતું પસાર થતું સંભળાયું.

એના બે દાંત વચ્ચે દબાયેલા હોઠમાંથી નીકળતા લોહીનાં ચાર-છ ટીપાંનો રેલો પુરુષની હડપચી પર થીજી ગયેલો દેખાયો. વેરવિખેર કરી નાખે એવો અંગોનો પરિકંપ અને એની અસહ્ય, બેચેન વ્યથાના અનુભવની કેટલીય ઘડીઓ પસાર થઈ ત્યારે આખરે એના શ્વાસોચ્છ્‌વાસ હળવા ચાલવા લાગ્યા અને તંગ બનેલ સ્નાયુઓ શિથિલ થતાં એનો કંપ ઓછો થયો.

એક ઊંડો શ્વાસ છાતીમાં ભરી એ ટટ્ટાર થયો. ગરદન પાછળ હાથ મૂકી, બન્ને પગ પહોળા કરી એ થોડી વાર સ્થિર થઈ ઊભો. વેરવિખેર કપડાંવાળી, મોહિની જેવી એ સ્ત્રી હજીયે ઢગલો થઈ જમીન પર પડી હતી અને હજીયે એની મોટી, ભૂરી આંખો એવી જ વેધક મીટ માંડી રહી હતી. પુરુષે મોઢું મરડ્યું અને ફરી બેકાબૂ બનવા જતાં પોતાના મિજાજ પર એણે જુલમ ગુજાર્યો. આ ભૂખમરા પછી પણ એ કમજાત ઓરતની આંખમાં એની જુવાની ભડકે બળતી હતી! આ સ્ત્રી માટે એના હૃદયમાં એક ભયંકર, તિરસ્કૃત અણગમો જન્મ્યો. એ વિકૃત ભાવને કારણે એનું મોઢું વિચિત્ર રીતે મરડાયું. એના સારાયે દેહના સ્નાયુઓ ફરી તંગ બન્યા. એણે ઓચિંતાનો એક પગ ઊંચક્યો અને સ્ત્રીના વાંસામાં જોરથી લાત મારીઃ ‘નફ્ફટ! શેતાન! બેઈમાન!’

‘વોય!’ સ્ત્રીએ વેદનાની ઊંડી ચીસ પાડી. ઉતાવળે પડખું ફેરવી ઝૂંપડાના ખૂણામાં ટૂંટિયું વાળી પડી રહેતાં એ જોરથી રડવા લાગી.

પુરુષના મોઢા પર સંતોષની લાગણી ફરી વળી.

ઝૂંપડાનાં અંધારાં-અજવાળાંમાં લાલ માટી હવા બનીને ઊડી રહી હતી. કેટલીય ઘડીઓ વીતી તોય એ સ્ત્રીનું રુદન અટક્યું નહોતું. એ વીફરેલો પુરુષ પણ હજી શાંત બની ફાટેલા ગૂણપાટ પર આડો થઈ પડ્યો નહોતો. ત્યાં ઝૂંપડા બહાર એક બૂમ સંભળાઈઃ ‘અમ્મા! ઓ અમ્મા! એક રોટીનો ટુકડો આપ! અનાજનો એક કોળિયો ને પાણીનો એક લોટો — ઓ અમ્મા!’

કોઈ ફકીર ઓટલા આગળ ભીખ માગી રહ્યો હતો. વચ્ચે વચ્ચે અટકતો એનો અવાજ બેસી ગયેલો સંભળાતો હતો.

‘અરે ઓ અમ્માવાળી!’ પુરુષે ઝૂંપડાની અંદરથી જ રાડ પાડીઃ ‘ખરે બપોરે રાડો પાડીને શા માટે હેરાન કરે છે? ચાલ, આગળ ચાલવા માંડ!’

‘એક નાનો રોટીનો ટુકડો આપ, બચ્ચા! ગરીબનવાઝ તને ઘણું આપશે.’

પેલી સ્ત્રી ઝૂંપડામાં રડતી બંધ પડી.

‘ઘરમાં ન હોય તો ચોરી કરીને આપું તને? બીજાના પસીનાનો રોટલો ખાઈ પેટ ભરતાં શરમાતો નથી?’ કહેતો પુરુષ ઉંબરા પર આવી ઊભો.

‘શરમાઉં છું, બેટા!’ ફકીર ઓટલાનું ઓઠિંગણ લેતાં લેતાં બોલ્યોઃ ‘પણ ખુદાતાલાએ મને લાચાર બનાવ્યો છે. આ જો!’ કહી લચી પડેલી ચામડીવાળા ઝીણા હાથ એણે ઊંચા કર્યાં. હાથની આંગળીઓ અવિરત ગતિમાં ઊંચનીચી થયા કરતી હતી. સાંકળ સરખી એની ઝીણી ડોક પર એનું ખોપરી જેવું દેખાતું નાનું માથું પણ ડોલ્યા કરતું હતું.

‘લાચાર હો તો મરી જા! દુનિયાને શું કામનો છે તું હવે?’

‘ખુદા મોત પણ નથી મોકલતો!’

‘અને તું કોઈનાં જમણ ઓછાં કરતો ફર્યા કરે છે — એમ ને? બસ, ઘણું થયું, આગળ ચાલવા માંડ!’ કહી પુરુષે બારણાને ધક્કો માર્યો અને ધમકીનો હાથ ફકીર તરફ લંબાવ્યો.

‘ઓ બાબા!’ ફકીરે પોતાનો દોરડી જેવો હાથ લાંબો કરી આજીજી ગુજારીઃ ‘ફકીરને જાકારો ન દે! ચાર ગાઉ પગે ચાલીને આવ્યો છું. સામે ઝૂંપડે પહોંચવાની પણ હવે આ પગમાં તાકાત નથી રહી. એક ટુકડો આપીશ તો એના જોરે હું આગળ ચાલ્યો જઈશ.’

ઉશ્કેરાઈને પુરુષ ઉંબરા પરથી ઓટલે ધસી આવ્યો અને કહ્યુંઃ ‘એક હર્ફ વધારે બોલ્યો છો તો ધક્કો મારી દૂર કરીશ!’

પેલી સ્ત્રી બેઠી થઈને ઉંબરે આવી ઊભી.

‘બાબા! મિસ્કીન પર ખોફ કરવો દુરસ્ત નથી.’ કહી ફકીરે પોતાના બેઉ હાથ ઊંચા કર્યા, અને એમ કરતાં એનો દેહ લથડિયું ખાઈ ગયો.

ઉંબરા પરથી આંખો વિકાસીને જોઈ રહેલી પેલી સ્ત્રીને આ ફકીર જીવનને છેડે પહોંચેલા આદમી જેવો દેખાયો – જાણે એક જીવતું મૈયત! રોટલીનો એક ટુકડો પણ ઘરમાં હોત તો એને જરૂર આપત અને એની દુઆ પોતે લેત એવું સ્ત્રીએ મનમાં વિચાર્યું.

‘તું એમ નહિ જાય. ઊભો રહે, હરામજાદા!’ કહી પુરુષ ડાંગ ઊંચકીને ઓટલા પર એક ડગલું આગળ વધવા જતો હતો ત્યાં સ્ત્રીએ એનો હાથ પકડીને રોક્યો.

‘રહેવા દો ને, ઘરડો છે બિચારો. બૂમો મારીને થાકશે એટલે આપમેળે જતો રહેશે.’

‘અમ્મા! આ પગમાં તાકાત હોત તો પહેલે જાકારે જ ચાલ્યો ગયો હોત. હવે તો મોતને સાથે લઈને ભમું છું તો ભલે મારી કબર જ અહીં થાય.’

‘એમ કે?’ પુરુષ બરાડ્યો. સ્ત્રીએ ડાંગ પકડી રહેલા એના હાથને થથરતો જોયો અને એ ચમકી. ભીંસેલા દાંતવાળું પુરુષનું મોઢું ભયજનક ભાસ્યુંઃ ‘તો થોભ, હમણાં જ તારી કબર કરું છું.’

એણે જોરથી ડાંગ ફેરવી. એ ડાંગ ફકીરના માથા પર ઊતરી હોત પણ ‘ના, ના! તમને મારા સમ છે! કહી એ સ્ત્રી એના હાથને વળગી પડી. નેમ ચૂકેલી ડાંગ ઓટલાની ધાર પર અફળાઈ અને ત્યાંથી એક માટીના ઢેફાને છૂટું કરતી ગઈ.

માનવીનું વિકૃત મન કેવી ઊયંકર ઘટનાઓ સર્જી શકે છે એથી તદ્દન અજ્ઞાત એ ફકીર ઓટલાને ખૂણે ઘૂંટણથી અઢેલીને ઊભો હતો. ફિક્કી કીકીઓવાળી, ધૂળે ભરેલી અને સૂઝેલી એની આંખોમાં નરી મૂઢતા ભરી હતી. એણે પોતાની અર્ધી જિંદગી પશુની પેઠે ખોરાકની શોધમાં ભટકતાં વિતાવી હતી. પરિણામે એણે ઘણાં માનવલક્ષણો ગુમાવ્યાં હતાં. નેમ ચૂકેલો ડાંગનો જીવલેણ ફટકો અને આ લોહીતરસ્યો પુરુષ એનામાં ભયની લાગણી જન્માવી શક્યાં નહિ.

‘હવે છેલ્લી વાર કહું છું કે અહીંથી ચાલ્યો જા!’ સ્ત્રીને બીજે હાથે અળગી કરવાનો યત્ન કરતાં પુરુષ બરાડ્યો.

જોરથી પુરુષના હાથને વળગી રહેતાં અને એને ઝૂંપડાની અંદરના ભાગ તરફ ખેંચી જવાનો યત્ન કરતાં સ્ત્રી ફકીરને સંબોધી બોલીઃ ‘ખુદાને ખાતર ચાલ્યો જા, ભાઈ!’

પણ ફકીર ત્યાંથી ખસ્યો નહિ પણ ભૂખ્યા કૂતરાની પેઠે એણે બેઉ સામે ટગર ટગર જોયા કર્યું.

‘આ… આ… હરામજાદો…’ કહેતાં પુરુષે અત્યંત ક્રોધમાં આવી સ્ત્રીના હાથ પર મુક્કો મારી એને અળગી કરી અને પછી એના સાથળ પર એક લાત લગાવી એને ઉંબરા પરથી ઝૂંપડામાં ફેંકી.

‘અરે! ઊભા રહો!’ કહેતી ત્વરાથી ઊઠતી સ્ત્રી પુરુષને રોકે એ પહેલાં તો પુરુષે જોરથી ડાંગ હુલાવી ફકીરની છાતીમાં ભાલાની પેઠે મારી.

‘યા અલ્લાહ!’ કરતો એ બુઢ્ઢો, દૂબળો ફકીર ઓટલા પાસેની ધૂળવાળી જમીન પર અફળાયો. ધૂળનું એક નાનું વાદળ જમીન પર ઊડ્યું અને ચોમેર વીખરાયું. રાંઢવા જેવી ફકીરની ઝીણી ડોક પર એના માથાએ વળ ખાધો. એના પગ ઘૂંટણમાંથી જરા ઊંચા થયા અને પછી જોરથી લાંબા ફેંકાઈ ગયા. બધાય સ્નાયુઓ આંચકીથી ખેંચાયા અને એનું શરીર કઢંગી રીતે મરડાયું. બીજી જ ઘડીએ એનું માથું ઢળી પડ્યું અને આંખો ખુલ્લી રહી ગઈ.

‘અરે! તમે આ શું કર્યું?’ કહેતી સ્ત્રી એક કૂદકે ઓટલો ઊતરી એ ફકીરના મૃતદેહ પર નીચી નમી. એણે ફકીરની છાતીએ હાથ મૂક્યો અને માથું હલાવી જોયું. પછી પોતાનું માથું ઊંચું કરી પુરુષ સામે ફાટી આંખે જોતાં કહ્યુંઃ ‘તમે આનો જીવ લીધો!’

સ્ત્રીનું રુદન સાંભળી દૂરનાં ઝૂંપડાંમાંથી લોકો બહાર નીકળ્યાં અને એ ઝૂંપડા તરફ આવવા લાગ્યાં.

ક્રોધથી કંપતા પુરુષના હાથમાંથી ડાંગ સરી જઈ ઓટલે પડી. એના અંગના સ્નાયુઓને તાંતણે તાંતણે એણે ખેંચતાણ થતી અનુભવી અને એ બેચેનીના સભાન અનુભવથી એનું ગળું રૂંધાયું. એણે બેબાકળી આંખે ચોમેર જોયું.

ઉપરાઉપરી પવનના બેત્રણ ઝપાટા આવ્યા અને હુંકાર કરી પસાર થઈ ગયા. એમની પાછળ ધૂળનું એક મોટું વાદળ આસમાનમાં ઊંચે ચડતું દેખાયું. આંખ આડા હાથ દઈ, વાંકો વળી એ ધ્રૂજતો ઊભો. ધૂળનું વાદળ વીખરાતાં એણે જોયું તો કુદરતે જાણે એ ફકીરના મૃતદેહ પર લાલ કફન ઓઢાડ્યું હોય એવી લાલ માટી એના શરીર ઉપર બધે જ છવાઈ ગઈ હતી!

પુરુષે આંખોને વધારે ઝીણી કરી અને હાથની મુઠ્ઠીઓને વધારે જોરથી વાળી એણે દાંત કચકચાવ્યા. ફકીરના શબની પડખે બેસીને રુદન કરતી પેલી સ્ત્રીને જોઈ એને આખે શરીરે બેચેનીનો ભયંકર કંપ ફરી વળ્યો.

કંઈનું કંઈ કરી નાખવા એ ફરી ઉશ્કેરાયો. ઓટલે પડેલી ડાંગને ઊંચકવા એ નીચો વળ્યો ત્યાં તો પોતાના ઝૂંપડા નજીક આવી પહોંચેલા લોકોના ટોળા તરફ એની નજર ગઈ. એ તરત જ પાછો ટટાર થઈ ગયો.

એણે જોયું તો બધાંની આંખ એના પર જ મંડાઈ હતી. પાસે આવીને એ સૌ આ સ્ત્રીપુરુષને અને ફકીરના મૈયતને ઘેરીને ઊભાં.

‘શું થયું?’ બેચાર જણે એકીસાથે પૂછ્યું.

ત્યાં આવી પહોંચેલી બે સ્ત્રીઓએ રુદન કરતી પેલી સ્ત્રીના હાથ પકડી એને ઊભી કરી.

પુરુષે મોઢેથી કઢંગી રીતે બોલવાનું શરૂ કર્યુંઃ ‘મેં એને કેટલીયે વાર કહ્યું કે અમારી પાસે કંઈ જ ખાવાનું નથી તોય એ ખસ્યો નહિ. અમે પોતે ત્રણ દિનાં ભૂખ્યાં છીએ તે એને ક્યાંથી આપીએ?’ એનો અવાજ ધ્રૂજતો હતો અને શબ્દો અટકતા હતા.

ટોળામાંના એકે કહ્યુંઃ ‘એને મારી પાસે મોકલવો હતો ને? હું એને કંઈ આપત! પણ એ મૂવો કેમ કરતાં?’

‘બધા મરે છે એમ.’ પૂછનાર તરફ વક્ર દૃષ્ટિ ફેરવી એણે કહ્યુંઃ ‘પગે સોજા હતા ને આવી લૂમાં ચાર ગાઉ ચાલીને આવ્યો હતો. મારી પાસે ખાવાનું માગ્યું. મેં ના કહી તોય કેમે કર્યો સમજે નહિ!’

‘પછી?’ એકે પૂછ્યું.

‘પછી – પછી – શું પૂછો છો? મેં ઓછો જ એને મારી નાખ્યો!’ પુરુષે એ પ્રશ્ન પૂછનાર તરફ ધ્રૂજતો હાથ લાંબો કર્યો અને રાડ પાડીઃ ‘મારે ઓટલેથી દૂર કરવા મેં એને જરા જેટલો ધક્કો માર્યો કે એ તરત જ બેભાન હેઠો પડ્યો ને મરી ગયો – એમાં હું શું કરું?’

બધી આંખો એના પર મંડાઈ રહી. એ બધી જ આંખો ગમગીન હતી. ભયંકર શાંતિ છવાઈ રહી હતી!

કોઈ કંઈ બોલતું જણાયું નહિ એટલે પુરુષે ટોળા પરથી પોતાની નજર ઊંચકી ચોમેર જોયું. ન સહેવાતી બેચેનીને શમાવવા એણે એક ઊંડો શ્વાસ ભરી છાતી પહોળી કરી. એની નજર અંતે ફરતી પોતાની સ્ત્રી પર પહોંચી. માથું નીચું કરી એ હજી ડૂસક્યા કરતી હતી. એના દરેક ડૂસકા સાથે એના દેહનું માળખું હાલી ઊઠતું હતું.

કોણ જાણે કેમ પણ એ પુરુષનો આત્મા અત્યંત દુભાઈ ગયો અને એનો ચહેરો એકદમ પડી ગયો. હળવા શ્વાસ ભરતાં એણે દયામણી નજરે ટોળા તરફ જોયું અને ફરી એક વાર અનંત ધરતી પર પોતાની દૃષ્ટિને ભ્રમણ કરવા મોકલી આપી.

એ પછી કોઈએ એને વધારે પ્રશ્નો પૂછ્યા નહિ. એકબીજા સાથે વાતો કરતા લોકોની વાતમાં કે એમની પ્રવૃત્તિમાં એ પુરુષને રસ નહોતો. બેધ્યાન અને અસ્વસ્થ ભાવે એણે દૂર દૂર જોયા કર્યું.

પાંચ-છ પુરુષો વાતો કરતા દૂરનાં ઝૂંપડાં તરફ જતા દેખાયા. બાકીના કેટલાક ઝૂંપડાની ઓથે અને કેટલાક ઓટલા આગળ બીડી ફૂંકતા વાતો કરતા બેઠા. એમાંના કોઈએ આ પુરુષ સાથે વાતો કરવાનો પ્રસંગ શોધ્યો નહિ, કોઈએ એની હાજરી તરફ લક્ષ આપ્યું નહિ. સામેને ઝૂંપડે ગયેલા માણસો એક ખાલી જનાજો ઊંચકી આવ્યા ત્યારે ત્યાં બેઠેલા બધા એકીસાથે ઊઠ્યા. જનાજામાં તેમણે ફકીરના શબને સુવડાવ્યું, એના પર કફન ઢાંક્યું અને બધાએ એનો જનાજો કાઠ્યો. પેલો પુરુષ પણ એમની સાથે ચાલ્યો.

વાવની બાજુમાં એક નાનકડા ઝાડના છાંયડા નીચે એને દફનાવી, લોકોએ ત્યાં કબરના આકારના નાના નાના પથરાઓ ગોઠવ્યા. પછી ગમગીન ચહેરે સૌ પોતપોતાને ઝૂંપડે પાછા ફર્યા.

પુરુષ પણ પોતાના ઝૂંપડા તરફ વળ્યો.

પશ્ચિમની ક્ષિતિજ પર પ્રકાશ ગુમાવતો સૂર્ય ધૂળની મેલી આંધીમાં અદૃશ્ય થતો દેખાયો. એક બુલબુલ ક્યાંકથી ઊડી આવી ઝૂંપડાની ટોચ પર બેઠું અને ગાનમાં લીન થયું. જમણી તરફના રણવિસ્તાર પર હજી ઝંઝાવાતી વાયરા વાતા હતા. આકાશ હેઠું ઊતરી આવ્યું ભાસતું હતું અને ચુપકીદી વધારે ઘેરી બની હતી. અંધારાં ઊતરી આવવાની તૈયારી હતી.

પોતાના ઝૂંપડા નજીક આવી પહોંચતાં પુરુષે સ્ત્રીને ઉંબરા પર ઊભેલી જોઈ. આઘાત લાગ્યો હોય એમ એ ઓચિંતાનો આગળ વધતો અટકી ગયો. સ્ત્રી એકધારું એની સામે જોઈ રહી હતી. એણે પોતાના દેહને સંકોચ્યો, માથું ઢાળી દીધું અને ભારે પગ આગળ ભરતો એ ધીમી ગતિએ આગળ વધ્યો. ઓટલો ચડતાં એનું મન ઊંડું પેસી ગયું! બારણા આગળ સ્ત્રીની છેક બાજુમાંથી પસાર થતાં એ અંદર પેઠો. સ્ત્રી પણ તરત જ એની પાછળ ઝૂંપડાના અંધારામાં દાખલ થઈ.

ચોમેર રાત્રિનાં ઘોર અંધારા છાઈ ગયાં. દિવસ કરતાં વધારે તોફાની પવન વાવો શરૂ થયો. બંધ બારણાં ક્યારેક હચમચી ઊઠતાં. કોઈક બળવાન ઝાપટાનો તમાચો ખાઈને ક્યારેક એ ઝૂંપડાની છત ચીંચાટ કરવા માંડતી.

મોડી રાતે, ઘનઘોર અંધારાં વચ્ચે, ઝૂંપડામાંથી બહાર આવતું એક રુદન પવનના એક ઝાપટા પર સવાર બની ઊડવા લાગ્યું. બેફામ થઈ દોડતો એ પવનનો સુસવાટો ટેકરીને પડખે અથડાયો અને એના ઢોળાવ પર પેલું રુદન વેરાઈ ગયું!

XIII

અશોક હર્ષ

સુલોચના

સરલાની આ બીજી સુવાવડ હતી અને બીજી વારનો ખોળો પણ એવો જ નસીબદાર નીવડ્યો હતો. પોણાચાર વરસ પહેલાં સૂરજના જ પ્રસાદ જેવો દીકરો રવિપ્રસાદ આપી આખું ઘર અજવાળી મૂક્યું હતું, તો આ વખતે દૂધ પીતે જણી હોય એવી દીકરી સુલોચના આપી એણે પોતાના ગૃહિણીપદની ઉત્તમતા પુરવાર કરી આપી હતી. એકલાં માબાપે જ નહિ, પણ બધાં જ સગાંસંબંધીઓએ ભગવાને રવિ સાથે રમવા આપેલી આ બહેનની ભેટ પર સંતોષ વરસાવ્યો હતો. અને રવિએ પણ છઠ્ઠીને દિવસે બહેનને હેતથી હિંચોળી, ‘ઓળી ઝોળી પીપળ પાન, ફઈએ પાડ્યું સુલોચના નામ’ ગાઈ એ સંતોષનો ગુણાકાર કરી બતાવ્યો હતો.

પરંતુ સુલોચનાએ હજુ બીજું માથું ધોયું નહિ હોય ત્યાં રવિનાં સુખસંતોષમાં ઓટ આવવા મંડી. સરલાએ સુવાવડનો ઓરડો છોડી સુલોચનાને ઓસરીમાં સુવાડવા માંડી ત્યારથી જ રવિ પર કડક ચોકીપહેરો શરૂ થયો. એની ઘાંટાઘાટ એને ગળામાં જ દબાવી દેવાના હુકમો થવા લાગ્યા. એટલું જ નહિ પણ બહેન ઊંઘતી હોય ત્યારે સરખો અવાજ કરવાનોયે એને અધિકાર ન રહ્યો.

એકલી સ્લેટ હાથમાં ઝુલાવતો એ ઘેર આવતો ત્યારે બા પાસે અનેક વાતો એને કરવાની રહેતી. પરંતુ ઘંટીના થાળામાં સ્લેટ મૂકી દોડતોકને બાને બાઝી પડી જેવી વાતની શરૂઆત કરતો તેવી બાની ચેતવણી સંભળાતી : ‘રવિ, ધીમે! બહેન જાગી જશે.’ અને રવિનો બધો ઉત્સાહ માર્યો જતો. બહેન, બહેન ને બહેન! આખો દિવસ એને બહેન સિવાય બીજું કશું સૂઝતું જ નહિ હોય? એવો સવાલ એને થતો.

અને એકલી બા જ શા માટે? ઘરનાં જે બધાં એક વખત પોતાને માટે ઓછાં ઓછાં થઈ જતાં તે બધાં હવે આ નવી છોડી સુલોચનાને જ અચ્છોવાના કરવા મંડી પડ્યાં હતાં. એ છોડી માટે જ જાણે બધાં જીવતાં હતાં. એ આખી રાત રડીને બધાંને જગાડતી હતી તેનું કંઈ નહિ, અને પોતે એને જગાડવા જેવું જરા પણ કંઈ કરે તે માટે આટલો જુલ્મ!

રવિને ક્યારેક તે બધાંની અક્કલ માટે પણ શંકા ઊઠતી. આ ઢેફા જેવી છોડી, બેસતાં બેસતાંયે ગબડી પડતી, પોતાના સારામાં સારા રમકડાથીયે ખુશ ન થતાં, આખો દિવસ લાળો પાડ્યા કરતી ને કારણ વગર રડ્યા કરતી છોડીને, બધાં કઈ અક્કલ પર ‘સરસ છોકરી’ કહેતાં એ તેની સમજણમાં ન ઊતરતું.

એમાંયે સૌથી વધુ રઘવાયાં તો દાદીમા બન્યાં હતાં. સુલોચના ઊંઘતી ન હોય ત્યારે એમના જ ધીકા પર સવાર થઈ હોય. એને હસાવતાં, કુદાવતાં, ખેલાવતાં એમને ધરવ જ ન થતો. અને એનો પોતાનો તો દાદીમાએ હવે ભાવ પૂછવો પણ બંધ કર્યો હતો.

અને બાપાજીને તો એણે – સૌની મરજીએ ચાલતા જોયા હતા, એટલે બહારથી આવીને પોતાને બદલે તેઓ સુલોચનાના ખબર પૂછે કે જાગતી હોય તો ખોળામાં લે એમાં નવાઈ જેવું શું હતું? નક્કી આ છોડીએ કાવતરું ઊભું કરી આ બધાને તેમાં ભાગીદાર બનાવ્યા હતા.

પોતે ઘાંટો પાડતો તો સુલોચના બી જતી, પોતે બોલતો તો સુલોચના જાગી જતી, પોતાની જેમ ચાલવાનો પ્રયત્ન કરતાં પડી જતી તો સુલોચનાને ચોરીઆ પડી જતા – આમ પોતાની એકેએક પ્રવૃત્તિ સુલોચનાના હિતથી વિરુદ્ધ જતી હતી. હજુ તો એ બોલતાં નહોતી શીખી, પણ એ શીખશે ત્યારે ઘરમાં પોતાના રહ્યાસહ્યા હક્ક પણ જપ્ત કરી લેશે કે શું, એવી દહેશત રવિને લાગવા માંડી.

પરિણામે ઘર કરતાં ઘરની બહાર પોતાની પ્રવૃત્તિ એણે વિસ્તારવા માંડી. એકલો પડ્યો હતો તો આ કે દાદીમાને બોલાવવાને બદલે એકઢાળિયામાં બિલાડીના બચ્ચાને એ કરસત કરાવી રહ્યો હોય અથવા ડેલીના દરવાજે ટીપુડાને, મોટાં છોકરાં મોટાં કૂતરાંથી કરતાં તેમ, પગી ને સલામી શીખવી રહ્યો હોય. સાથે સાથે થોડો મોટો થતાં ઘરની ગાય ગંગાના બદુડાને હવેડે પાણી પીવા દોડાવતા લઈ જવાનાં કે ફળિયાનાં છોકરાં જેમ બગલમાં ફાળિયું મારી વાવેતળાવે નહાવા નીકળી પડવાનાં સ્વપ્નાં પણ તે સેવતો.

અને આ સ્વપ્નસૃષ્ટિમાં એ ભમતો હોય ત્યારે વેળાકવેળા બા, બાપા કે દાદીમાની સુલોચનાને હીંચકો નાખવાની બૂમ એવી અકારી લાગતી કે એ જવાબ જ ન આપતો ને સાંભળ્યું — નસાંભળ્યું કરી નાખતો. પોતે એકઢાળિયામાં બેઠો હોય તો તો હજી બેચાર બૂમે ઊઠતો, પણ ડેલીને દરવાજે બેઠો હોય તો તો પહેલી બૂમ પડતાં જ બહાર સરકી જતો, જેથી પોતાની ગેરહાજરીની પેલાંઓને ખાતરી થાય.

એક દિવસ સાંજે નિશાળમાંથી છૂટી રસ્તે મદારીનો ખેલ જોવા એ એનાથી ત્રણેક વર્ષ મોટા રમેશ સાથે ઊભો રહ્યો અને ઘેર જતાં મોડું થયું. ત્યાં સુધીમાં ભૂખ પણ એને કકડીને લાગી રહી. ઘેર જતાં જ ચિંતાતુર બની બેઠેલી મા પોતાને તરત જમી લેવાનું કહેશે એવી એણે આશા રાખી હતી. પણ ઘેર જઈને જોયું તો બા તો સુલોચનાને રડતી છાની રાખવા ધવરાવી રહી હતી, અને એના પહોંચતા કેમ, આવ્યો ભાઈ?’ બોલતી સહેજ મલકાઈને જ એ અટકી ગઈ. ખાવાનું તો નામ જ ન લીધું.

રવિએ એ બેપરવાઈનો બદલો વાળવાનો નિશ્ચય કર્યો. પેટમાં કૂકડા બોલતા હતા છતાં સ્લેટ ને ચોપડી ઠેકાણે મૂકી એ બોલ્યો, ‘આજે મારે જમવું નથી.’

‘કેમ?’ બાએ સવાલ પૂછ્યો.

‘ભૂખ નથી લાગી.’ એણે જવાબ આપ્યો.

‘બપોરે બહુ ખાઈ નાખ્યું છે? કંઈ નહિ, ભૂખ ન લાગી હોય તો; રત પણ ખરાબ છે.’

આમ બાએ તો ખુદ એના કરતાં પણ એની ભૂખ તરફ વધારે બેપરવાઈ બતાવી.

‘હા, રત ખરાબ છે!’ તોબરો ચડાવી તે બોલ્યો અને સીધો આંગણામાં બે પગ વચ્ચે માથું દબાવી કાન ફફડાવતા બદુડા પાસે દોડી ગયો.

થોડી વાર પછી ડેલીએ જઈ બેસતાં એ ઘરમાં ઘૂસ્યો અને ખાવા ખાંખાંખોળા કરવા માંડી. વાસણનો સહેજ અવાજ થતાં જ એણે જોયું તો ઘોડિયામાં સુલોચના હલી ઊઠી હતી. એણે ભેંકડો તાણ્યો તો બધી બાજી બગડી જશે ધારી ચિડાતો એ એને હીંચકો નાખવા ગયો.

પણ ત્યાં તો રડવાને બદલે ઝોળીનાં બે પડખાં પકડી સુલોચના ઘોડિયામાં બેઠી થઈ ગઈ હતી અને ટગરટર તેના સામું જોઈ રહી હતી. રવિએ એને ઈર્ષાથી ઘોડિયામાં પાછો ધક્કો મારી સુવાડી દીધી, પણ એ ધક્કાથી નારાજ બનવાને બદલે સુલોચના તો ઊલટું એની સામે જોતી મીઠું હસી રહી.

પોતાને કોઈ આ રીતે ધક્કો મારે તો એનો પીછો ન છોડે અને આ છોડીને તો ધક્કો ખાવામાં ઊલટી મજા આવતી હતી. આ તે કેવી છોડી? એ ખાવાનું જ ભૂલી ગયો. સુલોચનાને એ ઘોડિયામાં નાખી દે ને પાછી એ ઝોળી ઝાલી, હસતી હસતી બેઠી થઈ જાય. બા પાછી અંદર આવતાં સુધી આ રમત ચાલુ જ રહી.

બા એ જોઈને માત્ર હસી. અને પોતે સુલોચનાને રડાવ્યા વગર આટલી હસાવી રહ્યો હતો એ બદલ શાબાશીના બે શબ્દો કહેવાને બદલે એણે તો સુલોચનાને જ સીધી હાથમાં લઈ એના ખોળામાં આપવાનો પ્રયાસ કર્યો : ‘લે, રમાડવી છે?’

‘ના, મને ભૂખ લાગી છે.’ એ અન્યાય પર દાઝે બળતો તે બોલી ઊઠ્યો.

‘તો પછી તોબરો ચડાવીને બહાર શા માટે નાઠા હતા?’

ઓત્તારી! આ તો બા પોતાની ગેડ પહેલેથી સમજી બેઠી હોય એવું લાગ્યું! કશો જવાબ આપવાને બદલે મૂગા મૂગા રવિએ જમી લીધું.

*

બીજે દિવસે બપોરે પાછો બાનો હુકમ છૂટ્યો, ‘જો, રવિ, હું ને દાદીમા બેસણે જઈએ છીએ. તો બહેનની સંભાળ રાખજે. રડશે તો નહિ, પણ રડે તો જરાક હીંચકો નાખજે.’

‘ને મારો આજે પહેલો નંબર છે ને? આજે શનિવર છે ને બધા આંક લખવાના છે.’ રવિએ જવાબ આપ્યો.

‘એવા પહેલા નંબર તો ઘણાય આવશે ને? જો, આજનો દિવસ એટલો ડાહ્યો થા.’ બાએ પટાવવા માંડ્યું.

‘બીજાં છોકરાં તો બહેન સારુ જીવ પાથરી નાખે. અને આને તો એકની એક બહેન પણ કેમ જાણે એનો ગરાસ લૂંટી લેતી હોય એમ દીઠીયે નથી ગમતી.’ દાદીમાએ બા જેમ પટાવવાને બદલે એને ઊધડો લીધો.

‘એ બધાં તમારાં જ કામ છે’ એમ કહેવાનું રવિને મન થઈ આવ્યું, પણ એ મનમાં જ દબાવી દઈ એણે રીસભર્યો જવાબ આપ્યો, ‘હા, તો સાચવીશું, જાઓ.’

પણ બા અને દાદીમાએ હજુ શેરી નહિ ઓળંગી હોય ત્યાં રવિની કસોટી શરૂ થઈ ગઈ. સુલોચના કંઈક અસ્પષ્ટ અવાજ કરતી સળવળવા લાગી.

‘સૂઈ જાને હવે?’ પોતાના અવાજને સંપૂર્ણ સત્તાવાહી બનાવતો તે બોલ્યો અને ઘોડિયાના પાયા હચમચી ઊઠે એટલા જબરા હીંચકા નાખવા લાગ્યો. સુલોચના પણ એ અવાજથી મૂગી બની ગઈ.

પણ બીજી વાર સળવળી એણે રડવાની પૂર્વતૈયારી જેવો જ અવાજ કરવા માંડ્યો તે તો રવિનાં ગમે તેવાં સત્તાવાહી ફરમાનો છતાં શાંત ન પડ્યો. રવિને ગુસ્સો ચડ્યો ને ગુસ્સામાં એક ટાપલી લગાવી દીધી. અને એ ટાપલી સાથે સુલોચનાએ તો એવડી જબરી ચીસ મૂકી કે એ પોતે પણ ભયભીત બની ગયો.

એણે હીંચકો બિલકુલ બંધ પાડી દીધો. ઝોળી બે હાથે ઝાલી, ભયથી ધ્રૂજતાં એણે ઘોડિયામાં મોં ઘાલ્યું. સુલોચના તો રડવાની હઠ પકડી મોં પર રાતીઘેરી છાયાઓ પાથરી રહી હતી.

‘સુલુ! સુલુ! મારી બેન છો ને? લે, આ આપું, તે આપું’ કરતાં માનવતાં મનાવતાં તિજોરી સમાં પોતાની ચડ્ડીનાં ગજવાંમાંથી એકેક ચીજ સુલોચનાના હાથમાં મૂકવા માંડી, પણ સુલોચનાએ તો એવી લાંચરુશવત કે ખુશામદની પરવા કર્યા વગર રડ્યે જ રાખ્યું. આખા ઘરમાં એકલો રવિ. મદદે પણ કોને બોલાવે? પડોશમાંની જમનાબેનને બોલાવી લાવવાનો એણે વિચાર કર્યો. પણ બીકમાં ને બીકમાં હજુ બારણું નહિ ઓળંગ્યું હોય ત્યાં પાછળ સુલોચનાએ એવી તો ભયંકર ચીસ નાખી કે અકળાતો-મૂંઝાતો તે પાછો ઘોડિયા આગળ આવી ઊભો રહ્યો.

પોતે એકલો હતો. પોતાના રડવાનો કશો અર્થ નહોતો, એ સમજીને જ રવિ રડતો ન હતો. બાકી રડવું તો ઠેઠ એના ગળા સુધી આવી પહોંચ્યું હતું. એને આખે ડિલે પરસેવો વળી આવ્યો હતો અને ભયથી તે ધ્રૂજતો હતો.

‘સુલુ, સુલુ.’ ડૂસકતો ડૂસકતો ને સુલોચનાને મનાવી રહ્યો હતો, ત્યાં ઓચિંતું કશું એને યાદ આવ્યું. અને એ યાદ એની વહારે ધાઈ પણ ખરી.

એણે સુલોચના બહુ રડતી ત્યારે બા અને દાદીને એને ઘોડિયામાંથી ખોળામાં લઈ ઘૂંટણ પર ઝુલાવતી જોઈ હતી. એણે પણ એને ખોળામાં લઈ લેવાનો ઇરાદો કર્યો. પહેલાં તો ઘોડિયામાંથી એને કાઢતાં આડું આવતું ઉપર લટકતું ઝુમ્મર એણે દોરીમાંથી કાઢ્યું અને પછી મરડીમચડીને જેમતેમ સુલોચનાને ઝોળીમાંથી કાઢી ખોળામાં લીધી. એના ભાર સાથે ઘૂંટણ પર ઝુલાવવા જેટલી તાકાત તેના પગમાં ન હતી. એટલે સુલોચનાને ગાલે-કપાળે હાથ ફેરવતો ને બચીઓ ભરતો એ બરાબર જોઈને સાંભળી શકે એમ એની આંખો ઉપર ઝુમ્મર વગાડી રહ્યો.

અને સુલોચના ખરેખર રડતી બંધ થઈ ગઈ! બા કે દાદીમાના ખોળામાં એમ રડતી બંધ થઈ જતાં તેઓ ‘લુચ્ચી ક્યાંની!’ કહીને જે ઠપકો આપતાં એ ઠપકો પણ રવિએ તેને આપ્યો અને આંસુ વહેલા એના ગાલ પર તરી આવેલું સ્મિત એ કુતૂહલપૂર્વક નિહાળી રહ્યો.

પછી ધીમે ધીમે ઘૂંટણ પરથી સરકાવી દઈ, જમીન પર સુલોચનાને બેસાડી એ ગંજીફો લેવા દોડ્યો. એ લાવી એણે ચાર મજલાનો મહેલ બનાવવા માંડ્યો, પણ એના કાચા પ્રયત્ને એ આખો નમી પડી તૂટી પડવાની તૈયારીમાં હતો ત્યાં તો બે હાથની ઝપટ મારી એણે જાતે જ પાનાં ઉડાડી મૂક્યાં ને તેમાંનાં થોડાંક ઊડી સુલોચના પર પડ્યાં. સુલોચના આ બધું જોઈને એવી તો કિલકિલાટ હસી પડી કે ન પૂછો વાત.

પછી તો પોતાની એક પછી એક કરામત તે સુલોચનાને બતાવતો ગયો અને સુલોચના તે પર પોતાની ખુશી વરસાવતી રહી. આટલા દિવસમાં આજે જ ભાઈબહેન આમ એકલાં પડ્યાં હતાં. રવિએ પોતાની નિશાળમાં ગવાતી કવિતાઓ મોટો ઘાંટો પાડીને ગાઈ બતાવી. એને પા-પા પગલી કરાવતો બારણા સુધી લઈ ગયો અને પછી ત્યાં બેસાડી જોરથી બારણું પછાડવા લાગ્યો. સુલોચના કશાથી નારાજ થતી ન લાગી.

હવે રવિને પ્રતીતિ થઈ કે ખરો વાંક સુલોચનાનો નહોતો. બા, બાપુ ને દાદીમાના પોતાના પરના જાપ્તાનું સુલોચના તો માત્ર બહાનું હતી. ખરી રીતે તો સુલોચનાની મરજી જ એ સમજી નહોતાં શકતાં. આજે એ કેવી પોતાની સાથે રમી રહી હતી? એવી રીતે શું રોજ એને રમવાનું મન નહિ થતું હોય?

એણે ઘણી રીતે સુલોચનાની પરીક્ષા કરી જોઈ, પણ બધો વખત એ પોતાની ખુશી વરસાવતી જ રહી. પછી ધીમે ધીમે એની આંખો ભારે થવા માંડી. એને બગાસાં આવવા માંડ્યાં. થોડા કલાકમાં એની તમામ શુશ્રૂષા શીખી ગયેલા રવિએ બાળોતિયું પાથરી એના પર ધીમે રહીને સુલોચનાને સુવાડી દીધી. પડતાંવેંત એ તો ઊંઘી ગઈ.

સુલોચનાની રડારોળથી ઊપજેલી પરેશાનીથી અને એને અંગે કરવી પડેલી દોડધામથી એને પણ થાક લાગ્યો હતો. એની પણ આંખો ભારે થવા માંડી ને એ પણ સુલોચનાની બાજુમાં જ જમીન પર આળોટી ગયો.

અને પછી બા ને દાદીમા બેસણેથી વળી આવતાં એમના અવાજે જાગી ઊઠેલા રવિએ હોઠ ઉઘાડ્યા કે પહેલું જ ફરમાન સાંભળ્યું :

‘સિ…સ, સુલોચના જાગી જશે!’

XIV

પીતાંબર પટેલ

દત્તક પિતા

એ વખતે મારી પત્ની સુવિદ્યા પ્રસૂતિગૃહમાં હતી. હું સવારસાંજ રોજ તેની ખબર કાઢવા જતો. ત્યાં મારા જેવા બીજા અધીરિયા પતિઓ પણ આવતા હશે, પણ મારું ધ્યાન એક ડોસાએ ખેંચ્યું. તેમની ઉંમર સાઠ ઉપરની હશે, પણ તેમની તંદુરસ્તી એવી તો સુંદર હતી કે તેમની ઉંમર દેખાવા દેતી ન હતી. હું દવાખાનામાં પગ મૂકું એટલે બહાર બાંકડા પર એ બેઠેલા જ જણાય. અમને સવારે આઠ વાગ્યા પછી અંદર જવા દેતા; એથી હું રોજ આઠ વાગ્યા પહેલાં પહોંચી જતો, પણ મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે હું એ ડોસાને મારા પહેલાં આવેલા જોતો. તે બહાર બાંકડા પર બેઠા બેઠા મરાઠી દૈનિક ‘લોકમાન્ય’ વાંચતા જ હોય. તેમના મોં પરની પ્રસન્નતા, નિર્મળતા તેમની સાથે પરિચય કરવા પ્રેરે એવી હતી.

હું તેમને વહેલા વહેલા આવેલા જોતો એથી મને મનમાં થતું :

‘આ ડોસા કોની ખબર કરવા આવતા હશે? આ ઉંમરે તેમને ઘેર ઘોડિયું તો નહિ બંધાયું હોય! ઘરમાં મારી પેઠે એકલા હશે તે રોજ ખબર કાઢવા આવતા હશે!’

સમજો કે આ ઉંમરે પણ એ પિતા બનતા હોય તોય મારે શું? અને તે કોને મળવા આવે છે, કોને નહિ એવા ઊંડા પાણીમાં ઊતરવાની મારે શી જરૂર? છતાં મન કેડો છોડતું ન હતું. વારંવાર મનમાં થયા કરતું કે આ ડોસા કોને મળવા આવે છે?

પાંચ દિવસ પછી સુવિદ્યાનો ખાટલો બીજી જગ્યાએ બદલ્યો ત્યારે થોડો ભેદ ખૂલ્યો. સુવિદ્યાની બાજુના ખાટલાવાળી બાઈને એ ડોસા મળવા આવતા હતા, પણ એને જોતાં તો ઊલટા મનના તરંગો વધી પડ્યા. એ બાઈની ઉંમર માંડ વીસેક વર્ષની હશે. તેની ભાષા પરથી લાગતું કે એ ઉત્તર હિંદુસ્તાનની છે અને આ ડોસા તો મહારાષ્ટ્રી છે. એ બંને વચ્ચે કયું સગપણ હશે! આ બાઈ ન તો તેમની દીકરી હોઈ શકે કે ન તો તેમની સગી હોઈ શકે; અને તેમની તેની સાથે વાતચીત કરવાની રીતભાત પણ કહી આપતી હતી કે એની સાથે એને દીકરી જેવો સંબંધ છે. આથી તો આ વૃદ્ધમાં મને રસ પડ્યો. એમના વ્યક્તિત્વમાંથી નીતરતી નિખાલસતા જો મેં ન જોઈ હોત તો હું એમને ભેદી માણસ જ ધારી બેસત. એમને આ બાઈ સાથે કંઈ આડો સંબંધ હોય એની કલ્પના કરવી એ પણ પાપ હતું.

માનવીનું મન કેવું વિચિત્ર છે! મારે અને એ ડોસાને કંઈ લેવાદેવા ન હતી, બોલવાચાલવાનો પણ સંબંધ ન હતો; છતાં મન એની એ વાતની ખણખોતર કર્યા કરતું હતું, ઑફિસમાં પણ એકાએક એ વાત યાદ આવી જાય. મેં સુવિદ્યાને પણ પૂછી જોયેલું. તે પણ એ બાબતમાં કંઈ પણ જાણતી ન હતી. પણ બે દિવસ પછી તેણે કહ્યું, કે એ તો એના પિતાજી છે. એ ડોસા એના પિતા છે! એમ કેવી રીતે બંધ બેસે? મરાઠી છોકરી હોત તો… તો તાળોય મળી જાત, પણ પંજાબી જેવી લાગતી બાઈના પિતા મરાઠી હોય એ વાત તો ગળામાં ઊતરતી ન હતી. સુવિદ્યા આમે સીધીસાદી સ્ત્રી છે. તે કદી મારી પેઠે ખોટી લપ્પનછપ્પનમાં પડતી નથી. તેમાંય મુંબઈમાં રહ્યા પછી તો ‘એમાં આપણે શું?’ કહી પડોશીની વાતમાંય કદી કૌતુક દેખાડતી નથી. એ આ બાઈને શાની પૂછે કે એ મરાઠી ડોસો તેનો પિતા કેવી રીતે બની ગયો?

મેં એને કહ્યું :

‘પણ તું એને પૂછી તો જો… એમાંથી જાણવા જેવું રહસ્ય નીકળશે.’

‘તમે તો એવા ને એવા રહ્યા. કોઈની વાતમાં આપણે શા માટે માથું મારવું?’

‘પણ આ તો શંકા આવે એવો મામલો છે…’

‘એમાં આપણે શું? હું તો કોઈને કંઈ ન પૂછું.’ સુવિદ્યાએ મને ઠપકો આપી ચૂપ કરી દીધો.

એ પછી એ બાબતમાં મેં કંઈ ન પૂછ્યું. પણ એ ડોસાને હું ફાટી આંખે તાકી રહેતો. એ હિંદીમાં પેલી બાઈ સાથે વાત કરતા. ઘડીકમાં નાના બાળક સામે જોઈને હસે. ઘડીકમાં એ બાઈને હસાવે. પોતે તો નિરંતર બાળકની પેઠે હસતા જ હોય! આ પ્રમાણે પાએક કલાક હસીહસાવીને ચાલ્યા જાય. એ બાઈ પણ ડોસા સાથે હસે. ડોસા જાય ત્યારે તેમને હસીને વિદાય આપે. આ તો કેવાં પિતાપુત્રી! પુત્રીની સુવાવડ વખતે પિતા તેની ખબર પૂછવાગાછવા આવે તેવું મેં જોયું તો નથી, પણ સાંભળ્યુંય નથી. આ બાઈની મા નહિ હોય તે પિતા ખબર કાઢવા આવતા હશે? હું આ પ્રશ્નમાં જેમ જેમ ઊંડો ઊતરતો જતો હતો, તેમ તેમ ગૂંચવાતો જતો હતો.

અને વિશેષ કૌતુક તો એ બાઈને જોયા પછી થયું, એની તંદુરસ્તી સુવાવડમાંથી ઊઠ્યા પછીય એવી ને એવી હતી. તેના ગાલના ગુલાબની સુરખી એવી ને એવી તાજી રહી હતી. તેના મોં પર વિધાતાએ રૂપનું લીંપણ કર્યું હતું. એક વાર આંખ પડે તો ખસેડવાનું મન ન થાય તેવી તે રૂપાળી હતી. એ એટલી બધી સુંદર હતી કે એને વિશે હું સુવિદ્યાને કંઈ પૂછું તો તે મનમાં બીજું જ ધારી બેસે, એટલે મારે પરાણે ચૂપ રહેવું પડ્યું હતું.

પણ આખરે તેનો પરિચય થયો. ખુદ સુવિદ્યા એ રૂપાળી બાઈને ત્યાં મને લઈ ગઈ અને ત્યારે મને એક મહાનુભાવનો પરિચય થયો.

સુવિદ્યા ‘એમાં આપણે શું?’ કહેતી હતી ખરી, પણ આખરે તો તે સ્ત્રી હતી. તે કેવી રીતે તેનું કૌતુક શમાવી શકે? અને બંનેના ખાટલા બાજુબાજુમાં હોય પછી પરિચય ન થાય એ જ નવાઈ! પણ એ દવાખાનામાં હતી ત્યાં તેણે મને કંઈ કહેલું નહિ. સુવાવડમાંથી ઊઠ્યા પછી બેત્રણ મહિના પછી તેણે કહ્યું :

‘આ રવિવારે ક્યાં જવાનું છે?’

‘ક્યાંય નહિ. કેમ પૂછવું પડ્યું?’

‘મારે એક બેનપણીને ત્યાં જવું છે.’ અને મારી સામે જોઈને બોલી : ‘તમારે પણ સાથે આવવાનું છે.’

‘એવી તે વળી કઈ બેનપણી હતી?’

‘છે એક નવી…’

‘નવી?’

‘હા, હમણાં જ બેનપણી બનાવી છે.’ અને ટીખળ કરતી હોય તે રીતે તેણે કહ્યું : ‘તમે એને જોઈ પણ છે.’

‘મેં જોઈ છે!’ પેલી રૂપાળી બાઈની વાત હવે મનમાં દબાઈ ગઈ હતી; એટલે એ યાદ ન આવી. ‘શું નામ?’

‘મનોરમા.’

‘મનોરમા… એવી તો તારી કોઈ બેનપણી નથી!’

‘મેં કહ્યું નહિ કે નવી બેનપણી છે?’ અને હસીને મને ચીડવવા બોલી : ‘તમે તમારે રવિવારે મારી સાથે આવજો ને! રૂપાળી છોકરી દેખાડીશ.’

‘રૂપાળી છોકરી…’ આ શબ્દો કાને પડતાં જ હું બોલી ઊઠ્યો : ‘પેલી દવાખાનામાં હતી તે?’

‘હા… હા… એ જ, આ રવિવારે એને ઘેર જવાનું છે. ત્યાં ગયા પછી એની બધીયે વાત કહીશ. ત્યાં સુધી તમારે એ બાબતમાં પ્રશ્નો પૂછીને મારું માથું ખાવું નહિ.’

અને મારી નવાઈ વચ્ચે સુવિદ્યા મને દાદર લઈ ગઈ. બીજે માળે બ્લૉક હતો. તેના પર નામ લખ્યું હતું : વાસુદેવ નારાયણ જોષી. મેં ઘંટડી મારી અને પેલા ડોસા દેખાયા. તેમણે અમારો પ્રેમથી સત્કાર કર્યો. ઘરમાં પગ મૂકતાં જ એમ લાગે કે સંસ્કારી વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરીએ છીએ. એમાં સાદાઈ હતી, મન હરી લે તેવી પ્રસન્નતા હતી. ઘરની ગોઠવણીમાં, તેના રાચરચીલામાં એવું કંઈક હતું, કે મન હળવું બની જાય અને શાંતિ અનુભવે. એ ડોસાના વ્યક્તિત્વમાં એવું કંઈક હતું કે થોડી જ વારમાં આપણને તેમના બનાવી દે. આપણને એ ઘર પણ પરાયું ન લાગે. આવું આભિજાત્ય પણ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

વાતમાં ને વાતમાં મનોરમાની વાત નીકળી. ડોસાએ ટૂંકમાં મને તેની કથની કહી. મનોરમાએ ડોસાની વાત કરી. એ વાત હૈયામાં એવી તો કોતરાઈ ગઈ કે ભૂંસી ભૂંસાય તેમ નથી. એ વાત માંડીને તો ક્યાં કહેવા બેસું? પણ આ પિતાપુત્રીનું મિલન આ પ્રમાણે થયેલું :

વાસુદેવ જોષી તો નિવૃત્ત છે. સવારસાંજ વાંચવામાં વખત પસાર કરે છે. ખાસ કરીને તે ગીતા પરનાં જુદાં જુદાં ભાષ્યો વાંચે છે. અમે ગયા એ વખતે પણ તેમના ટેબલ પર સાતવલેકરનું ગીતા પરનું પુસ્તક પડ્યું હતું. ઘરમાં તેમની જ ઉંમરનાં તેમનાં વૃદ્ધ પત્ની છે. પણ તેમનું શરીર વધુ કૃશ દેખાય છે. તે હવે ઝાઝું હરીફરી શકતાં પણ નથી. ઘરમાં વૃદ્ધ દંપતી સિવાય કોઈ નથી. છતાં વાસુદેવદાદાના વ્યક્તિત્વથી ઘર ભર્યું ભર્યું લાગે છે. માણસના વ્યક્તિત્વની, તેના ચારિત્ર્યની અને આત્માના તેજની અસર વાતાવરણને કેવું ભરી દે છે, તેની પહેલવહેલી પ્રતીતિ આ ઘરમાં જ થઈ.

વાસુદેવદાદાનો પુત્ર ગોપાલકૃષ્ણ દિલ્હીમાં ભારત સરકારની મધ્યસ્થ કચેરીમાં સારા હોદ્દા પર છે. તેનો આગ્રહ પણ છે કે આ વૃદ્ધાવસ્થામાં માબાપ તેની સાથે રહે તો સારું, તો તે તેમની સેવાચાકરી પણ કરી શકે; પણ વાસુદેવદાદાને મુંબઈ છોડી દિલ્હી જવું ગમતું નથી. આખી જિંદગી મુંબઈમાં કાઢ્યા પછી ક્યાં નવા વાતાવરણમાં જવું? અગાઉ બેએક મહિના ડોસાડોસી દિલ્હીમાં રહેલાં પણ બન્નેને ગમેલું નહિ. તેમાંય ડોસીની તબિયત ત્યાં સારી રહેતી પણ ન હતી, ત્યારથી તે મુંબઈ થોડીને ક્યાંય ગયાં જ નથી.

પણ છએક મહિના પહેલાં વાસુદેવદાદાને દિલ્હી જવું પડેલું. ખાસ કારણ તો ન હતું, પણ દાદાનો પૌત્ર જરા બીમાર હતો. બીજું ઘણા વખતથી ક્યાંય નીકળ્યાય ન હતા એટલે બાળકોને જોવા, તેમની સાથે રમવા અને હવાફેર કરવા તે દિલ્હી ગયા હતા. ડોસીની તબિયત સારી રહેતી ન હતી, એટલે તે પૂનામાં તેમની બહેનને ત્યાં ગયાં હતાં. દિલ્હીથી પરત આવતાં દાદાને વિચિત્ર સંજોગમાં મનોરમાનો ભેટો થઈ ગયો.

તે દિલ્હીથી ગાડીમાં બેઠા હતા, ત્યાં સુધી તો તેમણે મનોરમાને જોયેલી પણ નહિ. પરંતુ બેએક કલાક પછી ટિકિટચેકર તડૂકવા માંડ્યો, એટલે દાદાનું એ તરફ ધ્યાન ગયું. ડબામાં બેઠેલાઓને તો તમાશો જોવા મળ્યો હોય તેમ ઊભા થઈને મનોરમાને જોઈ રહ્યા હતા. ટિકિટચેકર ભાષણ કરતો હોય તેમ બોલે જતો હતો.

‘બાપની ગાડી હશે? ટિકિટ વગર ગાડીમાં બેસતાં શરમ નથી આવતી? કપડાંનો ભભકો કરવા જોઈએ છે ને ટિકિટ લેવાતી નથી! આવાં પૅસેન્જરો જ કંપનીને દેવાળું કઢાવશે.’

મનોરમાની સ્થિતિ વિચિત્ર બની હતી. તે શું બોલે? અને લોકો તેની સામે ફાટી આંખે તાકી રહ્યા હતા એટલે તો મોં પણ ઊંચું કરી શકતી નહોતી.

‘ચાલો પૈસા કાઢો. એમ મફત મુસાફરી નહિ થાય.’ એટલે ટિકિટચેકરે ચોપડી કાઢી લખવા માંડ્યું.

‘મારી પાસે પૈસા નથી.’ મહામહેનતે મનોરમા બોલી.

‘પૈસા ન હોય તો ચાલો, ઊતરો નીચે.’

એકલીઅટૂલી અબળા ક્યાં જાય? વાસુદેવદાદાએ ડોકી ફેરવીને જોયું તો મનોરમા રડી રહી હતી. અસહાયતા અને મોં પરની કરુણતા જોઈ દાદા ઊભા થઈ ગયા. મનોરમાને રડતી જોઈ કેટલાક કહેવા લાગ્યા :

‘જાને દો, જાને દો… માસ્તર. નિરાશ્રિત હોગા.’

કોઈ કહેવા લાગ્યા :

‘બિચારી કહાં જાયેગી… અકેલી તો હૈ…’

‘હમ કુછ નહિ જાનતા, બીના ટિકિટ વો મુસાફરી નહિ કર સકતી… ચલો બાઈ, પૈસા નિકાલો, નહિ તો ખડી હો જાઓ.’

અને સૌના આશ્ચર્ય વચ્ચે વાસુદેવદાદાએ કહ્યું :

‘માસ્તર, યે રહા પૈસા… ઉનકો પરેશાન ક્યું કરતે હો?’

માસ્તરની, લોકોની અને મનોરમાની સૌની નજર દાદા ઉપર પડી.

‘કિધર જાના હૈ, બેટી?’ દાદાએ મનોરમાને પૂછ્યું.

મનોરમા શું કહે? એને ક્યાં જવું હતું તેની તેનેય ખબર ન હતી. તેના મોં પરની મૂંઝવણ પામી જઈ દાદાએ જ કહી દીધું :

‘અચ્છા, બમ્બઈકી ટિકિટકા ચાર્જ કરો.’

અને ઘડી પહેલાંનું ટીખળનું વાતાવરણ પલટાઈ ગયું. ટિકિટચેકર પૈસા લઈ ચાલ્યો ગયો. દાદાએ મનોરમાને પોતાની બાજુમાં બેસાડી. એને આશ્વાસન આપ્યું. વનવગડામાં મીઠી વીરડી મળી હોય તેમ મનોરમા દાદાના માયાળુ શબ્દો સાંભળી રડી પડી – જેમ દુઃખી પુત્રી પિતા આગળ રડે તેમ.

અને વાસુદેવદાદાએ મનોરમાને હિંમત આપી શાંત કરી. વાતમાં ને વાતમાં તેની દીન દશા જાણી લીધી.

મૂળ એ રાવલપિંડીની, પિતા તો મરી ચૂક્યા હતા પણ મોટાભાઈ અને મા હતાં. ઘરની સ્થિતિ સામાન્ય હતી. મોટાભાઈ નોકરી કરે એમાંથી ઘર ચાલતું. પણ દેશના ભાગલા પડ્યા. રમખાણો થયાં. તેમાં સૌને ભાગવું પડ્યું. મનોરમા તેના ભાઈ અને મા સાથે દિલ્હી આવી. લાખો માણસો દિલ્હીમાં આવ્યાં હતાં. કોઈને રહેવા ઘર ન હતું, ખાવાનું પણ ઠેકાણું ન હતું. જ્યાં જગ્યા જોઈ ત્યાં લોકો પડ્યાં રહેતાં હતાં. નિરાશ્રિતોના કૅમ્પમાં પણ જગ્યા ન હતી. કીડિયારાની પેઠે નિરાશ્રિતો ઊભરાયાં હતાં. દિલ્હીના રસ્તાઓ ઉપર ચાલવાની જગ્યા પણ ન હતી. સૌ લાચાર હતાં. અસહાય હતાં. આટલાં બધાંનું ઠેકાણું પાડવું સરકાર માટે પણ મહામુશ્કેલ હતું.

એ વખતે મનોરમા ગુલાબની છડી જેવી મનોહર હતી. જોતાં જ આંખમાં વસી જાય એવી હતી. તેના પર કેટલીય આંખો ચકળવકળ થતી હતી અને એક જણે તેની અસહાયતાનો લાભ પણ લીધો. બધાંને આશરો આપવાના બહાને તે તેના ઘેર લઈ ગયો. થોડા દિવસ બધાંને રાખી મનોરમાના ભાઈને અને તેની બાને નિરાશ્રિત કૅમ્પમાં મોકલી દીધાં. મનોરમા પણ જવા માગતી હતી. પણ તેણે કહ્યું :

‘મનોરમા ભલે અહીં રહેતી. હું તમારા માટે ઘરની તપાસ કરું છું, મળશે એટલે બધી વ્યવસ્થા થઈ જશે. મનોરમાને ત્યાં કૅમ્પમાં રાખવી ઠીક નહિ. ત્યાં કોણ કેવું હોય કેવું નહિ! એ બધા વચ્ચે આમ ઉંમરલાયક છોકરીને મૂકવી તે ઠીક નહિ. અહીં મારે ત્યાં મારાં છોકરાં સાથે રહેશે.’

જ્યાં આકાશપાતાળ એક થઈ જાય એવી દશા થઈ હોય, માથા પર દુઃખની ઝડીઓ વરસતી હોય, ત્યાં માને કે ભાઈને બીજું સૂઝેય શું? તેમને આ ભલા માણસના શબ્દોમાં વિશ્વાસ આવ્યો. ગૃહસ્થી છે. બૈરી-છોકરાંવાળો છે. હમદર્દી છે, પંજાબી – તેમની જાતવાળો છે. એ તેમના ભલા માટે તો મનોરમાનો ભાર ઉપાડે છે. તો ભલે બહેન સુખી થતી. કૅમ્પમાં હેરાન થાય તેના કરતાં અહીં રહે તે શું ખોટું છે!

અને મનોરમા મા અને ભાઈથી જુદી પડી. પેલાએ ભલાઈ દેખાડી તેની ચાલ શરૂ કરી. મનોરમાને ફસાવી. મનોરમાએ તેનું સર્વસ્વ ગુમાવ્યું. તેનું જીવતરથીય મોંઘું શિયળ પણ ગુમાવ્યું. તે ત્યાંથી ભાગી કૅમ્પમાં ગઈ. ત્યાંય પુરુષોએ તેનો ખોટો લાભ લીધો. તેનું રૂપ તેના દુશ્મનની ગરજ સારતું હતું. જેની નજરે પડતી તે તેનો ઘાટ ઘડવાનો પેંતરો રચતો. પુરુષજાતે આ રૂપાળી સ્ત્રીની દશા ખરાબ કરવામાં કંઈ બાકી ન રાખ્યું. તે તેની માને મળી ત્યારે તો તે બેજીવી હતી. મા કયા ઉમળકાથી દીકરીને આવકારે?

મનોરમા માટે હવે મરવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો ન હતો. ‘હું તારી સાથે શાદી કરીશ’ એમ કહેનાર પણ હાથતાલી આપી ચાલ્યો ગયો હતો. જે આવતા તે મીઠી મીઠી વાતો કરતા. હવે મનોરમાને પોતાની જાત માટે તિરસ્કાર આવ્યો હતો. તેણે પુરુષજાત પર વિશ્વાસ મૂક્યો, એ ભોળપણ પર તિરસ્કાર છૂટ્યો હતો. આવી અપમાનજનક દશામાં જીવવું તેના કરતાં મરી જવું એ જ સારું છે, અને મનોરમાએ આપઘાત કરવાનું નક્કી કર્યું. તે કૅમ્પમાંથી ભાગી છૂટી. નીકળી હતી આપઘાત કરવા અને આવી પહોંચી સ્ટેશન પર. એ વખતે આ ગાડી ઊભી હતી. તે કશીય ગણતરી વગર ડબ્બામાં બેસી ગઈ. ક્યાં જવું છે તેનીય ખબર ન હતી. શું કરવું છે તેનીય ખબર ન હતી. તે ગાડીમાં કેવી રીતે બેસી ગઈ તેનીય ખબર ન હતી. તેની બુદ્ધિ ચાલતી ન હતી. હૃદયને મૂર્છા આવી ગઈ હતી. મરવા નીકળેલી મનોરમાને જ્યારે ટિકિટચેકરે પકડી, ત્યારે તેનેય થયું કે તે શા માટે ગાડીમાં બેઠી?

એ મનોરમા દાદાની હૂંફમાં મુંબઈ આવી.

દાદાએ કહ્યું :

‘કોણ જાણે કેમ પણ એને જોતાં જ મને મારી દીકરી સુશીલા યાદ આવી. તેને મરી ગયે ત્રણ વર્ષ થયાં. પહેલી સુવાવડમાં જ તે મરી ગયેલી. એ હોત તો આવડી જ હોત. મને થયું, પ્રભુએ સુશીલાને નવા રૂપે મોકલી છે. સુશીલાની માને પણ મનોરમા ગમી ગઈ અને અમે તેને દીકરી ગણીને રાખી.’

બેજીવી બાઈને, કશીય ઓળખાણપિછાન વગર દીકરી તરીકે રાખવી એ કેવી મોટી વાત હતી!

મનોરમા બાબાને ધવડાવવા બીજા ખંડમાં ગઈ એટલે દાદા બોલ્યા:

‘પ્રભુની માયા અકળ છે. મનોરમા મને મળી એમાં હું તો એનો જ હાથ જોઉં છું. અમે બંને વૃદ્ધ થયાં છીએ. દીકરો તેનું ઘર કરીને રહ્યો છે. અમને આ ઘર છોડીને બીજે ક્યાંય જવું ગમતું ન હતું. એવામાં જ પ્રભુએ મનોરમાને મોકલી આપી. અમે એના બાબાને રમાડીશું અને મજા કરીશું. દીકરી છે તે અમારી સેવાચાકરી તો કરશે.’ અને ડોસી તરફ હાથ કરીને દાદા બોલ્યા : ‘મારે તો ઠીક, પણ એને તો ઘડપણમાં શાંતિ રહેશે ને! હવે દીકરી મળી છે એટલે માને શું દુઃખ?’

દાદાની વાણીનો રણકો એવો મધુર હતો કે કાનમાં ગુંજ્યા કરે. એ વાણી માનવતાથી રસેલી હતી. તેમની જીવન જોવાની નવી સૃષ્ટિમાં પણ માણસાઈ આગળ તરી આવતી હતી. તેમણે નિરાશ્રિતોની, સ્ત્રીઓની કરુણ દશાની, અપહૃતાઓની વાત કરી. એ બધાંમાં તેમની સ્વસ્થ દૃષ્ટિનું દર્શન થતું હતું. માણસાઈની ઇજ્જત કરવી, માનવતાને પ્રગટ કરવી એ તેમની પ્રવૃત્તિનું લક્ષ્ય હતું. તેમની સાથેની વાતચીત પરથી લાગ્યું કે તેમણે માત્ર ધર્મનાં પુસ્તકો વાંચ્યાં ન હતાં, પણ એના વિચારોનું પરિશીલન કર્યું હતું. એ વિચારો પચાવ્યા હતા અને જીવનમાં પણ ઉતાર્યા હતા.

મનોરમાની બાબતમાં તેમણે કહ્યું :

‘તેની આ દશા થઈ તેમાં તેન શો દોષ? પુરુષો સ્ત્રીઓને ભોગ્ય વસ્તુ ગણે છે તેને લીધે જ સ્ત્રીની આ દશા થઈ છે. બધાએ ભેગા થઈને એક કુમારીની જિંદગી રોળી નાખી. પુરુષ જ્યાં સુધી સ્ત્રીની ઇજ્જત નહિ કરે. ત્યાં સુધી સંસાર કદીય સુખી નહિ થાય. મનોરમાની લાચાર દશાનો બધાએ લાભ લીધો… કોઈએ તેનો હાથ પકડ્યો નહિ. તેને બધાએ મોતના મોંમાં મૂકી દીધી. આ છે આપણું પૌરુષ!’

દાદાની ટીકાથી મેં નીચે જોયું, વર્ષોથી પુરુષજાતે સ્ત્રીઓની અવદશા કરવામાં કંઈ બાકી રાખ્યું નથી. દાદા જેવા મહાનુભાવો પુરુષોનાં પાપ આ રીતે ધોઈ રહ્યા હતા. મેં અંતરથી તેમને વંદન કર્યાં.

હું મનમાં દાદાની પ્રશંસા કરી રહ્યો હતો ત્યાં મનોરમા ચા અને નાસ્તો લઈને આવી. તેનું પોતાનું ઘર હોય એવી આસાનીથી તેણે બધું કામ ઉપાડી લીધું હતું. સુવિદ્યા તેને મળવા રસોડામાં ગઈ હતી તે ય બહાર આવી. મારા બાબાને દાદાએ ખોળામાં લીધો અને લાડ કરવા લાગ્યા. એ વખતે દાદા મને બાળક જેવા નિર્દોષ લાગ્યા. મને થયું મનોરમાનો બાબો દાદાને જરૂર બાળક બનાવી દેશે.

અમે નાસ્તો કરી ચા પીવા લાગ્યાં. દાદા બધાંને હસાવતા હતા. અમે પહેલી જ વાર આ ઘરમાં પગ મૂકતાં હતાં, છતાં કેટલીય જૂની ઓળખાણ હોય તે રીતે દાદા વાતો કરતા હતા. અમે પણ વાતોમાં ચડ્યાં હતાં. મનોરમા જીવતરનું ઝેર ભૂલી જઈને હસતી હતી. જાણે તેણે નવો અવતાર પ્રાપ્ત કર્યો હતો. તેણે હસતાં હસતાં અમને કહ્યું :

‘સામાન્ય રીતે લોકો પુત્રને દત્તક લે છે. પણ મેં તો દાદાને દત્તક પિતા બનાવ્યા છે. આમે હું નાની હતી ને મારા પિતા ગુજરી ગયા હતા. એ પિતા મને મારા કટોકટીના સમયે મળી આવ્યા અને મને નવી જિંદગી આપી!’

‘એમ કહે કે આ બાબાએ આપણને બધાંને નવી જિંદગી આપી.’ કહી દાદા મનોરમાના બાબાને વહાલથી બચીઓ કરવા લાગ્યા અને પોતાની પ્રશંસા ટાળવા તેમણે વાતોનું વહેણ બદલી નાખ્યું.

એ વાસુદેવદાદાને નમન કરી અમે છૂટાં પડ્યાં. મનોરમા અને સુવિદ્યા બહેનપણીઓ બની ગયાં છે એટલે દાદાને અવારનવાર મળું છું. દરેક વખતે મને પાસાદાર હીરાની પેઠે તેમની ઝળહળતી માનવતાનું એકાદ નવું પાસું જોવા મળે છે. એમને જોઉં છું ને મનમાં થાય છે :

‘આવા મહાનુભાવોની માનવતા જ દુનિયાને ટકાવી રાખે છે. સંસારમાં અસત્ય છે, અનીતિ છે તો આવી માનવતા પણ છે. માનવજાત જીવતી રહેશે તો તે આવા ભદ્ર પુરુષોના પ્રેમને લીધે જ.’

અને એ દિવસથી મનોરમાની પેઠે અમેય દાદાને દત્તક પિતા માનીએ છીએ.

XV

હીરાલાલ ફોફલિયા

રાતે વાત

‘મોટીબેન સાસરે ગઈ,’ બધાં કહે છે, ‘તું પલાશને ઘેર હતો ને ત્યારે.’

‘મને બોલાવવો’તો ને?’ મેં બાને કહ્યું, ‘કહેત, કેવી જુઠ્ઠી!’

બા રોજ કે’તી, ‘તું મોટી થઈ. સાસરે જવું પડશે.’

એ અંગૂઠો બતાવતી. કહેતી, ‘જાય મારી બલા!’

અને સાચેસાચ સાસરે ગઈ!

ખોટાબોલી!

ભલે ગઈ, મારા વગર કેમ ગમશે? બે દી’માં દોડી ન આવે તો હું એનો ભઈલો નહિ. એવી પજવીશ… એ…વી પજવીશ…

થોડા દિવસ ગયા. મેં બાને કીધું, ‘મારે બેન પાસે જવું છે, મને નથી ગમતું.’

બા બોલી નહિ. મોં ફેરવ્યું. રસોડામાં ચાલી ગઈ.

હું હસ્યો. સાળુ ખેંચ્યો. કહ્યું : ‘બેનને બોલાવી દે ને? કહ્યું નહિ… નથી ગમતું?’

બા બોલી નહિ. મોં ફેરવ્યું. રસોડામાં ચાલી ગઈ.

હું હસ્યો. સાળુ ખેંચ્યો. કહ્યું : ‘બેનને બોલાવી દો ને? કહ્યું નહિ… નથી ગમતું?’

બાએ ઊંચકી લીધો. બચ્ચી ભરી. બા રોતી’તી નક્કી. એનેય નથી ગમતું. ભલે ને બેનને વઢે. મારા વગર એને ગમે?

‘નથી ગમતું ને? કેવો સમજી ગયો? બાપુજીને કે’ તેડી આવે.’

‘એ નહિ આવે, બેટા.’ બા રિસાઈ. પાલવ ઝૂંટવી દૂર ચાલી ગઈ.

મને રીસ ન લાગે! આખો દી’ ન બોલ્યો. બાએ જમવા કહ્યું. ન ગયો. એની રીસે ન ઊતરી.

હું રમવા ગયો પલાશને ત્યાં. ચેવડો ખાધો. પછી ઘેર આવ્યો. બાએ જમવા કહ્યું. પ…ટ ના પાડી દીધી. સૂઈ ગયો.

સૂતો’તો ત્યાં બેન આવી. બચ્ચી ભરી. જગાડી દીધો. હું ખિજાયો. તો બીજા ગાલે બચ્ચી ભરી. ને કહે : ‘બોલ ને ભઈલા!’

હું તોય ન બોલ્યો. બહુ મઝા આવતી’તી.

અમે હસાવવાની શરત રમતાં. હું ગાલ ફુલાવી બેસું. થાય, નહિ જ હસું – હસી પડાતું. હારી જતો.

બહેને મારે તળિયે સળેકડું ફેરવ્યું. પેટ પર પીન ફેરવી. બગલમાં આંગળાં ખોસ્યાં. હું ન બોલ્યો.

…ને એણે ગધેડા જેવો ભેંકડો તાણ્યો. કાનમાં ‘કૂકડે…કૂ…ક’ કીધું. ઘુવડ જેવું મોં કીધું. મોંમાં આંગળાં નાખ્યાં. હોઠ ખેંચ્યા. આંખો ફાડી, જીભડો કાઢ્યો. ‘ઉહુંહુંહું’ ત્રાડ પાડી. મેં આંખો મીંચી રાખી. જોત તો હસી પડાત. હારી જાત. ઘણીબધી વાર મીંચી રાખી. થાકી ગયો. ખોલી તો ન મળે. સંતાઈ ગઈ.

‘લુચ્ચી… બનાવી ગઈ.’

દોડ્યો પકડવા. અંધારું હતું. બહેન અંધારાથી બહુ બીએ. ચોકમાં તો જાય જ નહિ – બા વઢે તોય.

કબાટ પછવાડે નો’તી. પટારા પાછળ નો’તી. ગાદલાનું ખડકલું? ત્યાં હાથ ઘોંચ્યા. ન મળી. ઊતરડ અને ડામચિયા પાછળ ન જ હોય – નહોતી. રાંધણિયામાં કદી ન સંતાય. જોઈ આવ્યો; હતી – પણ, એ નહિ, બિલ્લીબાઈ. દૂધ જેવાં ગોરાં, ઉંદરને મળવા આવ્યાં’તાં. મને જોયો. સળિયામાંથી સરકી ગયાં. મોટીબહેનની આંખો માંજરી. ખિજાતો ત્યારે ‘બિલ્લી’ કે’તો. ખૂબ ચિડાતી. એને જાદુ આવડતું. જાણે બિલ્લી બની ગયાં!

ચોકમાં જોયું, એવી બીક લાગી! ક્યાંય નહિ.

હાર્યો. બૂમ પાડી. ‘મોટીબેન! મોટીબેન!’

જવાબ નહિ.

એવી ચીડ ચડી! રાડ પાડી, ‘બિલ્લી! મીંદડી!! ઉંદરખાઉં!!’

ચોકમાં બાકોરું હતું – પાણી માટે. એ ત્યાંથી સરકતી’તી.

દોડ્યો. પૂંછડી પકડી. છટકી ગઈ.

મેં બાને ઢંઢોળી. વાત કરી તો કહે :

‘કોઈ નથી. અમથા ભણકારા વણે છે. સૂઈ જા.’

મને પડખામાં સુવાડી દાબ્યો. મેં જીદ કરી : ‘તને ખબર નથી, ઊંઘણશી! બેન આવી ગઈ. અમે સંતાકૂકડી રમતાં’તાં. લપાઈ ગઈ છે. નથી જડતી. ગોતી દે ને?’

મેં અદબ વાળી અવળા કાન પકડ્યા. કહ્યું : ‘શોધી દે ને, બા! એ કહેશે તો બેઠક કરીશ, કહેશે તો કૂકડો થઈશ.’

બા ન બોલી. રોઈ પડી.

પછી મારે વાંસે હાથ ફેરવ્યો, થાબડવા લાગી.

થયું, ‘અજવાળું થવા દે. તાણીને ચોટલો ન ખેંચું… વોય…વોયની બૂમ ન પડાવું…’ ઊંઘ આવતી’તી – બહુ જ આવતી’તી…

હું ઊઠ્યો. એ પાણિયારે હોય. પાણી ગાળ્યા જ કરે. પજવું તો લોટો રેડે. ભીંજવી નાખે.

પાણિયારે નો’તી. રાંધણી, ચોક, એકઢાળિયું, વંડી – ક્યાંય નહિ. નક્કી, પાછી સાસરે ગઈ. મને જ મળવા આવી હશે. ગુપચુપ… મારા વગર કૈં ગમે?

મેં બાને કીધું, જવાબ ન દીધો. આંખ એવી લાલ…લાલ! બહુ બીક લાગી. જાણે બાપુજીની આંખ. બાને બીક લાગતી.

મેં દૂધ પીધું. રમવા દોડી ગયો. પલાશને ત્યાં. પલાશ બહુ હોશિયાર છે. જરાક મોટી, પણ મારે નહિ. કહે :

‘મોટીબેન સાસરે નથી ગઈ. મરી ગઈ. બુદ્ધુ! ઓલ્યા દામુ સોની, શકરા ડોસા મરી ગયા તે કદીય દેખાયા?’

‘જા, જા,’ મેં કીધું, ‘મરી ગયેલા પાછા ન આવે. મોટીબેન તો રાતે આવી’તી ને. બધાંને ખબર છે. બાને પૂછી જોજે.’

‘સાચ્ચે?’ પલાશે ચીસ પાડી – સાચ્ચેસાચી.

પછી મારું માથું પકડ્યું. કાનમાં કહ્યું, ‘તો તો ભૂત!’

‘ભૂત? ભૂત શું?’

‘ખબર નથી?’

પછી પલાશે કેટલી બધી વાતો કરી! આંબલીનાં રડતાં ભૂત, સ્મશાનનાં ભડકાંભૂત! અધધધ…કેટલાં બધાં ભૂત! પલાશે બધાંય જોયાં’તાં. ભૂતની બહુ બીક લાગે. બધા બીએ.

રાતે બાને પૂછ્યું :

‘બા! મોટીબેન મરી ગઈ?’

બા કહે : ‘હા.’

‘તો કે’તી કેમ નથી? લ્યો બોલ્યાં, ‘સાસરે ગઈ.’ નહિ બોલું.’

પણ ઊંઘ ન આવે. થાય, ભૂત અહીંથી નીકળશે – આ નીકળ્યું. એ આવ્યું… એ આવ્યું! દાંત કકડે. બા ઢબૂરતી રહી.

*

બાગને ફૂલ આવ્યાં.

બિલાડીને બચ્ચાં આવ્યાં. સુંવાળાં રૂપાળાં. ગણ્યાં ગણાય નહિ. મોટીબેન બહુ યાદ આવતાં. રડવાનું મન થતું. સૌ કહે : ‘બિચારી! મરી ગઈ, શું થાય?’

…ને મોટીબેનનું ભૂત પાછું આવ્યું. ભૂત રાતે જ આવે. અંધારામાં. રોતું’તું. કહે, ‘ભઈલા! મને ભૂલી ગયો?’

નવાઈ?

જરાય બીક ન લાગી. હું રાજી થયો. કહ્યું :

‘ભૂલી તો તું ગઈ, એ તો-કહે, તું મરી શું કામ ગઈ?’

એણે ડૂસકાં ભર્યાં. જવાબ ન દીધો. રોતી રહી.

મેં બૂચકારતાં કહ્યું : ‘ભલે મરી ગઈ. ભઈલાને મળવા તો આવી ને?’ બિટ્ટા. બરા! પણ બેન, તું રોજ કાં ન આવે?’

એ રડતાં રડતાં હસી પડી. બોલી : ‘રોજ આવીશ, બસ! લે વચન.’

તાળી જેવો અવાજ થયો. એ બી ગઈ. બીવાનું નો’તું. એ તો બિલ્લી, ઉંદર પર ચડી’તી. નાનકીક ફુલડી પાડી દીધી. થયું, કહું, ‘કાંઈ નથી, બીકણ સસલી!’

પણ, એ ઊડી ગઈ.

હું ન ઊઠ્યો. ભૂત આપણાથી પકડાય નહિ.

બાને ન કહ્યું, આંખ લાલ કરે. કેવી બીક લાગે!

પલાશને બધી વાત કરી.

તો કહે, ‘એ તો સપનું!’

બુદ્ધુ!

પહેલાં કહ્યું, ‘ભૂત’ હવે કહે છે ‘સપનું!’

પૂછ્યું : ‘સપનું એટલે?’

તે હસ્યો – મૂરખ જેવું. ભાઈને પોતાને ખબર નથી. કેવી શેખી!

શું કરું?

હું મોટી થાઉં તો પલાશ પણ મોટો થાય છે. એમ થાય છે કે પલાશથી મોટો થાઉં. કેમ થવાય – આવડતું નથી.

રાતે વાત – બેને રોજ રાતે આવવાનું વચન આપ્યું છે ને?

બહેનને જ પૂછીશ, ‘સપનું એટલે શું? કહે ને, સપનું એટલે શું? પણ ધીરેથી, હો! કાનમાં કે’જે. કોઈ ન સાંભળે.’

XVI

ચુનીલાલ મડિયા

વાની મારી કોયલ

ગયે વર્ષે રવા પટેલને બરાબર મનગમતાં બિયારણનો જોગ ન થઈ શક્યો એટલે હિંમત કરીને ચાર વીઘામાં શેરડીનાં બબ્બે આંખાળાં માદળિયાં રોપી દીધેલાં. પરિણામે, સાચાં પેટાળની સરવાણીઓવાળી તરકોશમાંથી પાણી ખેંચી ખેંચીને બે જોડ નાડાંનો સોથ વળી ગયો પણ નોરતાં ઊતરતાં તો ચાર-ચાર આંગળના દળવાળા શેરડીના સાંઠા ક્યારામાં ન સમાતાં ત્રાંસા ઢળવા લાગ્યા અને દિવાળી ટાણે તો પડું પડું થતા એ લેલૂંબ માંડવાઓને ફરતી વાંસળીઓની આડ બાંધવી પડી.

વેપારીઓએ રવા પટેલને બહુ બહુ સમજાવ્યો કે મૂઠીમાં ન સમાય એવી જાડી કાતરીવાળી શેરડીને પીલવી રહેવા દિયો અને કાપીને પડખેના શહેરની શાકમાર્કિટમાં વેચી આવો, પણ રવા પટેલે તો છેવટ લગી ચારેચાર વીઘાંને પીલવાનો જ આગ્રહ રાખ્યો.

શહેરની બજારમાં મળનાર દેખીતો નફો જતો કરીને ઘરઆંગણે ચાર વીઘાંના વાડને ચિચોડે પીલવાનો જગન આદરવા પાછળ રવા પટેલના જઈફ, અંધ દાદા નેણશી ભગતની એક અંતરતમ મુગ્ધ એષણા સંતોષવાની નેમ હતી. નેણશી ભગતને રવા પટેલ સિવાય બીજું કોઈ સંતાન નહોતું અને રવા પટેલની પણ અવસ્થા પાકટ થવા આવી અને ત્રણ-ત્રણ ઘર કરી ચૂક્યા તોપણ પહેલાં ઘરવાળાંને પેટે અઘરણીની સંતી અવતરી, એ સંતીને જ સાત ખોટની દીકરી અને દીકરો બધું ગણીને સંતોષ માનવો પડ્યો હતો. નેણશી ભગતની બંને આંખોમાં કૂવા પડ્યા અને શરીર આખામાં બુઢાપો પ્રવેશી ગયો તોપણ પોતાના એકના એક દીકરા રવાને ઘેરે સતીનાં ઘોડિયાંલગન પછી મંગળ અવસર આવી જ નહોતો શક્યો. જે ગામની ભોંય ચૂમીને પોતાની કાયા ઘડાણી છે, અને પરસ્પર સહકારના પાયા ઉપર રચાયેલ સમાજરચનાના ડગલે ને પગલે વહોરવા પડતા અનેક ઋણનું જેના ઉપર ભારણ વધી ગયું હતું, તે સામાજિક ફરજોનો જાગરૂક આદમી, એ ઋણ-ફેડનનો પોતાને ત્યાં અવસર નહિ સાંપડતાં પોતે એ ઋણભારમાં ગૂંગળાતો હતો. બરાબર ટાંકણે જ રવા પટેલે વાઢ વાવી દીધો અને નેણશી ભગતે વૈશાખે આવનાર સંતીના મોટા આણાના પ્રસંગને ચિચોડો ફરવાના પ્રસંગ સાથે જોડી દીધો અને પુત્રવિહોણા રવા પટેલને ઘેર પુત્રલગ્ન જેટલી ધામધૂમ મંડાણી.

ચાર વીઘાંમાં પથરાયેલ શેરડીનાં લીલાંછમ પાંદડાંના પડથારમાં ઉત્તર-દખ્ખણના વાયરા આવે ત્યારે એકમેકને આલિંગતા ઊભેલા સાંઠાઓના પોપટિયા રંગના સાગરમાં જાણે કે દરિયાઈ મોજાંની લહેરો ઉત્પન્ન થતી. જોનારા આદમીઓની આંખો ઠરતી અને કહેતા : ‘ધરતીએ પણ પેટ કાઢ્યું છે ને કાંઈ! ધૂળમાંથી ધાન પકવે છે! ભોમકાને કુંવારી અમથી નહિ કીધી હોય!’

રવા પટેલે મન મોકળું મૂકીને મહેમાનોને નોતર્યા હતા. કુટુંબના સૌ ભાયાતોનાં સગાંસાંઈ, વેવાઈ-વેલાઓને લોઠકા જોઈને બબ્બે બળદો સાથે લેતા આવવાનું કહેવરાવ્યું હતું. ચાર બળદ ભેગા જોડે ત્યારે તો માંડ ચસ દીએ એવો તોતિંગ ચિચોડો માંડ્યો હતો. અને એમાંથી બે ધારે વરસતા મીઠામધ રસોનો ગોળ રાંધવા માટે અડખેપડખેના પંથકમાં નામખ્યાત બની ચૂકેલ જુવાન ગોવા ગળિયારાને ભારે મોટું દનિયું ઠરાવીને બોલાવ્યો હતો.

ગોવામાં માત્ર જવાનીની રસિકતા અને રંગીલાઈ જ નહોતાં ભર્યાં, પણ સાવ તરુણ વયમાં જ સાધ્ય કરેલ ગળરાંધણના અનોખા કસબની દીપ્તિ તેના સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં રંગ પૂરી જતી હતી. રસની કડાઈમાં એ ઘડા ભરી ભરીને રેડતો હોય કે કોઈ વખત ચૂલામાં આંધણ થઈ રહેતાં સૂંડલો ફોફાં ઓરતો હોય, કે ચાકીમાં ઢાળેલો ગોળ અજબ આસાનીથી પાવડી વડે ઉખેડતો હોય, પણ એના એકેએક હલનચલનમાં રહેલી એક અચ્છા પાકશાસ્ત્રીની કસબજન્ય છટા મુગ્ધ કરતી હતી.

બંને આંખે આંધળા નેણશી ભગત શેઢા નજીકના ચાસટિયામાં ફાટ્યો–તૂટ્યો ખાટલો ઢાળીને ચોવીસે કલાક રામનામ લેતા પડી રહેતા. તેમને ગામના માણસ કહેતા : ‘ભગત, વાઢ તો સોળ આની ઊગ્યો, પણ આવો ગળિયારો ન જડ્યો હોત તો ધાનને ધૂળ કરીને ખાવું પડત.’

‘ગળિયારો ઠાવકો જડ્યો છે, એમ કે?’ ભગત વળતાં પૂછતા.

‘હા. ઠાવકો તે કેવો, કે ગોળ તમારે રવાદાર મેસૂબનેય ભુલાવે એવો રંધાય છે.’

‘સારું, સારું ભાઈ, ખાઈને માણસ દુઆ દેશે. ખાવ, પીઓ ને આનંદ કરો, સીતારામજી! સીતારામજી!’

સંતી બાળપણથી જ ડોસાની સેવાશુશ્રૂષા કરવા ટેવાયેલી હતી. ભગતને પણ એ બાળકીની ચાકરીનું વૈરાગી અવસ્થામાંય એવું તો વ્યસન થઈ ગયેલું કે હવે તો સંતીનું મોટું આણું આવવાનું થયું અને સાસરે જવાની થઈ છતાં ભગતને એના વિના માળાનો બેરખો, પગનાં પગરખાં, હાથની લાકડી કે અફીણના અમલની વાડકી શોધવામાં મુશ્કેલી અનુભવવી પડતી.

સંતીને પણ રવા પટેલે દીકરી ન જાણતાં દીકરાની જેમ જ લાડચાગમાં ઉછેરી હોવાથી કોઈ કોઈ વાર એ વધારે પડતી છૂટ લેતી, તો એમાં કોઈ વાંધો ન ઉઠાવતું. તેના બાળપણનાં લાલનપાલન જોઈને ગામલોકો કહેતાં કે સંતીને રવો પટેલ હથેળીમાં થૂંકાવે છે ને પડ્યો બોલ ઝીલે છે, પણ અસ્ત્રીની જાતને આવાં લાડચાગ કરીએ તો કોક દી એને જ વસમાં પડે. સંતીને મળતું સ્વાતંત્ર્ય ઘણા માણસોની આંખમાં આવતું અને એમાંનું કોઈ વાલેશરી બનીને રવા પટેલને એ વિશે અણસારો કરે ત્યારે રવા પટેલ લાપરવાહીથી કહેતા : ‘સંતી મારી દીકરી નથી, ઈ તો વાની મારી કોયલ છે, ને કોઈ પૂરવભવની લેણાદેણી રહી ગઈ હશે તે મારે ઘેરે ઊડી આવી છે. આ કમૂરતાં ઊતરશે ને આણું વાળવા આવશે એટલે મારી કોયલ ઊડી જાશે…’

રવા પટેલ આકાશ તરફ તાકીને છેલ્લા શબ્દો બોલતા ત્યારે કોઈ કોઈ વાર તેમની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી જતાં; પણ બન્યું હતું એવું કે ગામલોકો રવા પટેલના આ વાત્સલ્યની નાજુકાઈ સમજી ન શક્યા અને કેટલાક વરણાગિયા જુવાનિયાઓ, જેઓ પોતાની લાયકાત કે બિનલાયકાત જોયા-કારવ્યા વગર લાંબા સમયથી સંતીનું સંવનન કરી રહ્યા હતા, તેમણે રવા પટેલના ભોળે ભાવે બોલાયેલા ‘વાની મારી કોયલ’ શબ્દોમાંથી ‘કોયલ’ શબ્દ પકડી લીધો અને સંતીના નામ સાથે એ જોડી દીધો.

ગામના એ જુવાનો કવિતા નહોતા કરતા છતાં, તેમને ન્યાય કરવા ખાતર કહેવું જોઈએ કે તેમણે કરેલા સંતીના આ નામકરણમાં ભારોભાર કાવ્ય ભર્યું હતું. વહેલી પરોઢે ખેતરે જવા નીકળી હોય કે બપોરા ટાણે ભાત લઈને જતી હોય, કે સાંજે માથા ઉપર ભાર મૂકીને પાછી ફરતી હોય, પણ સંતીના પગરવે સીમનું યૌવન જાગી ઊઠતું. અંગેઅંગમાંથી અણબોટ્યું લાવણ્ય નિતારતી એ સુકુમાર દેહલતા આખી સીમના વાતાવરણને તાઝા-બ-તાઝા આહ્લાદ વડે ભરી મૂકતી. એક ચૈતર મહિને જ્યારે ખેતરે જતા રસ્તા ઉપરના આંબાવાડિયાના આંબા લૂંબઝૂંબ શાખો વડે લચી પડતા હતા અને કોયલોએ બાર બાર મહિનાનાં રખોપાં કર્યાં છતાં મહોર મોર્યાં ટાણે જ દાઢ આવી હોવા બદલ કુ… ઉ… ઉ… કુ… ઉ… ઉના દર્દભરપૂર ફરિયાદ–ટહૌકા ગાવા માંડ્યા હતા ત્યારે નમતે પહોરે નેણશી ભગત માટે અમલનું અફીણ લેવા નીકળેલ સંતીથી આપમેળે જ ગવાઈ ગયું :

ચૈતર ચંપો મ્હોરિયો ને મ્હોર્યાં દાડમ દ્રાખ,
કોયલડી ટહૌકા કરે, કાંઈ બેઠી આંબાડાળ.

અને એ આંબાડાળે અવિરત ટહુકતી જતી કોયલડીને પજવવા સંતીએ જ્યારે કુ… ઉ… ઉ ટહુકો કર્યો, ત્યારે એને ખ્યાલ સરખો પણ નહોતો કે પાછળ લપાતો-છુપાતો આવતો ગામનો ઉખડેલ ગણાતો આઝાદ છોકરો વીરીઓ આ વાત ગામના ખસૂડિયલ કૂતરા સુધી ફેલાવશે અને ગામની રસિકતાએ કરેલું ‘કોયલડી’ નામકરણ સાચું ઠરાવશે.

*

ચિચોડો ચાલવા માંડ્યો ત્યારથી ખેતરનું વાતાવરણ દિવસ ને રાત ગહેકતું રહેવા માંડ્યું. ચાર એકઢાળિયાં તો ખેતરમાં હતાં જ, છતાં બીજા નાનામોટા પાંચેક માંડવા અને બે છાંયડા ઊભા કરવા પડ્યા. સારા સારા જાતવંતા બળદની દશેક જોડ ભેગી થઈ ગઈ હોવાથી ચિચોડો અવિરત ચાલ્યો જતો અને પરોઢિયેથી તે ગોરજ ટાણા સુધી પરવાહ લેવા આવનારાઓનો પ્રવાહ પણ ચિચોડાની જેમ જ ચાલુ રહેતો. નેણશી ભગત મૂળથી જ રોટલે પહોળા તરીકે પંકાતા, તેમાં રવા પટેલના પહોળા હાથ અને મળતિયા સ્વભાવે ફરતા મને ‘દુલા રાજા’નું બિરુદ મેળવી આપ્યું હતું. આંખનીય ઓળખાણ વગરનો માણસ રવા પટેલની વાડીએ કોશ ચાલવા ટાણે અમથો ખંખોળિયાં ખાવા આવે તો કોળી ઝીંઝરાં કે ડૂંડાંનો પોંક કે ખોબો ઓળા કે શેરડીનો સાંઠો ખાધા વિના ભાગ્યે જ પાછો ફરતો. પરિણામે, ચિચોડો ફરવા જેવો મહામૂલો અવસર આવ્યો ત્યારે તો રવા પટેલની વાડી અને ખેતર આલાભાઈના દરબારમાં જ જાણે કે પલટાઈ ગયાં.

માંડવો તો પરવાહ લેવા આવનારાઓથી ખીચોખીચ રહેવા લાગ્યો. રવા પટેલે મહેમાનો માટે તળાઈબંધા ઢોલિયા અને સંખ્યાબંધ ખાટલાઓ પથરાવી મૂકેલા એટલું જ નહિ, પણ સારી એવી સંખ્યામાં સૂડીઓ પણ ભેગી કરી રાખેલી, જેથી મહેમાનોને ભાગે તો શેરડીનાં લઠ્ઠ માદળિયાં ફોલી ફોલીને દાંત જ ચલાવવાનું રહે. ફોલી ન શકે એવા માણસો માટે પિલાયેલા સાંઠાનો તાજો રસ પીવા સારુ છાલિયાં અને તાંસળીઓ હાજર હતાં, માથે ભભરાવવા સૂંઠનો ભૂકો તૈયાર હતો. માંડવામાં જ્યારે ચસચસ શેરડીનાં પતીકાં ચવાતાં હોય અને ગટાક ગટાક રસ–છાલિયાં ગટગટાવાતાં હોય ત્યારે જીવતા જીવોનો મેળો જોઈને રવા પટેલની આંખો ઠરતી. આંખે અંધ હોવા છતાં નેણશી ભગત આંખોના કૂવા વડે જાણે કે આખું દૃશ્ય પી અને અનુભવી શકતા અને સૌની વતી પોતે જ તૃપ્તિજન્ય ઉદ્ગારો કાઢતા : ‘પીઓ મારા બાપ! પીઓ! ધરવ કરીને પીઓ! ધરતીના પેટની આ બધી માયા છે. ધરતીનાં છોરું એનો ધરવ નહિ કરે તો બીજું કોણ કરશે? ધરતીને ધવાય એટલું ધાવી લ્યો; કોને ખબર છે કાલની?’

આમ કહી ભગત જમણા હાથની બે આંગળીઓ સુધી જોતા અને સમસ્ત વાતાવરણની સ્વસ્થતા પારખી, એવી ખાતરી કરીને ફરી હાથમાંનો બેરખો ફેરવવા માંડતા.

કેટલાક ભાવિકો ભગતને સાચક માણસ ગણતા. તેઓ સંસારમાં હોવા છતાં સાધુ જેવા રહેતા હોવાથી ઘણા માણસોને તેમની સાચકતામાં શ્રદ્ધા બેઠેલી. આંખો ગઈ હોવા છતાં આંગળી સૂંઘીને માણસ પારખી કાઢવાની ભગતની આવડતે ઘણા નાસ્તિકોને પણ મુગ્ધ કરેલા.

ઓણ સાલ ઉનાળામાં જેવા આકરા દનિયા તપ્યા હતા એવી જ અનરાધાર વરસાદની હેલીઓ પડી અને આ શિયાળામાં પણ માણસને થીજવીને ઠૂંઠવું કરી મૂકે એવાં સખત હિમ પડ્યાં, પણ રવા પટેલનાં ખેતરવાડી ધમધોકાર પ્રવૃત્તિની ગરમીથી એવાં તો હૂંફાળાં રહેતાં કે મકરસંક્રાંતિના કાંધા ઠારવા સારુ પડેલા હિમને પણ કોઈએ ગણકાર્યું નહિ.

સંતીનું આણું વાળવા માટે એનાં સાસરિયાંઓ ખાસ્સા વીસ માણસોની ઢગ લઈ આવ્યા હતા એટલે ખાસ કામ સિવાય સંતીનો ખેતરે આવરોજાવરો ઓછો થઈ ગયો હતો – સિવાય કે ભગતની વાડકીમાં અફીણ થઈ રહ્યું હોય અને એ આપવા આવવું પડે, અથવા તો સાંજે વાળું મોડાં થયાં હોય અને સાથી વહેલો ચાલ્યો ગયો હોય. થોડા દિવસ પછી થનાર પિતૃગૃહના ત્યાગનો શોક અને શ્વશુરગૃહના મિલનના હર્ષની મિશ્રિત લાગણીઓના પ્રવાહમાં સંતી સેલારા લઈ રહી હતી.

આજે રવા પટેલે કથા બેસાડવાની હોવાથી રાતે ચિચોડો બંધ રાખવાનું નક્કી કર્યું હતું.

છેક સાંજે ભગતને ખબર પડી કે આજે અમલ મંગાવવાનું રહી ગયું છે. એટલે તેમણે એક દાડિયા સાથે કહેવરાવ્યું. સંધ્યા ટાણે સંતી ડોસાને અફીણ આપવા આવી ત્યારે ચિચોડો બંધ થવાની તૈયારીમાં હતોપણ એક ક્યારાના અર્ધા ભાગના સાંઠા વઢાઈ ગયા હતા અને અર્ધા બાકી રહ્યા હતા; એટલે આમેય મોડું અને આમેય મોડું ગણીને એ ક્યારો પૂરો કરવાનું જ નક્કી થયું અને દાડિયાઓએ કામમાં ઝડપ કરવા માંડી. એક તરફથી ક્યારામાંથી ફડાફડ સાંઠા વઢાયે જતા હતા. બીજે ઠેકાણે વઢાઈ રહેલા ઢગલામાંથી આગળાં– પૂંછડાં કપાતાં જતાં. અને ત્રીજી જગ્યાએ તૈયાર થયેલા કાતળાઓને મોગરી વડે ટીપી ટીપીને પોચા પાતળા ચિચોડામાં સહેલાઈથી પેસી શકે એવા બનાવવામાં આવતા હતા. સંતી પણ ઝટ દેતીકને ઘાઘરો સંકોરી, સાંઠા ટીપવા બેસી ગઈ.

સાથે કામ કરતી એક મજૂરણ સહિયરે સંતીને પૂછ્યું :

‘કાં સંતીબહેન, આજે તો કાંઈ કોરો કડકડતો ઘાઘરો પહેર્યો છે!’

હરખઘેલી સંતીએ ખુલાસા રૂપે કંઈ બોલવાને બદલે આદત પ્રમાણે ગાવાનું જ ઉચિત ગણ્યું;

ફૂલ ફગરનો ઘાઘરો સિવડાવ્યો શુકરવાર,
પહેર્યો ને વળી પહેરશું કાંઈ સાસરને દરબાર
કે આણાં આવ્યાં રે મોરાં રે.

અજબ માર્દવભર્યા લહેકા સાથે ગવાયેલી આ લીટીઓએ પડખેના માંડવામાં ચૂલ ઉપરથી કડાઈ ઉતારીને ચોકીમાં ઠાલવતા ગોવા ગળિયારાના કાનને ચમકાવ્યા. ઉભડક થઈને એણે સંતી તરફ જોયું. તાઝગીભર્યા લાલચટાક મોં ઉપર, સામી પીંપળમાંથી ચળાઈને આવતાં છેલ્લાં સૂર્યકિરણો ચકચક થતાં હતાં. ગોવા જેવા રસિયા જુવાન માટે એ દૃશ્ય અસહ્ય હતું. તેણે પણ એવી જ હલકથી ગાવા માંડ્યું :

મારા વાડામાં ગલ–છોડવો કોયલડી રંગભીની!

ઈ તો ફાલ્યો લચકાલાળ કોયલડી રંગભીની!

સામી પાર સૂરજે ડૂબકી મારી ત્યારે ફુલ્લઝપટ દાડિયાં ચાલ્યાં ગયાં હતાં. ગોવો હાથમાં પાવડી લઈને ગોળને ચોકીમાં પાથરતો હતો.

સંતીના દિમાગમાં ‘કોયલડી રંગભીની’ લીટીઓ રમતી હતી. વાતાવરણમાં આથમતી સંધ્યાની માદક ઉત્તેજના હતી. એ માદકતાથી પ્રેરાઈને જ સંતી તરકોશી પડથાર ઉપર જઈ ઊભી અને હોઠે આવેલું ગીત ગાવા માંડ્યું :

કૂવાને કાંઠે ઊગ્યો કેવડો, ગળિયારા!
કેવડો મહેકે મીઠો, ગળિયારા!
કેવડો લળી લળી જાય રે, ગળિયારા!

ગોવાના હાથમાં પાવડી થંભી ગઈ. દૂર દૂરનું ઘર, જુવાન પરણેતર બધું યાદ આવી ગયું અને બદલામાં, આ પારકું ગામ, પારકાં ખેતરવાડી, પારકા આદમી એ બધું ઘડીભર ભુલાઈ ગયું. લાગણીઓને એણે બેલગામ છૂટી મૂકી :

રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી
પોપટા, રંગભીનાં રે! તમે ઢળકતાં ઢેલડી. રંગભીનાં રે!
અમે કળાયેલા મોરલા, રંગભીનાં રે! તમે છો સરવર-નીર.
રંગભીનાં રે! અમે પરદેશી પંખીડાં,
રંગભીનાં રે! પંખીડાંની ન્હોય પ્રીત.
રંગભીના રે! પંખીડાં ઊડી ઊડી જાય,
રંગભીનાં રે! ઊડે એના ન્હોય ઓરતા.

દૂર શેઢા નજીક ખાટલામાં પડેલા ભગતે સંતી માટે ઉપરાઉપર બેત્રણ બૂમો મારી. કૈં જવાબ ન મળવાથી તેઓ અસ્વસ્થ થયા અને આદત પ્રમાણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.

સંતી ડોસાનો અવાજ સાંભળી શકે તેટલી નજીક નહોતી અને નજીક હોત તોપણ ગીતો ગાવા આડે કશું સાંભળવાની એને ક્યાં નવરાશ હતી?

ચાસટિયે ચડીને રે મેં ટોયાં પંખીડાં,
ગંઠેલ ગોફણિયે રે મેં ટોયાં પંખીડાં.

ગાતાં ગાતાં જ સંતી ગોવાના માંડવા નજીક પહોંચી ગઈ હતી.

ગોવો તો થોડી વાર પહેલાં છેલ્લાં સૂરજ–કિરણોએ ગુલાલ છાંટી મૂકેલા ઘાટીલા ફૂલગુલાબી મોંની તંદ્રામાં ઊભો હતો.

પછડાવે બૂંગણનો છેડો ઊંચો કરીને સંતીએ ટહુકો કર્યો :

‘એકલા એકલા જ ગોળ રાંધો છો ને? એકલપેટા!’

ગોવાએ પાછળ જોયું. એને ક્ષોભ થયો. શું બોલવું એ જ ન સમજાયું. અટાણે બધા જ મજૂર, દાડિયા, સાથી વગેરે વાળુ કરવા ચાલ્યા ગયા હતા. ઘડી વાર પહેલાં માણસોથી ખદબદતું ખેતર અટાણે ખાલીખમ્મ લાગતું હતું. માત્ર શેઢા તરફથી ભગતની ઉધરસનો અવાજ આવતો હતો. ગોવાએ વિનય ખાતર પણ મર્મભર્યો ઉત્તર આપ્યો :

‘એકલ માણસ તો એકલપેટો જ હોય ને? એ બીજું પેટ ક્યાંથી કાઢે?’

સાંભળીને સંતી એવી તો શરમાઈ ગઈ કે આ અજાણ્યા આદમી પાસેથી દોડીને દૂર ખાટલો ઢાળીને પડેલા દાદા પાસે પહોંચી જવાનું મન થઈ આવ્યું. તેની ગભરુ છાતીમાં ફડક ફડક ફડકા થવા લાગ્યા. પવનપાંખે ઊડતું હરણબચ્ચું ઓચિંતું જ સામે શિકારીને જોતાં ફફડી ઊઠે એમ ગોવાની હાજરીમાં સંતી ફફડી ઊઠી. આ જગ્યાએથી ઝટ ઝટ ચાલ્યા જવા માટે એ ઘાઘરો સંકોરીને ચૂલા ઉપર ઊકળતી કડાઈ અને નજીક ઊભેલા ગોવાની વચ્ચેથી ક્ષોભ અને સંકોચ સહ પસાર થવા ગઈ ત્યારે વાંભ એકનો લાંબો તવેથો લઈને ઊભેલા ગોવાનો હાથ સંતીની ખુલ્લી કેડ સાથે ભટકાયો અને સંતી ધ્રૂજી ઊઠી. એ ફફડાટ અને ધ્રુજારી ઓછી કરવા, સામી ચાકીમાં ઠરતા ગોળ તરફ જોઈને, જાણે કે બોલવા ખાતર જ બોલી : ‘ગોળ તો રૂપાળો સોનાની વીંટી જેવો રાંધ્યો છે ને!’

ખેતરમાં સંધ્યા આથમ્યા પછી સામી દિશાએથી દોડી આવેલ ચંદ્રનો આછો ઉજાસ સંતીના ખુલ્લા હાથ–મોં ઉપર રમતો હતો.

ગોવાએ તેના કેફમાં જ કહ્યું : ‘ખાનારાં ક્યાં ઓછાં રૂપાળાં છે, તી ગોળ રૂપાળો ન રંધાય?’

વીજળીનો આંચકો–ધક્કો લાગ્યો હોય એમ સંતી ચાર તસુ પાછળ હઠી ગઈ. એક ભયજન્ય, તીવ્ર ધ્રજ એના પેટસોંસરવી પસાર થઈ ગઈ. ગોવાના શબ્દો સાંભળીને સ્વાભાવિક રીતે જ સંતીએ પોતાના હાથના કાંડાની કોણી લગી છૂદેલાં છૂંદણાં ઉપર એક કૌતુકભરી નજર ફેરવી.

‘છૂંદણાંમાં શેનાં શેનાં ચિત્તર ચિતરાવ્યાં છે?’ ગોવાએ એ હાથ ઉપર નજર ઠેરવીને પૂછ્યું.

આવો સ્વાભાવિક પ્રશ્ન સાંભળતાં સંતીના પેટનો ફફડાટ, ગભરામણ બધું શમી ગયું અને તેણે ભોળેભાવે જ જવાબ આપ્યો : ‘ઈ તો હું નાની હતી તંયે ચાર જણાંએ થઈને મને પરાણે પકડી રાખીને કૂંજડીનું ચિત્તર ત્રોફાવ્યું’તું. ત્રોફવાવાળી વાઘરણ એના ભાલા જેવા અણિયાળા સોયા મઝીઠમાં બોળી બોળીને એવા તો સબસબ ખૂંચાડતી’તી!’ આટલું કહેતાં તો સંતીના મોંમાંથી આછી સિસકારી નીકળી ગઈ.

ગોવાએ થોડું સામીપ્ય અનુભવતાં કહ્યું : ‘સોયની અણીય ન ખમી શકે એવી પોચી પારેવડી ક્યાંથી થઈ?’

સંતીએ ખુલ્લા દિલે કહ્યું : ‘હા બાપુ, હું તો ધરથી જ એવી પોચી પારેવડી જેવી રહી છું. ત્રોફવાવાળી સબોસબ સોઈ ભોંક્યે જાતી’તી, પણ હું તો જોર કરીને મારી આંખ્યું બીડી ગઈ. પછી મારા હાથપગ છોડ્યા તંયે આંખ્યું ઉઘાડીને જોયું તો આખા હાથ ઉપર લોહીના ટશિયા ફૂટી આવ્યા’તા. હાથ ઘંહીને લોહી લૂછી નાખ્યું તો અંદર મજાની નાનકડી કૂંજડી બેઠી’તી!’

સંતી ગોવાની નજીક ગઈ, હાથ લંબાવીને છૂંદણાંનું ચિત્ર બતાવ્યું.

ગોવાએ કુતૂહલથી એ હાથ નજીક ખેંચીને ચાંદાના અજવાળિયે છૂંદણાંનું ચિત્ર જોયું.

મકરસંક્રાંતની ટાઢનો થીજવી નાખતો ઠાર વરસવો શરૂ થઈ ગયો હતો. હજી હમણાં જ ચાંદો ઊગ્યો હોવા છતાં શિયાળુ રાતની લંબાઈને લીધે મધરાત જેવો સોપો પડી ગયો હોય એવું વાતાવરણ હતું.

ગોવો પોતાના હાથના પોંચા ઉપર ત્રોફેલ ત્રાજવાં સંતીને બતાવતો હતો.

ભગતનો અમલ લેવાનો સમય વીતી ગયો હોવાથી એમની નસો તૂટતી હતી. માથું ફરતું હતું. સંતીને ઉપરાઉપરી સાદ કરવા છતાં કોઈ સાંભળતું ન હતું. શેઢાના રખોળિયાઓ તો મોડે મોડે રાત ભાંગ્યા પછી જ આવતા, પણ ખેતરમાં કાયમી વાસ રહેનારા વસવાતીઓય હજુ વાળુપાણીથી પરવારીને આવ્યા ન હતા. ભગતને સંતી વિશે ભય લાગ્યો અને તેમણે બંને આંગળીઓ નાકે મૂકી, આખા વાતાવરણનો તાગ લેવા માંડ્યો.

રવા પટેલને ત્યાં છેક સાંજે લાપસી ભરડવા માંડેલી એટલે એ રંધાતાં, વાળુને બહુ વાર લાગી. તેમાં વળી, આણાની ઢગનાં જાડા જણ જમાડવાનાં હોવાથી, મહેમાનોએ ચળું કર્યા કેડે ઘરનાં માણસો અને એમના જમી ઊઠ્યા પછી વેવાઈના ગાડાખેડુઓ, સાથી વસવાતી વગેરેને પીરસતાં તો બહુ મોડું થઈ ગયું.

ગોરે કહ્યું હતું કે આણું વળાવવા માટે પરોઢિયે જ એક ચોઘડિયું સારું છે એટલે રવા પટેલ વેવાઈનાં ગાડાંગડરાં અને ઢાંઢાઓને સાબદા કરતા હતા. પરોઢે થનાર પુત્રીવિયોગની ગ્લાનિ તેમના મોં ઉપર ફરી વળી હતી. ઢગવાળાઓ જમીકારવીને ફળિયામાં તેમને માટે બબ્બે ધડકી નાખીને ઢાળેલ ખાટલાઓમાં જરા આડે પડખે થયા હતા.

ઘરમાં અટાણે સંતીનાં આણાનાં કપડાં સંકેલાતાં હતાં. એક ખાસ, મોંઘાપાનું ઓઢણું હજી નહોતું સંકેલ્યું, કારણ કે સંતીની બહેનપણીઓએ સૂચવ્યું હતું કે પરોઢિયે ગાડે બેસાડતી વખતે એ પહેરાવવું છે. ઓચિંતી જ એક સહિયરે સંતીની પૃચ્છા કરી અને ત્યારે જ ખેતરના વસવાતીએ કહ્યું કે, સંતીબહેન તો ભગતને અમલ આપવા ખેતરે ગયાં છે.

સાંભળીને ઘરનાં માણસોને પહેલાં તો જરા અચંબો ઊપજ્યાે પણ રવા પટેલે એનો જરૂરી ઘટસ્ફોટ કર્યો : ‘સંતીને ઘરમાં સહુ માણસ કરતાં આતાનો હેડો વધારે છે. આજ બિચારી પેટ ભરીને ડોસાને મળી લે… કાલ આવા ટાણે તો કોને ખબર છે, મારી કોયલ ઊડીને કોણ જાણે ક્યાંય જઈ બેઠી હશે. ઈ તો વાની મારી કોયલ છે.’

આ સાંભળીને સંતીની જુવાન સહિયરો સામસામું જોઈને છૂપું હસી પડી. એક જણીએ તો રવા પટેલ સુધ્ધાં સાંભળે એવી રીતે કહી પણ નાખ્યું : ‘કાલે આવા ટાણે તો બેનબા એ… ને મજાનાં… તમે તો કોઈ યાદેય નહિ આવતાં હો ત્યાં…’

રવા પટેલે વાતનો વિષય બદલીને ખેતરે વાસો રહેવાવાળાને ખેતરે મોકલ્યો અને ઝટ ઝટ સંતીને ઘરે મોકલવાનું કહ્યું.

વસવાતી રોજના નિયમ મુજબ ગોવા માટે વાળુ લઈને ખેતરે જવા નીકળ્યો.

નીતરતી ચાંદનીમાં અટાણે આખું ખેતર પ્રશાંત લાગતું હતું. સંતી માટે બૂમો મારવા છતાં કૈં જવાબ ન મળવાથી ભગત પણ મૂંગા થઈ બંને આંગળીઓ વારાફરતી નાકે મૂક્યે જતા હતા. સમી સાંજે કલબલાટ કરતાં પંખીઓ અટાણે ચૂપચાપ માળામાં પેસી ગયાં હતાં. સાંજે મરચીને પાણી પાઈ રહ્યા પછી તરકોશીના થાળા ઉપર નીંગળાવા મૂકેલો કોશ પણ હવે નીતરી રહ્યો હતો અને વાવમાં પડતાં ટપાક ટપાક ટીપાંનો અવાજેય બંધ થયો હતો. રતાંધળાં છીપાં પણ તરકોશીના બે માથોડા ઊંડા બંધાણનાં બાકોરાંઓમાં એકમેક સાથે ગોઠવાઈને બેસી ગયાં હતાં. માત્ર વાવમાં જ નહિ પણ જાણે કે આખા ખેતરવાડીમાં જળ જંપી ગયાં હતાં.

ઉગમણે ખોડીબારે, કોઈએ ખોંખારો ખાધો અને પછી પગરવ સંભળાયો ત્યારે સંતી સફાળી ઊભી થઈને ભગત પાસે જવા દોડી. હવે જ તેને ઓસાણ આવ્યું કે પોતે જે વસ્તુ આપવા સારુ અહીં આવી હતી એ અફીણનો ગાંગડો તો પોતાના કમખા વચ્ચે જ રહી ગયો છે! ઝટપટ તેણે એ પડીકું બહાર કાઢીને ભગતની અમલની વાડકીમાં મૂક્યું અને એ આપવા સારુ નજીક ગઈ.

અંધ ભગતને આજે સંતીમાં કૈંક આકસ્મિક ફેરફાર થયો લાગ્યો. નવપલ્લવિત બટમોગરાની કળી-શી તેની અણબોટી દેહલતામાંથી કોરી ધરતી ઉપર વર્ષાછાંટ થયા પછીનો આછો આછો મીઠો પમરાટ મહેકવાને બદલે ભગતને પહેલી જ વાર પરસેવાની ખાટી વાસ આવી.

તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકે મૂકી વસ્તુસ્થિતિનો તાગ લેવા કરી જોયું.

અપરાધીનો અપરાધ ખુલ્લો પડતાં એને જે જાતની ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ થાય એવી જ ભોંઠામણ, પશ્ચાત્તાપ અને ગભરાટ અત્યારે સંતી અનુભવી રહી. યંત્રવત જ એ ડગલું પાછળ હઠી ગઈ.

ભગતે અફીણ લેવા હાથ લંબાવ્યો પણ ત્યાં સંતી નહોતી. તેમણે ફરી આંગળીઓ નાકનાં ફોરણાં ઉપર મૂકી.

સંતીનો ગભરાટ અનેકગણો વધી પડ્યો. તેનું પેટ ચૂંથાવા લાગ્યું. ડોસાની હાજરીમાં એ નાસીપાસ થઈ ગઈ.

ભગતે જરા આગળ વધીને અફીણ માટે હાથ લંબાવ્યો, પણ સંતી વધારે પાછળ હઠી. ભગતને આજે કૈં સમજ નહોતી પડતી. તેમણે આંગળીઓ સૂંઘવા માંડી.

સંતીને માટે એ અસહ્ય હતું. તેણે ખાટલાના પાયા નજીક પડેલી ભંભલીમાંથી વાટકીમાં થોડું પાણી કાઢ્યું અને અફીણનો ગાંગડો એમાં પલાળી દીધો.

થોડી વારે ભગતે પૂછ્યું : ‘સંતી, બેટા અમલ લાવી છો ને?’

સંતીની આંખોમાં એક ન સમજાય એવી ચમક આવી અને ચાલી ગઈ. એને જીવનનો રસ્તો સૂઝી ગયો. તેણે હિંમતપૂર્વક જવાબ આપ્યો : ‘આતા, અફીણ લઈ આવવાનું તો હું સાવ ભૂલી જ ગઈ છું.’

આટલું કહીને દૂર ઊભાં ઊભાં જ, ઓગળેલા અફીણની વાડકી હોઠે મૂકીને ગટગટાવી ગઈ, અને એક અક્ષરેય બોલ્યા વિના ખાલી વાડકીનો ઘા કરી, ઝટપટ ઘર તરફ ચાલી ગઈ.

વળતે દિવસે ગામલોકોને એક નહિ, બે નહિ, પણ ત્રણ-ત્રણ આશ્ચર્યો અનુભવવાં પડ્યાં.

પરોઢને શુભ ચોઘડિયે રવા પટેલની સંતી આણાનું ઓઢણું ઓઢીને ઝુલાળા બળદ જોડે માફાળા ગાડામાં બેસીને પાદરમાંથી નીકળશે એમ સૌએ ધાર્યું હતું, તેને બદલે ચાર આદમીઓને ખંધોલે ઊંચકાઈને, આણાના ઓઢણામાં વીંટળાયેલો સંતીનો મૃતદેહ નનામી રૂપે નીકળ્યો અને પાદરથી ઓતરાદે શેઢે પ્રસ્થાન કરવાને બદલે આથમણી દિશામાં સ્મશાન ભણી વળ્યો.

રોંઢા ટાણે સીમમાંથી પાછી ફરતી ભથવારીઓએ આવીને વાતો કરી કે અંધ નેણશી ભગતના તો કોક અવળે ચોઘડિયે રથ ફરી ગયા છે. રાત આખી ઊંઘ્યા જ નથી ને બોખલું ફાડીને ખિઃ ખિઃ ખિ: કરે છે. ઇન્દ્રલોકની ને અપ્સરાની ને દેવદેવીઓની વાતો કર્યા કરે છે. પડખેના ખેતરના વસવાતીઓ ભગતને મોંએ સંતીનો ખરખરો કરવા ગયા ત્યારે ભગતે પોતાના ફરી બેઠેલા રથના તોરમાં જ વાત કરી કે, ‘આ મૃત્યુલોકમાં ઇન્દ્રરાજાની અપ્સરા જોગણીઓને ભેગી લઈને ક્રીડા કરવા ઊતરી, કંકુની પૂતળી જેવી અપ્સરાનું તેજ તેજના અંબાર જેવું રૂપ જોઈને આ મનખા દેહવાળો કોઈ માનવી અંધો બનીને ભૂલથી એના છેડાને અડી ગયો, ને એના અડતાંવેંત જ ઈ કંકુની પૂતળી રાખની ઢગલી થઈને છૂટી પડી! ખિ: ખિ: ખિ: સાવ ધોળી રાખ. ભભૂત જ જોઈ લ્યો! મસાણમાં ચેહ બની રહ્યા પછી મડાના ફૂલવાળી રાખ વધે એવી ધોળી ફક્ક રાખ જ જોઈ લ્યો! હે! હે! હે! સાવ, રોંગી રાખ જ!’

જાણકાર માણસોએ ભગતની આ લવરી સાંભળીને ચુકાદો આપ્યો કે સંધ્યાના રથ ફરવા નીકળ્યા હશે એ વેળા ડોસાનો ઓશીકાફેર થઈ ગયો લાગે છે.

આ બીજા કૌતુકમાંથી ગામલોકો હજી પૂરો છુટકારો મેળવે એ પહેલાં તો ત્રીજા સમાચાર તૈયાર જ હતા કે ગોવા ગળિયારાનો ક્યાંય પત્તો નથી!

[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]

ચંપો ને કેળ

વેજલકોઠાનો અરધો પંથ માંડ કપાયો હશે ત્યાં તો બકુને એની આદત મુજબ પાણીની તરસ લાગી ગઈ અને અણસમજુ બાળક ‘બા! ભૂ પા’નું વેન લઈ બેસે એવી જ રીતે સાથે આવેલા ભોમિયા ગીગાભાઈ સમક્ષ એણે માગણી મૂકી : ‘ગીગાભાઈ! પાણી પીવું પડશે.’

‘ભાઈ! આંહીં અંતરિયાળ પાણી ક્યાંથી કાઢવું? જરાક પગ ઉપાડો તો અબઘડી વેજલકોઠે પોગાડી દઉં. પછી પાવરાપાટમાંથી એ… ને પેટ ભરીને પાણી પી લેજો. જરાક ઝપાટો કરો…’ ગીગાભાઈએ હાથની ચપટી વગાડતાં પગ ઉપાડ્યા.

‘જયલાલ! આપણાથી ઝપાટો નહિ થાય.’ બકુએ મારો ખભો ઝાલીને અટકાવવા મથતાં કહ્યું, ‘જરૂર પડે તો કોઈનું ઊંટ મારીને પણ પાણી તો પીવું જ પડશે!’

‘તો હાલો જરાક આડા તરીએ.’ ગીગાભાઈએ બકુ આગળ નમતું જોખતાં સૂચવ્યું. ‘ભેખડિયે નેહડે ધારોભાઈ રાંઢવા ને રાશ્યું–મોડા વણતો બેઠો હશે. પાણી પીને થાશું વે’તા પણ પંથ જરાક ફેરમાં આવશે હો! હાલવું વધારે પડશે.’

‘આઇ ડોન્ટ માઇન્ડ.’ પાણીની આશાએ બકુના પગમાં બમણું જોર આવી ગયું.

ઊંટ માર્યું હોત તોપણ જેટલું પાણી ન મળત એટલું બધું પાણી બકુ ગટગટાવી ગયો. મેં જરા ચેતવ્યો : ‘જોજે હો, પાણી ભલે પારકું રહ્યું, પેટ પારકું નથી. ને આ તો ગીરનું પાણી છે.’

પણ મમતે ચડેલો માણસ – અને તેમાં પણ પાછો બકુ – કોઈનું કહ્યું માને ખરો! વળી ઓછામાં પૂરું ધારાભાઈનાં ઘરવાળાં રખમાઈએ રોટલાનો લોટ મસળતાં મસળતાં બકુને આગ્રહ કર્યો : ‘પિયો બાપ! પિયો, ધરાઈને પીજો, હો! પાણીના તો માણહ પિયાવા બંધાવે છે.’

પાણી પીતાં પીતાં પણ બકુની ચંચળ આંખો આખા નેસનું નિરીક્ષણ કરી રહી હતી. ધારોભાઈ જઈફ અને બેવડ વળી ગયેલો આદમી હતો. સાગના તોતિંગ થડમાં ગાળિયો પરોવીને એ રાંઢવાં વણતો હતો. સંપૂર્ણ શ્વેતકેશી હતો. અવસ્થાએ આંખો ઊંડી ગઈ હતી પણ એમાંય જીવન ઉપરની અખૂટ શ્રદ્ધા અછતી નહોતી રહેતી. રખમાઈ દેખાવ ઉપરથી તે ધાર્યા કરતાંય વધારે વૃદ્ધ લાગતાં હતાં, અનેક ચોમાસાના ચાસ એમના કરચલિયાળા મોં પર મોજૂદ હતા.

ગીગાભાઈએ વેજલકોઠાની લાંબા પંથની ઉપરાઉપરી યાદ ન આપી હોત તો બકુ આ નેસમાંથી ઊઠત જ નહિ.

માંડ માંડ ત્રિપુટી આગળ વધી ત્યારે બકુની ચાલવાની ગતિ – પાણીના ભારને કારણે જ હશે – ધીમી પડતી ગઈ પણ જીભ તો વંટોળિયામાં ચડેલ પાનખરના પાંદડાની જેમ ઊપડી.

‘આ… હા… હા… શું સુખી જીવન છે, જયલાલ!’ આ ઊર્મિલ માણસથી બોલ્યા વિના ન રહેવાયું. ‘શ્રમજીવન જ સાચું સુખી જીવન નીવડે છે. પેલા માર્ક્સિસ્ટ્સ પણ સાચું કહે છે કે શ્રમમાંથી જ સર્વ કલાઓ અને સંગીન સાહિત્ય નીપજે છે.’

જીવન અને સાહિત્ય ઉપરના આ આલાપોને અમારા તરફથી કશો પ્રત્યુત્તર ન મળતાં બકુએ દાંપત્ય ઉપર વિવેચન શરૂ કર્યું : ‘આવાં આદર્શ પતિપત્ની હજી સુધી ક્યાંય જોવા નહોતાં મળ્યાં.’

સાહિત્ય અને કલા ઉપરના વિવેચનમાં તો ગીગાભાઈ કશું સમજી શક્યા નહોતા, એટલે તેઓ મૂંગા જ રહેલા, પણ આ ‘પતિપત્ની’ શબ્દ તો તેઓ સમજી શકે એમ હતા. તુરત ગીગાભાઈએ વચ્ચે ખુલાસો કર્યો : ‘મોટા શેઠ! આ ધારો ને રખમાઈ ધણીધણિયાણી નથી હો!’

‘નથી! ધણીધણિયાણી નથી? ત્યારે શું છે?’

‘એનું સગપણ હવે કાંઈ નો ગણાય. એક વાર ધણીધણિયાણી હતાં ખરાં પણ ઈ વાતને પળ પલટી…’

ગીગાનું આ કથન ચમકાવનારું હતું. બકુ જેવા ગંધીલા માણસનું કુતૂહલ કેમ કરી હાથ રહી શકે?

‘લ્યો સાંભળો વાત! ધણીધણિયાણી ન હોવા છતાં સાથે રહે છે. કમ્પેનિયનેટ મૅરેજ તો નહિ હોય ને, જયલાલ?’ બકુએ પૂછ્યું.

રોંઢો નમતો જતો હતો અને રસ્તો વિકટ આવતો હતો. ગીગાએ અમને સાબદા કર્યા : ‘હવે હાલવામાં ઝપાટો નંઈ કરીએ તો સાંજ મોરે વેજલકોઠે નંઈ અંબાય હો!’

‘પણ રખમાઈ–ધારાની વાત કરો. એ પહેલાં આપણા પગ નહિ ઊપડે.’ બકુએ હઠ લીધી.

ગીરની એક પછી એક ધાર ચડતા-ઊતરતા અમે આગળ વધતા હતા. ચારે બાજુ જામેલી ઘટાટોપ વનરાજિમાંથી જીવજંતુઓ અને પક્ષીઓના વિચિત્ર અવાજો એકસામટા સંભળાતા હતા.

‘ભાઈ! ધારો આજ તો અવસ્થાએ પહોંચી ગયો. પણ એક વાર આ ગર્યમાં એનો દાયકો હાલતો’તો. ધારાને નેહડે પાંચ વીહુથી બમણા માલનું ખાડું દૂઝે. નેહડે રખમાઈ રોટલા ઘડતી થઈ તે દીથી ધારાનો આવતો દી થ્યો એમ ધારો પંડ્યે કબૂલ કરતો. રખમાઈ લીલ–પગલી લખમી હતી.

‘આખી ગર્યમાં ધારાના નામની ફે ફાટે. ચાચાઈના ડુંગરમાં એક દીપડાને ડંગોરે ડંગોરે ગૂડી નાખ્યો તે દીથી ધારાની હાક બોલવા માંડી. જેવી ધારાની જુવાની, એવી જ રખમાઈની. કાચાપોચો માટી તો રખમાઈના મોં ઉપર બે આંખ ન ફેરવી શકે એવાં એનાં જાજરમાન તેજ. એક વાર કોઈ મકરાણી ફોજદાર ઘોડે ચઢીને ધારાના નેહડા પાસેથી નીકળ્યો. રખમાઈને જોઈને મિયાંભાઈએ કાંઈક ચાળો કર્યો. પછી જોઈ લ્યો એની મજા! મકરાણીને ઘર ભેગું થાવું ભોંયભારે થઈ પડ્યું. રખમાઈના પગમાં આળોટીને કહે : ‘માવડી! મેં તેરી ગઉઆ!’ આવી જોગમાયા ધારાનું પડખું સેવે. ભગવાને સામું જોયું ને ઘેર ઘોડિયું બંધાણું. દેવના ચક્કર જેવો ઘેરે દીકરો અમરો અવતર્યો.

‘ધારાનું નામ મોટું એમ રોટલેય પો’ળો. ત્રીશે રોજ મે’માન તો ઊભા જ હોય. એકને વળાવે ત્યાં બીજો આવી પૂગે. એક વાર સાથે ડુંગરેથી ભાઈબંધ પૂનમશી આવ્યો. ઝડવઝડ દી હતો ને મે’માન આવ્યા એટલે ધારે અને રખમાઈએ તાણ્ય કરીને રાતવાસો રોક્યા. બીકાણી ગર્યમાં સૂરજ આથમ્યે માણસ માઠું બહાર નીકળે. ભૂખ્યાં ડાંહ સાવજડાં મારણ કરવા હડિયાપટી કરતાં હોય એવે ટાણે મે’માનને કોણ હાલવા દિયે? પૂનમશી તો રાતવાસો રઈ ગયો.

‘નેહડાની બા’ર ધારાએ પોતાના પડખામાં પૂનમશીનો ખાટલો ઢાળ્યો ને બેય ભાઈબંધુ માથા નીચે કડિયાળી ડાંગું મૂકીને સૂતા. ગાય–ભેંસુનો માલ સંધોય વાડામાં પૂર્યો’તો ઈની ગંધ્ય ઉપર સાવજડાં છાતી ફાટી જાય ઈવી વાણ્યું નાખતા’તા, પણ ધારાના પેટમાં તો પાણી નો હાલે. ઈ તો એમ જ માને કે કૂતરો વાડ્ય ઠેકીને અંદર ખાબકે, ઈ ભેગો જ આ કડિયાળીએ ગૂડી નાખું.’

ગીગાભાઈએ એ વાત કરતાં કરતાં વિસામો લીધો – વાર્તાનું પ્રકરણ બદલાતું હોય એવી રીતે. પછી કશીક માર્મિક વાત અમને અબુધોને સમજાવવી હોય એવા ધીરા અવાજે કહ્યું : ‘ભાઈ! આ ગર્યની વસતિમાં રહેનારાંને નોખા નોખા ઓરડા ન જડે એટલે ભાયડામાતર બારણે ખાટલા ઢાળે ને બાયડીઉં નેહડામાં; છૈયાંછોકરાં જંપી જાય એટલે ઈ ઘડીક બારણે આવીને ધણીને પડખું દઈ જાય.’

આ પ્રદેશના જિન્સી જીવનની સમજૂતી બકુને ગળે ઊતરી ગઈ એટલે એણે ‘હં… હં… બરોબર’ કહીને સૂચક હોંકારો આપી દીધો અને ગીગાભાઈએ વાત આગળ વધારીઃ

‘આજે તો મે’માન છે એટલે રખમાઈ પડખું દેવા નઈ આવે એમ સમજીને ધારો તો પાછલી રાતે ઘોરી ગયો. પણ ભાઈ રખમાઈ તો ઈ વારીમાં જુવાનજોધ; ને પાછું ચડતું લોહી. નેહડા બાર્ય તો સોયરું ઘૂટ્યું હોય એવી કાળીડિબાંગ રાત્ય જામી’તી. મે’માન તો નીંદરમાં હશે, ને આવે અંધારે કોણ ભાળશે, એમ વિચાર કરીને રખમાઈ તો બાર્ય આવીને ખાટલાની પાંગતે બેઠી. એને મે’માનના ખાટલાનું ઓસાણ ન રિયું.

‘ભાઈ! બનવાકાળ છે ને, તી ધારાએ કોઈ દી નંઈ ને આજ ખાટલા ઢાળવામાં ભૂલ્ય કરી નાખી’તી. પોતાનો ખાટલો જમણી દૃશ્યને સાટે ડાબી કોર્ય ઢાળ્યો’તો. ધારો તો ઘરડ ઘરડ નાખોરાં બોલાવતો થાક્યોપાક્યો ઘોરતો’તો. થોડીક વાર ઈ પડખું ફર્યો તંયે કડલી રણકતી સાંભળી. અષાડ મૈ’નાની મેઘલી રાત્રે વીજળી ઝબકે એવો જાણે કે કડલી સાંભળતાં ઝબકાર થઈ ગ્યો. એને રખમાઈ યાદ આવી ને તરત એણે રોજની ટેવ પ્રમાણે ખોંખારો ખાધો…’

‘રખમાઈ નેહડામાં જાવા ઊઠતી’તી ત્યાં જ પડખેને ખાટલેથી ધણીનો ખોંખાર સાંભળ્યો ને એને ભૂલ્ય સમજાઈ ગઈ. સૂતો મે’માન પણ ઊભો થઈ ગયો ને ધારાને જગાડીને કીધું કે મેં તારું દૂધરોટલાનું વાળુ લજવ્યું છે. જોઈએ તો મારું માથું ઉતારી લે, હું ઊંકારોય કરું તો મને લોબડીઆળી ભરખે! પણ ધારો કાંઈ અડબંગ નો’તો કે એક ઘા ને બે કટકા કરી નાખે. વચ્ચાર કરતાં એને પોતાની જ ભૂલ સમજાઈ ગઈ.’

‘ધારો કિયે કે મારી ભૂલ થઈ, ને રખમાઈ કિયે કે મારી ભૂલ થઈ. આમ ઘડીક તો ધણીધણિયાણી વચ્ચે ધડ્ય ચાલી. અંતે રખમાઈએ કીધું કે, મેં મારું સત ખોયું ને એક ભવમાં બીજો ભવ કર્યો, એટલે આ નેહડામાં પગ મેલીને એને અભડાવાય નહિ, હું મે’માન ભેગી હાલી નીકળીશ. તું આછુંપાતળું ગોતી લેજે.’

‘આહાહા! ડ્રામૅટિક!’ બકુ બોલ્યો.

‘તારી કૉમેન્ટરી હમણાં જરા બંધ રાખીશ?’ મેં બકુને વચ્ચે બોલતો અટકાવ્યો, ‘પછી સવારે શું થયું એ કહો, ગીગાભાઈ!’

‘ભાઈ! પછી ત્રણેય જણને અજંપો થઈ ગયો તી પ્રાગડ વાઈ ત્યાં લગણ કોઈ ઊંઘ્યું જ નંઈ. રમખાઈને પૂનમશીના રોટલા ઘડવાની ધારે છૂટ આપી પણ એક શરત કરી…’

‘ત્યારે તો કન્ડિશનલ કહો ને! શી શરત કરી?’ બકુએ પૂછ્યું.

‘ધારે વાત મૂકી કે અમરાને આંગળિયાત કરીને ભેગો લઈ જાવો; ને છોકરો મોટો થાય એટલે વરાવવો, પરણાવવો ને મારા પંડ્યના જ ગોતરીજને જારતો કરવો…’

‘એનું કારણ શું?’

‘ભાઈ! પંડ્યના દેવ કોને વા’લા ન હોય? ધારાને એમ કે હું બીજું ઘર કરું કે નો કરું ને બીજો દીકરો થાય કે નો થાય, આ સગો દીકરો અમરો વાંહે વાશ્ય તો નાખે ને? ને પોતાના કુળદેવને પૂજે તો બાપની સદ્ગતિ થાય ને?’

‘સવાર પડતાં જ પૂનમશીની સાંઢ ઉપર રખમાઈ ને એના ખોળામાં અમરો બેહીને હાલતાં થિયાં. જાવા ટાણે રખમાઈ તો ખોબે પાણીએ રોતી જાય ને ધારાને કે’તી જાય : ‘મારો આ એક ગુનો માફ કરજે ને કોક દી આ દીકરાના વાવડ પૂછતો રે’જે. સાવ માયા મેલી દઈશ મા!’

થોડી વારે ગીગાભાઈએ આગળ ચલાવ્યું :

‘રખમાઈ જાતાં ધારો ભાંગી ગયો. એનું માલનું ખાડું વીંખાઈ ગયું ને પોતેય ભરજવાનીમાં ખોખલો થઈ ગયો. ધીમે ધીમે ઢોર ઓછાં કરી નાખ્યાં. નાતીલાએ બઉ વીનવ્યો કે ભાઈ! આછુંપાતળું બીજું ઘર કરી લે, પણ ધારો તો કિયે કે સાવજ ઊઠીને હવે ખડ નો ખાય. રતન ગિયા પછી કાચને કટકે મન નો વળે… ભાઈ! રખમાઈ તો સાચે જ રતન હતી; એનાં મૂલ નો થાય.’

‘ધરેહાર ધારે એંટ ન મેલી ને અંતે ભરજુવાનીમાં વેરાગમાં ઊતરી ગયો.’

‘રખમાઈનાં પણ કરમ ફૂટેલાં તી થોડાક દીમાં જ પૂનમશી કોગળિયામાં પાછો થયો. ધણીના ગામતરા પછી સંધોય ભાર રખમાઈ ઉપર આવી પડ્યો. રખમાઈએ ભાયડાની ઘોડ્યે ભેઠ વાળીને ખાડું સાચવ્યું ને અમરાને ઉછેરીને મોટો કર્યો. મનને મારીને એણે કાચો રંડાપો ઉજાળ્યો. હજી ધારાનું વે’ણ ઈ નો’તી ભૂલી. આટલા દી તો ધારો કોક કોક વાર અમરાનું મોં જોવા ને એની સાંઈ પૂછવા સાણે ડુંગરે ડોક કાઢી જાતો, પણ વૈરાગમાં પડ્યા પછી દીકરાની માયાય એણે ઓછી કરી નાખી. પણ રખમાઈએ તો બરોબર ધારાનું વેણ પાળ્યું. એણે અમરાને રંગેચંગે પરણાવ્યો ને ધારાના ગોતરીજને પગે લગાડ્યો. પણ…’

‘દેવદેવીઓનાં વળગણ પણ માણસને ઓછાં હેરાન નથી કરતાં હો, જયલાલ!’ બકુએ ફરી વચ્ચે ટમકો મૂક્યો.

‘તું વેજલકોઠા સુધી મૂંગો રહે તો મહેરબાની!’ મેં કહ્યું, ‘ગીગાભાઈ! તમતમારે વાત પૂરી કરો.’

‘પણ રખમાઈ કરમમાં સુખનો રોટલો લખાવીને નો’તી આવી. અમરાને કોણ જાણે કેવી અવળમત્ય સૂઝી’તી કે એણે રખમાઈને દખ દેવા માંડ્યું. દીકરો ને વહુ માને ઢોરમાર મારે તોય રખમાઈ ઊંકારો ન કરે. પોતાના કરમનો વાંક કાઢે ને ભગવાન પાસે વે’લું વે’લું મોત માગ્યા કરે. પણ એક દી તો અમરાએ માને પેર્યે લૂગડે જ નેહડામાંથી કાઢી મેલી. એક વાર જેણે દોમદોમ રાજવળું ભોગવ્યું’તું ઈની ધણિયાણી હાથપગે હાલી નીકળી!’

બકુ કશું બોલવા તો જતો હતોપણ મારી આંખનો ખૂણો જોઈને એ મૂંગો રહી ગયો. ગીગાભાઈએ કહ્યું :

‘એક વાર ભાદરવા અમાસે તળશીશ્યામનો મેળો ભરાણો છે. શામજીબાપાના મંદિરના અરતાફરતા એકેક ગાઉમાં જાત્રાળનું કીડિયારું ઊભરાણું છે. પંથેપંથના બાવાસાધુ ને ગામેગામની ભજનમંડળીયું ડુંગરા રોકીને પડી છે. ઠેકાણે ઠેકાણે દુહા, ધોળ ને ભજનની રમઝટું બોલે છે. એમાં એક ઝાડ હેઠળ ધારો ભગવી કંથા પે’રીને હાથમાં કાંસીજોડાં વગાડે છે, કપાળમાં ભભૂત ચોળી છે ને ડોકમાં રુદરાખની માળા. રખમાઈએ આવીને એના પગ ઝાલ્યા. ધારે સંધીય વાત પૂછી ને રખમાઈએ રજેરજ કીધી. રખમાઈનું દુઃખ ધારાથી જોયું નો ગિયું. એણે કાંસીજોડાં ત્યાં ને ત્યાં મેલી દીધાં ને હાડપિંજર જેવી થઈ ગયેલી રખમાઈનો હાથ ઝાલીને હાલી નીકળ્યો.

‘રખમાઈએ ધારાને કીધું કે અમરાને સમજાવ કે આપણને રોટલો દિયે. પણ ધારો કિયે કે હવે ઈ છોકરાનું મોઢું આ ભવે તો નંઈ જોઉં. એની સગી જણનારીને જાકારો દિયે ઈ દીકરો નંઈ પણ દીપડો કે’વાય. એણે મારું કુળ ને દેવતા બેયને લજવ્યાં.’ રખમાઈએ પૂછ્યું કે આપણે ખાઈશું ક્યાંથી? ધારો કિયે કે આપણે કાઢ્યાં એટલાં તો હવે કાઢવાનાં નથી ને? હું રાશ્યું–મોડાં વણીશ ને તું વેચી આવજે. એક રોટલા જેટલું રળશું તોય અરધો અરધો ખાઈને સાંઢેવાંઢે સંસાર નભાવશું.’

‘જયલાલ! સ્ત્રી માટે ગમે તે કહો, પણ આર્થિક રીતે તો એ અનાથ જ છે. એ જ વસ્તુ એના જીવનમાં…’

‘નો કૉન્મેટ્સ, પ્લીઝ! મેં કહ્યું.

ગીગાભાઈએ ઉમેર્યું : ‘આ તે દીથી ધારો ને રખમાઈ આ પંથકમાં સાચક ગણાય છે. નવી વહુવારુ રખમાઈને પગેપડણું કરે છે, ને કોઈને આડું આવે તંયે ધારાની નાડીનું પાણી લઈ જવાય છે.’

‘ગીગાભાઈ! ઓલ્યો સામે ઊભો એ કયો ડુંગર?’ બકુએ ઓચિંતું જ પૂછ્યું.

‘નાંદીવેલો.’

‘ને ઓલી એની પડખે ઊભી એ ટેકરી?’

‘નાંદીવેલી ડુંગરી કે’વાય છે ઈ.’

‘વાહ!’ બકુએ કહ્યું, ‘નામ પણ ઠીક પાડ્યાં છે! ને આ તો પાછું પતિ-પત્નીનું સજીવારોપણ. આ કેવો અલંકાર કહેવાય, જયલાલ?’

‘અહીં વ્યાકરણ કે અલંકારશાસ્ત્ર કરતાં ખુદ જીવન જ વધારે જોરદાર છે.’ મેં કહ્યું.

‘ભાઈ! ઈ તો ડુંગર ને ડુંગરી પરખોપરખ ઊભાં છે એટલે આવાં ધણીધણિયાણી જેવાં નામ પાડ્યાં છે. બાકી તો સંધાય પાણા જ.’ ગીગાભાઈએ સમજાવ્યું.

‘પણ એ પાણાની જેમ પડખોપડખ ઊભાં રહી શકે એ જ પતિપત્ની.’ બકુએ કહ્યું.

‘અત્યાર સુધીમાં બકુએ આ એક જ ટકોર સ્વસ્થપણે ને સાચી રીતે કરી હતી.’ પછી એ કથાના કેફમાં જ મૂંગો મૂંગો ચાલ્યો.

વેજલકોઠે પહોંચવા આવ્યા ત્યારે રોળ્યકોળ્ય દિવસ રહ્યો હતો. પણ ગીગાભાઈના મોંએથી વાત સાંભળ્યા પછી બકુનું મોં સિવાઈ ગયું હતું.

સંધ્યાની રૂંઝ્યું રમવા માંડી ત્યારે વિરડીમાંથી નેસડે પાછો ફરતો કોઈ જુવાન ગોવાળ દર્દનાક અવાજે ગાતો હતો :

તોળીરાણી તમે રે ચંપો ને અમે કેળ્ય…
એકી રે ક્યારામાં દોનું રોપિયાં જી…

બકુ અગાઉની મલ્લીનાથીનું સાંધણ કરતાં પોકારી ઊઠ્યો : ‘બ્યૂટિફુલ! ગ્રાન્ડ! સુપર્બ!’

[‘ચંપો ને કેળ’]

કમાઉ દીકરો

ભેંસ ગાભણી હતી ત્યારથી જ ગલાશેઠે અઘરણિયાત વહુની જેમ એની ચાકરી કરવા માંડી હતી. શેઠને તો ઘરનાં જ ખેતરવાડી રહ્યાં એટલે ઘાસ કે નીરણ–પૂળાની તો ખેંચ ન જ હોય, પણ ઓછામાં પૂરું ખેડુસાઈ વેપારધંધો હોવાથી કપાસિયાની કમી ન હતી, વળી, ગલાશેઠને મૂળથી જ ઢોરઢાંખર ઉપર બહુ ભાવ. આ ભેંસને તો તેમણે હથેળી ઉપર જ રાખી હતી, પણ જ્યારે ભેંસ વિયાણી અને પાડીની આશા રાખી હતી, ત્યાં પાડો આવ્યો ત્યારે ગલાશેઠ સિવાયનાં સૌ માણસો નિરાશ થયાં. શેઠનેય ઘડીભર લાગ્યું તો ખરું કે આ તો દવરામણનો સવા રૂપિયો પણ માથે પડ્યો. પણ શેઠ ગમે તેવા તોય મોટા માણસ, અને એમનાં મન પણ મોટાં, એટલે પાડીને બદલે પાડો આવતાં એમણે બહુ વિમાસણ ન અનુભવી.

ગામલોકોએ તો માંડી મેલ્યું હતું કે, આ વણમાગ્યા અણગમતા પાડાને શેઠ પાંજરાપોળ ભેગો કરી દેશે, પણ વાણિયા માણસની વાત થાય? ગમે તેવી તોય ધર્મી જાત રહી. ગલાશેઠ તો કહે, ‘પાડાને મારે પાંજરાપોળને ખીલે નથી બંધાવવો. ભલે મારી કોડમાં જ બે કોળી રાડાં ચાવે. સૌ પોતપોતાનું લખાવીને જ આવે છે, કીડીને કણ ને હાથીને મણ દેવાવાળો આ પાડાના પેટનુંય મને દઈ રહેશે.’

‘પાડો તો લીલાંછમ રાડાં ને માથે બોઘરું બોઘરું છાસ પીને વર્ષની આખરે તો ક્યાંય વધી ગયો. તોય શેઠે તો કીધું કે, મારે એને પાંજરાપોળ નથી મોકલવો. એમાં અમારા ઘરની આબરૂ શી? ભલે મારા વાડામાં ભારો સાંઠા બગાડે, અમને ભગવાન દઈ રહેશે.’

પણ ન–દૂઝણિયાત ઢોરનું પાટું ખમી ખમીને કેટલાક દી ખમાય? પાડો મોટો થતો ગયો તેમ તેમ એનો આહાર પણ વધતો ગયો. સાંજ-સવાર ચાર-ચાર કોળી રાડાં પણ હવે એને ઓછાં પડવા લાગ્યાં. તુરત શેઠની આંખ ઊઘડી.

એક સવારે પાડાને પાંજરાપોળ મૂકવા જવા સારુ ગલાશેઠ પાદર થઈને નીકળ્યા. લખૂડો ગોવાળ પણ એક ખડાયાને ડચકારતો ડચકારતો પડખેથી પસાર થયો. ખડાયું હજી હતું તો નાનકડું, પણ જોયું હોય તો પહેલા વેતરવાળી ભગરી ભેંસ જેવું જ લાગે. રંગરૂપે પણ એવું જ. ચારેય પગ ને મોં ઉપર ધોળાંફૂલ ચકરડાં ને કપાળ વચ્ચોવચ્ચ મજાની ટીલડી. આંખ કાળી બોઝ જેવી, ને ચામડીની રુવાંટી તો મુલાયમ મખમલની જ જોઈ લ્યો! ડિલ આખું જાણે કે રૂના પોલથી જ ભર્યું છે ને હાડકું તો ક્યાંય વાપર્યું જ નથી એવું પોચું પોચું ગાભા જેવું. ભેંસ એક તો ભરાઉ ડિલવાળી ને એમાં પાછું ચડતું લોહી, એટલે આંચળ પણ ખોબામાં ન સમાય એવાં. એને જોઈને પાડાના પગમાં તો કોકે મણ મણ સીસાના ઢાળિયા ઢાળી દીધા હોય એમ એ રણકીને ઊભો રહ્યો. લખૂડાએ પાડાને ડચકારા કરી જોયા, પણ સાંભળે જ કોણ? પૂંછડું ઊંબેળ્યું, પણ ખસે એ જ બીજા!

લખૂડો શેઠના પાડાને કહે : ‘એલા શરમ વગરના! નકટા! નાગા, હાલતો થા હાલતો. જરાય લાજતો નથી?’

પણ પાડો તો તસુયે ખસે જ નહીં ને!

લખૂડે ફરી પાડાને બેચાર ગાળો સંભળાવી અને પોતાનો પરોણો પાડાની પીઠ ઉપર સબોડ્યો, પણ પાડો ફરીથી રણકીને ખડાયા સામો ઊભો થઈ રહ્યો.

લખૂડો તો પ્રાણીઓનો પરખંદો આદમી એટલે આ પાડાનું પોત તુરત પારખી ગયો. ગલાશેઠને કહે : ‘શેઠ, આ પાડાને હવે પાંજરાપોળ મોકલવો રહેવા દિયો. ભલે મારે વાડે મોટો થાય. સામટું ખાડું બાંધ્યું છે એમાં આનો ખીલો એક વધારે.’

‘તું એને શું કરીશ?’ શેઠે પૂછ્યું.

‘હું એને ખવરાવી–પિવરાવી મોટો કરીશ. મારે આમેય ભેંસું દવરાવવા સારુ મૂંઝાવું પડે છે એ મૂંઝવણ તો ટળશે. આજે ઠીક જોગેજોગ જડી ગ્યો, બાપલા!’

શેઠે તો તરત દાન અને મહાપુણ્ય કરીને ‘જા, તું કમાઈ ખા!’ કહેતાં પાડો લખૂડાને આપી દીધો.

‘કમાવાની તો કોને ખબર છે? કે દી મોટો થાય ને ગામ એની પાસે ભેંસું દવરાવે ને મને રૂપિયારોડો મળતો થાય? પણ હમણાં તો મારે હાથ હાથની કાતરિયુંવાળાં મોંઘાંપાડાં રાડાં એને નીરવાનાં જ ને?’

ગલાશેઠને એક કાંકરે બે પક્ષી મારવાનું પુણ્ય મળતું હતું. આમેય પાડાને પાંજરાપોળમાં મૂકવા તો બહાર કાઢ્યો હતો. લખૂડા ગોવાળને આપવાથી એ ગામમાં ને ગામમાં પોતાની નજર આગળ રહેતો હતો; એટલું જ નહિ, પોતાના જેવા મોટા માણસને ઘરેથી ઢોર મહાજનવાડે મુકાય એ નીચાજોણામાંથીય ઊગરી જવાતું હતું. પણ પોતાની એ મિલકતમાંથી જતે દિવસે લખૂડો દવરામણનો ધંધો કરીને માલેતુજાર બની જાય એ વસ્તુ ગલાશેઠના વેપાર ગળા માટે ગળવી મુશ્કેલ હતી. તેમણે તુરત પાડાના વેચાણ માટે કિંમત આંકવા માંડી.

‘દવરામણના પૈસા આવે તેમાંથી મને કેટલું જડે?’

લખૂડો વેપારી નહોતો. એને એ કળાની ગતાગમ પણ નહોતી. એણે તો સીધો ને સટ જવાબ આપ્યો : ‘દવરામણનાં અડધાં ફદિયાં તમારાં ને બાકીનાં અડધાં મારાં; પછી?’

શેઠે સોદો કબૂલ રાખ્યો.

લખૂડો ઢોરઢાંખરનો હોશિયાર પારખુ રહ્યો એટલે ગલાશેઠના પાડાનાં લખણ વરતી ગયો. એણે તો પાડાને સારી પેઠે ખવરાવી–પીવરાવીને સાંઢ જેવો કરવા માંડ્યો. પોતાને બાળપણથી જ ઢોર ઉપર અનર્ગળ પ્રેમ હતો. બાપીકા સાઠ ભેંસના ખાડા વચ્ચે જ પોતે નાનેથી મોટો થયેલો. પશુઓને તે પોતાનાં આપ્તજનો ગણતો. એમાં, ગયે વર્ષે પોતાનો જુવાનજોધ દીકરો રાણો બે દિવસના ઊલટી–ઝાડામાં ફટાકિયાની જેમ ફૂટી ગયો ત્યારથી એનું દિલ ભાંગી ગયું હતું. જ્યારથી ગલાશેઠનો પાડો આંગણે બાંધ્યો ત્યારથી લખૂડાને એમાં પોતાના મૃત પુત્ર રાણાનો અણસાર કળાતો હતો. એક દિવસ નીરણ–પૂળો કરી રહ્યા પછી એને કાળીભમ્મર રુવાંટી ભરેલ છાતીવાળો રાણો સાંભળી આવ્યો ત્યારે એનું કઠણ હૈયું પણ હાથ ન રહી શક્યું. ‘આજે એ જીવતો હોત તો મને ઘડપણમાં રોટલો તો કામી દેત ને!’ પણ માથે વીંટેલ પનિયાના છેડા વતી આંખ લૂછીને વિચાર્યું, ‘કાંઈ નહિ. આ સામે ખીલે બાંધ્યો ઈ મારો રાણો જ છે ને? કાલ સવારે વધીને મોટો થઈને ભેંસું દવવા માંડશે તયેં તો મૂળાનાં પતીકાં જેવા કલદારથી મારો ખોબો ભરી દેશે.’

અને તે ઘડીએ જ લખૂડાએ શેઠના પાડાનું નામ ‘રાણો’ પાડી દીધું.

રાણો તો લખૂડાના હાથની ચાકરી પામતાં કોઈ લક્ષાધિપતિને ઘેર સાત ખોટનો દીકરો ઊછરે એમ ઊછરવા લાગ્યો. દિવસને જાતાં કાંઈ વાર લાગે છે? થોડાક મહિનામાં તો રાણો જુવાનીમાં આવી ગયો. મોંનો આખો ‘સીનો’ બદલી ગયો. આંખમાં નવી ચમક આવી ગઈ. અંગેઅંગ ફાટવા લાગ્યું. લખૂડાના અનુભવી કાન રાણાનો નવો રણકો વરતી ગયા. બીજે જ દિવસે લખૂડો બાવળની ગાંઠ કાપી આવ્યો, ને સુતાર પાસે જઈને થાંભલા જેવો જાડો ને ભોંયમાં હાથ એક સમાય એવો મજબૂત ખીલો ઘડાવ્યો. રાણાને હવે પછી એ ખીલે બાંધવા માંડ્યો.

પણ અંતે તો રાણો ગલાશેઠની ભેંસને પેટે એક કાઠી આપાના ઘરઘરાવ પાડાના દવરામણથી અવતર્યો હતો. એની દાઢમાં શેઠની કોઠીના કણ ભર્યા હતા. એનામાં સંસ્કાર પણ શેઠના જ હતા. નાનપણમાં શેઠના ઘરનાં કપાસિયાં, રાડાં, અડદ, મગનાં કોરમાં ને માખણસોતી છાશ પી–પીને મોટો થયો હતો. એમાં વળી લખૂડા જેવા ગોવાળ બાપની ચાકરી પામ્યો; પછી કાંઈ બાકી રહે ખરું? એક દિવસ સૂંડલોએક અડદનું કોરમું ભરડી ગયો અને રાત પડી ન પડી ત્યાં તો ઘેરા, ઘૂંટેલા અવાજે રણકવા માંડ્યો. લખૂડો ખાટલામાં સૂતો હતો ત્યાંથી સફાળો ઊઠીને રાણા પાસે આવ્યો અને નવો ખોડેલો બાવળિયો ખીલો હલબલાવી જોયો, પણ ચસ ન દીધો ત્યારે એને નિરાંત વળી. રાણાની ડોકમાં પહેરાવેલી સાંકળમાં એક કડી ઊંચી ચડાવીને લખૂડો બીતો બીતો જઈને ખાટલામાં પડ્યો.

મધરાતે લઘૂડો ફરી જાગી ગયો. રાણાનો આવો જોરદાર રણકો તો એણે પોતાના આવડા લાંબા આયાખામાં કોઈ દિવસ સાંભળ્યો નહોતો. ડાંગ કે પછેડી કાંઈ પણ ભેગું લીધા વિના એ દોડતોકને જોવા ગયો તો ખીલે રાણો તો નહોતો, પણ નવોનકોર ખીલોય મૂળમાંથી ઊખડી ગયેલ જોયો. ટોલ્લે પડેલ મેરાયાની વાટ ઊંચી ચડાવીને અડખેપડખે નજર કરી તો સામે ખૂણે બાંધેલ એક ખડાયાના વાંસ હારે રાણો પોતાનો વાંસો ઘસે છે! ડોકમાં રુંડમાળ જેવી લઠ્ઠ સાંકળ ને છેડે ધૂળ–ઢેફાં સોતો ભોંયમાંથી ઉખેડી કાઢેલ બાવળિયો–ખીલો લટકે છે! લખૂડાનો જીવ ઊડી ગયો. પણ આવે ટાણે બીને બેઠાં રહ્યે કામ થાય? લખૂડાએ એની આવડી આવરદામાં ભલભલા પાડાઓને હથેળીમાં રમાડી નાખ્યા હતા. ઝટ ઝટ એણે તો પડખેને ખીલેથી એક વાછડી છોડી મૂકી. રાણાને ખબર પણ ન પડે એવી રીતે એની સાંકળમાંથી ખીલો છુટ્ટો કરી, નવે ખીલે એનો ગાળિયો પરોવી દીધો ને થોડીક વાર પછી ખડાયાને એની જગ્યાએથી છોડીને પડખેના એકઢાળિયામાં બાંધી આવ્યો. પણ એથી તો રાણાના રણકા ને છાકોટા વધતા જ ગયા. તરત લખૂડો ચેતી ગયો. અને રાણાની સાંકળ હળવેકથી છોડીને ઓશરીના તોતિંગ થાંભલા ફરતી બાંધી દીધી. હવે રાણો કાંઈક શાંત થયો.

આ બનાવ ઉપરથી લખૂડો ચેતી ગયો કે, હવે રાણાનું નાક વીંધવાનો અને નાકર પહેરાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. નાકર નાખ્યા વિના આ જનાવર હવે હાથ નહિ રહે. બીજું બધું તો ઠીક, પણ કાળચોઘડિયે કોઈ માણસને શિંગડું ઉલાળીને ભોંય ભેગો કરી દેશે તો જાતે જનમારે મારે કપાળે કાળી ટીલી ચોટશે.

રાણાની આંખ બદલાતી જતી હતી. લખૂડાએ એના પગમાં મોટો તોડો નાખ્યો હતો અને નાકમાં નાકર પહેરાવી હતી એટલે એ કાંઈકેય હાથ રહેતો હતો. બાકી તો ખાઈ–પીને રાણો એવો તો મસ્તાન થયો હતો અને ફાટફાટ થતાં અંગોને લીધે આંખમાંથી એટલું ઝેર વરસતું હતું કે કોની મજાલ છે કે આંખ સામે આંખ પણ મેળવી શકે?

હવે રાણો સાવ તૈયાર થઈ ગયો હતો. લખૂડાને થયું કે ખવરાવી- પીવરાવીને મોટો કરેલ દીકરો હવે બે પૈસા કમાતો થાય તો સારું; કારણ કે, હવે તો રાણો ફાટીને ધુમાડે ગયો હતો. વાડામાંથી બહાર તો કાઢ્યો નહોતો જાતો. વળી, હમણાં હમણાં તો એનો આહાર પણ બેહદ વધી ગયો હતો. એટલું વળી સારું હતું કે ગલાશેઠે ભવિષ્યની કમાણીના લોભે, પોતાની વાડીમાંથી રાણા માટે લીલું વાઢી જવાની લખૂડાને છૂટ આપી હતી. ગલાશેઠનું મફત મળતું લીલું ખાઈને રાણાનું જે લોહી જામ્યું એથી ગામ આખું તો ઠીક, પણ લખૂડો પોતે પણ હવે તો બીવા લાગ્યો હતો. એના છાકોટા સાંભળીને લખૂડાને દહેશત લાગતી કે કોક દિવસ રાણાની આંખ ફરકશે તો મારાં તો સોયે વરસ એક ઘડીમાં પૂરાં કરી નાખશે. અગમચેતી વાપરીને એણે રાણાના નાકની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી રાખવાનું શરૂ કર્યું હતું, પણ આમ દિવસ આખો હાથીની જેમ બાંધી રાખવાનું અને સાંજ પડતે અધમણ કડબનો બુકરડો બોલાવી દેવાનું તે કેટલાક દિવસ પોસાય? લખૂડાને થયું કે હવે ભેંસો દવરાવવી શરૂ કરીએ તો સાંજ પડ્યે રૂપિયારોડાનું દનિયું પડવા માંડે.

લખૂડાએ ગામમાં વાત વહેતી મૂકી કે મારા રાણા પાસે ભેંસ દવરાવવી હોય તો રૂપિયો બેસશે; પણ ગલાશેઠે એ કબૂલ ન કર્યું. તેમણે બે રૂપિયા ભાવ બાંધવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

ગલાશેઠનો ભાવ બીજા ગોવાળોના ભાવ કરતાં બમણો હતો. પડખેના જ ગામમાં એક કાઠી આપા ફક્ત એક રૂપિયામાં ભેંસ દવરાવી દેતા પણ એ આપાના પાડાને ચાકરી જોઈએ તેવી નહોતી મળતી, એટલે ડિલમાં એ રાણા કરતાં બહુ નબળો હતો. પરિણામે ગલાશેઠે સૂચવેલો લખૂડાનો બે રૂપિયાનો ભાવ લોકોને બહુ આકરો ન લાગ્યો. આથી આપાનો વેપાર કાંઈક અંશે તૂટવા લાગ્યો અને લખૂડાની ઘરાકી જામવા માંડી.

ધીમે ધીમે રાણાની ખ્યાતિ ગામના સીમાડા વટાવીને પરગામે પહોંચી. હટાણા માટે આવરોજાવરો કરનારાઓએ લખૂડાનાં અને રાણાનાં બે–મોંએ વખાણ કરવા માંડ્યાં. તે દરમ્યાન ગામમાં દવરાવેલી ભેંસો વિયાવા માંડી હતી. એમના પાડી–પાડરડાં બતાવીને લખૂડો તેમજ ગલાશેઠ રાણાની વધારે જાહેરાત કરતા.

લખૂડાની મૂઠી રૂપિયાથી ભરાવા લાગી. જોકે, કુલ આવકમાંથી અડધોઅડધ તો ગલાશેઠ વગર મહેનતે ઉપાડી જતા, અને બાકી વધતી રકમમાંથી લખૂડાને રાણાના ખાણ માટે રોજિંદું ખરચ થતું, છતાં રાણાનો ભાવ બમણો રાખ્યો હતો એટલે બચત સારા પ્રમાણમાં થઈ શકી.

પાંચેક વીસુ રૂપિયા ભેગા થયા એટલે લખૂડાએ વાડામાં ગયે ચોમાસે પડી ગયેલી વંડી ફરી ચણી લીધી. વરસાદ–પાણી ટાણે નીરણ–પૂળો ભરવા માટે આટલા દિવસ મૂંઝાવું પડતું હતું, તે હવે ફળિયામાં એક ખૂણે કાચું ચણતર કરીને માથે સાંઠી છાંઈ દીધી. લખૂડાએ પોતાની ડાંગને છેડે પિત્તળનાં ખોભળાં પણ જડાવ્યાં, અને છતાં જ્યારે રૂપિયા વધ્યા ત્યારે એણે રાણાના પગમાં રૂપાનો તોડો પહેરાવ્યો અને સ્મૃતિપટ ઉપર મૃતપુત્રના ચિત્રની રહીસહી રેખાઓ સાથે આ નવા પુત્રની રેખાકૃતિની ઘડ બેસારવા માંડી.

લખૂડાની આ આબાદી ગલાશેઠ જીરવી ન શક્યા. તેમને થયું કે રાણાની કમાણીમાંથી પોતાને મળવું જોઈએ તેટલું વળતર નથી મળતું. વળી, રાણાની વધતી જતી શાખને લીધે તેમની વેપારી બુદ્ધિએ ભાવ વધારવાનું સુઝાડ્યું. લખૂડાને તેમણે બેને બદલે અઢી રૂપિયા ભાવ રાખવાની ફરજ પાડી, છતાં ભરતામાં જ ભરાય એ કોઈ અણલખ્યા નિયમને આધારે કે પછી લખૂડાના સદ્ભાગ્યે, રાણાની કમાણી ઘટવાને બદલે ઉત્તરોત્તર વધતી ચાલી. વધેલા ભાવ નહિ ગણકારતાં, અડખેપડખેનાં ગામડાં–ગોઠડાંમાંથીય માણસો પોતાની ભેંસો લઈને લખૂડા પાસે આવવા માંડ્યા.

લખૂડો જીવનની ધન્યતા અનુભવી રહ્યો. રાણા ઉપર – એક દિવસ મહાજનવાડે પુરાવા જતાં એક અનાથ પાડરડા ઉપર – પોતે લીધેલી મહેનત લેખે લાગી હતી. પોતાના પુત્ર રાણાને પણ એની મા સુવાવડમાંથી જ મા-વિહોણો કરીને ચાલી નીકળી હતી. લખૂડાએ એ બાળકનાં બાળોતિયાં ધોઈને એની માનું સ્થાન લીધું હતું. નમાયા છોકરાને પોતે વીસ વર્ષનો જુવાનજોધ બનાવ્યો, પણ અદેખું કોગળિયું એની જુવાની ન સાંખી શક્યું. લખૂડાના પિતૃવાત્સલ્યની અભંગ ધારા નીચે પુત્રની જગ્યાએ આ પ્રાણી આવીને ઊભું અને આંખ ઉઘાડતાં વારમાં તો એણે પુત્રની ખોટ વિસારે પાડી દીધી. આજે આ કમાઉ દીકરાએ એને પાંચ પૈસાનો ધણી બનાવ્યો હતો અને જાતી જિંદગીએ સુખનો રોટલો અપાવ્યો હતો.

તે દિવસે સનાળીના ગામપટેલ પંડે જ પોતાની ભગરી ભેંસ લઈને રાણા પાસે દવરાવવા આવ્યા ત્યારે લખૂડાના હર્ષનો પાર ન રહ્યો. ગલાશેઠને ખબર પડી ત્યારે તેમને પણ આનંદ થયો, પણ તેમનો આનંદ લખૂડાના આનંદથી જુદી જાતનો હતો. તેમને થયું કે ગામપટેલ જેવા ખમતીધર માણસ પાસેથી પાવલું–આઠ આના વધારે મળે તો સારું! પટેલ તેમની ભેંસ સાથે પાદરની એક હોટલ પાસે ઊભા હતા. તેમણે લખૂડાને કહેવરાવ્યું એટલે લખૂડો તો રાણાને દોરતો, કોઈ શહેનશાહી મલપતી ચાલે આવ્યો. પટેલની ભેંસ અવેડા પાસે ઊભી રાખી હતી, એટલે રાણો તો સીધો એ તરફ જ દોડવા જતો હતોપણ લખૂડાએ ચેતી જઈને એની નાકર પગના તોડા સાથે બાંધી દીધી. તુરત રાણો સાવ સોજો થઈને ઊભો રહ્યો. ન તો એ ડગલું આગળ ચાલી શકે, ન એક તસુ પાછો હઠી શકે. રાણાની નાકર બંધાયા પછી જ બીકણ છોકરાં ઓરાં આવવાની હિંમત કરી શક્યાં; કારણ કે આમ આડે દિવસેય રાણાને છુટ્ટી નાકરે આડા ઊતરવાનું જોખમ કોઈ ન ખેડતું, ત્યાં તો આવા દવરાવવા ટાણે – જ્યારે હાથણી જેવી ભેંસ નજર સામે ઊભી હોય ત્યારે – રાણાની આંખ સામે મીટ માંડવાની પણ કોની છાતી ચાલે?

સૌની ધારણા એવી હતી કે વહેલામાં વહેલી રોંઢા ટાણે ભેંસ દવરાવાશે, અને બન્યું પણ એમ જ. રોંઢા નમતાં રાણો બરોબર તૈયાર થઈ ગયો હતો.

ભગરી પણ ઠેકાણે આવી ગઈ હતી. લખૂડો ખુશમિજાજ હતો. ગામપટેલ આવતી સાલ થનાર દૂઝણાના દિવાસ્વપ્નમાં રમતા હતા.

ઓચિંતા જ ગલાશેઠ આવી ચઢ્યા અને લખૂડાને અને ભગરીના ધણી ગામપટેલને કહી ગયા કે દવરામણના અઢીને બદલે ત્રણ રૂપિયા પડશે.

ભાવ સાંભળીને ગામપટેલને ટાઢ વાઈ ગઈ. લખૂડાને પણ ગલાશેઠની આ કંજૂસાઈ પ્રત્યે અણગમો ઊપજ્યો.

ગામપટેલ અને ગલાશેઠ વચ્ચે બહુ રકઝક ચાલી તે દરમ્યાન ગામના કેટલાક વિઘ્નસંતોષીઓ આવીને પટેલના કાનમાં ફૂંકી મારી ગયા.

ગામપટેલનું મન ઢચુપચુ થવા લાગ્યું. આઠ આના વધારે આપતાં તેમનો જીવ કચવાવા લાગ્યો.

રાણો હવે લખૂડાના હાથમાંથી રાશ છોડાવતો હતો. ગામનાં માણસોએ ફરીથી પટેલના કાનમાં હોઠ ફફડાવ્યા. પટેલે છેવટનો નિર્ણય જણાવ્યો : ‘શેઠ, તમારો આવો આકરો ભાવ તો અમને નહિ પોસાય. જોઈએ તો અઢી રૂપિયા આપું.’

‘અરે, ત્રણ રૂપિયાની માથે આનો એક લટકાનો આપવો પડશે. સાત વાર ગરજ હોય તો આવો ને!’ ગલાશેઠે તુમાખીમાં કહ્યું.

રાણાનું જોર વધતું જતું હતું. લખૂડાએ સમો પારખીને ગલાશેઠને વાર્યા : ‘શેઠ, પાવલું–આઠ આના ભલે ઓછા આપે, રાણા સામું તો જરાક જુવો!’

ગલાશેઠે કહ્યું : ‘ના, ના, એક પૈ ઓછી નહિ થાય.’

પટેલે કહ્યું : ‘તો મારે પાછું જવું પડશે!’

‘તો રસ્તો પાધરો પડ્યો છે!’ ગલાશેઠ બોલ્યા. ગામલોકોએ પટેલને સાનમાં સમજાવ્યા.

પટેલે છેવટનું જણાવી દીધું : ‘અમારે તમારા રાણા વિના અડ્યું નથી રહેવાનું. તમે ને તમારો રાણો રહો તમારે ઘેર. અમે ભલા ને અમારી ભેંસ ભલી. તેરેકુ માંગન બહોત તો મેરેકુ ભૂપ અનેક.’

રાણો હવે હાથ નહોતો રહેતો. લખૂડાએ ગલાશેઠને સમજાવ્યા, ‘શેઠ, આઠ આનરડીના લોભમાં પડો મા, ને આ જાનવરની આંખ સામે જરાક નજર કરો.’

ગલાશેઠ તાડૂક્યા : ‘હવે જોઈ, જોઈ એની આંખ! એમ આંખ જોઈને બી જઈએ તો તો રહેવાય કેમ? બાંધી દે એની નાકર તોડા હારે.’

શેઠનો હુકમ કબૂલ કરી, અનિચ્છા છતાં લખૂડો રાણાની નાકર એના તોડામાં ભરાવવા જતો હતો એ વખતે ચબૂતરે બેઠેલાં બધાં માણસોએ બૂમો મારીને લખૂડાને વાર્યો : ‘એલા, રે’વા દે, રે’વા દે! નાકર બાંધવી રે’વા દે, હો! રાણિયાની આંખ્ય ફરી ગઈ છે. હવે ઈ ઝાલ્યો નહિ રહે.’

અને નાકરની કડી ભરાવીને લખૂડો હજી ઊભો થવા જાય છે ત્યાં જ રાણો વીફર્યો. એક છાકોટા સાથે એણે માથું હવામાં વીંઝ્યું, અને નાકનાં ફોરણાનું જાડું ચામડું ચિરાઈ ગયું. નાકરની કડી તોડા સાથે જ પડી રહી અને રાણાના નાકમાંથી લોહીનો દરેડો છૂટ્યો; પણ અતૃપ્તિના દુઃખ આગળ આ નસકોરીની વેદના શા હિસાબમાં? રાણાએ વીફરીને લખૂડા સામે શિંગડાં ઉગામ્યાં. લખૂડો લાગ ચુકાવીને દોડ્યો.

અડખેપડખેનાં માણસો તો ક્યારનાં ચેતી જઈને ચબૂતરે ચડી ગયાં હતાં. ગલાશેઠ અને ગામપટેલ વગેરે લોકો હોટલમાં પેસી ગયા હતા.

લખૂડો મુઠ્ઠી વાળીને દોડ્યો. જીવ બચાવવા સારુ વીરડીમાં પડેલા ધણમાં ઘૂસી ગયો. ડોબાં આડે સંતાઈ જવાની બહુ મથામણ કરી પણ ફાવ્યો નહિ, કારણ કે આજે રાણાનો વિફરાટ જુદી જ જાતનો હતો. એણે ધારી નેમથી લખૂડાનો પીછો પકડ્યો. લખૂડો આડેધડ દોડવા લાગ્યો. એને આશા હતી કે ક્યાંક ઝાડની ઓથે ઊભીને રાણાની નેમ ચૂકવી દઈશ, પણ એમાંય એ નિષ્ફળ નીવડ્યો.

આટલી વારમાં તો બધેય રીડિયારમણ થઈ ગઈ હતી, ‘એલાવ ભાગજો! ભાગજો! રાણિયો ગાંડો થયો છે.’ ચારે કોરથી બૂમો સંભળાતી હતી. લખૂડાના હોશકોશ ઊડી ગયા હતા. આઘે આઘે ડોબા ચારતાં છોકરાંઓએ રાણાને જ્યાંત્યાં શિંગડાં ઘસતો ને છાકોટા નાખીને દોડતો જોયો એટલે સૌ ચપોચપ પીપળ ઉપર ચઢી ગયાં. પણ કમભાગ્યે લખૂડાને તો એવું કોઈ ઝાડઝાંખરું પણ વેંતમાં નહોતું આવતું. એની મતિ મૂંઝાણી હતી. ડૂબતા માણસના તણખલાની જેમ એણે પોતાનો ફેંટો રાણાના રસ્તા આડે નાખીને એને ભૂલવવા કરી જોયું, પણ ફેંટાને તો રાણાએ શિંગડે ચડાવી લીધો અને ફેંટાનો લાલચટક રંગ જ કેમ જાણે લખૂડાનો આખરી અંજામ લાવવાનો હોય એમ બમણા વેગ અને ક્રોધથી રાણો લખુડાની પાછળ પડ્યો.

દોડી દોડીને લખૂડાને હાંફ ચડ્યો હતો. મોઢે જાણે કે લોટ ઊડતો હતો. જીભ સુકાતી હતી. ગળે શોષ પડતો હતો. છાતી ધડક ધડક ધબકારા મારતી હતી. પેટમાં જાણે કે લાય લાગી હતી. કપાળ ઉપર પરસેવાનાં મોતિયાં બાઝ્યાં હતાં. આવી સ્થિતિમાં એ રાણાથી છટકવા આડેધડ દોડ્યે ગયો.

હવે લખૂડો થાક્યો હતો. આજે ફરી બેઠેલો રાણો મને નહિ જ મૂકે એવી ખાતરી થતાં ટાંટિયા ભાંગી ગયા. ચારેકોર નજર ફેરવી પણ ક્યાંય ઓથ જડે એવું ન લાગ્યું. ભાંગેલ હૃદયે પણ એ દોડ્યે જ જતો હતો, છતાં, એ હવે આવી રહ્યો હતો. હવે બહુ ઝાઝું દોડાય એમ લાગતું નહોતું. ભવિષ્યમાં દૂર દૂર પણ ઊગરવાનો આરો દેખાતો ન હોય તો પછી માણસને ક્યાં સુધી હૈયારી રહી શકે? લખૂડાએ ફાટી આંખે પાછળ જોયું. રાણો હવે બહુ છેટો નહોતો. લોહીલુહાણ નાખોરી અને શિંગડાંમાં હીરાકશીનો ફેંટો ફરકાવતો એ છંછેડાયેલી નાગણીની જેમ નજીક ને નજીક ઊડતો આવતો હતો.

લખૂડાને દિશાઓ નહોતી સૂઝતી. કાળને અને પોતાને હાથવેંતનું છેટું છે એ હકીકતનું ભાન થતાં એના ગૂડા ભાંગી ગયા અને બાજુ પર ઊભેલ આવળના ઝુંડ આડે સંતાવાથી પોતે રાણાની નજર ચુકાવી શકશે એવી ગણતરીથી આવળ આડે ઢગલો થઈને પડી ગયો.

પણ રાણાની કાળઝાળ આંખોમાંથી લખૂડો પોતાને બચાવી નહોતો શક્યો. ઢગલો થઈને પડ્યા પછી હાંફની ધમણ સહેજ પણ ધીમી પડે એ પહેલાં જ પાંસળાંની કચડાટી બોલાવતો રાણાનો એક હાથીપગ લખૂડાના પાંસળાં ઉપર પડ્યો, અને બીજી જ ક્ષણે લોહીમાંસ સાથે ભળી ગયેલ એ હાડકાંના ભંગાર ટુકડાઓમાં ભાલા જેવું એક અણિયાળું શિંગડું ભોંકાયું અને એક જોરદાર ઝાટકા સાથે, સૂતરની આંટલી બહાર આવતી રહે એમ આંતરડાનું આખું જાળું બહાર ખેંચાઈ આવ્યું.

આવળના એ ખાબોચિયામાં લખૂડાના ઊના ઊના લોહીનું જે પાટોડું ભરાણું એમાં રાણાએ ખદખદતો પેશાબ કરીને બધું સમથળ કરી નાખ્યું.

[‘ઘૂઘવતાં પૂર’]

XVII

સુરેશ જોષી

થીગડું

પશ્ચિમમાં ક્ષિતિજ પર વાદળાં છવાયેલાં હતાં તેથી આથમવા આવેલા સૂરજની રતૂમડી આભા દેખાતી નહોતી; સહેજ વાદળ આછાં હતાં ત્યાંથી રતાશની નાની-શી લકીર ઘડીભર દેખાઈ ન દેખાઈ ને છવાતા જતા અંધારામાં અલોપ થઈ ગઈ; જાણે કોઈ નાગણે બટકું ભરી અંધારના ઝેરની કોથળી ઠાલવી દીધી. એ ઠલવાયેલો અન્ધકાર પ્રભાશંકરને પણ ચારે બાજુથી ઘેરી વળ્યો.

પ્રભાશંકરે ગોખલામાંથી પાનની ચમચી લીધી. એ ખોલીને આંખો ઝીણી કરીને જોયું તો અંદર ચીમળાઈ ગયેલું અર્ધું જ પાન હતું. બે દિવસથી હસમુખને પાન લાવવાનું યાદ કરાવવા છતાં એ ભૂલી જ જતો હતો! પ્રભાશંકરે ખૂબ કાળજીથી અર્ધા પાનના બે ભાગ કર્યા, એમાંનો એક ભાગ સાચવીને ચમચીમાં મૂકી દીધો ને બીજા ટુકડા પર ચૂનોકાથો ચોપડવા લાગ્યા. પાન મોઢામાં મૂક્યું, સાથે તમાકુની ચપટી ભરીને મોઢામાં મૂકી.

બહાર શેરીના દીવાના પ્રકાશનો એક લિસોટો આગલા ઓરડામાં પડતો હતો તેને અજવાળે ખીંટીએ ભેરવેલો કોટ લઈને પહેર્યો, ટોપી માથે મૂકી. ઘૂંટડો પાણી પીને જ બહાર નીકળવાની એમને ટેવ હતી. પારવતી ડોશી જીવતાં હતાં ત્યાં સુધી તો બહાર જવાનો વખત થાય કે તરત પાણીનો પ્યાલો લઈને હાજર રહેતાં. એવી નાનીનાની ઘણી વસ્તુ આ છેલ્લા એક વરસથી એમને જાતે જ કરી લેવી પડતી.

પાણી માટે પ્રભાશંકર પાણિયારા પાસે ગયા ને ઘૂંટડો ગળે ઉતારીને પાછા વળતા હતા ત્યાં એકાએક જાણે કોઈએ પાછળથી એમની કોટની બાંય ઝાલીને એમને રોક્યા. એમનાથી એકાએક પુછાઈ ગયું: શું છે, હસમુખની મા?

નિસ્તબ્ધ અન્ધકારમાં એ પ્રશ્ન રઝળતો થઈ ગયો. પ્રભાશંકર આંખ ઝીણી કરીને અન્ધકારમાં તાકી રહ્યા. તપખીરનો સડાકો લઈને, સહેજ ખોંખારો ખાઈને, ‘મકુ જે’ કહીને, પારવતી ડોશીને વાત કરવાની ટેવ હતી. મોટા દીકરા મણિશંકરના મૃત્યુ પછી પ્રભાશંકર ઘણી વાર અન્યમનસ્ક બની જતા. ત્યારે ઘણુંખરું એમની બાંય ખેંચીને બોલાવવાની પારવતી ડોશીને ટેવ પડી ગઈ હતી. પ્રભાશંકરને યાદ આવ્યું: પરણ્યાને બેએક વરસ થયાં હશે. ત્યારે તો એમનાં ડોસાડોસી ઘરમાં હતાં. જમીને પ્રભાશંકર નોકરીએ જવાની તૈયારીમાં જ હતા. એમની ટેવ મુજબ ઘૂંટડો પાણી પીને રસોડાની બહાર નીકળવા જતા હતા ત્યાં આમ જ કોટની બાંય ખેંચીને એમને ઊભા રાખીને પારવતીએ પોતે માતા થવાની છે તેના શુભ સમાચાર આપ્યા હતા. સંયુક્ત કુટુમ્બમાં મર્યાદા જાળવીને રહેવાનું, બે ઘડી એકાન્ત મેળવીને એકબે શબ્દ બોલવાનું પણ ભાગ્યે જ બનતું, રાતે માબાપને ભાગવત સંભળાવીને પ્રભાશંકર સૂવા જાય ત્યારે પારવતી પથારીને એક ખૂણે, આખા દિવસના કામથી થાકેલી, ઊંઘે ઘેરાતી આંખે, માંડ જાગતી બેઠી હોય. આમેય તે પ્રભાશંકર ચાર શબ્દ બોલવાના હોય ત્યાં એક જ બોલીને કામ ચલાવી લે એવા માણસ.

મરણ આવ્યું તે દિવસે પારવતીએ પણ આમ જ હાથ પકડીને રોકતાં કહેલું: આજે ન જાઓ તો ન ચાલે? પણ પછી તરત જ, પ્રભાશંકર નિત્યનિયમમાં કશો ભંગ પડે તે સાંખી લેતા નહિ તે જાણીને, વાત બદલી નાખીને કહેલું: ના ના, એ તો મને અમથું જ જરા મનમાં એમ થયું … લો, એક ઘૂંટડો પાણી પીને પછી જાઓ.

આથી, બારણાના આગળામાં કોણી આગળથી ફાટેલો કોટ ભેરવાતાં, ઊભા રહી જઈને એકદમ એમનાથી પુછાઈ ગયું: શું છે હસમુખની મા? પણ પેલો તપખીરનો સડાકો ને ‘મકુ જે’નો ટહુકો સંભળાયા નહિ એટલે પ્રભાશંકર એકલા જ બોલવા લાગ્યા: શું છે? કોટ ફાટ્યો છે એમ કહેવું છે ને? તે શું થીગડું મારું? પણ સોયદોરો ક્યાં છે?

પછી થોડી વાર અકળાતા હાથ મસળતા પ્રભાશંકર એમ ને એમ ઊભા જ રહી ગયા. પછી જાણે પારવતીનો નાખુશ થયેલો ચહેરો જોયો હોય તેમ બોલ્યા: પણ તું જ કહે ને, હું શું કરું? વહુને મારાથી વારે વારે કહેવાતું નથી. વારુ, થીગડું મારું છું, પછી છે કાંઈ? ‘થીગડું’ શબ્દ ચારેક વાર ફરી ફરીને બોલ્યા, ને એમને વળી યાદ આવ્યું: એકસાથે ત્રણચાર વરસ નબળાં ગયાં, ઘરખોરડાં આગમાં બળી ગયાં, જમીન તો તસુ સરખીય હતી નહીં. બાપ ઘામોટું કરતા. બહેનોને પરણાવવાની. આથી પંદર વરસની વયથી જ પ્રભાશંકર એક વેપારીની દુકાને તમાકુનાં પડીકાં વાળવા બેસી ગયા. વર્નાક્યુલર ફાઇનલ તો પાસ કરેલી, એટલે પાંચેક વરસ રાહ જોયા પછી આખરે બહુ દૂરના અજાણ્યા ગામમાં પંદર રૂપિયાની, પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષકની, નોકરી મળી ગઈ. ઘરખરચ, બહેનોનાં લગ્ન – આ બધું ઉપાડતાં પાંત્રીસ તો થઈ ગયાં. આખરે પ્રભાશંકરને પરણવાની અનુકૂળતા થઈ. પરણ્યા પછી આણું કરવા સાસરે ગયા ત્યારે પારવતી જોડે જે વાત થઈ તે એમને યાદ આવી. એમણે કહેલું: મારી તો ઉંમર મોટી થઈ, સંસારનો ઢસરડો કરતાં મારો રસ તો બધો સુકાઈ ગયો. તને મારી જોડે ફાવશે?

પારવતીએ એની સખીએ શીખવેલો જવાબ આપ્યો હતો: તમે જ મારે મન બધું છો, પછી મારે બીજા કશાંની શી જરૂર?

પ્રભાશંકરે ઉમેરેલું: પણ અમારા ઘરમાં તો એક સાંધીએ ત્યાં તેર તૂટે એવો ઘાટ છે. સંસાર ભોગવવા કરતાં થીગડાં મારવાનું જ કામ તારે કરવું પડશે!

પારવતીએ ઊલટભેર કહેલું: વારુ, તમે કહેશો તેટલાં થીગડાં મારી આપીશ. થીગડાં મારતાં હું નહિ થાકું.

પણ આજે એ ક્યાં છે? એય આખરે થાકી જ ને!

દેવ આગળ દીવો કરવા ને ફાનસ સળગાવવા પ્રભાશંકરે દીવાસળી શોધી, પણ જડી નહીં, પણ દીવાસળી શોધતાં એક દાબડામાંથી સોયદોરો જડ્યાં. એ લઈને પ્રભાશંકર ઓટલે ગયા. શેરીના દીવાને અજવાળે એમણે કેટલું થીગડું મારવું પડશે તેનો અંદાજ કાઢી લીધો. પોતાની બેસવાની ગાદી નીચે સંઘરેલાં ગાભાચીંથરાંમાંથી માપસરનો એક ટુકડો કાઢ્યો. એનો રંગ કોટના રંગને મળતો નહોતો આવતો. પણ એવું કપડું ક્યાંથી લાવવું? આ કોટનેય હસમુખ જેટલાં વરસ થયાં. મિલિટરીના સસ્તે ભાવે કાઢી નાખેલાં કપડાંમાંથી મણિશંકર એ લઈ આવેલો.

દીવાને અજવાળે પ્રભાશંકરે, આંખ ઠેરવીને, સોયમાં દોરો પરોવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. દોરીને થૂંકથી ભીની કરીને છેડે વળ ચઢાવ્યો, ઘણા પ્રયત્નો કર્યા પણ સોયનું નાકું દેખાય તો ને!

એટલામાં શેરીના દીવા આગળ રમતા એક કિશોરની એ તરફ નજર ગઈ. થોડી વાર સુધી તો એણે પ્રભાશંકરના નિષ્ફળ પ્રયત્નોને કુતૂહલથી જોયા કર્યા. પછી એ પાસે આવીને બેઠો અને ભીંતના પોપડા ઊખેડતો પ્રભાશંકરના પ્રયત્નોને જોઈ રહ્યો.

પ્રભાશંકરનું એના તરફ ધ્યાન ગયું એટલે એમણે કહ્યું: ‘કોણ છો બેટા? દયાશંકરનો મનુ કે?’ પેલા કિશોરે કહ્યું: ‘હા, દાદા.’

કિશોરના માનવાચક સમ્બોધનથી પ્રોત્સાહન પામીને પ્રભાશંકરે કહ્યું: ‘ભાઈ, મને જરા આ સોયમાં દોરો પરોવી આપ ને!’

મનુએ કહ્યું: ‘દાદા, એક શરત. તમારે વાર્તા કહેવી પડશે.’

પ્રભાશંકર હસીને બોલ્યા: ‘વાતો તો તારાં દાદીને કહેતાં આવડતી, હું તો…’

એમને વચ્ચેથી જ અટકાવીને મનુ બોલ્યો: ‘ના દાદા, એમ બહાનું કાઢો તે નહિ ચાલે, દાદીએ તમને તો ઘણી બધી વાતો સંભળાવી હશે. એમાંથી એક તો કહો.’

પ્રભાશંકર હાર્યા. એમણે કહ્યું: વારુ, તું દોરો પરોવી આપ, એટલે વાર્તા કહું.

મનુએ ઝટ દોરો પરોવી આપ્યો. પ્રભાશંકરે પેલા કપડાનો ટુકડો જોડીને જેવા સૂઝે તેવા બખિયા ભરવા માંડ્યા. મનુ પાસે સરીને કુતૂહલથી વિસ્ફારિત નેત્રે એમની પાસે બેઠો.

પ્રભાશંકરે વાર્તા શરૂ કરી: ઘણાં ઘણાં વરસ પહેલાંની વાત છે…

મનુએ પૂછ્યું: ‘ કેટલાં? સો, બસો…’

પ્રભાશંકરે કહ્યું: ‘ના, હજારેક વરસ પહેલાંની વાત છે. ત્યારે એક રાજા હતો. એને એક રાજકુમાર. એનું નામ ચિરાયુ. બાળપણથી જ એ ભારે ફૂટડો. જે એને જુએ તે એના પર વારી જાય. એ મોટો થતો ગયો તેમ વધારે ને વધારે દેખાવડો થતો ગયો. એને જોઈજોઈને રાજા અને રાણીની આંખમાંથી આંસુ વહી જાય …

મનુએ પૂછ્યું: ‘એ તે કેવી નવાઈની વાત? આવા રૂપાળા કુંવરને જોઈને ખુશ થવાને બદલે રાજારાણી આંસુ પાડે!’

પ્રભાશંકરે કહ્યું: ‘હા ભાઈ, એ આવો રૂપાળો હતો તેથી જ એને જોઈને રાજારાણીને એમ થાય કે આવી કંચન સરખી કાયા એક દિવસ તો કરમાઈ જ જશે ને! આથી એમને દુઃખ થાય ને આંસુ આવે…’

મનુએ હોંકારો પૂરતાં કહ્યું: ‘હં, પછી?’

પ્રભાશકરે વાત આગળ ચલાવી: ‘આમ મહિના વીતતા જાય છે, વરસ વીતતાં જાય છે. રાજકુમાર સોળ વરસનો થયો. વરસગાંઠ આખા રાજમાં ધામધૂમથી ઊજવાઈ. એ જ વખતે રાજાને કાને વાત પહોંચી કે રાજધાનીમાં કોઈ મોટા ચમત્કારી સિદ્ધ પુરુષ આવ્યા છે. નગરની બહાર, મોટા વડની છાયામાં, એઓ ધૂણી ધખાવીને બેઠા હતા. રાજા અને રાણી તો એમની પાસે ગયાં. સોનાના થાળમાં ફળ ધરીને કહ્યું: ‘મહારાજ, અમારી એક ઇચ્છા પૂરી કરશો?’

સિદ્ધ પુરુષે પૂછ્યું: ‘શી ઇચ્છા છે, બોલો?’

રાણી બોલી: ‘અમારો એકનો એક રાજકુમાર સદા છે તેવો ને તેવો ફૂટડો ને જુવાન રહે એવી અમારી ઇચ્છા છે.’

સિદ્ધ પુરુષે કહ્યું: ‘વારુ, એક વાર બરાબર વિચાર કરી લો.’

રાજાએ કહ્યું: ‘મહારાજ, અમે તો રાતદિવસ આ જ વાતનું રટણ કરીએ છીએ. અમારે હવે ઝાઝો વિચાર કરવાનો છે જ નહિ.’

સિદ્ધ પુરુષે કહ્યું: ‘વારુ, હું એને માટે એક ચમત્કારી રેશમી વસ્ત્ર આપું છું. તે એણે શરીરથી કદી અળગું નહિ કરવું. એ વસ્ત્ર જ્યાં સુધી એના અંગ પર રહેશે ત્યાં સુધી કાળની એના પર કશી અસર થશે નહિ. એની કાયા સહેજ પણ કરમાશે નહિ.’

રાજા અને રાણી આ સાંભળીને હરખથી ઘેલાં ઘેલાં થઈ ગયાં. એમણે લળીને સિદ્ધ પુરુષની ચરણરજ માથે ચઢાવી.

સિદ્ધ પુરુષે પછી કહ્યું: ‘પણ એક વાત છે. જો તમારા બેમાંથી કોઈને એને વિશે સહેજ સરખો પણ ખરાબ વિચાર આવશે તો એ વસ્ત્રમાં કાણું પડશે. પછી એ મોટું ને મોટું થતું જશે.’

આ સાંભળીને રાજા અને રાણીનાં મોઢાં પર ચિન્તાની છાયા પથરાઈ ગઈ. પછી રાજા બોલ્યા: ‘અમારા વહાલા દીકરાને માટે અમારા મનમાં ખરાબ વિચાર તો નહિ જ આવે, પણ ન કરે નારાયણ–’

રાણીએ વાત ઉપાડી લઈને કહ્યું: ‘હા, એવું કશું બને તો એ વસ્ત્ર સાંધી નહિ શકાય?’

સિદ્ધ પુરુષે કહ્યું: ‘સાંધી તો શકાશે, પણ તે ભારે વિકટ કામ છે.’

રાજારાણી એકીસાથે પૂછી ઊઠ્યાં: ‘કેમ?’

સિદ્ધ પુરુષ બોલ્યા: ‘એ સાંધવાને જેટલા ટાંકા ભરવા પડે તેટલાં વરસ કોઈ આપી દેવા તૈયાર થાય તો તે એને સાંધી શકે. પણ એમાં વળી એક બીજી શરત છે. એ બધાં વરસો આપનારે એ વરસો દરમિયાન કશું પાપ ન કર્યું હોવું જોઈએ. એ વરસો કશાય કલંક વગરનાં હોવાં જોઈએ.’

આ સાંભળીને રાજારાણી ઘડીભર તો વિચારમાં પડી ગયા. પણ પછી તરત કહ્યું: ‘ભલે મહારાજ, અમને બધી શરત મંજૂર છે.’

સિદ્ધ પુરુષે કહ્યું: ‘હજુ એક વાર વિચાર કરી લો. જો એના વસ્ત્રમાં છિદ્ર પડશે તો એકસાથે બધાં વીતેલાં વરસોની અસર એની કાયા પર થશે; અને જ્યાં સુધી એને સાંધી નહિ લેવાય ત્યાં સુધી એ ધીમે ધીમે ગળાતો જ જશે. પણ જ્યાં સુધી એ વસ્ત્ર એના શરીર પર હશે ત્યાં સુધી એ મરશે નહીં.’

રાજારાણીને હવે કશું સાંભળવું જ નથી, એમણે તો આતુરતાપૂર્વક એ રેશમી વસ્ત્ર માંગ્યું . સિદ્ધ પુરુષે એ વસ્ત્ર એની બરાબર મધ્યમાં સ્વસ્તિક દોરીને આપ્યું. પછી રાજારાણી તો રાજમહેલમાં આવ્યાં. મોટો દરબાર ભર્યો. એ દરબારમાં ભારે દમામથી રાજપુરોહિતોને હાથે રાજકુમારને એ રેશમી વસ્ત્ર પહેરાવવાનો વિધિ થયો.

મનુએ પૂછ્યું: ‘પછી?’

પ્રભાશંકર બખિયા ભરતા ભરતા બોલ્યા: ‘પછી તો વરસ પછી વરસ વીતતાં જાય છે, રાજા વૃદ્ધ થયા, રાણી વૃદ્ધ થયાં, પણ ચિરાયુ તો એવો ને એવો ફૂટડો સોળ વરસનો રાજકુમાર જ રહ્યો. ચિરાયુ તો ભારે મોજશોખમાં પડી ગયો. એક રાજકુંવરીને પરણે, ને એ મોટી ઉંમરની થાય એટલે એને છોડી દે ને બીજી રાજકુંવરીને પરણે. આનો કાંઈ પાર જ ન રહ્યો. એક દિવસ રાજા અને રાણી ઝરૂખામાં બેઠાં હતાં. ત્યાં પાસેથી કોઈનું હૈયાફાટ રડવું સંભળાયું. એમણે જોયું તો રાજકુમારે તરછોડેલી રાણી જ રડતી હતી. રાજા એને સમજાવીને છાની રાખવા ગયા ત્યાં એ જીભ કરડીને મરી ગઈ. રાજારાણી આથી બહુ ઉદાસ થઈ ગયાં. આથી એમનાથી બોલાઈ ગયું: ‘આના કરતાં તો જુવાની ન હોય તે સારું.’ ને તરત જ પેલા સિદ્ધ પુરુષના કહેવા પ્રમાણે થયું. ચિરાયુના રેશમી વસ્ત્રમાં કાણું પડ્યું, ને કાણું પડતાંની સાથે જ રાજકુમાર એકાએક ફેરવાઈ ગયો. એના શરીર પરની ચામડી ઝૂલી પડી, અને શરીરે પરુ દૂઝતાં ઘારાં ઊભરાઈ ઊઠ્યાં. એને જોઈને લોકો મોં ફેરવી લઈને નાસવા લાગ્યાં. ચિરાયુ તો પડતોઆથડતો રાજારાણી પાસે આવ્યો ને કરગરી પડ્યો: ‘મને બચાવો, મને બચાવો.’

રાણીની આંખમાંથી ચોધાર આંસુ વહેવા લાગ્યાં. એણે એને ખોળે લીધો ને ફાટેલા રેશમી વસ્ત્રને થીગડું દેવા બેઠી. એ બખિયા ભરે, પણ વસ્ત્ર તો સંધાય જ નહિ. પછી રાજાએ સાંધવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ વસ્ત્ર સંધાય જ નહિ. રાજારાણી પાપમુક્ત થોડાં જ હતાં! પછી તો રાજાના દરબારીઓએ પ્રયત્ન કર્યો, પણ ફોકટ!

આમ દિવસે દિવસે કાણું તો મોટું થતું ચાલ્યું. એને સાંધવા જેટલાં કલંક વગરનાં વરસ કોની પાસે હોય? રાજા અને રાણી તો કુંવરની આ દશા જોઈને મરણશરણ થયાં. પછી ચિરાયુ તો નીકળી પડ્યો…

મનુએ પૂછ્યું: ‘પણ એણે એ વસ્ત્ર ઉતારીને ફેંકી કેમ ન દીધું?’

પ્રભાશંકર બોલ્યા: ‘એને મનમાં એવો લોભ ખરો ને કે કદાચ કોઈ સાંધનાર મળી જાય તો જુવાની પાછી મળી જાય. લોકો કહે છે કે કોઈક વાર રાતના અંધારામાં લથડતે પગલે કોઈ સાવ ખખડી ગયેલો ડોસો ચીંથરેહાલ દશામાં આવીને આંગણે ઊભો રહે ને બોલે છે: થીગડું મારી આપશો. પછી સહેજ રાહ જોઈને ઊભો રહે છે. જવાબ ન મળતાં આખરે ચાલ્યો જાય છે.’

મનુ વિચારમાં પડી ગયો. થોડી વાર સુધી એ કશું બોલ્યો નહિ. પછી કશોક વિચાર આવતાં એની આંખ ચમકી ઊઠી ને એ બોલી ઊઠ્યો: ‘દાદા, તમે તો મોડે સુધી જાગતા ઓટલે બેસી રહો છો. તમને જો એ કોઈ વાર દેખાય તો મને બોલાવજો. આપણે બે મળીને એનું રેશમી વસ્ત્ર ઉતારીને ફેંકી દઈશું. પછી એને રખડવાનું તો મટશે, ખરું ને?’

પ્રભાશંકરે કહ્યું: ‘હા.’

મનુ સન્તોષ પામીને ઊભો થઈ ચાલ્યો ગયો. એના તરફ જોઈ રહેલા પ્રભાશંકરે ઘડીભર સ્થિર થઈને બેસી જ રહ્યા. પછી બખિયો ભરતાં સોય આંગળીના ટેરવામાં ખૂંપી ગઈ, એટલે સોયદોરો કાઢી લઈને ઊભા થયા ને ઘરની અંદરના અન્ધકારમાં અલોપ થઈ ગયા.

મારો જે સાચો ભાવક છે તે તો કૃતિમાં મેં જે કર્યું તેને સૂક્ષ્મતાથી પામી શકશે, એ જો ન પામી શકે તો એની દયા ખાઈને એ સૂક્ષ્મતાને કાઢી નાખું અને એની કક્ષાએ નીચો ઊતરીને લોકપ્રિય થવા મથું તો મને લાગે છે કે હું બન્નેને અન્યાય કરું છું. એ રીતે મારી પ્રજા કોઈ દિવસ સંસ્કારિતાની દિશામાં આગળ વધવાની નથી. લોકપ્રિયતા, સમાજાભિમુખતા કે વાચકાભિમુખતા જેવા પ્રશ્નો મારી દૃષ્ટિએ તો અપ્રસ્તુત છે. નહિ તો ભવભૂતિને કેમ કહેવું પડત કે કાલોઅયં નિરવધિ વિપુલા ચ પૃથિવી? હું શા માટે એવો આગ્રહ રાખું કે મારો જમાનો મને તરત જ ઓળખે. પાંચ વરસમાં જ મારો પ્રભાવ એવો પડે કે બધા મને તરત ખભે બેસાડી દે, ચન્દ્રકો મળી જાય, મારી કૃતિઓ પાઠ્યપુસ્તક તરીકે આવી જાય.

રાક્ષસ

મારી પથારી પાસેની, છજામાં પડતી, બારી પર એક કાંકરો આવીને અથડાયો, તરત જ બીજો કાંકરો આવીને અથડાયો. હું સફાળો બેઠો થઈ ગયો. આજુબાજુ સૂતેલું કોઈ જાગી નહિ જાય એમ, ચોરપગલે, નીચે ઊતર્યો. ઓસરીમાં ઝીણું કરીને રાખેલું ફાનસ હોલવી નાખ્યું. વદ ચોથનો ચન્દ્ર ઊગવાનો આભાસ જ હજી પૂર્વમાં હતો, એના ધૂંધળા અસ્તરમાં બધું લપેટાઈ ગયું હતું. મેં આજુબાજુ નજર કરી, કોઈ દેખાયું નહીં. હું સહેજમાં ઊભો રહી ગયો. ઊભા રહેતાંની સાથે જ મને અકળ રીતે સમજાઈ ગયું કે બાજુમાં રહ્યું રહ્યું કોઈ મારી રજેરજ હિલચાલ પર નજર રાખી રહ્યું છે. મેં દોડવા માંડ્યું. થોડે છેટે ધૂંધળા આભાસમાં કોઈનો આકાર સરી જતો દેખાયો. સંકેત મુજબ મેં સીટી વગાડી. સામેથી તરત જ સીટીનો અવાજ સંભળાયો. થોડેક છેટેના ઘટાદાર લીમડાના પડછાયામાં એ આકાર અદૃશ્ય થઈ ગયો. હું સહેજ મૂંઝાઈને ઊભો રહી જવા જતો હતો ત્યાં ફરી સીટી વાગી. હું દોડીને લીમડા પાસે પહોંચ્યો. એના પડછાયામાંથી પેલા આકારે કરેલા તર્જનીસંકેતને હું અનુસર્યો. પાસે જઈને હું કશુંક બોલવા જતો હતો ત્યાં એણે તરત હોઠ પર આંગળી ધરીને મને ચૂપ કરી દીધો. કશું બોલ્યા વિના પૂર્વ તરફ આંગળી ચીંધી. ચન્દ્ર ઊગતો હતો. એના અજવાળામાં મેં એને જોઈ. નજર ઠેરવીને જોઈ રહું તે પહેલાં એ હાથ ખેંચીને મને દોડાવી લઈ ગઈ. આજુબાજુનાં ઝાડ વચ્ચે ઢંકાયેલી એક નાની દહેરી આગળ આવીને અમે ઊભાં. એણે અણસારાથી મને ઘૂંટણિયે પડવાનું સૂચવ્યું, પછી એ વાંકી વળી. એનું મોઢું મારા માથા પર હતું. એનો ઉષ્ણ ઉચ્છ્‌વાસ મને સ્પર્શી જતો હતો. એ હોઠ ફફડાવીને કશુંક અસ્પષ્ટ ગણગણી. પછી મારા ગળામાં કશુંક બાંધી દીધું, હું કશુંક પૂછું તે પહેલાં જ એ બોલી. આંખ બંધ કરીને સાત વાર ગોળ ગોળ ફર, હું કહું ત્યારે જ આંખ ખોલજે. મેં એના કહ્યા મુજબ કર્યું. મારો હાથ પકડીને એ દોડવા લાગી. મેં પણ બંધ આંખે દોડવા માંડ્યું. થોડેક ગયા પછી એણે કહ્યું: હવે આંખ ખોલી દે. મેં આંખો ખોલી. હવે ચન્દ્ર ઝાડના માથા પર પૂરેપૂરો આવી ગયો હતો. મેં એને જોઈ. આજે એને યાદ કરવા મથું છું ત્યારે એ ચહેરો પૂરો દેખાતો નથી. માત્ર થોડું થોડું યાદ આવે છે. એના આગલા બે દાંત પડી ગયા હતા. એના કાનમાંનાં એરિંગ ચમકતાં હતાં, ને એનું કપાળ અસ્તવ્યસ્ત વાળથી ઢંકાઈ ગયું હતું. એમાંથી એની બે તરવરાટભરી આંખોનો ચમકારો દેખાતો હતો. એ મને કહેતી: ‘તેં જૂઈની ઘણી કાચી કળીઓ એક વાર તોડી નાખી હતી તેથી જૂઈ પરીનો તને શાપ છે. તને કશું પૂરું યાદ નહીં રહે. તું જે યાદ કરશે તેમાં કંઈક ને કંઈક ખૂટતું હશે.’ જૂઈ પરીના આ શાપને શી રીતે પાછો ખેંચાવવો તે વિશે અમે બન્નેએ કાંઈ ઓછી મથામણ નથી કરી, પણ શાપ તે શાપ.

એ બોલી: ‘તારા ગળામાં મેં તાવીજ બાંધી દીધું છે એટલે હવે તને કશું નહીં થાય. એ તાવીજ મને ખાસ ભોળા ભૂવાએ આપ્યું છે. એમાં શું શું છે તે જાણે છે? ઘુવડની આંખની ભસ્મ, વાઘની મૂછનો વાળ, સાત આમલીના ઝુંડવાળા રાક્ષસનો દાંત,’ – આવી કાંઈ કેટલીય વસ્તુ એ ગણાવી ગઈ. આજે એમાંની બધી મને યાદ પણ નથી. સાચું રક્ષાકવચ તો એના હાથનો સ્પર્શ જ હતો. એ કહેવાની ભાષા એ વયે મને આવડતી નહોતી તેથી કાંઈ એ ઓછું સાચું નહોતું.

એણે મારો કાન આમળીને કહ્યું: ‘બાઘા જેવો મારી સામે તાકી શું રહ્યો છે? ચાલ, ભોળા ભૂવાને મળવા જવું છે ને?’

મારે ‘હા, ના’ કરવાનો કશો સવાલ નહોતો. વરસાદ પડી ગયો હોવાથી નાળાં ભરાઈ ગયાં હતાં. એનાં પાણીને પગથી ડખોળતાં અમે દોડ્યે જતાં હતાં. એક જગ્યાએ પાણી સહેજ ઊંડું હતું. ઉપર લાકડાં મૂક્યાં હતાં, પણ તે લપસણાં થઈ ગયાં હતાં. એ તો ઝટ લઈને લાકડાં પર થઈને સામે દોડી ગઈ. હું એનો હાથ છૂટી જતાં સહેજ ખંચકાઈને ઊભો રહી ગયો. એણે હાથ હલાવીને અધીરાઈથી કહ્યું: દોડ્યે આવ. પણ મારા દ્વિધાગ્રસ્ત પગ લપસ્યા. હું પડ્યો. ચારે બાજુથી જાણે કોઈ હિમ જેવા ઠંડા હાથની ચૂડમાં હું ભીંસાયો. બે હાથે ઉપરના લાકડાને વળગી રહ્યો. એ સામેથી દોડી આવી, ને મને બહાર ખેંચી કાઢ્યો. મારો શ્વાસ હેઠે બેઠા પછી એ બોલી: ‘આ મંછી ડાકણનો ધરો, નીચે મંછી મોઢું પહોળું કરીને ટાંપીને જ બેઠી હોય છે. એ તો આ તાવીજને લીધે તું બચી ગયો, નહીં તો–’

કલ્પનામાં મારું મન ‘નહીં તો’ને સામે કાંઠે જઈને થથરી ઊઠ્યું. હજુ આજેય એ દ્વિધા, એ મંછી ડાકણ, મોઢું પહોળું કરીને ટાંપીને બેસી રહેલી દેખાય છે, ત્યારે સંકલ્પના ઊતરી જતા બળને આ સ્મૃતિથી જ દૃઢ બનાવું છું.

એની આંખો જ જાણે પગમાં હતી. એક ક્ષણની પણ અનિશ્ચિતતા વિના એ મને દોરી જતી હતી. ઘડીમાં એ એની કાયાને સંકેલીને નાના દડા જેવી બનાવીને ઢાળ પરથી દડી જતી તો ઘડીમાં ઊડપંખ સાપની જેમ એ કૂદતી કૂદતી આગળ વધતી. શરીરમાં જાણે એક્કેય હાડકું ન હોય તેમ એ પાણીના રેલાની જેમ પ્રવાહી બનીને સરી જતી ત્યારે મારાં બરડ હાડકાં મને હેરાન હેરાન કરી નાખતાં. દોડે ત્યારે રેશમના દડાની જેમ ઊખળી જાય, એનો પડછાયો પાછળ હાંફતો સંભળાય, ઝાડની ડાળીઓની ભુલભુલામણીમાંથી એ સાપની જેમ સરી જાય, તરાપ મારતા ચિત્તાની સાવધાની ને ચપળતા ને સાથે પતંગિયાની નાજુકાઈ, ગામને સીમાડે અડીને રહેલા વનને એ રજેરજ જાણતી. વૃક્ષનાં ઝુંડેઝુંડ રાક્ષસ. પવન ફૂંકાય, પાંદડાં ખખડે ને સંભળાય. માણસ ગંધાય, માણસ ખાઉં. દરેક રાક્ષસનાં એણે નામ પાડેલાં; કોઈનું બુચિયો, તો કોઈનું નામ સુરણિયો. એ કહેતી, ઝાડને ઝુંડેઝુંડે રાક્ષસ. પણ ફૂલની પાંખડીએ પાંખડીએ પરી. પરી પણ બે જાતની. હસતી પરી ને રોતી પરી. સવાર થતાં આંખ ખોલતી વેળાએ ખૂબ કાળજી રાખવી પડે. આંખ ખોલતાંની સાથે જો રોતી પરી આંખમાં પેસી જાય તો આખો દિવસ રડવું પડે. હસતી પરી એનું હાસ્ય આપણી આંખમાં આંજી દે પછી કોઈ રાક્ષસની મગદૂર નહીં કે આપણી સામે આંખ માંડીને જુએ. અમે વનમાં ભટકીને આવા તો કેટલાય રાક્ષસોને જેર કર્યા હતા. છતાં કોઈ વાર એ ઉદાસ થઈને વિચારે ચઢી જતી ને કહેતી: ‘દુનિયામાં રાક્ષસ વધતા જ જાય છે. માણસના હાથે માણસના લોહીનું ટીપું પડે એટલે એક ટીપામાંથી સો રાક્ષસ ઊભા થાય. બોલ શું કરીશું? હજી તો આપણે આ એક વનનાય રાક્ષસને પૂરા જેર કર્યા નથી.’

એક ઝરણાને કાંઠે એણે મને ઊભો રાખ્યો ને કહ્યું, ‘અહીં જ ઊભો રહેજે. રૂપરૂપના અમ્બાર જેવી રૂમઝૂમ કરતી કોઈ રાજકુંવરી તારો હાથ ઝાલવા આવે તો મોઢું ફેરવીને ઊભો રહી જજે. હું હમણાં આવું છું.’ આમ કહીને એ તો એક ઝબકારામાં અદૃશ્ય થઈ ગઈ. ઝરણું ખળખળ વહેતું હતું, ઉપર ચાંદની વરસતી હતી. ખળખળ અવાજ રૂમઝૂમ સંભળાવા લાગ્યો ને પાણી પર ચમકતી ચાંદનીમાં રેશમી વસ્ત્રની સળ દેખાવા લાગી. હું ફફડી ઊઠ્યો, મોઢું ફેરવીને આંખ બંધ કરીને ઊભો રહી ગયો. દૂર ઘૂક્ ઘૂક્ કરીને કોઈ ઘુવડ બોલવા લાગ્યું. એ અવાજ પાસે ને પાસે આવતો ગયો. તમરાં એકસરખાં બોલવા લાગ્યાં. પહેલાં નહીં સાંભળેલા કાંઈ કેટલાય તરેહતરેહના અવાજ સંભળાવા લાગ્યા. ત્યાં એ સૌ અવાજોને દૂર હડસેલીને એની સીટી બજી ઊઠી. હું ક્ષણનો પણ વિચાર કર્યા વિના એ સીટીની દિશામાં દોડ્યો. એ સામેથી દોડતી આવતી જ હતી. એના હાથમાં એક પાકું સીતાફળ હતું. એના એણે બે ભાગ કર્યા. અંદરની ધોળી પેશીઓ ચાંદનીમાં ચમકી રહી. હું એને મોઢામાં મૂકવા જતો હતો ત્યાં એ બોલી ઊઠી. ‘આ ધોળી પેશીઓ શેમાંથી બનેલી છે તે જાણે છે? આપણા ગામની માલી ડાકણના બે દાંતનું ખાતર નાખીને મેં મારે હાથે આ સીતાફળી ઉછેરી છે. એટલે જ તો એ ડાકણના દાંત જેવી મોટી મોટી પેશીઓ થઈ છે.’ હું ખાતો અટકી ગયો તે જોઈને એણે કહ્યું. ‘અરે બીકણ, આ કંઈ ડાકણના દાંત નથી. એમાંથી તો આ ફળ થયું.’ પછી એ હસીને બેવડ વળી ગઈ.

વળી અમારી દોડાદોડ શરૂ થઈ. ઘુવડના અવાજથી મારા શરીરમાં એક કમ્પ દોડી ગયો તે એ તરત જ સ્પર્શથી વરતી ગઈ. એણે કહ્યું: ‘પંખીનો બોલ પારખતાં આવડવું જોઈએ. જો કાન દઈને એક ચિત્તે બધું સાંભળીએ તો બધું સમજાય. આ ઘુવડ શું કહે છે તે જાણે છે? એ આપણને પૂછે છે: ‘ક્યાં જાવ છો’ લ્યા? ક્યાં જાવ છો’લ્યા.’ જોજે હં, હું હમણાં એને જવાબ આપું છું.’ ને એ સહેજ ફેરફાર કરીને ‘ઘૂક–ઘૂઉક્ ઘૂઉઉક્ ઘૂક્ ઘૂક્’ બોલી. પછી થોડી વારમાં જ ઘુવડનો ઊડી જવાનો અવાજ સંભળાયો. એટલે એ હસીને બોલી: ‘જોયું ને? મેં એને કહ્યું: ભાગ અહીંથી, ભાગ અહીંથી.’ ને વળી એ હસી પડી. મેં એને સહેજ ચગાવવા પૂછ્યું: ‘આ તમરાં સાથે વાત કરતાં આવડે છે?’ એટલે એ એકદમ ગમ્ભીર થઈ ગઈ ને બોલી: ‘જાણે છે, એ શેનો અવાજ છે? અન્ધકારના તન્તુ સાથે તન્તુને ગૂંથવાનો એ અવાજ છે. પ્રલય વખતે સૃષ્ટિને ઢાંકી દેવાનું વસ્ત્ર રોજ રાતે એઓ વણ્યે જ જાય છે. જે માણસનું મરણ થવાનું હોય તેની નાડીમાં એનો અવાજ સંભળાય.’ હું તો એનો જવાબ સાંભળીને સ્તબ્ધ થઈ જઈને મારી નાડીના ધબકારા સાંભળવા લાગ્યો. એ તરત જ આ વરતી ગઈ ને મારો કાન આમળીને બોલી: ‘હત્ રે ગાંડા, તું તો સાવ બાઘો જ નીકળ્યો.’ ને વળી એમ દોટ મૂકીને આવ્યાં સીધા ભોળા ભૂવાની ઝૂંપડીએ. ઝૂંપડી પાસે આવતાં જ તાપણીના લાલ ભડકા દેખાયા. એણે મને એકદમ સાવધ કરી દીધો: ‘ચૂપ, એ કાંઈ ભોગ આપતો લાગે છે.’ અમે દૂર રહીને જોયું ઘુમાતા અડાયામાં બે બળતા અંગારા ચોઢી દીધા હોય તેવી ભૂવાની બે તગતગતી આંખો એના કાળા મોઢા પર તગતગી રહી હતી. એ કાંઈ બબડતો હતો. એના હાથમાં તરતનો કાપેલો મરઘો હતો. એનું લોહી નીચે ટપકી રહ્યું હતું.

ત્યાંથી અમે ભાગ્યા. હવે મધરાત થવા આવી હતી. એક જાંબુડા નીચે અમે સહેજ થાક ખાવા બેઠાં. પછી એ ઊઠી. એણે મારી સામે થોડી વાર સુધી આંખો માંડીને જોયા કર્યું. પછી એ બોલી: ‘આજે હું તને એવું કંઈક બતાવવાની છું જે તું જિંદગીભર નહીં ભૂલી શકે.’ એથી વધુ ખુલાસો એણે કર્યો નહીં, ને એણે મારો હાથ ઝાલીને મને ખેંચ્યો, અમે ફરી દોટ મૂકી.

નાળાનાં વહેતાં જળ ને ચાંદની ભેગો અમારો પડછાયો ગૂંથતા ઝૂલતાં ઘાસની ઝાકળમાળના મોતીને ખેરવતાં અમે દોડ્યે ગયાં. પોતાની ધરી પર ઘૂમતી પૃથ્વીના ચરણના લય સાથે સંધાઈને અમે દોડ્યે જ ગયાં. અમારા ઉષ્ણ ઉચ્છ્‌વાસની જ જાણે કે પામરી ઓઢીને અમે દોડ્યે જ ગયાં. ઘણું બધું પાછળ રહી ગયું. વર્ષે વર્ષે વહી જતાં જળ નદીને જીર્ણ નથી કરતાં તેમ વહી ગયેલાં વર્ષોથી જીર્ણ થયા વિના પ્રવાહની જેમ અમે રેલાઈ ગયાં. કોઈક દરમાંથી બીધેલાં સસલાં નાઠાં, ક્યાંક રાતવાસો કરતા પંખીની નીંદરનાં સ્થિર જળ અમારા પડછાયાથી સળકી ઊઠ્યાં ને એની પાંખ ફફડી. પગ પડવાથી દબાઈ ગયેલું ઘાસ પગ ખસવાની સાથે તરત જ કુતૂહલથી ડોક ઊંચી કરીને અમને જોઈ રહ્યું, કળીઓનાં સમણાંને અમારી ઠોકર વાગી ને હસતી પરીઓએ અમારી આંખો એમના સ્મિતથી આંજી દીધી. ત્યાં એકાએક એ થંભી ગઈ. એ મને ખેંચીને બે ડગલાં પાછળ હઠી ગઈ. મેં સામે જોયું. લીલના પ્રલેપથી અરેબિયન નાઇટ્સના કોઈ જીન જેવું લાગતું ખંડિયેર સામે ઊભું હતું. બે તૂટેલી ભીંતો વચ્ચે કરોળિયાનાં જાળાં હતાં. એ જાળાંમાં પાણીનાં ઝિલાયેલાં ટીપાં ચમકતાં હતાં. એ તરફ આંગળી ચીંધીને એ બોલી: ‘જોઈ પેલી આંખો? જાળાના પડદા પાછળ રહીને એ આમ જ સદા મીટ માંડીને જોયા કરે છે. એ કોઈની રાહ જુએ છે. પણ જેની રાહ જુએ છે તે કદી આવતું જ નથી, આ રસ્તે મધરાતને વખતે સહેજ સરખો પગરવ થાય કે તરત જ એ આંખો ચમકી ઊઠે છે.’ હું અવાક્ બનીને જોઈ જ રહ્યો. ત્યાં એણે મારો હાથ ખેંચ્યો ને પૂર્વ તરફ મને દોર્યો. ઝાડની ડાળીઓ વચ્ચેથી ચળાઈને આવતાં ચાંદરણાંમાં કશુંક લીલું લીલું ચમકી ઊઠ્યું. એ શું હશે તેનો હજી તો હું વિચાર જ કરતો હતો ત્યાં એણે નીચેથી એક કાંકરો લીધો, પેલી બન્ને આંખોને અડાડ્યો, પછી એને હોઠ આગળ રાખીને કશુંક અસ્પષ્ટ બોલીને ફૂંક મારીને કાંકરાને દૂર ફેંક્યો. કાંકરો પડતાંની સાથે, પેલો લીલો વિસ્તાર આખો જાણે કંપી ઊઠ્યો, તરંગો વિસ્તરવા લાગ્યાં. આ હું જોઈ રહ્યો હતો, ત્યાં જ એણે છેક મારા કાન પાસે મોઢું લાવીને સાવ ધીમા અવાજે કહ્યું:

‘હવે ખરું જોવાનું છે. હવે આ તળાવડીની શેવાળની અંદર પુરાઈ રહેતી સૃષ્ટિ જાગશે. કાંઈ કેટલાંય વરસો પહેલાંની વાત. લાખો વણજારો હીરામોતીની પોઠ લઈને જતો હતો. અહીં સામે રાજાનો મહેલ. લાખા વણજારાની સાથે એનો દીકરો ને એના દીકરાની જુવાનજોધ વહુ. બંને તરતનાં જ પરણેલાં. જુગતે જોડી. રાજાની નજર બગડી. તરકટ રચ્યું. વણજારાને માનભેર ઉતારો આપ્યો. આગતાસ્વાગતા કરી, નાચગાન થયા, રંગરાગ ચાલ્યા. દિવસ પછી દિવસ વીતે. વણજારો રોજ કહે; ‘હવે આજ્ઞા આપો, અમે પોઠ ઉઠાવીએ.’ રાજા કહે: ‘શી ઉતાવળ છે?’ એક દિવસ વણજારો રાતે ઊંઘ ન આવવાથી પથારીમાં પાસાં ઘસતો પડ્યો’તો. ત્યાં કોઈકનો પદરવ એણે સાંભળ્યો. એ થોડી વાર તો એમ ને એમ પડ્યો રહ્યો. પછી એ પદરવની દિશામાં ચોરપગલે આગળ વધ્યો. બહાર જઈને જુએ તો ચારે બાજુ પહેરો, છટકવાની બારી નથી. નીચે બે ઘોડા તૈયાર ઊભા છે. રાજા વણજારાના દીકરાવહુના ઓરડા તરફ આગળ વધતો હતો. ત્યાં વણજારાએ પોતાના ફેંટાનો આંટો વાળીને રાજાને ભોંય ભેગો કરી દીધો, ને એને કળ વળે તે પહેલાં દીકરાવહુને ઉઠાડીને રાણીઓને નાહવા માટેની વાવમાં જવાને છૂપે રસ્તે લઈ ગયો. હીરામોતીથી અંગેઅંગ મઢી દીધાં, ને પછી જાતે એક પછી એક પગથિયે દોરીને ઉતારતો ગયો. આખરે બંને પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયાં ત્યારે પાછો વળ્યો. રાજાએ એને કેદ પકડ્યો. વણજારાના દીકરાવહુની બહુ શોધ ચાલી, પણ હીરામોતીના ભારથી એવા તો નીચે બેસી ગયેલાં કે ઉપર આવ્યાં જ નહીં. રાજાનીય પડતી આવી, મહેલ ખંડિયેર થઈ ગયો, પણ એનું ભૂત બેઠું બેઠું હજી રાહ જોયા જ કરે છે, એની આંખો હજી તગતગ્યા જ કરે છે. એના વાળ ઊડીને મારે ગાલે અડ્યા, એને સરખા કરતાં એ બોલી: ‘જો પણે, પેલા હિંડોળે બેસીને કેવાં ઝૂલે છે. ગળામાં સાત સેરનો મોતીનો હાર છે, ને આરસમાંથી કોતરી હોય એવી. પેલી દેખાય છે ને તે વણજારાની વહુ. ધોળો રેશમી સાફો ને અંદર શાહમૃગનું પીંછું ખોસીને પાન ચાવતો ચાવતો સાથે ઝૂલે છે તે એનો દેવકુંવર જેવો દીકરો.’ ત્યાં વળી એ અટકી ગઈ, ક્યાંક કશોક અવાજ થયો, પાસેના ઝાડનાં પાંદડાં પરથી ટીપાં સર્યાં; એ બોલી: ‘જો જો, આ બધી નૃત્યાંગનાઓ આવી. હવે નૃત્ય શરૂ થશે. સંગીતનો જલસો જામશે. જો ઝાંઝર રણક્યાં, સાજ બજવો શરૂ થયો. આહા, શો માલકૌંસ ઝરપી રહ્યો છે. મૃદંગની થાપ, ઝાંઝરનો રણકાર…’ એ બોલ્યે ગઈ. એના પગ સળવળી ઊઠ્યાં. કશીક અકળ ભીતિથી મેં એને મારી પાસે ખેંચી લીધી… લગભગ પરોઢને સમયે અમે પાછા ફર્યા ત્યારે એ માયાવી સૃષ્ટિમાંનાં ભૂલાં પડેલાં પ્રવાસી જેવાં અમે બે જાણે સાવ અજાણી દુનિયામાં આવી ચઢ્યાં હોઈએ એવું લાગતું હતું.

…ઘણાં વરસો પછી હું એને મળવા ગયો. કરોડરજ્જુના ક્ષયથી પીડાતી એ ઇસ્પિતાલમાં પથારીવશ હતી. મને જોઈને એની આંખ ચમકી ઊઠી. એના હાથપગ સળવળી ઊઠ્યા. એ બેઠી થવા ગઈ, બાજુમાં ઊભેલી નર્સે એને સુવડાવી દીધી. એણે પાસેના ટેબલ પર પડેલાં મોસંબીનાં બે બી લઈને એક પછી એક સામેની કાચની બારી પર ફેંક્યાં. હું સફાળો ઊભો થઈ ગયો. એણે મારો હાથ ખેંચીને પાસે લીધો. પોતાની આંગળીથી મારી હથેળીમાં લખ્યું: ‘રાક્ષસ!’

પદભ્રષ્ટ

લાભશંકર ખૂબ થાકી ગયા હતા. આમ ને આમ પોતે ક્યારના ઊભા હતા તેની પણ સુધ નહોતી. એમણે આંખ આગળ હાથનું નેજું કરીને આજુબાજુમાં નજર કરી. થોડેક જ છેટે ખુરશી દેખાઈ. ખુરશી પાસે જ હોવા છતાં પોતે અત્યાર સુધી કેમ ઊભા રહ્યા હશે! એમણે ખુરશી તરફ ફરી એક વાર જોયું ને ખાતરી કરી લીધી કે એ ખરેખર ત્યાં છે તો ખરી ને! આજુબાજુના પડછાયાઓ વચ્ચેની એની આકૃતિને ઉપસાવવામાં આંખને જહેમત પડતી હતી ખરી, પણ તેથી કાંઈ એ ખુરશી છે જ નહીં એમ થોડું જ કહી દેવાય? એઓ ખુરશી તરફ આગળ વધ્યા. હવે તો ખુરશી સ્પષ્ટ જોઈ શકાતી હતી. કેટલાંય વર્ષથી એ ખુરશી પર પોતે બેસતા આવ્યા છે! પરણ્યા પછીને બીજે જ વર્ષે એમનાં વહુ પાર્વતીના ખાસ આગ્રહથી આ ખુરશી એમને ખરીદવી પડેલી. ગાદીતકિયો છોડીને ખુરશીટેબલ સ્વીકાર્યાં. આથી જાણે એમનો દરજ્જો ઊંચો આવ્યો. સાંજે કચેરીએથી પોતે પાછા ફરે ત્યારે આખા દિવસના થાક્યાપાક્યા એ ખુરશી પર ફસડાઈ પડે, ને ત્યારે જ પાર્વતી પાછળથી આવીને બે હાથની માળા પહેરાવીને એના ઉષ્ણ ઉચ્છ્‌વાસથી લોહીમાં અજાણી ચંચળતાનો સંચાર કરી દે; એમના હોઠ પર ગુલાબની પાંખડીના જેટલો હળવો દાબ વરતાય, હોઠ પરની ભીનાશને પોતાના જ ઉત્તપ્ત ઉચ્છ્‌વાસથી ઊડી જતી અટકાવવાની એમને ઇચ્છા થઈ આવે ને સાંજના ઓસરતા અજવાળામાં માયાવિનીની જેમ ફરતી પોતાની પત્નીની આકૃતિની પાછળ એમનું મન રઝળતું થઈ જાય…..

આટલી નજીક લાગતી ખુરશી સુધી એઓ પહોંચી શક્યા નો’તા એનું ભાન થતાં એમને ફરી સંદેહ થયો. આ તે ખુરશી છે કે ખુરશીની ભ્રાન્તિ? હમણાં હમણાંનો એમની આંખ પરથી એમનો વિશ્વાસ ઓછો થતો જતો હતો. જે ન હોય તે એ દેખાડતી હતી ને જે હોય તેને એ સંતાડતી હતી. આથી જાણે ઝીણા નાકાની સોયમાં દોરો પરોવતા હોય તેમ એમણે નજરને કેન્દ્રિત કરીને ફરી જોયું. ના, ભ્રાન્તિ નથી. ખુરશી છે તો ખરી જ, પણ ધારી હતી એટલી નજીક નથી. એના હાથાના સાંધા આગળની પેલી ઊપસી આવેલી ખીલી હજી દેખી શકાતી નથી. એની પીઠ પરના માથા આગળના ભાગ પર પડેલાં તેલનાં ધાબાં હજી દેખાતાં નહોતાં, પણ ખુરશી છે એટલું તો નક્કી, આ નિશ્ચિતતાને મનમાં ને મનમાં વળ ચઢાવતાં એઓ આગળ વધ્યા, એઓ એકલા જ ચાલતા હતા છતાં સૂનકારમાં એમનાં પડતાં પગલાંનો પડઘો સંભળાતાં જાણે બીજું કોઈ પણ એમની સાથે એ ખુરશી તરફ આગળ વધી રહ્યું હોય એવું એમને લાગ્યું. એમને થયું: મારા કરતાં એ વહેલો પહોંચીને ખુરશી પચાવી તો નહીં પાડે ને? પોતાના મનની આ ભીતિનું જ એમને અચરજ થયું.

હવે પેલી ઊપસી આવેલી ખીલી દેખાવા લાગી. એ ખીલીએ ઘણી વાર કપડાં ફાડ્યાં હતાં. જેટલી વાર એને ઠોકીને બેસાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો તેટલી વાર એ નિષ્ફળ જ ગયો હતો. પાર્વતીના ગયા પછી તો એ ખીલીને ઠોકીને બેસાડવાનું પણ એમણે છોડી દીધું હતું. હવે તો જ્યારે જ્યારે એઓ ખુરશી પર બેસતા ત્યારે એના પર, એમના તરતના ચાલવા શીખેલા દીકરાની નાની નાની પગલી, એમને ચીઢવવાને ખુરશી પર કૃત્રિમ રોષથી મોં ચઢાવીને બેસી રહેલી પાર્વતીની માંડ હસવું ખાળી રાખતી મુખાકૃતિ એમને દેખાતી. થોડી વાર એઓ ખુરશી પાસે જઈને ઊભા રહી જતા. પોતાની એકલતાની નવેસરથી ખાતરી કરી લેતા. પછીથી જ એ ખુરશી પર બેસતા.

આ ટેવના બળે કરીને લાભશંકર ખુરશી પાસે જઈને સહેજ ઊભા રહી ગયા. ખુરશીના હાથા પર હાથ મૂકીને એમણે સામેના પાતળા અન્ધકાર તરફ નજર કરી. એ અન્ધકાર જાણે કોઈ થિયેટરની અંદરના અન્ધકાર જેવો લાગ્યો. એ અન્ધકારની અંદર એમના તરફ મીટ માંડીને કાંઈ કેટલાય લોકો બેઠા હતા. ભારે પ્રકાશવાળા દીવાના તેજના વર્તુળની અંદર પોતે પુરાઈ ગયા હોય એવું એમને લાગ્યું. અન્ધકારમાં બેઠેલા લોકોની આંખો એમના તરફ આતુરતાથી મંડાઈ રહી હતી. એ લોકો એમની તરફ શા માટે તાકી રહ્યા હતા? એમની આંખમાં રોષ હશે કે આદર? ઘડીભર એમને પોતાને વિશે જ શંકા ઉદ્ભવી. રંગમંચ ઉપર ઊભા રહેવાનું તો એમણે સમણું સુધ્ધાં જોયું નહોતું. પાર્વતી ઘણી વાર કહેતી: ‘મારી આગળ ભાગવત વાંચો છો ને સમજાવો છો ત્યારે એમ થાય છે કે જાણે સાંભળ્યા જ કરું. જાણે અમૃત ટપક્યે જાય છે. કોઈ વાર સભામાં આવું બોલતા હો તો?’ એમને કશુંક બોલવાનું મન થઈ આવ્યું. એઓ શબ્દ ફંફોસવા લાગ્યા. વરસોનાં બાંધેલાં જાળાંમાં જન્તુઓનાં ખોખાં પડી રહ્યાં હોય એવા શબ્દો અહીંતહીં બાઝેલા દેખાયા. પોતાના તરફ મીટ માંડીને બેઠેલા શ્રોતાઓની અપેક્ષાના વધતા જતા ભારથી એઓ અકળાવા લાગ્યા. ગમે તેમ કરીને તેજના વર્તુળની કેદમાંથી છટકીને, સામેના લોકસમૂહ તરફ પીઠ કરીને ભાગી જવાનું સાહસ કરવાનું એમને મન થયું. એઓ સહેજ પગ ઉપાડીને ફરવા ગયા ત્યાં સામેનો અન્ધકાર સળવળી ઊઠ્યો. ચારે બાજુથી ઘેરાઈ ગયેલા વન્ય પશુની જેમ એઓ ઊભા રહી ગયા. એમણે ચોરીછૂપીથી ખુરશી તરફ નજર કરી. પડછાયાઓની વચ્ચે ખુરશી જાણે સાવ બદલાઈ ગઈ હતી. પેલી ઊપસી આવેલી ખીલીના પ્રલમ્બ પડછાયાની અણી એમના સુધી ધસી આવીને એમને શૂળી પર ભેળવી દેવા ઇચ્છતી હોય એવું એમને લાગ્યું. ‘હં, તો આ બધાં હું શૂળી પર ચઢું તે જોવા એકઠાં થયાં છે!’ એમના મનમાં ઓચિંતાનો ઝબકારો થયો. ચારે બાજુથી અટ્ટહાસ્યનું પ્રચણ્ડ મોજું એમને ઘેરી વળતું હોય એવું એમને લાગ્યું. એમણે આંખો બંધ કરી દીધી. એમના પગ ડગમગવા લાગ્યા. એમના હાથ આધાર શોધતા લંબાયા. એકસાથે કાંઈ કેટલાય હાથ એમના હાથને બાઝી પડ્યા. એ બધા હાથના ભારથી ખેંચાઈને એઓ ક્યાંક નીચે ને નીચે સરતા ચાલ્યા. એમની બંધ કરેલી આંખો સામે પેલી ખુરશી આછી ને આછી થઈને આખરે ટપકું બનીને અદૃશ્ય થઈ જવાની અણી પર હતી ત્યાં એમણે બધું બળ એકઠું કરીને એ ટપકાને ઝાલી રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો ને આંખો ખોલી નાખી. જોયું તો એઓ ખુરશીની પાસે ઊભા હતા. ખુરશીના હાથા પર એમનો હાથ હતો. સામેનો અન્ધકાર નિશ્ચક્ષુ બની ગયો હતો. આથી આશ્વસ્ત બનીને એઓ ખુરશી પર બેસવા ગયા. બેસવાની અણી પર હતા ત્યાં જ એમણે જોયું કે ખુરશી પર કોઈક હોય એવું એમને લાગ્યું. પારકી જગ્યા ચોરીછૂપીથી પડાવી લેવાનો ગુનો કરતાં પકડાઈ ગયા હોય તેમ લાભશંકર નજર નીચી કરીને ઊભા રહી ગયા ને ઠપકાની રાહ જોવા લાગ્યા. ઘણી ક્ષણો વીત્યા છતાં એમને કાને કશું પડ્યું નહીં, આથી એમણે નજર ઊંચે કરીને જોયું તો ખુરશી પર માત્ર પડછાયાઓની જાળ ગૂંથાઈને પડી હતી. થાકના માર્યા એમણે ખુરશી પર બેસવાને એક ડગલું આગળ ભર્યું અને આખરે હિંમત કરીને ખુરશી પર બેઠા પણ ખરા. બેઠા પછી એમણે કંઈક આત્મવિશ્વાસ પ્રાપ્ત કર્યો હોય એવું એમને લાગ્યું. એના બળથી એમણે આજુબાજુ નજર કરી, જોયું તો પોતે ખુરશીના એક સાવ નજીવા અંશ પર હતા ને ખુરશીની ખાલી વિશાળતામાં એક બુદ્બુદ જેવા તરી રહ્યા હતા. વિશાળતાના પોલાણની અડોઅડ પોતાની જાતને મુકાયેલી જોઈને વળી એઓ ધ્રૂજી ઊઠ્યા. હાથ પસારીને એઓ એમના મૃત દીકરાની પગલીઓને ફંફોળવા લાગ્યા, પાર્વતીના મીંઢળ બાંધેલા હાથને શોધવા લાગ્યા. એમના એ શોધતા હાથ દૂર ને દૂર લંબાતા ગયા. ઉત્તર ધ્રુવના હિમપર્વતોને ભેદીને એ હાથ વિરાટ શૂન્યની પ્રદક્ષિણા ફરવા લાગ્યા. એમણે એ હાથને પાછો ખેંચી લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો. એમ કરવા જતાં પોતે જ ખેંચાઈને ક્યાંક ફેંકાઈ ન જતા હોય એવું એમને લાગ્યું. ખેંચાઈ જતી પોતાની જાતને બચાવી લેવા માટે પોતાનામાં કશુંક વજન ઉપજાવવાની એમને જરૂર લાગી. એઓ અનેક લાભશંકરોની થપ્પી ખડક્યે ગયા, ખડક્યે જ ગયા. એમ છતાં જોઈએ તેટલું વજન એઓ એકઠું કરી ન શક્યા ને આખરે તણાવા લાગ્યા. એમણે ચારેબાજુ ઝાવાં માર્યાં. પોતાના દીકરાના તૂટેલા રમકડાના ઘોડાનો પગ એમને હાથે ચડ્યો, એ તૂટેલા પગને એમણે ચાબૂક ફટકારીને દોડાવ્યો; વેણુવન, પલાશવન, નીમવન, શાલવન – કાંઈ કેટલાંય વનને વીંધીને એ દોડ્યો. એના ડાબલાના પડઘાથી શેષનાગ જાગી ઊઠ્યા ને ફૂંફાડો મારીને માથું ઊંચક્યું. લાભશંકર ક્યાંના ક્યાં ફેંકાઈ ગયા. પોતાની જાતને ફરીથી સરખી ગોઠવવા બેઠા ત્યારે જોયું તો પોતાને શરીરે ઉંદરની રુવાંટી હતી, ચહેરા પર સાપની આંખ હતી, ઝરખની કેડ હતી, ઘુવડના નખ હતા, માત્ર શિશ્ન જ પુરુષનું હતું. એટલા માત્ર અવશેષને આધારે એઓ ટકી રહ્યા, ત્યાં શિશ્નમાં પુરાયેલા સૂરજચાંદો સળવળ્યા. એઓ બહાર નીકળ્યા. આકાશ એમને શોધતું આવ્યું, ચન્દ્રને જોઈને સાગર ઊછળતો આવ્યો, ભરતીઓટનો ધબકાર થયો, નાડી ને નક્ષત્ર ધબક્યાં, હૃદય ધબક્યું, શિરાઓમાં લોહી ફરતું થયું, નદીઓ સમુદ્ર તરફ વહેવા લાગી, પવન વાવા લાગ્યો, તેજછાયા સંતાકૂકડી રમવા લાગ્યાં, વનની કુંજે કુંજે વાંસળી વાગી, રાસ ચગ્યા, રાસ ઝીલનારી યુવતીઓનાં વૃન્દની વચ્ચેથી એક યુવતી એમની દૃષ્ટિ સમક્ષ તરવરી રહી, એ એમની નજીક ને નજીક આવતી ગઈ. છેક પાસે આવી ત્યારે જોયું તો એની આંખો લાજાહોમના ધુમાડાથી રાતી હતી, એને કપાળે પિયળ હતી, હાથે મીંઢળ – લાભશંકરે એનો હાથ ઝાલી લીધો, શરણાઈ બજી ઊઠી, વાસરકક્ષની પુષ્પશય્યા મઘમઘી ઊઠી, તુલસીનાં કૂંડા આગળ નાનો શો ઘીનો દીવો પ્રકટ્યો, એ તેજથી ઘરને ટોડલે બેઠેલા ગણેશ હસ્યા, લાભશુભની કંકુથાપ ઊપસી આવી, બારણાં ખૂલ્યાં, ઉમ્બર ઓળંગ્યો; કંકણ-રણકતાં હાથે આંખ દાબી દીધી, ચાર હોઠે મળીને અમૃતકુપ્પી છલકાવી, દન્તહીણા શિશુમુખેથી એ અમૃતના સીકરો ઊડ્યા — પા પા પગલી પડી, એ પગલીએ પગલીએ કાળની પગલી ભૂંસાઈ ગઈ, ટચૂકડા પગમાં જોર આવ્યું, એણે ઉમ્બર ઓળંગ્યો, ઓટલો ઓળંગ્યો, એ પગ ખુરશી પર ચઢ્યા, લાભશંકર અધીરા બનીને દોડ્યા, ખુરશી ઝાલી લીધી, શિશુને ખોળે લઈને ખુરશીમાં બેઠા, શિશુ ખભે ચઢ્યું. લાભશંકર આગળ ચાલ્યા. શિશુને અગ્નિએ ખોળે લીધું. લાભશંકરને ખાલી ખભાને ઉપાડવાનો થાક લાગ્યો. નાના શિશુની જેમ એમને કોઈને ખભે ચઢવાનું મન થયું, એમણે આજુબાજુ દૃષ્ટિ ફેરવી. ક્યાંય કશો આધાર જોયો નહિ, આખરે ફસડાઈને એઓ ખુરશી પર બેસી પડ્યા.

એક મુલાકાત

આખરે હિંમત કરીને મેં શ્રીપતરાયને મળવા જવાનું નક્કી કર્યું. ત્યારથી જ જે કાંઈ કર્યું વિચાર્યું તેના પર એનો પાસ બેસી ગયો. પત્ની સાથે વાત કરતો હતો ત્યારેય મારું મન થોડો સમય ચોરીને શ્રીપતરાય સાથેની વાતચીતમાં વાપરવાનાં વાક્યો શોધી લેતું હતું. શ્રીપતરાયનાં ચશ્માં, આંખોને ઝીણી કરીને સામેના માણસને આખો તપાસી લેતી એમની દૃષ્ટિ, બોલતાં બોલતાં સહેજ અટકી જઈને હવે પછી જે બોલવાનું છે તેના પર જાણે તમારું ભાવિ તોળાઈ રહ્યું છે એવી ભીતિ ઉત્પન્ન કરવાની એમની કુનેહ, એમની ગળા પરની ફૂલેલી નસ, એમના ચરબીથી સ્ફીત ગાલ – આ બધું અત્યાર સુધી ક્યાંક વેરણછેરણ પડ્યું હતું તે એમને મળવા જવાનો નિશ્ચય કરતાંની સાથે, એ નિશ્ચયની જ કશીક ચુમ્બકીય શક્તિથી, એકત્રિત થઈને એક પુદ્ગલરૂપ બની ગયું, ને એ સંચિત પુદ્ગલનો મને ભાર લાગવા માંડ્યો. એ ભારને છાતીએ બાંધીને જ મેં રાત ગાળી, સવાર થતાં મુલાકાતને માટે નક્કી કરેલા સમય પહેલાં જ હું ઘેરથી નીકળી ગયો. શ્રીપતરાયને ઘરે પહોંચ્યો ત્યારે જોયું તો હું અર્ધો કલાક વહેલો હતો. છતાં હું એમના બંગલાના પોર્ચમાં દાખલ થયો, પગથિયાં ચઢ્યો ને કોલબેલ દાબ્યો. અંદરથી એના વાગવાનો અવાજ સંભળાયો. ને એ સાંભળતાંની સાથે જ મને એમ લાગ્યું કે પાણીના પૂરથી ઘેરાયેલું કોઈક શહેર આજુબાજુની દુનિયાથી વિખૂટું પડી જાય તેમ હું એ આજુબાજુની દુનિયાથી વિચ્છિન્ન થઈને પેલા અવાજે અવકાશમાં રચેલા આન્દોલનની તસુભર ભોંય પર જ ઊભો રહી ગયો છું.

આ સ્થિતિમાં મુકાયેલી મારી જાત પર નજર નાખું ત્યાં તો બારણું ખૂલ્યું. અંદરના વેન્ટિલેટરના કાચ પરથી પરાવર્તિત થઈને આવતો તડકો જાણે કોઈએ ડૂચો વાળીને મારી ભણી ફેંક્યો હોય તેમ આંખ સાથે અથડાયો. આથી બારણું ખોલનાર વ્યક્તિને હું જોઈ શક્યો નહિ, પણ એનો અવાજ સાંભળતાં મને સમજાયું કે એ કોઈ સ્ત્રીનો અવાજ હતો: આપને કોનું કામ છે? મારે માટેનું આ ‘આપ’નું સમ્બોધન સાંભળીને મને આજુબાજુની દુનિયા સાથેની મારી વિચ્છિન્નતાની ખાતરી પૂરેપૂરી થઈ ગઈ.

મેં કહ્યું: શ્રીપતરાય…

અહીં વાક્ય પૂરું બોલવાની જરૂર નહોતી, અહીં ભાષા નિશ્ચિત સંકેતોના તારણરૂપ બની ગઈ હતી. વળી હું આંખ પરના તડકાથી ઝંખવાયેલી આંખે મારી સાથે વાત કરી રહેલી સ્ત્રીને ઓળખવા મથતો હતો.

મને જવાબ મળ્યો: એ તો બહાર ગયા છે, અર્ધોએક કલાક પછી આવશે.

વાત પૂરી થઈ. બીજું કશું ન સૂઝતાં હું ત્યાં ને ત્યાં, મારી ઝંખવાયેલી આંખે એ વ્યક્તિ તરફ તાકતો ઊભો જ રહી ગયો. થોડી ક્ષણો એમ ને એમ જ પસાર થઈ ગઈ. આ સ્થિતિનો અન્ત લાવવા આખરે મેં બોલી નાંખ્યું: હું હસમુખ ત્રિવેદી.

આટલું બોલીને હું અટકી ગયો. મારા ઉચ્ચારેલા નામના ધ્વનિના, બારણાના ચકચકતા આગળા ને બારીના તડકાથી ચમકતા કાચની સાથે અથડાઈને ચૂરેચૂરા થઈ ગયા.

ત્યાં મને કહેવામાં આવ્યું: આવો, આપ અહીં બેસો.

મને ચીંધી બતાવવામાં આવેલી ખુરશી પર હું બેઠો. એ ખુરશીનું ચોકઠું જાણે મને પૂરેપૂરું ગળી ગયું.

થોડી વાર રહીને મેં આજુબાજુ નજર ફેરવી, એ ઓરડામાંનાં હવા અને ભેજ મને જુદાં લાગ્યાં. કોઈ ગ્રહ ઉપર જઈને ફેંકાયો હોઉં ને ત્યાંની પાતળી હવા લેતાં મૂંઝવણ થતી હોય તેવો અનુભવ મને થયો. હું બેઠો હતો તે ઓરડો કદાચ મુલાકાતીઓને માટેનો જ ઓરડો હતો. એમાં ઘડીક આવીને ચાલ્યાં જતાં આગન્તુકોનાં ગભરાટ, અધીરાઈ, ઉત્સુકતા હવામાં તરવરી રહ્યાં હતાં. એક બાજુનું બારણું મુખ્ય ખણ્ડમાં પ્રવેશ કરાવતું હતું. એ બંધ હતું. એની પોલિશ કરેલી ચમકતી સપાટી પરનું તેજ પોતે જ જાણે હાથ આડો ધરીને એમાં પ્રવેશ કરનારને રોકતું હતું. એની બાજુમાં એક દર્પણ હતું. એના પર મારી નજર ગઈ. એમાં મારી છબિ દેખાતી હતી. એ ઓરડાના અપરિચિત એકાન્તમાં મારી પોતાની જ છબિનો સહવાસ આશ્વાસનરૂપ નીવડ્યો. હું મારી છબિને જોઈ રહ્યો.

મારી આજુબાજુ મારી મા મને અંધારિયા રસોડામાં બાળપણમાં લઈને બેસતી તે વેળાનો ધુમાડિયો અન્ધકાર હતો, મારી આંખમાં દિવેલના કોડિયાની ટમટમતી જ્યોતનો થરકાટ હતો, મારા ચહેરા પર વૈશાખના તાપમાં બળબળતા વનનાં વૃક્ષો પરની તપેલી ધૂળની ભૂખર આભા હતી. આથી હું પોતે જ કોઈ માયાવી સૃષ્ટિના પાત્ર જેવો લાગતો હતો.

ત્યાં દર્પણમાં બાજુના ખણ્ડનું બારણું ખૂલતું દેખાયું, હું શ્રીપતરાય આવ્યા માનીને સફાળો ઊભો થવા ગયો પણ દર્પણમાંની મારી છબિ તો એ પહેલાં ક્યારનીય ઊભી થઈને એ ખુલ્લા બારણામાંથી કોણ પ્રવેશે છે તેની રાહ જોઈ રહી હતી; મારી બાજુનું બારણું પૂર્વવત્ બંધ જ હતું. આથી હું બેસી ગયો. પણ હવે મારી છબિ સાથેના મારા સમ્બન્ધનો તંતુ તૂટી ગયો હતો. મારું પ્રતિબિમ્બ હવે મારાથી સ્વતન્ત્ર રીતે વર્તતું થઈ ગયું હતું.

મેં દર્પણ તરફ નજર માંડી. ખુલ્લા બારણામાંથી વીસેક વરસની યુવતીએ પ્રવેશ કર્યો. એ દૂર હતી છતાંય મારું પ્રતિબિમ્બ સંકોચાઈને એક બાજુ ખસી ગયું. છતાં એણે આંખ ઠેરવીને એ યુવતીને જોઈ તો લીધી જ. એ યુવતીમાં કશુંક પતંગિયા જેવું હતું. એના પગ અને હાથ બંનેમાં પતંગિયાની પાંખનો ફફડાટ હતો. એને કારણે ઓરડાની બધી વસ્તુઓ જાણે ફૂલોનો સમૂહ હોય એવી ભ્રાન્તિ થતી હતી. મને લાગ્યું કે બારણું ખોલીને ‘આપ’ કહીને મને સંબોધનાર કદાચ આ જ યુવતી હતી. એના શબ્દોના ઉચ્ચારમાં પણ પતંગિયાની ફૂલની આજુબાજુ ભમ્યા કરતી વેળાની ચંચળતા હતી તે મને યાદ આવ્યું. મારી દૃષ્ટિ એ યુવતી પર જ હતી ત્યાં દર્પણમાંનું મારું પ્રતિબિમ્બ એકાએક વીજળીનો આંચકો લાગ્યો હોય તેમ અક્કડ થઈ ગયું, ને એ રીતે ઓરડાના અસબાબ પૈકીની એક સામગ્રીના જેવું જ બની ગયું. એના પર પડતો તડકો વાર્નિશના જેવો લાગતો હતો. ત્યાં પેલા બારણામાંથી શ્રીપતરાય દાખલ થયા. મારા પ્રતિબિમ્બની ઉપસ્થિતિની એણે કશી નોંધ લીધી હોય એમ લાગ્યું નહિ. એઓ ઓરડાના કેન્દ્રમાં મૂકેલી ખુરશી પર બેઠા. એમના બેસવાની સાથે એ ઓરડાની બીજી બધી વસ્તુનાં પરિમાણ સંકોચાઈ ગયાં. મારું પ્રતિબિમ્બ પણ જાણે વામણું બની ગયું. પેલી યુવતી શ્રીપતરાયની આજુબાજુ ઊડાઊડ કર્યા કરતી હતી – સાપની પાસે ઊડતાં પતંગિયાંની જેમ. શ્રીપતરાયને ધારીધારીને જોયા. એમની ચામડી ફિક્કી ધોળી હતી – દેડકો ઊંધો થઈ જાય ત્યારે એના પેટ ઉપર જે ધોળાશ દેખાય છે તેના જેવી. શબ્દો બોલતી વખતે એઓ નજર ઊંચી કરતા નહોતા. એમનાં જડબાંના હલનચલનમાં સાપ દેડકો ગળતો હોય તેનું સૂચન હતું. એમની ડોક રહીરહીને અર્ધવર્તુળ વિસ્તારીને ફરતી હતી. ને ત્યારે આંધળો છછુંદર એના લાંબા નાકથી સૂંઘીસૂંઘીને કીડામંકોડા શોધતો હોય એવું લાગતું હતું, ને છતાં પેલી યુવતી એમની આજુબાજુ ઊડાઊડ કર્યા કરતી હતી. ત્યાં શ્રીપતરાયની દૃષ્ટિ મારા પ્રતિબિમ્બ પર પડી. પેલી યુવતી એની ચંચળ ગતિએ મારા તરફ આવી. એણે કદાચ મારા પ્રતિબિમ્બને શ્રીપતરાયની નજીક જવાને કહ્યું પણ કશું બને તે પહેલાં શ્રીપતરાયે સામે જોયા વિના હાથ હલાવીને મને ત્યાં જ બેસી રહેવાનું સૂચન કર્યું. આથી અર્ધો ઊભો થયેલો હું બેસી ગયો. પછી શ્રીપતરાયનું જડબું જોરથી એકસરખું હાલવા લાગ્યું. એમની સ્ફીત ચિબુક પરનો માંસનો લોચો ઊછળવા લાગ્યો. એકસરખા બોલાયે જતા શબ્દો જાણે કશીક ચીકણી અદૃશ્ય તન્તુજાળ ફેલાવતા ગયા ને ધીમે ધીમે એ જાળ મારા પ્રતિબિમ્બની આજુબાજુ વ્યૂહ રચતી ગઈ. આ વિશે મને કશું ભાન હોય એવું મને લાગ્યું નહિ. વચમાં હું કશોક જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો. પણ એ શબ્દો એમના સુધી પહોંચે તે પહેલાં પેલી ચીકણી લાળમાં ફસડાઈ પડતા હતા. આ દરમિયાન પેલી યુવતી ઊડતી ઊડતી ઓરડાની બહાર સરી ગઈ હતી. પછી શ્રીપતરાય એકદમ સ્થિર થઈ ગયા. એમનાં જડબાં હાલતાં બંધ થયાં. પણ એમાં ગરોળીની જીવડા પર તરાપ મારતા પહેલાંની નિસ્તબ્ધતા હોય એવું મને લાગ્યું. આ કશું ન સમજાવાને કારણે મારું પ્રતિબિમ્બ તો કંઈક હિંમત એકઠી કરીને પોતે કહેવા ધારેલી વાત કહેવાની અણી પર હતું. ત્યાં શ્રીપતરાય એક આંચકા સાથે ઊભા થઈ ગયા. એમની તર્જનિકા મારા તરફ ચીંધીને, જડબાં વધારે પહોળાં કરીને, એઓ કાંઈક બોલ્યે ગયા. મારું પ્રતિબિમ્બ એકદમ સંકોચાઈને ગૂંચળું વળેલી ઇયળના જેવું થઈ ગયું. શ્રીપતરાય આગળ વધ્યા, એમના આગળ વધવાનો ધક્કો જાણે ઓરડાની બધી વસ્તુઓને લાગ્યો. સામેનું બારણું ખૂલી ગયું. મારું પ્રતિબિમ્બ જાણે સો સો નાના નાના પગે દોડતું હોય તેમ બહાર નીકળી જવા દોડવા લાગ્યું. શ્રીપતરાયનો પગ ગાલીચામાં ભેરવાયો ને એઓ પડી ગયા. પાસેની ટિપાઇ પરની ફૂલદાનીની ધાર એમના કપાળમાં વાગી ને લોહીની ધારા નીકળી. એ લોહીથી ખરડાયેલી એમની નિષ્પલક આંખ બારણા તરફ તાકી રહી…

ત્યાં મોટા ખણ્ડનું બારણું ખૂલ્યું. મેં ખાતરી કરવા દર્પણમાં જોયું. દર્પણમાં હવે કશું નહોતું. મેં આગળ જોયું હતું તે જ રીતે પેલી યુવતી, પતંગિયાના જેવી અસ્થિરતાથી, ઓરડામાં પ્રવેશી. હું સંકોચાઈને સહેજ બાજુએ ખસી ગયો. થોડી વાર રહીને શ્રીપતરાય દાખલ થયા – સાપની જેમ પેટે ચાલતા હોય તેમ, ને હું મોટા ઓરડામાં દાખલ થવાને બદલે બહાર જવાના બારણામાંથી પોર્ચમાં આવ્યો ને કોઈ મને ચાલ્યો જતો જોઈને બોલાવે તે પહેલાં બંગલાના કંપાઉન્ડની બહાર નીકળી ગયો.

અગતિગમન

ઘરેથી નીકળતાં જ મને લાગ્યું કે મોડું થઈ ગયું હતું. ઉતાવળ કરવા જઈએ તેથી જ મોડું થઈ જાય છે એનો અનુભવ આ પહેલાં મને થઈ ચૂક્યો છે. પણ હું ગભરાટિયા સ્વભાવનો માણસ છું. પરગામ જવું એ મારે માટે તો એક આફત છે. હું ગાડી આવવાને એક કલાક પહેલાં જ સ્ટેશને પહોંચી જાઉં છું. પછી બુકસ્ટોલ પર ચોપડીઓ જોવામાં પડ્યો હોઉં છું અને ગાડી આવી જાય છે ને હું હાંફળોફાંફળો જગ્યા મેળવવા દોડું છું. આજે સવારે ઊઠીને ઘડિયાળમાં જોયું તો સાડાપાંચ થયેલા. ઘડિયાળ સાથે મારો મેળ કદી ખાધો નથી. રેડિયો સાંભળવાની મને ટેવ નથી. પણ દેશ આખો તો સરકારી સમય પ્રમાણે ચાલે છે. મારી બારીમાંથી ટાવરનું ઘડિયાળ દેખાય છે. પણ એક સવારે એના એક કાંટા પર એક અજાણ્યા પંખીને જોઈને હું છળી મર્યો હતો. કાંડા ઘડિયાળ હું રાતે પણ પહેરી રાખું છું. પણ આજકાલ એ લોકો આંકડો લખવાને બદલે માત્ર ટપકાં મૂકે છે. આથી થયેલા સાડાછ, પણ મને દેખાયા સાડા પાંચ. ઊંઘ નો’તી આવતી તોય એક કલાક બાકી છે એમ માનીને પડ્યો રહ્યો. ત્યાં બારીમાંથી પ્રભાતની ટશર દેખાઈ ને હું સફાળો ઊભો થઈ ગયો. ઉતાવળમાં રેઝરમાં બ્લેડ મૂકવી જ ભૂલી ગયો ને દાઢી કરવા માંડી. ગરમ ચા પીવા જતાં જીભ દાઝી ગઈ. મોજાં ઊંધાં પહેર્યાં. તાળું વાસવા જતાં યાદ આવ્યું કે ચાવી તો અંદર રહી ગઈ છે. મને થયું: આજની સાડાસાતની બસ જરૂર હું ચૂકી જવાનો, પણ બસસ્ટૉપ પર પહોંચ્યો ત્યાં જ એક બસ આવી. કયા રૂટની હતી. ક્યાં જવાની હતી, એ જોવાનો સમય જ ક્યાં હતો! છતાં જરા દ્વિધા તો થઈ: જાઉં કે ન જાઉં? ત્યાં તો લોકોના ધક્કાએ જ મને બસમાં ચઢાવી દીધો. બસમાં ભીડ એટલી હતી કે પાસેના માણસની પીઠ જ હું જોઈ શકતો હતો. બસ ચાલવાની ગતિનો અનુભવ થતો નહોતો. મારી દરરોજની બસના પરિચિત માણસોનો અવાજ સાંભળવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ મને એક અસ્પષ્ટ ગણગણાટ સિવાય કશું સંભળાતું નહોતું. મનમાં રહી રહીને શંકા થયા કરતી હતી: ખોટી બસમાં તો નથી ચઢી ગયો ને! બારી પણ દેખાતી નહોતી. આથી દિશા નક્કી કરવાનું પણ મારે માટે અશક્ય હતું. પણ સવાલ તો માત્ર પિસતાળીસ મિનિટનો જ હતો ને! આમ હું વિચારતો હતો ત્યાં જ પાછળથી ધક્કો વાગ્યો ને ગભરાટના માર્યા મેં આંખો બંધ કરી દીધી. થોડી વાર રહીને મેં આંખો ખોલી તો હું એક સીટ પર બે જણની વચ્ચે ચપોચપ ગોઠવાઈ ગયો હતો. મેં એ બંને વ્યક્તિઓને ઓળખવાનો પ્રયત્ન કર્યો. બારી પાસેની વ્યક્તિનો હાથ મારી સાથળ પર પડ્યો હતો. એ હાથની ચામડી તગતગતી હતી. એના પર જાંબુડી રંગની ઝાંય પડતી હતી. એનો હાથ જોતાં એ વ્યક્તિ સ્થૂળ હશે એવું મને લાગ્યું. પણ એનો હાથ ફૂલી ગયેલો હોય એવું લાગતું હતું. બારીના કાચમાં, મેં સહેજ ડોક ફેરવીને એના ચહેરાનું પ્રતિબિમ્બ જોઈ લીધું. એનાં ચશ્માંના કાચ પર તડકો પડવાથી એની આંખો દેખાતી નહોતી. પણ એનો ચહેરો, કોણ જાણે શાથી, મને વિચિત્ર લાગ્યો. પેલા હાથના પ્રમાણમાં મોઢું ઘણું નાનું હતું. ગાલ બાળકોના હોય છે તેવા ફૂલેલા હતા. હોઠ પાતળા હતા. દાઢી તો જાણે હતી જ નહિ. કપાળ જેવું તો જાણે કશું હતું જ નહીં. થોડી થોડી વારે, કોણ જાણે શા કારણે, એના ગાલ ઊપસી આવતા હતા અને આંખો સાવ દબાઈ જતી હતી. એ કદાચ એના હસવાને કારણે હશે એવું મેં ધાર્યું, પણ હસવાનો કશો અવાજ આવતો નહોતો. મારી સાથળ પરનો એનો હાથ મને ભારે લાગવા માંડ્યો હતો. એ હાથ ખસેડી નાખવાની હું એને વિનંતિ કરું, પણ હું બોલીશ તે એને સંભળાશે? છતાં હું બોલ્યો તો ખરો જ, પણ મનેય મારો અવાજ સંભળાયો નહિ. મારી છેડેની સીટ પર બેઠેલી તે સ્ત્રી હતી. મારા શ્વાસને રૂંધી નાખે એવી ગન્ધ એના શરીરમાંથી આવતી હતી. એના ખુલ્લા હાથ પર થઈને પરસેવો નીતરતો હતો. એ કંઈક ગણગણતી હોય એવું મને લાગ્યું. થોડી થોડી વારે એ આંખો રૂમાલથી લૂછતી હતી. એ કદાચ રડતી પણ હોય. એકાદ વાર તો એના બંને હોઠ, જાણે એ ચીસ પાડવા જતી હોય તેમ, ખૂલી ગયા અને મેં તો મારા કાનમાં આંગળી પણ ખોસી દીધી. થોડી વાર સુધી તો એના હોઠ એ ‘ઓ’ બોલતી હોય તેમ ખુલ્લા જ રહી ગયા. મને થયું: હવે એ હોઠ બીડાશે જ નહિ કે શું? એ તરફથી મેં મારી નજર ફેરવી લીધી. ડ્રાઇવરની પાછળની સળંગ સીટ પર બેઠેલા આઠ જણ કોઈક ગાયકવૃન્દમાં ગાતા હોય તેમ આખા શરીરથી તાલ આપતા ઝૂમી રહ્યા હતા. મને એમની અદેખાઈ આવી. એમને હાલવા પૂરતી મોકળાશ હતી. છતાં એક વાત મને વિચિત્ર લાગી: એમના હોઠ ખૂલતા નહોતા, એમની આંખો બંધ હતી. કદાચ બસની ગતિને કારણે જ એઓ હાલતા હશે. થોડી થોડી વારે એમના ચહેરા પરથી એક મોટો પડછાયો પસાર થઈ જતો હતો. કદાચ રસ્તા પરના ઝાડનો જ એ પડછાયો હશે. પણ એ પડછાયો પડતાં જ એમના ચહેરા, કોણ જાણે શાથી, મને ભયાવહ લાગવા માંડતા હતા. મારી પાછલી સીટ પર ક્યાંકથી કબૂતર બોલતું હોય તેવો અવાજ થોડી થોડી વારે આવ્યા કરતો હતો. મને થયું; કોઈ મા પોતાના બાળકને રમાડતી હશે. ડાબી તરફથી ધુમાડાની સેરો મારા તરફ આવવા લાગી ને એને કારણે મારી આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. મારી નજર સામે બધું જાણે તરતું હોય એવું લાગ્યું. મારે આંખો લૂછવી હતી. પણ મારા બન્ને હાથ દબાઈ ગયા હતા. મારે પગે ખાલી ચઢી હતી. મેં પગ ઊંચો કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ એ બની શક્યું નહિ. એટલામાં એકાએક કોઈકના બૂટથી મારો પગ કચડાતો હોય એવું મને લાગ્યું. મેં નજર ઊંચી કરીને જોયું તો કંડક્ટર હતો. એણે એની ટોપી છેક આંખ સુધી ખેંચી લીધી હતી. એનું મોઢું ભરાવદાર અને એનાં જડબાં ખૂબ પહોળાં લાગતાં હતાં. મારી પાસે પૈસા લેવા લંબાવેલો એનો હાથ અધ્ધર જ રહી ગયો. પછી એણે હોઠથી કશો અવાજ કર્યો, હાથથી મને કશો ઇશારો કર્યો, હું એમાંનું કશું જ સમજી શક્યો નહિ. એનો હાથ ઊંચો થયો, મારા ગાલ પર ઝણઝણાટી થઈ આવી. આવું તો કશું જ બન્યું નહોતું. છતાં ભયથી મેં આંખો બીડી લીધી. એ દરમિયાન કોઈ દેવળમાં સમૂહપ્રાર્થના થતી હોય એવા ગણગણાટને કારણે કે કોણ જાણે શાથી મારી આંખ પર ભાર વર્તાવા લાગ્યો. ઘડી આંખ ખૂલે, ઘડી બંધ થાય એવું થવા માંડ્યું. પછી કદાચ આંખ બંધ રહેવાનો એક મોટો ગાળો આવી ગયો હશે. એકાએક કશો ધક્કો વાગતાં મેં આંખો ખોલીને જોયું તો હું ઊંઘમાં બારી તરફ ઢળી પડ્યો હતો. મારી સીટ પર, મારી આજુબાજુમાં કોઈ જ નહોતું. હું હજી તો આંખો ચોળીને સરખો બેસવા જતો હતો ત્યાં જ બારીમાંથી પવનનો એક સપાટો આવ્યો ને કેટલાંય સૂકાં પાંદડાં અંદર વહી આવ્યાં. સૂકાં પાંદડાં અને ધૂળને કારણે બસમાં કશું દેખાતું જ નહોતું. મને થયું કે હવે જરા પગ ઉપર લઈને આરામથી બેસું. મેં મારી આજુબાજુ નજર કરી તો કોઈ દેખાયું નહિ. એકાદ-બે સીટ પર કોઈ શરીર લંબાવીને આડેપડખે થયા હોય એવો આભાસ થયો. મેં પવનના સુસવાટાને કારણે બારીનો કાચ બંધ કર્યો. સહજ જ મારી નજર એમાં પડતા પ્રતિબિંબ તરફ ગઈ. મેં જોયું તો એમાં કોઈ વિચિત્ર જ માણસ મને દેખાયો. એની એક આંખની જગ્યાએ માત્ર કાણું હતું. એનો નીચેનો હોઠ લબડી પડ્યો હતો. એના મોઢામાંથી લાળ જેવું કશુંક ટપકતું હતું. મેં મારી બન્ને આંખો તપાસી લીધી. એ તો એને ઠેકાણે જ હતી. હોઠ પર હાથ ફેરવ્યો તો ત્યાં કશી ભીનાશ નહોતી. એકદમ હું ભયથી ધ્રૂજી ઊઠ્યો. તો આ ચહેરો કોનો? કોઈ કાચની બીજી બાજુથી મને જોઈ રહ્યું હશે? કે પછી આ બધી મારા મનની જ ભ્રાન્તિ! હું બોલવા ગયો… ‘કંડક્ટર.’ મારા શબ્દો ચારે બાજુથી પડઘાઈને પાછા આવ્યા. હું સફાળો ઊભો થઈ ગયો. જોયું તો આખી બસ ખાલી હતી. મને થયું કે ઊંઘમાં હું ઊતરવાનું ભૂલી ગયો હોઈશ. આથી હું ઊઠીને બારણાં તરફ વળ્યો. પણ બસ તો ઝડપથી દોડી રહી હતી. એની ગતિના આંચકાથી હું પાછો સીટ પર ફસડાઈ પડ્યો. મેં ડ્રાઇવરની સીટ તરફ જોયું તો ત્યાં કોઈ હોય એવું લાગ્યું નહિ. કદાચ ડ્રાઇવર કશુંક લેવા નીચે વળ્યો હશે. પછી ભયના માર્યા મેં એ તરફ નજર કરી નહિ. બસ દોડી રહી છે કે નહિ તેની ખાતરી કરવા મેં બારીની બહાર નજર કરી તો ચારે બાજુ મેદાન હતું. એકે વૃક્ષનો અણસાર સરખો નહોતો. એકાએક પંખીઓનું એક ટોળું, કિકિયારી કરતું, ઉપરથી પસાર થયું ને એનો લાંબો પડછાયો છવાઈ ગયો. પવન વાયો ને એવી તો ધૂળ ઊડી કે આંખ સામે બધું એકાકાર થઈ ગયું. થોડી વાર રહીને આંખો ખોલી તો દૂર દૂર એક શહેર હોય એવો ભાસ થયો. એનાં મકાનો એકના પર એક ટેકવ્યાં હોય એવું લાગતું હતું. કોઈક વાર જાણે એ પવનમાં ડોલતાં પણ લાગતાં હતાં. એ બધાં હમણાં પડી જશે કે શું એવી ભીતિથી હું કંપી ઊઠ્યો. પછી બસ એક ઢોળાવ ઊતરવા લાગી ને નીચે ને નીચે જતી ગઈ. ચારે બાજુએ ડુંગરની ધાર જાણે ભીંસી નાખતી હોય તેમ નજીક ને નજીક આવવા લાગી. ઢોળાવને કારણે કે કેમ પણ બસની ગતિ એકદમ વધી ગઈ હતી. ડુંગરોએ દૃષ્ટિસીમાને આવરી લીધી હતી. આથી પેલું શહેર દેખાતું બંધ થઈ ગયું હતું. બસ થોડી વાર રહીને ફરી ખુલ્લા અવકાશમાં આવી. મેં જોયું તો રસ્તાની ધારે થઈને મોટું પશુઓનું ધણ જઈ રહ્યું હતું. બસ એટલા તો વેગથી જતી હતી કે પશુઓનાં માત્ર કાળાં ટપકાં જ દેખાતાં હતાં. એમાંનાં એકાદ-બે તો કદાચ બસ નીચે ચગદાયાં પણ હશે, કારણ કે મને આછા ચિત્કાર જેવું કશુંક સંભળાયું હતું. આ પછી મેં હિંમત કરીને ડ્રાઇવરની સીટ તરફ જોયું તો ત્યાં કશાક આકારનો ભાસ થયો. ટુરિસ્ટો માટેની બસમાં હોય છે તેવું લાઉડસ્પીકર આ બસમાં હશે એની મને ખબર નહોતી. પણ એ લાઉડસ્પીકરમાંથી કોઈક કશું કહી રહ્યું હતું. મેં એ સાંભળવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ પવનના સુસવાટામાં મને કશું સંભળાયું નહિ. ખૂબ પવન હોવા છતાં મેં બારીની બહાર મોઢું કાઢીને જોયા કર્યું. કોઈ વાર એકલદોકલ માણસ દેખાયા હોય એવું લાગે પણ એની ખાતરી કરવા જાઉં ત્યાં તો બસ ખૂબ આગળ નીકળી ગઈ હોય. થોડી વાર થઈ ને બસ એકાએક ડોલવા લાગી. મને લાગ્યું કે કોઈ મોટો વળાંક આવ્યો હશે. હું સળિયાને પકડીને સમતુલા જાળવીને બેઠો. મેં રસ્તા પર આગળ નજર કરી તો લોકોનું મોટું ટોળું સામેથી આવી રહ્યું હોય એવું મને લાગ્યું. બસને પૂરપાટ દોડી રહેલી જોવા છતાં એમાંનું કોઈ સહેજેય બાજુએ ખસતું નહોતું. બસ તો એ ટોળાંની નજીક ને નજીક ધસ્યે જતી હતી. મને તમ્મર આવ્યાં. મેં આંખો બંધ કરી દીધી. એક મોટો આંચકો આવ્યો. મને લાગ્યું કે હું ક્યાંક શૂન્યમાં ફંગોળાઈ રહ્યો હતો. મેં આંખો ખોલી. જોયું તો હું બસની રાહ જોતાં ટોળાં વચ્ચે ઊભો હતો. ત્યાં બસ આવી, ટોળાંએ મને ધકેલ્યો. હું બે ઊભેલા માણસોની વચ્ચે દબાઈને ઊભો રહ્યો. હું મારી આગળના માણસની માત્ર પીઠ જ જોઈ શકતો હતો. બસ ચાલવાની ગતિનો પણ મને અનુભવ થયો નહોતો…

લોહનગર

રાજા ઉગ્રસેન દરબાર ભરીને બેઠા છે. પરિસ્થિતિ ભારે વિકટ છે. મહામાત્ય બાહુબલિ પણ ભારે વ્યગ્ર છે. ત્યાં પ્રતિહારીએ સમાચાર આપ્યા: સુવર્ણપુરી ને માયાવતીના રાજદૂતો આવ્યા છે. આ સમાચારથી સભા સ્તબ્ધ બની ગઈ. રાજા ઉગ્રસેનને ફાળ પડી. છતાં રાજાને છાજે એવા રુઆબથી એણે આદેશ દીધો. એમને અહીં હાજર કરો. સભા પૂતળાની જેમ બેસી રહી. રાજદૂતોએ આવીને રાજાને અભિવાદન કર્યું અને સોને ભરેલા રાતા વસ્ત્રમાં વીંટાળેલો પત્ર રાજાને આપ્યો. પત્ર વાંચતાં રાજાનો હાથ કંપવા લાગ્યો. સભાજનોનાં હૈયાં થરથર ધ્રૂજવા લાગ્યાં. પત્ર બાજુએ મૂકીને રાજાએ દૂતોને કહ્યું: કાલે સાંજ સુધીમાં તમને અમારો જવાબ મળી જશે. ત્યાં સુધી તમે અમારા અતિથિ છો. મન્ત્રીજી, એમને ચન્દનવાટિકામાં ઉતારો આપો.

રાજદૂતો વિદાય થયા. રાજાએ સભાને ઉદ્દેશીને કહ્યું: મહામાત્ય તથા સામન્તગણ, સુવર્ણપુરી અને માયાવતીનાં રાજ્યોએ આપણી સામે સંપ કર્યો છે, ને ખંડણીની માગણી કરી છે. એ રાજ્યોની વધતી જતી વસતિને માટે જો આપણે પૂર્વાંચલનો થોડો ભાગ કાઢી આપીએ, તો એ રાજ્યો આપણી સાથે મૈત્રીનો સમ્બન્ધ ટકાવી રાખશે અને જો ઉત્તર તરફ કુન્દવાસીઓ આપણા ઉપર આક્રમણ કરે તો તેની સામે યુદ્ધ કરી આપણું સંરક્ષણ કરશે. બોલો, આપણે શો જવાબ આપવો છે?

સભામાં ફરી નિસ્તબ્ધતા છવાઈ ગઈ. થોડી વાર પછી યુવાન સામન્ત રુદ્રદત્ત ફૂંફાડો મારીને ઊભો થઈ ગયો. એણે કહ્યું: એ આપણને હરગિઝ મંજૂર નથી. એ દેશોની વસતિ વધતી હોય તો ત્યાંના નાગરિકો અહીં આવીને વસે. પણ એમના પર આધિપત્ય તો આપણું જ રહે.

એની સામે પ્રૌઢ સામન્ત ધૈર્યદત્તે કહ્યું: એ ભાવના તો સારી છે. પણ આપણી ઉપર આક્રમણ થાય તો આપણે બચાવ શી રીતે કરીશું? થોડા ભૂમિખણ્ડને માટે આપણે શોણિત વહેવડાવીશું?

રુદ્રદત્તે તરત ગરજી ઊઠીને કહ્યું: આપણી ભૂમિ વીર સૈનિકના શોણિતના સીંચનથી જ ઉર્વરા બને છે. આવી કાયરની વાણી આપણે મુખે ન શોભે.

રાજા ઉગ્રસેને કહ્યું: તો સામન્ત રુદ્રદત્ત આક્રમણનો સામનો કરવાની જવાબદારી લે છે? સામન્ત રુદ્રદત્તે ઊભા થઈ, અદબથી ઝૂકીને કહ્યું: હા, મહારાજ.

રાજા ઉગ્રસેને પ્રતિહારીને બોલાવીને આદેશ દીધો: સુવર્ણપુરી અને માયાવતીના રાજદૂતોને હાજર કરો.

આશ્ચર્ય પામેલા રાજદૂતો સભામાં હાજર થયા. રાજાએ એમને ઉદ્દેશીને કહ્યું: અમારા આધિપત્યનું અમે ગમે તે ભોગે રક્ષણ કરવા ઇચ્છીએ છીએ. તમારા દેશના નાગરિકો અમારે ત્યાં આવીને અમારા નાગરિક થઈને વસી શકે છે. એમની આબાદી તે અમારી આબાદી છે. પણ અમારી ભૂમિ ઉપર અન્ય દેશનાં સૈન્ય કે રાજ્યશાસનને અમે આવકારતા નથી. આ અમારો જવાબ છે.

માયાવતીના રાજદૂતે કહ્યું: જો આ તમારો આખરી જવાબ હોય તો આવતી કાલે મધરાતને સમયે અમારાં સૈન્યો તમારા નગરના પ્રવેશદ્વાર આગળ આવી પહોંચશે. ત્યારે અમારું સ્વાગત કરવા તૈયાર રહેજો.

સુવર્ણપુરીના રાજદૂતે કહ્યું: અમારો દેશ જરા દૂર છે, એટલે અમે ત્રીજા દિવસે પ્હો ફાટતાં આવી પહોંચીશું.

રાજદૂતો વિદાય થયા.

રાજાએ રુદ્રદત્તને કહ્યું: નગરના સંરક્ષણ માટે તમે શી યોજના વિચારી છે?

રુદ્રદત્તે કહ્યું: મહારાજ, એને માટે રાજ્યનાં આબાલવૃદ્ધે કામે લાગી જવું પડશે. મહારાજ જાણે છે કે આપણા રાજ્યમાં લોહપાષાણનો ચણેલો કોટ ભેદવો ભારે મુશ્કેલ છે. લોહપાષાણની મોટી દીવાલ હું નગરની આજુબાજુ ચણાવવાની વ્યવસ્થા કરું છું પણ એ દીવાલથી જ આપણું કામ સરે એમ નથી. ઉપરથી આખા નગરને ઢાંકી દે એવું વિશાળ લોહમય આચ્છાદન તૈયાર કરાવવાનું મેં વિચાર્યું છે.

બેચાર વૃદ્ધ સભાજનો બોલી ઊઠ્યા: આ તે કાંઈ એક દિવસમાં બને એવી વાત છે?

રુદ્રદત્તે સ્થિર અવાજે કહ્યું: એકેએક નગરવાસીએ એમાં સાથ દેવો પડશે. બાળક, નારી, યુવાન, વૃદ્ધ, રાજા, સામન્ત, પ્રધાન, વૈશ્ય, ક્ષત્રિય, શૂદ્ર – પ્રાણીઓને પણ કામે લગાડીશું.

વળી ધૈર્યદત્તે વિરોધનો સૂર કાઢતાં કહ્યું: મહારાજ, આપણે હાથે આપણી ચારે બાજુ દીવાલ ચણીને આપણે કારાગારમાં પુરાઈશું?

રુદ્રદત્તે એની સામે ગરજીને કહ્યું: પરદેશીઓના આક્રમણનો સામનો કરવો હોય તો મારા આદેશને અનુસરવું પડશે.

રાજાજ્ઞા થઈ: નગરના સંરક્ષણનું કામ સામન્ત રુદ્રદત્તને હું સોંપું છું. સંરક્ષણ માટે એને જે પગલાં જરૂરી લાગે તે એ ભરશે. એ કાર્યમાં કોઈ પણ રીતે દખલ કરનારને દેહાન્તદણ્ડની શિક્ષા થશે.

તે જ દિવસની બળબળતી બપોરથી કામ શરૂ થયું. મોટી મોટી શિલાઓ નીચે માણસો ઢંકાઈ ગયા. માતાનાં હાલરડાં બંધ થયાં, બાળકોનું હસવું બંધ થયું. કેવળ ઓજારોનો અવાજ કાને સંભળાવા લાગ્યો. આથમતા સૂરજનેય કોઈ જોઈ શક્યું નહીં. દીવાલ ચણતાં કેટલા ભેગા ચણાઈ ગયા તેનો કોઈ હિસાબ કરવા નવરું નહોતું. સાંજ પડી: પંખીઓ બધાં બહાર રહી ગયાં. બહારનું ચણતર કરનારા બહાર રહી ગયા, માતા ને પુત્રનો વિયોગ થયો, પ્રિયતમ ને પ્રિયતમાનો વિયોગ થયો, પ્રણયના અર્ધા ઉચ્ચારાયેલા શબ્દો એક બાજુ રહી જઈને હવામાં ભટકવા લાગ્યા. રાત પડી; અમાસની રાતથીયે ગાઢો અન્ધકાર નગરને ઘેરી વળ્યો. ઉપરનું આકાશ પણ ઢંકાવા લાગ્યું ને મધરાત થતાંમાં તો આકાશનો પૂરેપૂરો લોપ થયો; તારાની લઘુ તેજદૃષ્ટિથી પણ નગરજનો વંચિત થયા. બીજો દિવસ એ નગરમાં ઊગ્યો જ નહિ; કારણ કે સૂર્ય કયા આકાશમાં ઊગે? પંખીઓ ક્યાં ગીત ગાય? માતાનું હાલરડું નહીં, બાળકનાં હાસ્ય નહીં, પ્રેમીઓના પ્રણયાલાપ નહીં, ગાયોનું ભાંભરવું નહીં, વૃક્ષોનો પર્ણમર્મર નહીં, વાયુનો સંચાર નહીં – અંદર એકલી નરી સુરક્ષિતતા. પણ એ સુરક્ષિતતા સાવ આંધળી હતી, સાવ મૂંગી હતી, સાવ બહેરી હતી.

મધ્યાહ્નનો પ્રખર સૂર્ય પૃથ્વી ઉપર તપવા લાગ્યો. એના પ્રકાશમાં નગર ઉપરનું લોહનું આચ્છાદન તગતગી ઊઠ્યું – જાણે પૃથ્વીના અંગ પર પડેલું ઘારું. આજુબાજુની હવા નગરની દીવાલ સાથે માથું પછાડીને નિસાસા નાખવા લાગી, પંખીઓ દયામણી મીટ માંડીને એ આંધળી દીવાલને જોઈ રહ્યાં, રસ્તાની રજ ઊડી ઊડીને પાછી આવી. દિવસ નમ્યો, સાંજ થઈ, રાત પડી, ચન્દ્ર ઊગ્યો. એ ચન્દ્રના પ્રકાશમાં કોઈ વિશાળકાય પિશાચના મસ્તકની જેમ એ બંધ નગર બિહામણું લાગવા માંડ્યું. માયાવતીનું સૈન્ય આવ્યું, ઘોડાઓ ચમક્યા, હાથીઓ ગાંડા થયા, માણસો આ ભયંકર દૃશ્ય જોઈને મૂઢ થઈ ગયા. આખું સૈન્ય હતું ન હતું થઈ ગયું. વહેલી સવારે સુવર્ણપુરીનું સૈન્ય આવ્યું. માયાવતીના સૈન્યની થયેલી અવદશાના અવશેષો જોઈને એ અર્ધેથી જ થંભી ગયું. પણ બંધ નગરને અથડાઈને આવતી હવાના નિસાસા માણસોને સંભળાયા; ધરતીના કણેકણમાંથી મૂક રુદન એકાએક ચારેબાજુ છલકાઈ ઊઠ્યું. સૂર્યચન્દ્ર ને તારાના તેજના સ્પર્શ વિનાની, પંખીના ટહુકારા વિનાની, બાળકોના હાસ્ય વિનાની, પવનના સંચાર વિનાની એ ધરતીના રુદનથી હવા થરથરી ઊઠી. સૈન્ય આખું અજાણ્યા ભયથી સ્તબ્ધ થઈ ગયું, ત્યાં ને ત્યાં જ જડાઈ ગયું.

હજુ તમે રાજા ઉગ્રસેનની એ રાજધાની આગળથી પસાર થાઓ તો તમને ધરતીનું એ રુદન સંભળાશે, આજુબાજુ કેટલાય જોજનના વિસ્તારમાં હવે વનસ્પતિ નથી. કેવળ રેતીનો અખૂટ વિસ્તાર છે. કહે છે કે એ નગર અર્ધું રેતીમાં દટાઈ ગયું છે. પણ રાતે ત્યાંથી કોઈ કાફલો હજુ પસાર થઈ શક્યો નથી. એ નગરની અંદર પુરાઈ રહેલી પેલી આંધળી, બહેરી ને મૂંગી સુરક્ષિતતા બધાંને ડરાવે છે. ધરતીનું મૂક રુદન હૃદયને હચમચાવી નાંખે છે. જ્યારે એના પર રણ પૂરેપૂરું ફરી વળશે, ને રેતીના થર નીચે એ દટાઈ જશે ત્યારે સુરક્ષિતતાનો મોક્ષ થશે. ત્યારે ફરી આ ધરતી પર મનુષ્યની પગલી પડશે, એ પગલીની હૂંફ પામીને વનસ્પતિનો અંકુર ફૂટશે, એ વનસ્પતિની ડાળે ડાળે ફરી પંખી ટહુકશે. પછી પાણીની સરવાણી ફૂટશે. એક છાપરું થશે, બીજું છાપરું થશે, મનુષ્યનો કણ્ઠ સંભળાશે, ચાંદનીનાં અમૃત રેલાશે, પ્રેમીઓની ગુપ્ત પ્રણયગોષ્ઠીથી પવનને રોમાંચ થશે, સૂરજદાદા આવીને બાળકના દન્તહીન હાસ્યની રતાશમાં તરબોળ થશે.

પણ આજે તો ત્યાં નિસ્તબ્ધતા છે. એ નિસ્તબ્ધતા કદીક કદીક આપણા હૃદયમાં પડઘા પાડે છે ત્યારે ભર્યા ભર્યા આપણા સંસાર વચ્ચે આપણે ચોંકી ઊઠીએ છીએ. ત્યારે બહાર દૃષ્ટિ કરીને આકાશને જોઈને નિશ્ચિન્ત થઈએ છીએ, બાળકને ખોળે લઈએ છીએ ને એને હસાવીને પેલી નિસ્તબ્ધતાને હઠાવીએ છીએ.

વરપ્રાપ્તિ

હું ઓરડામાં દાખલ થયો ત્યારે એ પશ્ચિમ તરફની બારી પાસેની ટિપાઈ પરની ફૂલદાનીમાં, ઘૂંટણિયે બેસીને, મૅગ્નોલિયાનાં ફૂલો ગોઠવતી હતી. મારા આવ્યાની એને ખબર તો પડી જ હશે, પણ એ એણે મને જાણવા દીધું નહીં. મૅગ્નોલિયાની પાંખડીઓ વચ્ચે સંતાઈ જતી અને પ્રગટ થતી એની આંગળીઓને હું જોઈ રહ્યો. નમતી સાંજની વેળાએ ઓરડામાં પડતા વસ્તુઓના પડછાયા વચ્ચે એ પોતે પણ જાણે એક પડછાયાની જેમ લુપ્ત થઈ ગઈ હતી. લવંગિકાની આ એક ખૂબી છે. પોતાના વ્યક્તિત્વનો અંચળો ગમે ત્યારે ઉતારી નાખીને એ આપણી વચ્ચે હોવા છતાં દૂર સરી જઈ શકે છે. એની પાંપણો હાલે, પણ તે તો પવનને કારણે હાલતી હશે એવું તમને લાગે. બારી પરના પડદાની ઝૂલ પવનમાં હાલે ત્યારે એની સાડીનો પાલવ પણ ફરફરે. પણ એ બે તરફ આપણું ખાસ ધ્યાન ખેંચાય નહીં.

અંધારું સહેજ ગાઢું થયું. એની આકૃતિની રેખાઓ જ માત્ર દેખાતી હતી. એ ઊભી થઈ. બોલી: દીવો કરું? એ પ્રશ્ન કાંઈ મને શોધતો આવ્યો હોય એવું મને લાગ્યું નહીં. એથી મને કશું બોલવાનું મન ન થયું. એણે ઉત્તરની રાહ પણ ન જોઈ. દીવી લીધી, ઘીનું પૂમડું મૂક્યું, ઘી પૂર્યું (આ વિગતો કાંઈ મને દેખાતી નહોતી, એની ક્રિયાનો આભાસ જ હું તો વરતી શકતો હતો) ને દીવો સળગાવ્યો. નાની-શી જ્યોતથી એની ચિબુકથી તે સીમન્તરેખા સુધીની સીધી લીટીમાં પ્રકાશની ધાર અંકાઈ ગઈ. એની આજુબાજુના ભાગમાં એના ગાલ અને એની આંખોનું સૂચન હતું. થોડી વાર એ દીવા પાસે એમની એમ ઊભી રહી. પછી એ સહેજ એક તરફ વળી. આથી પ્રકાશ એની એક આંખ પર પડ્યો. એની ઢળેલી પાંપણો ઊંચી ન થઈ. ખભા પરથી સરી ગયેલો છેડો સરખો કરતાં કે પછી હોઠ પર વળેલો પરસેવો લૂછવા જતાં ઝાપટ વાગવાથી દીવો ઓલવાઈ ગયો. એણે એ ફરી સળગાવ્યો નહીં. મારાથી થોડે દૂર, પશ્ચિમની ખુલ્લી બારીની પાળ પર એ બેઠી ને જાણે એની દૃષ્ટિનાં ટેરવાંથી બહારના અન્ધકારના ઘટ્ટ પોતને સ્પર્શી રહી. હું નર્યો અન્ધકારમય હોત તો કદાચ એની દૃષ્ટિ મારી તરફ વળી હોત.

મેં ધીમેથી કહ્યું, ‘લવંગિકા…’

સરુના સમુદ્રના ઘુઘવાટ જેવા મર્મરમાં એ હળવું સમ્બોધન કદાચ ડૂબી ગયું. એ સમ્બોધન પછી ગોઠવી રાખેલી બધી વિગતવાર વાતો ઉખેળાવાની રાહ જોતી હતી. પણ પવન પડી જતાં વહાણ સ્થિર થઈ જાય તેમ મારું મન સ્થિર થઈ ગયું હતું. હવે ‘લવંગિકા’ના ચાર અક્ષર ભેગા કરવા જેટલો પણ ઉદ્યમ રુચતો નો’તો. એની આજુબાજુ ઘુમરાઈને આવતો અન્ધકાર મારી ચારે બાજુ ફરી વળતો હતો.

અન્ધકાર બિનજરૂરી બધું જ બાદ કરીને નરી શુદ્ધ આકૃતિનો જ આપણને કેવો પરિચય કરાવે છે! બારીની પાળ પર બેઠેલી લવંગિકા જાણે એક ઊછળતા મોજા જેવી હતી. એ સતત ઊછળ્યા કરે છે, એના બે ઉછાળા વચ્ચે એટલું તો ઓછું અન્તર હોય છે કે એ બે નહીં પણ એક જ ઉછાળો છે એવું લાગે છે. એની નિશ્ચેષ્ટતા છતાં એના ઊછળવાનો પછડાટ હું અનુભવતો હતો.

મારે જે બોલવાનું હતું તે બધું હું ભૂલતો જતો હતો. આથી રખેને બધું ભૂલી જાઉં એ બીકે હું એકાએક બોલી પડ્યો: ‘અતુલ કાલે આવે છે. તને ખબર છે?’ મારા અવાજથી હું જ ચોંકી ઊઠ્યો. અન્ધકારને કારણે કે કોણ જાણે શાથી, એ સહેજ ઘોઘરો લાગતો હતો. લવંગિકાએ અન્ધકારમાં જ મારી તરફ મોઢું ફેરવ્યું. કશું બોલી નહીં.

મેં પૂછ્યું: ‘તને બીક નથી લાગતી?’

મારો પ્રશ્ન અણધાર્યો હતો. એમાં રહેલી સન્દિગ્ધતાએ આખરે લવંગિકાનું મૌન તોડ્યું. એ બોલી: ‘શેની બીક?’

‘કોની બીક?’ એ ન બોલી એ તરફ મારું ધ્યાન ગયું. માત્ર એના મૌનને તોડવા ખાતર મેં કહ્યું: ‘અન્ધકારમાં કોઈ પુરુષ સાથે એકલા બેસવાની?’

આ સાંભળીને એ હસી પડી. બારીની પાળ પરથી ઊઠી. મારા પગ પાસે આવીને બેઠી. મારા ઘૂંટણ પર માથું ટેકવીને મારી તરફ જોઈ બોલી: ‘યાદ છે, એક વાર મેં જીદ પકડી હતી કે મારે જીવતો-જાગતો રાક્ષસ જોવો છે.’ બાપુ ખિજાયા, મા વઢી, પણ હું કેમે કરી એકની બે ન થઈ. ત્યારે તમે કહ્યું: ‘ચાલ, હું તને રાક્ષસ બતાવું.’ એમ કહીને તમે ઘર પાછળના લીમડા તરફ મને લઈ ગયા. હું આવું તે પહેલાં દોટ મૂકીને તમે ક્યાંક સંતાઈ ગયા. પછી ઘોઘરો અવાજ કાઢીને બોલ્યા –

મેં પૂછ્યું: ‘ત્યારે તું ખરેખર બી ગઈ હતી?’

એ બોલી: ‘હા, ઘડીભર તો ધબકી જ ગઈ’તી. પછી પાછળથી આવીને તમે મારે ખભે હાથ મૂક્યો ત્યારે તમારી આંગળી પરની વીંટી પરથી તમે ઓળખાઈ ગયા.’

મેં કહ્યું: ‘હવે હું રાક્ષસ થઈને બિવડાવું એટલો અન્ધકાર મારામાં નથી રહ્યો એમ તને લાગે છે?’

એ બોલી: ‘તમે પહેલવહેલા ‘લવંગિકા’ એમ બોલ્યા ત્યારે મને તમારો એ દિવસનો અવાજ યાદ આવ્યો. પણ હવે –’

એ બોલતી અટકી ગઈ.

મેં પૂછ્યું: ‘હવે શું?’

એણે કહ્યું: ‘ના, કાંઈ નહીં.’

મેં એણે ચીઢવવા કહ્યું: ‘હવે અતુલ પડખે ઊભો હોય પછી કયા રાક્ષસની મગદૂર છે કે…’

એ વાક્ય પૂરું કરું તે પહેલાં એના હાથથી એણે મારું મોઢું બંધ કરી દીધું. મને કોણ જાણે શું સૂઝ્યું તે મેં એની આંગળીને સહેજ મારા દાંત વચ્ચે દબાવી દીધી. પણ એને છોડાવવાનો પ્રયત્ન એણે ન કર્યો.

થોડી વાર સુધી એ કશું બોલી નહીં. મારા હાથમાંની આંગળી પરની વીંટી રમાડ્યા કરી. આથી મેં પૂછ્યું: ‘વળી તને રાક્ષસ દેખાયો?’

એણે કહ્યું: ‘હા, એથી જ તો આ વીંટીને અડું છું. એને અડું એટલે બધા રાક્ષસ ભાગી જાય.’

મેં કહ્યું: ‘તો તો હું લગ્નમાં તને આ વીંટી જ ભેટ આપીશ.’

એ બોલી: ‘પણ એનો જાદુ તો એ તમારી આંગળી પર હોય ત્યારે જ રહે.’

આનો મને કશો જવાબ સૂઝ્યો નહીં. હું જવાબની શોધમાં જ હતો ત્યાં એ બોલી: ‘બોલો, બીજું કશું જાદુ છે તમારી પાસે? મને આપી શકાય એવું?

મેં કહ્યું: ‘હા.’

એ બોલી: ‘શું?’

મેં કહ્યું: ‘અતુલ.’

એ એકાએક ઊભી થઈ ગઈ. ફરી બારી આગળ મારી પીઠ કરીને ઊભી રહી ગઈ. મેં પૂછ્યું: ‘કેમ, એનું નામ દેવાથી શરમાઈ ગઈ?’

એ કશું બોલી નહીં. મને થયું કે હું જે કહેવા આવ્યો હતો તે મારે કહી જ દેવું જોઈએ. આથી મેં શરૂ કર્યું: ‘અતુલે મને એક કામ સોંપ્યું છે. મને ખબર નહીં કે તમે બંને આટલાં બધાં શરમાળ હશો. એ આ ઑગસ્ટમાં લંડન જવા ધારે છે. એ પહેલાં જો તું લગ્ન કરવાની સંમતિ આપે –’

મને બોલતો અટકાવીને એ બોલી પડી: ‘મારી સંમતિની શી જરૂર છે?’

મેં કહ્યું: ‘તારી સંમતિ વિના એ તને શી રીતે પરણે?’

એ બોલી: ‘તમે છો ને…’

વાક્ય એણે પૂરું કર્યું નહીં. આથી એ શું કહેવા જતી હતી તે મને પૂરું સમજાયું નહીં.

મેં કહ્યું: ‘મારા હોવાથી શું?’

એ બોલી: ‘બાળપણમાં મને ખભે બેસાડીને ચંપાનું ફૂલ તોડાવતા તેમ તમારે ખભે બેસાડીને –’ વળી એણે વાક્ય પૂરું નહીં કર્યું.

હું સહેજ ધૂંધવાયો: ‘હવે મારા ખભાની શી જરૂર? ચંપો તોડનારની ઊંચાઈ વધી છે ને ચંપાની ડાળ પણ અનુકૂળ રીતે નીચી નમી છે.’

એ બોલી: ‘તો મને ખભેથી નીચે ઉતારી દો ને?’

એનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો. રોષનો તાપ અને આંસુની ભીનાશ એમાં ભળ્યાં હતાં. હું સહેજ અસ્વસ્થ થયો. એની પાસે જઈને મેં એને માથે હાથ મૂક્યો, એ તરત બોલી: ‘શો આશીર્વાદ આપો છો?’

‘ઇચ્છાવર પામજે.’

એણે મારો હાથ માથા પરથી ખસેડવા દીધો નહીં. એ જાણે મારા આશીર્વાદને બાઝી પડી. પછી એ બોલી: ‘તમને કોઈ આશીર્વાદ આપે છે ખરું?’

મેં કહ્યું: ‘મારી મા દરરોજ મને આશીર્વાદ આપતી, હવે તો નથી–’

એણે કહ્યું: ‘એમના આશીર્વાદ ફળ્યા કે નહીં?’

મેં કહ્યું: ‘એટલાં મારાં પુણ્ય નથી લાગતાં.’

એ બોલી: ‘તમારાં પાપ કાંઈ ઓછાં નથી તો!’

એના વાક્યમાં રોષની આંચ હતી. મેં એના રોષને હળવો પાડવા કહ્યું: ‘મા બિચારી હતી ત્યાં સુધી દરરોજ રાહ જોતી. આંગણામાં પાલખી આવીને ઊભી રહે, એમાંથી વહુ ઊતરે, રૂપરૂપના અમ્બાર જેવી, ચાલે ત્યાં ફૂલ વેરાય, હસે ત્યાં ગુલાબ, રડે ત્યાં મોતી. સાંજે બારણું વાસવા ન દે. મીટ માંડીને બેસી રહે, વહુની રાહ જુએ. હું સાંજવેળાએ રખડીને આવું ત્યારે હાથ આખા શરીરે ફેરવીને જોઈ લે કે ક્યાંક વહુને સંતાડી તો નથી આવ્યો ને? મરતી વેળાએય એણે મારે શરીરે હાથ ફેરવીને તપાસ કરી લીધી, પછી એના હાથ શિથિલ થઈને સરી પડ્યા.’

‘તો તમે વહુ શોધવા કેમ નહીં નીકળ્યા?’

‘જે પોતાની પાસે હોય તેને શોધવા નીકળાય?’

‘ક્યાં છે?’

એ પ્રશ્નમાં અધીરાઈની કે પછી કોણ જાણે શાની તીક્ષ્ણતા હતી કે હું એનાથી છેદાઈ ગયો.

મેં કહ્યું: ‘ટબૂકડી અમથી એ હતી ને ત્યારથી રખે ને એને કોઈ ચોરી લઈ જાય એ બીકે મેં એને સંતાડી રાખી છે.’

એ બોલી: ‘ક્યાં?’

મેં હસી પડીને કહ્યું: ‘એ જ તો ભૂલી ગયો છું.’

એ એકાએક ઊભી થઈને મારી માની જેમ મારા શરીરને ફંફોસી ફંફોસીને તપાસવા લાગી.

મેં હસીને કહ્યું: ‘અરે, એને મેં કાંઈ ખિસ્સામાં થોડી જ મૂકી છે! ચન્દન તળાવડીને કાંઠે આંબાનું ઝાડ છે, તેની બખોલમાં એણે મન્ત્ર ભણીને સંતાડી દીધી છે, એ મન્ત્ર ફરીથી બોલું તો એ મોટી થઈને હાજર થાય. પણ હવે એ મન્ત્ર ભૂલી ગયો છું.’

એ બોલી ઊઠી: ‘લાવો, હું શોધી આપું?’

મેં કહ્યું: ‘શું?’

એ બોલી: ‘મન્ત્ર,’ ને હજુ હું કહું તે પહેલાં મારા હોઠ પર હાથ ફેરવવા લાગી, પછી એના હોઠથી મારા હોઠને સ્પર્શીને એ મન્ત્રને જાણે મારા હોઠ પરથી સીધો પોતાને હોઠે લઈ લેવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગી. પછી એ એકાએક બોલી ઊઠી: ‘જડી ગઈ, જડી ગઈ.’ મેં કહ્યું: ‘ક્યાં છે?’ એણે કહ્યું: ‘આ રહી.’ એમ કહીને એ મારી સામે ઊભી રહી ગઈ.

કુરુક્ષેત્ર

રાતે બે વાગે મેં ઘરમાં પગ મૂક્યો. ઘરની અંદરના અંધારામાં આંખમાં ભરાઈ ગયેલી શેરીના વીજળીના દીવાના પ્રકાશની કણી ખૂંચવા લાગી. ઘરમાં એક ખૂણે ઝીણી કરીને મૂકેલી ફાનસની જ્યોતને મેં જરા મોટી કરી. એના તૂટી ગયેલા કાચમાંથી પવન અંદર દાખલ થતાં એની જ્યોત થરકવા લાગી. એના થરકવાની સાથે બધી વસ્તુઓના પડછાયા પણ હાલવા લાગ્યા; ને મને લાગ્યું કે આખું ઘર તોફાનમાં ફસાયેલા વહાણની જેમ ડોલમડોલ થઈ રહ્યું છે. હું માથા પરની વળગણીને ઝાલી સહેજ ઊભો રહી ગયો. શહેરની શેરીઓમાં ભટકીને શ્વાસ સાથે અંદર લીધેલો અન્ધકાર ધીમે ધીમે ભારે બનીને શરીરમાં ક્યાંક તળિયે બેસવા લાગ્યો. એના ભારથી મારા પગ સહેજ સહેજ લથડ્યા. એકાદ સિગારેટ ફૂંકવાનું મન થયું, પણ એકેય બચી નહોતી. પથારી પાસેના ભરી રાખેલા પાણીના લોટામાંથી પાણી પીધું. પથારીની કોર પર બેસીને મેં આજુબાજુ નજર કરી. આગલા ઓરડાનાં બારણાંની નજીક ડોસા માથે મોંએ ધોતિયું ઓઢીને સૂતા હતા – સીધા સપાટ, જાણે હવે ઠાઠડી પર સુવડાવવાનું બાકી રહ્યું ન હોય! એમની જિંદગીનાં વાંકાંચૂંકાં પાંસઠ વરસોને મહામુશ્કેલીએ ચેહનાં લાકડાંની જેમ ખડકીને એની ઉપર એઓ જાણે આરામથી પોઢ્યા હતા. રાંધણીના ભેજની દુર્ગન્ધ વચ્ચે બા અને ભાભી સૂતાં હતાં. આજે મોટાભાઈને ‘નાઇટ’ હતી, એટલે વચલા ઓરડામાં ગૃહસ્થાશ્રમ અમારે ભોગવવાનો હતો. ઊંઘના દુ:શાસને ભાભીનાં વસ્ત્ર અસ્તવ્યસ્ત કરી નાંખ્યાં હતાં. બાના દાંત વગરના મોંની પોલી દાબડી એની બજરની દાબડીની જેમ અર્ધી ખુલ્લી રહી ગઈ હતી. ને પથારીમાં મારી બાજુમાં મારી પત્ની સૂતી હતી – ‘પત્ની’ શબ્દનોય ભાર ન વેઠી શકે એટલી નાની. એને ઓશીકે ‘સોમવારના વ્રતની વારતા’ની ચોપડી હતી. એનાં મોં અને આંખ અધખુલ્લાં હતાં ને એ સાવ ચત્તી સૂતી હતી. એ મરી જશે ત્યારે એનો ચહેરો એવો જ લાગશે, ને મારે એનાં મોંઆંખ બંધ કરવાં પડશે એવો વિચાર, કોણ જાણે શાથી, મારા મનમાં આવ્યો.

બહારથી જે ઠંડી લાવ્યો હતો તે ધીમે ધીમે આજુબાજુની ગરમીમાં શોષાઈ ગઈ, ને હું ફાનસ ઝીણું કરીને પથારીમાં પડ્યો. પાસે સૂતેલી નારીના અબુધ ચહેરા પરની બાઘાઈ જોઈને મને હસવું આવ્યું. અણજાણપણે એ કેટલા મોટા સાહસનું બીડું ઝડપી ચૂકી હતી! પળેપળે હજાર રીતે હજારો ખણ્ડોમાં છિન્નભિન્ન થઈને રઝળનારા મને એ ફરી એના નાના-શા ગર્ભાશયમાં એકત્ર કરીને અવતારવા ઇચ્છતી હતી! કેવી અસાવધ એ સૂતી હતી! સોમવારના વ્રતનો આધાર પામીને એ નિશ્ચિન્ત હતી.

પાટલા ઘોની જીભની જેમ દીવાની ઝાંખી જ્યોત ફરક્યા કરતી હતી. થોડી વાર પછી હિંમત કરીને ઉંદરોએ એમની પ્રવૃત્તિ શરૂ કરી. મેં આંખો બીડી. દિવસ દરમિયાન જોયેલાં અનેક દૃશ્યોના ટુકડા આમથી તેમ, ધરી વગરના ગ્રહની જેમ, અથડાવા લાગ્યા. દિવસ દરમિયાન સાંભળેલા અનેક અવાજો પણ આછા આછા સંભળાવા લાગ્યા. આ બધું મને વળગેલું જ રહે છે, ઊંઘમાંય એ બધું આજુબાજુ ચક્કર માર્યા કરે છે. પણ આજુબાજુ ચાલતી વાતો સાંભળતો હોઉં છું કે એમાં ભાગ લેતો હોઉં છું ત્યારેય મારું એમાં ધ્યાન નથી હોતું, મારું મન એનાથી દૂર નીકળી ચૂક્યું હોય છે. આથી કોઈ વાર જાણીકરીને કૃત્રિમ જુસ્સો લાવીને દલીલોની ઝડી શરૂ કરું છું. સહેજ સહેજમાં મરણિયા બનીને ઝૂઝવાની મને ટેવ પડી ગઈ છે, એક પ્યાલો પાણી પીવું હોય તોય!

ને તેથી જ તો મનુભાઈ માસ્તરની ચન્દ્રકાન્તાને આજે તમાચો મારી દીધો. હું ગોરીનાં ગીત લખું છું. એટલા ખાતર એ મારા પર વારી જાય છે. ફાગણ ને શ્રાવણ, રાધા ને શ્યામ – થોડા શબ્દો આમતેમ ગોઠવું છું. એની આડશે મારી થોડી ભૂખને પણ સંતાડીને ગોઠવી દઉં છું. ચન્દ્રકાન્તા એ ગીત ગાય છે ત્યારે સાંભળવું ગમે છે. પછી, મારી ટેવ મુજબ લાગણીને જરા વધારે પડતી ખેંચું છું. તેર વરસની ચન્દ્રકાન્તાની ચિબુક ઝાલીને કહી નાખું છું: ચન્દ્રા, તું આવું મીઠું ગાય તો તારી આગળ ગીતોનો ઢગલો વાળું – પારિજાત જેમ ફૂલોનો ઢગલો વાળે તેમ. ચન્દ્રકાન્તા આ આકસ્મિક પ્રણયોક્તિ સાંભળીને મૂઢ બનીને મારી સામે મોં વકાસીને જોઈ રહે છે. એની સખીઓ નીચે ફેરફુદરડી ફરે છે, નાચે છે, કૂદે છે, ને ચન્દ્રકાન્તા મૂઢ જેવી અહીં બેસી રહી છે. એ એકાએક મારા ખોળામાં માથું મૂકીને એની આંખોને મારી સામે માંડે છે. કોણ જાણે કેમ, હું ત્રાસી ઊઠું છું. એની આ અકાળ પ્રેમચેષ્ટાથી મને જુગુપ્સાની લાગણી થાય છે. હું વીજળીનો આંચકો લાગ્યો હોય તેમ ઊભો થઈ જાઉં છું, ચન્દ્રકાન્તા પડી જાય છે, ને પગને બાઝે છે. હું નીચો નમું છું – એના હાથની પકડમાં રહેલી લોલુપતા મને ઉશ્કેરે છે, ને હું એક તમાચો ખેંચી કાઢીને ચાલ્યો આવું છું.

આ ફાનસની આછી જ્યોત આંખનાં બંધ પોપચાં પર નાચ્યા કરે છે, ચન્દ્રકાન્તાના પેલા બે વિહ્વળ હાથની જેમ વળગ્યા કરે છે. મારાથી નથી રહેવાતું. હું એને બુઝાવી દઉં છું. બસ, હવે જો મોઢામાં સિગારેટ હોય તો મજા – એનો પલકારો અંધારામાં જોયા કરવો ગમે. પણ પથારીમાં લંબાવતાં પત્નીનો હાથ મારા પડખા નીચે દબાઈ જાય છે ને મને યાદ આવે છે: કેતકી મહેતા. ‘હેવમોર’માં ચાના પ્યાલામાં ચા રેડતી હતી ત્યારે એનો ખુલ્લો પડેલો અર્ધો હાથ કેવો કંપતો હતો! એના પરની આછી રુવાંટી, કોણીથી ઉપરના ભાગની મસૃણ માંસલતા – સહેજ જ શ્રમને કારણે કેવી રતાશ દોડી જતી હતી એના ચહેરા પર! હું ચાની ધારાને જોતો હતો, ફલોરેસન્ટ લાઇટના તેજમાં તરબોળ એ હાથને જોતો હતો, ચાની ઊની વરાળ સાથે ભળતી એની રેશમી સાડીમાંથી આવતી સુવાસને માણતો હતો, ને કંઈક બોલ્યે જતો હતો. ફરી એ હાથ એની સાડીમાં લપાઈ ગયો, ને હું અન્યમનસ્ક થઈ ગયો. કોઈ પણ સ્ત્રીને હું આખી જોઈ શકતો જ નથી. એ સ્ત્રીનું વ્યક્તિત્વ અંગના કોઈ એક ભાગમાં આવીને વસે છે એમ હું માનું છું, ને મને એની એવી પરખ છે કે સ્ત્રીને જોતાંની સાથે જ મને એ અંગની પણ ખબર પડી જાય છે. કોઈ પગ હલાવે છે, કોઈ વિના કારણે ફરી ફરીને ડોક વાંકી કરીને પાછળ જુએ છે, કોઈ રહી રહીને વાળમાં આંગળી પરોવે છે, કોઈના હોઠ ફરકે છે, બસ પછી એ સિવાય એ સ્ત્રીમાં હું કશું જોતો નથી. પણ મારી પત્ની ઊંઘમાં એના પતિના સ્પર્શને માણી શકતી નથી; એ નાના, મા વગરના, બાળકની જેમ કંઈક અસ્પષ્ટ બબડે છે, ને ફરી પડખું બદલીને ઘસઘસાટ ઊંઘવા માંડે છે. વરને વશમાં રાખવાની એની અનુભવી બહેનપણીઓએ આપેલી, બધી સલાહ આ ઊંઘને કારણે નકામી જાય છે, ને એ કિશોરવયની સૃષ્ટિનાં સ્વપ્નોમાં વિહાર કરતી પડી રહે છે. અંધારામાં એના શરીરની રેખાઓનો આછો આભાસ જ દેખાય છે; ને આમેય તે અંધારામાં જ મારી કલ્પના વધુ સતેજ બને છે. રીટાનો છટાથી વાળેલો ‘પોની ટેઇલ’ અંબોડો, રેખાનો વાર્તાલાપ – વાત કરતાં કરતાં અટકી જઈને આંખ પટપટાવીને ફરી વાતનો દોર સાંધવાની એની રીત, એનો અવાજ – હું એની વાત સાંભળું છું તે એના અવાજને ખાતર, એની વાતમાંથી હું કશો અર્થ કાઢતો નથી. પણ એનો અવાજ – મધુર કહેવાય એવો નથી, છતાં ખૂબ ગમે છે. એ અવાજ એક વાતાવરણ રચે છે. એ અવાજ સાંભળતાં એમ લાગે છે કે જાણે એણે આપણી આજુબાજુ એક અર્ધ-પારદર્શી પરદો પાડી દીધો છે. એ અવાજનો સ્વાદ પણ છે – પીચના જેવો, મીઠાશ ખરી, પણ એમાં માફકસરની કડવાશ પણ ભળેલી. એટલે વધારે ભાવે. હું એ રેખાનો અવાજ, મીનળની સહેજ સહેજમાં વંકાતી ભ્રમર; શીલુની, પવનમાં ડોલતી વૃક્ષની શાખાની જેમ શરીરને વિના કારણે છટાથી હલાવ્યા કરવાની, ટેવ – અંધારામાં આ બધા ટુકડા હું એકઠા કરતો ગયો. એ બધાંમાંથી અન્ધકારના ગર્ભમાં હું એક નવી નારીમૂર્તિ રચવા લાગ્યો. મારી પાસેના નારીદેહની રેખાકૃતિમાં એ બધા ટુકડા ગોઠવીને સાંધવાનું મન થાય છે. બંધ કરેલી આંખોને છંછેડાયેલી ઊંઘ બાળે છે, શિરાઓમાં લોહીના ધબકારા ધીમા પાડે છે; ને મારી પાસેના શરીરમાંના હૃદયના થડકારા સંભળાય છે. હમણાં જ પથ્થર જડેલી પોળના સૂનકારને મારાં પગલાંએ એવા જ થડકારથી ઢંઢોળી મૂક્યો હતો! અવાજ પણ કોઈક વાર ખરો પીછો પકડે છે! છંછેડાયેલી ભમરીની જેમ એ ચારે બાજુ ગણગણ્યા કરે છે.

ઊંઘના ભારથી લદાયેલા મારી પત્નીના દેહને મેં અનુકૂળ રીતે ફેરવ્યો. એનો એક પગ ઊંઘમાં અર્ધો વાળેલી દશામાં ઊંચો જ રહી ગયો. એ થોડી વાર એ સ્થિતિમાં રહીને મારી તરફ પડવા લાગ્યો, આખરે એક આંચકા સાથે એ મારી ઉપર આવી પડ્યો. મેં મનમાં એકઠા કરી રાખેલા પેલા ટુકડા ફરી તપાસી જોયા – શીલુનો પવનમાં ઝૂલતી વૃક્ષની શાખાની જેમ વિના કારણે ઝૂલતો દેહ – પણ એ પગ દ્વારા એ દેહના પરનો ઊંઘનો ભાર મારા પર ઠલવાવા લાગ્યો. છતાં પરવશ બનીને હું એ વધારે ને વધારે ભારે બનતા જતા પગ નીચે પડી રહ્યો. ત્યાં ડોસા ખોંખારો ખાઈને બેઠા થયા. આગલું બારણું ખોલીને બહાર ગયા, બહારની હવા અંદર આવી, બારણામાંના શેરીના દીવાનો પ્રકાશ પણ લપાતો લપાતો અંદર આવ્યો, ને મેં મારી ઉપરના પગને ખસેડવાની હિંમત કરી નાખી.

ફરી બારણું વસાયું, બહાર નાસી છૂટવા ઇચ્છતી ઘરની બંધિયાર હવા માથું પટકીને અંદર પછડાઈ. ફરી અંદરની ગરમી વધવા લાગી. એ ગરમ હવાની સાથે પાસેના માથામાંની ધૂપેલની વાસ ભળતાં મારો શ્વાસ રૂંધાવા લાગ્યો. આમ એકલે હાથે અનેક રિપુઓની સામે ઝૂઝતા પુરાણકાળના મહારથીની જેમ હું પથારીમાં પડ્યો પડ્યો ઝૂઝવા લાગ્યો, ને એ ઝૂઝવાના ઝોકમાં જ મેં પાસે પડેલા પત્નીના દેહને ઢંઢોળ્યો. એ ફરી કશુંક બબડી: હેં હેં, કોણ? મેં ધીમે અવાજે કહ્યું: એ તો હું, ને એ સફાળી બેઠી થઈ ગઈ. મેં પૂછ્યું: શું કરે છે? એણે કહ્યું: તમારે માટે દૂધ ઢાંકી રાખ્યું છે તે લઈ આવું. મેં કહ્યું: રહેવા દે, મારે નથી પીવું. એ કાંઈક બોલતી જતી હતી ત્યાં મેં ઓચિંતાનો એના હાથને આંચકો આપીને એને પાસે ખેંચી લીધી. અંધારામાં મારા મુખ પરનો ત્રાસનો ભાવ તો એને દેખાયો નહીં, એટલે એ ભોળીને મન તો આ પ્રણયક્રીડા જ લાગી. એ મારી પાસે સરીને અસહાય શિશુની જેમ લપાવા લાગી. એના પાસે આવવાની સાથે ઉત્તાપની માત્રા વધતી ચાલી, મારો શ્વાસ રુંધાતો ચાલ્યો. બહારની શેરીમાં દોડી જવાનું મન થયું, પણ હવે પેલા બે હાથ મારી આજુબાજુ વીંટળાઈ વળ્યા હતા – ગામને પાદરે ઝાડની ડાળીએ હીંચકો લેતા, કૂવેથી પાણી ખેંચતા, વાડામાં છાણાં થાપતા એ બે હાથ. ત્યાં પડોશના દામુ ડોસાને ઉધરસનો હુમલો આવ્યો, એમણે કફનો ગળફો કાઢ્યો, કોગળા કર્યા, ‘હે પ્રભુ’, ચાર વાર બોલ્યા, ને વળી શાન્તિ સ્થપાઈ.

એ અન્ધકાર ને એ નિસ્તબ્ધતા – એને તળિયે ધબકતા બે જીવ. અમે બંને કંઈક સરજવા મથતા હતા. તૂટેલાફૂટેલા સંસારના ટુકડામાંથી હું કાંઈક સાંધીસુધી રચવા મથતો હતો. પણ સૃષ્ટિ અન્ધકારના ગર્ભમાં રચાય છે. માતાના ગર્ભાશયના અન્ધકારમાં શિશુ પોષાય છે. મારી પાસે એટલો અન્ધકાર નહોતો. એથી તો હું રખડી રખડીને અન્ધકારને તાગતો હતો ને મારી પાસેની આ નારી – મારા છિન્નભિન્ન અંશોમાંથી અર્ક સારવી લઈને ગર્ભમાં એનો ઘાટ કંડારવા મથતી હતી. માતાના ગર્ભાશયમાં અન્ધકારની ખોટ નથી, જન્મોજન્મથી એ ચાલ્યો આવે છે. હું ધૂંધવાયો. એવા ધારદાર ટુકડાઓ એને આપું કે જે ગર્ભના અન્ધકારમાંય ન સંધાય, એના શરીરની શિરાશિરાને છિન્નભિન્ન કરે – એવા ઝનૂનથી મેં મારા શરીરને એની તરફ હડસેલ્યું – આ ઘરનું મૌન, આ ઘરનો સન્તાપ, આ ઘરમાં ટુકડાની જેમ વેરાયેલા જીવ – એ બધાંની યાદ સાથે મેં મારા શરીરને એને સોંપ્યું. બા પાણી પીવા ઊભાં થયાં. મારી પત્નીના બે હાથ મારે બરડે જળોની જેમ ચોંટી પડ્યા. અમારી બેની વચ્ચે દબાઈકચડાઈને ગરમી વધારે અસહ્ય બની. એ ગરમી શરીરમાં બધે રેલાવા લાગી – લાવાની જેમ. આંખો વધુ બળવા લાગી. ચોમાસામાં નીકળી આવતા હજાર પગવાળા જીવડાની જેમ મારું શરીર હજાર હજાર પગે ચાલવા માંડ્યું. એકાએક જાણે કોઈએ ઊંઘના ધસ્યા આવતા પૂર સામે બાંધેલો બંધ તોડી નાંખ્યો, હું ફસડાઈને ઢળી પડ્યો.

એ તન્દ્રાવસ્થામાં મારા મન સામે એક ચિત્ર ખડું થઈ ગયું. વિશાળ રણક્ષેત્ર પર પડેલાં શરીરોના ઢગલા વચ્ચે હું પડ્યો છું. હું આખો નથી. એક હાથ અહીં છે, બીજો ક્યાંક દૂર, માથું ક્યાંક દૂર ગબડી ગયું છે. ત્યાં મશાલ સળગાવીને મારી પત્ની મને શોધતી શોધતી મારી પાસે આવી ચઢે છે. એ મારાં અંગો ભેગાં કરે છે. એની સેંથીએ સિંદૂર છે, એના હાથે કંકુ. એ પોતાને હાથે ચિતા પ્રકટાવે છે ને મને ખોળામાં લઈને એમાં પ્રવેશે છે. દઝાડતી ઝાળ અમને લપેટી લે છે, હું દાઝ્યા જ કરું છું. આખરે ન સહેવાવાથી આંખો ખોલી નાખું છું. બહાર તડકો છે, એના થોડા તીક્ષ્ણ ટુકડા મારી આંખ પર વીખરાયા છે. હું બેઠો થાઉં છું. આંખ હજુ બળે છે. ઊભો થઈને રસોડામાં જાઉં છું: મારે માટે ઢાંકી રાખેલી ચા ગરમ કરીને બા મને આપે છે. એમાં ધુમાડાનો સ્વાદ છે. અમૃતની જેમ એને પીતો હું બેઠો રહું છું ને વાડામાં ચૂલામાંની રાખના ઢગલા પર વિખરાયેલા તડકાના રઝળતા ટુકડાને જોઉં છું ને એકાએક કવિતાની પંક્તિ સ્ફુરે છે: કુરુક્ષેત્ર પર ઓગણીસમા દિવસનું પ્રભાત ઊગ્યું છે. સૌભાગ્યવતીના ખણ્ડિત કંકણના જેવો પ્રકાશ વેરાયો છે, સહમરણની વધૂના હાથમાંથી ખરતા કંકુની જેમ એ પૂર્વ ક્ષિતિજની હથેળીમાંથી ખર્યે જાય છે…. બહાર અભ્યાસ કરવા બેઠેલા નાના ભાઈના આંક બોલવાના અવાજ સાથે મારી કાવ્યની પંક્તિઓ ગૂંચવાઈ જાય છે, હું લંગડા બાળકને દોરતો હોઉં તેમ આજુબાજુના વધતા જતા અવાજ વચ્ચે થઈને મારી નાનકડી ચાલવા ન શીખેલી કવિતાને બહાર લઈ જાઉં છું. બહારના પ્રખર તડકામાં એની આંખ ખૂલતી નથી. બીડેલી આંખવાળી એ કવિતાને ચિત્તમાં ક્યાંક સંગોપીને ફરી રાત્રિના સૂમસામ અન્ધકારની રાહ જોઉં છું. એ અન્ધકારમાં મારી કવિતા આંખો ખોલશે એના ઉત્સાહથી દિવસના બીજા છેડા સુધી પહોંચી જવાની હું હામ ભીડું છું.

પુનરાગમન

એણે જોયું તો વાડાનું બારણું ખુલ્લું હતું. વૃક્ષોની ઘટા વચ્ચેથી ચાંદનીમાં ચળકતાં તળાવનાં સ્થિર જળ દેખાતાં હતાં. ક્યાંક ચીબરી બોલતી હતી. બાકી બધે અપાર્થિવ નિસ્તબ્ધતા છવાઈ હતી. એને લાગ્યું કે આજુબાજુનું બધું જ એનું વજન અને પરિમાણ ખોઈ બેઠું હતું. સહેજ સરખી પવનની લહેરખી આવતાં બધું ધ્રૂજી ઊઠતું હતું. ઘરમાં જાણે એના સિવાય કોઈ રહ્યું નહોતું. એને થયું: ‘લાવ, સાદ દઈને કોઈને જગાડું.’ એને લાગ્યું કે એણે સાદ પાડ્યો પણ ખરો. જાણે એના પડઘા દૂર દૂર સુધી પથરાઈને બોદા બનીને શમી ગયા. હવા જો જોરથી ફુંકાય તો રખેને પોતે ક્યાંક ઊડીને જઈ પડે, એવા ભયથી એણે ખાટલાને પકડી રાખ્યો. પણ એને તરત જ સમજાઈ ગયું કે એની પકડમાં કશો દાબ જ નહોતો. એ કાન સરવા રાખીને બેઠો રહ્યો. વાડામાંની ધની ગાય ભાંભરે, પડોશના દલપત ડોસાની ઉધરસની ઠણકી સંભળાય, રાતે પસાર થતી ગાડીનો અવાજ સંભળાય – પણ કશું કાને પડ્યું નહીં. એને લાગ્યું કે એની ઇન્દ્રિયો એને છેતરી રહી હતી. કદાચ ભીમનાથ મહાદેવમાં ચાલતી કથા હજી પૂરી નહીં થઈ હોય, કદાચ હજી લોક વીખરાયું નહીં હોય. પણ ચાંદનીમાં પડતા પડછાયા જોતાં લાગ્યું કે રાત ઘણી વીતી ગઈ હતી. હવે કદાચ થોડી વારમાં ભડભાંખળું થશે. આમ વિચારીને એણે આંખ બીડવાનું નક્કી કર્યું. ત્યાં દૂર કશોક પ્રકાશ દેખાયો. ગામને પાદરે રેલવે ફાટક પાસે થઈને કોઈ ફાનસ લઈને જતું હશે? કોઈ ખેડૂત વહેલો ઊઠીને ખેતર તરફ જતો હશે? કે પછી કોઈ મરી જવાથી સ્મશાન તરફ એને લઈ જતા હશે? એ પ્રકાશ કેટલે અન્તરે છે તે એને સમજાયું નહીં. ઘડીમાં એ એને પોતાની દિશામાં આગળ વધતો લાગે તો ઘડીમાં એ ખૂબ દૂર જતો લાગે. એને થયું કે જો ઊંઘ આવવાની જ ન હોય તો જરા બહાર જઈને ઊભો રહું. ત્યાં એકાએક એની નજર પડી ને જોયું તો પેલો પ્રકાશ દેખાતો નહોતો, પણ દૂર દૂર કેટલાક માણસો(કે પછી પ્રાણીઓ?) જતા લાગ્યા. પણ વળી એને પોતાની આંખ પર વિશ્વાસ બેઠો નહીં. ઊઠીને જો એ બહાર જાય, પવન એને ક્યાંક ઉડાવી લઈ જાય, અથવા તો દિશાનું ભાન ભૂલીને એ ગમે ત્યાં જઈ ચડે તો? આથી એ મૂંઝાઈને બેસી રહ્યો. એને થયું કે ઊઠીને બારણું બંધ કરી દઉં, જેથી આ બધું દેખાતું બંધ થાય અને અંધારામાં એ આંખ બંધ કરીને સૂઈ જઈ શકે. આમ વિચારીને એ હિંમત કરીને ઊઠ્યો. એણે બે ડગલાં ભર્યાં પણ બારણું તો દૂર ને દૂર જતું હોય એવું લાગ્યું. પાછળ નજર કરીને જોયું તો ખાટલો દેખાતો નહોતો. થોડી વાર એ એમ ને એમ ઊભો રહ્યો. પછી મનમાં હિંમત એકઠી કરીને એણે આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું. ઘર પાછળનું ખીજડાનું ઝાડ, એનાથી થોડે દૂર દૂબળાનાં છાપરાં, પછી તો પોતાનું ખેતર… ‘લાવ, હુંય ખેતરે જવા નીકળી પડું.’ પેલી આમલી પર વાંદરાનું ટોળું બેસે છે, પાદર આગળના વડ નીચે સૂતેલ ઢોરનું ટોળું વાગોળતું બેસે છે, શીતળા માતાની દહેરી આગળ કોઈક ને કોઈક હશે જ. પછી તો રેલવેના પાટા, હવે સવારની લોકલ આવવાનો વખત થયો જ હશે ને? પણ હજી બારણું વટાવી શકાતું નહોતું. એણે દૂર નજર નાખીને જોયું તો દૂર, દશેરાની ટેકરી આગળ જ કદાચ, ધોળા આકારો જતા લાગ્યા, એકની પાછળ એક – કીડીઓ ચાલે તેમ, પણ ટેકરી એને દેખાતી હતી ખરી કે પછી એ પણ એની છેતરામણી આંખે ઊભી કરેલી ભ્રાન્તિ!

એ જે હોય તે, એણે આગળ ડગલાં ભર્યાં. બારણું દેખાતું નહોતું. કદાચ એ બારણાની બહાર નીકળી ચૂક્યો હતોપણ ચાંદનીમાં દેખાતા વિસ્તારમાં પરિચિત ચિહ્નો એણે શોધ્યાં તો કશું દેખાયું નહીં. એની પાસે, કદાચ એની પાછળ જ, કોઈક એને અણસારો કરી રહ્યું હોય એવું એને લાગ્યું. પાછું વળીને જોવાની એની હિંમત ચાલી નહીં. રખે ને – પણ એ કોઈ એટલું તો નજીક હતું કે એનો શ્વાસ પણ એની ગરદનને સ્પર્શતો હતો. હમણાં જ કોઈ એને ખભે હાથ મૂકશે, અથવા એનો હાથ ઝાલશે એવી અપેક્ષાએ એ ઊભો રહ્યો, પણ…

હમણાં ડાંગરના ખેતરની વાસ આવશે, હમણાં ઝાકળભીના ઘાસનો ઠંડો સ્પર્શ થશે, હમણાં દૂબળાઓનાં ઝૂંપડાંમાંથી ધુમાડો ઉપર જતો દેખાશે, પણ…આંખ સામે અફાટ વિસ્તાર હતો, તળાવડી દેખાતી બંધ થઈ ગઈ હતી. દેખાતા હતા માત્ર પેલા ધોળા આકારો. એ આકારો સ્થિર નહોતા. એની લાંબી ને લાંબી થતી જતી હાર દેખાતી હતી. કદાચ એ પોતે પણ એ હારમાં જ નહોતો ચાલી રહ્યો? એ પોતે જાણે એની આંખ, એનાં હાથપગ, એનાં અંગો પાછળ મૂકી આવ્યો હતો. માટે જ તો બધું દેખાતું હતું. છતાં એની આંખ સાક્ષી પૂરતી નહોતી; એ ચાલતો હોય એમ લાગતું હતું છતાં એના પગ એમાં ભાગ લેતા નહોતા, એ છે એમ એ માનતો હતો છતાં એનાં અંગો એનો પુરાવો આપતાં નહોતાં, અને છતાં એની ચેતના મૂર્ચ્છિત નહોતી થઈ ગઈ, એની સ્મૃતિ સતેજ હતી, પણ એને ગૂંથનારું સૂત્ર સરી પડ્યું હતું…

એણે જોયું તો ધૂંધળી ચાંદનીમાં એનાથી થોડે છેટે કોઈક મહાનગરની રેખાઓ ઊપસી આવતી હતી. એ બધું જાણે ખૂબ ખૂબ નીચે હતું. એ ક્યાંક બહુ ઊંચે સ્થાને ઊભો હતો. એ નગરના એકેએક ઘરને એ ગણી શકતો હતો. પણ આખું નગર જાણે ચાંદનીને તળિયે ડૂબી ગયું હતું. સહેજ પવન આવતાં એ બધું ચીતરેલા પડદાની જેમ હાલતું હતું. એની ચારે બાજુથી ધોળા આકારોની હાર ચાલી જતી હતી અને દૂર કોઈ મોટા પર્વતના પડછાયામાં અદૃશ્ય થઈ જતી હતી.

ત્યાં એકાએક ચારે બાજુની નિસ્તબ્ધતાને ભેદતો કશોક અવાજ ખૂબ દૂરથી નજીક ચાલી આવતો હોય એવો એને ભાસ થયો. એ અવાજ ચારે બાજુના શૂન્ય સાથે પડઘાઈને રણકી ઊઠતો હતો. ધીમે ધીમે જાણે એનાં મોજાં ઊછળતાં ગયાં. એના પડઘા રૂપે એનામાં કાંઈ કેટલાય વિલક્ષણ અવાજો આળસ મરડીને બેઠા થવા લાગ્યા. એ અવાજો ગોઠવે, સમજે તે પહેલાં તો બીજાં મોજાં ધસી આવતાં હતાં. વૈશાખના વાયરા, અષાઢની હેલી, જ્વાળામુખીનો સ્ફોટ, ઘાસનું ઊગવું, ઝાકળનું પડવું, ફૂલની પાંખડીનું ખરવું, સૈન્યોની કૂચ, તોપોનો ધણધણાટ, મન્દિરના ઘણ્ટ, વનનો દવ, પશુઓની ત્રાડ, પ્રસૂતાઓની ચીસ, ઇસ્પિતાલના દર્દીઓનું કણસવું – આખો અવાજોનો સમૂહ જાણે ઊભરાતો હતો. એથી ઘેરાઈને, એમાં ડૂબીને, એના વમળમાં ઘૂમરી ખાઈને એ આગળ જઈ રહ્યો હતો કે પાછળ તેની હવે એને ખબર નહોતી.

એકાએક પેલું નગર ખરેલા પાંદડાની જેમ ઊડી ગયું, આકાશ કોઈ વસ્ત્રની જેમ સંકેલાઈ ગયું, સૂર્યચન્દ્રને પાંખો ફફડાવતુંક ને કોઈ પંખી ચણી ગયું. એ નર્યો શૂન્ય પ્રસાર કેવળ પડછાયાના જેવો વિસ્તરતો ગયો, ધ્રૂજતો ગયો. વર્ષોના લીરા આમતેમ ફંગોળાઈને ડમરી રૂપે ઉપર ને ઉપર ચડતા ગયા. છતાં આ શૂન્યમાં એ શૂન્ય રૂપ નહોતો. કશીક વેદનાના ગર્ભમાં જાણે એ ઊંધે માથે લટકતો હતો. એ યાદ કરવા મથ્યો: આમલીના ઝાડ પર બેઠેલો ઘડચો, ખીજડાનું અર્ધું બળી ગયેલું થડ, પાર્વતી ડોસીના કપાળ પરનો ઘા, પોતાના મૂંગા, બહેરા દીકરાની કરુણ કરુણ આંખો, લજ્જાઢાળ્યાં નેણવાળી ષોડશી મુગ્ધા માફો, જીવનનો પ્રથમ મરણશોક, વિયોગ, વદાય – આ બધું હાથમાં આવતાંવેંત જાણે લિસ્સી માછલીની જેમ સરી ગયું. એ બધું સરી ગયું છતાં જાણે ક્યાંક એક ગાંઠ બનીને પીડવા લાગ્યું. પણ આ નરી પીડા નહોતી. જાણે કશુંક પોતાનાથી છૂટું થવા ઇચ્છતું હતું. એના છૂટવાના ઉધામા એને ઉઝરડી જતા હતા. એના ઉગ્ર દાહથી એ બળતો હતો. એ બળતો હતો, છતાં રાખ થઈને ઊડી નહોતો જતો, એ દાહની શિખા જ જાણે એની ચેતના હતી.

ત્યાં એકાએક કશું વિરાટકાય એની તરફ આવતું હોય એવું એને લાગ્યું. એનો પ્રલમ્બ પડછાયો એ હતો ત્યાં સુધી વિસ્તરતો વિસ્તરતો આવવા લાગ્યો. એની અણીથી એ વીંધાઈને ઊંચકાયો, વીંઝાયો, દૂર દૂરના ગ્રહો સાથે એ ઘૂમરડી ખાવા લાગ્યો, એકસરખા કશાક વિલાપનો સૂર એને ઘેરી વળ્યો. એ સૂરમાં જ કશુંક ચીકણું ચીકણું હતું તે એને ચોંટવા લાગ્યું. એના ઘા બહેકી ઊઠ્યા. અપાદપાણિ એ નરી વેદનાનો પિણ્ડ બનીને ઘૂમરડી ખાતો ગયો. એ ઘૂમરડી ખાતાં ખાતાં જ જાણે એ ઓગળતો ગયો. વહેતો ગયો, ઝમતો ગયો – અને આ બધાં રૂપાન્તરો છતાં એના પોતાપણાની ચેતનાની પકડ એના પરથી ઢીલી થઈ નહીં. ગરુડ પોતાના શિકારને લઈને ઊડે તેમ એની ચેતનાના પંજામાં ફસાઈને એ ક્યાંક ને ક્યાંક ફેંકાતો રહ્યો.

ફરી એને જાણે આંખો ફૂટી, એના હાથપગ હાલ્યા, પણ એનો ચહેરો હજી જાણે એને જ વરતાતો નહોતો. એણે જોયું તો એ ધોળા પડછાયાઓના ટોળા વચ્ચે ચાલી રહ્યો હતો. ક્યાંય કશો અવાજ નહોતો, શ્વાસનો ધબકાર નહોતો, પગલાંના પડઘા નહોતા. એ ખૂબ મથીમથીને પોતાના નામની ચીસ પાડવા ઇચ્છતો હતો, પણ હોઠ ખૂલતા નહોતા.

ધીમે ધીમે પ્રકાશનો અણસાર વરતાતો ગયો. તળાવડીનાં પાણી ચમક્યાં, ચીબરી અવાજ કરતી ઊડી ગઈ, કૂકડો જાગ્યો, વૃક્ષો એક પછી એક પ્રકટ થવાં લાગ્યાં. પવનની લહેરખી ચંચળ બનીને દોડવા લાગી, દશેરાની ટેકરીએ માથું ઊંચું કર્યું, ડાંગરની ક્યારડીઓ સળવળી, દૂર ગાડીનો પાવો વાગ્યો. કેડી જીવતી થઈ, એના પર એણે પગને સ્થિર કર્યા. ધીમે ધીમે કેડી પર થઈને એણે ચાલવા માંડ્યું. દિશાઓ પ્રકટ થઈ, ઉપર આકાશની ભૂરાશ દેખાવા લાગી.

હજી ક્યાંય કોઈનો પદસંચાર નહોતો, દૂબળાઓનાં ઝૂંપડાંમાંથી ધૂમ્રસેર નીકળતી નહોતી, ગાય દોહવાનો અવાજ આવતો નહોતો, મન્દિરનો ઘણ્ટ રણકતો નહોતો. આ નિસ્તબ્ધતાની ઓથ લઈને એ ચાલ્યો, વાડમાં ગુપચુપ પ્રવેશ્યો, ઘરમાં પ્રવેશીને બારણું વાસ્યું અને અંદર જઈને ખાટલા પર પડેલા પોતાના ખોળિયાને ઓઢીને સૂઈ ગયો.

XVIII

સરોજ પાઠક

ન કૌંસમાં, ન કૌંસ બહાર

‘…આવવાનો છે…!’

બધાં ખડખડાટ હસતાં હતાં. હસતાં હસતાં ઘણી વાતો થતી હતી. ઘણાં વર્ષોથી ઘણી ઘણી વાતો હસતાં હસતાં થતી રહી હતી. એમ હસતાં, ઘરમાં ગીતિ આવી, સુગીતિ આવી, નીતિ આવી ને છેલ્લે સુનીતિ પણ આવી. ખડખડાટ, ધીમું, મૂક હાસ્ય વાતાવરણમાં, સગાંસ્નેહીઓમાં, મિત્રોમાં, દિવ્યના મુખ પર અને શુચિના મુખ પર – મન પર ફેલાયેલું હતું.

આમ ઘણી વાર દિવ્ય આવીને કહેતો :

‘આફ્રિકાથી નગીનચંદ આવવાનો છે, તું ન ઓળખે. પણ…’ ‘પારુલ આવવાની છે – મારા મિત્રની પ્રેયસી છે.’ ‘સુંદર આવવાનો છે.’ ‘જિતુ આવવાનો…’ ‘સંતોકબહેન આવવાનાં, જસુમતીબહેન, કોઈ મિત્ર, કોઈ પાડોશી, કોઈ બાલમિત્ર, કોઈ ગામનું, કોઈ ઓળખીતું, કોઈ ઓળખીતાનું ઓળખીતું કોઈ આવવાનું છે…’

‘આવવાનું છે’નો પડઘો, ઘરમાં અનેક વાર ઝિલાયો છે. શુચિએ તે ઝીલ્યો છે. માત્ર જમવા? રહેવા? કેટલા દિવસ? કેટલા કલાક? કયારે? શા માટે? આ બધા પ્રશ્નો કદી કોઈ ચિંતા દર્શાવતા નહીં, પણ એ આનંદભર્યા સુખી કુટુંબની બધા દિવસોની આનંદની મહેફિલોનો એકાદ કાર્યક્રમ જ બની જતા. શુચિનું હાસ્ય કદી વિલાતું નહીં. એનું મરકતું મુખ કદી ઝાંખું પડતું નહીં, તેના અંગની સ્ફૂર્તિ કદી મોળી બનતી નહીં; તેની હેતપ્રીત, તેની હળવાશ, તેના સ્વાગતની અદા કદી અણછાજતાં-અપરિચિત બની જતાં નહીં. કંઈક એવુંય લાગતું – સમાચાર કાને પડતાં જ…

‘આવવાનું છે!’

‘કોણ?’

…અને નામ, માણસ, ઓળખાણ, પરિચય બધું સ્પષ્ટ થતું, ને શુચિ હાશ કરીને કામે વળગી જતી, ‘બરાબર એમ જ છે ને? ઓહ! હું તો સમજી… અરે, કંઈ નહીં, કંઈ નહીં. તો… એ લોકો આવવાનાં છે, એમ ને? શો વાંધો છે? આપણા ઘરને, કુળને યોગ્ય, ખાનદાનને યોગ્ય, સંસ્કારને યોગ્ય ભાવભીનું સ્વાગત કરવું જ જોઈએ. ભલે ને એ ગમે તે હોય!’

શુચિ એક એક મહેમાનને, આગંતુકને ખાસ વિશિષ્ટ રીતે આવકારતી, જમાડતી અને નવી નવી રીતે સ્વાગત કરીને થાકી જતી. પછી હાશ કરતી ને કંટાળોય દર્શાવતી : ‘હું શું કરું? ટેવ જ એવી પડી ગઈ છે તે! આપણે એવું કંઈ નહીં, ઘર ખુલ્લાં છે. જે આવે તે…!’

‘ગીતિ બેટા, આજે બૅડમિન્ટન રમવા વધુ ના રોકાઈશ, હોં ને! ને સુગીતિ, જો પેલી મોટી મારકેટનો આંટો લેવો જ પડશે! તમે સાંભળો છો? ટેલિફોન કરી દેજો. હા. ભારે ભુલકણા છો પાછા! ગજરા… એ ગજરીઈઈ. ક્યાં ગઈ? આજે સાંજે મોડું થવાનું જ વળી! અહીં જમી લેજે, બીજું શું? મહેમાનનું તો અમારે ત્યાં છાશવારે… ભઈ, અહીં તો એ જ એક હળવું, ઘર બેઠે નિરાંતે માણી શકીએ એવું એ મનોરંજન છે. શું છે નીતિ? બૂમો કેમ પાડે છે? બે ચોટલા બહેન ગૂંથી આપશે, હોં? અને નવાં નવાં કપડાં પહેરવાનાં.

મેલાં નહીં કરતી હોં! મારી સોનપરી જેવી, મારી બાવલી જેવી દીકરી…હં…, અજયકાકા જોશે તો શું કહેશે? કેડબરી જોઈએ ને? સુનીતિ, માથામાં તેલ નહીં નાખવાની તારી ફૅશન મને જરાય પસંદ નથી. પારુલબહેન શું કે’તાંતાં? આંખો ખરાબ થઈ જાય : શું કહ્યું? આજે તેલ નાખજે!’ સાવ લુખ્ખાં જટુરિયાં લઈ ના ફર્યા કરતી, બહારના લોકો પાસે. સાંભળો છો તમે? સિગારેટનાં પૅકેટ પહેલેથી લેતા આવજો. હા, મને એ બિલકુલ પસંદ નથી. મહેમાન હોય કે ગમે તે હોય; છોકરીઓ પાસે એવાં કામ હું નહીં કરાવવા દઉં! આ એક વાર ને સો વાર સમજી જજો. હસી નથી કાઢવાનું. યાદ નહીં રાખો તો… ખિસ્સા ફંફોળીને જોઈશ. ગીતિ યાદ કરાવજે. હા બેટા, તુંય મારી દીકરી યાદ કરાવજે, આપણે પપ્પાને સીધાદોર કરી દઈશું, હોં!’

એમ હાસ્યનો-આનંદનો ઊભરો કદી વધતો, કદી સમતોલ રહેતો. ઘરમાં કલશોર મચેલો જ હોય. આવડું મોટું કુટુંબ… રસોડું હંમેશ ધમધમી જ રહ્યું હોય. બેઠકખંડ મહેમાન ન આવવાના હોય તોય સોગઠાંબાજી, કેરમ, પત્તાં, ગપાટા, ચર્ચાઓ કે ગીતસંગીત અને ઘરની કે બહારની વ્યક્તિઓથી સભર બનીને થોડી વારે હાસ્યનો એક જોરદાર ફુવારો ઉડાડીને વાતાવરણને ડુબાડી દેતો – ભીંજવી દેતો. એ મોટા પ્રવાહમાં અનેક વિષયોની થતી વાતો અંદર સમાવી લેવામાં આવતી, આનંદપૂર્વક વધાવી લેવામાં આવતી, કંઈ પણ ન બન્યું હોય, એમ સહજ બનાવી દેવામાં આવતી.

‘હેં શું? પરણી ગયો? ચા…લો પત્યું. બિચારો બહુ હેરાન થતો હતો.’ ‘દિલ્હી બદલી થઈ ગઈ? અહીંનું ઘર કાઢી નાખ્યું? બઢતી મળી? એમ?’ ચંદુ ત્રીજી વાર એન્જિનિયરિંગમાં ફેલ થયો? એના બાપે માન્યું નહીં તે શું થાય! એ લાઇન બિચારાના વશની નહીં તે. હા, વડોદરા છે હમણાં.’ ‘લવમૅરેજ બાપા, લવમૅરેજ! બહુ સુંદર છે, તે તો એક અકસ્માત છે, બાકી રાજાને ગમી તે રાણી.’ ‘શું પેઇંગ-ગેસ્ટ તરીકે ગોઠવાયો! એની સ્ત્રી તો કહે છે કે બહુ માંદી રહે છે! ના રે, આ તો ઠીક છે. કુટુંબને પૈસાની જરૂર તો ખરીસ્તો!’

‘મૅચ જોવા ગયો! બાપને પૈસે લે’ર છે. ઇન્ટરેસ્ટિંગ તો ખરીસ્તો, પણ ખિસ્સામાં…!’ ‘મને મનુમામાએ વાત કરી હતી, આપણા તો એ મુરબ્બી. મેં વધુ પૂછ્યું નહીં, આપણે શું!’ ‘ઓહ, હાઉ લવલી! ગ્રેગરી પેકનું એક પણ પિક્ચર હું જોયા વગર ન જ છોડું.

ડિટેક્ટિવ પિક્ચર? ઓહ! આઇ ઍમ ક્રેઝી!’ ‘અમારાં બેનનાં લગ્ન છે. અમારો ક્લાસ બબ્બે રૂપિયા ઉઘરાવીને ભેટ આપવાનો છે.’ ‘આ વખતે કાશ્મીર લઈ જવાનાં છે. પપ્પા, હું જઈશ હોં! હવે હું મોટી થઈ ગઈ છું. માથું પણ જાતે હોળું છું ને? હા, ભલે ને બૉબ્ડ કરી નાખજો, પણ કાશ્મીર તો હું જવાની, જવાની ને જવાની જ.’ ‘મમ્મી, ”ફેમિના’માં પુલોવરની નવી ડિઝાઇન જોઈ? ભઈ, મને તો વાંચીને સમજ જ ન પડે.’

‘આવવાનો છે. એઈ, સાંભળે છે કે?’

એક દિવસે દિવ્યે આવા જ શોરબકોર વચ્ચે કહ્યું. શુચિ તે વખતે. ‘પેલી’ ડિઝાઇનમાં કયા કયા રંગો ભેળસેળ કરી દીધા અને કેવું જુદી જ જાતનું સ્વેટર બનાવી દીધું, અકસ્માત્ એવું બની ગયું તે હસી હસીને બહુ મોટી મજાક થઈ ગઈ હોય, એમ સમજાવતી હતી. જાણે કોઈને આબાદ બનાવ્યો હોય, ને એમ બનાવ્યો હોવાથી બધાંને ખૂબ મઝા પડી ગઈ હોય એમ બેઠકખંડમાંય તે વખતે દિવ્યની ‘…આવવાનો છે’ વાતને ડુબાડી દે તેટલા જોરથી હાસ્યનું મોજું ફરી વળ્યું હતું.

‘…અરે પાગલ, સાંભળ, પછી કહેશે, વેળાસર મને કહ્યું નહીં!’

શુચિની આંખમાં બેવડ વળીને હસી હસીને પાણી આવી ગયાં હતાં, એ લૂછતાં તે બોલી :

‘હા રે હા, રાજમાન રાજેશ્રી… સાંભળ્યું ભૈ’શાબ! કોઈ ”પ્રેત’ આવવાનો છે તમારો, બસ ને?’

શુચિ મહેમાનોને રમૂજમાં ‘પ્રેત’ કહેતી અને તેને જમાડવાની વાતના ઠઠારાને ‘પ્રેતભોજન’ એટલે આવા મહેમાનો માટે બનતું ખાસ ભોજન કહેતી. ફરી વાતના પ્રવાહમાં ઝૂકી જવા તૈયાર થયેલી શુચિને હાથ વડે ખેંચતો હોય તેમ પોતાના તરફ વાળીને દિવ્યે કહ્યું :

‘પણ આ ”પ્રેત’ ભોજન નથી કરવાનો હં કે! માત્ર ટ્રેનમાં અહીંથી પસાર થશે. એટલે આપ બાનુને મારે સ્ટેશને લઈ જવાનાં છે, સમજ્યાં દેવી? ભઈ, ઓળખીતો તારો છે. જો, હું કહું છું આપણે એને આગ્રહ કરી અહીં ઉતારી ઘેર તેડી લાવીએ. એ રહ્યો મોટો માણસ, મરવાનીય એને ફુરસદ નહીં, પણ તું કહે ને એ ન આવે…’

ખડખડાટ હસતી શુચિને ગમ્મતમાં કોઈએ પીઠ પર ધબ્બો માર્યો હતો. ગમ્મત જ છે – રોજ જેવી, એવું ધારી-વિચારી તે હસતી જ રહી હતી. પણ બીજી ક્ષણે જ્યાં ધબ્બો વાગ્યો હતો, ત્યાં ચણચણાટ કરતી ચામડી વેદના ઓકી રહી હતી! મૂઢ માર પડ્યા પછી ભાન આવતું હોય તેમ વાગેલી જગ્યા હાથ આવતી નહોતી. શુચિ દિવ્ય તરફ ઝૂકી. વાત પર ધ્યાન દેવાની ક્ષણો હતી. કાન ઝપઝપ થઈ, ચોખ્ખા થઈ, ‘હાં બોલો, શું કહ્યું?’ કહેવા તત્પર થયા હતા. હવે તેની સમજશક્તિ ઠેકાણે આવી હતી.

‘…આવવાનો છે… ટ્રેનમાં અહીંથી પસાર થવાનો છે… … આપણે સ્ટેશને મળવા જવાનું… મોટો માણસ… તારા નામે… મરવાનીય ફુરસદ નથી…’

‘કોણ?’

‘કોણ?’

‘કોણ?’

‘…આવવાનો છે…’

હાસ્ય-આનંદની દીવાલોમાં તડ પડી. ઈંટ, ચૂનો, ધૂળનો કચરો સુંદર સજાવેલા બેઠકખંડમાં ખરી ખરીને વેરાવા માંડ્યાં.

શુચિનું મગજ ફૂંફાડી ઊઠ્યું :

‘એંહ! આવવાનો છે, કહી દીધું એટલે પત્યું જાણે! કેટલી વાર કહ્યું છે કે… મને આ બધું પસંદ નથી. અડધી જિંદગી ગઈ કહું છું તમને, આ પ્રેતોને જમાડી જમાડી હું થાકી ગઈ છું.’ (આવવા તો દે એને એક વાર! સમજતો હશે…) શુચિ જાણે સ્વાગત માટે તૈયાર થઈ રહી. (આવ તો ખરો અહીં! જો, જો, જો, હરામખોર! તું એ જોવા આવે છે કે હું કેવી બરબાદ છું? કેવી દુઃખી છું? કેવી સુકાઈ ગઈ છું! એક વાર નહીં, સો વાર જોઈ લે! આ મારી કાયા – ચાર બાળકોના જન્મ પછીય, પથ્થર જેવું તારું મીઢું હૈયુંય તોડી નાખે એવી તાકાત ધરાવે છે હા! હા, હું મારા દિવ્યને ચાહું છું. એના ઘરને, એનાં સગાંસ્નેહીઓને, એનાં બાળકોને. આ બધાં બાળકોને જો! બેવકૂફ, કાન ખોલીને બધાંનાં નામ સાંભળ! રખે ભૂલેય વિચારતો તે તારા નામ પરથી કોઈનું નામ… ચલ હટ્, આ તો ચાર બાળકો છે, પણ હારબંધ બાર બાળકોય મારે હોત ને, તોય તારા નામનો એકેય અક્ષર – અરે, કાનો-માત્ર પણ ન આવે એવાં નામ હું પાડત, સમજ્યો?) ‘ને તમે શું આમ હાંફળાફાંફળા થાઓ છો, દિવ્ય? બેસો અહીં મારી પાસે. નિરાંતે સાંભળો!’ શુચિએ અત્યંત વહાલથી દિવ્ય સામે જોયું. એને ખૂબ વહાલ આવી ગયું હતું. (આવતી કાલે સવારે વાત છે ને!)

તે રાતે ખાસ દિવ્ય પાસે જઈ તેની છાતી પર બે, ચાર, પાંચ થપાટ મારી તેણે કહ્યું, ‘તમે નક્કામા ખેંચાયા કરો છો. તબિયતની સંભાળ રાખતા હો તો! જુઓને આજકાલ… બસ, હવે એક પણ વાત હું સાંભળવાની નથી. લોકો ખાતર આમ…! કેટલી દોડાદોડ કરવી પડે છે ને? હું કહું તેમજ કરવાનું વળી! કંઈ ઘરડાં નથી થઈ ગયાં આપણે. હા વળી! ચાર છોકરાં થયાં તો શું થઈ ગયું?… શું થઈ ગયું?… શું થઈ ગયું?’

કંઈ જ નહોતું થઈ ગયું, એમ દિવ્યે તે રાતે અનુભવ્યું. ઘણું જ સુખ પામ્યા પછી દિવ્યે સવારે કહ્યું, ‘શુચિ, તું કમાલ છે! તું કમાલ છે! તું કમાલ છે! શુચિ… કંઈ જ નથી થયું, શુચિ!’

કસીને છેડો કમર પર ખોસી લડવા તૈયાર થતી હોય તેમ, ‘આવી તો જા – જોઈ લઉં છું’ જેવા ભાવમાં શુચિએ તે રાતની સવાર પાડી દીધી.

(મરવાનીય ફુરસદ નથી કેમ? નાલાયક, તને એમ કે અહીં તારે ખાતર આંખમાં ઉજાગરા આંજી બેઠાં હઈશું.) ‘ગીતિ-સુગીતિ, આ શું? આ શો ઠઠારો? બ્લૂ ફ્રૉક કેમ પહેર્યું છે? ઉતાર! ઉતાર, કહું છું! કંઈ જરૂર નથી; નવાં કપડાં પહેરવાની’ (એ આવવાનો છે એથી મારા ઘરમાં કોઈ ફેર પડવો ન જોઈએ. દેખાવો ન જોઈએ,) ‘ગજરીઈઈઈ, એ ગજરી, મારો હાથ ચપ્પુથી કપાઈ ગયો છે. તારે જ લીંબુ નિચોવવું પડશે. બટાટાવડાંય હા, એ જ બનાવવાં છે.’ (આંબલીનાં પેટનાં ખાટાં છે, કહી છો મોં મચકોડતો. એને એમ કે ભાવતાં ભોજન બનાવીને હું હાથમાં પંખો લઈને એની પ્રતીક્ષા કરતી હોઈશ… પસાર થવાનો છે. મોટો માણસ છે! મજાલ શું છે કે મારું સ્થળ એમ ને એમ એ પસાર કરે? કાન પકડીને આ ઘરમાં લાવું ને બતાવું…)

શુચિ એના આવવાના વિચારે ઘરની વ્યવસ્થા જુદી જ કરી નાખતી, મોટા શ્વાસ ભરતાં દાંત કચકચાવતી હતી. ‘ફૂલદાનીમાં ફૂલોની શું જરૂર છે? તેમાંય મોગરાનું ફૂલ તો નહીં જ. નીતિના માથામાં નાખી દેવાશે… ના કાંઈ જરૂર નથી.’ તે ખુરશીને ઝાપટી નાખતા ચોક્કસ ઠેકાણે બેઠેલી વ્યક્તિને સંભળાવવાનાં વાક્યો ગોઠવવા લાગી. (જી? આવો! આ મારા પતિદેવ, મારા સ્વામી – મારા આ ઘરના, આ બાળકોના, વાતાવરણના, સર્વસ્વના અધિષ્ઠાતા. સમજાય છે, પાજી? ને તું કંઈ નથી, કંઈ નથી, કંઈ જ નથી, મૂરખ! આ ઘરના ઉંબરાનીય બહારનો માણસ છે તું! માત્ર ‘પ્રેત’ – અનેક ‘પ્રેતો’માંનો માત્ર એક પ્રેત. હા જી, છોકરાં છે. કાંઈ હું વાંઝિયણ નથી. તું પૂછનાર કોણ? એક-બે નહીં ચાર છોકરાં અને બીજાં ચાર થશે, બોલ! હું કંઈ ઘરડી નથી થઈ ગઈ. હું ફૅશનમાં માનતી નથી. પ્લાનિંગ-ફલાનિંગમાં પણ નહીં… હા જી, ફરવા ગયાં છે બધાં. આવશે સમય થશે ત્યારે, કંઈ તને સલામી આપવાની નથી કે હારબંધ તૈયાર કરી તારી આગળથી પસાર કરાવું…)

‘એ નીતિ-સુનીતિ, શું છે આ બધું? ગીતિ, તમે બધાં ચૂપચાપ કેમ બેઠાં છો? આજે જ ‘ફિલ્મફેર’ વાંચવાનું મન થયું, મૂગાં મૂગાં? ને તને લેસન આવી પડ્યું! રેડિયો નથી સાંભળવો? વૉલ્યુમ મોટું કરો. મને રસોડામાં સંભળાય તેટલું! કંઈ હોટલ-રેસ્ટોરાં જેવું નથી લાગવાનું. આનંદ કરો, હસો, ગમ્મત કરો! આમ મોઢાં ચડાવીને ફર્યા ન કરો! હા, હું રસોડામાં શું…’ (એને સીધો કરું છું હમણાં, મરચાંની ધુમાડી કરી હોય એવું, આંખમાં પાણી આવે એવું શાક કરું. ગુવારફળી ઢોરોનેય ખવડાવવા કામ લાગે છે, કેમ? હા, તું ઢોર જ છે. હવે તારો વારો કરું.) ‘તમે ક્યાં જાઓ છો? એ સિગારેટ નથી પીતા. પીતો… પીતોય હોય કદાચ… કંઈ મોંઘીદાટ લાવવાની જરૂર નથી. (એ મોટો માણસ હોય તો એના ઘરનો! આપણે શું?) ‘પનામા’ લાવજો, શું કહ્યું? અને હા, હું સ્ટેશન પર કંઈ આવતી નથી, (એનાં રાઈ-લૂણ ઉતારવાનાં હોય તેમ!) બસ, મારો સંદેશો જ કહેજો. (‘રાહ જોઉં છું’ એમ નહીં, ‘આજ્ઞા કરું છું’ એમ જ કહેજો!) આગ્રહ કરજો મારા નામે. ઊતર્યા વગર નહીં રહે.’

(આવવા તો દે એક વાર, એની ખોપરી ન ભાંગી નાખું તો… જી? રોકાવાના છો? અમુક કલાક? ઓ હો હો હો! જાણે કંઈ કલાકોના દાન કરવા નીકળ્યા છો ને! મોટા માણસ છો એની તુમાખી છે? પણ બેવકૂફ, સાંભળ! હું… હું… મને તારું દાન ન જોઈએ, ન જ જોઈએ : આજ જતો હોય તો અબઘડી જા! હમણાં ને હમણાં ઊઠ! ના, પાણી પણ નથી પાવું. કોઈ અભરખો નથી, ચલ, ઊઠ… ઊઠ… ઊઠ…! નીકળ અહીંથી! તને કોઈ ચોખા મૂકવા આવ્યું હતું કે તું અહીં આવ્યો! તું તમાશો જોવા આવ્યો, ખરું? તારે મન એમ કે ‘કેવી બનાવી!’ કેવી બનાવી! ખરું? અમુક કલાકનું દાન તે વખતે તો ન દઈ શક્યો બાયલો! બેવચની!)

(હવે ગાડી સ્ટેશન પર આવી હશે) ‘નીતિ, અહીં આવ બેટા, મારી પાસે બેસ. કવિતા ગા તો’ (કુલીય નથી મળતો – સાવ બેવકૂફ છે બધાં. ઓળખાશે કે નહીં એમને? પેલો મોટોભા થઈ ગયો છે તે). ‘ઓહ! આવો રમેશભાઈ, આ જરા ચાખો તો, સૂરણનું રાઈતું! બાફેલા સૂરણનો છૂંદો કરીને… ને એમાં મારા નામની રાઈ… શું તમેય તે! મારો દિમાગ…’ (ટૅક્સી કરતાં વાર કેટલી! પેલા વેદિયાને રકઝક કરવાની ટેવ પાછી ખરી ને! લીધી લપ મૂકશે ત્યારે ને! હા-ના-માંથી ઊંચો જ નહીં આવે…) ‘ગજરા, એઈ ગજરી, પંખો જરા સ્પીડમાં ચલાવ. આ ગરમ હવાથી ઓરડો તપી ગયો છે. ને જો ઈરાની હોટેલમાંથી ચાર આનાનો બરફ લાવજે.’ ‘નીતિ, ગીતિ, સુનીતિઈઈઈ… ક્યાં છો બધાં?

પાસે આવો! અહીં રસોડામાં બેસો બધાં. મને મદદ કરો, હું કહું તેમ કરો! અહીં રહો, અહીં… અહીં… મારી પાસે, મારી આસપાસ…! તમારા પપ્પા…’

દિવ્ય આવ્યો.

દિવ્ય ઘણી વાર આમ બોલતો. સ્ટેશનેથી પાછા આવીને તેણે અવાજ દીધો. તે આમ જ શુચિને અવાજ દેતો. અવાજ દેવાની ક્ષણ અને સાંભળવાની ક્ષણ ભેળસેળ થઈ ગઈ હતી. દિવ્ય રસોડા, સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ તેણે ગીતિને ટપારી, ‘એય પડી જશે.

શું કરે છે?’

‘ઘડિયાળને ચાવી આપું છું. જુઓને… ઘડી… ઘડી… હજી તો કાલે…’ ગીતિએ જવાબ આપ્યો.

દિવ્ય શુચિને કહેતો હતો!

‘પછી પેલાનો કાર્યક્રમ જ કૅન્સલ થયો. એના માણસે ચિઠ્ઠી આપી. બિચારાએ ખાસ માણસ મોકલી ચિઠ્ઠી મોકલાવી અને અફસોસ વ્યક્ત કર્યો છે કે પોતે નથી આવી શકતો. નીતિ, મારા આ ઘડિયાળને જરા ટેબલ પર મૂક તો!’

‘કેટલા વાગ્યા? ટાઇમ મેળવું!’

‘અરે, પૂરી ચાવી તો આપ!’

દિવ્યે વાત ચાલુ રાખી, ‘કેટલો મોટો માણસ! પણ જરાય અભિમાન નહીં! નહીં તો એને શું? છતાં માફી માગી! તનેય યાદ લખી છે…’

(શું?

શું?

શું?

ન આવ્યો? ન આવ્યો? ન આવ્યો? ફરી મને બનાવી?) શુચિનું મન વળ ખાઈ ગયું. ભરપૂર ચાવી દીધેલ ઘડિયાળની કમાન સર્‌ર્‌ર્ છન્ન… કરીને ઝટકા સાથે છટકી ગઈ, અને કાંટા ફરતા જ ગયા, ફરતા જ ગયા…

‘પપ્પા, જુઓ તો આ…!’

‘મોતીકાકાને કહી દેજે ગીતિ, એ આવીને ઘડિયાળ લઈ જશે. બહુ જ જૂનું થઈ ગયું છે, પછી કમાન છટકે જ ને? વેચી નાખે તોય વાંધો નહીં…’

ગીતિ ટિપાઈ ઉપર ટિપાય ગોઠવીને ઉપર ચડી હતી. તે નીચે ઊતરવા લાગી. ત્રિકોણાકાર ચાવી તેના હાથમાંથી છટકી પડી, ટિપાઈ પર ઠપ દઈને પછડાઈ ને પછડાઈને ઊછળી અને શુચિના માથામાં ટકરાઈ!

શુચિ માથું દબાવતી, ‘ઓ મા રે…’ કહેતી જમીન પર બેસી ગઈ. ‘બહુ વાગ્યું… બહુ વાગ્યું?’ તેનો રૂંધાયેલો રડમસ અવાજ ધીમે ધીમે મોટો થયો. દિવ્ય જોઈ રહ્યો. નાની અમથી ચાવી વાગી તેમાં આમ ઊભરાઈ ઊભરાઈને આ રડતી તે શું હશે! ચાર છોકરાંની મા છે કે કોણ? વળી ગઈ રાત તેને યાદ આવતાં તેના હોઠ મરકી ગયા, ‘શુચિ, તું કમાલ તો છે જ!’ તેના મને ગણગણી લીધું. ગીતિ વિચારતી હતી, ‘શું માને બહુ વાગ્યું? લોહી તો નથી નીકળ્યું… કેમ આમ?’

શુચિ માથું દબાવતી ઊભી થતાં વિચારી રહી : (છે જ એવો હરામખોર! પણ… સારું થયું… નહીં તો, પછી પ્રેતો જમાડવાનો ને ‘…એ આવવાનો છે’ના સમાચારોથી કાન સરવા કરવાનો એક મોટો કાર્યક્રમ જીવનમાંથી કદાચ સદાને માટે બાદ થઈ જાત. જીવનનો – અંતરનો કેવડો મોટો ભાગ ખાલીખમ થઈ જાત!)

2

સારિકા પંજરસ્થા

‘સમુદ્રનું મોજું ઉલેચાયું… અરે કેવડું મોટું? નાખી નજર ન પહોંચે એવડું ઊંચકાયું… આ… તો… એ… પડ્યું… એ… પડ્યું ને હું દટાઈ જઈશ. ઓહ… ઓહ… આ તો ખડક પર પટકાયું… ફીણ… ફીણ… ફીણ…!’

‘ઓહ… મારા કપાળ પર સ્લેટ કોણે મારી? લોહી… લોહી… લોહી…’ સારિકા કપાળે હાથ ફેરવવા લાગી. ખાટેલ સૂતેલી માંદી સારિકા જાણે આઠનવ વર્ષની બાળકી બની ગઈ.

હા, તે દિવસે બહાર પહેલો વરસાદ પડ્યો હતો. મેડા પર તે માસ્તર પાસે ભણવા બેઠી હતી. સાંજના પાંચ વાગ્યે, ભણવાનો સમય સચવાવવો જ જોઈએ, એ સારિકાનાં માબાપનો કડક નિયમ હતો. ભીની રેતીની સુગંધ અને એ ઢગલા પર વરસાદના છાંટા જોઈ, સારિકાનું બાળકમન બારી બહાર જ વારેવારે તાકી રહેતું હતું. માસ્તરે દાખલો લખાવ્યો.

ભાગાકાર, ગુણાકાર, બાદબાકી – એ બધાંને પરસ્પર શો સંબંધ, શા માટે એવું ભણવાનું હોય, શા માટે એ બધાંનાં જુદાં જુદાં નામો આપેલાં હોય? એવો સવાલ આગલે દિવસે બુદ્ધિશાળી સારિકાએ ઉઠાવેલો. એનો જ જવાબ, ઘરડા માસ્તર આંખો પહોળી કરી, હાથના હાવભાવ સાથે, ‘સમજી ને? સમજી ને?’ કહી આપી રહ્યા હતા, પણ બાળકીનું મન તો પે…લા ઢગલાની માટીમાં ખૂંપી ગયું હતું. તે માત્ર ભાવભરી આંખે, કદીક માસ્તર સામે, તો ફરી ઢગલા સામે જોતી હતી.

‘સારું ત્યારે, હવે તું સમજી ને? લે, દાખલા ગણી કાઢ જોઉં!’ માસ્તરનું એ વાક્ય પૂરું થતાં જ સારિકા અધીરાઈથી પૂછી બેઠી.

‘સાહેબ, પેલા ઢગલાની રેતીમાં ટેકરા બનાવવાની, ખાડામાં પાણી ભરવાની કેવી મજા પડે, નહિ?’

પ્રાણ પૂરીને, ગળું ફાડી ફાડીને દાખલા સમજાવતા ઘરડા માસ્તર એક ક્ષણ તો ડઘાઈ જ ગયા. ને તરત તેમના હાથમાંની, દાખલા ગણવા સારિકા તરફ લંબાવેલી સ્લેટ, અનાયાસ સારિકાના કપાળે મારી બેઠા…

‘ઓહ… લોહી… લોહી… લોહી. મેં શો ગુનો કર્યો હતો?’ સારિકાથી જરા મોટેથી બોલાઈ ગયું. નર્સ દોડી આવીને સારિકાનું માથું પંપાળવા લાગી.

‘બુખાર તો જ્યાદા નહિ હૈ. ક્યા બોલ રહી થી? સપના આયા થા ન? મૈં બૈઠી હૂં.’ સારિકા મૂંગી સૂઈ રહી.

‘હા… આ તો હૉસ્પિટલ છે. હું તો મોટા ંઘરની દીકરી ને મોટા ઘરની વહુ છું ને? પણ પણ… મારા લગ્નમાં શરણાઈયે ન વાગી, જમણ ન થયાં… જાનેય ન નીકળી… અરે ભલા એવું તે હોય? પ્રતિષ્ઠિત જમીનદારની હું દીકરી, ને શહેરના પ્રતિષ્ઠિત અને ધનવૈભવવાળા ઘરમાં મને વળાવે… ને વાજાંય ન વાગે? હા, પણ તે સાંજે કેટકેટલાં શહેરનાં કુટુંબો ઊમટેલાં? અને એ ભવ્ય સમારંભ એક સાંજની મિજલસમાં જ ઊકલી ગયો. મા-બાપે પણ ખુદ આવાં લગ્ન નહિ વિચાર્યાં હોય. પણ.. પરદેશ જઈ આવેલા મુરતિયાની સુધરેલી ઢબને કેમ ઉવેખાય? સુધારો? હા…. ફક્ત આટલો જ ને? આપમેળે બીજી ન્યાતમાં લગ્ન તો ન થાય. આ તો પોતે અને માબાપને બેયના સંતોષની વાત હતી ને? ને…

વળી ગામડાનાં માબાપને ગર્વ લેવા જેવું ખાનદાન હાથમાંથી કેમ જવા દેવાય? અને… સૂમસામ લગ્ન… ચૂપચાપ લગ્ન… હૃદયને ચંચળ બનાવી દે, ઉત્સાહથી છલછલ બનાવી દે એવી કોઈ ધમાલ વગરનાં લગ્ન… ને હું પરણેલી… પત્ની… બેટર હાફ… બની.

શૂન્યતા… બધું મરજીવિરુદ્ધ…

‘દવાઈ પી લો.’

‘દવાઈ પી લો.’

‘કોણ… ઢંઢોળે છે? નર્સ? નહિ… નહિ… નથી પીવી… મને ઊંઘવા દે.’

‘ફિર વહી બાત? ડાક્ટરને ક્યા કહા થા, ભૂલ ગઈ? ચલો ઊઠો, આપકી માતાજી કો બુલાઉં?’

‘ડૉક્ટર… માતાજી… ઓહ, મને ધમકી આપે છે આ? માતાજી દવા પિવડાવી દેશે એમ ને? પીવી જ પડશે? પી જ જવાની ને?’

બધું મરજી… શૂન્યતા…

‘મા, મા, પપ્પાને કહો ને, મારે સાયન્સની લાઇન નથી લેવી. મને એમાં રસ નથી.’

‘સુરિ!’ માએ આંખ કાઢી,

‘તને તારા પપ્પાના સ્વભાવની ખબર નથી? વળી આપણા જેવા સાયન્સ ન લે તો શું પેલા માસ્તરની છોડીની જેમ આર્ટ્સ લેશે?’

‘મારાથી વાઢકાપ નહિ થાય મા.’

‘હા, તે તારે ક્યાં લાંબું ભણવાનું ને મહેતી થવાનું છે?’ શૂન્યતા… મહેતી… ડૉક્ટર… મહેતી… ડૉક્ટર…

‘ડૉક્ટરને ક્યા કહા થા…?’ નર્સનું વાક્ય ગોળ ચક્કર ફરી રહ્યું જાણે અને…

‘મા, મારે નથી પરણવું, હું તો ડૉક્ટર થઈશ.’

‘પહેલાં તો વાઢકાપને નામે મોં મચકોડતી’તી. ને હવે…! છે જ અવળચંડી, પરણીને ભણજે ભણવું હોય તો! આવું ખાનદાન કંઈ જવા દેવાશે? કેવડા મોટા શહેરમાં સાસરું, ને કેવો ભણલો-ગણેલો યુરોપિયન જેવો મુરતિયો!’

‘પણ… મા! ઉતાવળ શું છે? એય ભણવા પરદેશ ગયો જ હતો ને? હુંય ભણી લઉં પછી…’

‘ત્યાં સુધી એ તારે માટે વાટ જુએ એમ ને? લગનની વાતમાં તું મોઢે ચડીને બોલતાં શરમાતી નથી?’

‘પણ લગ્ન તો…’

‘ચૂપ – બેસ છાની…’

ડૉક્ટર… મહેતી… લગ્ન… શૂન્યતા…!

ચૂપચાપ લગ્ન… વર ઘોડે ન ચડ્યો. શણગારેલી મોટરમાં ન બેઠો. વાજાં ન વાગ્યાં. હસ્તમેળાપ… મહારાજના મંત્રો… અગ્નિની સાક્ષી… લગ્નની વેદી… ચાર ફેરા… ચૉરી…

‘છટ્ નોન્સેન્સ!’ જમાઈરાજની સિગારેટના ધુમાડાનાં ગૂંચળાં સારિકાની આસપાસ વીંટળાઈ વળ્યાં.

ધુમાડા જ માત્ર… ગૂંચળાં જ માત્ર… પણ એ ધુમાડાનો કાઢનારપોતે જ ધુમાડો બની ગયો. રહ્યાં માત્ર… આ ખબર જોવા આવનાર સગાંસ્નેહીઓ સાસુજી પાસે…

સારિકા એ તરફ પ્રયત્નપૂર્વક આંખ અને કાન માંડી રહી.

‘કેમ છે હવે સારિકાભાભીને?’

‘એમનું એમ જ.’

‘કેમ? ડૉક્ટર શું કહે છે?’

‘શું કહે વળી? તાવ ઊતરચડ કરે છે, અશક્તિ ખૂબ છે, મગજ નબળું પડતું જાય છે, લવારા વધતા જ જાય છે.’

એ અવાજ છેક પાસે આવ્યો.

‘કેમ સારિકાભાભી, કેમ છે હવે? ઓળખાણ પડે છે?’ સારિકાએ ઊંડા પાણીમાં ડૂબકી મારી… કૂંડાળાં કૂંડાળાં કૂંડાળાં… નાનાંમોટાં કૂંડાળાં… હવે તો ખૂબ નાનાં… અને… અને આ તો હવે બે જ કૂંડાળાં દેખાય છે… આ તો મધુકરભાઈના ચશ્માં… ત્યારે મંજુલા ને મધુકર આવ્યાં છે એમ?

સારિકાએ પરિચયનું સ્મિત ન કર્યું ત્યાં… ફરી અવાજ:

‘સ્વીટીને ઓળખો છો ને? સ્વીટી, આન્ટીને નમસ્તે કરો… કરો બબ્બુ… નહિ… માને? મમ્મી ને આન્ટી પ્યાર નહિ કરે તને હં! કરો… કરો… હાં એમ નમસ્તે… ગૂડ ગર્લ… જુઓ… જુઓ સારિકાભાભી, તમને નમસ્તે કરે છે…’

સારિકાએ હોઠ ફફડાવ્યા. મહાપ્રયત્ને બોલી નાખ્યું,

‘મરજી વિરુદ્ધ?’

‘એ શું કહે છે નર્સ? કમળાબહેન, જુઓ તો?’

‘લવારા, બીજું શું?’

લવારા… શૂન્યતા…! સારિકાએ આંખો બંધ કરી દીધી.

‘ખોટા લવારા ન કર. પેલું ગીતાબેને શિખવાડ્યું છે તે સુલુમાસીને નાચીને ગાઈ સંભળાવ તો!’ માએ છાની રીતે આંખ કાઢી સારિકાના હાથને ઝાટકો માર્યો.

‘ડચ્… ભૂખ લાગી છે.’

‘ભૂખ શેની લાગે? કહ્યું ન માને, એને ખાવા ન મળે, ચલ ઊઠ! ઊભી થા, ઊઠ જલદી! હાં… એમ… શરૂ કર… બરાબર…’

નાનકડી સારિકાએ રડતે અવાજે, ઢીલા ઢાલી હાથના ચાળા સાથે શરૂ કર્યું…

‘હું તો છાણા… વીણવા… ગૈ’તી રે મા
મને… મને…, વીંછીડે ચટકારી રે મા
હંબો હંબો…’

નથી ગાવું મારે! બાળકીએ મરજી વિરુદ્ધ થોડુંય ગાયું, ને નાસી ગઈ…

‘એવી જિદ્દી છે ને? આમ તો અમથા લવારા કર્યા કરે, પણ જીદે ચડે તો આવું જ. એના પપ્પાનો ડારો ખરેખરો હોં. આજે રાતે ફરી ઠીક કરાવીશ. આ આટલુંય કહ્યામાં રહી છે ને એના પપ્પાને લીધેસ્તો…!’

શૂન્યતા…

‘પણ ન ગાવું હોય, ન નાચવું હોય, તો?’

‘ડાન્સિંગ ક્લબમાં જોડાવું જ પડશે.’

‘પણ… મને… મને જાહેરમાં એવું નાચતાં નહિ આવડે.’

‘નહિ આવડે એટલે જ શીખવાનું ને? દોસ્તો, મિત્રો સાથે પાર્ટીઓ અને ક્લબોમાં જઈએ ને આ બધું ન આવડે તો મારો મોભો શું? તારે મારી રીતે ટ્રેઇન્ડ થઈ જ જવું જોઈએ.’

‘પણ હું ક્લબમાં ન આવું તો?’

‘એમ ચાલે જ નહિ. મિસ્ટર અને મિસ્સ સાથે જ હોવાં જોઈએ… બધું આવડવું જ જોઈએ. એક વાર શીખી જાય, એટલે શરમસંકોચ ખલાસ જ સમજ, ચાલ… ચાલ… ઊઠ! આમ મારી વાઇફ અણઘડ હોય તો હું ન જ ચલાવી લઉં. યુ મસ્ટ.’

ડાન્સરે લાકડી ઉઠાવી તાલ, રીધમ માટે…

‘યસ… કમેલોંગ… હિયર યુ આર.’ એની લાકડી સાથે મિસ્ટર અને મિસિસ તાલે તાલે, ‘સ્લો… સ્લો… સ્લો ક્વિક! સ્લો સ્લો સ્લો ક્વિક! વન ટુ થ્રી ફોર…’

‘મારવેલસ! સુપર્બ! વેરી સ્માર્ટ!’ એકદમ જોરમાં આવી સારિકાએ બેત્રણ તાળીઓ પાડી દીધી અને બોલી…

હુપ… હુપ… વાંદરાં!

શૂન્યતા…!

રસ્તા પર આદરી ડુગડુગી વગાડતો હતો. નાની સારિકા છોકરાના ટોળા સાથે એ ખેલ જોઈ રહી હતી.

‘ભગાભાઈ ને રતનબાઈ! નાચો… નાચો… મેરે રાજા રાની!’ …ડુગ ડુગ ડુગ ડુગ…

નાની વાંદરી રતનબાઈ કંઈક ખાવામાં પડી ગઈ, તેને મદારીએ લાકડી મારી, ‘ચલ ઊઠ, રતનબાઈ નાચે તો ભગાભાઈ નાચે.’ ડગાક ડુગ ડુગ ડુગ… તોય વાંદરી ન ઊઠી.

‘નહિ ઊઠતી? સબ માલિક લોક ક્યા કહેંગે? હમારા પેટ કૈસે ભરેગા? ચલો… માન જાઓ…’ ડુગ ડુગ ડુગ ડુગાક!

મદારી લાકડી હલાવવા લાગ્યો. ડુગડુગિયાના તાલે તાલે ભગાભાઈ ને રતનબાઈ ખભે હાથ મૂકી નાચ્યાં.

‘સબ લોક તાલી બજાઓ, બૂઢે, બચ્ચે, જવાન, બડે બડે માંઈ સા’બ, તાલી બજાઓ, પલે હુએ જાનવર કા ખેલ દેખો, રંગરેજી નાચ દેખો. બાબુસા’બ ઔર મેમસા’બ નાચે.’ ‘ડુગ ડુગ ડુગ ડુગાક…!’

છોકરાઓનું ટોળું હર્ષના પોકાર કરી ઊઠ્યું. એકસામટા અવાજો, ‘વાંદરા વાંદરા હુપ્ હુપ્.’ દોડતાં છોકરાંઓના અવાજ પાછળ કૂતરાં ભસી ઊઠ્યાં.

‘વાંદરા વાંદરા… હુપ… સુપર્બ મારવેલસ.’

‘શું છે સારિકાભાભી? વાંદરાં ને સુપર્બ ને મારવેલસ! શું છે બધું?’ બૉબ્ડ હેર ઝુલાવતી નણંદ સારિકાને ઢંઢોળી રહી.

‘ઓહ, સુધાબહેન, આટલાં બધાં કૂતરાં કેમ ભસે છે?’

‘કૂતરાં નથી, આ તો આપણો ટોમી છે, બોલાવું એને? ટોમી… ટોમી… ટોમી… કમોન?’

પૂંછડી પટપટાવતો કૂતરો સુધાના પગ પાસે આવી ઊભો. પ્રેમથી સુધા એને પંપાળી રહી.

‘ભાભી! જુઓ તો, ટોમી કેવડો મોટો થઈ ગયો? હવે એનું નામ ટાયગર પાડવું પડશે હં! બુચ્ બુચ્. બુચ્ ટાયગર શેકહૅન્ડ! યસ ડાર્લિંગ, હિયર યુ આર.’ સુધાની ગોદમાં લપાતો ટોમી ઊંચો થઈ છેક સારિકાના મોં આગળ ઝૂકી રહ્યો.

શૂન્યતા…

બોબ્ડ હેર… ગોદમાં લપાતો ટાયગર કોનું નામ એ…? ડાર્લિંગ! કોનો ઉચ્ચાર એ?

માથેરાનની હોટલમાં મોટી રાતે, મિસિસ તારાપુરવાલા ટાયગર સાથે ગેલ કરતી, વરંડામાં આરામખુરશીમાં બેઠી હતી.

‘કાલે રાઇડિંગ માટે જવું છે ને? ચાલો વહેલાં સૂઈ જઈએ.’ સારિકાનો હાથ પોતાના હાથમાં લઈ પતિએ ‘ગુડ નાઇટ’ શબ્દોની આપ-લે કરી. થાકેલી સારિકા પથારીમાં પડતાં જ ઊંઘી ગઈ. પણ …મોડી રાતે…

‘હાઉ લકી ઇઝ યોર ટાયગર?’ પતિનો બહાર અવાજ સાંભળ્યો.

‘વાય ડા…ર્લિંગ?’ મિસિલ તારાપુરવાલાના લાડભર્યા શબ્દો પછીનો બચકાર સાંભળતાં જ સારિકા દબાતે પગલે લૉબીમાં ધસી ગઈ. એ શીતળ ચાંદનીમાં એના પતિની છાતી પર માથું મૂકી મિસિસ તારાપુરવાલા ગેલ કરી રહી હતી.

‘જુઓ, એવું ના બોલો, લેટ મી સે, હાઉ લકી ઇઝ યોર વાઇફ?’

મિસિસ તારાપુરવાલાના હૃદય પર માથું મૂકી, પતિએ સ્વર્ગીય સુખનો લહાવો લેતાં આંખો મીંચી દીધી. બંનેની પ્રમત્તાવસ્થાામં ભંગ પાડતી સારિકા લગોલગ આવી ઊભી રહી. બંનેએ તેને જોઈ. કોઈ ન ગભરાયું. પણ… એક વાર કંઈ નહોતું, છતાં પોતે શરમથી મરી ગઈ હતી. પતિ તરફના શંકાના ઇશારા માત્રથી પોતે અર્ધમૂરત થઈ ગઈ હતી.

‘બા કહેતાં’તાં, મનીષ આવ્યો હતો, બહુ વાર બેઠો હતો.’

હા, સારિકાના ઓરડામાં મનીષ બહુ વાર બેઠો હતે, પણ એમ તો અનેક સ્ત્રી-પુરુષ મિત્રો આવતાં જ ને? ક્યાં બાધ હતો અહીં?

‘હા, સિનેમાની ટિકિટ કઢાવી લાવ્યા હતા. તમારી રાહ જોતા બહુ વાર બેસી રહ્યા. આખરે કોઈ જ ન ગયું ને ટિકિટોય બગડી.’ સારિકા બીતાં બીતાં થોડું હસી.

‘પણ તમારે બેએ જઈ આવવું હતું ને? મારી શું જરૂર હતી અહીં બેસી રહ્યાં, તે ત્યાં બેસવું હતું, સમજી? ઘરમાં, આંખે ચડવાની શી જરૂર હતી?’

‘પણ તમે…’

સારિકાની વાત ન સાંભળતાં, એનો ખભો થાબડી પતિએ વાત વાળી લીધી. સારિકા વિચારી રહી : મશ્કરી હશે? કે ‘એ તો એ જ ચાલે’નો ઇશારો હશે? પણ એનો ખરો અર્થ તો સારિકાને માથેરાનમાં મોડી રાતે જ સમજાયો. તેની હાજરીથી કોઈ હાંફળું-ફાંફળું ન થયું, કોઈ ન મૂંઝાયું. જડવત્ ઊભી રહેલી સારિકાને બહુ જ સહજ રીતે પતિએ પૂછ્યું,

‘ઊંઘ ન આવી?’

મિસિસ તારાપુરવાલાએ પોતાની ખુરશી સંભાળીને એ જ સ્વસ્થતાથી કહ્યું,

‘હૅવ યોર સીટ મિસિસ શાહ!’ અને તરત જ ‘ટાયગર ટાયગર કમોન!’ મિસિસ તારાપુરવાલાની ગોદમાં હવે પોતાના પતિને બદલે ટાયગર ખેલતો હતો, એના વાળમાં આંગળાં ફરતાં હતાં… ટાયગર ટાયગર…

‘સારિકાભાભી, આ ટોમી કેવો સમજુ છે, નહિ? જાણે ખબર જોવા આવ્યો હોય એમ કેવો ઝૂકી રહ્યો છે? બોલાતું નથી એટલું જ. બાકી લાગણી તો કેવી એની આંખમાં દેખાય છે?’ સુધાના શબ્દો સાંભળી રહેલી સારિકાના મનમાં નાનાંમોટાં કૂતરાં ઘૂમરીઓ લેવા લાગ્યાં.

‘ટોમી… ટાયગર… કુરકુરિયું… બરાબર છે. આ તો નાનું કુરકુરિયું, એક દિવસનું કુરકુરિયું છાતી પર ચડી બેઠું…’ બબડતી સારિકા શાંત થઈ ગઈ.

શૂન્યતા…

‘તારે જો ગોદ ભરવાની કે વાત્સલ્ય ઠાલવવાની ઉતાવળ જ હોય તો આ કુરકુરિયું શું ખોટું છે?’

‘નહિ, નહિ, નહિ, ભગવાનને ખાતર હું તારે પગે પડું છું. ઓહ, મને એનાથી વંચિત ન કરો. થઈ ગયું એ ભલે રહ્યું. એવી હત્યા ન કરશો. આ એક બાળક ભલે થઈ જાય. પછી કદી નહિ…’

‘અરે માબાપ બનવા માટે તો આખી જિંદગી પડી છે. અત્યારે તો ફ્રી લાઇફ, ક્લબ લાઇફ, રિસેપ્શન, ડિનર, હરવુંફરવું – બસ આ જ હોવું જોઈએ. હજી લગ્નને માંડ એક વર્ષ થયું, આવતે અઠવાડિયે તો આપણી લગ્નતિથિ ઊજવવાની ધામધૂમ ચાલે છે! વૉટ રૉટ યુ ટૉક?’

ખાલી ગોદમાં કુરકુરિયું રમી રહ્યું. ખોળો ખૂંદતું, શેકહૅન્ડ કરતું, પગ ચાટતું, પૂંછડી પટપટાવતું, એ જ કુરકુરિયું મોટરમાં, પાર્ટીઓમાં, ક્લબોમાં, સમારંભોમાં, હરવાફરવાને સ્થળે સાથેનું સાથે જ રહ્યું, ટોમી ડાર્લિંગને કેવું જતન, કેવી સરભરા! ને આજે ‘કેવું જબરું છે, ટાયગર નામ પાડવું પડશે.’ એ જ, બાળકના કરતાંય વધુ જતન પામતું કુરકુરિયું…

‘ઓહ… ઓહ, આ કુરકુરિયું મોટું ને મોટું થતું ચાલ્યું. મારે માથે, ગાલે, હાથે… ઓહ કેવી ખરબચડી જીભ ફેરવી રહ્યું છે… ચક્કર આવે છે મને… જાણે ચકડોળનાં ચક્કર… ઊંચે ચકડોળમાંથી નીચે જોતાં કેવાં ચક્કર આવે? પણ… પણ… આ તો માથેરાન… પેનોરમા પૉઇન્ટની ઊંચાઈ. બાપ રે, કેટલું ઊંચું? અને ચારે બાજુ ખીણ, ખીણ, ખીણ. કેવી સાંકડી પગદંડી! ઘોડાનો પગ લપસી જાય તો? અરે… અરે… આ ઘોડો, રાઇડિંગ મને નહિ ફાવે…’

શૂન્યતા…

તબડાક્ તબડાક્… ઓહ, મારાં હાડકાં ખોખરાં થઈ જાય છે. મને નહિ ફાવે… આ મને ક્યાં લઈ જાય છે? હું એકલી પડી ગઈ. બધાં ક્યાં ગયાં?

‘મિસ્ટર તારાપુરવાલા, કેટલું અંધારું? આ મંકી પૉઇન્ટ કેવો નિર્જન છે! પણ… એ લોકો ક્યાં ગયાં? કેમ દેખાતાં નથી? દૂર તાકતી સારિકાના ખભા પાસે ‘મ્યુચ્યુઅલ અન્ડરસ્ટૅન્ડિંગ ડાર્લિંગ…’ મિસ્ટર તારાપુરવાલાનો ઝેરી શ્વાસ આખા વાતાવરણને આવરી રહ્યો.

‘ઓહ, હટાવો, હટાવો, આ કૂતરો જીભ કાઢીને હાંફી રહ્યો છે. મારી છાતી પર… ઓહ સુધાબહેન… બચાવો… બચાવો… ખાટલો અધ્ધર કેમ થઈ ગયો? નાસી જાઉં? મૂઠીઓ વાળી દોડી જાઉં? અરે, મને બચાવનાર બધાં ક્યાં ગયાં? કોણ બચાવે? કોને દયા છે?’ લાચાર સારિકાના અવાજ સાથે ડૂસકું સાંભળી સુધા ગભરાઈ ગઈ.

‘નર્સ… નર્સ… ડૉક્ટર, દેખો તો જરા.’

‘ક્યા હુઆ, ક્યા હુઆ, આપ ક્યું રોતી હો! ક્યા કુછ તકલીફ હૈ? રોના નહિ ચાહિયે, રોને સે તો…’

‘આ નર્સ શું કહે છે? હું રડું છું એમ? મારી આંખમાં આંસુ છે?… તો તે દિવસે આ ખજાનો ક્યાં લૂંટાઈ ગયો હતો? જે દિવસે પરમ દુર્ભાગ્ય, સ્ત્રીની ખરાબમાં ખરાબ દશા-વૈધવ્ય મેં પ્રાપ્ત કર્યાં… તે દિવસે એક આંસુય ખોળી ખોળીને થાકી. પરિણામે ખૂણામાં બેઠી. અને ગુસપુસ વાતો સહી રહી.

‘ગાંડી લાગે છે.’

‘ના, ના, એ તો દુઃખથી ડઘાઈ ગઈ લાગે છે.’

‘અરે દુઃખ લાગે તો રડેય નહિ? એ તો સ્ત્રી છે કે પથ્થર?’

‘આની આંખ તો સાવ કોરી છે.’

કેટલાં સગાંસંબંધીઓ તે સાંજે સાસુજી પાસે ધસી આવ્યાં હતાં! સાસુથી દૂર સારિકા, શણગાર વગર, શોભા વગર; સફેદ સાડીમાં ટૂંટિયું વાળી, શૂન્ય નજરે આવ-જાવ જોઈ રહી હતી. મૃત્યુની ગૂઢ શાંતિ હતી. ઘરમાં યુવાન મરણ થયું હતું. જેમ લગ્નની ધમાલ નહોતી, તેમ મરણનીય ધમાલ નહોતી. એ જ સગાંસંબંધીઓ, એ જ ધસારો, એ જ આવ-જા! મુખ ગંભીર હતાં. સગાંસંબંધીઓ આવી આવીને હાજરી નોંધાવી જતાં હતાં. સુધરેલાંને રડવાનાંય બંધન? મા મોં ખોલી હૈયાફાટ રડીય ન શકે? માની આંખો છાનું રડીને સૂજી ગઈ, પણ સારિકાની આંખોમાં આંસુનો જ દુકાળ પડ્યો હતો.

‘માંદગી અને મૃત્યુ સરખું કેમ લાગે છે?’

સારિકા તો હજી પતિના મૃત્યુને સાચુંય માની શકતી નહોતી, કારણ કે પતિની માંદગીના સમાચારે દૂર દૂરથી સગાંવહાલાંઓ આવીને બંગલે ઉતારો કરવા માંડ્યાં. અને બધાંની સરભરામાં, કોઈ માઠા પ્રસંગની એ આવજા છે એવો કોઈ આઘાત અનુભવવાનીય સારિકાને ફુરસદ મળી નહોતી.

ડૉક્ટરની આવજા, ઇંજેક્શનોની તૈયારીઓ, ટેલિફોનની તડામાર, મહારાજને જમવા માટેની જુદી જુદી સૂચનાઓ, મહેમાનોની સગવડ માટેની દોડાદોડી, આ બધું કરતાં તો સારિકા થાકીને લોથ થઈ જતી, માંદો પતિ કયા ઓરડામાં સૂતો છે, તેને શું થયું છે, પોતાના જરૂર ત્યાં છે કે નહિ, પોતાના ભાગ્યને એ માંદગી સાથે સંબંધ છે કે નહિ… તેનાં વિચાર કે ચિંતા સુધ્ધાં કરવાની ફુરસદ એને કોઈએ આપી નહિ.

પણ… કોઈએ પ્રાણપોક મૂકી નહિ, કોઈ બેભાન થઈ આઘાતથી ઢળી પડ્યું નહિ, આવેલા મહેમાનોમાંથી કોઈ વિદાય માટે ચસક્યુંય નહિ. ઊલટો વધારો થયો. આવજા વધી ગઈ. વાતાવરણની ગંભીરતા, નિઃશબ્દતા વધી રહી.

સારિકાને શણગાર વગરની, છૂટા વાળે અને સફેદ સાડીમાં આગળના મોટા હૉલમાં સાસુ પાસે બેસાડવામાં આવી. ત્યારે જ એને પ્રસંગની ગંભીરતા સમજાઈ. સૂનમૂન સારિકા માત્ર આવજાના ધીરા પગરવ સાંભળ્યા કરતી. આવનારાઓ પાંચ પાંચ મિનિટ બેસીને હાજરી નોંધાવી જતા હતા. ચંપલ પહેરતી વખતે ગુસપુસ વાતો સારિકાને કાને અથડાઈ પડતી.

‘આ તે સ્ત્રી કે પથ્થર? સાસુની તો આંખો ફૂલી ગઈ છે ને આ કોરી આંખે ટીકીટીકીને બધાંને જોઈ જ રહી છે.’

આવું આવું સાંભળતી સારિકાને થયું: ‘રડવું જોઈએ, રડવું જોઈએ. મારે માટે ખૂબ ખૂબ રડવાનો દિવસ આવી પહોંચ્યો છે. એ ગયા…! જેની ઇચ્છાઓ, આનંદો માટે મેં મારી લાચારીઓ જડ બનાવી દીધી, જેને ઇશારે હું આજ દિવસ સુધી નાચી, એ રંગભૂમિનો સૂત્રધાર આજે નથી. આજે તો છે, આવડું મોટું ઘર, એમાંનાં સગાંસંબંધીઓ, નોકરચાકર, સગવડો… અને ધુમાડાની સેર જેવી ક્યાંક ક્યાંક અનુભવી શકાતી પતિ પાછળની મૃત્યુની એ શાંતિ — ભયાનક શાંતિ.

‘મૃત્યુ — મૃત્યુ — વૈધવ્ય… અરે આવડું દુઃખ, આવડું મોટું દુર્ભાગ્ય, છતાં આંખો સૂકીલૂખી ધરતી જેવી વેરાન કેમ બની છે? મારે રડવું છે… બીજાંને ખાતરેય રડવું છે. આજદિન સુધી બીજાંને ખાતર મેં બધું કર્યું, અને આજે રડી ન શકું? આંસુ… આંસુ… આંસુઓ મને દગો દેશે…?’

અને સારિકા બેભાન થતાં નીચે ઢળી પડી. લોકોએ કહ્યું, ‘ગાંડી છે, મગજ નબળું પડી ગયું… ડૉક્ટર, હૉસ્પિટલ…’ અને ત્રણ દિવસે જ્યારે તે ભાનમાં આવી ત્યારે તે હૉસ્પિટલના સ્પેશિયલ વૉર્ડમાં હતી. બે માસથી ડૉક્ટરોને મુખે પોતાના રોગનાં જુદાં જુદાં નામો સાંભળતી, લાચારીથી ખાટલે પડી રહી હતી. તબિયત વધુ ને વધુ બગડતી હતી. બ્લડપ્રેશર, હિસ્ટીરિયા, એમ્નેશિયા, અને ક્યારેક ક્યારેક ગાંડપણ, સનેપાત કે લવારા જેવું…!

‘નર્સ… નર્સ… હું રડું છું? મારી આંખોમાં આંસુ છે? સાસુજીને બોલાવ… પેલા મહેમાનોને બોલાવ. નહિ, નહિ, નર્સ, તું મારી આંખો ન લૂછ. મહામહેનતે મને આંસુ મળ્યાં… કોઈ કિંમતે હું તને મારાં આંસુ નહિ આપું. જા, જલદી જા… દોડ, હું રડું છું… હા… આંસુ… આંસુ…’

‘આયા… નર્સ… ડૉક્ટર… દરદીને દંગા મચાયા. ચલો જલદી કરો. પલંગકા પીંજરા ડાલ દો. બંધ કર દો!’

સારિકાની બૂમો અને ધમપછાડાને લીધે તેના પલંગની ચારે બાજુ પાંજરું પડી ગયું. આ પાંજરામાં સારિકાનાં શરીર અને પ્રાણ ફફડી રહ્યાં.

(પ્રેમ ઘટા ઝૂક આઈ, ૧૯૫૮)

પોસ્ટ-મૉર્ટમ

કોર્ટ બેસી ગઈ હતી : પોલીસ, ડૉક્ટર, વકીલ, બધાં પૂછે?

અવાજ વિચિત્ર હતો. પૃચ્છા એક પછી એક સવાલરૂપે બહુ વારે આકાર ધારણ કરતી, અને જવાબ રૂપે વિચારો સુશ્રીના મગજમાંથી પૃથક્ પૃથક્ કીડી-મંકોડાની હાર મોંમાં ખાંડનો કણ ઉઠાવી દર તરફ ગતિ કરે, તેમ ફેલાતા અને હારબંધ પાછળ પાછળ નિરાંતે ચાલતા હતા.

સુશ્રી જાતે પડખું પણ ફરી નહોતી શકતી. કાનનો પડદો અને મગજનો પડદો (હોય તો) બહારથી આવતા સવાલોથી આઘાત-પીડા અનુભવતા.

‘તમે ઝેર ઘોળ્યું હતું?’

સુશ્રીએ મનમાં શબ્દની જોડણી તપાસી જોઈ. સારા અક્ષરે લખ્યું જાણે! બહુ ઓછી જગ્યામાં માઈ જાય એટલો નાનો શબ્દ હતો. અંગ્રેજી પણ તેને આવડતું હતું, એમ ત્યારે! ઝેરનું અંગ્રેજી પૉઇઝન થાય! બાળકોને એનો સ્પેલિંગ અઘરો પડે! મહેતીની જેમ તેણે પૉઇઝન શબ્દ બોર્ડ પર લખી બતાવ્યો. વચ્ચે ‘આઈ’ વધારાનો, તો જ ‘આઇ’ ઉચ્ચાર સંભવે! ઓહો, સૂતાં સૂતાં જ એ હવે બરાબર કેટલું બધું વિચારી શકે છે?

‘બોલો ઝેરની કેટલી માત્રા?’

સુશ્રીએ જાણે જાણકારી બતાવવાની હતી. કેવા કેવા પ્રકારનાં ઝેર હોઈ શકે? કયા ઝેરથી કેટલા માત્રા મરવા માટે ઉપકારક નીવડે? કયું ઝેર ઓછું કષ્ટદાયક હોઈ શકે? કશુંક ખાઈને મરવું હોય, તો તમે કયું ઝેર પસંદ કરો? જે જે દવાની બાટલી, ગોળી, પૅકેટ વગેરે પર ‘પોઇઝન’ લખ્યું હોય…’

‘ઊંઘવાની ગોળી બાટલીમાં કેટલી હતી?’

સુશ્રી મનમાંથી જાણે ચાલીને કબાટ પાસે ગઈ. ક્યાં આવ્યું હતું કબાટ? કાચનું કબાટ બીજા ઓરડામાં છે. તેના પર કોટ ભેરવેલું હૅંગર લટકે છે. ખોલવાનો પ્રયાસ કરો, તો એક વાર ફટ્ દઈને કોટ નીચે ગબડી પડે, હૅંગર સહિત. પહેલાં એને ઝાપટીને બીજી ખીંટીએ ટિંગાડો! હા, પછી કબાટમાં ત્રીજે માળે વચ્ચે જ બાટલી છે. આંખમાં નાખવાની દવા માટે ટ્યૂબની જરૂર પડે. ગોળી ખાવા માટે પાણીનો ગ્લાસ, ઊંઘમાં ઊઠીને બાટલી ખોલી ખાઈ લેવાય… બસ, જરા પાણી પીવું પડે!

‘બોલો, જવાબ આપો! તમે હવે ભાનમાં છો!’

હા, તે ભાનમાં છું જ વળી. બાટલીમાં ગોળી પંદર હતી. પચીસ આવે છે એમાં. રોજ બે લેવી જોઈએ. રોજ એટલે જરૂર પડે ત્યારે! જરૂર ક્યારે પડે તે તમે શું સમજો? ‘ઍડવાઈઝ્ડ બાય ફિઝિશ્યન’ પછી તો રૂટિન થઈ જાય એટલે અમે જ અમારાં ડૉક્ટર! તમને… ભઈ, તમને શું ખબર પડે? ને જુઓ બાટલીમાં તેર ગોળી હોવી જોઈએ. બાટલી ફૂટી ગઈ હશે તો ગોળીઓ આમતેમ વેરાઈ ગઈ હશે.

‘મેં… ઝેર… ઘોળ્યું નથીઈઈઈઈ…’

ઊલટીમાં કશું નીકળ્યું નહિ ને? તો પછી? નક્કામો ત્રાસ આપો છો! જરા બરફ લાવો, ગળું છોલાય છે. કૉફીબૉફીમાં ઊલટીની વાસ આવે છે. મોર્ફિયાની વાસ… ડેટોલની વાસ મારાથી સહન જ નથી થતી. ડામરની ગોળીની વાસ બહુ જ ગમે છે. કચડ કચડ બરફનો ગાંગડો ચાવી જવાનું મન થાય! પણ કંઈ ડામરની ગોળી ચવાય? ચવાય તો ખરી, દાંત એની ફરજ બજાવે! પણ કમબખ્ત જીભ! હા, એમ તો પાણીનું પવાલું મદદ કરે. પણ એ તો ભઈ ડામરની ગોળી કે મોટો ગોળો? તમારે તપાસવું હોય તો તપાસો.

સુશ્રીનું શરીર જાણે ટેબલ પર ગોઠવાયું ને આંગળી ચીંધી. ચીંધી એ ખુદ શ્વાસનળી, અન્નનળી, ધોરી નસ, જઠર, પેઢું, કિડની, ગર્ભાશય વગેરે બતાવતી હતી. છે કંઈ? ન કહ્યું મેં? અરે, તે બાજુ કશું નથી. એપેન્ડિક્સ હતું તે કપાવી નાખેલું! ચામડી પર કરચલી નથી દેખાતી? પ્રસૂતિ ખમેલું શરીર લાગે છે? હા, તો મને મલાજો રાખવા દો. જરા પાલવ સંકોરી લઉં તેટલી વાર…

કપડાં ઠીકઠાક કરી જામે મર્યાદા-પાલવ સંકોરતી સુશ્રીને કાને અવાજ પડ્યો :

‘તો તમે દાઝી ગયાં? કે તમારાં પતિ-સાસુએ બાળી મૂક્યાં? ગભરાઓ નહિ…’

સુશ્રી છ વારની સાડીની બરાબર પાટલી ગોઠવતી – સળ ઠીક કરતી હોય… અરે વાહ! વાહ! હું દાઝી ગઈ? અરે હમણાં તો ચામડી ઘસીઘસીને નાહીને બાથરૂમમાંથી નીકળી છું! ચામડી ઘસવાને લીધે જરા ચચરે છે. આંખમાં સાબુ ગયો હતો. વાળ તો ભીના, એટલે સખત અંબોડો વાળીને બાંધી મૂક્યા છે એટલે ગરદન પર કોઈ અણસાર નથી. હજી કાન અને ગળા પર પાણી ટપકે છે. ટુવાલથી લૂછતી હતી. બોલો! કયા સાબુની સુગંધ છે? ઊભા રહો, રેડિયો ઑન કરી આવું! અરીસા પર ધૂળ ચડી ગઈ છે. બારણાનો બેલ છે કે ટેલિફોન? ભઈ, મારે ત્યાં ટેલિફોન નથી. કેટલા વાગ્યા? સાડાદસ થઈ જશે તો બસ નહિ મળે. સ્કૂલે જવાનું મોડું થાય ને પ્રાર્થનામાં હાજર ન રહું એ કેમ ચાલે? મારા વર્ગનાં છોકરાંઓ હાથ જોડીને ઘેરું ઘેરું બસૂરું ગાઈ લે. બેલ તો… આ તો ટપાલ આવી હશે. શ્વાસોચ્છ્‌વાસ ભેગા કરીને સુશ્રી ટપાલ લેવા ધડધડ ચાર દાદર એકસામટા ઊતરવાની હોય એમ અરીસાથી બારણા સુધીનું જ અંતર કાપી નાખે!

ટપાલ છે ને?

એક ચોપાનિયું.

એક પોસ્ટકાર્ડ.

છટ્, જરા જેટલી ટપાલ!

હવે જરા વધુ ચચરે છે. શ્વાસમાં વાંધો નથી આવતો, પણ ઉચ્છ્‌વાસ જરા તકલીફ આપે છે. ઑક્સિજન સિલિન્ડર ગોઠવવો પડશે કે શું? બ્લડ બૅંકનું કયા વર્ગનું લોહી વહે છે. જોયું? જરા મને હવે માંસમજ્જા, હાડકાંપાંસળાં ગોઠવી લેવા દો. નસો ગૂંચવાઈ ન જાય! શ્વાસનળી, અન્નનળી, જઠર, પેઢું, ગર્ભાશય… ઓહ! ડૉક્ટર, ઉતાવળ ન કરો! તમારે તો બસ ઝટઝટ ટાંકા મરી ચામડી સીવી દેવાની ઉતાવળ છે! જોજો બખિયો બરાબર લેજો! તમને પુરુષહાથને વલી સરસ બખિયો…? તમે તો રોંચા જેવા ટેભા લઈને બેસી જાઓ! લાવો, હું સરસ બખિયો મારી લઉં? એકદમ ઇસ્ત્રીબંધ ચામડી જોઈએ. ઉપર ને અંદર બધે વ્યવસ્થા કરી લેવા દો!

‘તમે લવારા કરો છો! મારા સવાલનો જવાબ બરાબર આપો.’

હા આપું છું. આ જરા બખિયો લેતાં લેતાં જ વાત કરીએ તો કેવું? સોયની અણી કટાઈ તો નથી ગઈ ને? બીજું કંઈ નહિ, કાટનો ડાઘ પડે અથવા તો ધનુર થઈ જવાનો સંભવ! ધનુર એટલે લોહીમાં ઝેર થઈ જાય.

લોહીમાં ઝેર! સાહેબ, મને તો… આ હું તો સ્કૂલમાં સીવણકામ શીખવું છું, પાર્ટટાઇમ જવાનું. ઘરનું ઘર બી સચવાય ને ઉપરથી કમાઈ થાય ને વખત જાય! ઘરમાં સાસુ-બાસુ નહિ ને બાળકોની લંગાર નહિ, એટલે… એક જ બાળક હોય તો નોકરી થાય! તમે કંઈ સાસુની વાત પૂછી હતી? સાસુ ને ઝેર! લોહીમાં ઝેર નહિ ને સંસારમાં સાસુ નહિ. આ રહ્યો ફોટો! એ વખતના વળી ફોટા ક્યાં હસે કોણ જાણે! માળિયા પર પતરાની પેટીમાં હશેસ્તો! બિચારી દેવની દીધેલને રમાડનારી ક્યાંય જાતે જન્મી ચૂકી હશે! જીવતી હોત તો છપ્પરપગી કહી ભાંડતી હોત! ‘નખ્ખોદ’ જેવો શબ્દ!

‘તો તમે ડૂબી જવાનો ગુનો કર્યો?’

તરતાં આવડે છે કે? ખબર નથી, આવડતું હશે. પુરુષોત્તમ મહિનામાં મુંબઈમાં દરિયામાં એક વાર ડૂબતી હતી, ખારું ખારું પાણી નાકમાં ભરાયેલું. પછી લાગે છે કે – પણ ડૂબવાનું ભૈસાબ શું કામ પૂછો છો? પેટમાં પાણી હોય તો હાલે કે ફૂલે! આ પેટ જોયું? પેટમાં ગાંઠ છે? જરા તપાસી જુઓ. ગાંઠ હોય કે ન હોય, કંઈ પેટ ફૂલેલું છે? આખું શરીર, બાંધો, પેટ, ઊંચાઈ, તંદુરસ્તીનું માપ લઈ લો! ક્યાં ગઈ મેઝર-ટેપ? હું તો આ ડબ્બામાં બધું તૈયાર જ રાખું! રંગરંગીન દોરા, કાતર, સોય, બ્લેડ, આ મારો સીવણનો ડબ્બો છે. બન્ને બાજુ મેઝર-ટેપને આંકડા છે, દરજીની જેમ માપ લઈ જુઓ! ખભો, છાતી, કમર, પીઠ, સીટ… બસ… બસ… જુઓ અહીં ડબલ મશીન મારેલું છે. આ હાથ-સિલાઈ છે. રેડિયોનું વૉલ્યુમ જરા ધીમું કરી આવું! આ ટપાલ… આજે કંઈ ટપાલ છે કે? આજે બેલ વાગ્યો જ નહિ. સાડા દસે સ્કૂલે એમ ને એમ જવું પડશે.

‘બસ નીચે પડતું મૂકવાનું કારણ શું… એ આપઘાત છે, અકસ્માત નથી જ… જૂઠું ન બોલો!’

સુશ્રીને પડખું ફરવાનું મન થયું. પોતાની ઇચ્છાથી તે પડખુંય ન ફરી શકે… તો બસસ્ટેન્ડ પર તે રોજ સ્કૂલે જવા જતી હતી, મરવા માટે નહિ, બાજુના ઘરમાં ચાવી આપવાની રહી જાય તો દોડતી-ઝડપી પગલે રસ્તો ક્રૉસ કરતી પાછી ઘર સુધી જતી ને આવતી. ટપાલ આવી ગઈ હોય તો રસ્તે પાછા વળતાં બંધ કવરને ફોડતી કે વાંચતી પણ. તે ઘણી વાર ‘સ્ટૉપ’ ‘ગો’ને ઉવેળીને પોતાનો માર્ગ કચડાયા-ગભરાયા-મર્યા વગર કાઢતી હતી. હું જીવવા માગું છું. મરવા નહિ. ગમે તે થાઓ! ગમ્મે…ગમ્મે તે, ગમ્મે તે થાઓ… પાટલીના સળ ઇસ્ત્રીબંધ રહેવા જોઈએ.

‘મને લાગે છે કે મને કોઈએ ધક્કો માર્યો હશે.’

ધક્કો કેવી રીતે? પાંચમે માળ અગાસી પર, આકાશમાં કોઈ તૂટેલો પતંગ કપાતો, તૂટતો, ઝૂલતો, ગડથોલિયાં ખાતો, અટવાતો રસ્તા પર પડે છે, કોણ લૂંટે, કોણ પકડે, અધ્ધર વીજળીના થાંભલાના તાર પર ઝિલાશે કે વાહનની અડફેટે આવશે તે જોવા હું અગાશીમાંથી વાંકી, વાંકી, વાંકી વળી, વળી ને છેક દૂર દૂર સુધી જોવા ઢળું – ધક્કો વાગી જાય. કોઈનો વાંક નયે હોય! પેટમાં ખાધેલું ઝેર થઈ જાય. ઉપરથી નીચે પડતાં વચ્ચે જ પેટમાં બધું ડહોળાઈ ઊઠે. શીર્ષાસનથી ઊલટ-પલટ થતાં. વચ્ચે જ ઊલટી થતાં બાકી રહી જાય એવું બને! ન બને શું? મને ખ્યાલ નથી. ધક્કો લાગ્યો હોય કે માર્યો હોય કે…

‘આપઘાત અને અકસ્માતમાં નક્કી કરવું જ પડે! જરા સભાન થાઓ! પ્રયાસ કરો! બોલો આપઘાત…’

એક વાર્તા જેવું સાંભળશો? ધારો કે તે દિવસે… ટપાલરસ્તે કવર ફોડતાં-ફોડતાં આંખે ઝાંખ વળી ગઈ હશે.

‘અરે, આટલી ઝડપથી ક્યાં ચાલ્યાં?’

‘કેમ? લવ-લેટર?’

‘અરે સંભાલો… મરના હૈ?’

ચીં-ઈઈઈ… કરડ્‌ડ્‌ડ્… અવાજ… ચૂચૂચૂચૂ… બ્રહ્માંડમાં ઘૂંટાયેલા એક અંધકારનો ડામર જેવો ગરમગરમ રગડો છાતી પર પ્લાસ્ટરની જેમ દઝાડી – ચોંટી ચામડી ઉખેડી સિસકારો બોલાવી ગયો. પછી? પછી એમ કે,

‘કેમ શું થયું હતું? આટલી ધાડ શેની હતી? ક્યાં જતાં હતાં?’

‘ના, જતી નહોતી; આવતી હતી.

‘ક્યાંથી?’

‘જરા આત્મહત્યા કરવા ગઈ હતી. પણ થયું એવું કે જે જગ્યા, જે સમય, જે વસ્તુ, અને જે મુહૂર્ત શુભ હતું તેમાંથી જગ્યા એની ઊલટી દિશામાં જ હતી. આ તરફ પણ સગવડ ખરી, પણ આપણા કામની નહિ, તે તરફ આત્માને જરા વધુ રિબાવવામાં આવે છે. બ્લેડનો છરકો વાગે ત્યારે લિસ્સું લિસ્સું લાગે પછી તરત લોહીનો ચચણાટ! એટલું અમથુંય સહન ન થાય હોં! વળી…’

‘અરે, એના કરતાં મને પૂછ્યું હોત તો, બીજાં બે-ત્રણ સરનામાં આપત! બોલો શો વિચાર છે? હા, પણ આવોને ભેળ ખાઈ લઈએ. ખાઓ છો ને? કાંદાનો વાંધો નથી ને?’

‘અરે, ભેળ તો મારી પ્રિય વાનગી… મરતાં પહેલાં જગતનો રસ, ઇચ્છા પૂરી કરી જ લેવી. આ તરફ તો ભેળપુરીવાળા લસણની ચટણી બહુ તીખી રાખે છે. સિસકારો બોલી દેવાય! તમે જણો છો ને! તકલીફ કોઈ વાતની મારાથી સહન જ ન થાય.’

‘ભેળ એટલે ભેળ, ભેળ એટલે કાંદાકચુંબર, ખાટી ચટણી. પણ ખાવાનું ચમચીથી – સિસકારોય બોલાવવો પડે! બધા જ રસ ભળ્યા હોય!’

‘તે તરફ તો ચમચીય આપતા નથી. પણ પાંચે આંગળીઓથી ચટણી મિલાવી ચાટીચાટીને ખાવાનો રસ પડે! એમાં આંગળાંનોય સ્વાદ ભળે છે. આમ ભેળ ખાઈએ ત્યારે જ આત્મા સંતર્પાય!’

‘સમજ્યો! આ તરફ આત્મા સંતર્પાય પછી જ આપઘાત સફળ નીવડે એટલે! આ તરફ… કાગળમાં ભેળ મળે છે.’

…કાગળિયું પણ એવું ચાટી જવાનું કે એના અક્ષરો પણ ઓહિયાં થઈ જાય! અક્ષરો વંચાય નહિ પણ ખાઈ જવાય. ભેળ સાથે લોહીમાં ભળી જાય? શાહી કંઈ ઝેરી નથી હોતી! ન હોય, તો તો… શૉર્ટ કર્ટ!’

‘ઊભા રહો, છીંક ખાઈ લઉં!’

‘બેસ્ટ લક.’

‘હા, અણી ચૂકી જ જવાય.’

‘તો તમે ઝેર ઘોળ્યું હતું?’

‘ઓહ, ના, મને… મને કાગળના પડીકામાં ઝેર…’

‘તમે ખરીદ્યું હતું?’

‘ના, મને પાઠવવામાં આવ્યું હતું ઍરલેટરમાં! પણ હું ખાવાની નહોતી, મારે ખાવું નહોતું. હું ખાઉં એવી કાચી નથી. મને કાગળ ઉઘાડતાં જ વાસ આવી ગઈ. ઘ્રાણેન્દ્રિય સતેજ હતી. શ્વાસ એવો ધસારાબંધ કે તમે તો જાણો છો કે શ્વાસ લેવામાં વાંધો ઓછો, પણ ઉચ્છ્‌વાસ તકલીફ આપે! શ્વાસનો વારો પૂરો થયો. પણ ઉપવાસ કર્યો હોય ને ખાવાની વાનગીની તીવ્ર સુગંધ ઘ્રાણેન્દ્રિય દ્વારા લો, તો ઉપવાસ ભાંગી જાય! એટલે ઉઘાડતાં જ શ્વાસ સાથે ધસારાબંધ ઝેર…! બાકી મારે ખાવું નહોતું! એથી તો ઉપવાસ કરતી હતી. અને પછી ઉચ્છ્‌વાસનો વારો શરૂ થયો. આંતરડાં અમળાવા લાગ્યાં, જાણે પેટની ગાંઠ… ફાટી જશે!

‘હાં બોલો બોલો, પ્રયાસ કરો, બી બોલ્ડ!! ઈમોશનલ ન થાઓ!’

તમે તો જાણો છો મારા ઘરમાં ટેલિફોન નથી. પણ હું તો રસ્તામાં હતી. ભોંપી, ટ્રીં, ટીનીનીની, ખટ્ ખટ્, તબડાક તબડાક, ભર્‌ર્ ખડખડખડ…ડડડ… ટેલિફોન, તાર… ક્યાં સગાને બોલાવું? કોની મદદ માગું? બચાવો! મને કોઈ પકડો! એલાવ હા, એલાવ! આખરે… એમ થયું! આખરે ટપાલ આવી ગઈ. મરોડદાર અક્ષરો સાક્ષાત્ મારી સામે ઊભા રહ્યા. સ્વચ્છ કપડાં, એકેય ક્રીઝ નહિ. તારીખ, સ્થળ, સમય, શુભ-લાભ, ગણેશનું ચિત્ર, લાલ ચૂંદડી ‘રૂબરૂ મળ્યા તુલ્ય’ એમાં છે. એ મારા નામનું સરનામું, સીવણ. શિક્ષિકા… બિચારીને સ્કૂલે જવાનું મોડું થતું હતું. બસ પકડવાની હતી. ત્રીજી વાર મોડું થવાની ચોકડી જો રજિસ્ટરમાં લાગે તો એક દિવસનો પગાર કપાઈ જાય!

પગાર કપાઈ જાય, તે હવે કેમ પોસાય? ભેળ માટે કરકસર કરી શકાય. ટેલિફોન ન કરીએ તો કૉલના ચાર આના બચી જાય! ડૉક્ટર, મારો પગાર એક નાના સંસાર માટે પૂરતો છે. મારે મરવું નથી. ગમ્મે તે… ગમ્મે તે થાય, ટપાલ ન આવે તોય મરવું નહોતું, ટપાલ આવી ગઈ એક વારકી – છૂટકો કરતી, તોય મરવું ન જોઈએ.

જોઈએ કે ન જોઈએ? રહેવા દો, પાસું બદલવા દો. એક આખું જીવન પેલા પડખે કણસે છે, જરા પાસું જ બદલવાનો પ્રયાસ મેં કર્યો સરનામું બદલવા. એક દિશામાંથી બીજી દિશા કેવી હશે? ઉતાવળે, ઝડપથી કાગળ વાંચી દોટ મૂકી, પણ જરા જોઈ જ લેવા! તમે જરા મદદ કરો! પાસું બદલવામાં શો ગુનો છે? અરે ભલે નામ ન આપો, જરા સ્વાદ બદલવો છે. તકલીફ ન થાય એવાં સ્થળ તપાસી જવાં છે.

સુશ્રી સળવળી ઊઠી. અવાજમાં વિચિત્રતા હતી. એ કોઈ સંવાદ બોલતી હતી. રંગભૂમિ પર કરુણાન્ત નાટકની નાયિકા સ્વગતોક્તિ કરે તેમ!

મારે ન્યાય નથી જોઈતો પ્રભુ, નિસાસા નથી નાખવા, સાચ-ખોટનાં લેખાં નથી જોખવાં, હવાના વંટોળથી આંખમાં એન્જિનની કોલસી પડે ને કણું ખૂંચ્યા કરે, તે દર્દ સહેવું છે. આંખનાં પાણી મદદ કરે ને વાગેલા ઘાને, ઉઝરડાને, મુલાયમ પણ રાખે, સાથે નાજુક કીકીમાંથી સલામત એ કણી બહાર નીકળી જાય!

મેં ગીતાપાઠ કર્યો, બરાડા પાડીને. ચોકડીમાં બેસી ધબાધબ કપડાં ધોયાં. રેડિયોનું વૉલ્યુમ ઊંચું કરી અવાજોને કાનમાં પધરાવ્યા. પડોશની ભેંકડો તાણતી છોકરીનો એકધારો અવાજ આરોહ-અવરોહ સહિત એટેન્ડ કર્યો. અરીઠાંથી માથું ચોળ્યું… ખટક ન ગઈ.

બારી પર બેઠેલા કાગડાને બેસવા દીધો. કાંટાળી તારની વાડ પર બેઠેલી ચકલીના કૂદકા જોયા, વાડાની એક વેલ પર કીડીઓની સેર ચાલતી ભીંસ પર ચડતી જોઈ. કબૂતરના ગળાની ઝાંય, બારમાસી ફૂલોનું હાસ્ય, તડકામાં ચમકતું ખાબોચિયું, પાણિયારે બાઝેલી લીલ… હાજી, આ બધું આવકાર્ય છે, હું સ્વીકારું છું વ્યક્તસ્થિત છું. એમ તો શાકવાળાએ મને દૂભવી છે, દૂધવાળાએ દૂધની ના કહેતાં દૂભવી છે, પસ્તીવાળાએ ગોલમાલ કરી જીભાજોડી કરતાં દૂભવી છે, ધોબીએ સ્ટાર્ચવાળી સાડીની ઈસ્ત્રી કરવાની ના કહીને દૂભવી છે. પડોશણે બારણું વાસી દઈને દૂભવી છે. આંગણે આવનાર મહેમાનોએ કટાક્ષ કરી દૂભવી છે, ન ગમતી મોસમે, રેડિયોમાં વાગતા ન સહેવાતા ગીતે, સંધ્યાની ધૂંધળાશે, બપોરની ગરમીએ, સવારના પ્રકાશે, રાતની અનિદ્રાએ, અનિદ્રા પછી જાગતી અવસ્થાએ. ઝોકું આવતાં અંદર ઊમટી પડેલા ઓથારે – અવ્યવસ્થિત દુઃસ્વપ્ને ટપાલી સ્વરૂપે મને દૂભવી છે.

થોડા કલાકની હું મહેમાન બનવા ગઈ. આ કયો પ્રદેશ? આની માનવતા કેવી છે? અહીંની લુખ્ખી હવા ગૂંગળાતી ગઈ. માણસોના અવાજો ડરાવી ગયા. બરછટતા ભોંકાતી ગઈ. કશાય વાંક વગર મને પકડીને બાંધવામાં આવી… ને મેં માત્ર ચીસ જ પાડી. ‘મને મારી નાખો, જીવતી સળગાવી દો, ઝેર આપો, મોત આપો…’

નહિ, મારી સજ્જનતા અળપાઈ જવા નહિ દઉં! રખે ને મારાં આંસુ કોઈની સૌભાગ્યવંતી દીવાલના ધબ્બા બને! રખે ને મારી કકળતી આંતરડી કોઈના સુખમાં સુરાખ પાડે! રખે ને મારા નિસાસા કોઈના કપાળના લાલ રંગને રોળી નાખે! દુભાયાની પીડાની ઝીણી ઝીણી નકશીને મેં તપાસી છે.

મારા ખંડના અંધકાર, દૂર જા! મારી પચીસ વર્ષથી સાથે રહેનાર ધરતી, હું તારી પાસે છું. મને આળોટવા દે! માથે ઝળૂંબેલી રક્ષક છત, મને બચાવ! સાગોળની ઠંડી દીવાલો, તમે નજીક રહો! લાકડાની બારી, તું પ્રકાશને આવવા દે! બહારના અસહ્ય તાપ, અપમાન, વેરઝેરને બહાર રાખી મારાં દ્વાર, તમે બંધ થઈ જાઓ. મારી ઊંઘ મને ચિરકાળ સાથ આપ! ઊંઘમાં મને છેલ્લી પ્રાર્થના કરવાનું ભાન આપ કે ‘હે પ્રભુ, મારાં મિત્રો, અમિત્રો, દૂભવનારાં, અપમાન કરનાર સૌને કદી ન દૂભવશો! એમને માફ કરજો, કારણ કે એ જાણતાં નથી કે આ લોકો શું કરી રહ્યાં છે!’

XIX

ચંદ્રકાન્ત બક્ષી

આમાર બાડી, તોમાર વાડી, નોકશાલ બાડી...

મારા નીકળવાના આગલા દિવસે કાર્તિકનો પત્ર આવ્યો:

‘હું જેલમાંથી છૂટી ગયો છું. મને ખબર પડી કે તું કલકત્તા આવી રહ્યો છે. આ વખતે આપણે મળી રહ્યા છીએ. તારીખ નક્કી થયે મને લખજે. એ ન થાય તો તું મને મળવા આવી જજે. મારે કલકત્તા આવવા માટે પણ પોલીસની રજા લેવી પડશે, જે મને ગમતું નથી, પણ તું મારે ત્યાં એક-બે દિવસ માટે આવી જા. મારે માટે તને મળવા આવવું બહુ મુશ્કેલ છે, પણ તું આવી શકે છે.’

કાર્તિક અને હું કૉલેજના દિવસોમાં અને પછી યુનિવર્સિટી દરમિયાન પાર્ટીનું કામ કરતા હતા, સાથે સાથે વચ્ચે વચ્ચે એ એક-બે વાર જેલ જઈ આવ્યો હતો. મેં કલકત્તા છોડ્યું ત્યારે એ જેલમાં હતો. પછી પી. ડી. ઍક્ટ રદ થયા પછી એ છૂટી ગયો હતો એમ મને સમાચાર મળ્યા હતા.

‘તું મને સર્‌પ્રાઈઝ આપવાની કોશિશ નહીં કરતો, કારણ કે એમાં આપણો બંનેનો ઘણો સમય નષ્ટ થશે. હું તને મારે ત્યાં આવવાનો રસ્તો બતાવી દઉં. એ પ્રમાણે આવશે તો તકલીફ નહીં પડે.

હાવડાથી તું બારહાવડા એસ્પેસમાં બેસજે. સબર્બન લાઇન પર ચાર નંબરના પ્લેટફોર્મ પરથી બારહાવડા એક્સપ્રેસ બપોરે એક વાગ્યાના સુમારે ઊપડે છે. તું ટાઇમ ચૅક કરી લેજે. તારે અંબિકાકાલનાની ટિકિટ લેવાની. થર્ડ ક્લાસમાં બે રૂપિયા વીસ પૈસા લાગશે. જમીને નીકળજે. એ ટ્રેન બેન્ડેલ થઈને આવે છે. ગુપ્તીપાડા પછીનું સ્ટેશન અંબિકાકાલના છે — લગભગ સાડાત્રણે આવશે. અંબિકાકાલના ઊતરીને તું સ્ટેશનથી કોઈ પણ સાઇકલ-રિક્ષાવાળાને પકડીને કહેજે કે, કાલના રાજબાડી પાસેથી સ્મશાન પાસેના ગંગાને કિનારે લઈ જાય. એ રસ્તો ટૂંકો છે, નહીં તો તને આખા ગામમાં ફેરવ્યા કરશે. અને અહીં આવશે તો જ નદી ઓળંગવા માટે હોડી મળશે, એટલે તારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પર આવવું જ પડશે.’

મને હસવું આવી ગયું. પાર્ટીના દિવસોમાં પણ કાર્તિક બહુ પ્લાનિંગ કરતો હતો. એનું બધું જ કામ સૈદ્ધાંતિક અને વ્યવસ્થિત રહેતું હતું. હું યુરોપથી આવતો હોઉં અને મને સૂચનાઓ આપતો હોય એવો એના પત્રનો ધ્વનિ હતો. આગળઃ

‘ગંગા ઓળંગ્યા પછી જમણે હાથે સડક પર એક ચાનું ઢાબું હશે. ત્યાં બસો ઊભી રહી છે. નવદ્વીપની બસમાં બેસજે, પચીસ પૈસા લાગશે. પંદરેક મિનિટમાં ઊતરી જવાનું. રસ્તામાં પર્લ ટૉકીઝ કરીને સિનેમા આવશે. ત્યાં કાર્તિક તરફદારનું ઘર પૂછજે, ગમે તે માણસ બતાવી દેશે.

હું તારી રાહ જોઉં છું. સર્‌પ્રાઇઝ આપતો નહીં. આગળથી લખશે તો હું ગંગાના સામા કિનારે તારી રાહ જોઈશ.’

કલકત્તા જઈને હું કાર્તિકને લખ્યા વિના સબર્બન ટ્રેનોના ચાર નંબરના પ્લૅટફોર્મ પરથી બપોરે એક અને પાંચ મિનિટે ઊપડનારી બારહાવડા એક્સ્પ્રેસમાં બેસી ગયો. જઈને કાર્તિકને સરપ્રાઇઝ આપવા અને એ પોલીસની રજા વિના બહાર નીકળી શકવાનો ન હતો. એ ઘરે જ રહેતો હતો.

ગરમી સખત હતી અને ડબ્બાના બંને પંખા ચોરાઈ ગયા હતા.

બારહાવડા એક્સપ્રેસ ઊપડી. એનું નામ જ માત્ર એક્સપ્રેસ હતું, બાકી એક્સપ્રેસ જેવું કંઈ ન હતું. ધીરે ધીરે બપોરની ફેલાયેલી ગરમીમાં, હાંફતાં-હાંફતાં બંગાળીઓ ચઢતા ગયા. આજ્ઞાંકિત અને મહાન લાગી રહ્યા હોય એવા અંશતઃ ગરીબ, કલકત્તાની નોકરીઓ પર જીવતા, અંદરથી ભરપૂર ગ્રામ્ય, પણ બહારથી શહેરી લાગવાનો ડોળ રાખવાને કારણે રમૂજી લાગતા, મિનિટમાં જ અપ્રિય થઈ શકે એવા હુજ્જતી, એકલા-એકલા, ઉદાસ, ગુસ્સો અને દયા આવે એવા. ૧૯૭૦ની બેકારી અને રાજકીય ગતિપ્રવાહોમાં ફેંકાઈ રહેલા. હવામાં સામાજિક-રાજકીય ગતિરોધ આવી ગયો હતો. સ્થિતિ અસ્થિર હતી. સામાન્ય માણસની જે કંઈ સામાન્ય ગતિ હતી એનાં દુર્ગતિનાં તત્ત્વો હતાં. બંને તરફથી કારખાનાંઓની ચીમનીઓ, ઝૂંપડાં, ગરમીની બાવજૂદ રહી ગયેલી વન્ય લીલાશ, મુર્ગા, સુવ્વરો, ગાયો, નગ્ન બચ્ચાં, ગ્રામીણ ભારતના ટ્રેડમાર્ક જેવા ઉકરડાના ઢગલા… એક ઊખડેલ સ્ટેશન પર એક્સપ્રેસ ઊભી રહી ગઈ. ખીરાં વેચનારો, દસ-દસ પૈસામાં ખીરાં વેચીને પ્યાસ બુઝાવનારો, માત્ર હાફપૅન્ટ પહેરેલો, ખુલ્લા બદન પર ચમકતા પસીનાવાળો છોકરો ચઢ્યો. એક આદિમ જાતિની સ્ત્રી કાચાં કેળાંની ગઠરી માથા પર લઈને ચઢી. ગરીબીની, નિરાશાની, ભવિષ્યહીનતાની એક અજીબોગરીબ નૈરાશ્યપૂર્ણ વાસથી ડબ્બો ભરાઈ ગયો. ડબ્બામાં અંધારું થઈ ગયું હોય એવું લાગ્યું. કાર્તિક પાર્ટીમાં દિવસોથી જ કહેતો હતો. સાચું હતું — બહાર લાલ રંગથી લખેલું વાંચ્યું: ‘શ્રી કાકુજીમ. લાલ સલામ, લાલ સલામ!’

ગાડી ઊપડી. મને યાદ આવ્યુંઃ શ્રીકાકુલમ… જ્યાં ગિરિજનોએ, વસ્તુહારાઓએ, જમીન કે ભવિષ્ય વિનાના ભૂમિહીનોએ બળવો કર્યો હતો. છાપાંઓમાં ખાસ આવ્યું ન હતું. છાપાંઓમાં રાજનીતિના શોખીન સુખી ધનિકોના પાર્ટ-ટાઇમ રાજકીય પ્રેમવાદની વાતો આવે છે અને આ પ્રતિહિંસાવાદ હતો એવું કાર્તિક કહેતો હતો. દેશની સમસ્યા હવે હિંસા-અહિંસાના ચક્કરમાં સમાઈ શકે એટલી નાની રહી ન હતી. કાર્તિક કહ્યા કરતો હતોઃ ‘હવે હિંસા-પ્રતિહિંસાના વિરાટ ફલક પર આ સમસ્યાને તપાસવાની હતી. લોહીનું તાપમાન બે હજાર ડિગ્રી ઊકળશે ત્યારે ભારતનો આત્મા શુદ્ધ થશે.’ કાર્તિક હસતો હતો કે કૃષ્ણ ભગવાન ‘વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્’ આ યુગમાં લાલ ઝંડાના સ્વરૂપમાં ભારતવર્ષમાં ફરી આવી રહ્યા હતા.

ધીરે ધીરે ગામો પસાર થવા લાગ્યાં. બેલુડ, રીસડા, ફૅક્ટરીઓનો ચમકતો રૂપેરી ઍલ્યુમિનિયમ રંગ, રેયૉન ફૅક્ટરીની બહારથી આવતી બદબૂ. પછી રબરનાં ટાયરોની ફેક્ટરી, ગુઝના ડબ્બા, ગોડાઉનો પર જામી ગયેલી વર્ષોની કાલિખ, કામદારોનાં ઝૂંપડાં, કંપનીએ બનાવી આપેલો એક બગીચો, બાળકો માટેની સ્કૂલનું એક સાફસૂથરું બેઠા ઘાટનું નાનું મકાન, પછી બાંસબોડિયા. ખીરું ખાતાં-ખાતાં એક જાડા બંગાળીએ કહ્યું: ‘અહીં ગયા બંધ વખતે ખરું તોફાન થયું હતું!’ આંગળીથી થોડાં બળેલાં ઝૂંપડાં બતાવીને એણે કહ્યું: ‘કામ પર ગયેલા મજદૂરોનાં ઝૂંપડાં બાળી નાખેલાં. રાત્રે કર્ફ્યુ કર્યો અને બધી બળેલી લાશો ટ્રકોમાં ભરીને હુગલીમાં ફેંકી આવ્યા.’ આ ધરતી જ અફવાઓની અને લંબી-ચૌડી વાતોની હતી. સામાન્ય, એકલદોકલ મૃત્યુની વાતોમાં બહુ રસ પડતો ન હતો. ઉત્તરપાડા. મેં એક સહપ્રવાસીને પૂછ્યું: ‘હિન્દ મોટર ગયું?’ સહપ્રવાસીએ વ્યંગાત્મક સ્વરે પ્રતિપ્રશ્ન કર્યોઃ ‘હિન્દ મોટર? ક્યારનુંય ગયું. ચંદ્રનગર આવ્યું.’ ફ્રેંચોની રાજધાની ચંદ્રનગર. કલકત્તાના સાહબજાદાઓ રાગરંગમાં તરબોળ થવા માટે શનિ-રવિવારોએ ઊતરી પડતા હતા એ ચંદ્રનગર. ચુરચુડા, જેને ચિન્સુરા કહેતા હતા, ડચ-વલંદાઓની કંપનીની રાજધાની. જ્યારે ક્રાંતિકારીઓ આતંક ફેલાવીને, બ્રિટિશ ઇન્ડિયામાં ખૂનો કરીને ચંદ્રનગર-ચિન્સુરા ભાગી આવતા હતા અને લાપતા થઈ જતા હતા એ દિવસો મને યાદ આવ્યા. આજના ક્રાંતિકારીઓ પોલીસની રજા વિના ગંગાનો કિનારો ઓળંગી શકતા ન હતા! કાર્તિક મને ગંગાના સામા ઘાટ પર મળત, મેં પત્ર લખ્યો હોત તો. ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં. કાર્તિકને ગંગા ઓળંગવાની રજા ન હતી.

ત્રિવેણી સ્ટેશન, પછી હુગલીનું સ્ટેશન. ટ્રેન ઊભી ન રહી. દૂરથી કોઈએ વલંદાઓની એક તૂટેલી કોઠી બતાવી ટ્રેનમાં એક કાળો, ખેડૂત જેવો લાગતો ફેરિયો ચડ્યો. એણે કપડામાં માછલાં લીધાં હતાં. એક હાથમાં વનસ્પતિ ઘીનું મોઢું કરેલું કનસ્તર હતું, જેમાં પીવાનું પાણી હતું. હાટ કરીને લૌટી રહેલા બે ગ્રામ્ય વેપારીઓ ચડ્યા. બેઠા, ફાટેલા જોડા કાઢીને અંગૂઠો અને આંગળીઓ દબાવતા રહ્યા અને બજારની મંદીની વાતો કરતા રહ્યા. ડબ્બા-માટલાવાળા ફેરિયાને તેઓ ઓળખતા હતા, હસીહસીને એ લોકો વાતો કરવા લાગ્યા. ‘ભજહરિ!’ એક વેપારીએ કહ્યું, (ફેરિયાનું નામ ભજહરિ હતું) ‘રસગુલ્લાં તાજાં છે કે?’ ભજહરિ બહુ જ નિર્દોષ હસ્યો. તમાકુ ખાઈને કાળા થઈ ગયેલા દાંતવાળું હાસ્ય, પ્રામાણિક ગરીબ હસે છે એવું મૂર્ખ હાસ્ય. પછી રસગુલ્લાં માટલામાંથી કાઢીને એક પત્તામાં એણે આપવા માંડ્યાં અને અંગૂઠા પરનો મેલો પાટો બતાવીને કહેવા લાગ્યો: ‘વાંસ કાપતો હતો અને ધારિયું લાગી ગયું. પછી પાકી ગયું. વૈદરાજ પાસે બળબળતો કાઢો લગાવ્યો છે, પછી આરામ લાગે છે.’ વેપારીઓ પૂછવા લાગ્યા: ‘વાંસ કેવા થયા છે આ વર્ષે?’ ભજહરિએ કહ્યું: ‘એક-એક વર્ષવાળા વાંસનો ત્રણ રૂપિયા ભાવ છે. જૂના વાંસનો પાંચ-છ રૂપિયા પણ આવી જાય છે.’ ‘તડાકો છે તારે!’ વેપારીએ રસગુલ્લાં ખાતાં ખાતાં કહ્યું.

બહાર, પાકી રહેલાં વાંસનાં લીલાં-પીળાં ઝુંડો પર તડકો ચમકતો હતો. એક સ્ટેશન કરીબ આવી રહ્યું હતું.

‘કયું સ્ટેશન છે?’ મેં પૂછ્યું.

‘ગુપ્તીપાડા હશે.’ બે માણસોએ સાથે કહ્યું. પછી એક બારીમાંથી મોઢું બહાર કાઢીને જોઈ લીધું. મોઢું અંદર લઈને એણે પૂછ્યું: ‘ગુપ્તીપાડા ઊતરવું છે?

‘ના, હું અંબિકાકાલના ઊતરીશ.’

‘અંબિકાકાલના? કોના ઘરે જવું છે? હું પણ ત્યાં જ ઊતરીશ.’

‘મારે તો નદી ઓળંગીને જવું છે. એક દોસ્તને મળવું છે.’

‘શું નામ?’

‘કાર્તિક તરફદાર.’

‘સાડીઓ વેચે છે?

‘ના.’ મને કહેવાનું મન થયું કે સાડીઓ વેચતો નથી, બળવાખોર છે. હમણાં જ જેલમાંથી છૂટ્યો છે.

‘પી. ડી. ઍક્ટમાંથી પેલો છૂટ્યો છે એ કાર્તિક તરફદાર?’

મેં માથું હલાવ્યું. ગાડી ગુપ્તીપાડા પર ઊભી રહી. પ્રશ્નોત્તરી કરનાર માણસ બારીમાંથી બહાર જોતો-જોતો ચડાવેલા પગના તળિયા પર આંગળીઓથી તાલ આપવા લાગ્યો.

કાર્તિક તરફદાર મશહૂર માણસ લાગતો હતો.

દસેક મિનિટમાં ટ્રેન અંબિકાકાલના આવીને ઊભી રહી ગઈ.

સ્ટેશન ઉપરના સાઇકલ-રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘હું સમજી ગયો, બાબુ! તમારે સ્મશાન પાસેથી ગંગા પાસે જવું છે ને?’

‘નદી કેટલી દૂર અહીંથી?’ મેં પૂછ્યું.

‘નદી? નદી શું? ગંગા બોલો!’ રિક્ષાવાળાને ગમ્યું નહીં. હું ખુશ થઈ ગયો. રિક્ષાવાળો સાચું બોલી રહ્યો હતો. ગંગાને નદી કેમ કહેવાય? ગંગા ગંગા હતી. એની સામે તો ભારતના બ્રહ્મર્ષિઓ અને રાજર્ષિઓ ઝૂકી ગયા હતા.

રિક્ષો ચાલ્યો. રિક્ષાવાળાના કાળા, શોષાઈ ગયેલા પગ. મેં દૃષ્ટિ ફેરવી, એક ઝૂંપડાની તૂટેલી દીવાલ પર કોલસાથી કોઈએ લખ્યું હતું: ‘લાલ સલામ.’ આગળનું ભૂંસાઈ ગયું હતું.

‘રાજબાડી પાસે થઈને જવું છે.’ મેં કહ્યું.

રિક્ષાવાળાએ પાછું જોઈને મોઢું હલાવ્યું. મારી દૃષ્ટિ પાણીની એક ટાંકી પર આરસની એક તખતી પર કોતરેલા બંગાળી અક્ષરો પર પડી: ‘સ્વર્ગસ્થ શ્રી નિખિલચંદ્ર શાહની કન્યા.’ પછી વંચાયું નહીં. રિક્ષા પસાર થઈ ગયો. પાણીનો સંચય પ્રજાને દાન કરનાર કોઈ સ્વર્ગસ્થની સખાવત વિશેની વાત હશે.

ગામ વીસમી સદીના પરિઘની બહાર વસ્યું હતું. પાણીની ટાંકીઓ હમણાં આવી છે. રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘હવે સાડાત્રણના પાણી માટે ઔરતો વાસણો લાઇનમાં મૂકી ગઈ છે. સુખ થઈ ગયું છે. મેં એક પુકુર-જલરાશિ પર બાઝેલી લીલ જોઈ. ખેતરો પાસેથી પસાર થઈ ગયેલા તાર જોઈ નાખ્યા. એક બળેલું ઝૂંપડું, ધૂળનાં ઢેફાં લઈને લડાઈ-લડાઈ રમતાં બાળકો, ઝાડપાન, આકાશ, પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, દક્ષિણ…

સામે રાજબાડીનું તૂટેલું વિરાટ મકાન અને ઝાડ-ઝંખાડથી ફેલાયેલો ચોક દેખાયાં. એના એક ભાગમાં સરકારી પોલીસસ્ટેશન બની ગયું હતું.

રાજબાડીના ચોકમાં થઈને રિક્ષા પ્રવેશ્યો. ચારે તરફ તૂટેલાં ખંડિયેર દેખાતાં હતાં. નૌબતખાનાના ભગ્નાવશેષો, બેઠક, એક હમણાં જીર્ણોદ્ધાર થયેલું લાગતું મંદિર. ઉપર પતાકા ફરફરતી હતી. પાછલા દરવાજાની તોળાતી મેહરાબની નીચેથી રિક્ષા બહાર આવ્યો.

ગામ-આખામાં ગયા નિર્વાચન સમયે લખેલા નારાઓ હું વાંચતો ગયો. બધી જ લાલ-લાલ વાતો હતી. સરમાયાદારોને ચેતવણી, જમીનદારોને સાવધાન રહેવાની વાતો, મહેનતકશ જનતાની એકતાને આહ્વાન. લાલ પૂર્વ, લાલ પ્રભાત, લાલ સલામ. સંઘર્ષ ચાલે છે, ચાલશે. જનતાની ભૂખમાંથી વિપ્લવ ભડકશે. આમાર નામ, તોમાર નામ, વિયેતનામ. આમાર બાડી, તોમાર બાડી, નોકશાલ બાડી.

સામે સ્મશાન દેખાયું. એક લાશ જતી રહી હતી — જલી રહેવા આવી હતી. બહુ જ ઓછા ડાઘુઓ હતા. ટિઅર ગૅસ છૂટ્યો હોય અને તિતબિતર થઈ ગયા હોય એમ ખૂણાઓમાં ઊભા હતા. ચિતાનાં બળી ચૂકેલાં લાકડાંની રાખ ખાડામાં પડી હતી. જરાક જ્વાળા ઊડતી હતી. ધુમાડો લગભગ નહીંવત્ હતો. દાહ પતવા આવ્યો હતો. સામે દૂર રસ્તાના અંત પર ઢાળમાં નદીનો પ્રવાહ, ગંગાનો પ્રવાહ દેખાઈ રહ્યો હતો.

‘સ્મશાન બહુ દૂર રાખ્યું છે, ગંગાથી?’

રિક્ષાવાળાએ કહ્યું: ‘દૂર ક્યાં છે? પાંચ મિનિટ પણ નથી. સામે કાંઠેથી પણ શબો અગ્નિદાહ માટે અહીં જ લાવવામાં આવે છે.’

‘સામે સ્મશાન નથી?’

‘ના.’

‘સામેથી શબ કેવી રીતે આવે છે?’ હું પૂછવા ગયો — પુલ હશે?

‘હોડીમાં.’

રિક્ષા કિનારા પાસે આવીને ઊભો રહ્યો. ગંગાનો પટ અહીં વિશાળ હતો. ધૂળિયો ઢાળ ગંગાના કિનારા સુધી ઢળી જતો હતો. થોડી હોડીઓ બાંધેલી હતી. બહાર એક સરકારી ડિપો હતો, જ્યાં નદીઓ ઓળંગવાના માણસ દીઠ છ પૈસા આપવાનો ધારો હતો. સામા કિનારા પર પણ એ જ રીતે એક ડિપો અને હોડીઓ દેખાઈ રહ્યાં હતાં. જરા દૂર, પશ્ચિમ તરફ એક ઝાડીની બહાર લીલી બસો લાઇનમાં ઊભી હતી.

‘બારહાવડા એક્સપ્રેસના પૅસેન્જર લઈને બસો જાય છે.’ રિક્ષાવાળાએ કહ્યું.

‘અહીં ચા મળશે?’ મેં પૈસા ચૂકવતાં પૂછ્યું.

મળશે, પણ સામા કિનારે, બસસ્ટૉપ પાસે જ ઢાબું છે, ત્યાં ચા સારી આપે છે.’

છ પૈસા આપીને હું કિનારે આવ્યો અને બધા બેસતા જ હતા એ હોડીમાં બેસી ગયો. બંને તરફ ગંગા ક્ષિતિજો પાસે વળી જતી હતી. તડકો હોવા છતાં પાણી પરથી ઠંડો પવન ફૂંકાતો હતો. હોડીમાં ઊભી કરેલી એક સાઈકલને ટેકો આપીને હું બેસી ગયો. હોડીમાં ઘણા મુસલમાન ખેડૂતો હતા, જે થાકેલા, લાંબા પ્રવાસ પરથી આવતા હોય એવા લાગતા હતા.

‘માઝી — માઝી ક્યાં ગયો? ચલ, ભઈ!’ એક માણસે કહ્યું.

માઝી કૂદીને હોડીમાં આવ્યો. પેલા માણસે બીડી સળગાવી અને નદીની ફૂંકાતી હવામાં બંને હથેળીઓથી બીડી ઢાંકી એક બહુ જ ઊંડો કશ લીધો. ધુમાડાના ગોટેગોટા ઊડ્યા અને હવામાં ફેંકાઈ ગયા. માણસના ચહેરા પર તૃપ્તિની ઝલક આવી ગઈ.

બીડી પીનારો હિન્દુ હતો. એણે મુસલમાનોને જોઈને પૂછ્યું: જલસામાંથી આવો છો?’

બધા મુસલમાનો એકસાથે બોલવા માંડ્યાઃ ‘જલસો ત્રણ દિવસ ચાલ્યો. બાબા રે! શું માણસો! દુનિયાભરમાંથી મુસલમાનો આવ્યા છે! દોઢ-બે લાખ હશે.’ બીજાએ સુધાર્યું: ‘ચાર લાખથી ઓછા નથી.’ ત્રીજો ચહેરો બગાડીને બોલ્યોઃ ‘શું? સાત લાખથી ઓછા નહીં હોય! પાંચ માઇલની હોટેલમાં ભાત નથી મળતા! અમે હાંડીની વ્યવસ્થા કરીને પકાવી લીધા, નહીં તો ભૂખે મરી જાત. ઉપરથી ગરમી. અરે, સડેલી માછલી પણ ચાર-ચાર રૂપિયે કિલો વેચાઈ ગઈ!’ મુસલમાનો એકબીજાથી ઝઘડતા હોય એમ વાતો કરવા લાગ્યા: ‘બે જિલ્લાના માણસો આવ્યા નથી. બાકી દુનિયાભરના મુસલમાન આવ્યા છે.’

‘કયા બે જિલ્લા?’

પાકિસ્તાન અને ચીન. પાકિસ્તાનના મુસલમાન સમજે છે શું? તેઓ એકલા જ મુસમલાન છે, બાકી નથી?’

ગંગાની પારથી ઢોલ વાગવાનો અવાજ આવ્યો. મધ્યપ્રવાહમાં સામે કિનારેથી આવતી હોડીઓ દેખાઈ. એક લગ્નપાર્ટી આવી રહી હતી. હોડીમાં હાંડીઓ, ફૂલો, પેટ્રોમેક્સ, બે સાઇકલો હતાં અને ઔરતોનો કલબલાટ. બે તરાપાઓ સાથે બાંધીને માઝીઓ એક જૂની એમ્બેસેડર મોટરને પાણી પરથી વહાવતા-ઢોતા લઈ જતા હતા. ગાડીની વિન્ડસ્ક્રીન પર ખૂણામાં રેડ ક્રૉસ કરેલો હતો. એક સહપ્રવાસીએ કહ્યું: ‘કાલનાના સમીર ડૉક્ટરની ગાડી જાય છે. તું ઓળખે છે?’ બીજાએ પૂછ્યું: ‘આ ગાડીમાં તો હું ડૉક્ટરસા’બ સાથે ચાંદપુર સુધી ગયો છું. હું ન ઓળખું?’

કિનારો આવ્યો. માઝીએ કહ્યું: ‘સંભાળજો, ધક્કો લાગશે.’

એક ધક્કો આવ્યો. હોડી અટકી ગઈ.

ઢાબા પર શકોરામાં ચા પીને હું બસમાં બેસીને પર્લ ટૉકીઝ પાસે ઊતરી ગયો.

‘કાર્તિક તરફદારની બાડી કઈ?’ મેં પૂછ્યું.

બે માણસો મારી સામે જોઈ રહ્યા શંકાથી. એક જવાને જરા ગંભીરતાથી પૂછ્યું: ‘ક્યાંથી આવો છો?’

કલકત્તાથી. હમણાં બારહાવડા એસ્પેસમાં આવ્યો.’ ‘શું કામ છે?’ મારી આંખો ગરમ થઈ ગઈ ‘કામ છે. તમારે શી જરૂર છે, મારે શું કામ છે?’

શંકાથી જોનારા બંને માણસો સૂચક હસ્યા. જવાને વધુ શાંતિથી કહેવા માંડ્યું: ‘તમારા સારા માટે જ આ પૂછી રહ્યા છીએ. તમને ખબર નથી એટલે તમે અકારણ ગરમ થઈ રહ્યા છો.’

હું ચૂપ થઈ ગયો.

જવાને ચાલુ રાખ્યું ‘જુઓ, દૂર દેખાય છે પોલીસની જીપ, એ મકાન કાર્તિક તરફદારનું છે. એને કાલે રાત્રે કોઈએ મારી નાખ્યો છે.’

‘… … …’

‘સ્મશાનથી હજી માણસો પણ પાછા આવ્યા નથી. તમે રસ્તામાં સ્મશાન પર લાશ જલતી જોઈ નહીં?’

હું હોશમાં આવી ગયો. તરત સમજી ગયો. કંઈક રાજનીતિક અદાવતમાં કાર્તિકને કતલ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. પોલીસની જીપ ઊભી હતી. પોલીસ કદાચ તપાસ ચલાવી રહી હતી. અહીં ઊભા રહેવું પણ સલામત ન હતું. રસ્તામાં ગંગાપારના સ્મશાન પર કાર્તિકનો શબદાહ થઈ રહ્યો હતો! એણે મને સરપ્રાઇઝ આપી દીધી હતી અને ગંગા ઓળંગવાની એને રજા ન હતી.

‘હા, મેં અગ્નિદાહ જોયો.’

બે-ચાર માણસો જમા થવા લાગ્યા હતા.

જવાને ધીરેથી મને કાનમાં કહ્યું: ‘તમે અહીંથી જલદી ચાલ્યા જાઓ. પોલીસની નજરમાં આવી જશો તો ડિટેન કરી નાખશે. હેરાન થઈ જશો. હજી ખૂનીઓ પકડાયા નથી.’

મારાથી પૂછ્યા વિના રહેવાયું નહીં: ‘એને માર્યો ક્યારે?’

‘કાલે રાત્રે એના ઘરમાં જ, પણ આવા કેસમાં પોલીસ લાશ જલદી છોડે નહીં ને.’

જમા માણસોમાંથી એક-બે કાનાફૂસી કરવા લાગ્યાઃ કોણ છે? કોણ છે? હું તરત સરકીને ગંગા તરફ આવતી બસમાં ચડી ગયો.

ઢાબા પર ઊતરી ગયો. વાતવાતમાં કાર્તિકના મોત વિશે જાણી લીધું. સખત ભૂખ લાગી હતી. છેલ્લી ટ્રેન રાત્રે સવાનવે છૂટતી હતી. ઢાબા પર જ ભાત-માછલી, આલુદમ અને કાળું પડી ગયેલું પ્યાજ ખાતો હતો અને રસોડાનો ગરમ ધુમાડો આંખમાં આવ્યો અને અડધું છોડીને હું ઊભો થઈ ગયો. ગંગાકિનારે આવ્યો ત્યારે સાંજ ઝૂકી ગઈ હતી. હોડીઓ કિનારે થઈ રહી હતી. છ પૈસા આપીને હું હોડીની રાહ જોતો ઊભો રહી ગયો.

ગંગા એ જ હતી, જેની છાતી કુદાવીને ક્રાંતિકારીઓ ભૂતકાળમાં અદૃશ્ય થઈ જતા હતા — અથવા ઇતિહાસનાં પાનાંઓમાં.

અથવા સ્મશાનોની ભારેલી રાખના ઢગલાઓમાં….

તમે આવશો?

પોણા-પાંચની ટ્રામમાં મેં તમને કોઈ કોઈ વખત જોયા છે – ખાસ કરીને શિયાળામાં. શિયાળામાં પેલી ટ્રામો લગભગ ખાલી જ હોય છે. તમે મિશનરી પાસેથી ચડતા, ઘણી વાર દોડીને પણ, અને એસ્પ્લેનેડ પાસે ઊતરી પડતા. તમે મને નહીં જોયો હોય. કદાચ જોયો હશે પણ ઓળખી નહીં શક્યા હો; કારણ કે સવારે તમે ચશ્માં પહેરતા નથી અને હું સેકન્ડ ક્લાસમાં હોઉં છું. મારા ત્રણ નવા પૈસા બચી જાય છે અને બગાસાં ખાતા દૂધવાળાઓને લીધે બંધ બારીઓવાળો ડબ્બો ગરમ રહે છે. અને તમને હસવું આવે છે, ખરું? મને હંમેશાં બાજુમાં કોઈ બગાસું ખાતું હોય ત્યારે ગરમી આવી જાય છે. એના કારણની ખબર નથી…

મને તમે જોયો નથી? ખેર, કંઈ વાંધો નહીં. એ વર્ષથી દર શિયાળે હું આ જ ટ્રામમાં આવું છું અને ધુમ્મસમાં દોડું છું — પેટ ઘટાડવા નહીં. મારે મોટું પેટ નથી. ફક્ત ભૂખ લાગે છે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે એક પેટ ભગવાને આપ્યું છે, પણ મને દોડવાનો શોખ છે. હું વર્ષો સુધી દોડ્યો છું – જેમ તમને મેમૉરિયલ પાસેની પાળ પાસે બેસવાનો શોખ છે એમ જ. તમે બેસો છો. ધુમ્મસમાં ટેકરીઓ ઊભી હોય છે. હવાની ભીનાશને લીધે રૂંવાં ઊભાં થઈ જાય છે, ને જે થોડાઘણા પડછાયાઓ દેખાય છે એ બધાનો રંગ એક જ જેવો હોય છે. રંગો પલટાય છે, તડકો આવ્યા પછી ઘાસ અને પાંદડાં ચમકવા માંડે છે, અને થરથરતાં કૂતરાં પાર્ક કરેલી ગાડીઓની નીચેથી બહાર નીકળે છે. માણસો કાન અને માથા પર બાંધેલાં મફલરો ખોલીને ગળાની આસપાસ લપેટે છે અને મારી કમજોર આંખોમાંથી ઝરતું પાણી સુકાવા માંડે છે. તમને તો એ બધાંની ખબર છે…

ચાલો, ઊભા થઈશું? રેડ રોડ ચાલી નાખીએ. જેમ ડેલહાઉસી સ્ક્વૅરની દફતરી દુનિયા બપોરના ગરમ હોય છે, એમ રેડ રોડ સવારના. મેમસાહેબો ગાડીઓ શીખવા અહીં આવે છે : યૌગિક સાધનાઓ કરનારાઓ કિચનર અને આઉટ્રામમાં પેલાં ગનમેટલનાં ઘોડેસવાર બાવલાંઓની નીચેનાં પગથિયાંઓ પર શીર્ષાસન કરે છે; શેઠલોકો ધ્રૂજતાં છાપાં ખોલી શૅરબજારના ભાવ વાંચે છે; એક જાડો ટ્રક-ડ્રાઇવર લોડ કરેલી ટ્રક રોકીને મેદાન તરફની રેલિંગ પાસે જતો હોય એવું મોઢું કરીને ટ્રકની બીજી તરફ પેશાબ કરવા બેસી જાય છે…

હું વિવિધતા માટે અહીં આવતો નથી. પહેલાં શૉર્ટ્સ પહેરીને હૉકી રમવા આવતી એક ઍંગ્લો-ઇન્ડિયન છોકરી મને રોજ અહીં મળતી, પણ મને હજી એનો ચહેરો યાદ નથી. તમારો ચહેરો મને યાદ છે, કારણ કે એ છોકરીના ચહેરા કરતાં વધુ રસિક છે. માણસોના ચહેરાઓમાં જ આટલી બધી વિવિધતા શા માટે છે? મને બધા વાઘ હંમેશાં એક જેવા જ લાગ્યા છે – ચિત્રોના, સરકસના, ઝૂના. નારંગીઓ પણ બધી એક જેવી જ લાગે છે. બાળકોના ચહેરા પણ. મને લાગે છે કે ચહેરાઓના ફેરફાર વિચારો પર નિર્ભર હશે. માણસો મોટા થતા જાય છે, તેમ તેમ ચહેરા બદલાતા જાય છે, ખરું? વાઘ, નારંગી, ગુલાબનાં ખીલેલાં ફૂલો, એ બધાં વિચાર કરી શકતાં નથી, એટલે એમનામાં ફેરફાર થતો નથી. તમે શું ધારો છો?

ના, હું માનસશાસ્ત્રનો પ્રોફેસર નથી; કલાકાર પણ નથી. કલાકાર એટલે? જે સૌંદર્ય જોઈ શકે એ. જુઓ, મને સૌંદર્યમાં હંમેશાં ક્રૂરતા દેખાઈ છે. કોઈ છોકરીનું નાક જરાક ઓછું લાંબું એટલે એ બૂચી બની જાય, બદસૂરત ગણાય. એને જુઓ એટલે તમને પ્રેરણા ન સૂઝે. આ બધું ક્રૂર નથી? પણ મને ક્રૂરતા સામે ખાસ વાંધો નથી…

મને ઘણી વસ્તુઓ સામે વાંધો નથી. અચ્છા, તમને કંટાળો નથી આવતો મારાથી? કંટાળો એટલે નમ્ર વિરોધ. નમ્ર કે પછી નપુંસક વિરોધ કે પછી સભ્ય વિરોધ? એ બધું એક જ છે અને જુદું જુદું પણ છે. હવે બીજી વાત : કંટાળો એ સ્વાસ્થ્યની નિશાની છે કે અસ્વાસ્થ્યની? બુદ્ધિની કે અબુદ્ધિની? એ વસ્તુથી તમને ફાયદો છે કે નુકસાન? એ શા માટે આવે છે? શા માટે નથી આવતો? એની જરૂર? આપણી ‘નર્વસ સિસ્ટમ’ સાથે એને સંબંધ? પાળેલાં જાનવરોને તે આવે છે? જંગલી જાનવરોને? બાળકોને?

તમે કંટાળ્યા નથી? સરસ. હું પોતે કંટાળાને હજી સમજ્યો નથી અને મને પોતાને એના વિશેની કોઈ વૈજ્ઞાનિક સ્પષ્ટતા મળી નથી, પણ એ વસ્તુ છે મજાની – ધ્યાન ખેંચે એવી, રસિક, દિલચસ્પ, પણ બીજાને આવે ત્યારે જ, હોં.

બે દિવસ વરસાદ જેવું છે. મને લાગે છે કે ક્યાંક પડ્યો છે જરૂર; અથવા પડશે. આ મોસમમાં તો વરસાદ પડતો નથી. બેમોસમી વરસાદની મજા ઓર છે. બીજાઓને તો કંટાળો આવે છે, મને…

જુઓ, મારે એક દોસ્ત હતો. હૉસ્ટેલમાં અમે સાથે રહેતા. રોજ સવારે ઊઠીને હું એને રાત્રે આવેલાં સ્વપ્નો કહેતો.

ખરાબ વધારે. તમને સ્વપ્નો નથી આવતાં? ખરેખર? માનસશાસ્ત્ર માને છે કે પાગલ માણસને જ ઊંઘમાં સ્વપ્નો આવતાં નથી. તમે ગભરાઈ ગયા? ખેર, પણ પાગલોને સ્વપ્નો નથી આવતાં એ ખરું છે. કદાચ એ લોકો જાગતાં જાગતાં જ સ્વપ્નો જોતા હોય છે. હા… હા…

ખરાબ સ્વપ્નો માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે બહુ જરૂરી છે. ખરાબ એટલે તમને ડર લાગે, મરી જવાનો, ડૂબી કે બળી જવાનો ભય લાગે, કોઈ સ્વજનનો તરફડાટ જોયા કરો, ગંદકીમાં ફસાઈ ગયા હો એવાં અથવા તમને જાગ્યા પછી શરમ આવે એવાં સેક્સનાં. શરમાશો નહીં, એ ‘પ્રોસેસ’ છે. લગભગ દરેકને એવાં સ્વપ્નો આવી જાય છે. ‘રિફ્લેક્સ’ ‘કૉમ્પ્લેક્સ’… એ બધી દુનિયા એવી જ છે.

હા, આપણે શાની વાત કરતા હતા? ખરાબ સ્વપ્નોની. બરાબર, મારા દોસ્તને પણ સ્વપ્નો આવતાં ન હતાં અને હું એની મજાક કરતો કે તું પાગલ થઈ જવાનો છે અને તમે માનશો નહીં, પણ એ ખરેખર પાગલ થઈ ગયો.

પછી એક વાર હું એને પાગલખાનામાં મળવા ગયો. એ મારામારી કરતો નહીં. મેં ખાસ રજા મેળવીને એની મુલાકાત કરી અને મળીને દુઃખી થઈ ગયો. બહાર સુપરિન્ટેન્ડેન્ટે મને કહ્યું કે તમારો દોસ્ત ‘નૉર્મલ’ બની રહ્યો છે, પણ હજી વચ્ચે વચ્ચે સમતોલપણું ખોઈ નાખે છે. મેં પૂછ્યું, ‘શી રીતે?’ એણે જવાબ આપ્યો કે ‘એક દિવસ સાંજે કપડાં કાઢીનો નાગો થઈને આ બારીમાંથી જોઈ રહ્યો હતો. એને પૂછ્યું કે કપડાં શા માટે કાઢી નાખ્યાં છે? ત્યારે એણે જવાબ આપ્યો કે હું ભગવાનની બનાવેલી દુનિયા જોઈ રહ્યો છું. પક્ષીઓ, ઝાડ, ગાયો, ઘાસ, આકાશ, પથ્થરો, બધાં નાગાં છે અને મેં કપડાં પહેરેલાં છે. મારે બધાંની જેમ ‘નૉર્મલ’ બનવું છે. ‘સુપરિન્ટેન્ડેન્ટની સાથે મારે પણ હસવું પડ્યું. દુનિયામાં હસવું પડે છે. હસવાનું પણ સહન કરી લેવું પડે છે. શું થાય?

તમે થાકી ગયા લાગો છો. અચ્છા, આવો, આ પાળ પર બેસી જઈએ. ટ્રામસ્ટૉપ દૂર છે; અને પાળ તો ભીની હશે. પણ પેલા જાડા માણસો હમણાં જ ઊઠ્યા છે, એ જગ્યા ગરમ હશે. બેસો. તમને મારી વાતોમાં મજા આવવા માંડી છે એ નવું કહેવાય. એ વસ્તુ ખતરનાક છે.

સ્વાભાવિક રીતે તો હું કોઈ સાથે વાતો કરી શકતો નથી. સાંભળનાર માણસ થોડી વાત સાંભળીને જ ચાલતી પકડે છે. એની અસર એવી થઈ ગઈ છે કે હું સ્પષ્ટ, કડીબંધ વાતો કરી શકતો નથી. વાતો કરતાં આવડવું એ મોટી કળા છે અને સાંભળતાં આવડવું એ તો ઈશ્વરી બક્ષિસ લાગી છે. મને લાગે છે આપણે પાછા કંટાળાના મુદ્દા પર આવી રહ્યા છીએ, નહીં? અચ્છા જવા દો.

હું થોડું ભણ્યો છું. થોડું એટલે ઘણું. બધું શરૂ કરીકરીને છોડી દીધું. સાત વર્ષ ભણ્યો અને એક પણ ડિગ્રી મળી નથી. જ્ઞાન તો અપૂર્ણ જ છે ને? અને જ્ઞાનનું કામ શું? માણસની અપૂર્ણતા બતાવવાનું. મને મારી અપૂર્ણતાનો ખ્યાલ આવી ગયો, એટલે મેં ભણવાનું છોડી દીધું. પછી રખડવાનું શરૂ કર્યું. બ્રહ્મચર્યાશ્રમ અને ગૃહસ્થાશ્રમની વચ્ચે એક આશ્રમની જરૂર હતી એમ મને હંમેશાં લાગ્યા કર્યું છે. એમાં રખડવાનું આવી જાય; સ્ત્રીઓ તરફનું જામતું આકર્ષણ આવી જાય. ખેર, હું બહુ રખડ્યો. બહુ એટલે થોડું. તમે મારી સામે આ રીતે કેમ તાકી રહ્યા છો? મારામાં કંઈ વિચિત્રતા લાગે છે તમને? બહુ એટલે થોડું જ ને? આવડી મોટી દુનિયામાં, અને આઇન્સ્ટાઇને ‘સમય’નું પરિણામ ઉમેર્યા પછી હું જેને ‘બહુ’ ગણું છું એ કેટલું અલ્પ છે? લાઇટ ઇયરોની ગણતરીમાં મારાં થોડાં વર્ષોની શી ગણતરી?

હું થોડું રખડ્યો અને થાકી ગયો, બુદ્ધિ વાપરીને. થાકને અને બુદ્ધિને શો સંબંધ? ફ્લાવરવાઝના પાણીને અને એમાં રાખેલાં ફૂલોની ખુશબોને છે એવો સંબંધ. આ મારી દૃષ્ટિ છે. દુનિયામાં બધું વ્યક્તિગત છે અને બધું ‘રિલેટિવ’ (સાપેક્ષ) છે. આઇન્સ્ટાઇને મજાનું કામ તો કર્યું છે કે એણે રિલેટિવ શબ્દને બરાબર સમજાવ્યો પણ વિજ્ઞાનના માધ્યમમાં. હું રિલેટિવ શબ્દ માનસશાસ્ત્રના માધ્યમમાં વાપરું છું.

આ ‘રિલેટિવ’ તમને સમજાવું? બહુ વાર નહીં લાગે. તમે એક દૃષ્ટાંત લો : કાળી છોકરી. લિયોનાર્દો દ’ વિન્ચી કે બોટિચેલીથી માંડીને રિવેરા કે મીરો સુધી બધા ચિત્રકારોમાં કાળી છોકરીઓ શોધવા માંડો. ક્યાંક કાળી હશે. ક્યાંક બ્લૂ, ક્યાંક લાલ… ક્યાંક છોકરી હશે, ક્યાંક નહીં હોય. ક્યાંક ખાલી લીટા, ટુકડા, ડાઘા, ટપકાં… રંગવાળાં, રંગ વિનાનાં, તમને કાળી છોકરી શોધવા છતાં નહીં મળે. કલાકારે જોઈને જે અસર મેળવી એ તમારે જોવાની. જેવી કલાકારની દૃષ્ટિ. એને અસર થઈ હોય, ઓછી થઈ હોય, ન થઈ હોય – સૌ સૌની વ્યક્તિગત અને ‘રિલેટિવ’ નજર. મૉડલ એક જ છે, દૃષ્ટિ ફક્ત ‘રિલેટિવ’. દૃષ્ટિઓ ‘રિલેટિવ’ બની જાય છે, કારણ કે ધ્યેય એક જ છે.

મેં તમને કહ્યું કે નહીં કે મને કડીબંધ વાતો કરતાં નથી આવડતી? આ અને થોડું અને ઓછું – બે બધું રિલેટિવ છે. અંતર, પૈસા, સૌંદર્ય — બધું જ રિલેટિવ, માણસને ઉલ્લુ બનાવવા માટે. રોજર બેનિસ્ટર જેવા માટે એક માઇલ ચાર મિનિટની અંદર અને કોઈ બીમાર, બૂઢા માટે અરધો કલાક. એક રૂપિયો એટલે? મારા જેવા બેકાર માટે ત્રણસો નયા પૈસા, તમારે માટે પચાસ અને ફોજગાડી ફેરવનાર માટે દસ નયા પૈસા! તમે જ કહો, આ સો નયા પૈસાની કલ્પના ઉલ્લુ બનાવવા માટે જ કરી છે ને? રિક્ષાવાળાને તો હજાર નયા પૈસાથી પણ એક રૂપિયા બનતો નથી. એક વર્ષ એટલે ત્રણસો પાંસઠ દિવસ નહીં; એક કલાક એટલે સાઠ મિનિટો નહીં; સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહો અને કરોડો તારાઓ પર વર્ષ અને કલાકની જુદી જુદી વ્યાખ્યાઓ છે. અરે, સૌંદર્ય જેવી સાદીસીધી વાતને જ લો ને! યુરોપમાં કાળા વાળ અને અહીં સોનેરી. અમેરિકામાં લાંબા પગ, ચીનમાં સાથળ, જાપાનમાં ગરદન, લૅટિન પ્રજાઓમાં છાતી, આપણે ત્યાં આંખો… સ્ત્રીના સૌંદર્ય વિશે પણ કેવા જુદા જુદા ખ્યાલો છે! સૌંદર્ય, મર્યાદા, નૈતિક ધોરણો — બધું રિલેટિવ દૃષ્ટિએ જ જોઈ શકાય. હું તો એટલે સુધી કહું છું કે માણસ ડાહ્યો છે કે ગાંડો એ પણ ચોક્કસ કેમ કહી શકાય? એને પણ રિલેટિવ…

તમે હસી શકો છો એ સારું છે. પણ હસવા જેવી નિર્દોષ વસ્તુમાં પણ ગેરફાયદો હોઈ શકે. ફૅશનની દુનિયાના તજ્જ્ઞો કહે છે કે બહુ હસવાથી આંખોની કિનારીઓ પાસે અને ગાલ પાસે કરચલીઓ પડે છે અને એથી ચહેરાની સ્વચ્છતા ઓછી થઈ જાય છે, ચહેરો સુંવાળો રહેતો નથી. બુઢાપો આવી જાય છે. તમે શું માનો છો?

હવે હું મારી મૂળ વાત પર આવું. હું સીધો ચાલતો નથી, ખરું? એનું એક કારણ છે. હું એકસાથે ત્રણ-ચાર જાતના વિચારો કરી શકું છું. હું શતાવધાની નથી. સો તો શું એક ટાઇમે એક કામ પણ કરી શકતો નથી. જુઓ ને, મારી વાત પણ મને કહેતાં આવડતું નથી! પણ જાતજાતના વિચારો એકસાથે કરતાં તકલીફ પડતી નથી. તમે પ્રયત્ન કરજો, થાકી જશો, તમને થયા કરશે કે આ થઈ જ કેમ શકે? તો જુઓ, એને માટે તમને એક રસ્તો બતાવું. પહેલાં તમે સીધા બેસો, ચૂપચાપ; પછી મગજમાંથી બધું ખંખેરી નાખો એટલે કે, બધા વિચારો કાઢી નાખો. એને યોગ ગણો, ‘ઝેન બુદ્ધિઝમ’ ગણો, ગમે તે ગણો; પણ મૂળ ધ્યેય છે. ધ્યેય નહીં રાખવાનું. કોઈ પણ વસ્તુનો વિચાર જ નહીં કરવાનો. મગજમાં શૂન્યતા લાવી દેવાની. પણ જાગતા રહેવાનું. બધું જોવાનું, સૂંઘવાનું, અનુભવવાનું, સહન કરવાનું, પણ વિચાર નહીં કરવાનો. એ વસ્તુ કેટલી મોટી છે? – વિચાર જ નહીં કરવાનો! એ તો શરીરના લોહીના પ્રવાહને સ્થગિત કરી દેવા જેવું મુશ્કેલ છે; પણ કરવા જેવું ખરું. તમે પ્રયત્ન કરજો.

અચ્છા, હું ભણ્યો; પછી રખડ્યો; અને પરણ્યો નહીં. પરણ્યો નહીં એટલે? મારી સગાઈ તો બધાએ મળીને કરી આપેલી, એક ખૂબ ગોરી છોકરી સાથે. રેસના ઘોડા ખરીદવા નીકળ્યા હોઈએ કે કોઈ કંપની ‘કૉર્નર’ કરવી હોય ત્યારે રાખીએ એવી તકેદારી છોકરી પસંદ કરવામાં ન વાપરવી જોઈએ. કંપનીને આત્મા નથી હોતો, અને ઘોડાને અક્કલ નથી હોતી. છોકરીને આત્મા અને અક્કલ બન્ને હોય છે. પણ મારી સાથે જે છોકરીની સગાઈ કરી એને આત્મા હતો, અક્કલ ન હતી.

મને એક જ વાર લાગ્યું કે એને અક્કલનો જરા ચમકારો આવી ગયેલો. એ સગાઈ ત્રણ વર્ષ ચાલ્યા પછી એણે મને કહ્યું કે મારે તમારી સાથે લગ્ન કરવું નથી. પછી હું પરણ્યો નહીં અને મારી સ્થિતિ ખાધું, પીધું અને રાજ કર્યું જેવી થઈ ગઈ.

તમે સિગારેટ પીઓ છો? હું પીઉં છું. હું એક જલાવી લઉં, વાંધો ન હોય તો. શાનો હોય તમને? કરોડો માણસો પીએ છે. એક માણસ વધારે પી નાખવાથી દુનિયાને કે તમને કંઈ જ અસર પહોંચવાની નથી. હાઇડ્રોજન બૉમ્બનો ધુમાડો સહન થઈ જાય છે, પણ સિગારેટનો ધુમાડો હજી સહન થતો નથી. હા… હા…

આજે વરસાદ જેવું છે, પણ પડશે નહીં એમ તમે કહો છો? હું કહું છું કે પડશે. મેદાનમાં પેલાં બાળકો રમે છે એ તમે જુઓ છો? એ બધાં ખૂબ કલ્લોલ કરી રહ્યાં છે. એ બધાં હસી રહ્યાં છે એટલે જ વરસાદ પડશે. બાળકોને વરસાદ બહુ ગમે છે.

તમે વરસાદમાં પણ ફરવા આવો છો? મે મહિનામાં? તમે પણ ખરા છો. તમે શા માટે ફરવા આવો છો. તબિયત સુધારવા. જેમ ખરાબ આદતોથી તબિયત બગડે છે, એમ સારી આદતોથી સુધરે છે. પણ આદતો પાડવી શરીર માટે સારી નથી. ફરવા માટે વહેલા ઊઠવાની આદત પાડવી પડે છે. હું કોઈ પણ ઘરેડમાં પડી જવામાં માનતો નથી.

પણ હું ફરવા બે વર્ષથી નિયમિત આવું છું અને કોઈ સાથે વાત કરતો નથી. ફરીને ચાલ્યો જાઉં છું. આનંદ, દુઃખ, કંટાળો — કંઈ જ થતું નથી. કંટાળો એ આનંદ અને દુઃખની વચ્ચેની માનસિક સ્થિતિ છે — મગજની ‘નૉર્મલ ટૅમ્પરેચર’.

આજે ઘણું મોડું થઈ ગયું તમને. ચા પીવાની બાકી હશે. ઘરે જ જશો ખરું? છાપું વાંચી લીધું? મને તો ગઈ કાલ સાંજના અને આજ સવારના છાપામાં ખાસ ફરક લાગતો નથી. ચાલો હવે, આપણે વાતો બંધ કરીએ. તમારો અને મારો પાછા ફરવાનો રસ્તો જુદો છે. હું તો રોજ આવું છું. આજે ખરી મજા આવી, મારા મિજાજના માણસને મળીને. પણ એક વાત કહી દઉં છૂટાં પડતાં પડતાં. મેં તમને એક વાત ખોટી કરી દીધી. જૂઠું બોલ્યો. તમને મારા દોસ્તના પાગલ થઈ જવા વિશે મેં જે કહ્યું ને, એ ખોટું હતું. એ મારી જ વાત હતી અને એટલે જ મારી સાથે સગાઈ થઈ ગયેલી પેલી ગોરી છોકરીએ ના પાડી દીધેલી… હા… હા… હા…

બસ, એકદમ ઊભા થઈ ગયા? પણ સાંભળો તો ખરા, કાલે હું તમારી અહીં જ રાહ જોઈશ…

તમે આવશો?

એક સાંજની મુલાકાત

ડિસેમ્બરના ત્રીજા અઠવાડિયામાં અમે ઘર બદલી નાખ્યું ને નવા ફ્લૅટમાં આવી ગયાં. ફ્લૅટ ભોંયતળિયે હતો. એમાં ત્રણ રૂમ અને કિચન-બાથરૂમ હતાં. બહાર નાનું ચોગાન હતું અને એને ફરતી દસેક ફૂટ ઊંચી ઈંટની દીવાલ હતી, જે તાજી વાઇટવૉશ કરેલી હતી. દીવાલની પાછળથી છૂટાંછવાયાં ઝાડ અને નીચાં મકાનોનાં કાળાં પડી ગયેલાં છાપરાં તથા બદલાતું આકાશ દેખાતાં. બારીઓમાંથી ચોગાન દેખાતું અને એમાં જાતજાતનાં ફૂલો ઉગાડવામાં આવતાં.

અમારી ઉપર અમારો બંગાળી મકાનમાલિક અક્ષયબાબુ એની સ્ત્રી અને ત્રણ બાળકો સાથે રહેતો. એ કોઈ ગવર્નમેન્ટ ઑફિસમાં ક્લાર્ક હતો. એની પત્ની શોભા કાળી હતી અને બહુ ખુલ્લા દિલથી હસતી ને રાતના અંધારામાં ચોગાનના ફૂલના છોડોમાં ફરતી. ત્રણ બાળકો બાલીગંજ તરફની કોઈ હાઈસ્કૂલમાં ભણતાં.

જ્યારે હું મકાનની તપાસે એક દલાલની સાથે આવેલો ત્યારે મારી પહેલી મુલાકાત શોભા સાથે થઈ હતી. મકાન જૂનું હતું અને અમારો ફ્લેટ વાઇટવોશ થતો હતો. દલાલે મને બહાર ઊભો રાખી અંદર જઈને વાત કરી લીધી અને પછી મને બોલાવ્યો. વાંસના બાંધેલા મચાન પર બેસીને રંગમિસ્ત્રીઓ ડિસ્ટેમ્પરના કૂચડા ફેરવતા હતા. રૂમ ખાલી હોવાથી મોટો લાગતો હતો અને દીવાલોમાંથી ભીના રંગની, ચૂનાની ને માટીની મિશ્રિત વાસ આવતી હતી.

‘તમે જગ્યા લેશો?’ નમસ્કારોની આપ-લે થયા બાદ એણે પૂછ્યું.

‘હા.’

‘તમે બે જણાં છો?’

‘હા.’ દલાલે વચ્ચે કહ્યું: ‘પતિ-પત્ની બે જ જણાં છે. બીજું કોઈ નથી. તમારે કોઈ જ જાતની ખટપટ નથી અને માણસો સૌ સારાં છે.’

હું ચૂપ રહ્યો અને બહારના ચોગાન તરફ જોઈ રહ્યો. શોભા મારું નિરીક્ષણ કરી રહી હતી એ હું સમજી ગયો.

જગ્યા અમને પસંદ હતી. આરંભિક વિધિઓ પતાવીને અમે બે દિવસ પછી લોરીમાં સામાન ખસેડી લીધો. અઠવાડિયા પછી સારો દિવસ જોઈને અમે રહેવું શરૂ કર્યું.

હું રોજ સવારે આઠ વાગ્યે નાહીને ગરમ નાસ્તો કરીને જતો. બપોરે એક વાગ્યે આવતો અને જમીને એક કલાક આરામ કરીને ફરી ચાલ્યો જતો. રાત્રે પાછા ફરતાં મને સાડાનવ વાગી જતા અને જમીને મારી પત્ની સરલા સાથે થોડો ઝઘડો કરીને સૂઈ જતો!

મારી અને શોભાની મુલાકાત બહુ ઓછી થતી, પણ એ મારા જવા-આવવાના સમયનો બરાબર ખ્યાલ રાખતી. એક રવિવારે સવારે હું પલંગ પર પડ્યો-પડ્યો એક ચોપડી વાંચતો હતો ત્યારે એણે બારીની જાળી પાછળ આવીને કહ્યું: ‘મિ. મહેતા! તમને ફૂલોનો શોખ ખરો?’

હું ચમક્યો. મેં ચોપડી બાજુમાં મૂકી અને બેઠો થઈ ગયો. રસોડામાંથી સ્ટવ પર ગરમ પાણી થવાનો અવાજ આવતો હતો. સરલા રસોડામાં હતી. મેં કહ્યું: ‘ખાસ નહીં.’

એ હસી ગઈઃ ‘તમારાં શ્રીમતીને તો બહુ શોખ છે. રોજ સાંજે મારી પાસેથી બે-ચાર જૂઈનાં ફૂલ લઈ જાય છે.’ હું જોઈ રહ્યો.

એટલામાં રસોડામાંથી સરલાનો અવાજ આવ્યો. શોભા બારીમાંથી ખસી ગઈ અને હું ઊભો થઈ ગયો. બધું એક સ્વિચ દબાઈ હોય એટલી ઝડપથી બની ગયું.

મારી અને શોભાની મુલાકાત બહુ જ ઓછી થતી. હું રવિવાર સિવાય આખો દિવસ મારી દુકાને રહેતો. બપોરનો થોડો વિરામ બાદ કરતાં હું સવારના આઠથી રાતના સાડાનવ સુધી ઘરની બહાર રહેતો. સવારે શોભા નીચે ઊતરતી અને મારા ગયા બાદ સરલા સાથે વાતો કરતી. રાત્રે સરલા મને રોજની વાતોનો રિપૉર્ટ આપતી અને હું બેધ્યાન રહી સાંભળતો.

થોડા દિવસો આ રીતે વીત્યા બાદ મને લાગ્યું કે મારામાં શોભાને પણ કાંઈક આકર્ષણ થઈ રહ્યું હતું એ અસ્વાભાવિક ન હતું, પણ એનો સ્પષ્ટ સ્વીકાર કરવા હું તૈયાર ન હતો. શોભા કાળી હતી, વયસ્ક હતી, ત્રણ બાળકોની મા હતી. હું અનાયાસે વિચારોમાં ઊતરી જતો, પણ એનામાં આકર્ષણ ખરેખર હતું. એના શરીરમાં ત્રણ બાળકો થઈ ગયા પછી પણ સરલા કરતાં વિશેષ સુરેખતા હતી. એ હસી ઊઠતી, મજાક કરતી જોતી — બધું જ ગભરાટ થાય એટલી નિર્દોષતાથી. એની ઊંચી, ભરેલી છાતી પરથી હું પ્રયત્ન કરીને તરત જ નજર હટાવી લેતો અને મને ગુનેગાર જેવી અસર થતી. કોઈ-કોઈ વાર મને એવો ખ્યાલ પણ આવતો કે કોઈ દિવસ સરલા ઘરમાં નહીં હોય અને એ એકાએક મારા ઓરડામાં આવી જશે અને બારીઓ બંધ કરી દેશે અને સાંજ હશે. અને હું પ્રયત્નપૂર્વક વિચારોને અટકાવી દેતો. મેં સરલાને આ વિશે કોઈ દિવસ કહ્યું ન હતું અને એ જ્યારે વાતવાતમાં શોભા વિશે વાત કરતી ત્યારે હું લાપરવા સ્વસ્થતાનો ડોળ રાખીને પણ પૂરા ધ્યાનથી એની વાત સાંભળી લેતો.

સરલા અને હું દર શનિવારે રાત્રે અથવા રવિવારે સવારે ફિલ્મ જોવા જતાં અને લગભગ અચૂક. અમે બહાર નીકળતાં ત્યારે એ બારીએ બેઠેલી હોય. સરલા પાસે એ મારી પ્રશંસા કરતી અને સરલા મને બધું કહેતી. એક દિવસ અમે ફિલ્મ જોવા જતાં હતાં ત્યારે રસ્તામાં સરલાએ કહ્યું: ‘શોભા બહુ હોશિયાર સ્ત્રી છે. એ ઉપર રહે છે, એટલે મને આ જગ્યામાં બિલકુલ ડર લાગતો નથી.’

‘ખરી વાત છે. છે તો વાઘણ જેવી. એ હોય પછી ગભરાવાનું નહીં.’

‘કોણ કેટલા વાગ્યે આવ્યું, ક્યારે ગયું — બધાંનો ખ્યાલ રાખે છે. તું કયા બસ-રૂટમાં જાય છે અને ગયા રવિવારે તેં શું પહેર્યું હતું એની પણ એને ખબર છે!’

‘એમ? તને કહેતી હશે!

‘હા. મને કહે છે કે સરલા, તેં છોકરો સરસ પકડ્યો છે!’

મેં સરલાની સામે જોયું. મારી આંખો મળતાં જ એ હસી પડી.

‘એની વાત ખરી છે. મેં ઉમેર્યું: ‘તેં છોકરો સરસ પકડ્યો છે!’

‘ચાલ હવે, પરણવાની ઉતાવળ તો તને આવી ગઈ હતી. મેં તો પહેલાં ના જ પાડેલી…’

‘પછી થયું કે વધારે ખેંચવા જઈશ તો હાથથી જશે, એટલે હા પાડી દીધી!’ મેં કહ્યું.

સામેથી આવતી ખાલી ટૅક્સીને ઊભી રાખીને અમે બંને હસી ગયાં.

દિવસો પસાર થતા ગયા. કોઈ-કોઈ વખત હું દુકાને જવા બહાર નીકળતો અને શોભા ચોગાનમાં ઊભી-ઊભી મને જોયા કરતી. સરલાની હાજરીમાં એ મારી સાથે હસીને વાત કરતી. ત્યારે અમે બંગાળીમાં વાતો કરતાં અને સરલા બંગાળી સમજતી નહીં. અક્ષયબાબુ સાથે મારે ખાસ વાત થતી નહીં. એ માણસ ઑફિસ સિવાયનો આખો દિવસ ઘરમાં જ બેસી રહેતો. કોઈ-કોઈ વાર ઉપરથી કંઈક રવીન્દ્રસંગીત ગાવાનો અવાજ આવતો અથવા સવારે બજારમાંથી શાકભાજી લેવા જતો ત્યારે દેખાતો.

સરલાએ એક વાર મને પૂછેલું: ‘આનો બાબુ કંઈ કરતો લાગતો નથી. વિધવાની જેમ આખો દિવસ ઘરમાં બેસી રહે છે.’

‘ક્યાંક નોકરી કરે છે અને આપણું ભાડું મળે છે, ગાડી ચાલે છે, પણ માણસ બિચારો બહુ શાંત છે.’

પણ આ બેનું જોડું કેવી રીતે બેસી ગયું? શોભાનો બાપ તો પૈસાવાળો છે, ઝવેરાતની દુકાન છે ને એ નાનપણથી કૉન્વેન્ટમાં ભણી છે.’

‘કૉન્વેન્ટમાંથી બિચારી જનાનખાનામાં ભરાઈ ગઈ…’ મેં કહ્યું.

‘જનાનખાનામાં કાંઈ ભરાઈ નથી.’ સરલાએ કહ્યું: ‘એના પતિને ભરી દીધો!’ અને અમે બંને હસ્યાં.

‘તને ખબર છે, આપણા ફ્લેટનું રંગ-રિપેરિંગ બધું એણે જાતે કરાવ્યું છે! પક્કી બિઝનેસ-વુમન છે! બંગાળીઓમાં તો આવી સ્ત્રી ભાગ્યે જ જોવા મળે!’ સરલાએ જવાબ આપ્યો નહીં. કૈં વિચારમાં હોય એવું પણ લાગ્યું નહીં.

દિવસો જતા તેમ તેમ શોભાએ મારા વિચારો પર સખત પકડ જમાવવા માંડી. મને દિવસ-રાત એના જ વિચારો આવતા. એ પણ મારી સાથે વાત કરવાની તક શોધતી ફરતી એ હું સમજી ગયો હતો, પણ બેવકૂફી કરે એવી સ્ત્રી એ ન હતી. બાગમાં ફૂલો લેવા એ ઊતરતી અને હું છુટ્ટીના દિવસે પલંગ પર પડ્યો હોઉં અથવા શેવિંગ કરતો હોઉં ત્યારે એની આંખોમાં હું મને મળવા આવવાની, એકાંતની ઇચ્છાને જોઈ શકતો. સરલા આખો દિવસ ઘરમાં જ રહેતી. શોભાને એનાં બાળકોમાંથી સમય મળતો નહીં અને હું ઘણોખરો વખત દુકાને રહેતો. એક દિવસ સવારે એણે મને કહ્યું: ‘તમે તો બહુ મજૂરી કરો છો, મિ. મહેતા!’

શું થાય? મેં કહ્યું: ‘તકદીરમાં લખાવી છે તે…’

‘તમારા જેવું તકદીર તો…’ એ રહસ્યભર્યું હસી: ‘બહુ ઓછા માણસોનું હોય છે.’ હું પણ હસ્યો.

‘મારે એક વાર તમારી દુકાને આવવું છે.’ એણે કહ્યું.

હું સખત ગભરાયો. દુકાનની દુનિયામાં હું શોભાને ઘૂસવા દેવા માગતો ન હતો. મેં તરત કહ્યું: ‘તમારે કંઈ જોઈએ તો મને કહેજો, હું લેતો આવીશ. દિવસમાં ચાર વાર તો આવ-જા કરું છું. એટલે દૂર તમે ક્યાંથી તકલીફ લેશો? વળી હું કદાચ બહાર ગયો હોઉં, મળું કે ન મળું.’ શોભા મારી સામે જોઈ જ રહી.

સરલાની હાજરીમાં મેં શોભા સાથે વાતો કરવી ઓછી કરી નાખી હતી. એ પણ સમજીને સરલાની હાજરીમાં મારી સાથે વાત કરતી નહીં. સરલા સાથે એને સારો સંબંધ હતો. મારી ગેરહાજરીમાં બંને બહુ વાતો કરતી. કોઈ વાર હું આવી જતો ત્યારે એ કહેતી: ‘ચાલો, હું જઉં છું. હવે તમે બંને વાતો કરો.’ અને તે તરત ચાલી જતી.

ઘણા દિવસો થઈ ગયા હતા. શોભા એકદમ પાસે હતી અને છતાંય કેટલી દૂર હતી. મને એની સાથે દિલ ખોલીને વાત કરવાની તક મળતી ન હતી. એ હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહેતી, મારી પાસે આવવા, પણ ઘરમાં એકાંત મળતું નહીં. સરલા હંમેશાં ઘરમાં જ રહેતી. એવું ભાગ્યે બનતું કે સરલા બહાર ગઈ હોય અને હું એકલો હોઉં. હું ફક્ત એ દિવસની કલ્પના જ કરીને સમસમી જતો. શોભાના વિચારોમાં હું એકદમ ગરમ થઈ જતો અને છેવટે નિરાશ થઈને વિચારતો કે કદાચ એવો પ્રસંગ કોઈ દિવસ નહીં આવે, જ્યારે ફ્લૅટના એકાંતમાં મળી શકીશું. અને જેમ જેમ નિરાશા થતી તેમ તેમ ઇચ્છા વધુ સતેજ બનતી. શોભા ગરમ સ્ત્રી હતી. એની આંખોમાં જવાનીનું તોફાન જરા પણ શમ્યું ન હતું અને વજનદાર શરીરમાં હજી પણ ભરતી હતી. હું એના માટે જાણે તરફડી રહ્યો હતો.

મને આડાઅવળા બહુ વિચારો આવતા. રોજ સાંજ નમતી અને રસ્તાઓ પર ઝાંખી ગૅસલાઇટો ઝબકી ઊઠતી ત્યારે હું ઉદાસ થઈ જતો અને મારું અડધું માથું દુખવા આવતું. કોઈ-કોઈ વાર મને ઘરે ચાલ્યા આવવાનું મન થતું અને હું દુકાનની બહાર નીકળીને એકાદ એરકન્ડિશન્ડ હોટેલમાં જઈને બેસી જતો અને કૉફી પીતો. એક દિવસ મને બેચેની લાગવા માંડી અને સાંજે જ હું ઘરે આવી ગયો. સરલા શાક લેવા ગઈ હતી. હું બારણું બંધ કરીને, કપડાં બદલીને પલંગ પર પડ્યો અને બહાર ડૉરબેલ વાગી. સરલા આવી ગઈ હતી.

મેં ઊઠીને બારણું ખોલ્યું. સામે શોભા ઊભી હતી.

તમે આજે બહુ વહેલા આવી ગયા?’ એણે પૂછ્યું.

‘હા, જરા તબિયત ઠીક ન હતી.’ મેં કહ્યું અને મારી તબિયતને હું એકદમ ભૂલી રહ્યો હતો!

‘સરલા હમણાં જ શાક લેવા ગઈ છે. એને હજી અરધો કલાક લાગશે આવતાં. તેમને મેં આવતા જોયા એટલે થયું કે મળી લઉં… મને પણ થયું કે તબિયત ખરાબ હશે!’

‘અંદર આવો.’ મેં કહ્યું. મારા કાન ગરમ થઈ ગયા હતા. એ અંદર આવી, ને મેં બારણું બંધ કર્યું. અમે બંને એકબીજાને સમજી ગયાં હતાં. જાણે મારી તક અનાયાસે જ હાથમાં આવી ગઈ હતી.

અમે બંને વચ્ચેના મોટા ખંડમાં આવ્યાં. મારું હૃદય ધડકવા લાગ્યું. શોભા સામે હતી અને સરલાને આવવાને હજી અડધા કલાકની વાર હતી અને —

‘મારે તમારી સાથે એક ખાસ — પ્રાઇવેટ વાત કરવી છે.’ એણે કહ્યું. ‘અંદર ચાલો.’ હું બોલી ન શક્યો. અમે બંને ખૂણાવાળા રૂમમાં આવી ગયાં. સાંજ હતી. અંધારું હતું. મેં બત્તી જલાવી નહીં.

‘અહીં કોઈ નથી?’ એણે દબાતા અવાજે પૂછ્યું.

‘ના, ફ્લૅટમાં આપણે બે જ છીએ.’

એણે જરાક ખસીને વચ્ચેનું બારણું બંધ કરતાં કહ્યું: ‘સામેના મકાનવાળા આપણને જુએ એ મને પસંદ નથી.’

આખા રૂમમાં શૂન્યતા છવાઈ ગઈ.

એણે મને એની પાસે આવવાનો ઇશારો કર્યો. હું ખેંચાયો. મને લાગ્યું. હું ધ્રૂજી ઊઠીશ.

મારી આંખોમાં આંખો પરોવીને એણે કહેવા માંડ્યું: ‘આવી છું કંઈક કહેવા… સાંભળો, લગભગ રોજ સાંજે છ વાગ્યે એક માણસ તમારી પત્નીને મળવા આવે છે! તમને ખબર છે?’

હું ધ્રૂજી ઊઠ્યો.

XX

મધુ રાય

બાંશી નામની એક છોકરી

‘યહ મેરી ઇજ્જતકા સવાલ હૈ…’ હિંદી પિક્ચરનો ડાયલૉગ ચાલતો હતો. અતુલભાઈ વિલેનની ઍક્ટિંગની પ્રશંસા, ગાળો બોલી બોલીને, કરી મને એક કોણી મારી પાછા જોવામાં તલ્લીન થઈ ગયા હતા.

‘યહ મેરી ઇજ્જતકા સવાલ હૈ…’ કરી ક્લોઝ-અપમાં આવી એ ‘બુઢ્ઢા, રહમદિલ… જાગીરદાર’ને એમનું ‘જૂનું બ્લડપ્રેશર’ યાદ આવ્યું, એટલે એમણે નાટકીય રીતે હૃદય પર હાથ દાબ્યો, અને જમીન ઉપર પડી ગયા – એમનું રેશમી પહેરણ ચૂંથાઈ જાય એવી રીતે.

અતુલભાઈએ ‘સાલું આ પિક્ચર’ બે વખત જોયું હતું એટલે એ જાણતા હતા કે આ પછી જાગીરદાર પુત્રી — હીરોઇનનું એક ગીત આવશે. એટલે એ ‘મેકવૉટર’ કરવા જવા ઊઠ્યા. મારી પાસે જોઈ ટચલી આંગળી ઊંચી કરી સીટો વચ્ચેથી જગ્યા કરતા બહાર નીકળી ગયા.

ગીત શરૂ થતાં મેં જરા આંખો બંધ કરી. જરા ચોળી, અને કોણ જાણે શાથી મને યાદ આવી… બાંશી નામની એક છોકરી, મેં ઘડિયાળ સામું જોયું…

મેં ઘડિયાળ સામું જોયું. કાલે સવારે સ્કૂલ એટેન્ડ કરવાની છે – સાત વાગ્યે – ઊઠાય તો સારું – ત્રણ દિવસ લેટ થવાથી એક દિવસનો પગાર કપાય છે – બે દિવસ તો ઑલરેડી લેટ થઈ ગયો છું. કાલે પાછું સાઇકૉલૉજી છે. બપોરે કૉલેજ જવાનું છે…

‘કૉલેજ જવાનું છે’ એ પછી અચૂક જે વિચાર આવવાનો હતો તે અતુલભાઈના ધબ્બાથી અટકી ગયો, અતુલભાઈ કોઈની વાત કરી, કોણી મારી, હસી, પાછા જોવા મંડી પડ્યા… એક ક્ષણ પછી ફરી મારી સામું જોઈ, આંખો ખેંચી, એમણે પૂછ્યું,

‘ઊંઘ આવે છે?’

‘ના-ના.’ એમની લાગણી દુભવવી ઠીક ન લાગી, એટલે મેં કહ્યું.

‘સૂવું હોય તો સૂઈ જઈએ – મેં તો એની માને પૈણે આ પિક્ચર બે વાર જોયું છે.’ એમણે આગ્રહપૂર્વક કહ્યું.

‘અહીંયાં પણ સૂઈ શકાય ને!’ સામેની સીટમાં ગોઠણ ભરાવતા, જાણે મોટી મજાક કરી હોય એ રીતે મેં કહ્યું. ‘ઍઝ યૂ લાઇક.’ કહીને અતુલભાઈ ફરી જોવા માંડ્યા… ‘પેલી છોકરીનું હું કહેતો હતો ને–’ અતુલભાઈને કંઈ યાદ આવી ગયું – ‘પેલી દિલીપના ઘર પાસે રહે છે તે, ઍક્ટ્રેસ-ઍક્ટ્રેસ; એનું નામ તન્દ્રા બર્મન – હમણાં યાદ આવી ગયું.’

મને હસવું આવી ગયું પછી હું અને એ જોવા લાગી ગયા.

‘તુમ મુઝે ભૂલ જો’ રોતા રોતા હીરોઇને વિનવણી કરી, ‘કભી નહિ, તુમ મેરે જીવનકા ચિરાગ હો’ કહેતાં જ હીરોએ પહેલાં એક સળગતી મીણબત્તી અને પછી પોતાના હૃદય તરફ વારાફરતી આંગળી ચીંધી પછી હીરોઇનનો હાથ લઈ હૃદય ઉપર સ્થાપતાં બોલ્યો – ‘દેખો મેરે દિલસે પૂછ લો…’

‘પાણી પીવું હોય તો પી લે, પાછો ઉપર જઈને પાણી-પાણી નહિ કરતો.’ અતુલભાઈએ ચેતવી દીધો.

ટ્યૂબવેલને હલાવી હલાવી પાણી પીધું.

ડેલહાઉસી સ્ક્વેયર ઈસ્ટ આવ્યું. મેં થોડા વખત પહેલાં આ ડેલહાઉસી સ્ક્વેયર ઈસ્ટ ઉપર એક પિક્ચર ઊતરે તો મજા પડે એવું વિચાર્યું હતું – અત્યારે ફૂટપાથ ઉપર માણસો કતારબંધ સૂતા હતા. અંધારામાં એકબે બીડીઓ ફૂંકાતી હતી. – ઝાંખા અજવાળામાં ત્રણચાર સ્ત્રીઓ સૂતી હતી. અઠવાડિયામાં એક વખત રવિવાર આવતો. સંચાની ઉપરના પટ્ટામાં જેમ સાંધો ઝડપથી પૈડા પર ચડે, અને ઊતરી જાય એવી રીતે રવિવાર આવતો અને ચાલ્યો જતો. ફરી પાછો સોમવાર – અને સાઇકૉલૉજી.

‘અલ્યા એક ટ્યૂશન છે, કરીશ?’ અતુલભાઈને ફરી કંઈ યાદ આવ્યું.

‘મૅટ્રિકની એક છોકરી છે, ઇંગ્લિશ ભણાવવાનું ખાલી, ઇંગ્લિશ.’

‘ક્યાંથી જવાય,’ મેં કહ્યું, અને સત્તરમી વખત મારો દૈનિક કાર્યક્રમ વર્ણવી બતાવ્યો – ‘સાતથી બાર નિશાળ, દોઢથી સાડાચાર સાઇકૉલોજી; સોમ, મંગળ, બુધ; અને સાંજે સાવ પાંચથી નવ સિટી કૉલેજ.’ – કોલેજને બદલે ‘કૉલેજ’ અને સાઇકોલોજીને બદલે સાઇકૉલોજી’ ન બોલ્યો – એમ જ – નિશાળ – શુદ્ધ – શું વગેરે લોચા વાળતાં શુદ્ધ ઉચ્ચારો કર્યા – કોણ જાણે શા માટે – માથાની પાછળ કોઈએ બધી નસોની જાણે ગાંઠ વાળી દીધી હતી, એવું લાગતું હતું – ‘ગુરુ-શુક્ર-શનિ – ત્રણ દિવસ જઈ શકાય પૈસા કેટલા આપે?’ …વાતનો તંતુ પાછો પકડ્યો.

‘ના – રોજ જવું પડે–’ અતુલભાઈ જરા અટક્યા – ‘છતાં પણ ઊભો રહે, હું પૂછી જોઈશ.’

આજે સવારે આ જ જગ્યાએ બે સાંઢને શીંગડા ભરાવીને લડતા મેં જોયા હતા. અને એ જોવામાં ફૂટપાથ ઉપર બાંધેલી એક ગાય સાથે અથડાઈ પડ્યો હતો – મને યાદ આવ્યું, પછી એ પણ યાદ આવ્યું કે – ગાય ધોળી હતી – અને એની આંખમાંથી પાણીના લીરા વહી રહ્યા હતા – અને એની આંખની નીચેની રુવાંટી ઉપર ડાઘ પડી ગયા હતા – મેં એની પીઠ પર હાથ ફેરવ્યો હતો. અને એના પગ ઉપર છાણ ચોંટ્યું હતું, સુકાઈ ગયું હતું…

‘મૂકેશ તો ગયો, કેમ?’ અતુલભાઈએ ચાલતાં ચાલતાં ફરી પૂછ્યું.

‘હા,’ મેં કહ્યું – ‘કાલે રાત્રે.’

‘રાંચી – નહિ?’

‘હા.’

‘એનું કેટલામું વરસ છે –? બીજું, નહિ?’

‘હા, હમણાં જ એને બીજા વર્ષનું પ્રમોશન મળ્યું.’

‘સાલાનું બૉડી ટૉપ છે, કેમ?’

‘હા, હાઇટ ફાઇવ-નાઇન છે.’

બાંશીની હાઇટ ફાઇવ એઇટ છે.

‘તારે વળી મૂકેશ સાથે દોસ્તી કેવી રીતે થઈ ગઈ? તું તો (ગાળ) છે પાંચ ફૂટનો–?’

મારી હાઇટ ફાઇવ-ફોર ઍન્ડ એ હાફ છે. પણ એનો કંઈ ઉલ્લેખ મેં ન કર્યો – ફક્ત – ‘સ્કૂલમાં અમે સાથે ભણતા… પછી, દોસ્તી છે… બીજું શું.’ મેં કહ્યું.

‘તું કેવો ટાયની લાગે છે.’ મૂકેશ કોઈ વખત મને મજાકમાં કહેતો – ‘તું બાંશીને પરણી જા મૂકેશ!’ હું એને કહેતો –

‘હું? ભલે.’ બહુ ગંભીરતાથી મૂકેશ આજ્ઞાંકિતપણું બતાવતો – પછી અમે બંને હસી પડતા.

‘બાંશી મને ગમતી – ગમે છે, એટલે કે, એફ ફીલિંગ છે – કૉલ ઇટ એ ફીલિંગ અમારી વચ્ચે વાતો આવી આવી થતી.’

‘બહુ બ્રિલિયન્ટ છે?’ મૂકેશ ઘણી વખત પૂછતો.

‘બહુ જ. એક્સિડિંગથલી બ્રિલિયન્ટ યાર!’

– હું એની બુદ્ધિમત્તાનો કોઈ દાખલો આપતો… થર્ડ ઇયરના એન્ડ સુધી તો મેં અને બાંશીએ એકબીજા સાથે વાત જ નહોતી કરી – એમ તો કરી હતી, પણ બધી ફૉર્માલિટીવાળી – અને ઇંગ્લિશમાં. એને ઇંગ્લિશ બોલવાની બહુ પ્રૅક્ટિસ નથી માત્ર એટલું જ હું જાણતો હતો – પણ ફોર્થ ઇયરની શરૂઆતમાં જ એટલાં બધાં નજીક આવી ગયાં હતાં, કે એણે ‘તુમિ તુમિ’ કહેવું શરૂ કરી દીધું હતું – એક વખત એણે મને પૂછ્યું હતું – ‘તું થર્ડ ઇયરમાં રોચાંની જેમ કેમ બેઠો રહેતો હતો?’

‘કોઈ મારી સાથે વાત જ ન કરે તો હું શું કરું?’ મેં કહ્યું હતું.

‘સાઇકૉલૉજી ઑનર્સ – કેમ?’ ચાલતાં ચાલતાં અતુલભાઈએ પૂછ્યું.

‘હા’, મેં કહ્યું.

‘તે અઠવાડિયામાં ત્રણ જ દિવસ કેમ? અને તું તો પાછો યુનિવર્સિટીમાં પણ જાય છે ને?’

‘હા’, મેં કહ્યું. કોઈ કૉલેજમાં સાઇકૉલૉજી ઑનર્સ લેવાતું નથી, એટલે યુનિવર્સિટી જ ક્લાસ લે છે. અઠવાડિયામાં ‘ત્રણ જ દિવસ’.

‘મુશ્કેલ છે યાર!’ અતુલભાઈએ કહ્યું, માથું હલાવીને એ મારી ‘મોનેટરી કન્ડિશન’ વિચારતા હતા.

થોડી વાર સુધી અમે ચૂપચાપ ચાલ્યા – જોડાનો જ અવાજ.

હું ફરીથી વિચારે ચડી ગયો, અત્યારે બાર વાગતા હતા. કદાચ થોડા વધારે – ફાવર લ્યુબાનું ઘડિયાળ જોઈ લીધું હોત તો ખબર પડત કેટલા વાગ્યા છે એ – મૂકેશ અને હું રેડ રોડની પાળી ઉપર રોજ બેસતા – ત્યાં રાણી આવ્યાના માનમાં લગાડાયેલી ટ્યૂબલાઇટોની રોશનીમાં ચાંદની જેવું લાગતું. અમે વાતો કરતા અને દસ વાગી જતા – હું ઊભો થઈ જતો અને સી-ટી-સીનું મોટું ઘડિયાળ બતાવતો – એ ઝઘડતો. વધુ બેસવાની હઠ કરતો – સવા દસેક વાગ્યે હું આ તરફ આવવા નીકળ, એ પોતાના ઘેર જવા બસમાં બેસતો – ‘કાલે ક્યાં મળે છે, બોલ? આવ, કૉલેજથી છૂટીને સીધો મારે ત્યાં આવ, ત્યાં જમી લેજે.’ એ અચૂક અચૂક કહેતો…

‘જોઈશ,’ હું ધીમેથી કહેતો. ‘સાંજની કૉલેજમાં કદાચ ન પણ જાઉં…’

‘કમ અર્લીઅર ધેન.’ એ કહેતો.

– પણ હું કોઈ પણ હિસાબે રાતના સાડાદસથી વધારે ન બેસતો – સવારે સ્કૂલ હોય છે ને – બુધવારે રાત્રે એ કહેતો. ‘કાલે તો બપોરની કૉલેજ નથી, બપોરે આવ!’

‘તું આવ!’

‘ક્યાં?’

હું અતુલભાઈની ઑફિસે આવવાનું કહેતો હતો – એ ના પાડતો – હું કે અતુલભાઈ ન મળીએ તો પાછા જવાનું એનાથી બને એમ નહોતું – કંઈક પણ નક્કી કરી અમે છૂટા પડતા – સાડાદસથી મોડું નહિ – અને આજે સાડાબાર… એ એવી રાંચીની વાતો કરતો – નવા છોકરાઓને કેવા ‘રેગ’ (હેરાન) કરે છે… છોકરાઓ કેવા ગંદા, અનહેલ્થી હેબિટ્સવાળા હોય છે, વગેરે – ‘મારાથી આ ઇન્જિનિયરિંગ થશેબશે નહિ,’ મૂકેશ ગંભીરતાથી ઘણી વખત બબડતો.

‘અરે યાર! એકાદી ડિગ્રી લઈ લે…’ ઠાવકાઈથી હું શિખામણ આપતો – પછી હું મારી વાતો કરતો – સાઇકૉલૉજીમાં આપણને મજા છે, બહુ બ્રિલિયન્ટ છોકરીઓ આવે છે…’ અને પછી અચૂક બાંશીનું નામ અને એની જ અઢળક વાતો… મેં મૂકેશને બાંશી વિષે એટલું બધું કહી દીધું હતું કે એણે પહેલી વખત જ્યારે જોઈ ત્યારે જ ઓળખી ગયો હતો…

‘બતાવ યાર, એક વખત, કેવી છે તારી બાંશી. જોઈએ તો ખરા.’ એણે ઘણી વખત કહ્યું હતું. મેં એને યુનિવર્સિટી ઉપર આવવાનું એક દિવસ કહ્યું – ‘હું ઇન્ટ્રોડ્યૂસ નહિ કરાવું, દૂરથી જ બતાવી દઈશ, સમજ્યો?’

એ માની ગયો હતો – ઊંચી, કાળી, શાંત, ચશ્માંવાળી અને સાદા રંગની એકાદ સાડી પહેરેલી એ બાંશી – હું ઘણી વખત બેવકૂફ જેવી વાતો એની પાસે કર્યા કરતો – ક્લાસ નાનો હતો – ૧૬ વિદ્યાર્થીઓનો ક્લાસ હતો. એમાંથી બે ગેરહાજર જ રહેતા. એમણે ભણતર છોડી દીધું હતું – બાકી અમે ચૌદ – ચાર છોકરા, દસ છોકરીઓ – કોઈ બેથૂન, કોઈ સિટી, કોઈ મનીન્દ્રનાથ, તો વળી કોઈ ગોખલેની – જાતજાતની નોટ્સ જ આખો દિવસ ઉતારઉતાર કરતી – ભાગ્યે જ વાત કરતી. અંગ્રેજી બોલવામાં હંમેશાં ભૂલો કરતી, લખવામાં પણ કરતી… છોકરીઓ…

હું સ્માર્ટ બનવા જતો – પ્રોફેસરોને ઊંધા-ચત્તા પ્રશ્નો પૂછી પૂછી પજવતો, – કેટલીક વખત જેન્યુઇન શંકાઓ કરતો –

બાંશી ટેકો આપતી – બસ…

એક વખત મારો પાર્ટનર નહોતો આવ્યો, એની પાર્ટનર નહોતી આવી – અમે બંનેએ દોઢ કલાકનો પ્રૅક્ટિકલ ક્લાસ સાથે કર્યો – અંતર ધીમે ધીમે ઓછું થતું ગતું – વિચારોની આપલે – ચોપડીઓની આપલે – ચર્ચાઓ-મશ્કરીઓ – ગાળાગાળી – અને ‘તુમિ-તુમિ’…

‘યૂ ડુ વન થિંગ…’ અતુલભાઈએ કહ્યું, ‘ચાનું કામ કર… પાઉંડ પાછળ તારા ચાર આના પાક્કા અને યૂ કાન્ટ ઇમેજ, ચાના વેપારમાં તો મેં બસ્સો બસ્સો અઢીસો અઢીસો રૂપિયા પડ્યા છે, મહિનામાં!’

‘યૂ કાન્ટ ઇમૈજિન’ ને બદલે ‘કાન્ટ ઇમેજ’ બોલતા અટકાવવાનું મન થયું. પછી ચૂપ જ રહ્યો. સાંભળતો રહ્યો –

‘આ શ્યામબજારની જેટલી હૉટલો છે ને…’ અતુલભાઈ બોલ્યે જતા હતા…

શ્યામબજાર…

અતુલભાઈ કોણ જાણે શું કાંઈ કાંઈ બોલતા હતા, અને ધબ્બા મારી મારી ગાળો ઉમેરી કહેતા જતા હતા – ઘણી વખત મને ટ્રામમાં શ્યામબજારનું બોર્ડ જોઈ ચડી જવાની ઇચ્છા થતી આવતી – બાંશી ત્યાં રહે છે. ઘણી વખત ટ્રામબસમાં નજર નાખું છું, બાંશી કોઈ વખત દેખાતી નથી, સાઇકૉલૉજીવાળી એક પણ છોકરી દેખાતી નથી – હું એની સામે ઊભો રહું છું. તો ઠીંગણો લાગું છું – શરીરમાં પાતળો અે બેસેલા ગાલવાળો, એ ઊંચી છે – સુડોળ અને શ્યામલી – એના હાથ ઉપર થો…ડા કાળા વાળ છે – અને હોઠ સહેજ જાડા, પણ રૂપાળા છે…

‘પ્લેટૉનિક લવની બધી વાતો વાહિયાત’, મૂકેશે એક વખત રેડ રોડ ઉપર કહ્યું હતું, ‘પ્લેટૉનિક લવ, બેવકૂફી છે, સેલ્ફ ડિશેપ્શન છે.’

‘કેમ-કેમ?’ મેં આતુરતાથી પૂછ્યું હતું.

‘શારીરિક આકર્ષણ જ માણસને પ્રેમમાં જકડી રાખે છે… એકબીજાને જોયા વિના પ્રેમ થઈ શકે, એવું હું માનતો જ નથી… કોણ જાણે કયા રેફરન્સમાં મૂકેશ બોલતો હતો. ‘અચ્છા, ધાર કે, હું અને બાંશી બંનેને એકબીજા પ્રત્યે આદર છે. – વી રિગદાર્ડ ઇચ-અધર.’ મેં કહ્યું હતું, ‘અમને એક-બીજાની કંપની ગમે છે. અરે, હું તો સોમવાર આવે, એની રાહ જ જોઈને બેસું છું. બુધવારે છેલ્લો દિવસ હોય ત્યારે દર વખતે વિચાર કરું છું, હું એને ગુરુવારે પણ સાયન્સ કૉલેજ આવવાનું કહું – પણ ખેર, કહેતો નથી – ટૂંકમાં અમારી વચ્ચે જે ભાવ છે, એને તું પ્લેટૉનિક લવ ન કહી શકે?’ મેં ઉલ્લુની જેમ ઊંચા વિચારોની માથાઝીંક કરી. ‘અચ્છા’ મૂકેશે કહ્યું હતું, ‘તું અને બાંશી બેઠાં હો, અને એની સાડી છાતી ઉપરથી સરી પડે, તો તું ત્યાં જોયા વિના રહીશ?’ મૂકેશે કહ્યું હતું…

કોણ જાણે, હું કંઈ કહી ન શકું. – હું ઘણી વખત એને ઘરે જવાનું વિચારતો, પણ એડ્રેસ પૂછવાની હિંમત ન ચાલતી – એ શ્યામબજારમાં રહે છે, એટલી જ ખબર પડી શકી હતી…

ક્લાસમાં જઉં એ પહેલાં હંમેશાં વિચાર કરતો, કે હું એને જઈને કહીશ. ‘I adore you, I think of you as my best friend Banshi!’

પણ ક્લાસમાં પ્રવેશતાંની સાથે જ હું આડુંઅવળું જોવા મંડી પડતો. જાણે બહુ બેદરકાર હોઉં એ રીતે કંઈ વાંચવાનો ઢોંગ કરી બેઠો રહેતો, અને પછી સાધારણ રીતે સામાન્ય વાતચીતો કરતો – બાંશી સાથે…

‘મૂકેશ હવે અહીં પાછો ક્યારે આવશે?’ અતુલભાઈએ પૂછ્યું.

‘પૂજા વૅકેશનમાં.’ મેં કહ્યું.

‘બે મહિના પછી, કેમ?’

‘હા.’

‘છોકરો સાલો સારો છે. હરામખોર!’ અતુલભાઈએ સિગારેટ સળગાવી – ‘લે, તું પણ લગાવ (ગાળ)!’

મેં જરા પણ આનાકાની વિના લઈ લીધી… ‘ઇટ્સ ધ ઑન્લિ લક્ઝરી ધૅટ વી કૅન એફૉર્ડ…’

…હું કૉફી બહુ પીતો, એટલે મૂકેશે એક વખત ટકોર કરી હતી – ‘તું કૉફી પાછળ રોજના બાર આના બગાડે, બહુ કહેવાય, અને મેં એને ફિલસૂફીની વાત કરી હતી. ‘ઇટ્સ ધ ઑન્લિ લક્ઝરી ધૅટ વી કૅન અફૉર્ડ… મારા કાગળો આવતા એના ઉપર મૂકેશ ‘Coffee please!’ લખીને મને આપી જતો – મારા બધા કાગળો એને સરનામે આવતા…

‘બોલ! છે વિચાર, ચાનું કામ કરવાનો?’ અતુલભાઈ રાતના પણ ઘાંટો તાણીને જ બોલતા હતા. એમનો અવાજ રસ્તા ઉપર ગુંજી ઊઠ્યો. પછી ‘તું સાલા, સિગારેટના ફંદામાં પડ્યો નહિ હોં, બહુ ખરાબ વસ્તુ છે…’ પછી રોજ મુજબ કઈ સાલમાં, કેવી રીતે એમણે પીવી શરૂ કરી હતી, કઈ સાલમાં મૂકી દીધી હતી. પાછી કઈ રીતે કેવા સંયોગો હેઠળ ફરીથી શરૂ થઈ, અને આમ પંદર દિવસ સુધી ન પીએ તોપણ એમને ચાલે, એમ ઘણું બધું કહી ગયા. ‘ઊંચામાં ઊંચી, અને સસ્તામાં સસ્તી સિગરેટો પીધી છે. ઇવન બીડી પણ સ્મોક કરી છે, દોસ્ત, આપણે.’ એમણે ઉમેર્યું.

‘ના-ના, આ તો જરા મૂડ ખરાબ હતો એટલે પી નાખી, બાકી હું ક્યાં પીઉં છું?’ મેં કહ્યું.

‘કેમ (ગાળ), કેટલી પીધી આજ સુધીમાં?’ એમણે પૂછ્યું.

‘બહુ બહુ તો – ત્રણ, ના, ચાર અને એક અડધી.’ મેં, બહુ ભોળપણ બતાવવું હોય એટલી સરળતાથી કહ્યું. જોકે, જવાબ ન આપ્યો હોત તોપણ ચાલત, કારણ કે અતુલભાઈ કંઈ બીજું વિચારવા મંડી પડ્યા હતા.

‘તારે હજી કેટલાં વરસ ભણવાનું?’

આમ તો આ છેલ્લું ઇયર છે, માર્ચ – આવતા માર્ચ – માં પરીક્ષા. પણ જોઈએ હવે…’

‘કેમ, જોઈએ હવે એટલે?’ અસ્પષ્ટ જવાબથી એ ખિજાતા.

‘હું સાંજની કૉલેજમાં નથી જતો ને, પરીક્ષામાં બેસવા જ નહિ દે. હાજરી ૭૫% હોય તો જ બેસવા દે. શું થાય…’

‘તો કેમ ગધેડા જતો નથી?’ એકદમ ચિડાઈ ગયા, ‘ભણેલાનેય નોકરી મળતી નથી, વગર ભણ્યે સાલાઓ શું કરવાના, પૈશ્યોય કોઈ નહિ આપે.’ ‘પૈસા’ ને ‘પૈશ્યો’ બોલવાની એમની માન્યતા મુજબ વધુ વજન આવતું.

‘ના-ના, બપોરની કૉલેજ તો બરાબર એટેન્ડ કરું છું. પણ સાંજના મજા નથી આવતી. સાવ થર્ડ ક્લાસ કૉલેજ છે. યૂ ફિલ લાઇક વીપિંગ વ્હેન યૂ એન્ટર. ઇટ રુઇન માય કેરીઅર.’ આટલું બધું અંગ્રેજી બોલી જવાની જરૂર નહોતી એમ મને લાગ્યું.

‘મૂકેશ તો એન્જિનિયરિંગ ભણે છે, નહિ?’

‘હા.’ શરદી થઈ હોય એવો મારો અવાજ નીકળ્યો.

‘કઇ લાઇન?’

‘સિવિલ-ઇલેક્ટ્રિકલ માટે ટ્રાય કરે છે.’

‘તો તેં કેમ એ ન લીધું?’ મારી સામું જોઈ એમણે પૂછ્યું. પછી પોતાની જાતે જ સમાધાન શોધી લીધું, ‘હા, તું વળી એટલું થોડો જ ભણી શકવાનો હતો!’

હું ચૂપ જ રહ્યો. આવો રિમાર્ક ગમ્યો નહિ, ચૂપચાપ ચાલતો જ રહ્યો…

સામેથી સુરેશની બારીમાંથી પ્રકાશ આવતો હતો – સુરેશ અને હું સ્કૂલમાં એકાદ વર્ષ સાથે ભણ્યા હતા – ગઈ કાલે પાનવાળાની દુકાને ઊભા ઊભા હાક મારીને એણે મને બોલાવ્યો હતો. અને પૂછ્યું હતું –

‘કેમ? કેમ ચાલે છે?’ – અને – ‘શું કરે છે આજકાલ?’

‘ઠીક છે.’ મેં કહ્યું હતું, ‘સ્કૂલમાં માસ્તર છું.’

‘માસ્તર? કેમ, ભણવાનું મૂકી દીધું?’ હાથમાં મારો હાથ પકડી પાનરંગ્યા દાંત દેખાડી હસતાં હસતાં બોલતો હતો – વેપારીનું હાસ્ય.

‘ના, ભણું પણ છું.’ હાથ છોડાવવાનો પ્રયત્ન હું ન કરી શક્યો.

‘શું – બી.કૉમ.?’

‘ના, બી.એ. ઑનર્સ.’

‘ઑનર્સ? શામાં લીધું છે?’

‘સાઇકૉ-લૉજી’ ‘કૉ’ ઉપર એક્સન્ટ દેતાં મેં કહ્યું હતું. પછી એ જ પેલું – કોઈ કૉલેજમાં ઑનર્સ છે નહિ, એટલે યુનિવર્સિટી જ ક્લાસ લે છે. અને અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસ – બપોરે દોઢથી સાડાચાર સોમ-મંગળ-બુધ… વગેરે – એને પણ કહ્યું હતું.

‘સાઇકૉલૉજી?’ બહુ જાણીતી વ્યક્તિની વાત કરતો હોય એ રીતે એણે પૂછ્યું. ‘હું, સામા માણસના મનમાં શા વિચાર ચાલે છે, ઈ કહી દ્યો, તમે બધા?’

‘ના-ના,’ લગભગ બધા આવા જ સવાલો પૂછતા, ‘હજી તો એલિમેન્ટરી…’

‘એમાં તો છોકરીઓ બહુ આવતી હશે. એકાદીને પટાવ, યાર, તું નહિ તો અમે લાભ લેશું’, હજ્જામની જેમ હસતાં તેણે કહ્યું. પછી ‘મારો સ્વભાવ રમૂજી હો, તારે માઠું નહિ લગાડવાનું…’ કહી ચાલતો થયો હતો. જતાં જતાં, પાછળ વળી, એક વખત મારી સામું જોઈ ઉસ્તાદીથી હસી, બહુ બિઝી હોય એ રીતે એ રસ્તો ક્રૉસ કરી ગયો હતો…

‘કેમ, તારા પઠાણી કેમ છે?’ અતુલભાઈ ફરીથી બોલ્યા.

‘ઠીક છે. છાંટા બહુ ઊડે છે. વરસાદની સિઝન આવે છે ને!’ મેં કહ્યું – અવાજ જાણે બીજાનો હોય એવું લાગતું.

‘અરે એ તો ચાલે. લેંઘો જરા ઊંચે લઈ લઈએ.’ – ‘લેંઘા’ને બદલે ‘લેંઘો’ કહ્યું. ‘તારા જેવા આખલાને પણ દોઢ-બે વરસ સહેલાઈથી ચાલી જશે. મેં એક વખત લીધા હતા. અઢી વરસ ચાલ્યા હતા. પછી ચોરાઈ ગયા. નહિતર બીજાં બે વરસ નીકળી જાત.’ – અને પછી એ હસ્યા…

હું પણ હસ્યો – પઠાણી સૅન્ડલ નવાં હતાં. એડીઓ ઉપર છોલાઈ છોલાઈને ચાંદા જેવું થઈ ગયું હતું, અને અંદરથી પણ દબાતા હતા, અત્યારે બહુ દુઃખતા હતા – મેં રબ્બરના જોડા એક મહિનામાં ફાડી નાંખ્યા હતા એટલે અતુલભાઈએ ગાળાગાળી કરી. નવા અપાવ્યા હતા – ‘જા બેટા, તું પણ પહેરીને યાદ રાખજે આ દોસ્તને.’ હિન્દી ચિત્રના કોઈ પાત્રની છટાથી એ બોલ્યા હતા… ઉંમર મારાથી દોઢગણી લાગતી હતી પણ સ્વભાવથી મારી સાથે બહુ છૂટથી વર્તતા – ગાળાગાળી ભયંકર બોલતા…

‘આપણે જો, કંઈ છોડ્યું નથી, આ જિંદગીમાં. બહુ જોયું છે.’ ટેવ મુજબ અતુલભાઈ બોલતા હતા. ‘બીડી પીધી, દારૂ પીધો, રંડીબાજી કરી, ચલમ પીધી, બેકારી સહન કરી…’ અતુલભાઈ આંગળીના વેઢા ગણતા હતા, ‘હવે જો આ મકાન માથે પડે ને, અને આ અતુલભાઈ મરી જાય ને, તો પણ કોઈ અફસોસ નહિ…’ એમણે પૂરું કર્યું.

મેં જો કહ્યું હોત કે ‘માંસ-મચ્છી ખાંધાં છે?’ અચૂક જાણે દાઝ્યા હોય એ રીતે હાથ ઊંચા લઈને કહેત – ‘ના, એ વસ્તુ નથી કરી. હું ઈંડાં પણ નથી ખાતો – નૉટ ઇવન એગ્ઝ અને નોટ ઇવન ઓનિયન, પ્યાજ પણ નહિ, સો મચ સો.’

પણ હું કંઈ વાત કરવાના મૂડમાં નહોતો, આંખોમાં નીંદર અને પગમાં દુઃખાવો…

સૅન્ડલ જાડી એડીનાં હતાં. પહેલી વખતે પહેરતાં જ્યારે અનુભવ્યું હતું, કે જરા ઊંચો લાગું છું, ત્યારે વિચાર્યું હતું – બાંશીને જઈને કહીશ, ‘તારાથી બહુ નીચો દેખાતો હતો ને, એટલે આ ઊંચા જોડા લીધા’ પણ ક્લાસમાં કંઈ પણ બોલ્યો જ નહોતો… અજાણપણે હું ચહેરામાં, પોશાકમાં ધ્યાન આપવા લાગ્યો હતો. સેંથો જમણી બાજુથી ડાબી બાજુ, વચમાં, એમ ખેસવી ખેસવી ‘વધુ સારો દેખાવા’નો પ્રયત્ન કરતો હતો. બાંશી ઉપર છાપ પાડવા? કોણ જાણે – પણ ‘એના કરતાં હું ઘણી રીતે સુપીરિયર છું’ એવું માન્યા કરતો, માનવા મથ્યા કરતો… અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસ ‘દોઢથી સાડાચાર’ના ગાળામાં હું બહુ સ્માર્ટ થવા મથતો – અને જરા વધારે પડતો થઈ જાઉં છું એવું પાછળથી વિચાર્યા કરતો – હવે નહિ બનું એમ નક્કી કરતો…

‘બે જુદાં જુદાં વર્તુળો’… હું જરા વિચાર કરવાનો પ્રયત્ન કરતો… બાંશી હૉટલમાં ક્યારેય નહિ ગઈ હોય, પિક્ચર ભાગ્યે જ જોતી, બંગાળી કે ઇંગ્લિશ સિનેમા વિશે એ લગભગ કંઈ જ નહોતી જાણતી… સંગીતમાં વાંસળી, સિતાર આવડતાં હશે – ચિત્રકારી પણ આવડે છે – નૃત્યાદિ પણ… બંગાળી ઉપલા સ્તરની છોકરી છે…

મૂકેશને, કહેતાં કહેતાં ‘હું કહી દેતો, કે હું તારા જેવડો હોત તો બાંશી સાથે જરૂર લગ્ન કરી લેત.’ મૂકેશ જરા ચૂપ રહેતો. પછી જાણે મશ્કરી કરી હોય એ રીતે વાત ઉડાડવા હું હસી પડતો…

હું વિચાર કરતો – બાંશી પરણી જશે પછી મારી સાથે દોસ્તી રાખશે? અરે કૉલેજ છોડ્યા પછી પણ મૈત્રી રાખશે? – કેટલીક વખત ‘ફૅન્ટસી’માં ડૂબી જતો – હું અને એ, એના પતિ સાથે ઉગ્ર ચર્ચાઓ કરીએ છીએ… ત્રણે મિત્રો છીએ…

મૂકેશ ઢંઢોળતો અને કદાચ એ પણ એનાથી પ્રભાવિત થયો હશે, એવું હું માનતો – બીજે દિવસે ક્યાં, ક્યારે મળવું એ નક્કી કરી અમે છૂટા પડતા…

‘એક્સેસરીઝ ઇન્ડિયા પ્રાઇવેટ લિમિટેડ’ – અતુલભાઈએ ઑફિસનું બોર્ડ વાંચ્યું. અને એક બગાસું ખાઈ – ‘એક વાગતો હશે યાર!’ એમ બોલી તાળું ખોલવા મંડી પડ્યા…

આ ઑફિસમાં એ કામ કરતા હતા, અને રાત્રે પણ એમાં જ સૂતા. હું પણ ‘ફૉર ધ નાઇટ બિંગ’ ત્યાં સૂવાનો હતો.

ઑફિસનું ફર્નિચર અત્યારે ભેંકાર લાગતું હતું. આખો દિવસ અવાજ કરતો ટેલિફોન અત્યારે ચૂપચાપ પડ્યો હતો – અને ટ્યૂબલાઇટનું અજવાળું એની ચમકતી કાળી પૉલિશમાં ચળકતું હતું – ફાઈલોના ઢગલા અત્યારે રૅકમાં ગોઠવાઈ ગયા હતા, – ટેબલ ઉપરના કાચ નીચે દબાવેલ ગુલાબના ફૂલનું ચિત્ર રિફ્લેક્શનમાં ઢંકાઈ જતું હતું – કૉલબેલ એક ખૂણામાં પડ્યો હતો – એની કોનવેક્સ સપાટી ઉપર પંખાના પાંખડાનું પ્રતિબિંબ માયાવી લાગતું હતું…

બે ટેબલ ભેગાં કરી ઉપરથી બધું હટાવી, એની ઉપર એક ગાદલું અતુલભાઈએ નાખી દીધું. અને એકનો નીચે ઘા કર્યો. પંખો ફરતો હતો, અને એમાં વીજળીના ઝબકારા દેખાતા હતા, ‘આ પડી તો નહિ જાય ને,’ એમ વિચારતાં મેં ગાદલું નીચે પાથર્યું….

લાઇટ બંધ કરી અમે સૂતા. પંખામાંના ઝબકારા અંધકારમાં વધુ સ્પષ્ટ દેખાતા હતા. બારીમાંથી થોડો ધૂંધળો પ્રકાશ આવતો હતો, અતુલભાઈ બસૂરા અવાજે હમણાં જોયેલી ફિલ્મનું કોઈક ગીત ગાતા હતા. અે ગાવાનો પ્રયત્ન કરવામાં એમના કપાળ ઉપર કરચલીઓ ઊપસી આવી હતી. એમનું માથું જોરજોરથી ખંજવાળતા જતા હતા – કંઈ વિચારતા હોય એવું લાગતું હતું…

‘તો બોલ? સોમ-મંગળ-બુધ, ત્રણ દિવસ સિવાય, ગુરુ-શુક્ર-શનિ-રવિ તો તું ચા માટે ફરી શકે ને?’ એમણે પૂછ્યું.

‘હા, ફરી તો શકું.’ મેં કહ્યું.

‘એક ટ્રામનો પાસ કઢાવી લે સમજ્યો?’ એમણે કહ્યું પછી જાણે બબડતા હોય એવી રીતે કહ્યું – ના, ના, પાસ તો બહુ મોંઘો પડી જાય…

તો–? …કાલે સોમવાર…. મંગળ… બુધ… ત્રણ દિવસ સુધી બાંશીને મળવાનું – પછી ગુરુ, શુક્ર, શનિ, રવિ, સોમવારની રાહ જોવામાં પસાર કરવાના – ચાની ફેરી કરવાની – માસ્તરી કરવાની – શાહજહાંના કલાપ્રેમનું અને કલાપીનું કાશ્મીરનું વર્ણન ભણાવવું – પાઠમાળાના – નિયમો ગોખાવવા બેત્રણ વર્ષે ગ્રૅજ્યુએટ થવું. સ્કેલ મેળવવો – કોઈ ગરવી ગુજરાતણને પરણવું – ચાની ફેરી કરવાની – ચા વેચતાં વેચતાં કોઈ વાર શ્યામબજાર જઈ ચડવું…

…અડધા અંધકારમાં પથારીમાં પડ્યા પડ્યા હું વિચારતો હતો…

બાંશી આ વર્ષે ગ્રૅજ્યુએટ થઈ જશે – કોઈ ઘોષ-બોઝ-બૅનરજી-ને પરણશે – એની મા એમ.એ. છે, બાપુજી આઈ.સી.એસ. છે, એનો પતિ કોઈ ગૅઝેટેડ ઑફિસર હશે – ઘરનું મકાન કન્યાદાનમાં મળશે – ન્યૂ અલીપુરમાં કદાચ રહેશે – કદાચ શ્યામબજારની કોઈ હૉટલમાં ફેમિલીરૂમમા ચા પીવા આવશે – મને કદાચ ચા વેચતો જોઈ જશે – એના પતિ સાથે પરિચય કરાવશે; કદાચ ન ઓળખવાનો ઢંગ કરી ચાલી જશે…

‘અમારાં બે જુદાં જગત હતાં – બે અલગ વર્તુળો હતાં – બંનેની સરકમ્ફરન્સ એક જ બિંદુ ઉપર અડતી – અને એ અમારી યુનિવર્સિટી કૉલેજ ઑફ સાયન્સ.’ આવું કંઈક હું મૂકેશને કહીશ – દર વર્ષે મૂકેશ અહીં વૅકેશનોમાં આવશે – અમે રેડ રોડ ઉપરની પાળી ઉપર દૂધિયા અજવાળામાં બેસીશું – સર્‌રિયાલિઝમ મેરેલિટી, આસ્તિકવાદ… વિશે વાતો કરીશું – આવતીજતી ટૅક્સીઓમાંની લીલાઓ જોઈશું – મોનોટોની બ્રેક કરવાના બહાને સિગરેટો પીશું…

અતુલભાઈ ગાળાગાળી ચાલુ રાખશે, ધબ્બા મારવા ચાલુ રાખશે, અડધો ડઝન વખત પિક્ચર જોવા ચાલુ રાખશે, આગ્રહ કરી કોઈ વખત ફરીથી સન્ડે-નાઇટની કોઈ હિન્દી પિક્ચરની ટિકિટો લાવશે, કોણીઓ મારશે…

હિન્દી પિક્ચરની ચીલાચાલુ હીરોઇન ગાશે, હું આંખો ચોળીશ. અને સંભવ છે, કદાચ, કદાચ, એવી કંટાળાની કોઈ ઉદાસ ક્ષણે, મને અનાયાસે યાદ આવી જાય:

…બાંશી નામની એક છોકરી.

ધારો કે –

ધારો કે–

તમારું નામ કેશવલાલ છે અને ધારો કે તમે ગુજરાતી પણ છો.

સવારે છ વાગ્યે ઊઠી તમે દાતણ શોધો છો. દાતણ કરતાં કરતાં શૌચ જવા માટે હાથમાં ડબલું લઈ સંડાસ પાસેની લાઇનમાં જોડાઓ છો.

પછી નીચે ઊતરો છો. નળની ચકલી નીચે બેસો છો. માથું ભટકાય નહીં એ જોવાનું છે, શેવાળમાં લપસી ન પડાય એ જોવાનું છે અને નાહવાનું છે, ગાવાની છૂટ છે.

નાહીને શરીર લૂછો છો. એક મહિના પહેલાં ધોબીને ત્યાંથી ટુવાલ ધોવાઈને આવ્યો છે અને અત્યાર સુધીમાં પર્યાપ્ત મેલો થઈ ગયો છે. તમે નાક બંધ કરી, શ્વાસ બંધ કરી શરીર લૂછો છો. પછી ભીના સાબુના ગોટાને બે આંગળાઓથી દબાવીને, પકડીને, ખભે ભીનો ટુવાલ અને ગઈ કાલે પહેરેલો અને અત્યારે નહાતાં ભીનો થયેલો લેંઘો ખભે નાખી, બીજા હાથમાં બાલટી પકડી, બંને હાથ ઊંચા રાખી ઉપર જવા માટે તૈયાર થાઓ છો.

તમારા વાળ શેળાની જેમ ઊંચા થઈ ગયા છે. એમાંથી પાણી નીતરે છે અને એ તમારા કપાળ અને ભમ્મર ઉપર થઈ ગાલ ઉપરથી ગરદન ઉપર સરી જાય છે. તમારી લાકડાની ચાખડી લાકડાની હલબલતી સીડી ઉપર રોજની જેમ ખટખટ કરે છે, મહિનાઓની આદતથી તમે ચડી જાઓ છો.

વાંકી વળેલી, કાટ ખાધેલી ચાવીથી કટ અવાજ કરતું તાળું ખોલો છો. બાલટી અંદર લઈ લો છો. ઉપર (વગર માંજેલી, પિત્તળની થાળી ઢાંકી દો છો અને એક ખૂણામાં મૂકી દો છો.)

પછી અરીસામાં જુઓ છો. એની નાનકડી ફ્રેમના ક્ષેત્રફળમાં તમારા ચહેરાનો અમુક અંશ દેખાય છે. તમારી દાઢી કૅપ્ટન નેમો તરીકે જેમ્સ મેસનની હતી એટલી વધી ગઈ છે. બે-ત્રણ વખત મોઢું જોઈ તમે ટુવાલ બદલો છો.

પછી વળગણી ઉપરથી, વળગણીના ડાઘવાળો, આજના દિવસ માટે ખાસ પેલી કપડાં ચમકતાં કરવાની દવામાં ધોયેલો લેંઘો ઉતારો છો, અને ગઈ કાલવાળું ગંજી પહેરો છો.

બગલ પાસેથી એ ફાટી ગયું છે અને પરસેવાની ગંધ આવતી હોય છે. તમે ચુપચાપ પહેરી લો છો.

યાદ રાખો, આજે ૧૦મી માર્ચ છે. તમારો જન્મદિન આજ, જોકે તમને રજા નથી, પણ વહેલા છુટ્ટી લેવાના છો.

બારીમાંથી બહાર તમે નજર નાખો છો. હૉલિવૂડના કોઈ ‘મમ્મોથ’ પિક્ચરની જાહેરાતનું જબ્બર બોર્ડ તમને દેખાય છે. બે સળિયા વચ્ચેથી ત્રીજો સળિયો તૂટી ગયો છે, એવી તમારી બારીમાંથી તમે ધ્યાનપૂર્વક કુશળતાથી ચીતરેલા બોર્ડને જુઓ છો.

પેલી વિખ્યાત નટીનું શરીર દેખાય છે. હલકા લીલા રંગના નાયલૉન જેવું એકાદું કપડું સ્તનની આસપાસ અને થોડું કમરની ઉપર લટકાવ્યું છે. કોઈ પણ અભાગી ક્ષણે જે પડી જઈ શકે છે –  તમે વિચારો છો, એના ‘ચંપા જેવા વર્ણ’ના શરીરની માલિકી માટે એક-બે યોદ્ધાઓ બાજુમાં ખૂંખાર તલવારબાજી કરતા હોય છે. ફિલ્મ રંગીન છે. અને એના ક…લ…ર.. અક્ષરો જુદા જુદા રંગમાં ચીતરેલા છે. હીરોઇનની આંખમાં અંદાઝે-ઇશ્ક છે. પુરુષો બધા હર્ક્યૂલિસ જેવા હી-મૅન છે. બીજી બેત્રણ છોકરીઓનાં સ-અંગ-ઉપાંગ શરીરો પથરાયેલાં પડ્યાં છે. એક રાજાની ક્રૂર મુખાકૃતિ પિક્ચરના ભવ્ય હોવાની ખાતરી આપે છે.

બારી તમે બંધ કરો છો. એની જાડી તડોમાંથી પ્રકાશનાં કિરણો ત્રાંસાં તમારા રૂમની જમીન ઉપર પડે છે, જામેલી ધૂળ ઉપર ચળકતાં ધાબાં બનાવે છે. ખમીસ પહેરી લો છો તમે. લગભગ બધા ઍક્ટરો ઊભા ઊભા જ દાઢી કરે છે. તમે પણ ઊભા ઊભા કરો છો.

પછી ખોખાંનાં પાટિયાંમાંથી બનેલું તમારા ઘરનું બારણું બંધ કરો છો. કટ અવાજથી દબાવી તમારું એક રૂપિયો ને ચૌદ આનાનું તાળું બંધ કરો છો. પછી એક મિનિટ હિન્દી પિક્ચરના અતિ ભોળા નાયકની જેમ મૂર્ખ જેવું મોં બનાવી કંઈ વિચારતા ઊભા રહી જાઓ છો. પછી ખલનાયક જેવું મોં બનાવી ગંભીરતાથી સીડી ઊતરો છો.

થોડા વખત પહેલાં તમે જોયું હતું કે ‘નેતાજી જલપાન ગૃહ’માં ચા બનાવતી વખતે તેમાં લાકડાનું ભૂસું નાખવામાં આવે છે. અને મંકોડાવાળો ગોળ ખાંડને બદલે વપરાય છે. અને પછી એક આનામાં એક શકોરું ભરીને આપે છે.

તમે ઝાઝું વિચાર્યા વિના પી જાઓ છો. કોઈ વખત બિસ્કિટ પણ ખાઓ છો. બંગાળી ઢબની હોટલ છે. માખી-બાખીઓ ક્યારની તમારા વાળ, નાક ઉપર બેસી ગઈ હોય છે. હોટલનો માલિક કાળા લાલ રંગનો છે. અને એના લાંબા દાંત ઉપર તમાકુનું પીળું અને તાંબા જેવું લાલ પડ જામી ગયું છે. બાબા તારકેશ્વરની છબિ દીવાલ ઉપર ચોડેલી છે, અને સૂકાં આકડાનાં ફૂલની ટૂંકી માળા લટકે છે. તમે રોજની જેમ નિર્લિપ્તપણે બધું જુઓ છો. બહાર થાંભલામાં એક પાનવાળાએ સીંદરી લટકાવી રાખી છે. એનો એક છેડો સળગે છે, બીડી–સિગારેટ સળગાવવા માટે.

તમે બહાર નીકળી ચારમિનાર સળગાવો છો. ‘નેતાજી જલપાન ગૃહ’નું સાઇનબૉર્ડ કાટથી લાલ થઈ ગયું છે.

નેતાજી સુભાષનું અણઘડ રીતે ચીતરેલું મોં વિકૃત થઈ ગયું છે. જરીક નારાજ થઈ તમે ટ્રામસ્ટૉપ તરફ વધો છો.

એક ટ્રામ આવે છે. તમારા કામની નથી. હીરોઇનને મળવા હીરો ઊભો હોય. અને પછી એને બદલે એની બુઢ્ઢી મા મળવા આવે ત્યારે હીરો જેવું મોં બનાવે એવું તમે પણ બનાવો છો. અને ટ્રામવાળાની માને ગાળ આપો છો. પિક્ચર્સની શરૂઆત છે. ટ્રામબસમાં બહુ ભીડ છે. બીજી ટ્રામ આવે છે. કૉમેડિયનની જેમ કૂદી તમે ચડી જાઓ છો. ટ્રામમાં બોલાચાલી રાબેતા મુજબ ચાલુ છે. તમે ફૂટબૉર્ડ એકૉમોડેશન લો છો. સેકંડ ક્લાસના ડબ્બામાં. બસોનાં બારણાં ઉપર ત્રીસ-ત્રીસ માણસો લટકે છે, અને બસ એમના ભારથી વાંકી વળી ગઈ છે. જાણે શૂન્ય ડિગ્રીનો ઍંગલ જમીન સાથે બનાવે છે. એના ડીઝલના કાર્બનવાળો ધુમાડો તમારા મોં ઉપર ઠલવાય છે, ધુમાડો ઉડાડતી બસ તમારી નજીકથી દોડી જાય છે.

વિક્ટૉરિયા મેમૉરિયલ, પાર્ક સ્ટ્રીટ, રિફ્યૂજી માર્કેટ અને એસ્પ્લેનેડ આવે છે.

જંગી મેદાન છે. ટ્રામબસનું ટર્મિનસ છે. ઉપર ટ્રામોના તારોનું ગૂંચવાયેલું જાળું છે. અહીં કૅલકટા ટ્રામવેઝ કમ્પનીનું બંધાવેલું મૂત્રાલય ગંધ મારતું ઊભું છે. સિનેમાનાં અસંખ્ય થિયેટરો ઊભાં છે. ભગવાનના ફોટો ટાંગી, મદારીના ખેલ કરી, રેસની ચોપડીઓ વેચી, પૉકેટ મારી… કોઈ પણ રીતે પેટ ભરતા લોકો અહીં રખડે છે. ટ્રામ-બસમાંથી નીકળેલા, છૂટેલા બદહવાસ બાબુલોક ઉતાવળમાં છે, દોડી દોડી ક્યાંક જવા માગે છે. ચીનાઓની ચામડાંથી ગંધાતી જોડાની દુકાનોવાળી બેન્ટિક સ્ટ્રીટ જાય છે, લાલબજાર જાય છે, અને કોલૂતલા આવે છે. ખાડાવાળી અને ખાબોચિયાંવાળી જમીન ઉપર ભરચક માણસોથી ઊભરાતા એ રસ્તાની એક મુતરડીવાળી ગલીમાં વળો છો. મીઠાઈની દુકાનો, દરજીની દુકાનો, સૂતર, રંગ, ઝાડુ, તેલની દુકાનો પાર કરી રિક્ષા, ઠેલાગાડી, હાથગાડી, સાઇકલ અને માલેતુજારોની મોટરોમાં અટવાતા આખરે અમરતલા આવી પહોંચો છો. ડાબી બાજુ વળો છો.

તેજાનાની ગૂણો ખડકેલી એક લૉરીની સામે હળદરથી ખરડાયેલી બીજી લૉરી ભિડાઈ ગઈ છે. રોજની જ જેમ ગાડાવાળાનાં પૈડાંની કીલમાંથી બચતા લૉરી ઉપર ચડી એકબીજાના હાથનો ટેકો લઈ બીજી બાજુ ઊતરો છો. કલકત્તાના પૈસાદારોની આ બસ્તી છે બડાબજાર. પૈસાદારોના છોકરા ખભા સુધી ખમીસ ચડાવી જાડાં શરીર ઊંચકતા સિનેમાની વાતો કરે છે. બ્લૅકમાં મળતી ટિકિટોની વાતો કરે છે.

તમારી જ જેમ દર રવિવારે પિક્ચર જોતા, છ ગુજરાતી ભણેલા, કોઈ શેઠિયાની કૃપાથી પેટ ભરતા સાંઠીકડા, ગાળો બોલી મર્દાનગીની હોંશ પૂરતા લાચાર યુવકો છે, અજગરની જેમ પડી રહેલા શેઠો છે અને કબૂતરખાનાંમાં રહેતા માણસો છે.

તમારી ગદ્દીએ આખરે આવી પહોંચો છો. ગાદીતકિયા પાથરી પ્રેમિકાના રૂઢિચુસ્ત બાપ જેવા ટાલિયા શેઠ કડકડતું કુર્તું અને ધોતિયું-ટોપી પહેરી બેઠા છે. એમના મેદથી લદબદતા સફેદ, અને વાળવાળા સાથળ મર્સરાઇઝ્ડ ધોતિયામાંથી દેખાય છે. અને મિનિટે મિનિટે એમનો હાથ ગાદી ઉપર માલિકીહક સૂચવતો ફરે છે. રસ્તે ચાલતા માણસને જોતા હોય એવી અલિપ્તતાથી તમારી તરફ જોઈ બચ્ બચ્ અવાજ કરી પાન ચાવતાં ટોપી નીચે મૂકે છે.

તમે તમારાં ટેબલખુરશી ઉપર ગોઠવાઓ છો.

બરાબર તમારા ટેબલની ઉપર શ્રીનાથજીબાવાની લાઇફસાઇઝ છબિ લટકે છે. ગોટા જેવાં પીળાં ફૂલોનો હાર એની સોનેરી ફ્રેમના ઉપલા બે છેડાથી લટકે છે, અને તમારી ઉપર જાણે ફાંસીનો ગાળિયો લટકતો હોય એવું તમને લાગે છે. દેવદાસ જેવું મોં રાખી તમે કામ હાથમાં લો છો.

તમે ઊંચે જુઓ છો.

બરાબર તમારી પાછળ બારી છે, અને એમાંથી આખી અમરતલા સ્ટ્રીટ દેખાય છે. ત્રાંસી લટકતી શ્રીનાથજીની છબિમાં એનું વિચિત્ર પ્રતિબિંબ પડે છે. સ્ટ્રીટનું આખું દૃશ્ય કંઈ સિનેમાસ્કોપની જેમ દેખાય છે.

હાથ લાંબા કરી કરી ઝઘડતા, દાતણવાળા સાથે ભાવની રકઝક કરતા ઘરડા માણસો, હાથમાં ડિટેક્ટિવ ચોપડી ખુલ્લી રાખી રસ્તામાં ચાલતા ચાલતા વાંચતા છોકરાઓ, સુવાવડોથી કંતાઈ ગયેલી મધ્યમવર્ગની ફિક્કી, શાક ખરીદતી સ્ત્રીઓ, ચરબીથી જાડી થયેલી, મોટરમાં બેસી મંદિરે દર્શન કરી પાછી આવેલી સ્ત્રીઓ, મજૂરો, કૂલીઓ, લૉરીઓ, ગાડાં, કીચડ અને ગંદકી.

જન્મદિવસને લીધે તમે આજે અસ્થિર છો. રોજ દેખાતાં દૃશ્યો આજે કંઈ વિચિત્ર લાગે છે.

ડાબી બાજુના રૂમમાં, રમણલાલ બેઠો બેઠો વાંચે છે. કોઈક પરીક્ષામાં બેસવાનો છે, અને આખો દિવસ બેઠો બેઠો વાંચ્યે રાખે છે. તમે આખો દિવસ લખ્યે રાખો છો, દેશી નામું. પણ આજે વિચાર કરો છો : રમણલાલ પાસ થશે, શેઠ બનશે, ક્યાંક ક્રિકેટર બની જશે, ક્રિકેટમાં એને સારો રસ છે.

શેઠ બીડી પીતા હોય છે અને ક્યારેક ટાલ ઉપર જામેલો પરસેવો લૂછે છે. શ્રી ધર્માદા ખર્ચ ખાતે રૂ. ૧૭૦–૭૫ ઉધારો છો.

પોર્ટુગીઝ-ચર્ચમાં બાર વાગ્યાના ડંકા પડે છે. તમે દીવાલ ઉપરનું ‘બુધવારે ચાવી દેવી’ ઘડિયાળ જુઓ છો. અને શ્રીનાથજીની છબિ, માળા અને એમાંથી ઇશારા કરતા લોકોને જુઓ છો.

શેઠજી ખાઈને આવી ગયા છે. રમણલાલ જમવા ગયો છે. તમે શેઠજી તરફ યાચનાપૂર્વક તાકી રહો છો. શેઠજી થોડી વાર પછી માથું હલાવે છે. તમે સલામી આપતા સૈનિકની જેમ એમની તરફ આંખો રાખી બહાર નીકળો છો.

બહાર રસ્તા ઉપર અત્યારે ગાડાં ભિડાઈ ગયાં છે. અને ગાડાંવાળાઓ એકબીજાને ગાળો આપે છે. આજુબાજુ તેજાનાનાં, કેમિકલ્સની, મસાલાઓનાં ગોડાઉનો છે, અને રસ્તાના કાળા કીચડ ઉપર કોઈ તીવ્ર ગંધવાળું સફેદ કેમિકલ ઢોળાયું છે. એના ઉપર પગ મૂકી તમે ચાલો છો. તમારાં ચંપલનાં નિશાન એમાં ઊઠે છે. તમે ચાલો છો, અને ચંપલ તૂટી જાય છે, આ અઠવાડિયામાં આઠમી વખત.

તમે ‘બાસા’–વીશી– પાસે આવી પહોંચો છો. એક ગલી છે, અને તમાકુની દુકાનો બંને બાજુ છે. એમાં એક મકાન છે, એની સીડી ઉપર કોઈના છોકરાએ ઝાડો કર્યો છે. તમે એક કિનારે થઈને ઉપર ચડો છો.

‘બાસા’માં એક બાજુ એક સાદડી પાથરેલી છે, અને એની ઉપર એક ભાઈ ઠાવકા થઈને છાપું વાંચે છે. વરિયાળીનો વાડકો પડ્યો છે, અને નીચે થોડીક વરિયાળી વેરાઈ છે. બે કૉલેજિયનો એકબીજાના ખભે હાથ ભરાવી પૅન્ટ ઊંચું રાખી ગોઠણ ભટકાવી કંઈક રસિક વાત ધીમે ધીમે કરી રહ્યા છે.

‘બાસા’ના માલિક… મહારાજ… પીરસતા જાય છે અને વાતો કરતા જાય છે. કોઈનાં લગ્નની વાત છેડાય છે, અને મહારાજ કહે છેઃ હા, હા. ચાર ટાંટિયા ભેગા થતા હોય તો આપણે તો રાજી જ છીએ. કોઈ મહારાજની બૈરી વિશે પણ તર્ક કરે છે. મહારાજ મારવાડના છે, પણ ગુજરાતી સારું બોલે છે. ખાલી પાટલો શોધી તમે બેસો છો. તમારી બાજુમાં એક ઘરડા કાકા દાંતમાં કાંઈ ભરાઈ ગયું છે, એને ‘ચિત્ ચિત્’ અવાજ કરી જીભ વડે કાઢવા મથે છે. બીજી બાજુ નહેરુની વિદેશનીતિની વિવેચના ચાલે છે. ચીન અને ભારતની ભેદી મૈત્રી છે, અને આ તો અમેરિકાને ઉલ્લુ બનાવવા ખોટો મતભેદ થાય છે, એવું કોઈ જાણભેદુ જણાવે છે.

સામે અગાશી છે, એમાં એક લાકડાનું ટબ છે. એમાં ગંગાનું માટીવાળું પાણી છે અને એમાં એંઠી થાળીઓ ઝબોળાય છે. એમાંના દાળશાકના કણ રેલાય છે, અને થાળીનું સ્ટેનલેસ સ્ટીલ જલકમલવત્ સ્વચ્છ બની બહાર નીકળે છે. એ થાળી તમારી સામે ખડકાય છે. અથાણાં, દાળ, શાક, રોટલા… ઝડપભેર ફેંકાતાં જાય છે.

તમે ખાધે જાઓ છો. પછી ભાત લો છો. ‘બિના મિરચી’ દાળ લો છો. તમારી બાજુવાળા કાકાને ગયા રવિવારે બનેલો દૂધપાક ‘વાયડો પડ્યો છે.’ અને ‘અમેરિકામાં તો ખાવાની ફુરસદ નથી મળતી માણસને, ડબ્બામાં જ ખાવાનું તૈયાર મળે છે! અને…’ તેમજ ‘મરચું ઝાઝું ખાવું નહીં હોં. રાતના હેરાન થશો. પરણ્યા પછી ખાજો ખાવું હોય એટલું…’ બધું રાબેતા મુજબ ચાલુ છે.

વરિયાળી ખાઓ છો તમે. કૉંગો વિશેના સનસનાટીભર્યા સમાચારની હેડલાઇન વાંચો છો અને તૂટેલાં ચંપલ લઈ નીચે ઊતરો છો.

છાંયડામાં, એક છતરી ટાંગી એક મોચી બેઠો છે. પૈસાની નજીવી ખેંચતાણ કરી તમે ચંપલ સંધાવવા આપો છો.

ગરમી–સુજાક–શીઘ્રપતન માટે અકસીર ઇલાજનાં, ‘રવીન્દ્ર જયન્તી’નાં, સિનેમાનાં, કૉર્પોરેશનની ચૂંટણીનાં, ગોહત્યાનિષેધનાં, ૧૯૬૫માં પે-કમિશને આપેલ રિપોર્ટો ઉપર હજી અમલ નથી થતો એવી ફરિયાદ કરતા કોઈ કંપનીના એમ્પ્લૉઇઝનાં પોસ્ટરો તમે વાંચો છો. ખુલ્લી ગટરો બેફામ દોડી રહી છે. એક ખૂણામાં ઘંટડીઓથી રણકતો શેરડીના રસનો કોલુ ચાલે છે. છોલેલા સાંઠા નીચે જમીનને અડકે છે, અને એક ભીના લૂગડાથી બગલનો પસીનો લૂછી શેરડીવાળો રસ એ જ લૂગડાથી ગાળી આપે છે.

તમે તમારાં કપડાં પાછળ કીચડ ઉછાળતા ચાલો છો.

પાછા ખુરશીમાં ગોઠવાઓ છો. શ્રીનાથજીની છબિ જુઓ છો. ફાંસીનો ગાળિયો જુઓ છો. શેઠની ચા પીવાની રીત જુઓ છો. તમારી ફાઉન્ટન પેન બનાવનાર કંપનીનું નામ જુઓ છો.

બડી મસ્જિદમાં રોજા છૂટ્યાની સાઇરન વાગી ઊઠે છે. તમે જરા અટકી જાઓ છો. ધીમે ધીમે તમારું કામ બંધ કરો છો. રમણલાલને ભણાવવા કોઈ માસ્તર આવ્યો છે. બધા એને એકવચનથી ઓળખે છે, અને દર દસમી તારીખે કૂલી ઘરના નોકર અને ઑફિસના નોકરો વારાફરતી શેઠની સામે શેતરંજીના દોરા જોતા જોતા પગાર લે છે. ચોપડામાં સહી કરે છે. એ બધાની સાથે રમણનો માસ્તર પણ બેસે છે. એના કાન પાસે ચામડીની ચપટી ભરી કોઈએ પિન લગાવી દીધી હોય એવું લાગે છે. પરસેવો હોતો નથી છતાં એ એની આકુળતા ટાળવા ગરદન ઉપર રૂમાલ ફેરવે છે. સહી કરીને પૈસા લે છે, અને જવા જાય છે, ત્યાં ‘કેમ માસ્તર, રમણનો અભ્યાસ…’ કરીને ગણિતમાં કેટલા માર્ક આવશે એમ શેઠજી પૂછે છે. એકાદ જવાબ આપી માસ્તર ચાલ્યો જાય છે. એના ધોતિયા પાછળ પણ કીચડના છાંટા ઊડ્યા છે.

તમે પગાર પહેલેથી લઈ લીધો છે. તમે ફાઉન્ટનપેન બનાવનાર કંપનીનું નામ ફરીથી જુઓ છો, અને ચોપડાની મજબૂતી તપાસો છો. છબિમાં જોઈ સહેજ અચકાતા ઊભા થાઓ છો. શેઠ પાસે, જવાની રજા માગો છો. રાતના આઠને બદલે અત્યારે પાંચ વાગ્યામાં ક્યાં? જમાનો બહુ બારીક ને – નહીં જાઓ તો નહીં ચાલે? શું કામ છે? પ્રશ્નો ધીમે પુછાતા જાય છે. દલાલો સાથે વાતો વચ્ચે વચ્ચે કરતા જાય છે. ‘ઉસ સાલે’ ત્રીજા વેપારીને ભાંડતા જાય છે, આખરે તમને રજા મળે છે. ઇન્ટરવલ પડતાં જ બીડી પીવા દોડી જતા લોકો જેટલી ઝડપથી તમે બહાર નીકળો છો. આજુબાજુ ધ્યાન આપવાનો વખત નથી.

કોલૂતલા પાસે ઇંચઇંચ જમીન ઉપર ખાવાનું સજાવી ફેરિયા બુમરાણ મચાવી રહ્યા છે. કાગડાની જેમ કકળાટ કરતા એમના ઉત્સાહી ગ્રાહકો રોજા છોડે છે. તમે છાતી સાથે છાતી ભીંસાય એવી ભીડમાં થઈ આગળ વધો છો.

તમારા મિત્રની દુકાન આવે છે. તમે એને ‘ચાલ’ કહો છો. હજી એ રકઝક કરશે. આજે તમારો જન્મદિવસ છે ને, એટલે તમે એને પિક્ચર દેખાડવાના છો. અને દર રવિવારે એ તમને લઈ જાય છે. એટલે આજે તો તમે કોઈ પણ હિસાબે લઈ જવાના છો.

ફરી પાછી એ જ ૮૦ ડિગ્રીના કોણમાં નમેલી બસો, ટર્ન લેતી વખતે હંમેશાં ‘ઊથલી તો નહીં પડે ને’ની ધાસ્તી થાય એવી. આગલા ગેટમાં લટકો છો, બંને મિત્રો. મહિલાઓ ચઢતી જાય છે, લેડીઝ સીટ ઉપર ઠાવકી થઈને બેસતી જાય છે, ઊતરતી જાય છે, દબાતી જાય છે… તમે આંખ મીંચી દો છો. એસ્પ્લેનેડ આવી પહોંચે છે. બસમાં વધુ ને વધુ માણસો ખડકાતા જાય છે. તમે ઊતરો છો, અને થિયેટર તરફ વધો છે.

સવારના બારીમાંથી જે પોસ્ટર જોયું હતું એ પિક્ચર છે. એ જ યુવતીઓનાં ઉઘાડાં શરીર પથરાયેલાં પડ્યાં છે. ખૂંખાર યુદ્ધ કરતા એ યોદ્ધાઓના માંસલ હાથના સ્નાયુઓ દેખાય છે. સી-ઓ-એલ-ઓ-આર અક્ષરોના જુદા જુદા રંગ દેખાય છે. હીરોને બાંધી એ પાણી માગે ત્યારે મોં પાસે પાણીનો પ્યાલો લઈ જઈ ઢોળી નાખનારો અત્યાચારી વિલન દેખાય છે. ઍરકંડિશનની ઠંડી હવા… અને તમે મૂડમાં આવી જાઓ છો.

‘એક્સ્ટ્રા ટિકટ’ માટે તપાસ આદરો છો. પિક્ચર નવું છે, અને ટિકિટ મળતી નથી. હબસીથી લઈને ચીના સુધી બધી અણસારના લોકો દેખાય છે. સિંધી-પંજાબી છોકરીઓ લિપસ્ટિક લગાડી ‘ઓ, વન્ડરફુલ’ બોલતી બોલતી પસાર થાય છે, અંદર જાય છે. તમે કોઈ પણ ભોગે પિક્ચર જોવા કટિબદ્ધ થાઓ છો. પણ કોઈની પાસે એક્સ્ટ્રા ટિકિટ નથી. એક છેડેથી બીજા છેડા સુધી બધાને પૂછી વળો છો. ‘ઍની એકસ્ટ્રા ટિકિટ પ્લીઝ?’ પણ વ્યર્થ. તમે પરેશાન થઈ ઊઠો છો.

ટિકિટ મળે છે. પણ એક જ.

શો ચાલુ થઈ ગયો છે. હૈદરાબાદના કોઈ નવાબે પોતાનું ખાનગી મ્યુઝિયમ બનાવ્યું હતું અને એમાં પૂર્વ અને પશ્ચિમના અદ્ભુત કલાનમૂના સંઘર્યા હતા. હવે સરકારે એને લઈ લીધું છે, અને બહુ સારી વ્યવસ્થા કરી રહી છે, એમ જાણકારી આપતી ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ પણ ચાલુ થઈ ગઈ છે. શહીદની જેમ તમે તમારા દોસ્તને ટિકિટ પકડાવી અંદર ધકેલી દો છો. ‘હું, બીજી મળશે એટલે તરત આવી જઈશ.’ કહી તમે એને અંદર મોકલી આપો છો. એના અંદર ગયા પછી તમે બહાર નીકળો છો. ચૌરંગી ઉપર આવો છો. ચૌરંગીનો ચતુરંગી રાજમાર્ગ કલ્લોલ કરે છે.

પાગલ જેવાં પ્રેમી યુવક-યુવતીનાં યુગલો, ઑફિસથી છૂટેલા થાકેલા બાબુલોક, ઇવનિંગ વૉક લેતા યુરોપિયનો, રૂમાલ વેચતા, ‘ચોરી કા પેન’ વેચતા ફેરિયા, નવું ફિલ્મ સાપ્તાહિક સામે ધરતા, લેંગે બાબુજી પૂછતા ન્યૂઝ બૉય્ઝ… માણસો… માણસો… બદહવાસ માણસો… અને તમે.

ઘરે જવા માટે જન્મદિવસની ખુશાલીમાં બસમાં જવાની ઇચ્છા કરો છો. એ જ વળેલી સ્ટેટ ટ્રાન્સપૉર્ટની ‘કૃપા કરી ગેટમાં ઊભશો નહીં, અંદર જાઓ’ની વિનંતી કરતી બસો, ટ્રામલાઇન ઉપર સડસડ દોડી જતી ટ્રામો, અને અસંખ્ય અસંખ્ય ગાડીઓ… એક પગ ફૂટબૉર્ડ ઉપર જેમતેમ ટેકવી બીજો પગ હવામાં અધ્ધર ઝુલાવી તમે ઝૂલો છો. આગળ જતી ટ્રામને બસ ઓવરટેક કરે છે.

તમારી પાછળના માણસની છત્રીનો છેડો તમને ખૂંચે છે અને બીડી પીધેલા મોંનું એક બગાસું તમારી પાસે પસાર થાય છે. તમે ખિન્ન થઈને વિચારો છો. તમારી હેસિયત નથી બે ટિકિટ લેવાની. જાણીજોઈને તમે ક્યાંય એક્સ્ટ્રા ટિકિટ હતી તો પાછળ રહીને લેતા નહોતા. ત્રેવડ નથી તમારામાં એક સિનેમાની ટિકિટ લેવાની…

તમારી શૂન્ય આંખો આકાશને જુએ છે, ગરમીથી ઊખડેલા ડામરના રસ્તાઓ જુએ છે. ધુમાડા છોડતી બસો જુએ છે.

તમે ઉદાસ વાતો ઉખેડતા જાઓ છો. આ જ બધું તમારે માટે જીવન છે. આમાં તમારે જીવવાનું, પરણવાનું, બીજાં દેશી નામાં લખવાવાળાં છોકરાં પેદા કરવાનાં, અને મરી જવાનું છે. અને એમાં વળી ઓછું હોય તેમ તમારો જન્મદિવસ છે! કેવી મજાક છે, તમે વિચારો છો. તમે આ સાણસામાં ભરાઈ ગયા છો, અને કાલે ફરીથી છ વાગ્યે ઊઠવાના છો, ફરીથી અમરતલા જવાના છો, શ્રીનાથજીની છબિ જોવાના છો.

ધારો કે તમારું જ નામ કેશવલાલ છે, અને ધારો કે તમારું પોતાનું જ આ વર્ણન છે, તમારી જ લાચાર જિંદગીની ક્રૂર મજાકો છે. જન્મદિવસ છે!

અને ધારો કે એક ઑર મજાક થાય. વિધિની વક્ર નજર તમારાં ખિસ્સાં ઉપરથી ઊતરતી તમારા અધ્ધર લટકતા પગ ઉપર પડે. બીડી પીધેલા મોંનું ફરી એક બગાસું તમારા નાક પાસે આવે. તમે અકળાઓ, તમારું ચંપલ નીકળી રસ્તા ઉપર પડે, ટ્રામલાઇનની જ ઉપર. બસ ફુલ મોશનમાં હોય, ટ્રામ આવે, તમે ઊતરી આજે સંધાવેલું ચંપલ લેવાનો વિચાર કરી શકો, એ પહેલાં ટ્રામ ખડખડ કરતી આવી તમારા ચંપલ ઉપરથી પસાર થઈ જાય, તમારા ખુલ્લા પગ ઉપર ટ્રામના પસાર થવાથી હવાનો જથ્થો અથડાય, અને તમારા ચંપલના બે મચડાયેલા ભાગ તમને દેખાય, તો–?

કાન

હરિયો રોજ નદીએ નહાવા જતો, અને પાછો આવતો ત્યારે રસ્તામાં જેલ આવતી અને બારીઓમાં કેદીઓને જોયા કરતો. નદીનું નામ હતું ઘી નદી. હરિયાના ગામમાં બે નદીઓ હતી: ઘી નદી અને તેલ નદી.

એક દિવસ નહાઈને હરિયો ઘરે આવતો હતો ત્યારે રંગમહેલ નિશાળ આગળ એક જણાએ એને ઊભો રાખ્યો: ‘અલ્યા ત્રંબકનો છોકરો ને?’ હરિયાએ હા પાડી: ‘હા કાકા.’ કાકાએ એને માથે હાથ ફેરવ્યો અને આશીર્વાદ આપ્યા. હરિયાનો કાન લાલ થઈ આવ્યો. કાકાએ કહ્યું: ‘તારો કાન બહુ મજાનો છે, બેટા!’

હરિયાને હસવું આવ્યું, કાન મજાનો છે એ તો કાંઈ કહેવાની વાત છે? હરિયો આખા રસ્તે હસતો હસતો ઘેર ગયો.

હરિયો શિરાવા બેઠો હતો, અને કોઈએ બારણું ઠોક્યું. હરિયાની માએ એને એક પતાસું આપ્યું હતું. એને બટકું ભર્યું ત્યાં તો ઓસરીમાં બે જણ આવેલા દીઠા. બેય જણ હરિયાની માને મળ્યા, અને હસી હસીને વાત કરવા માંડ્યા, હરિભાઈ હરિભાઈ કહીને એની પાસે બેસી ગયા, ‘ચાલો તમને દાક્તરસાહેબ બોલાવે છે. તમારો કાન કેવો સરસ છે!’ હરિયો બાંડિયું પહેરીને દાક્તર પાસે ગયો. દાક્તર તો નામના દાક્તર હતા, અને મોટે ભાગે ગામના લોકોના સલાહકાર માનતા. દાક્તરે હરિયાને પાસે બેસાડ્યો, ‘તમારા કાન વિશે કાંઈ બોલો ને?’ હરિયાને થયું કે આ કાનનું શું છે? એણે કહ્યું: ‘મને કાનમાં તો કંઈ વાંધો નથી.’ બધા હસી પડ્યા. હરિયાને થયું, એમાં હસવાનું શું છે. હરિયાએ જોયું તો કાન તો બરાબર હતો. હરિયો પણ હસી પડ્યો. ‘તમને કાનની પ્રેરણા કઈ રીતે મળી?’ દાક્તર-સાહેબે આડીઅવળી વાતો કરો, ‘અહીં આવતા રહેજો, હરિભાઈ.’ અને હરિયાને થયું કે, આ થયું છે શું? ‘હરિભાઈ’ વળી શું? અને હરિભાઈ ગિરનારા કરીને એક કાકા બીજા ગામમાં હતા, એટલે હરિયાને ‘હરિભાઈ’ નામ બહુ ગમ્યું પણ નહીં. એણે કહ્યું : ‘મને હરિભાઈ કેમ કહો છો?’ તો બધા ફરીથી દાંત કાઢવા લાગ્યા. કોઈએ ભાવથી કહ્યું : ‘હરિભાઈનું આખું નામ તો હરિશ્ચંદ્ર ત્રંબકલાલ છે.’ કોઈએ વળી હરિયાનો કાન દેખાય એવી રીતે એના ફોટા પણ પાડ્યા, અને છાપામાં પણ હરિયાના કાનનાં વખાણવાળા ફોટા પણ છપાયા. હરિયાએ અરીસામાં જોયું. આ વળી કાનનું શું છે?

*

રંગમોલ નિશાળમાં એક નવો છોકરો ભણવા આવ્યો હતો અને એના બાપુજી નિશાળમાં આવીને ગંજીફરાક મફત ઇનામમાં વહેંચતા હતા. હેડમાસ્તરે હરિયાને બોલાવીને બેસાડ્યો, હરિયો ભારમાં મોઢું રાખીને બેઠો. હરિયાની ઓળખાણ કરાવી. ગંજીફરાક હરિયાના હાથે વહેંચાય એવું નક્કી થયું. હરિયાને થયું, આય વળી નવું!

*

નિશાળની બહાર, ખારી-મમરાવાળા બેસતા, અને હરિયાને વાપરવા માટે રોજ બે પૈસા મળતા. હરિયો કોક વાર બે દિવસનો ભેગો એક આનો વાપરતો અને બીજે દિવસે હડી કાઢીને ઘેર જઈને ખાઈ લેતો. હરિયાને બપોરે બહુ ભૂખ લાગતી. એક દિવસ એક આનાના મમરા લીધા તે બહુ તીખા લાગ્યા. એણે મમરાવાળાને કહ્યું: ‘ધનજીભાઈ, મમરા બહુ તીખા છે.’ ધનજીભાઈએ કહ્યું : ‘અટાણ સુધી તો કોઈની રાડ નથી આવી. તારી આ પહેલી રાડ છે.’ પણ ત્યાં ધનજીભાઈએ એનો કાન જોઈ લીધો અને ભાવથી બીજા એક આનાના મોળા મમરા મફત કરી આપ્યા, હરિયાએ તીખા પાછા દઈ દીધા. ભારી કામ થઈ ગયું ગધેડીનું… હરિયો રાજી થઈ ગયો.

*

મલક આખું હરિયાના કાનની વાત કરતું. અને હરિયાને ખબર પડતી નહીં કે બધાને છે એવો કાન મને છે. એમાં બધા આટલું બધું મોણ કેમ નાખે છે? બધા ઘરે આવીને માની પાસે પોતાનાં છોકરાંવની રાવ ખાતા અને હરિયાનાં વખાણ કરતાં; હરિયાના નહિ, હરિયાના કાનના.

*

હરિયાના મામા હરિયાને જામનગર તેડી ગયા. મામી બાજરીમાં ધનેડાં ચડી ગયાં હતાં તે વીણતાં હતાં. હરિયાને જોઈને ઊભાં થઈ તેને ભેટી પડ્યાં, ‘આવ મારા દીકરા, આવ. જોઉં વાહ કેવો રૂપકડો મજાનો કાન છે મારા દીકરાનો!’

કોઈ મોટા સાહેબને મળવા જવાનું હતું. જામનગરમાં. તે મામા હરિયાને નવડાવીને લઈ ગયા. સાહેબે હરિયાનો કાન જોયો, એણે ખૂબ વખાણ કર્યાં. આપણા ગામમાં એવો સરસ કાન છે, કેટલું સરસ કહેવાય. હરિયાને થયું, ઠીક ભાય, સરસ કહેવાય.

સાહેબે હરિયાને એમને ઘેર જ રાખી લીધો. સાહેબ હરિયાના કાનને રોજ સુગંધી પાણીથી ધોવડાવતા. વાળંદ પાસે મેલ કઢાવતા, કાનની પાસે મોવાળા પથરાવીને શણગાર કરાવતા. અને એમ ને એમ હરિયાને બેસાડી રાખતા. પછી બેત્રણ દિવસ પછી કાનમાં અત્તરનાં પૂમડાં મુકાવા માંડ્યાં, અને પછી સોનીને બોલાવી એમાં વીંધ કરાવી સાચા સોનામાં સાચા પોખરાજ જડાવીને પહેરાવવાનું શરૂ કર્યું. તે રોજ નવાનવા હીરા પહેરાવતા. એક દિવસ હરિયાને થયું કે હવે અહીંયાં નથી રહેવું. એણે સાહેબને વાત કરી. સાહેબે એને કહ્યું: ‘જ્યાં ફાવે ત્યાં ફરો, એમાં શું!’ અને હરિયો ફાવે ત્યાં ફરવા લાગ્યો. ભાડાની સાઇકલ લેવા ગયો તો સાઇકલવાળાએ એને મફત ફેરવવા દીધી.

હરિયાએ તાણ કરી પણ પૈસા ન લીધા તે ન જ લીધા. બગીચામાં ફરતો હતો તો બેત્રણ જણા હસીને ઊભા રહ્યા. હરિયો હવે તો કાનવાળી વાત સમજી ગયો હતો, એટલે એણે બેય જણ પાસે કાન વિશે ખૂબ વાતો કરી. હરિયાને થયું, ના, ના ક્યો ન ક્યો પણ કાનેય ગધેડીનો છે રૂપાળો, આપણો બાકી.

પણ હરિયાને રહી રહીને થાતું’તું કે આમ તો કેમ રહેવાય. નિશાળ ન મળે, નદી ન મળે, કેટલા દી રહેવાય. પણ સાહેબે કહ્યું, ‘હરિભાઈ, હવે તમને ખંભોરિયે નહીં ગમે.’ પણ હરિયો તો કહે કે મને ખંભારિયે જાવા દિયો તો જ હા, નકર ના.

ખંભારિયામાં હરિયાના ભાઈબંધ બધા ભણીને પાસ થઈ ગયા ને હરિયાને થયું કે આ ગધેડીનું ભણવાનું તો રહી ગયું. પણ પછી થયું, આ કાન આવો મજાનો છે, પછી ભણીનેય શું ઓટલા વારવાના છે. એને ભાઈબંધ રસ્તામાં મળી જતા પણ બધાંય કાંઈક આઘા થઈ ગયા લાગતા. કાને તે કરી છે ને કાંઈ, હરિયાને વારે વારે થઈ આવતું.

તે બસ, પછી તો હરિયાને ખંભારિયામાં મજાન પડી તે પાછો જામનગર આવ્યો. અને ત્યાંથી રાજકોટ, ભાવનગર, અમદાવાદ, વડોદરા એમ કરતાં કરતાં મુંબઈ પહોંચી ગયો. મુંબઈમાં પણ ગામેગામની જેમ એના કાનના વખાણ સંભળાતા. હરિયો લિફ્ટ પાસે ઊભો રહેતો તો લોકો જગ્યા કરી આપતા, સિનેમા જોવા જતો તો ટિકિટ લઈ દેતા. ખાવા જતો તો ભાણું ખવરાવી દેતા, અને દરિયાકિનારે બેસતો તો, પાછળથી અવાજ સંભળાતા: ‘પેલા વાદળી ખમીસવાળા છે ને એ જ હરિશ્ચંદ્ર!’ ‘હા, જુઓને અહીં ક્યાંથી એમનો કાન બરાબર દેખાય છે. છે ને? જોયું ને? તો વળી કોઈ આવીને વાત કરતું, ઘરે બોલાવતું, અને કાનનાં વખાણ કરતું.

અેક દિવસ હરિયો રેતીમાં બેઠો હતો, અને પલાંઠી વાળીને રેતીમાં પોતાનું નામ લખતો હતો, ત્યારે કૉલેજની બેત્રણ છોકરીઓનો પડછાયો પાછળથી દેખાતો. એમાંથી એક જણીએ ઘણીબધી ચોપડિયુંનો થોકડો ઉપાડ્યો હતો. હરિયાને થયું, દાફતર લેતી હોય તો શો વાંધો?

છોકરીઓએ બીતાં બીતાં અને હસતાં હસતાં હરિયાને પૂછ્યું: ‘આપનું નામ હરિશ્ચંદ્ર… ખરું ને?’

બીજી છોકરી ખિલખિલ કરતી બોલી, ‘આપનો કાન જોઈને લાગ્યું તો ખરું, એટલે પાસે આવ્યાં અને રેતીમાં લખેલું જોયું એટલે કન્ફર્મ થઈ ગયું!’

બધી છોકરીઓ હસી પડી. હરિયાએ મનમાં કહ્યું કે ભારી. તમારું ‘કનફમ’ થઈ ગયું. પછી એણે કહ્યું, ‘હા જી, બોલો કાંઈ કામકાજ?’ છોકરીઓ એકબીજીને ધક્કા મારવા માંડી. એકે વળી કહ્યું, ‘બોલ ને શાર્દૂલા, શરમાય છે કેમ? પૂછો હરિશ્ચંદ્રસાહેબ.’

હરિયાએ કહ્યું: ‘શું પૂછું?’ મનમાં કહ્યું, આ શારદૂલાય વળી છોકરિયુંનાં નામ આવે છે? બધી ભાયડાંવનાં કપડાં પે’રીને ફરે છે, અને પાછી શરમાય છે.’ શારદૂલાએ હેં હેં હેં કરતાં કહ્યું, ‘એવું છે ને કે મારા એક પ્રોફેસર છે ને, તેમણે મને કહ્યું હતું કે, તમારો કાન પણ બહુ ઇન્ટરેસ્ટિંગ છે.’

હરિયાએ કહ્યું, ‘હા અ અ અ?’ ‘હું રોજ કાન શણગારું છું. કહેતી કેમ નથી કે કાન જોઈ આપો, આપનો અભિપ્રાય આપો, કાંઈ સૂચન આપો.’ અને બધી પાછી હવામાં ઝાડ હાલે એમ વાંકી વળી વળી હસવા લાગી. શાર્દૂલાએ કાન બતાવ્યો. હરિયાએ ભારમાં મોં રાખીને કહ્યું, ‘સારો છે કાન, સાચો છે! એમાં સિન્સિયારિટી છે.’ શાર્દૂલાએ કહ્યું, ‘હું છું ને તે તમારો ફોટો મારા લખવાના ટેબલની ઉપર રાખું છું.’

હરિયાએ મનમાં કહ્યું, કરો વાત! જોરથી કહ્યું, ‘કરો, મહેનત કરો, આ તો મોટી સાધના છે, જરૂર તમે એક દિવસ પ્રખ્યાત કર્ણવિદ બનશો.’

ત્રણે છોકરિયું પોરસાતી પોરસાતી વહી ગઈ. આમ કહેતી: ‘તમારા કાનના અમે ચાહક છીએ. જ્યારે જ્યારે તમારા કાન વિશે કાંઈ આવે છે ત્યારે અમે રસપૂર્વક વાંચીએ છીએ.’

*

પછી તો હરિયો કાન મારફત જ ઓળખાવા લાગ્યો. એને દીઠે ઓળખનારા લોકો સિવાય એની ઓળખાણ થતી ત્યારે કહેવાતું: પેલા કાન વિશે તમે નથી સાંભળ્યું? એ જ આ ભાઈ, કાનવાળા પ્રખ્યાત કર્ણવિદ.

એટલે કર્ણવિદ જ્યારે જ્યારે શિયાળામાં કાનટોપી પહેરીને નીકળતા ત્યારે વળી ઠેબે દેવાતા. હરિયાને કાન તો અદ્ભુત મળ્યો હતો, પણ લોકો એક જ કાનની વાત કરતા. જાણે એને બીજો કાન જ ન હોય. હરિયાને બીજો કાન પણ હતો. અને બેય કાન મળીને હરિયાના બે કાન બનતા, હરિયાને હરિયો બનાવતા અને માણસની હારમાં મૂકતા.

કાનના વખાણનારા જાણે પહેલેથી કલ્પી લેતા કે, હરિયો માણસ નથી, માત્ર આપણા પ્રખ્યાત કર્ણવિદ છે. હરિયાને પહેલાં એનું હસવું આવતું, અને પછી બીક લાગવા માંડતી, એક જ કાન મારો? મારે બીજો કાન નહીં રાખવાનો? બીજા કાનની ગંધની વાત આવતાં જ લોકો બદલાઈ જતા. એમના મોઢામાં એક પાલી મગ ભરાઈ જતા. હરિયાને થતું કે એક કાનમાં એવું તે શું છે, અને એક કાન કોને ખબર સારો છે એટલે બીજા કાનનો ગુનો શો છે. અને દુનિયાનું વાજું એ રીતે ચાલતું હતું. અને હરિયાનું જીવન કાનના સહારે ગબડી રહ્યું હતું, અને આખરે હરિયો કાન ઉપર હસતો બંધ થયો હતો, કાનના જોરે જીવી શકાય કે કેમ એનો વિચાર કરતો હતો, અને પોતે ખુદ કાનના મહાત્મ્યમાં માનતો થઈ ગયો હતો. હરિયો હજી કાનમાં માને છે.

*

હરિયો કાનમાં માને છે, એ વાત કહ્યા પછી હવે હરિયાની ચિંતા થાય છે કે એણે જીવનની તમામ બાબતો કાન અંગે છોડી દીધી છે. હરિયો એટલે કાન, અને કાન વિનાનો હરિયો એટલે શૂન્ય એવો તાલ દુનિયા ગોઠવી રહી છે અને કનભાગી હરિયો એ વાત માનતો થઈ ગયો છે: હરિયો એટલે કાન અને કાન વિનાનો હરિયો એટલે શૂન્ય અને એમાં ને એમાં હરિયો વીંટળાઈ રહ્યો છે. ચિંતા થાય એટલે એવી ચિંતા થાય છે કે કાલ સવારે હરિયાને માલૂમ પડે કે દુનિયા બહુ આગળ નીકળી ગઈ છે અને દુનિયાના બધા જણ પાસે નાનીમોટી ઘણીબધી ચીજો પડી છે ટકવા, ટકાવવા માટેની, જ્યારે હરિયા પાસે છે માત્ર એક કાન. અને એક જ નંગ કાન, પહેલાં જેવો હતો એવો ને એવો જ કાન, ત્યાં અટકી પડેલો કાન, અને જીવતો બંધ થઈ ગયેલો કાન. અને કાન વિનાનો હરિયો છે શૂન્ય. એટલે હરિયાનો અર્થ થાય જીવતો અટકી પડેલો કાન, જ્યારે દુનિયા એટલે પૂરપાટ દોડતી, વધતી જીવતી દુનિયા.

હરિયો કોઈ દિવસ ઊઠીને જાણશે કે આખો તાલ આવો થયો છે, ત્યારે કેટલો જીવ બાળશે, આજથી પાંચ, સાત, દસ કે બાર વર્ષ પછી?

ઊંટ

હરિયો યુગવિમાનમાં બેઠો’તો.

યુગવિમાનની બક્ષિસ તો ઘણા ટાઇમથી મળેલી પણ ઘરબારની જંજાળમાં મરવાનીય ફુરસદ નહોતી મળતી ત્યાં વળી વિમાનની પંચાત ક્યાં કરે. પણ હમણાંકથી વળી વિમાનનો ચસકારો ચડેલો, એક દિવસ અંદર બેસીને ચાંપું વગેરે કહ્યાં છે, બળતણ કેમ ભરાય છે, નકશો ક્યાં છે બધું જોઈ આવેલો. પણ માસ્ટરી હજી આવી નહોતી.

હવે એવાં જ કંઈક ખાંખાંખોળાં કરતો હતો ને ગધનું શુંયે થયું કે કંઈક ભળતા જ મુલકમાં આવી ચડ્યો. નકશો ખોલીને જોયું તો પોતે હતો ઊંટલોકમાં.

*

હજી તો વિમાન ઊભું રહે તે પહેલાં બે બાજુથી બે ઊંટ દોડતાં આવ્યાં અને હરિને ઉતાર્યો. સામસામાં ગળામાં ઘડિયાળ લટકતાં હતાં તેમાં જોઈને બંને ઊંટે કહ્યું, ‘ઊંવાએ ઊં.’ કો’ક કળથી હરિયો સમજ્યો કે બંને જણે ઊંટભાષામાં કહ્યું, કે ‘ટાયમસર ઊતર્યો.’ હરિયે બહુ મે’નત કરી સમજાવવાની, કે આ તો અકસ્માત; મનુષ્ય-લોકમાંથી ઊંટલોકમાં આવી ચડ્યો છે, પણ ઊંટોએ વાત પોતાની જ પકડી રાખી કે ‘ઊંવાંચેં ઊં.’

ઊંટ લોકોએ માણસની ચામડીના ડગલા પહેરેલા. હરિયાને બાંધીને એ લોકો લઈ ગયા પોતાના સેન્ટરમાં. એ સેન્ટરમાં સિંહલોકો રિસર્ચ કરતા હતા, વરુઓ ચોકી કરતા હતા, વાઘ એન્જિનિયર હતા, હાથી રહોઇયા હતા અને વાંદરા કડિયા હતા. બધા અંદરોઅંદર પોતપોતાની બોલી બોલતા, પણ ઊંટોની સામે ઊંટભાષામાં બોલતા. બધાં પ્રાણીઓએ માણસની ચામડીના ડગલા પહેરેલા.

*

સુરસિંહ નામે એક વૃદ્ધ સિંહે હરિને સામે બેસાડ્યો. ટેબલ માણસોનાં હાડકાંનું બનાવેલ હતું. સુરસિંહે હરિને કહ્યું, કે બે દિવસ પહેલાં અમે એક વિમાન છોડેલું એમાં તને – હરિને બેસાડેલો. એ વિમાન ઉડાડેલું સૃષ્ટિનો ભેદ સમજવા. સૃષ્ટિની માયા એવી છે કે અંતરીક્ષમાં ઉડાડેલું વિમાન વર્ષો, દાયકાઓ, યુગો સુધી ફર્યા કરે, એમાં રહેલો જીવ વર્ષો સુધી જીવે પણ વિમાન પાછું ઊંટલોકમાં ઊતરે ત્યાં કેવળ બે જ દિવસ અને અઢી ઘટિકા જ થઈ હોય. અંદર બેઠેલા જીવને થાય કે પોતે અકસ્માત્ આવી ચડ્યો છે, પણ એ બધું સિંહોએ કરેલી ગણતરી પ્રમાણે જ, ‘ઊંવાંચે ઊં.’ એટલે હવે, સુરસિંહે કહ્યું, કે બે વસ્તુ કરવાની છેઃ એક તો ડી-બ્રિફિંગ, અને બીજું રી-ઑરિએન્ટેશન.

ડી-બ્રિફિંગ, એટલે ઊંટલોકના બે દિવસ અને અઢી ઘટિકામાં વિતાવેલા યુગોમાં હરિયાના મગજ ઉપર શી શી છાપ પડી છે તે સમજી, લખી એનો મર્મ સમજવો, તે –

રી-ઑરિએન્ટેશન એટલે ઊંટલોકની ભાષા, રીત-રસમ વગેરે હરિયો ભૂલી ગયો છે. એટલે હરિયાને ફરીથી એ બધી વસ્તુઓથી માહિતગાર કરવો અને ફરીથી હરિયાને ઊંટલોકની જ્ઞાનપિપાસામાં ઉપયોગી કડી બનાવવો, તે. સુરસિંહે કહ્યું કે એ બંને વસ્તુ જુદી જુદી નથી. બંને વસ્તુઓ આમ તો એક જ પ્રકિયા છે. એની રીતિ છે, હરિયાને ઊંટલોકમાં છૂટો છોડી દેવો. એ જે જે કરે તેની નોંધ રાખવી અને વિચારે તેનો રેકર્ડ રાખવો.

સુરસિંહે પોતાનો ગદા જેવો પંજો કેશવાળીમાં ફેરવ્યો. દાખલા તરીકે આ ‘માથામાં પાથ ફેરવવો’ એ ક્રિયા છે. એ જોઈને હરિને શું યાદ આવે છે? હરિએ કહ્યું કે એ જોઈને ‘માથામાં હાથ ફેરવવાની ક્રિયા’ યાદ આવે છે. મનુષ્યલોકમાં માણસો એવું કરે છે. સુરસિંહે કહ્યું, કરેક્ટ. માણસો અહીંની ઘણી વસ્તુઓની નકલ કરે છે, પણ એ બીજા યુગની, બીજા લોકની, બીજી વાતો છે.

હરિએ યાદ રાખવું કે એના મગજ ઉપર એનો અધિકાર નથી. ઊંટલોકની સમસ્ત ચેતના તે એક પ્રચંડ સમૂહ છે. આખી ચેતના એક મોટો પિણ્ડ છે, અને એ પિણ્ડ સામૂહિક રીતે વિચારે છે, હરિની અંગત ચેતના એને મન અંગત અને અનન્ય છે, પણ એ હરિનો ભ્રમ છે. એની ચેતના ખૂબ જ સૂક્ષ્મ રીતે મુકાયેલા ગણિતના દાખલાના ઉત્તરની જેમ, જે રીતે એના મગજમાં ગોઠવાઈ છે, એ જ રીતે વિચારે છે, અને આ ક્ષણે એના મગજમાં આવતા વિચારો એના કારણે જે આવે છે. સુરસિંહે મોટું બગાસું ખાઈ ગર્જના કરી, હરિયો સમજ્યો કે મુલાકાત પૂરી થઈ છે.

*

ઊંટલોકમાં સૌ પશુઓ સંપીને પોતે પોતાનું કામ કરતાં હતાં. ઊંટ કરતાં જિરાફ ઊંચું હતું પણ કોઈ હોંસાતુંસી નહોતી. એક જ અજબ વાત એ હતી કે માણસોનો ઘોર દુરુપયોગ થતો હતો. દરેક પશુને ઘરે એક પાળેલો માણસ હતો. એ પાળેલા માણસને પશુ વળી કપડાં પહેરાવતાં, પણ માણસોના વાડામાં તો માણસો નિર્વસ્ત્ર રહેતાં, માથે પાંચ ફૂટ અને ત્રણ આંગળી ઊંચું છાપરું રહેતું. એ છાપરાને લીધે માણસોનો વિકાસ એથી ઊંચો ન થતો. બરાબર પાંચ ફૂટ ને ત્રણ આંગળનો, ન નાનો, ન મોટો, માણસ રિસર્ચ માટે સારો ગણાતો. બાકીનાંનો ઉપયોગ ભોજનમાં થતો. અને એમનાં ચામડાં, દાંત, નખ, હાડકાં વગેરે વિધ-વિધ ઉપયોગમાં આવતાં હરિયો બરોબર પાંચ ફૂટ ને ત્રણ આંગળનો હતો, એટલે બચી ગયેલો.

*

અંતરીક્ષમાં ફરી આવેલો એટલે હરિયાનો મોભો હતો. એ કપડાં-લત્તાં પહેરે એથી કોઈ હસતું નહીં. એને ફાવે ત્યાં જવાની છૂટ હતી. ફાવે તેની સાથે વાત કરવાની અને ફાવે તે ખાવાની છૂટ હતી. બાકીના માણસોને અનાજ નીરવામાં આવતું. હરિયો સ્પેશ્યલ કેસ હતો.

ઊંટલોકમાં મનુષ્યો હરિયા સાથે બહુ ભળતા નહીં. હરિયાને સ્પેશ્યલ ટ્રીટમેન્ટ મળતી તેથી કોઈ ચિડાતું નહીં. પણ હરિયાને કોઈ ઝાઝું મોં આપતું નહીં એટલે હરિયો મોસ્ટલી સિંહો કે ઊંટોની સાથે ફરતો.

*

એ રીતે એક દિવસ એ ચન્દ્રસેન નામે ઊંટની પડખે ચડી ગયો. ચન્દ્રસેન ઊંટલોકના મોટા ગાયક હતા. કો’ક કારણસર ચન્દ્રસેનને સુરસિંહ નામનો સિંહ ગમતો નહીં. હરિયાને ચન્દ્રસેનનું ગાયન બહુ કંઈ અપીલિંગ નહોતું લાગતું. પણ વાતો કરવા માટે ચન્દ્રસેન ઠીક હતા. એટલે હરિયો ચન્દ્રસેનનો ગોઠિયો બનેલો. હરિયો બેઠો હોય ત્યારે ચન્દ્રસેન અરીસામાં જોઈને ગાયન ગાય. ચન્દ્રસેને એક સુંદર ગાયન બનાવેલું. સ્વાભાવિક રીતે એણે એ ગાયનનું નામ ‘ચન્દ્રાખ્યાન’ પાડેલું. એ ગાતાં ગાતાં ચન્દ્રસેન આયનામાં જોઈને તરેહ તરેહનાં મોં બનાવતા. માનો યા ન માનો હરિભાઈ, ઊંટ જેવું સુંદર પ્રાણી આ વિશ્વમાં થયું નથી. ચન્દ્રસેન ગાયન પૂરું કરીને ઘણી વાર કહેતા. હરિયો મરકી રહેતો.

ચન્દ્રસેન ઘણી વાર અરીસામાં જોઈને સુરસિંહને, બધા જ સિંહને, શિયાળો, વાઘો, વરુઓ અને મનુષ્યોને ભાંડતા. ઊંટોનો વારો પણ ઘણી વાર આવી જતો. ચન્દ્રસેન કહેતા કે પોતે સાલા રહ્યા ગરીબ ઊંટ. બીજા ઘણા ઊંટ અમીર છે, પણ ઘણા વાઘને ઘરે ઘણી વાઘણો છે, અને અનેક હાથીઓ પાસે સેંકડો વાડીઓ છે. આ બધા ભલે ચન્દ્રસેનને કંઈ ન ગણતાં હોય, પણ ચન્દ્રસેન જેવો ગાયક ઊંટ-ભાષામાં થયો નથી અને થવાનો નથી. પછી ચન્દ્રસેન આયનામાં જોઈને એક ઊંટરાગ છેડતો, અને હરિયો મરકી રહેતો. ચન્દ્રસેનના ઘરમાં ઘણા આયના હતા. કોઈ વાર નવરા પડે ત્યારે ચન્દ્રસેન નવા આયના પણ બનાવતા.

*

હરિયાના મગજમાં જાતજાતના કલબલાટ થતા હતા. મનુષ્યલોકમાં હતો ત્યારે થતું હતું કે દુનિયા સમજી લીધી છે અને બીજી જ મિનિટે હજાર હાથવાળો કંઈક એવો દાવપેચ ખેલતો કે હરિયાને થતું ગધડીની દુનિયા કંઈ સમજાતી નથી. હજી મનુષ્યલોકનો તોડ બેસાડે એટલી વારમાં તો યુગવિમાનની રામાયણ થઈ. એમાં ફરતાં વળી જે-જે અનુભવ થયા એનાથી જે વળી કંઈ દુનિયા માટે સમજેલો એનોય દાટ વળી ગયો ને આ ઊંટલોકમાં ફરીથી એકડો ઘૂંટવાનો આવ્યો. એને લાગ્યું કે આવા ઈશ્વર જાણે કેટલાય લોક હશે. અને બધા લોકના લોકમલક સામસામા આયના રાખીને બેઠા હશે. અને સામસામું નકલું કરતા હશે. હવે હરિયાના મગજનો સુવાંગ વિચાર કહો કે સુરસિંહના ગણિતની કમાલ કહો, હરિયાને વિચાર આવ્યો કે કો’ક ભગવાનના માણસને – અથવા તો ભગવાનના ઊંટને – મળીએ અને જરીક પેટછૂટી વાત કરી લઈએ. તો તમે માનો કે ન માનો ઊંટલોકમાં એક હરિશ્ચન્દ્ર નામનો ઊંટ પણ હતો અને એને પણ હરિયાની જેમ ભગવાન સાથે નાતો સારો હતો. હરિયાએ હરિશ્ચન્દ્રને મળવાનું ગોઠવ્યું.

*

હરિશ્ચન્દ્ર બેઠી દડીનો ઊંટ હતો. હરિયાએ જે-જે કર્યા. હરિશ્ચન્દ્ર ઊંટે માથું હલાવ્યું. બંને જણે મળીને ભગવાનને યાદ કર્યા. અને તમે જોયું હોય તો ભગવાન ખુદ પોતે ઝગારા મારતા ઊંટના રૂપમાં આવ્યા. હરિયાએ કહ્યું કે પરમાત્મા, આ તે કેવી લીલા?

ભગવાને કહ્યું કે ગગા, જી જીવ મને જી રૂપમાં કલ્પે ઈ રૂપમાં હું તો આવું.

એ જ વખતે હરિશ્ચન્દ્ર ઊંટે પૂછ્યું, ‘ભગવાન, તમે માણસના રૂપમાં કેમ આવ્યા?’ ભગવાને ઊંટને એની જ ભાષામાં હરિયાને આપેલો તેવો જ આન્સર આપ્યો. પછી બંને ભક્તોને ભગવાને કહ્યું કે તમે સવાલો પૂછો અને જવાબ મળી જશે. બંને ભક્તોએ એકીસાથે પોતપોતાના મનની મૂંઝવણો કહી, બંનેને એકીસાથે મનની મૂંઝવણોના જવાબ મળ્યા. હરિયાની સામેના પ્રભુના સંવાદનો સાર આમ હતો: હરિયાએ પૂછ્યું, પ્રભુ, ‘મનુષ્યલોકમાં તો એવો સિદ્ધાંત પ્રચલિત છે, કે કોઈ માણસ અંતરીક્ષમાં ફરી પાછો આવે ત્યારે પૃથ્વી ઉપર યુગોના યુગો વીતી ગયા હોય; માણસ પોતે તો એકાદબે વરસમાં જ પાછો આવ્યો હોય. પણ અહીંયાં તો વળી ઊંધી જ વાત ચાલે છે, એનું કારણ શું?’

શ્રી ભગવાન બોલ્યા, ‘બેટા, સમય સમય બળવાન છે, સમય અને સ્થળ પ્રમાણે જીવો ‘સત્ય’ સમજે છે, સમજ્યા પછી એને સત્ય બનાવી સ્થાપે છે. સમય અને સ્થળ બદલાતાં એ ‘સત્ય’ બદલાય છે અને નવું ‘સત્ય’ સ્થપાય છે. તું તો જાણે છે, કે આખી સૃષ્ટિની લીલા કેવળ કલ્પના છે, માયા છે. ‘સત્ય’ નથી બદલાતું, માણસની કે ઊંટોની દૃષ્ટિ બદલાય છે, અને સમજણ બદલાય છે, એટલે પરસ્પર વિરોધાભાસી બે વસ્તુઓ સાચી હોઈ શકે. જે જીવને જ્યારે જે ઠીક લાગે ત્યારે તે સાચું.

હરિએ પૂછ્યું, પ્રભુ, મને તો સમજાય છે કે તમારી સૃષ્ટિમાં આવા અગણિત ‘લોક’ હશે. તમે સર્જેલાં પ્રાણીઓમાં દરેકને શ્રેષ્ઠ થવાનો ચાન્સ જુદા જુદા લોકમાં આપતા હશો. પૃથ્વી ઉપર માણસ શ્રેષ્ઠ છે, અને બાકીનાં પ્રાણીઓને તાબામાં રાખે છે. તેમ ઊંટલોકમાં ઊંટ શ્રેષ્ઠ છે અને –

શ્રી ભગવાને કહ્યું, ‘ગાંડા, મારે તો પાંચે આંગળી ઇક્વલ, તમે અંદરોઅંદર શ્રેષ્ઠ અને કનિષ્ઠના ખેલ ખેલ્યા કરો. એક વાત સમજી લે. તમે જીવો જ્યારે જ્યારે કંઈ સમજો છો ત્યારે ત્યારે તમારી સમજણના સીમાડા આગળ વધારો છો, એથી વધુ કંઈ નહીં. તું જે જે વસ્તુ કલ્પે તે ગમે તેવી અદ્ભુત હોય, કે વિચિત્ર હોય, કે તારે મને અસંભવ હોય; મારી સૃષ્ટિમાં તે હયાત છે. ગાંડા, તારી કલ્પનામાં આવે તે મારી ‘કલ્પના’માં ન હોય, એવું તે કંઈ બને? આ તો બધાને થોડી થોડી લિમિટ આપી રાખી છે, બધા મથી મથીને એ લિમિટ વધારવાનો ટ્રાય કર્યા કરે અને ‘નવું’ ‘નવું’ સમજ્યા કરે. બધાને થાય, આ હું કરું છુ.ં આ મેં કર્યું છે, આ મેં શોધ્યું છે, પણ ઈ બધું ઠીક છે, મારી ઇચ્છા વિના પાંદડું યે ફરકતું નથી.

એમ કહીને ભગવાન અલોપ થઈ ગયા.

*

હરિયો અને હરિશ્ચન્દ્ર ભગવાનની વાતે ચડેલા. હરિશ્ચન્દ્ર ઊંટે ઊંટલોકમાં પ્રચલિત પુરાણોની વાત કહી. એમાં બધું મોસ્ટલી પૃથ્વીલોકમાં ભરતખંડ મધ્યે પ્રચલિત કથાઓ જેવું જ હતું. ફરક ખાલી એટલો જ હતો કે ભગવાન મોટા ભાગે ઊંટના રૂપમાં કલ્પાયેલા. બાકી શેષનાગ – બેષનાગ બધા એના એ. એટલે વિષ્ણુજી ઊંટ, એની ડૂંટીમાંથી કમળ નીકળે, એમાંથી સર્જાય આદિબ્રહ્મા. એનાં ચાર મોં, પણ ચારેચાર ઊંટનાં મોં. આદિબ્રહ્માની દસમી પેઢીએ યયાતિ નામનો પ્રતાપી ઊંટરાજ થયો. એનો પુત્ર પુરુ એની અઢારમી પેઢીએ દુષ્યંત નામે ઊંટ થયો. એનો પુત્ર ભરત, એનો પ્રપૌત્ર હસ્તિ, એની ત્રીજી પેઢીએ આજમીઢ, એની ત્રીજી પેઢીએ કરું. બધા ઊંટ રૂપે પ્રચલિત હતા ઊંટલોકમાં. કરુની છઠ્ઠી પેઢીએ શાંતનુ રાજા, એના પ્રપુત્રો પાંડવો અને કૌરવો. અને એ પાંડવોમાંથી એકના સન્મિત્ર હતા કૃષ્ણ નામે પ્રતાપી ઊંટ. ઊંટલોકમાં પણ કૃષ્ણાવતાર પ્રસિદ્ધ હતો, પણ કૃષ્ણ ઊંટ રૂપે કલ્પાયેલા. વિષ્ણુ અને લક્ષ્મી પણ ઊંટ. ઊંટલોકના રાજાઓ અશ્વમેધ યજ્ઞ ન કરતા, નરમેધ યજ્ઞ કરતા. એ પુરાણોમાં રાજાઓ હરણના શિકારે ન જતા, મનુષ્યના શિકારે જતા. હાથીની અંબાડી ન નીકળતી, માણસોની અંબાડી નીકળતી.

હરિયાએ હરિશ્ચન્દ્ર ઊંટને કહ્યું, કે પૃથ્વીલોક અને ઊંટલોકમાં અમુકઅમુક આઇટમ મળતી આવે છે, પણ એ બધી વાર્તાઓ સાંભળીને લોહી ઊકળી આવે છે. તમારા લોકમાં પશુઓએ મનુષ્યો ઉપર જે જુલમ ગુજાર્યો છે એ સહી શકાતો નથી.

હરિશ્ચન્દ્ર ઊંટે કહ્યું તમારે ત્યાં પશુઓ ઉપર જે જુલમ ગુજાર્યો છે, એ સમજી શકાતો નથી.

બંને ભક્તો આકાશ ભણી જોઈ રહ્યા.

*

એક દિવસ ઊઠીને હરિએ જોયું તો પોતે ઊંટ બની ગયેલો. ઊંટની જેમ ચાર પગ, ઊંટ જેવું મોં. બધું ઊંટ જેવું. એકદમ અચંબામાં આવીને એણે ચન્દ્રસેનનું બારણું ખખડાવ્યું. ચન્દ્રસેને પ્રેમથી આયનો આપ્યો. હરિએ જોયું તો પોતે નખશિખ ઊંટ બની ગયો છે. હરિને થયું કે પ્રભુની લીલાનો કંઈ પાર નથી.

હરિને થયું કે પોતાના ઊંટ બની જવા પાછળ કંઈક સંકેત હશે. એટલે એ જઈ પહોંચ્યો સુરસિંહ સિંહ પાસે. સુરસિંહ રાહ જ જોતા હતા. એને બેસાડીને સુરસિંહે કહ્યું, ‘ઊંવાંચેં ઊં.’

સુરસિંહે કહ્યું કે અમે એક પ્રયોગ કરીએ છીએ. એ પ્રયોગ પ્રમાણે હરિયાના મગજના કોષો ઉપર એવા સંસ્કાર પાડવામાં આવેલા કે એ કોષ પોતાને ઊંટ થવું છે એવી પ્રબળ ઇચ્છા કરે. એ ઇચ્છાની પ્રબળતા પ્રમાણે વહેલોમોડો તે જીવ તે યોનિમાં અવતરે છે. સુરસિંહે કહ્યું પ્રત્યેક જીવની ચેતના અજર, અમર છે, અને એક મહાપિંડનો અંશ છે. એ ચેતનાના પ્રત્યેક પરમાણુમાં સૃષ્ટિના ચક્રસંચાલનનું બીજ રહેલું છે. તે બીજમાં સમસ્ત બ્રહ્માંડનું વૃક્ષ છુપાયેલું છે અને કાળે કરીને એ વૃક્ષ ફલિત થાય છે. જીવ વિધ-વિધ યોનિ, લોક અને સંદર્ભમાં જન્મે છે. પ્રત્યેક જન્મની સ્મૃતિ નાશવાન છે. પણ વીતેલા જન્મો અને આવતા જન્મોના વિગત-અનાગત સંસ્કારો જીવની ચેતના પર પડેલા હોય છે. અને એ કારણે તમામ ‘લોક’ના તમામ જીવ પરસ્પરની નકલ કરતા હોય એવું જણાય છે.

*

હરિયો વિચારમાં પડી ગયો. આવું બધું હાઈ થિન્કિંગ બહુ ફાવતું નહીં. સુરસિંહને એણે પૂછ્યું, કે ટૂંકમાં સમજાવો કે હવે શું થવાનું છે. સુરસિંહે કહ્યું કે ઊંટલોકની એક જૂની કહેવત છે, વિનાશ કાળે વિપરીત બદ્ધિ. આજની અઢી અબજ અને બે કરોડ ત્યાંશી લાખ, બાણું હજાર, છસ્સો ને બે વર્ષ આઠ માસ, છ દિવસ અને સાડાપાંચ ઘટિકા પછી ઊંટલોકનો નાશ થવાનો છે.

હરિયો અકળાયો. એ તો અબજો વરસની વાત થઈ. તાત્કાલિક ભવિષ્ય કહો ને?

સુરસિંહે કહ્યું, એ વિનાશનાં બીજ રોપાઈ ગયાં છે, ઊંટલોકમાં અત્યારે પશુઓમાં સંપ પ્રવર્તે છે. પણ અમુક ઊંટોના મનમાં ઊંટજાતિ શ્રેષ્ઠ છે એવો વિચાર રોપાઈ ચૂક્યો છે. એ ઊંટનો નાયક છે ચન્દ્રસેન. આત્મપ્રીતિના વિષથી ઊંટો ધીમે ધીમે પરસ્પરથી ઉચ્ચ છે એવો મત પ્રસિદ્ધ કરશે. સામૂહિક ચેતનાની સર્વોપરિતાને સ્થાને વૈયક્તિક ચેતનાની મહત્તાનો યુગ આવશે અને શનૈ: શનૈ સમસ્ત ઊંટજાતિ અસંખ્ય દર્પણોમાં જોઈ જોઈ આત્મરતિ કરી નષ્ટ થશે.

હરિયાએ પૂછ્યું: ‘પછી!’

સુરસિંહે કહ્યું, એની સાથે સાથે ઊંટલોકની સમસ્ત પ્રાણીસૃષ્ટિ નાશ પામશે. સુરસિંહે નિશ્વાસ નાખ્યો અને હરિયાને વિમાન દર્શાવી બેસવા સૂચવ્યું. હરિયો યુગવિમાનમાં બેઠો.

સુરસિંહે કહ્યું, અમે તને ફરી અંતરીક્ષની સફરે મોકલીએ છીએ. આ વખતે તારા વિમાનનું ઉઢ્ઢટન સાડાત્રેવીસ અંશની ત્રિજ્યાએ થશે. એથી કાળક્ષેપ તિર્યંક ગતિથી થશે અને તારા યુગો પૃથક્ પ્રવેગે વીતશે.

હરિયાએ પૂછ્યું, ઊંટ બનીને હવે હું ક્યાં જાઉં? સુરસિંહે કહ્યું, હરિ, મિત્ર, સમજ કે તું અમારો એક પત્ર છે. ભાવિના ગર્ભમાં તું અને તારું વિમાન અમારો સંદેશો છે. તું પાછો આવશે ત્યારે અમારા ઊંટલોકની વિધિલિપિ બીજા કોઈ લોકમાં ભજવાયેલી જોઈને આવશે એ પુરોદર્શન વડે અમે કદાચ અમારા ભાવિને બચાવી શકીશું. સુરસિંહે હરિયાને માણસની ચામડીનું બનાવેલું પહેરણ પહેરાવ્યું.

હરિનું યુગ વિમાન એક પાટા પર ગોઠવાયું. પાંચ ઊંટે ઠેલીને વિમાનને અંતરીક્ષના બારા ઉપર ગોઠવ્યું. સુરસિંહે ગળામાં લટકાવેલી ઘડિયાળ જોઈ કાઉન્ટ ડાઉન શરૂ કર્યાં, ‘દસ નવ આઠ…’ હરિયાનું મગજ ભમવા લાગ્યું. ઊંટલોકની સ્મૃતિઓ સપાટાબંધ ઓગળવા લાગી. આંખો પટ-પટ થવા લાગી. ‘સાત-છ-પાંચ-ચાર…’ સિંહના અવાજો દૂર દૂર જવા લાગ્યા. હરિની આંખો બંધ થઈ ગઈ. ‘ત્રણ-બે-એક-ફાયર!’ અને રેતી ઉપર લખેલા નામ ઉપર મોજું ફરી વળતાં નામ અલોપ થઈ જાય તેમ ઊંટલોકમાંથી હરિનું યુગવિમાન અલોપ થઈ ગયું.

*

હરિયાએ આંખ ખોલી. યુગવિમાનની ચાંપુ જોઈ. નકશો જોયો. પણ કઈ દિશામાં કેમ વાળવું એની માસ્ટરી આવી નહોતી અને કયા લોકમાં ઊતરવા પૈડું કેમ ફેરવવું એનો આઇડિયા પાકો નહોતો. હરિયાએ જાતને કહ્યું, મેલને પડ, થાવાનું હશે ઈ થાશે.

મકાન

તમે નહીં માનો, પણ હરિયો બહુ પૅક માણસ હતો. આમ સિધાનવાદી, પણ કોઈ એને દબાવી જાય ઈ વાતમાં માલ નહીં. પણ એમ ગોળ ગોળ વાત કરવા કરતાં પેટછૂટી વાત જ કરી દેવી સારી, કાં?

જાણે એવું થિયું ને, કે હરિયાને મન થિયું કામે જાવાનું. એટલે એણે તો લીધી એક નોકરી. નોકરી કંઈ જેવીતેવી નો’તી. સરકારી ઑફિસમાં ફસ્ટક્લાસ ટેબલખુરસીવારી નોકરી હતી. ફાઇલિંગનું કામ, ને કારકુનનો હોદ્દો. હરિયાને માથે એક જ સાહેબ, અવલકારકુન. ને અવલકારકુનની હરિયા ઉપર મેરબાની પૂરેપૂરી, એટલે હરિયાને વેલુમોડું થાય તો ડોરા ન કાઢે. ઊલટાનું હરિયાના ઘર પાસેથી બસ ઊપડવાનો ટાઇમ, હરિયાને ઑફિસે પોંચવાનો ટાઇમ બધું ગણી, હરિયાને સગવડે ઑફિસ બેચાર મિનિટ મોડા આવવાની છૂટ હતી.

હરિયો રોજ નવ સુડતાલીસની બસ પકડે, ને બસ પૂરી થાય યાં ઊતરે, યાંથી ઑફિસ ઢૂંકડી જ હતી. બરોબર દસ ને દસ મિનિટે બસમાંથી ઊતરે, હાથમાં ટિકિટ ધરી રાખે, ને નીચે ટીટી ઊભો હોય એને પધરાવી હાલવા માંડે, રોજનો આ નિયમ, મહિનાના પચીસે દિવસ, ને વરસના બારે મહિના આમ ચાલતું’તું, બસ એક જ ઠેકાણે ઊભી રહે, હરિયો આગલા બારણામાંથી ઊતરે, ડાબા હાથનું કાંડા ઘડિયાળ જોવે, જમણા હાથે ઓલા ટીટી માસ્તરને ટિકિટ પકડાવે ને હાલવા માંડે. રોજના નિયમને કારણે ઊતરવાની, ટિકિટ પધરાવવાની, અને ઘડિયાળ જોવાની એક ફિક્સ પદ્ધતિ પડી ગઈ હતી, અને હરિયાને એ ફાવી ગ્યું’તું. કોકાદિ ટીટી આઘોપાછો ઊભો હોય તો હરિયાનો પિત્તો જાય, પણ એવી વાતમાં તી કંઈ બાઝવા બેસાય છે? ટીટી આઘોપાછો હોય તો એને ગોતીને ટિકિત પકડાવવા બે ડગલાં હાલવું પડે, પણ! ટિકિટ આપવી એટલે આપવી – એક જાતનું કામ સમજો ને.

બસ, હરિયાનું કામ આમ થાળે પડી ગયું’તું, ને એના બીજા સ્ટાફની મોબત મળી’તી, ને કાગળિયાં જોઈને એને મજા પડતી’તી, કામ વધારે આવે તયેં એને વધારે પાનો ચડતો’તો એટલે મોટાસાહેબ બી રાજી. એકાદિક વાર તો મોટાસાહેબે હરિયાને થૅન્ક યુ પણ કૈ દીધેલું. હરિયાને કામ બઉ વાલું એટલે એને તો કામથી કામ બીજી કોઈ લપનછપન નહીં. પાંચપંદર મિનિટ મોડું થાય આવવામાં ઈ વાત સાચી, પણ હરિયો છૂટવા ટાણે એટલું વધારે બેસીને સાટું વારી દેતો’તો. સિધાનવાદી હતો’ને ગધનો.

ને એવામાં ભગવાનને કરવું ને ગોટો થૈ ગયો. થિયું એવું ને કે એક દિ’ હરિયો ઠાવકો થૈને બસમાંથી ઊતરે છે, પધતિ પ્રમાણે ડાબો પગ હેઠો મૂકી જમણો પગ મૂકે છે, ઘડિયાળ જોવે છે, ને ટિકિટ પકડાવવા હાથ લંબાવે છે, ને ટીટી ન દેખાણો. હરિયાનો પિત્તો તો ગયો. પણ કયે કેને? આડુંઅવરું જોયું તો ટીટીમાસ્તર દેખાય જ નહીં ને. એઠલે હરિયાએ તો માંઈડું હાલવા. મનમાં કીધું કે આવા ને આવા… ને ટિકિટને હાથમાં ને હાથમાં ચોળીચોળીને નાનકડો ગોળી જેવો ડૂચો બનાવી દીધો. નાનકડી લખોટડી જેવી કાગળની ઈ ગોળી, પાસે એક મકાન ચણાતું’તું એનું સિમેન્ટ-કોંક્રિટ મિક્સર હતું, એમાં કૅરમના સ્ટ્રાઇકરની જેમ આંગળીનો ધક્કો મારીને નાખી દીધી. કોંક્રિટ-મિક્સર તો વકાસેલા મોઢે ગોળગોળ ફરતું જ હતું, એમાં હરિયાએ તાકીને ટિકિટની ગોળી નાખી’તી એટલે ગોળી તો સટ દઈને વઈ ગઈ સિમેન્ટ ભેગી.

ને આમ ને આમ ત્રણ મહિના નીકળી ગયા. ઓલો ટિકિટ લેવાવાળો દેખાય જ નહીં, ને હરિયાએ નવી પદ્ધતિ પણ ફિક્સ કરી નાખી. બસમાંથી ઊતરવું, ગોળી વાળીને ટિકિટ તાકીને મિક્સરના મોઢામાં મારવી, ને ઑફિસભેરા થઈ જાવું. કોઈદિ’ હરિયો નિશાન ચૂકતો નહીં, એટલે હરિયાને એમાંય મજા આવવા માંડી. ત્રણ મહિનામાંથી ચાર મહિના, પાંચ મહિના નીકળી ગયા, મકાન ચણાતું જાય છે, ચલાતું જાય છે, રોજ સિમેન્ટ મિક્સ થાય છે અને એક દિ’ મકાન ચણાઈને પૂરું થઈ ગયું. એવાકમાં ટીટી માસ્તર પાછો ડ્યુટી ઉપર આવી ગયો, ને હરિયાએ વરી પાછો જૂનો નિયમ સાધી લીધો.

હવે રોજ હરિયો બસમાંથી ઊતરીને ઑફિસે જાતાં ઓલું મોટું મકાન જોવે. જોતો જોતો જાય ને વિચાર કરે કે આમાં મારી છ મહિનાની ટિકિટુંય બંધાઈ ગઈ છે, સિમેન્ટ ભેરી. હરિયો જીવનનો જરાક પોચો. રોજ એને રઈ રઈને થાય કે ભલે જરાક તો જરાક, પણ સિમેન્ટને ઠેકાણે એની ટિકિટના કાગળનો ‘ભેગ’ તો થિયો કેવાય ને! ન કરે નારાયણ ને જો મકાન એટલા જ કારણે સહેજ કાચું બંધાણું હોય તો?

રોજ હરિયાનો જીવ આમ કચવાયા કરે. રોજ એને થાય કે છોકરમત કરી નાખી. ટિકિટું એમાં નાખી ન હોત તો કંઈ નો’તું. પણ હવે તો થાવા કાળ થઈ ગયું.

ને એમ ને એમ બેચાર મહિના ચાયલું. અને એક દિ’ હરિયાને ઈ મકાનમાં નૈ-જેવી એક પેન્સિલની લીટી જેવી તડ દેખાણાનો વહેમ ગ્યો. જરાક ઊભો રઈને જોવા ગ્યો ને પછી ગુનો થૈ ગયો હોય એમ ઑફિસભેરો થૈ ગ્યો. ઑફિસમાં આખો દિ’ એને ઈ લીટા જેવી તડ દેખાણી. નજરની સામે તરવરે ને હરિયાનો જીવ કપાય જાય. ઘરે જાતાં પાછો જરાક ઊભો રઈને જોવા મૈંડો. ઘરે પોંચીને એનો જ વિચાર કરતો રિયો ને ખાતાંખાતાં કોરિયો હાથમાં રઈ ગ્યો. હરિયો તો કંઈ કોચવાય, કોચવાય. આંખમાં ઝરઝરિયાં આવી ગ્યાં, બોલો.

ને પછી તો રોજ હરિયો બસમાંથી ઊતરે તયેં એના પેટમાં ફાળ પડે. ગધડીની ઓલી તડ ક્યાંક વધી તો નથી ને. ને ઈ તડ તો જાણે જાય વધતી. રોજ કટકી કટકી વધે, ને રોજ હરિયો જીવ બાળે. પોતાને ને પોતાને એવી ગારું દિયે, એવી ગારું દિયે કે આપણાથી તો બોલાયે નંઈ. ને ઓલી તડ તો વધતી વધતી આવી ગઈ ઠેઠ નીચે સુધી, ને હરિયે તો જઈને હાથે અડાડી આયવો. આવડું મોટું મકાન, એમાં મલકના માણસ ઑફિસું ચલાવે, આવે જાય, ને કોક દિ’ ગધડીનું પડી જાય તો ઈ બધાય કચરાઈ જ જાય કે બીજું કંઈ? ને હરિયાને થાય કે મારી બસની ટિકિટુંનો ‘ભેગ’ થિયો અટલે જ અટલા બધા નિરદોસ માણસ કચડાઈ જાસે.

ને પછી તો તડું વધવા મંડી, કંઈ વધવા મંડી, પેન્સિલની લાઇનમાંથી કિત્તાની લાઇન જેવી જાડી, ને આડી ને અવળી ને ઊભી ને ત્રાંસી, ચારે કોર મકાન આખામાં તડું જ તડું દેખાવા મંડી. હરિયાના તો મોવારા ધોરા થઈ ગ્યા, એનાથી તો ન ખવાય, ન પિવાય, ન ઑફિસમાં કામ થાય, ને વારે વારે પાણી આવી જાય, ને હરિયાથી તે રેવાણું નંઈ. એટલે એણે તો ભગવાનને ઇયાદ કૈરા. ને ભગવાન ભેરી હરિયાને સારાસારી પેલ્લેથી જ. અટલે ભગવાનને તો આવી હેડકી, ને બીજે દિ’જ આવી પૂઈગા અંતરજામિ. પોતે ને કિયે કે કાં ગગા, શું થિયું.

હરિયાએ તો માંડીને વાત કરીને, પછી હાથ જોડીને ક્યે કે જોવો ભગવાન તમે તો અંતરજામિ છો, એટલે તમારાથી તો શું અજાયણું છે. પણ આ થાતાં થૈ ગ્યું છે, ને મારા મનમાં કંઈ પાપ નોતું. ને આ જેટલું પાપ કેવાતું હોય એનો હિસાબ કરીને મને હિસાબે જી સજા થાતી હોય ઈ કરી દિયો, આપણાથી હવે નથી વેઠાતું, ને ભગવાન તો શું દાંત કાઢે, કે શું દાંત કાઢે કેવાની વાત નંઈ. હરિયાએ વાત પૂરી કરી એટલે ભગવાન કયે, કે ઘેલા, તું તો ફોસીનો ફોસી જ રિયો. આવી વાતમાં તી કંઈ બીવાનું હોય?

હરિયો ક્યે કે કાં, મારી ટિકિટું છ મહિનાની હતી. મને તો વહેમ છે કે છયે છ મહિનાની ટિકિટુંની જ ઈ લાઇન થઈ છે, ને એની તડું પડી છે. ને ભગવાન ક્યે હાલતો થા હાલતો વાંગડ.

હરિયો તો આભો જ થઈ ગ્યો, જાણે એનું પાપ કંઈ સારામાયલું જ પાપ નથી ગણાતું ઈ વાતથી એને ખોટું લાગી ગ્યું. ભગવાન કયે કે આવાયે પૈડાં છે ને કંઈ! પણ હરિયો માયનો નંઈ અટલે ભગવાને એને માથે હાથ ફેરવીને સમજાવ્યું કે જો, ગાંડા, ઈ મકાન તો બૈનું ઈ પેલાં જ પડી ગ્યું છે.

એક તો જાણે તારાથી કૈંક મોટાં મોટાં પાપ કરનારાંનાં પેટનું પાણીયે હાલતું નથી. ઓલું મકાન તો મેં કયું એમ બનતાં પહેલાં જ પડી ગ્યું છે, ને એનું કારણ તારી ટિકિટું નથી, પણ આ મકાનને આવાં બીજાં બધાંય મકાનમાં સૌથી પેલાં તો પાયા ખોદવાવારાએ કામચોરી કરી છે, ને પછી સિમેન્ટવારાએ ભેગ કૈરો છે, ને પછી ઈંટુવારાએ ભેગ કૈરો છે, ને એમ પેલેથી છેલે સુધી મકાનની ચીજેચીજમાં કચાસ આવી ગઈ છે. ઈ મકાન તો હસે તયેં પડસે, એનો હરખસોક તું ન કરતો. તું તો તારે જ કરવાનું હોય ઈ જ કૈરા કરજે, ને બાકી બધું મારી ઉપર મૂકી દેજે.

તો હરિયાને શાંતિ થવાને બદલે ઝાળ લાગી ગૈ. ગધડીના બધાય ભેગ કરે, બધાય પોતાનું સાજ કરવાનો વેંત પાડે, ઈ બધું થાતું થાતું આપણા જેવાની જ કાંધે કે બીજું કાંઈ? તો તો પછી આનો અરથ ઈ જ થિયો ને કે ખાલી આ એક જ મકાનમાં તડું નથી પડી, આખી દુનિયા ભાંગી જવાની છે. તો ભગવાને કયું કે હવે તું સઈમજો.

હરિયાને થિયું કે આ તો એક બરતરા ઓછી કરવા ગ્યા એમાં મોટી બરતરા આવી. ભગવાન કયે કે આમ જ ચાયલા કરે છે, હરિભાઈ, તું તારે જેવો છો એવો જ રેજે, ફોસી તો ફોસી, પણ પાપમાં ન પડતો, ને બીજાનાં કામના વિચારમાં ને વિચારમાં દુઃખી ન થાતો.

ભગવાન તો કઈને અલોપ થઈ ગ્યા, પણ એમ કંઈ કીધે બધું પતી જાય છે? હરિયાને તો તે દિથી જ્યાં ને ત્યાં ફાટ દેખાય છે, તડ દેખાય છે; આ ભાંગશે, ઓલું તૂટશે, ને ઈ બધું આખી દુનિયાના બધાય માણસોએ, ને ભગવાને, કબૂલીને જ બાંયધું છે, કે ઈ તો બનતાં પેલાં તૂટવાનું છે, તો કરો મારા ભાઈ પેટ ભરીને ભેગ – ભલે કચાસ રિયે, ને ભલે ભાંગે વેલું કે મોડું સામસામી તાળિયું લઈને વેવાર હાયલા કરે છે.

તે દિથી હરિયો ખાય-પીયે તો છે, મારા ભાઈ, પણ તે દિ’થી પેટ ભરીને હઈસો નથી.

XXI

વસુબહેન ભટ્ટ

ઓ ભગવાન... સેન્ચુરી...!!!

રેડિયો જોરજોરથી વાગતો હતો. એની આગળપાછળ આઠ-દસ છોકરાંઓનું ટોળું, લગભગ રેડિયોમાં મોં ખોસીને બેઠું હતું. મેં ઘંટડી વગાડી એટલે રેડિયોમાં ખલેલ પહોંચી.

પ્રદીપે બારણું ખોલ્યું ત્યાં તો અજિત વાડેકરે બાઉન્ડરી મારી અને કોમેન્ટ્રેટરે જોરજોરથી જાહેર કર્યું કે, ‘ફટકો સરસ હતો. મુશ્કેલ બોલને, અગમચેતી વાપરી અજિતે બાઉન્ડરી લાઇન પર પહોંચાડ્યો હતો. અજિતનો સ્કોર બરાબર પંચોતેર થયો.’ તાળીઓના ગડગડાટથી રેડિયો લગભગ ધ્રૂજી ગયો અને થોડીક ક્ષણો સુધી કાને પડ્યું કંઈ સંભળાયું નહિ. મારા પ્રવેશ સાથે અજિત વાડેકરે પંચોતેર રન કર્યા અેટલે મારા આગમનને ભાગ્યશાળી ગણી, પ્રદીપે અને પાસે બેઠેલાં છોકરાંઓએ કૂદીને આવકાર્યું.

‘કિશોરકાકા, તમે ભાગ્યશાળી છો; તમે ખરી વખતે આવી પહોંચ્યા. બસ, હવે આ બેમાંથી ગમે તે એક આંગળી પકડો.’

‘પણ છે શું? શાને માટે?’

‘એ બધું પછી, પહેલાં આંગળી પકડો!’

‘પછી પહોંચો કરડવાની વાત કરું તો આંગળી પાછી ના ખેંચી લેતો.’ મેં આંગળી પકડી. શુભ પરિણામ દર્શાવતી આંગળી પકડી હતી. એટલે ફરી પાછું પેલું જુવાનિયાંનું ટોળું ગેલમાં આવી જઈ કિકિયારીઓ કરવા લાગ્યું!

‘વાહ કાકા! વાહ, જીવતા રહો, મારા કાકા!’

મારો હાથ પકડી પ્રદીપે નાચવા માંડ્યું, તો બીજા છોકરાઓએ આગ્રહ કરી મને રિડેયા પાસે બેસાડ્યો. જેથી મારી હાજરીમાત્રથી અજિતને જોર ચઢે ને ધાર્યું પરિણામ આવે.

એક બાજુ વાતાવરણમાં ગરમી હતી, તો અંદરના ઓરડામાં ખાટલામાં બેઠો બેઠો સગુણ એકચિત્તે કંઈક સાધના કરતો હતો. આગલા ઓરડામાંથી સગુણ દેખાતો હતો. છતાં મેં પ્રદીપને પૂછ્યું: ‘કેમ, શું કરે છે તારા પપ્પા?’

‘એમનું તો નામ જ ના દેશો. દેશદાઝ જેવું એમનામાં છે જ નહિ!’

પ્રદીપ ઉશ્કેરાઈને બોલતો હતો. દીકરામાં દેશદાઝ ઊભરાતી હતી અને બાપાજી અંદર શાંત ચિત્તે પાઠ કરતા હતા. આ વિખવાદનું કારણ અન્ય છોકરાંઓની હાજરીમાં પૂછવાનું મને ઠીક ન લાગ્યું. એટલે મેં અંદર જઈ પૂછ્યું: ‘કેમ સગુણરાય, શા પેંતરામાં પડ્યા છો?’

‘તું મારો મિત્ર છે ને? ચોક્કસ…?’ એણે મારી તરફ જોયા વગર જ પૂછ્યું.

સગુણના પ્રશ્નથી હું પાછો ચોંક્યો. મારી મિત્રતામાં શંકા લાવવા જેવું હમણાં કશું બન્યું નહોતું. છતાં એ આમ કેમ પૂછે છે તે મારાથી સમજાયું નહિ. નક્કી સગુણ કંઈક મુશ્કેલીમાં હશે. હું મારા મનમાં અંકોડા મેળવતો હતો. પરંતુ ચોક્કસ કડી હાથ લાગતી નહોતી. તર્કને સ્થાન આપ્યા વગર મિત્રતાની ખાતરી આપી મેં પૂછ્યું: ‘બોલ, શું છે?’

‘હવે થોડી ઘડીઓનો ખેલ છે!’

‘કોનો? શાનો ખેલ?’ હું લગભગ એની સામે ધસી ગયો. પરંતુ એથી એની શાંતિમાં કંઈ જ ફરક ના પડ્યો. એની દાઢી ઊંચી કરી મેં પૂછ્યું: ‘શું છે આ બધું?’

મારો હાથ પકડી ઇશારાથી બેસાડતાં એણે કહ્યું: ‘થોડા સમયમાં ખેલ ખલાસ.’

‘કોનો? શી વાત છે?’

‘અજિત વાડેકરની. મારો મિત્ર હોય તો એ આઉટ થાય તે માટે પ્રારથના કર! એ સેન્ચુરી ના નોંધાવે માટે પ્રભુને વિનંતી કર!’

સગુણની વાત મારા મગજમાં ઊતરતી નહોતી. એ શું કહેવા માગે છે તે મને સમજાયું નહોતું. હું મોટેથી હસી પડ્યો.

‘અજિત વાડેકરની સેન્ચુરી અને તારે શું લેવાદેવા?’

એણે હસીને કહ્યું: ‘એ પછી સમજાવીશ. પહેલાં પ્રાર્થના.’

બહાર જોરજોરથી રેડિયો વાગતો હતો. બધાં જીવ પર આવી એક એક બૉલ ગણતા હતા. એક ઉપર એક રન ઉમેરાતા જતા હતા. અને લોકો તાળીઓથી આનંદ પ્રદર્શિત કરતા હતા.

‘લોકોને ક્રિકેટનો કેટલો ગાંડો શોખ છે! હું ઘેરથી આવવા નીકળ્યો ત્યાંથી તે છેક સગુણના ઘર સુધી લગભગ બધા જ રેડિયાઓ આટલા જ મોટેથી વાગતા હતા! દુકાનો પર લોકોનાં ટોળાં એટલાં તો જમા થયાં હતાં કે મારી આગળ ચાલનાર વૃદ્ધ કાકાને લાગ્યું કે હુલ્લડ થયું છે કે શું! ટોળામાંથી એક જણને બાજુ પર બોલાવી પૂછ્યું: ‘શું થયું?’

‘કાંઈ નહિ કાકા, આ તો ક્રિકેટ મૅચ રમાય છે, ને તેનો સ્કોર બધા સાંભળે છે.’

કાકાએ આ દુનિયા પર જે કંઈ અવનવું બની રહ્યું છે તે તરફ તિરસ્કાર દર્શાવતાં કહ્યું : ‘શું શોખ હાલી નીકળ્યા છે! રમતનો ચડસ, અને તે આટલો!’ મારા તરફ નજર કરી એમણે કહ્યું: ‘ઘડીભર તો મને થયું કે હુલ્લડ થયું. તમે માનશો. હું ધ્રૂજી ઊઠ્યો!’

– અને આખો ઓરડો ધ્રૂજી ઊઠે એ રીતે પ્રદીપે બૂમ મારી કહ્યું: ‘કિશોરકાકા, બીજી બાઉન્ડરી, આવી જાવ રાજ્જા, અજિતના નાઇન્ટી ટુ…’

‘નાઇન્ટી ટુ’નો આંકડો આવતાં પ્રદીપ ગેલમાં આવી ગયો. એનું જોઈને નાની ગૌરી પણ કૂદવા લાગી.

‘અજિત વાડેકર સો રન કરશે તો પ્રદીપભાઈ આપણને આઇસક્રીમ ખવડાવશે.’ કહી સોમાં કેટલા ખૂટે છે તે ગૌરીએ પોતાની નાનકડી આંગળીઓ પર ગણવા માંડ્યું. ‘કિશોરકાકા, અજિત હવે બસ આઠ રન કરી નાખે તો આપણને આઇસક્રીમ મળે.’

‘પણ તારા પપ્પા તો કહે છે અજિત આઉટ થાય તે માટે પ્રાર્થના કર. તે આ બધું છે શું?’

મારા પ્રશ્નનો જવાબ આપવાને બદલે પ્રદીપે ઉશ્કેરાઈને એનું ચલાવ્યું: ‘પપ્પાને દેશદાઝ નથી. આપણે જીતીએ તે એમનાથી ખમાતું નથી. દેશનો એકએક માણસ જ્યારે અજિત વાડેકરની સેન્ચુરી પર મીટ માંડી રહ્યો છે ત્યારે. પપ્પા એ ક્યારે ખતમ થાય તેની રાહ જોઈ રહ્યા છે! એ માટે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરે છે! પરંતુ આવા કાર્યમાં ઈશ્વર સાથ શાનો આપે? આપણો દેશ આવા લોકોને લીધે જ ઊંચો આવતો નથી. આજે તો દેશની શાન અજિત વાડેકર જ છે. સાંભળો, એક એક બૉલને કેવો ફાંકડી રીતે ઉઠાવીને જવાબ આપે છે! રમત તો બસ, અજિતનો, બસ, હવે એક કચકચાવીને ‘સિક્સર’ ખેંચી કાઢે તો… તો બસ, લેતા પરવારો!’

‘અજિત વાડેકર આઉટ થશે ને, તો પપ્પા ચૉકલેટ આપવાના છે.’ પ્રદીપના ઉશ્કેરાટને અંતે ગૌરીએ મને કહ્યું,

‘બોલ, તારે આઇસક્રીમ જોઈએ છે કે ચૉકલેટ?’ લગભગ ગૌરીનો તોટો પીસી નાખતો હોય એ રીતે પ્રદીપે પૂછ્યું.

‘જોઈએ છે તો આઇસક્રીમ, પણ આવું કરશો તો કહીશ કે અજિત આઉટ થઈ જાય!’

ગૌરીને કહ્યે જ ત્યાં અજિત આઉટ થઈ જવાનો હોય તેમ પ્રદીપે શાંત થઈ કહ્યું: ‘સાંજના બરાબર છ વાગે તને ચૉકલેટનો આઇસક્રીમ ખવડાવીશ. ભગવાનને કહે કે હે ભગવાન! અજિત વાડેકરના સો રન કરજે.’

કોમેન્ટ્રેટરો ખુશ થઈ સ્કોર આગળ કહેતા હતા: ‘અજિત નાઇન્ટી ફોર બેટિંગ.’ અને કેટલા મુશ્કેલ બૉલને કેટલી આસાનીથી અને ખૂબીથી રમ્યો તે ફરીફરીને સમજાવ્યું. હજી ખૂબીઓ સમજાવાતી હતી ત્યાં એક રનનો ઉમેરો થયો. ‘નાઉ નાઇન્ટી ફાઇવ.’ રેડિયો પાસેથી જ બૂમ મારી પ્રદીપે કહ્યું : ‘પપ્પા, તમે હારી ગયા. હવે પ્રાર્થના છોડીને અહીં આવો; પપ્પા અજિત નાઇન્ટી સિક્સ!’

‘બસ, હવે એક બાઉન્ડરી અને હુર…રા!’ એક મિત્રે ખુશ થઈ પ્રદીપને બદલે મારા ખભા પર જોસથી ધબ્બો માર્યો.

અજિતનો વિજયવિક્રમ નોંધાતો હતો. સેન્ચુરીની ઘડીઓ ગણાતી હતી. પોતાની જીત પર પ્રદીપ આંટા મારવા લાગ્યો: ‘નાઇન્ટી એઇટ. નાઇન્ટી નાઇન…’

‘કાકા, તમે શુકન લઈને આવ્યા!’ મને બાઝી પડતાં પ્રદીપે કહ્યું: ‘બસ, આ છેલ્લો બૉલ… ફટકારી માર…’ અને છેલ્લો બૉલ… કોમેન્ટ્રેટરે જાહેર કર્યું કે, ‘અજિત વાડેકરની વિકેટ ઊડી ગઈ.’ સેન્ચુરી માટેના છેલ્લા ફટકાની મારી, રન કરવા જતાં રન આઉટ! માત્ર એક રન ખાતર સેન્ચુરી ના નોંધાઈ, માત્ર એક જ રન… કુશળ ફિલ્ડરે એનો વિક્રમ ના નોંધવા દીધો! અને ‘પેવેલિયન’ પર પાછો મોકલી આપ્યો! પ્રદીપ અને પાસે બેઠેલાં સૌનાં મોં ફિક્કાં પડી ગયાં. ઝગમગાટ કરતા દીવાઓ એકાએક ઓલવાઈ જાય. જોરજોરથી વાગતાં વાજાં એકદમ બંધ થઈ જાય તેમ ઓરડામાં સોંપો પડી ગયો!

‘એક માટે એવું કર્યું! ખોટી ઉતાવળ કરી!’ હતાશ થઈ પ્રદીપ બબડ્યો.

એની નિરાશા સમજી ગૌરીએ પૂછ્યું: ‘પપ્પા જીત્યા, પ્રદીપભાઈ?’

અંદરના ઓરડામાંથી ઉત્સાહથી છલંગ મારી સગુણે કહ્યું: ‘હા… હા… પપ્પા જીત્યા. છેલ્લા બૉલે અજિત વાડેકરની દાંડી ખખડી ગઈ અને પેવેલિયન તરફ વળ્યો!’

પ્રદીપનો ઉશ્કેરાટ એટલો જલદ હતો કે મને થયું કે બાપ-દીકરો ઝઘડી પડશે! સગુણને બાજુના ઓરડામાં લઈ જઈ મેં કહ્યું: ‘એ આઉટ થયો, તેમાં તું કેમ આટલો રાજી થાય છે?’

‘પૈસા બચ્યા.’

‘શેના?’

ખડખડાટ હસીને એણે કહ્યું: ‘હવે તને વિગતવાર સમજાવું. પણ પહેલાં ઈશ્વરનો પાડ માનવા દે. મારી પ્રાર્થના એણે સાંભળી. ચાલ, હવે નિરાંતે ચા પીએ.’

ચા પીતાં પીતાં એણે કહ્યું: ‘આ અજિતના એક એક ફટકે મારા હૈયામાં ફાળ પડતી હતી. ભૂલેચૂકે પણ એણે એક રન વધારે કરી સો રન કર્યા હોત તો શું થાત, તને ખબર છે?’

‘શું?’ સગુણની વાતનો મર્મ હું પામી શકતો ન હતો. જે બીનાથી દુઃખ થવું જોઈએ તેને બદલે એ રાજી થતો હતો!

‘ફાળો, પૈસા આપો. ગઈ વખતે મારી જે ટાલ પડી છે તે પછીથી કોઈ પણ આપણો ખેલાડી સિત્તેર ઉપર રન કરે કે મને ધ્રાસકો પડે છે. ઉત્સાહી ખેલાડીઓ મારી આગળપાછળ ફરતા દેખાય છે. ફાળા માટે આગ્રહ કરી રમતને ઉત્તેજન આપવાની દલીલો કરતા સંભળાય છે, મારી આંખે અંધારાં આવી જાય છે. તમ્મર આવી જાય છે.

પેલા ચંદુ બોરડેએ ફટકા મારી સો રન કર્યા… ત્યારે મારી ગ્રહદશા અવળી હતી. જીમખાનામાં ગયો ત્યાં સૌએ ઠરાવ કર્યો કે દેશનું નામ રોશન કરવા બદલ સેન્ચુરી નોંધાવનાર ચંદુ બોરડેનું સન્માન કરવું અને થેલી અર્પણ કરવી.’ ક્રિકેટમાં મને મુદ્દલ રસ ન હોવા છતાં અગિયાર રૂપિયા ઝીંકવા પડ્યા. છેલ્લી તારીખોમાં પૈસાનો વિયોગ કેટલો વસમો હોય છે. એ આપણા જેવાને સમજાવવાનું હોય?

‘થોડા દિવસ ગયા ન ગયા ત્યાં ઑફિસમાં કેટલીક ચબરાક સ્ત્રીઓ આવી. આડીઅવળી વાત કરીને સાહેબ, એ તો વળગી: ‘ફાળો આપો.’ અલ્યા ભાઈ, તમારે અને ક્રિકેટને શું? મેં કહ્યું કે, ‘બહેનો મૂળાના પતિકા જેવા રૂપિયા અગિયાર ભર્યા છે!’

મારી વાત સાંભળી એક સ્ત્રી તો વળી મજાકભર્યું હસવા લાગી: ‘ઓહો! અગિયાર જ રૂપિયા આપ્યા છે ને? આવા સારા કામમાં તમારા જેવા આટલાથી પતાવે એ કંઈ ચાલે?’

‘મેં ઘણી ઘણી દલીલો કરી. પરંતુ મારી દલીલો હસી કાઢીને તેઓએ ઉઘરાણી ચાલુ રાખી. મારો ક્રોધ ફેણ પછાડી બહાર આવવા પ્રયત્ન કરતો હતો; પરંતુ સામાજિક મોભાના ખ્યાલે એને બળજબરીથી અંદર ભંડારી દીધો. હસીને કહ્યું: ‘સૌ સૌના ગજા પ્રમાણે હોય ને? અને આ ક્યાં એક જ ફાળો છે? રોજ ને રોજ કંઈક આવી પડે છે.’

‘અને સાચું કહું કિશોર, નવી સંસ્થા ખૂલે છે ત્યારે, નવો વિક્રમ નોંધાય છે ત્યારે કે કોઈ મહાન વ્યક્તિના અવસાનના સમાચાર સાથે જ મને પહેલો ડર લાગે છે ફાળાનો! આપણે આપનાર એક અને લેનાર હજાર! દરેકને પોતાની વસ્તુ મહત્ત્વની લાગે અને આપણો ફાળો મામૂલી લાગે. પેલી સ્ત્રીને અગિયાર રૂપિયા નજીવા લાગ્યા તો બીજી સ્ત્રી કહે: ‘તમે ભર્યા તો ભલે ભર્યા, પણ અમે આવ્યાં છીએ તેનું શું? અમે ખાલી હાથે પાછાં ફરવાનાં નથી.’

‘મેં ઘણા કામમાં હોવાનો ડોળ કર્યો. પણ પેલાં બે જણાં તો બીજું કંઈ કામ જ ન હોય એમ અડ્ડો જમાવીને મારી સામે બેઠાં.’

‘મને થયું કે મારામાં એવી તો કેવી નબળાઈ છે કે બધાં મને જ ધૂતી જાય છે! પૈસા નહિ આપવાના અનેક તરીકા કરી જોયા, પણ વ્યર્થ. પેલી બે બહેનો તો મક્કમ નિર્ણય કરીને આવી હોય તેમ આરામથી મારી ઑફિસમાં બેઠી હતી! મારાથી કામ થઈ શકતું નહોતું અને હજાર વિચારો આવતા હતા! કૅબિનમાં હું એકલો હતો! છેવટે આ બલાઓ જાય એટલા ખાતર પણ મેં પાંચ રૂપિયા ઢીલા કર્યા. પાંચ રૂપિયાની નોટ જોતાં ફકીર જે રીતે ગુસ્સો કરે તે રીતે ત્રાગું કરતાં એકે કહ્યું: ‘આના કરતાં તો ન આપો તો સારું. અમારો વખત બગાડ્યો!’ બીજી સ્ત્રી જરા કુશળ હતી. પરિસ્થિતિ પામી ગઈ એથી કે પાંચ રૂપિયા તો પાંચ સ્વીકારી એ મારી મદદે આવી: ‘તમારી શોભા પ્રમાણે જે આપવું હોય તે. અમારાથી જુલમ થોડો થાય છે?’

‘સારું છે કે તમારી સત્તા નથી. નહિ તો જુલમ જ કરો. તો તો ફાળો નહિ. કર જ થાય.’ હું મનમાં બબડતો મારા કામે વળગ્યો.

‘ઘેર જતાં સરલાએ મંગાવેલી વસ્તુઓ યાદ આવી; પરંતુ ખિસ્સામાં હાથ નાખતાં ખબર પડી કે પાંચની નોટ તો મજાક કરીને છટકી ગઈ હતી! બાકી રહેલા પરચૂરણમાંથી સરલાની યાદી પતે તેમ નહોતું.

જોઈતી વસ્તુઓ માટે આપણે ખેંચતાણ કરીએ અને આમ ત્યારે ખેંચાઈ જાય. મારા મગજની નસો ઊપસી આવી. લોહી જરા જોશથી વહેવા લાગ્યું. ઘેર આવ્યો ત્યારે સરલા હતાશ થઈને બેઠી હતી. ચા પીતાં એણે કહ્યું: ‘આજે વગર કારણે સાત રૂપિયા જતા રહ્યા!’

‘કોણ જાણે શાથી મેં તરત જ કહ્યું: ‘ફાળામાં?’

‘તમને શી રીતે ખબર પડી?’

‘આજકાલ બીજા શેમાં પૈસા જતા રહે? દમયંતીના હાથમાંથી જેમ માછલાં જતાં રહેતાં હતાં તેમ, આપણે લાચારીથી આપણી આ દયા ખાઈ જોઈ રહેવાનું.’

‘મારે બરાબર એવું જ થયું. વીણાબેન અને તરલા એવાં તો મંડ્યાં કે ન પૂછો વાત. મને એવી તો શરમમાં નાખી કે ધરતી માર્ગ આપે તો સારું. માંડ સાતથી પતાવ્યું. આપણે અને ચંદુ બોરડેને શું? એણે ત્યાં ફટકા માર્યા તે આપણે ન્યાલ થઈ ગયા? મેં તો કેટલું કહ્યું કે, ‘બાઈ, મને ક્રિકેટમાં રસ નથી, પણ…’

‘પણ, રસને અને ફાળાને ક્યાં સંબંધ છે – નગદ નાણાં સાથે.’

‘ચૂલામાં ગયો તમારો રસ. પૈસા આપો એટલે પત્યું. નીતિન બિચારો કેટલા દિવસથી પંજાબી બૂટ માટે કકળાટ કરે છે તે અપાવતા નથી અને આમ ત્યારે જતા રહે છે.’

‘પંજાબી બૂટ કરતાં પંજાબી ફટકાનું મહત્ત્વ કેટલું છે, પૂછને આપણા પ્રદીપને! એક એક ફટકે કેટલું કૂદતો હતો…!’

આમ અમે આખા મહિનાની કાપકૂપ, અંદાજ અને બચત માટેની યોજનાઓ વિચારતાં હતાં. ત્યારે અમારો પ્રદીપ આવ્યો. મારી તરફ એને હેત અને ઉમળકો ઊભરાઈ આવ્યો. એકદમ લાડથી એણે મને કહ્યું: ‘પપ્પા, પ્લીઝ… મને પાંચ રૂપિયા આપશો?’

‘કેમ?’ પૈસાનું નામ આવતાં મારી ભ્રૂકુટીઓ ખેંચાઈ.

‘પપ્પા, એક બહુ જ સારા કામ માટે મારે પૈસા જોઈએ છે. દેશના સદ્કાર્યમાં મારે ફાળો નોંધાવવો છે.’

‘શું છે?’

મારા આ ટૂંકા પ્રશ્નથી ખુશ થઈ પ્રદીપે કહ્યું: ‘અમે વિદ્યાર્થીઓએ નક્કી કર્યું છે કે, ભારતની ખરી વખતે શાન રાખી સેન્ચુરી નોંધાવવા બદલ ચંદુ બોરડેને થેલી અર્પણ થવાની છે, તેમાં ફાળો આપવો.’

અને ચંદુ બોરડેના નામ સાથે હું બરાડી ઊઠ્યો: ‘આ સદ્કાર્ય પાછળ અમે બંનેએ રૂપિયા ત્રેવીસનું આંધણ કર્યું છે.’ પણ પેલી બે બહેનોની માફક પ્રદીપ પણ શાનો માને? ક્રિકેટરસિક તરીકે કૉલેજમાં એની આબરૂ હતી અને એ જે ફાળો ન આપે તો પછી એની આબરૂ શી? બીજા વિદ્યાર્થીઓ કહે કે, ‘તું બીજાને જતી કરે છે અને બા-બાપુજીએ ફાળો ભર્યો છે’ કહીને છૂટી જવા માગે છે!’ ફાળા માટે એ ગમે તે કરવા તૈયાર હતો. કદાચ આમરણાંત ઉપવાસ કરે, ઘર છોડી નાસી જાય અને અંતે નમીને નાણાં આપવાં પડે એવા કંઈક ડરથી સરલાએ એને ફાળો ભરવા રૂપિયા પાંચ આપ્યા, ત્યારે રનની માફક અમારો આંકડો અઠ્ઠાવીસ સુધી પહોંચ્યો! ક્રિકેટ બૉલને પ્રદીપે કુશળતાથી રમી બાઉન્ડરી લાઇન પર પહોંચાડી દીધો!

પૈસાની ખેંચને લીધે પર્વ કે ઉત્સવ ન ઊજવીએ કે ન સિનેમા-નાટકમાં જઈએ અને આમ ત્યારે અઠ્ઠાવીસ રૂપિયાનું આંધણ થઈ ગયું! દર ત્રીજે દિવસે કોઈ ને કોઈ હાલી જ નીકળ્યું છે ને! સાચું કહું તો તે કિશોર. સ્ત્રીઓને જોઈને મને ભય પેસી ગયો છે! વાટવો હલાવતી એ આ સફેદ સાડલાવાળી સ્ત્રીઓ હસતી હસતી મારા તરફ સંબંધના દાવે આવે છે. ત્યારે મને અંધારાં આવી જાય છે, તમ્મર આવી જાય છે! મને ‘ઍલર્જી’ થાય છે. ભલભલા પોતાની એલર્જી શોધી શકતા નથી. પણ મેં તો ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં મારી એલર્જી શોધી કાઢી. મોંઘવારી-ભથ્થું મળે. પણ ફંડફાળા માટે ઓછું જ એલાઉન્સ મળે છે! પૈસાની ખેંચને કારણે અમારા બેની વચ્ચે વગર કારણે કજિયો થાય છે. વાત-વાતમાં વિખવાદ જાગે છે. આ ફાળા માટે અમે એકબીજાં પર દોષારોપણ કરતાં હતાં ત્યાં નયના અને ગૌરી આવ્યાં. એમણે પણ એક એક રૂપિયાની માગણી કરી.

‘પણ છે શું? શાના માટે જોઈએ છે?’

‘અમારી પાસે બહેને મંગાવ્યા છે. આપણા દેશનો એક જણ બહુ જ સરસ બૉલબૅટ રમ્યો ને એટલે…’

‘કોણ, ચંદુ બોરડે?’ મારાથી એકદમ રાડ નંખાઈ ગઈ. મને આમ રાડો પાડવાની ટેવ નથી એટલે બંને દીકરીઓ ગભરાઈ ગઈ. નયના તો રડું રડુ થઈ ગઈ અને કશું જ નહિ સમજવાને કારણે ગૌરી ફાટે ડોળે જોવા લાગી. થોડી વારે રોતલ અવાજે નયનાએ કહ્યું:

‘પણ અમને બહેને લઈ આવવાનું કહ્યું છે.’

‘કહેનારા નવરા.’ મેં ગુસ્સામાં આંટા મારવા માંડ્યા.

મંગાવેલા રૂપિયા નહિ મળે એ કારણે કે મેં ગુસ્સો કર્ય તેથી કોણ જાણે શાથી, પરંતુ નયના હીબકે ભરાઈ. એને રડતી જોઈ મને દયા આવી અને સરલાને શૂર ચઢ્યું. ભડાભડ કબાટનાં બારણાં ખોલી અંદરથી એક એક રૂપિયાની નોટ કાઢી બન્ને તરફ ફેંકતાં બોલી:

‘લો, તમેય શું કરવા રહી જાવ!’

‘સાહેબ, આંકડો ત્રીસ ઉપર પર પહોંચ્યો. હવે તું જ કહે: ઈશ્વરની મદદ ના માગું તો શું કરું?’

XXII

મોહમ્મદ માંકડ

તપ

પ્રતાપગઢની સીમમાં ભરવાડ અને કોળી વચ્ચે ધીંગાણું થયું અને બે ભરવાડની લાશો ઢળી ગઈ ત્યારે દિવાળીને ગયે હજી માંડ માંડ પાંચ-સાત દિવસ થયા હતા. હુંસાતુંસી ઘણા વખતથી ચાલતી હતી. પણ બંને પક્ષો આમ ઓચિંતા જ સામસામા આવી જશે અને ફટાફટી થઈ જશે એમ કોઈએ માન્યું નહોતું. ગામમાં સમાચાર આવ્યા ત્યારે માણસોને આંચકો લાગી ગયો, શું કહો છો!

પણ એથીય મોટો આંચકો તો એ મારામારીનો કેસ ચાલ્યો અને મોહનને જનમટીપની સજા પડી ત્યારે ઘણાંને લાગ્યો. મોહન જુવાનજોધ હતો અને એની વહુ લાખુ હજી હમણાં જ આણું વાળીને આવી હતી અને ધીંગાણામાં મોહન કાંઈ એકલો નહોતો. સાત ભરવાડ હતા અને આઠ કોળી હતા, પણ કોર્ટમાં બધા નિર્દોષ છૂટી ગયા હતા, ફક્ત બે જણાને સજા પડી હતી. રવલાને પાંચ વરસની પડી હતી અને મોહનને જનમટીપ પડી હતી. પ્રતાપગઢ ગામમાં રવલાને પાંચ વરસની સજા પડી એમાં કોઈને નવાઈ લાગી નહોતી, પણ મોહનને જનમટીપ કઈ રીતે પડી એ માણસોને સમજાતું નહોતું. આ તો ઓળિયોઘોળિયો જાણે એના એકલા ઉપર જ આવી ગયો.

અને એય ઠીક, પણ હવે?

આમ તો હવે વાત પૂરી થઈ હતી, પણ પ્રતાપગઢમાં કોળીની વસ્તી વધારે હતી અને એમને મન તો હવે જ વાત શરૂ થતી હતી – લાખુનું શું! ઊંચી, પાતળી, નકોર લાકડામાંથી કંડારીને ઘડી હોય એવી મરોડદાર લાખુનું શું! મોહનો જનમટીપ ભોગવીને પાછો આવ્યો ત્યાં સુધી લાખુ –

ના રે ના, માણસો માથું ધુણાવતા. જનમટીપ ભોગવીને મોહનો પાછો આવે ત્યાં સુધી ભગવાનનું નામ લ્યો! અને કોળીની નાતમાં નાતરાની ક્યાં નવાઈ હતી! અને આમાં લાખુનો કાંઈ વાંક પણ કાઢી ન શકાય. લાખુ સવળોટી હતી. સહેજ કાળી હતી પણ કચકડા જેવી હતી અને હજી નછોરવી હતી અને મોહનના કુટુંબમાં, પાછળ એક ઘરડી મા સિવાય બીજું કોઈ નહોતું. લાખુનો મારગ મોકળો હતો. પ્રતાપગઢના માણસો, માછલા ઉપર બગલો ટાંપીને બેસે એમ લાખુની વાત ઉપર ટાંપીને બેઠા હતા – આજ જાય કે કાલ જાય.

– પણ જાય તો ક્યાં જાય? કોને જાય? અવનવી અટકળો ગામમાં થતી હતી.

લાખુનો મારગ સાચે જ મોકળો હતો. ઘરમાં એક ઘરડી સાસુ હતી. એને રોકી રાખે, દખલ કરે, નાતજાતમાં મુશ્કેલી ઊભી કરે એવું કોઈ નહોતું. પિયરમાં પણ એક ભાઈ હતો. સાવ સીધી પાટી હતી. પણ લાખુ જાણે મોકળા મારગે જવા માગતી નહોતી. સહેજ ઊંધી ખોપરીની હતી. છ મહિના, આઠ મહિના, એક પૂરું વરસ વીતી ગયું. એટલે માણસોને ખાતરી થઈ કે લાખુ થોડીક ઊંધી ખોપરીની હતી.

લાખુને એના ધણી ઉપર ખૂબ ઊંડી માયા હતી. મોહનને જનમટીપ પડી ત્યારે થોડા દિવસે એણે ખૂબ રોઈ લીધું. પછી ઘરમાં અને કામમાં જીવ પરોવી દીધો. વહેલી સવારે એ ઊઠતી અને આખો દિવસ પંડ પછાડીને કામ કર્યા કરતી. ઘરડી સાસુ એ જોયા કરતી. એના દીકરાની વહુ ભલી હતી, હેતાળ હતી, કામઢી હતી, પણ એ જુવાન હતી. વહેલી કે મોડી હવે આ ઘરમાંથી એ જવાની હતી. એ ગમે એટલું હેત રાખે, ગમે એટલું કામ કરે, પણ પરિણામ દીવા જેવું ચોખ્ખું હતું. આ ઘરમાં હવે વોડકીને બાંધી રાખે એવો કોઈ ખીલો નહોતો અને એટલે લાખુ ઉપર માયા રાખવી નકામી હતી.

પણ લાખુને એની ઘરડી સાસુ સાથે અપાર માયા હતી.

ઉનાળામાં લાખુએ એના ભાઈને પોતાની જમીન ખેડવા બોલાવ્યો. એનો ભાઈ કાનજી સમજદાર હતો. બહેનનું મન જાણવા એણે વાત છેડી, ‘તું આ જમીંની ટંટળ નકામી રાખ છ.’

લાખુ કાંઈ બોલી નહિ.

‘બાપાએ પુછાવ્યું છે કે, હવે તું ક્યારે આવીશ!’

લાખુ ભાઈના પ્રશ્નનો મર્મ સમજતી હતી છતાં કાંઈ સમજતી ન હોય એ રીતે બોલી, ‘ડોશી બાપડાં પૂરું ભાળતાંય નથી.’

‘એમ નહિ –’ કાનજી બોલ્યો અને બાકીનું મૌનથી સમજાયું.

લાખુએ એના જવાબમાં ભાઈ સામે ફક્ત નજર માંડીને જોયું અને બોલ્યા વિના જાણે જવાબ આપી દીધો.

ચોમાસામાં જમીન વાવવા માટે કાનજી ફરીવાર આવ્યો. ફરીથી એણે વાત કાઢી, ‘તારી ભાભી બઉ યાદ કરે સે.’

‘મારેય આવવું સે, પણ ડોશી, બાપડાં પૂરું ભાળતાં નથી. એમને એકલાં મૂકીને આવું તો –’

‘મેં તો બાપાને કીધું,’ કાનજી બોલ્યો. ‘લાખુને ડોશીની બઉં વળગણ સે. ડોશી જીવે સે ન્યાં લગી –’

‘એવુંય નથી,’ લાખુ વચ્ચે બોલી.

‘તો, આ ઘરને અને જમીનને તું શું કામ બથ ભરીને પડી સો! અને… આ પછેડી જેટલી જમીનમાં પાકશેય શું!’

‘મારે ક્યાં કળશી કુટુંબ સે, ભાઈ!’ અને ભાઈને ખોટું ન લાગે એવી રીતે ટકોર પણ કરી દીધી, ‘તમને બે ગામ વચ્ચે આંટાફેરામાં બઉ હેરાનગતિ તો નથી થાતી ને!’

‘એવી વાત શું કર છ ગાંડી!’ કાનજી ગળગળો થઈ ગયો. એને ખાતરી થઈ ગઈ કે એની બહેન કાંઈક જુદી રીતે વિચારતી હતી.

લાખુને મા નહોતી. એનો બાપ સુખો મોટી ઉંમરનો હતો. લાખુ ઉપર એને બહુ હેત હતું. એક વાર એણેય આવીને લાખુ સાથે બે વાત કરી જોઈ, ‘લાખુ આમ ને આમ તો, બટા –’

પણ લાખુ, કોણ જાણે આમ ને આમ જ જીવવા માગતી હતી.

લાખુની સાસુને પણ દિનરાત એ જ પ્રશ્ન મૂંઝવતો હતો. આ જુવાન, નછોરવી વહુ આમ ને આમ…? એને કાંઈ સમજાતું નહોતું.

લાખુ એના પિયર જતી નહોતી. કાનજી અવારનવાર આવતો. ક્યારેક એનો બાપ પણ આવતો. ડોશી મનમાં સતત ડર્યા કરતી, નક્કી કાંઈક વેતરણ ચાલતી લાગે છે! એક વાર તો સામેથી આગ્રહ કરીને એણે સુખાને કહ્યું પણ ખરું, ‘લાખુને તેડી જાવ.’

પણ સુખાએ જવાબ દીધો, ‘લાખુનો જીવ તમારી હારે મળી ગયો સે. તમને મૂકીને આવવાની ના પાડે સે.’

ડોશીને બહુ નવાઈ લાગી. આંખમાં આંસુ ભરાઈ આવ્યાં. મનમાં ઊંડે ઊંડે થયું, આમ બને નહિ. ક્યારેય, કોઈ કાળે બને નહિ.

પણ, એમ જ બનતું હતું. લાખુ ઘર છોડીને જતી નહોતી. બે વરસ વીતી ગયાં. ત્રણ વરસ પૂરાં થયાં. એક દિવસ ડોશી બીમાર પડી અને લાખુ પાસે બહુ ચાકરી કરાવ્યા વિના જ ગુજરી ગઈ. લાખુ હેબત ખાઈ ગઈ – હવે?!

*

એક વંટોળ ઊભો થયો. લાખુ આંખો બંધ કરીને, બે પગ વચ્ચે માથું છુપાવીને, જાણે બેસી ગઈ. વંટોળે થોડા દિવસ ઘૂમરીઓ લીધી અને પછી હળવે હળવે વીંખાઈ ગયો. લાખુ ફરીથી જીવવા લાગી. ભાઈ સાથે થોડી રકઝક કરીને, થોડુંક રોઈને, એના બાપ સુખાને પોતાની સાથે રહેવા એ લઈ આવી. પ્રતાપગઢમાં માણસોને વાતની ખબર પડી એટલે એકબીજાને કહેવા લાગ્યાં, માળી આ તો ભગતાણી થઈ ગઈ!

લાખુ ભગતાણી તો નહોતી, પણ ત્રણ વરસમાં એના ચહેરા ઉપરથી તોફાન જાણે નીતરી ગયું હતું અને શરીર સુકાવા લાગ્યું હતું. જુવાની હતી, પણ એમાં ઉછાળો નહોતો. નદીની સેર, આછી-પાતળી વહેતી હતી. એના ઉપરથી સૂકા ભઠ દિવસો પસાર થતા હતા. આજ સુધી સાસુ ઉપર જિંદગી ટેકવીને એ જીવતી હતી. હવે એના બાપ ઉપર વળગણ લગાડી હતી. જીવન જીવવા માટે એક ખીંટીની જરૂર હતી – નાનકડા ટેકાની જરૂર હતી. બાપાનો ટેકો એણે શોધી કાઢ્યો હતો. હવે જિંદગીને વળગણી ઉપર એ લટકાવી શકી હતી. ધીમું ધીમું જિવાતું હતું, પણ જીવતા રહી શકાતું હતું. ક્યારેક એને થતું, ઘરડા બાપની ચાકરી કરવાનો આવો મોકો મળ્યો – એય સારું થયું ને!

જિંદગીથી સંતોષ નહોતો, પણ બહુ અબળખાય નહોતી અને આશા ઊંડે ઊંડે સળગતી હતી, લાલમલાલ સોનેરી જ્યોત… કેટલાં વરસ! ત્રણ તો વીતી પણ ગયાં!

પ્રતાપગઢમાં બીજો એક ભારે વજનદાર બનાવ બની ગયો. આખું પ્રતાપગઢ ગામ, બે ઘડી હાલકડોલક થઈ ગયું. ચકુ ભગાનો નાનુ મોટરસાઇકલ ઉપર ગોરૈયા જતો હતો. રાતનો વખત હતો. માણસો કહેતા હતા કે, લાંબી મુસાફરી હોય ત્યારે નાનકો બરાબર પીને મોટરસાઇકલ ફેંકે છે. ગમે તે બન્યું, નાનુએ પીધો હોય કે કેરિયરના ડ્રાઇવરે પીધો હોય, કાંઈક ગરબડ થઈ ગઈ. મોટરસાઇકલ જયપુરના એક પબ્લિક કેરિયર સાથે અથડાઈ ગઈ અને નાનુની ખોપરી ફાટી ગઈ. કેરિયર ઊથલી પડ્યું. અરેરાટી થઈ જાય એવો અકસ્માત થઈ ગયો. પ્રતાપગઢમાં જેણે જેણે સાંભળ્યું એનાં રૂંવાડાં ઊભાં થઈ ગયાં. નાનુની વહુ કાશી હજી નાની ઉંમરની હતી અને એને બે નાનાં છોકરાં હતાં. આસમાન જાણે ચિરાઈને ફાટી પડ્યું. કાળો કકળાટ થઈ ગયો.

પણ એ કકળાટ, અરેરાટી, હલચલ, બધું ધીમે ધીમે શમી ગયું. ત્રણ મહિના વીત્યા, ચાર મહિના વીત્યા, છ મહિના વીત્યા, કાશીએ બીજું ઘર કર્યું. મેરકા ઘાયલના ઘરમાં જઈને એ બેઠી. બધું થર પડી ગયું. પ્રતાપગઢમાં, સુખ હોય કે દુઃખ, આમ જ બધું થર પડી જતું હતું.

માત્ર, એક લાખુ, હજી થર પડતી નહોતી. માણસોનાં મનમાં હજી એ સળવળતી હતી. કાશી બે નાનાં છોકરાં લઈને, મેરકા ઘાયલના ઘરમાં બેઠી એટલે લાખુ માણસોના મનમાંથી બહાર નીકળીને ફરી એક વાર એમની વાતોમાં સળવળવા લાગી.

‘મારી બેટી લાખુડી, વાણિયા-બામણનેય ટપી જાય એવી નીકળી!’

‘ઠીક હવે, મારા ભાઈ.’

‘ઠીક કેમ!’

‘ત્યારે શું!’

‘ના, હોં મારી બેટી છે ટંખણખાર જેવી. એની કોઈ વાત આપણે સાંભળી નથી.’

‘પણ હવે એનામાં રહ્યું છેય શું!’

‘હા, સુકાઈ ગઈ છે. સુકાઈને કોચલું વળી ગઈ છે. પણ… તોય…’

સાચું ભાઈ, ગમે તેવી સુકાઈને કોચલું વળી ગઈ હોય તોય જુવાન બૈરી!

– પણ, હવે લાખુની જુવાનીય કેટલાં વરસ! આમ ને આમ સુકાતી જાય – સુકાતી જાય તો…

લાખુના ભાઈ કાનજીને પણ આટલા વખત પછી ફરી મનમાં કંઈક ઊગ્યું હશે એટલે લાખુ પાસે એણે વાત કાઢી, ‘કે’સે કે કાશી બે છોકરાં લઈને મેરકા ઘાયલના ઘરમાં બેઠી!’

લાખુએ ભાઈ સામે જોયું. હોઠ ઉપર આંગળી રાખીને, સહેજ માથું હલાવીને કહ્યું, ‘હા!’

અને પછી કાંઈક ખંખેરતી હોય એમ હોઠ ઉપરથી હાથ લઈને ખંખેરી નાખ્યો… કાનજીને લાગ્યું કે, એની બહેન એને કહેતી હતી, મારો ધણી ક્યાં હજી મરી ગયો છે – અને મારે ક્યાં નાનાં છોકરાં મોટાં કરવાની ફિકર છે!

વાત એણે છેડી એવી જ દાટી દીધી.

પણ લાખુ સુકાતી જતી હતી. કાળી પડતી જતી હતી અને માથામાં કાનજીની નજર પડી ગઈ… લાખુના માથામાં ધોળા વાળ દેખાતા હતા. કાનજી નજર ફેરવી ગયો. એનું હૈયું ભરાઈ આવ્યું લાખુ, આવું શા માટે! આમ સુકાઈ મરવાનો અર્થ શો! પણ લાખુને સીધેસીધું કાંઈ પૂછતાં એની જીભ ઊપડતી નહોતી.

અને લાખુને એણે પૂછ્યું હોત તો એનો જવાબ કદાચ લાખુ પાસે પણ નહોતો. શા માટે એ આમ સુકાઈ મરતી હતી! એને કોણ રોકે એવું હતું!

– કોઈ રોકે એવું નહોતું, એટલે જ કદાચ એ રોકાઈ રહી હતી. માણસ એક અજબ પૂતળું છે. એને જીવવા કરતાંય ક્યારેક મરવું વધારે ગમતું હોય છે. લાખુ ઉપર કોઈનો દાબ નહોતો, એનો રસ્તો સરળ હતો, પણ સરળ રસ્તે એને જવું નહોતું અને હવે, અઘરા અને અટપટા રસ્તા ઉપર એ ઘણી આગળ નીકળી ગઈ હતી. જિંદગીના ભાર નીચે પિસાતી, કચડાતી, ઘસડાતી, સમયના પ્રવાહમાં એ આગળ ધકેલાતી હતી.

એક વાર કાનજીને લાખુએ ખાસ સંદેશો મોકલીને બોલાવ્યો. બહેનને એવું તે શું કામ હશે, એ કાનજી સમજી શક્યો નહિ. એના મનમાં અનેક વિચારો ઘૂંટાઈ ગયા.

લાખુએ બહુ જ સંકોચથી ભાઈને કહ્યું, ‘જેલમાંથી… અમુક વરસે ઘરે આવવા દે સે, ઈ વાત સાચી!’

કાનજી બહેન સામે તાકી રહ્યો. એનાં રૂંવાડાં ખડાં થઈ ગયાં. વાત તો એણે પણ સાંભળી હતી. છાતીમાં ગૂંગળામણ થઈ આવી. તપાસ કરવી જોઈએ, પણ આ વાત… આજ સુધી કેમ ન કરી! આજ સુધી, આટલાં વરસ, આટલા મહિના, આટલા દિવસ, આટલી ઘડી પળ લાખુના મનમાં આ એક જ વાત ઘોળાતી હશે! શરીર કંપી ગયું.

લાખુ વધારે બોલ્યા વિના, ભાઈ સામે જોઈને બેસી રહી.

કાનજીએ થોડી વાર રહીને કહ્યું, ‘હું તપાસ કરી જોઉં. વાત મેંય સાંભળી છે. ઠેઠ અમદાવાદ જઈને તપાસ કરી આવું.’

લાખુ જાણે ખુશ થઈ ગઈ. એના ચહેરાની ચામડી નીચે થોડી વાર એ ખુશી ઊભરાઈ ગઈ.

કાનજી તપાસ કરવા અમદાવાદ ગયો પણ તપાસ કર્યા પછી એનો જવાબ આપવા જલદી લાખુ પાસે ન આવ્યો. પૂરું એક અઠવાડિયું પસાર થઈ ગયું. લાખુ રોજ ભાઈની રાહ જોતી રહી.

એક અઠવાડિયા પછી એ આવ્યો, પણ લાખુ સામે બેસીને વાત કરવાની હિંમત એનામાં નહોતી. લાખુ કરતાંય એ ઢીલો હતો. માંડ માંડ એણે બહેનને વાત કરી. મોહને જેલમાં તોફાન કર્યું હતું, કોઈકને માર્યો હતો. સજા વધારે કડક થઈ હતી. ઘેર આવવાની એને છૂટ મળે એમ નહોતી.

ભાઈની વાત સાંભળીને લાખુએ પોતાનું મોં ફેરવી લીધું. દાબી રાખવા ખૂબ મહેનત કરી, છતાં ડૂસકું આવી ગયું.

*

દિવસો, મહિનાઓ, વરસો વીતતાં હતાં. ખેતરમાં એકલ-દોકલ ચાડિયો ઊભો હોય એમ લાખુ સમયના સુક્કા મેદાનમાં ઊભી હતી. ઠંડી, ગરમી, વરસાદ, ઋતુઓ બદલાતાં હતાં. ચાડિયો ઊભો હતો. ધરતીના રંગ બદલાતા હતા, આસમાનના રંગ બદલાતા હતા, ચાડિયાના રંગ બદલતા નહોતા – રંગ ધીમે ધીમે ઊડતા જતા હતા. તડકાના તપારાથી, હવાની થપાટોથી, ક્લેવર ઘસાતું જતું હતું. ફાટી-તૂટીને, રદ્દી થતું જતું હતું.

એક વાર ભાઈ સાથે અમદાવાદ, જેલમાં જઈને લાખુ, મોહનને મળી આવી પછી તો બીજી વાર ગઈ, ત્રીજી વાર ગઈ. જ્યારે છૂટ મળતી ત્યારે ભાઈને લઈને અમદાવાદ જઈ આવતી.

જિંદગી હળવે હળવે વીતતી હતી – પણ વીતતી જતી હતી.

પ્રતાપગઢમાં, ધીમે ધીમે લાખુ ભૂંસાતી ગઈ. જુવાનિયાઓના દિલમાંથી આધેડ આદમીઓના દિલમાં થઈને એ છેક જાણે ગામ બહાર નીકળી ગઈ. એના નામમાં હવે કોઈ જાદુ નહોતું. એની વાતમાં હવે કોઈ રંગ નહોતો. એનું નામ લેતી વખતે કોઈ ઊંડો શ્વાસ લેતું નહોતું, કોઈની આંખો ફરકી જતી નહોતી, દિલમાં કોઈને ગલીપચી થતી નહોતી. લુમઝુમ લચી ગયેલા છોડનાં ફૂલ હવે ખરી ગયાં હતાં. પાન પણ ખરી ગયાં હતાં. ડાળીઓ સુકાતી જતી હતી. કોઈની નજર એના ઉપર પડે કે ન પડે બધું સરખું હતું.

માણસો ક્યારેક, વાતચીતમાં લાખુને સંભારતા, પણ એય એકબીજાને શિખામણ આપવા માટે જ. આ લાખુ… (લાખુડી નહીં)… અરે, તમને શું ખબર હોય, પંદર-સોળ વરસથી બેઠી છે.

લાખુ જીવતી સ્ત્રી મટીને જાણે એક લોકવાયકા બની ગઈ હતી.

એમ ને એમ, સત્તર વરસ વીતી ગયાં. લાખુના બાપ સુખાને હવે બરાબર સૂઝતું નહોતું, આંખે મોતિયો આવ્યો હતો. લાકડીના ટેકા વિના હવે એ ડગલુંય ભરી શકતો નહોતો. એંશીની ઉંમરે પહોંચવા આવ્યો હતો. અરે, લાખુ પોતે હવે ચાલીસે પહોંચવા આવી હતી.

સત્તર વરસ – મોહનને જનમટીપ પડી એને સત્તર વરસ વીતી ગયાં હતાં. પ્રતાપગઢમાં પેઢીઓ બદલી ગઈ હતી, માણસો બદલી ગયા હતા. જીવનની કરણી બદલી ગઈ હતી. ગામની સિકલ ફરી ગઈ હતી. જિંદગીની ભાત બદલી ગઈ હતી.

અને, પૂરાં સત્તર વરસ પછી એક દિવસ મોહન જેલમાંથી છૂટીને ઘેર આવ્યો.

*

મોહન જેલમાંથી છૂટીને આવ્યો તે દિવસે કાનજી બહેનના ઘેર હતો. બનેવીને મળવા એ આવ્યો હતો અને ખાસ તો એના બાપ સુખાને તેડવા આવ્યો હતો. હવે સુખો, એક દિવસ પણ દીકરીના ઘરે રહેવા માગતો નહોતો.

રાત્રે કાનજી અને મોહન ફળિયામાં ખાટલા નાખીને સૂતા, અને લાખુ ઓરડામાં સૂતી, પણ આખી રાત, સવારોસવાર એ જાગતી રહી. કાનજી અને મોહન મોડી રાત સુધી વાતો કરતા રહ્યા, બીડીઓ પીતા રહ્યા, લાખુ એમની વાતો સાંભળતી રહી. મોહન બહુ બોલતો નહોતોપણ જે બોલતો એ લાખુ પોતાના કાનમાં સંઘરી લેતી અને પછી એકલી સાંભળ્યા કરતી. બીજે દિવસે કાનજી અને સુખો જતા રહ્યા.

સત્તર વરસ પછી તે દિવસે મોહને લાખુને બરાબર ધારી ધારીને જોઈ, અને દિવસે ન જોઈ એટલી રાતે ધારી ધારીને જોઈ. ઘાસલેટના દીવાના અજવાળે બેઠી બેઠી લાખુ ઓઢણાને થીંગડું દેતી હતી. મોહન બીડી પીતો હતો. સત્તર વરસ પહેલાં લાખુ કેવી લાગતી હતી – જેલમાં મળવા આવતી ત્યારે કેવી લાગતી – એની કોઈ છાપ મોહનના મનમાં નહોતી, પણ હવે સત્તર વરસ પછી લાખુ એની નજર સામે નિરાંતે બેઠી હતી. ઓઢણાને થીંગડું દેતી હતી. હળવા દબાયેલા અવાજે વાતો કરતી હતી.

‘નળિયાં ક્યારે ચળાવ્યાં સે!’ મોહન પૂછતો હતો.

‘જેઠ મહિનામાં.’

‘હીરા રણછોડનું પાણી હજી આપડા ફળિયામાં આવે સે!’

‘હીરા રણછોડવાળા હવે કોઈ રે’તા જ નથી. ઈમણે ઘર વેસી નાખ્યાં. ગામ છોડીને ભાગી ગયા.’

‘મગન ઓધાનો રતિયો શું કરે સે! ગામમાં સે કે બા’ર ગામ!’

‘તમે ઈને જોજો તો ખરા. ઈની તો ફાંદ વધી ગઈ સે. મોટો શેઠ થઈ ગ્યો સે.’ લાખુ હસી પડી.

મોહન પત્ની સામે જોઈ રહ્યો. લાખુના ઉપરના દાંત સહેજ આગળ આવી ગયા હતા અને નીચલો એક દાંત પડી ગયો હતો. આમ તો ગઈ કાલે એ ઘરે આવ્યો હતો, પણ આ તો અત્યારે જ જોયું! અને પડી ગયેલા દાંતની બખોલમાં નજર પડી એટલે ઘડીક તો નજર ત્યાં જ અટવાઈ ગઈ. માંડ માંડ બહાર નીકળી શકી. ભીંસાઈ ગયેલું કૂતરું છૂટીને ભાગે એમ ભાગીને એ નજર પાછી આવી અને મનના ઊંડાણમાં જઈને સંતાઈ ગઈ – ઉંવા ઉંવા કરતી લપાઈ ગઈ.

સત્તર વરસ –

સત્તર વરસથી અવાવરું પડેલી ભોં. ખાડાટેકરા, જાળાંઝાંખરાં, ખેદાનમેદાન… મોહન જોતો રહ્યો. લાખુ સાથે વાતો કરતો રહ્યો ને લાખુને જોતો રહ્યો.

એક દિવસ, બે દિવસ, ધીરજ રાખીને નજર માંડીને, રોજેરોજ લાખુને એણે જોયા કરી. રોટલા ઉપર બરાબર ભાત પડી છે કે નહિ એની ખાતરી કરવા, રાંધનારી રોટલાને ઉથલાવી ઊથલાવીને જુએ એમ લાખુને એણે ફેરવી ફેરવીને જોઈ – ભમરા પડી ગયા હતા.

બે મહિના, ત્રણ મહિના, ચાર મહિના લાખુને જોતાં જોતાં એણે બીડીઓ પીધા કરી અને ચાર મહિના પછી એક દિવસ એણે લાખુનું લખણું કરી દીધું. અને થોડા દિવસ પછી, ગોરૈયાના જેલમ ગાંડાની અઢાર વરસની છોકરી તેજુને એણે ઘરમાં બેસાડી. તેજુ લીલીછમ હતી.

જેલમાં સત્તર વરસનું તપ કરીને આવ્યો હતો – પાકું ટબોરા જેવું ફળ મળ્યું હોય એમ એ હરખાતો હતો.

મનેય કોઈ મારે!

સાંજ પડવા આવી હતી. ચોમાસાના દિવસો હતા. વાદળોના થર ઉપર થર ખડકાયા હતા. ઉકળાટ શમવાને બદલે વધી રહ્યો હતો. પાલવથી હવા ખાતી ને પરસેવો લૂછતી શારદા ઘરમાંથી અગાસીનાં બારણાં પાસે આવીને ઊભી. સામે પશ્ચિમમાં, ભૂરાં, રાખોડી, શ્યામ અને રૂપેરી વાદળાં હવાને રોકી રાખવા માટે જાણે હાથાજોડી કરીને ઊભાં હતાં. ધીમે ધીમે એમાં હલચલ થતી, એકાદ વાદળું માથું ઊંચકતું, બીજું એથીયે ઊંચે ચડતું ને પછી એકબીજાં સાથે બાખડી પડતાં એ ગોટો વળી જતાં. વાતાવરણ ગંભીર અને ભારે થતું જતું હતું.

શારદાએ ફરી ફરી પરસેવો લૂછ્યો ને બ્લાઉઝ ખેંચી છાતી ઉપર ફૂંક મારી. ફરી પાછી પાલવથી હવા નાખવા માંડી.

‘મારા ઘરમાં મારા સિવાય કોઈનું નહિ ચાલે, સમજી?’ શારદાએ સામેથી આવતો ક્રૂર અવાજ સાંભળ્યો. એના નવા પાડોશી જયંતનો એ અવાજ હતો. સામેના ઘરમાં હજી હમણાં જ એ લોકો રહેવા આવ્યાં હતાં. જયંત કારકુન હતો. હમણાં એની બદલી અહીં થઈ હતી. શારદાએ નજર એ બાજુ નીચે ફેરવી. સામે ઓસરીમાં ઊભો ઊભો એ બરાડતો હતો. એની પત્ની રસિલા કંઈક કામ કરી રહી હતી. પતિના ગુસ્સાની કોઈ અસર એના ઉપર દેખાતી નહોતી.

‘મેં તને ગુરુવારે આવતા રહેવાનું કહ્યું હતું ને? પછી કેમ રોકાણી?’

શારદાને ઝઘડાનું કારણ સમજાઈ ગયું. થોડા દિવસ પહેલાં રસિલા એના પિયર કામ પ્રસંગે ગઈ હતી. પતિએ એને ગુરુવારે આવતા રહેવાનું કહ્યું હશે છતાં તે ગમે તે કારણે એક-બે દિવસ મોડી આવી હતી. એનો એ ઝઘડો હતો.

‘બિચારી રસિલા!’ શારદાને રસિલાની દયા આવી અને સાથે જયંતની ‘ભાયડાગીરી’ પર ગુસ્સો આવ્યો, ‘જ્યારે ને ત્યારે બિચારીને દબાવ્યા જ કરે છે?’

આવીને થોડા દિવસોમાં જ રસિલા શારદાની બહેનપણી બની ગઈ હતી – અમસ્તાંય બૈરાંને બહેનપણાં બંધાતાં શી વાર? બે વાતો કરી ને બહેનપણાં! રસિલા અને શારદા પણ અવારનવાર બે વાત કરી લેતાં. રસિલા સામે ઓસરીમાં ઊભી રહેતી ને શારદા ઊભી રહેતી અગાસીમાં – ’કાં લોટાપાણી પતી ગયાં?’

‘અમારે તો એ ક્યારેય ખાવા આવે, સાંજનું નક્કી નહિ.’

‘આ ગામમાં ગંદકીનું તો પૂછવું જ શું?’

‘તમારી બેનને કયે ગામ દીધાં છે? તમારાથી નાનાં ને? હા, હા, ત્યાં… ત્યાં તો મારી માસીની દીકરી રહે છે.’

આમ ગમે તે વિષયમાં આળોટતી એમની વાતચીત ચાલ્યા કરતી.

‘તારા ભાઈ એટલે કોણ છે?’ સામે જયંત પગ પછાડીને બોલતો હતો. ‘તારા બાપનીયે બીક મને લાગતી નથી, સમજી?’

શારદાને થયું, આ ભાયડો તો ગૂડ્યાના લાગનો છે! બિચારીને અવારનવાર તતડાવીને પાઈની કરી નાંખે છે – ગમે તે વાતમાંથી ઝઘડો! બેબી પેશાબમાં સૂઈ રહે તો ઝઘડો. હીંચકો નાખવામાં મોડું થાય તો ઝઘડો. આમ ચાલે તો ઝઘડો – તેમ ચાલે તો ઝઘડો… કાળી કઠણાઈ છે બિચારીની!

પણ રસિલા કેમ કોઈ દી પતિ વિરુદ્ધ ફરિયાદ નહિ કરતી હોય? શારદા પાસે એ સારી-માઠી અનેક વાતો કરતી પણ જયંત વિશે ક્યારેય ઘસાતું બોલતી નહોતી. શારદાએ એ બંનેને ઝઘડતાં જોયાં હોય એમ રસિલાને લાગે તો બીજે દિવસે વાતવાતમાં એ કહી લેતી, ‘એમનો સ્વભાવ બહુ આકરો – પણ આમ પાછા સાવ પોચા હોં!’

‘શું ધૂળ પોચો!’ શારદા મનમાં ને મનમાં બળતી. ‘તું જ ગરીબ ગાય જેવી છો, નહિ તો આકરો હોય તો રે’ પડ્યો!’

– અને એને પોતાનો પતિ યાદ આવ્યો. એકવડા બાંધાનો, ઢીલો, નબળો, એ આદમી કેટલો ભલો હતો! શારદાને ઊંચે સાદે બોલાવવાની પણ એ હિંમત કરી શકતો નહિ. શારદાનો પડ્યો બોલ ઝિલાતો. મનમાં ને મનમાં એ ફુલાઈ જતી.

‘કંઈક શરમ રાખો – માણસો સાંભળે…’ નીચેથી રસિલાનો ધીમો અવાજ આવ્યો. (એણે શારદાને જોઈ હશે.)

‘મને માણસોના બાપની બીક નથી લાગતી સમજી? માણસોની એસીતેસી.’ જયંત વધુ જોરથી બરાડ્યો ને એણે આજુબાજુ નજર ફેરવી. શારદા ઝડપથી અંદર આવી ગઈ.

‘આ માણસ કેટલો નાલાયક છે? આવા નખ્ખેદ ભાયડાને ત્યાં તો હું એક દી પણ ન રહું. લાજતો નથી ને ઉપરથી ગાજે છે. પડોશીની પણ શરમ છે? બીજો હોય તો…’ શારદાને થયું, લાવ આજે તો જઈને કહું, પણ વળી થયું, પારકી પંચાતમાં કોણ પડે?

ખરું પૂછો તો બારણામાં જઈને ઊભા રહેવાની એની હિંમત જ ચાલતી નહોતી. પેલો જોરજોરથી ગાજતો હતો.

‘મરે બેય જણાં, મારે શું?’ શારદા પરસેવો લૂછતાં બબડી, ‘એમની કાંઈ ખબર જ ન પડે!’

અને થોડા દિવસો પહેલાં જયંત રાત્રે મોડો આવ્યો હતો ત્યારે રસિલા એને ધમકાવતી હતી એ એને સાંભર્યું. ‘ગરીબ ગાય’ જેવી રસિલા તે દિવસે સિંહણ જેવી બની ગઈ હતી ને જયંત બહાનાં કાઢતો હતો.

એકાએક નીચે બારણું ખખડ્યું. શારદાએ ઘડિયાળ સામે જોયું. સાત વાગી ગયા હતા. એનો પતિ દુકાનેથી જમવા આવ્યો હતો. ઉતાવળે પગલે જઈને એણે બારણું ખોલ્યું. એ જ હતો – એનો પતિ રમણીક. જમીને જલદી દુકાને પહોંચી જવાની ઉતાવળ એની આંખોમાં દેખાતી હતી. શારદા બારણું ખોલી રસ્તામાં ઊભી રહી, સામે રમણીક પણ ઊભો રહ્યો. કેટલો ભલો હતો – મરતાંને મર પણ ન કહે એવો!

શારદા, કોણ જાણે આજ મોઢું બગાડી, ઉપર ચઢી પાછળ ધીમે પગલે રમણીક પણ ઉપર આવ્યો. શારદાએ થાળી પીરસી. રમણીકે હાથ ધોયા ને ઉતાવળાં ખાવાનું શરૂ કર્યું. શારદા બોલી, ‘આટલી શી ઉતાવળ છે? જરાક નિરાંતે ખાવ તો?’ એણે થાળીમાં અથાણું મૂક્યું.

રમણીક હસ્યો, એણે ગતિ સહેજ ધીમી કરી. કોણ જાણે શારદાને એ ન ગમ્યું.

‘આજે દુકાને વધુ કામ છે?’ એણે પૂછ્યું.

‘હા, પણ…’ રમણીકે ઊંચે જોયું. એની આંખો કહ્યાગરી હતી, ‘ઉતાવળા જમવાની તો મને ટેવ જ છે.’

‘પૂરી થોડી કડક બની છે, નહિ?’ શારદાએ પૂછ્યું.

‘હેં? ના, બરાબર છે, હોં.’

શારદાને કહેવાનું મન થયું, ‘શું રાખ બરાબર છે? તમે નથી ક્યારેય વખાણ કરતા કે નથી ક્યારેય વખોડતા – તમારે તો બધું બરાબર જ છે!’

નીચેથી જયંતનો તીખો અવાજ આવ્યો, ‘કયું કામ તેં બરાબર કર્યું એ મને કહીશ? એક પાઈની આવડત નથી તારામાં ને ઉપરથી…’

રમણીકે લોટામાંથી દૂધ લીધું. શારદા એની સામે તાકી રહી. વધુ એક ટીપું પણ ન પડી જાય એની કાળજી રાખીને પોતાના ભાગનું જ દૂધ એ લેતો હતો. હાથ લંબાવીને શારદાએ લોટો ઊંધો વાળી દીધો.

‘અરે અરે, પાછળ સાવ નહિ રહે.’ રમણીક હાથ ઊંચો કરી બોલ્યો.

‘ભલે ન રહે.’ શારદા અકળાઈને બોલી.

રમણીક તાકી રહ્યો. ને પછી નીચું જોઈને એણે ખાઈ લીધું. ખાઈને એણે ટેબલ પર પડેલ શીશીમાંથી વરિયાળી લીધી. પછી ચંપલ પહેરતાં કહ્યું, ‘આજે કામ છે એટલે દુકાનેથી જરા મોડો આવીશ.’ ને પછી એ જ ધીમી ચાલે દાદર ઊતરી ગયો.

પશ્ચિમમાં ખડકાયેલાં વાદળાં આગળ ને આગળ વધી રહ્યાં હતાં. એમનો શ્યામ રંગ શારદાને બિહામણો લાગ્યો. એ અકળાઈ ઊઠી. થોડી વારે વરસાદ શરૂ થયો. શારદા જમવા બેઠી. હજી એનાં પાડોશી ઝઘડી રહ્યાં હતાં. એ અભાગિયાં જીવો ઉપર દયા ખાવા જેટલી એ સ્વસ્થ નહોતી અને થોડી વાર પછી જ્યારે લાલ તાંબાવરણી વીજળી થવા માંડી ત્યારે તો પોતાને એકલી મૂકીને દુકાને જનાર પતિ ઉપર એને અકારણ ગુસ્સો આવ્યો. એની સાથે ઝઘડવાનું મન થયું.

વરસાદ જોર જોરથી પડવા માંડ્યો. શારદા એકલી એકલી મૂંઝાઈ રહી. એણે ગૂંથવાનું હાથમાં લીધું, પણ એમાંય ચિત્ત ન ચોંટ્યું. બધું છોડીને એ અગાસીના બારણા પાસે જઈને ઊભી. અગાસીમાં જોરથી પાણી પડતું હતું ને એના છાંટા શારદાને ઊડતા હતા. કેવી મીઠાશ હતી એ પાણીમાં? શરીરના જે ભાગ ઉપર છાંટા પડતા હતા ત્યાં કોઈ જાણે ગલીપચી કરતું હતું! વીજળીના કડાકા હવે ઓછા થયા હતા – બસ, પાણી જ વરસતું હતું!

શારદાએ પાણીની આરપાર નજર કરી પેલા અભાગિયા જીવોને જોવા પ્રયત્ન કર્યો. એમનો ઝઘડો ટોચ પર પહોંચ્યો હોય એમ લાગ્યું, કારણ કે જયંત રસિલાને ધકેલીને ફળિયામાં કાઢતો હતો. રસિલા થાંભલીને બાઝી પડી હતી. એ લોકો શું બોલતા હતા એ તો શારદા સાંભળી શકતી નહોતી. ફક્ત મૂંગી ફિલ્મ જેમ એમના હાવભાવ જોવા મળતા હતા.

‘બા’ર નીકળ નહિ તો તને જાનથી મારી નાખીશ.’ મેઘની ગર્જના જેવો જયંતનો અવાજ આવ્યો. શારદા એ તરફ તાકી રહી હતી. રસિલાનો હાથ પકડી એ ખેંચતો હતો. પણ એ જોઈને ન તો શારદા કંપી ઊઠી કે ન તો એને એ પતિ-પત્ની ઉપર તિરસ્કાર આવ્યો. એ બે જણાંને જોઈને, ગમે તેમ પણ, એને એકલું એકલું લાગ્યું ને એ બારણાને બાઝી પડી. ભીના બારણા સાથે એણે કપડાં ખરડાવા દીધાં.

ફરી મોં ફેરવી શારદાએ જોયું ત્યારે રસિલા એની નાનકડી બેબી પાસે બેઠી હતી અને જયંત થાંભલીને ટેકો દઈને કંઈક બબડતો હતો. શારદા ભારે પગલે ઓરડામાં પાછી ફરી ને પલંગમાં ફસડાઈ પડી.

ધીમે ધીમે ગર્જના કરતાં વાદળાં વીંખાવા લાગ્યાં. સમય વીતતો ગયો. વાદળાં ઉપર થઈને પસાર થતાં રહ્યાં. પવન વધતો ગયો. વરસાદ ધીમો પડતો ગયો. મોડેથી રમણીક ઘેર આવ્યો. શારદા પલંગમાં ઊંઘવાનો ઢોંગ કરીને પડી હતી. રમણીકે કોટ-ટોપી ઉતાર્યાં, ને આસ્તેથી શારદાની ઊંઘમાં ખલેલ ન પડે એ રીતે સૂઈ ગયો. થોડી વારે એ ઘસઘસાટ ઊંઘવા પણ માંડ્યો. શારદા પથારીમાંથી નીચે ઊતરી ગઈ.

આથમણા બારણામાંથી ઝપાટાભેર પવન આવતો હતો. વરસાદ બંધ રહી ગયો હતો. શારદાએ આળસ મરડી ને પછી પથારી પર એ બેસી પડી. રમણીક ઊંઘતો હતો. એને ચોંટિયા ભરીને હેરાન કરવાનું શારદાને મન થઈ આવ્યું – પણ સામે એક ગરીબડો ચહેરો હતો.

નટખટ અને મસ્તીખોર પવન ઘૂમરી લેતો ફૂંકાતો હતો. વળી શારદા ઊભી થઈ ગઈ. એના શરીરમાં આજે કોણ જાણે શુંયે ભરાઈ બેઠું હતું – અંગેઅંગમાં તોડ થતી હતી. જઈને એ અગાસીના બારણામાં ઊભી. સામે બધું જ માદક હતું. ખુલ્લું આકાશ હતું. ભીની હવા હતી, રાતની શાંતિ હતી.

ધીરે રહીને પવનની ઘૂમરી ઊઠી ને એક ઝપાટે એણે શારદાનાં કપડાં ઊંચાંનીચાં કરી નાખ્યાં. શારદાને એ નટખટ પવનની ખબર લઈ નાખવાનું મન થયું, પણ…

પવનનેય રમત સૂઝી હોય એમ વળી વળીને એ શારદાનાં કપડાં જોડે અડપલાં કરતો જ રહ્યો. શારદા એકલી હસી પડી. શરીર પરથી સાડી કાઢીને ફેંકી દીધી ને પવનના વધુ જોરદાર ઝપાટાની રાહ જોતી એ ઊભી રહી.

એની મસ્તીમાં ભંગ પડાવતો ખડખડાટ એણે સાંભળ્યો ને એ ચોંકી ગઈ. ચમકીને એણે નીચે જોયું. રસિલા ઓરડામાંથી બહાર ઓસરીમાં દોડી આવી હતી અને જયંત એનો હાથ પકડીને ઓરડામાં ખેંચતો હતો.

શારદા પલભર જોઈ રહી ને પછી ધીમેથી બારણાં પાછળ છુપાઈ ગઈ.

જયંત રસિલાને કંઈક કહેતો હતો. રસિલા બાજુએ ફરી જતી હતી. રાત શાંત અને ઠંડી હતી. તોફાન જાણે આવ્યું જ નહોતું.

‘મારા સમ.’ જયંતનો અવાજ આવ્યો, ‘મારા સોગન.’ છતાં રસિલા ન માની.

‘હું મરી જઈશ તો તારી જોડે ઝઘડશે કોણ? આટલું બટકું ખાઈ જા, હવે નહિ કહું. બસ આટલું જ, મારા સોગન.’ જયંતે રસિલાની હડપચી પકડીને પછી એના મોંમાં કંઈક મૂક્યું ને… રસિલા છટકીને ભાગે એ પહેલાં જ એને બાથ ભરી દીધી.

શારદાએ ઘરમાં નજર કરી. રમણીક શાંત હતો. ઘર શાંત હતું. જિંદગી શાંત હતી. ચંચળતા નહોતી, તરખાટ નહોતો – છણકાં નહોતા – બરાડા નહોતા…

‘હાય, મનેય કોઈ મારે – કોઈ ભીંસે, કોઈ ભીંસી દે…’ સાડી લઈને, ગોટો વાળીને છાતી પર ભીંસતાં એ બોલી.

XXIII

વનુ પાંધી

બારી

શીલાએ બારી ખોલી…

પરોઢનું ઠંડું, ધુમ્મસભર્યું આકાશ એની નજરને ભેટી પડ્યું. વાતાવરણની આહ્લાદકતા એને સ્પર્શી ગઈ. નીચે કાળી. લીસી સડકો પર અવરજવર શરૂ થઈ હતી. સામે, બાજુમાં ચોતરફ વિશાળ ઇમારતો ખડી હતી. તેમાંથી કેટલીક બારીઓ ખૂલી ચૂકી હતી. બાકીની બંધ બારીઓ થોડી વારમાં ખૂલી જવાની હતી.

એની નજર પાછી ફરી. નાની મીના પરથી રજાઈ દૂર સરકી ગઈ હતી તેથી સંકોચાઈને, ટૂંટિયું વાળી તે પડી હતી. નીચા નમી ઓઢવાનું સરખું કર્યું અને મમતાથી એના ગાલે ચૂમી લીધી. બાજુમાં પ્રકાશ ઊંઘતો હતો. એના ચહેરા પરનો થાક હજુ ઓસર્યો ન હતો. પતિના થાકેલા ચહેરાને ક્ષણભર તે જોઈ રહી. એના કપાળ પર સરકી આવેલ વાળ સમાર્યા. પ્રકાશે પડખું ફેરવ્યું. પતિના હાથમાંથી પોતાનો હાથ સેરવી લેતી તે બોલી,

‘બા જાગ્યાં છે. હું ઊઠું.’

શીલા રસોડામાં આવી ત્યારે બા દાતણ કરતાં. તે સ્ટવ પેટાવવા બેસી ગઈ. બધાને ગરમ પાણીની જરૂરત રહેતી. દાંતે બજર ઘસતાં બા મોટેથી ઊબકા ખાતાં હતાં. ધુમાડામાંથી આગ પ્રગટી. પાણી ઊકળવા લાગ્યું. બા માટે કડક, મસાલાવાળી ચા મૂકી ત્યાં દરવાજે દૂધવાળાએ બૂમ પાડી. શીલા દોડી.

‘આજ પૈસા દોગી?’

‘હાં, ઠહરો, લાતી હૂં.’

શીલા ઘરમાં પાછી વળી. પોતાની પર્સમાંથી પૈસા લીધા. મહિનાના પંદર દિવસ બાકી હતા – પર્સમાં પાંચ રૂપિયા.

‘ભૈયાજી, દૂધ પાંખું આવે છે. બેબી મોંએ નથી માંડતી.’

‘ઐસા કૈસે હોગા? કોઈ ફરિયાદ નહીં કરતા ઔર તૂ ચિલ્લાતી હય.’

લગભગ દરરોજ બોલાતા એ સંવાદો બોલાયા. અવાજ સાથે બારણું બંધ થયું.

પ્રકાશ કહેતો હતો,

‘મારી ટૂથ પેસ્ટ?’

‘કાલે જ લાવ્યા હતા. ક્યાં રાખી?’

‘ખબર નહિ!’

દોડીને પતિના કોટના ગજવામાંથી ટૂથપેસ્ટ કાઢી. ગજવામાંથી ખારી સીંગનાં ફોતરાં બહાર ઊડી ગયાં. શીલા ચૂપ હતી. ટૂથપેસ્ટ પર હસતી યુવતીનો ચહેરો દેખાતો હતો.

જોયું તો સ્ટવ પરથી બાએ ચા નીચે ઉતારી લીધી હતી. બાની નજરના ઠપકાએ શીલાની નજરને નીચે ઢાળી દીધી. પતિને કડક ચા ન ફાવતી. ફરીથી બનાવેલ ચા પીને પ્રકાશ પોતાના ઓરડામાં ચાલ્યો ગયો. બારણામાંથી સરકી આવેલ છાપું દેવા શીલા અંદર ગઈ.

કંટાળાથી પ્રકાશે કહ્યું.

‘શું વાંચવું હતું! બધા સમાચાર જાણે પહેલાં વાંચી ચૂક્યા હોઈએ તેવા એકસરખા જ લાગે છે. મથાળે ગામનું નામ જ માત્ર બદલે છે.’

શીલાએ રેડિયાની ઑન સ્વીચ કરી. બેસુરા અવાજે કોઈ પુરુષ ભજન ગાતો હતો.

‘લોકસંગીતને ભલે પ્રોત્સાહન અપાય પણ અવાજ તો જરા કોઈ જોતા રહે તો?’

ચીડભર્યા એ અવાજ સાથે રેડિયો બંધ થઈ ગયો. બાની બૂમ સંભળાઈ.

‘મારા માટે નહાવાનું પાણી મૂક્યું?’

શીલા દોડી. ઊઠીને ઊભી થતી મીના એના પગમાં ભરાઈ.

‘મમ્મી… દૂધ…’

‘લાવું હો… મીઠું મીઠું દૂધ… મારી દીકરી માટે ઘણું ઘણું દૂધ…’

ફરીથી સ્ટવ પેટાવ્યો. ફરી પાછાં ધુમાડો… અગ્નિ… અને વરાળ.

‘મારી પૂજાને મોડું થાય છે તેની પણ તને પડી નથી.’ બા બોલતાં હતાં. બાલદીમાં રેડાતા ગરમ પાણીની વરાળ શીલાના ચહેરા પર ફેલાઈ ગઈ.

રસોઈગૃહમાં આવી ગયેલ મીનાને હાથમાં લઈ લીધી. દીકરીએ માના ગળે ફરતા પોતાના હાથ વીંટાળી દીધા.

‘મમ્મી, આજ હું તારા ભેગી જ ચાલીશ. સ્કૂલ નહીં જઉં.’

શીલાએ એને ખોળામાં લીધી.

‘ડાહ્યાં છોકરાં એમ ન કરે. એ તો ભણવા જાય.’

‘તારા જેટલી મોટી થઈશ ત્યારે હું પણ તારી જેમ જ ફરવા ચાલી જઈશ.’

બેબીની ઠેસથી વાડકાનું ગરમ દૂધ શીલાના પગ પર પડ્યું. એના મોંમાંથી આછો સિસકારો નીકળી ગયો. મીના રડવા લાગી. અંદરથી પ્રકાશ ચીસ જેવા અવાજે બોલ્યો.

‘તને કેટલી વખત કહ્યું કે એને સંતાપ નહીં.’

બાપના ખોળામાં બેસી મીના દૂધ પી રહી હતી.

‘ઘરનું ભાડું આપી દીધું?’

‘હા.’

‘દૂધના!’

‘આજે જ આપી દીધા.’

‘મોદી?’

‘લઈ ગયો.’

‘બેબીના ગયા મહિનાનું ડૉક્ટરનું બિલ બાકી છે. શું કરશું?’

‘આપી દઈશ.’

મીનાએ દૂધ હડસેલી દીધું. ‘મોળું છે.’

શીલા અંદર ચાલી ગઈ. કોલસાનો ધુમાડો પૂજા કરતાં બાને પરેશાન કરતો હતો, શીલાએ ફૂંક મારી. ભડકો થયો. ઉપર મૂકેલ કૂકરમાં અનાજ વરાળથી પાકતું હતું.

શીલાની નજર ઘડિયાળ પર ગઈ. નવ થવા આવ્યા હતા. ૧૦-૦૫ની લોકલ પ્રકાશને પકડવાની હતી. ૧૦-૩૦ વાગ્યે કન્વેન્ટ સ્કૂલની બસનું ભૂંગળું વાગવાનું હતું. પોતાને બસ પકડવાની હતી. શીલા રોટલીનો લોટ મસળવા લાગી. ધોબીને કપડાં આપી રહ્યાં હતાં. પ્રકાશ અંદર આવ્યો.

‘મારો કોટ આપવાનું ન ભૂલતી.’

‘લૉન્ડ્રીમાં આપવાનો છે?’

પ્રકાશ જમતો હતો. શીલા ગરમ રોટલી એની થાળીમાં મૂકતી જતી હતી.

‘બસ… બસ… હવે ન જોઈએ.’

‘આ એક. તમને કડક ગમે ને? મારા સમ…’

એકથી વધુ રોટલી ખાઈ પ્રકાશ ઊઠ્યો. બા ભેગી મીના જમવા બેસી ગઈ એથી શીલાને નિરાંત થઈ.

જવા તૈયાર થયેલ પ્રકાશે બૂમ મારી, જરા અહીં આવજે તો.’

પોતા માટે પીરસેલ થાળી એમ જ મૂકી તે અંદર ગઈ.

‘થોડાક પૈસા નીકળશે?’

‘કેટલા જોઈએ?’

‘પાંચેક રૂપિયા બસ થશે.’

શીલાએ અંદર જઈ પર્સ ખોલી. અંદર પાંચ રૂપિયાની એક નોટ અને થોડુંક પરચૂરણ હતું. રૂપિયા પતિના હાથમાં મૂક્યા. કોટના કૉલર પર ચઢી ગયેલ ખમીસનો કૉલર સરખો કર્યો. શીલા હસી. પ્રકાશના હોઠ પર આછું સ્મિત ફરક્યું. ધીમે પગલે તે ચાલતો થયો.

નીચે બસનું હોર્ન વાગ્યું. મીનાને લઈ તે ત્રણ દાદર ઊતરી.

‘મમ્મી, આજ મારા માટે શું લાવીશ?’

‘ચૉકલેટ… રમકડાં.’

‘જરૂર હોં.’

‘સાંજે હું તને લેવા આવીશ.’ મીનાના મસ્તક પર શીલાએ હાથ મૂકતાં કહ્યું.

ખુશ થતી મીના દોડીને બસમાં ચડી ગઈ. બસ કર્કશ અવાજ કરતી, ધુમાડા ઓકતી ચાલી ગઈ.

જમીને શીલા અરીસા સામે ઊભી. યૌવનના વળાંકો ખુલ્લા પાડવા વસ્ત્રો પહેરવા લાગી. સિલ્કની સાડી એના ભરાવદાર અંગો સાથે ચોંટી ગઈ. ટૂંકા બ્લાઉઝમાંથી સફેદ ઉરપ્રદેશ બહાર ઊડી જવા કબૂતર જેમ ડોકાઈ રહ્યો. આંખમાં આંજણની કિનાર દોરી. થોડું સેન્ટ બાકી રહ્યું હતું તે કપડાં પર ઢોળી દીધું.

‘બા, જઉં છું.’

‘હા જાવ. આવ ત્યારે પ્રસાદ લાવવાનું ન ભૂલતી.’

‘લાવીશ હો.’

ઝડપથી તે દાદર ઊતરી નીચે આવી. વિશાળ જનપથ રાહદારીઓથી ઊભરાતો હતો. માછલી જેમ ઑટોરિક્ષા લોકોના ટોળામાંથી માર્ગ કાઢતી સરકતી જતી હતી. ચોમેર બધું દોડતું હતું. ગતિની હૂંફ એને ગમી. કોલાહલમાં પોતાને ચૂપ રહેવાનું મળતાં ખુશ થઈ. પુલ પર બેઠેલ કોઈ આદમીએ ગલીચ ઇશારો કર્યો. અપંગ ભિખારીએ હાથ લંબાવ્યો. હસતી બાઈએ એના હાથમાં ગુલાબનું ફૂલ મૂકી દીધું.

બસની ક્યૂમાં કોઈ બોલ્યું.

‘આજ મોડું થયું?’

પાછળ કૉલેજ જતો મહેન્દ્ર ઊભો હતો. શીલાના ચહેરા પર મધુર હાસ્ય ફેલાઈ ગયું.

‘હું મોડી નથી. તમે વહેલા છો.’ ક્યૂ આગળ સરકી.

આંખને ખૂણે હસતાં કંડક્ટરે કહ્યું.

‘આપ દોનો ઉપર જાઈએ.’

ડબલ ડેકર બસ આગળ ને આગળ દોડતી જતી હતી. એની બારીઓ ખુલ્લી હતી. શીલાને બસ ઇમારત જેવી લાગી. એની સિલ્કની સાડીને મહેન્દ્રના વુલન સુટની ગરમી લાગતી હતી. તે ઘણુંબધું એક શ્વાસે બોલ્યે જતો હતો. શીલાની નજર એના કુમાશભર્યા ચહેરા પર મંડાઈ હતી. બ્રેક લાગતાં બંનેનાં શરીર અથડાઈ પડતાં બંનેના હોઠ પર એક જ જાતનું સ્મિત રેલાઈ જતું. એના કોટમાં પણ ગુલાબનું ફૂલ ખોસેલું હતું. બારીમાંથી દેખાતા સિનેમા થિયેટર પરનાં ‘જબ જબ ફૂલ ખીલે’નું બોર્ડ વાંચીને તે હસી પડી. બસ અટકી. મહેન્દ્ર ઊઠ્યો.

‘અચ્છા ફરી કાલે મળીશું.’

‘કાલ તો સન્ડે છે. હું નથી જવાની.’

‘ઓહ.’

મહેન્દ્ર ચાલ્યો ગયો એટલે એની જગ્યા પર કોઈ આધેડ પુરુષ ગોઠવાયો. લીલાએ પોતાનો દેહ સિલ્કની સાડી સહિત સંકોરી લીધો.

*

લિફ્ટ શીલાને ઉપર લાવી. અડવાણી જોઈ આવેલ પિક્ચર ‘ક્લીઓપેટ્રા’ની વાત રસપૂર્વક કહી રહ્યો હતો અને ઑફિસનાં બધાં એને ઘેરો વાળી ઊભાં હતાં. ટાઇપના રોલર પર ચઢાવેલ ગઈ કાલનો કાગળ એમ જ પડ્યો હતો. એની નજરે બે-ત્રણ ભૂલો ચઢી. ચીડથી તેણે કાગળ કાઢી, મસળીને કચરા-ટોપલીમાં ફેંકી દીધો. ઑફિસરની લાદીઓ પર ઊઠતાં પગલાંનો અવાજ એણે ઓળખી લીધો. બૉસ આવી રહ્યા હતા. એની નજર બારણાને તાકી રહી. પહેલાં પડછાયો અને પછી અમરનો દેહ બારણાને ઢાંકી રહ્યાં.

‘હલ્લો બેબી.’

‘ગુડ મૉર્નિંગ.’

અમરે હેંગર પર બેપરવાઈથી હેટ ફેંકી. ખીંટી પર તે ટિંગાઈ ગઈ. અમરનું નિશાન અચૂક જ હોય છે. શીલા સામે ટગર નયને જોતો, એના ટેબલ પર હાથ ઉપર પોતાનું શરીર ટેકવતો તે બોલ્યો:

‘યુ લુક વંડરફુલ.’

શીલા હસી. ‘મશ્કરી છોડો.’

‘તને તો ખબર છે ને કે હું સ્પષ્ટવક્તા છું.’

નરમ ગાદીની ખુરશી પર તે ગોઠવાઈ ગયો. શીલા ઊઠી. ફ્લાવરવાઝમાં ફૂલ ગોઠવ્યાં. ફ્રીઝમાંથી બરફ કાઢી પાઇનૅપલના બે ગ્લાસ ટેબલ પર મૂક્યા. અમરની સામે તે ગોઠવાઈ.

‘બૉસ, સ્ટેટમેન્ટ જોયું?’

‘જો શીલા, મને બોસ કહેવાનું હવે બંધ કર. માત્ર અમર કહીશ તો મને ગમશે.’

કાચ પર ઠંડી ઝાકળનાં જામેલ બિંદુ શીલાની આંગળીના સ્પર્શથી સરી રહ્યાં. શીલા હસી.

‘હું ખુશ છું. આપણે ફાયદો મેળવ્યો છે. એક નવું ઇનવેસ્ટમેન્ટ કરવા વિચારી રહ્યો છું. મિ. રંગવાલા અત્યારે મળવા આવવાના છે.’

શીલા પોતાના ટેબલ પર ગોઠવાઈ ગઈ.

પ્યૂને ટેબલ પર કાર્ડ મૂક્યું.

‘અંદર ભેજ દો.’

રંગવાલા બારણામાં દાખલ થયા. શીલા એમની સામે મીઠું હસી. ગૂંચવાતા તે અમર સામે બેઠા. એમની વાતો પર શીલાએ ધ્યાન આપ્યું. અમર બહુ ઓછું બોલતો હતો. સામેની વ્યક્તિના મનના તાગ મેળવવા પોતાની વાત એવી રીતે અધૂરી છોડી દેતો કે પેલાને વધુ બોલવાનું રહેતું.

બન્ને જણ ઊઠ્યા. અમર એમની ફૅક્ટરી જોવા જતો હતો. તેમની પછવાડે શીલા શૂન્ય નજરે તાકી રહી. ત્યાં તો થોડી જ ક્ષણોમાં અમર પાછો વળ્યો.

‘લંચ સાથે લઈશું.’ કહી તે ચાલ્યો ગયો. શીલા ઝડપથી ટાઇપ કરવા લાગી. નવા ચઢાવેલ કાગળ પર કોઈ ભૂલો હવે થતી ન હતી, તેથી તે ખુશ હતી.

*

હોટલના વિશાળ પગથિયા પાસે શીલા ઊભી હતી. અમર હજુ આવ્યો ન હતો. ચોગાનમાં કીમતી કાર પર એની નજર અટકી ગઈ. કદાચ પોતે મોડી પડી હોય અને અમર ચાલ્યો ગયો હોય તે વિચાર એને પજવી રહ્યો. સામેના શો રૂમમાં નજરને લલચાવતી વસ્તુઓ જોવામાં ખોવાઈ ગઈ. અચાનક એના ખભા પર કોઈએ હાથ મૂક્યો.

‘સૉરી, આઈ કેપ્ટ યુ વેઇટિંગ.’ અમરને જોઈ શીલા હસી પડી.

‘હું પણ હમણાં જ આવી.’

બન્ને જણ ફૅમિલી રૂમમાં ગોઠવાયાં. ટેબલ પરની વાનગીઓની સુગંધ શીલાને સ્પર્શી ગઈ. ખુશમિજાજથી અમર વાતો કર્યે જતો હતો. એમાં અહમ્ હતો.

*

કમરામાં આવી અમરે કોટ કાઢીને ખીંટીએ ફેંક્યો. ટાઈ ઢીલી કરી અને નરમ પથારી પર લેટી પડ્યો.

‘શીલા, આ ઓરડામાં આવું છું ત્યારે બધું ભૂલી જઉં છું. થાક ઊતરી જાય છે.’

શીલા ખુલ્લી બારી પાસે ઊભી નીચે દેખાતી વામણી દુનિયાને જોઈ રહી હતી. એનું મન વિચારી રહ્યું હતું કે પોતે જ્યારે નીચે ઊભી હશે ત્યારે ઉપરથી જોનારને પોતે પણ એવી જ ભાસતી હશે.

અમરના શબ્દો એના કાન પર અથડાતા હતા.

‘ત્યાં શું ઊભી છો? અહીં આવ.’

શીલા અમર તરફ વળી. ખુલ્લી બારી બંધ કરવાની તેને ઇચ્છા ન થઈ.

*

કન્વેન્ટ સ્કૂલ પાસે શીલા આવી ત્યારે બાળકો બહાર નીકળી રહ્યાં હતાં. થોડાંક મધર સુપિરિયરને વીંટળાઈ ઊભાં હતાં. મીના ત્યાં ન હતી. બસમાં બાળકો ચઢી રહ્યાં હતાં. ત્યાં દરવાજા પાસે દીવાલને અઢેલીને ઊભેલ મીના પર તેની નજર પડી. દોડતી તે મીના પાસે ગઈ અને તેને પોતાના હાથમાં ઉઠાવી લીધી. મીના વહાલથી એને વળગી પડી.

‘મમ્મી, તેં કહ્યું હતું ને કે તું મને લેવા આવીશ એટલે બસમાં બેસતી ન હતી.’

‘અને બસ ચાલી જાત તો?’

‘તો હું અહીં જ ઊભી રહેત. તારી રાહ જોત.’

શીલાએ એના ગાલ, કપાળ, ગરદન પર ચુંબનો વરસાવ્યાં.

‘ચાલ, તારા માટે રમકડાં લેવાં છે ને?’

આનંદથી નાચતી તે માની આંગળી પકડી ચાલવા લાગી. મીનાએ આંગળી મૂકી તે વસ્તુ શીલાએ ખરીદી. પતિ માટે કરચલી ન પડે તેવું કાપડ ખરીદ્યું. નવું સેન્ટ ખરીદ્યું, બાએ મંગાવેલ વસ્તુ પણ લઈ લીધી. મીના કહેતી હતી:

‘મમ્મી, તું બહુ મઝાની છો. પપ્પા તો કોઈ દિવસ મને કંઈ પણ લઈ દેતા નથી.’

શીલા બોલી,

‘મારા કરતાં તને વધુ વહાલ તો પપ્પા કરે છે ને?’ મીના નિરુત્તર થઈ ગઈ.

ઘર પાસે આવી શીલાએ જોયું તો ઓરડાની બારી સવારે ખુલ્લી મૂકી હતી તે હજુ પણ ખુલ્લી જ હતી. મીનાને તેડી દાદર ચઢી ઉપર આવી ત્યારે તે હાંફી રહી હતી. બાએ દરવાજો ખોલ્યો અને તેના હાથમાંથી બાસ્કેટ લઈ લીધી.

અંદર ઓરડામાં જોયું તો ઇઝીચેર પર બેસી પ્રકાશ પુસ્તક વાંચી રહ્યો હતો. નિસ્તેજ નજરે એણે પત્ની સામે જોયું. પતિના હાથમાંથી પુસ્તક ખેંચી લઈ મીનાને એના ખોળામાં મૂકી દીધી.

‘બહુ થાકી ગયા છો નહિ? હમણાં જ ચા બનાવી લાવું છું.’

પ્રકાશ ફિક્કું હસ્યો. શીલા અંદર દોડી. થોડી વારે નાસ્તાની ડિશ અને ચા ટિપૉઈ પર મૂક્યાં. મીનાના મોંમાં પ્રકાશે મીઠાઈનો ટુકડો મૂક્યો. ખરીદી લાવેલ વસ્તુઓ શીલા પતિને બતાવવા લાગી.

બાની બૂમ સંભળાઈ.

‘હવે ચૂલો પેટાવશો કે બસ…’

શીલા અંદર દોડી જાય છે. કાળા હાથ કરતા કોલસા… ફરી ધુમાડો… ફૂંક અને જ્વાળા. કૂકરમાં વરાળથી દાણા પાકે છે. બેબી માટે દૂધ. બાની પૂજા. રોટલીની કણક.

શીલા ઓરડામાં આવે છે ત્યારે મીના ઊંઘી ગઈ હોય છે. પતિ આડે પડખે થઈ પુસ્તક વાંચતો દેખાય છે. મીના માટેનું દૂધ ટેબલ પર મૂકવા જાય છે ત્યારે ખુલ્લી બારીમાંથી એની નજર બહાર પડે છે. સામે દેખાતી વિશાળ ઇમારતોની બારીઓ એક પછી એક બંધ થઈ રહી હોય છે. પોતાની ખુલ્લી બારી બંધ કરી, પથારી પર જઈ તે પ્યારથી પતિને વળગી પડે છે.

XXIV

ધીરુબહેન પટેલ

ટાઢ

‘કેમ’લ્યા! ઊંઘ નથી આવતી?’ નાથાકાકાએ બાજુની ખાટલીમાં થતી સળવળ જોઈને પૂછ્યું. હમણાંના એ જરા નરમ અવાજે બોલતા હતા. હમણાંની કેટલીયે વાતોની જેમ એ નરમાશ હીરિયાથી જિરવાતી નહોતી. નાથાકાકા પહેલાંની જેમ એને વાતે વાતે ઘરચિયું ઘાલીને ઢીબી નાખતા હોય તો બહુ સારું લાગે, પણ એ એવું કરતા નહોતા. કોઈ એવું કરતું નહોતું. નિશાળે જવાની એ ના પાડતો તોયે રેવાકાકી ઉપરથી સવાસલું કરતાં, ‘હશે બાપ! ના જઈશ. લે, મોળિયામાં ઊની કઢી આલું, પાણી છૂટે લગીર મોંમાં!’

પણ તોય પાણી છૂટતું’તું કંઈ? કોળિયો જ ગળે નહોતો ઊતરતો ત્યાં! જેમતેમ ચાવીને પરાણે પાણીના ઘૂંટડા સાથે ગળા નીચે ધકેલવો પડતો’તો રોટલાને. પછી જારનો હોય કે બાજરીનો. કાકી પાતળું મોળિયું કરી આપતાં તેય ખવાતું નહોતું. ગળામાં અટકી રહેતું હતું જાણે.

એવું પહેલાં કોઈ દિવસ થતું નહોતું. ટાઢા, ઊના, મીઠાવાળા, મોળા, જારબાજરીના કે બાવટાના જે મળે તે અને જેટલા મળે તેટલા રોટલા હીરિયો ઉડાવી જતો, પછી લુખ્ખા હોય કે ચોપડેલા. સાથે અથાણાંનાં ચીરિયાંની પણ ગરજ નહોતી રહેતી. કાકી ધમકાવીને ઉઠાડે ત્યારે જ થાળી પરથી ઊઠવાનો હીરિયાનો નિયમ હતો. પણ એવા એવા તો એના ઘણા નિયમ હતા. રોજ સવારે દાતણ કરતાં પહેલાં ગબરડી મૂકીને ચંદુને ઘેર પહોંચી જવું તે નહાવા-ખાવા જ કાકાને ઘેર પાછો પગ મૂકવો એ એનો સૌથી મોટો નિયમ હતો.

ચંદુ કહે તે દિવસે નિશાળમાં જવાનું અને ના કહે તે દિવસે નહીં એ પણ એક નક્કી વાત હતી, કારણ કે માસ્તરનો માર ચંદુના માર આગળ કશી વિસાતમાં નહોતો અને બીજું એ કે ચંદુ હીરિયાનો સરદાર હતો. એમ તો એ ગામના મોટા ભાગના છોકરાઓનો સરદાર હતો. પણ હીરિયો એનો જમણો હાથ ગણાતો. સૌથી વધારે માર ખાઈને એણે એ પદવી મેળવી હતી એ વાત હવે એટલી બધી જૂની થઈ ગઈ હતી કે બીજા બધા તો ઠીક પણ ચંદુ ને હીરિયો પણ એ ભૂલી ગયા હતા.

જોકે ચંદુ તો હવે બધું જ ભૂલી ગયો હશે… પણ કદાચ નાયે ભૂલ્યો હોય, ચંદુ એટલે ચંદુ! એ કંઈ જેવોતેવો છોકરો હતો!

‘કાકા!’

‘શું છે ‘લ્યા?’

‘કાકા! માણસ મરી જાય પછી ક્યાં જાય?’

‘સરગે કાં નરકે! પણ તું હવે એ બધી પૈડ મૂકીને ઊંઘી જા થોડી વાર. હમણાં મરઘો બોલશે.’

મરઘો તો બોલવાનો સ્તો! પણ પોતાને હવે ચંદુને ઘેર નહીં જવાનું. આજે નિશાળે જવાનું છે કે નહીં તે નહીં પૂછવાનું. સાંજે કયા ખેતરમાં સમડાની શીંગો પાડવા જવાનું છે તે નહીં જાણી લાવવાનું. કશું નહીં કરવાનું. સુકાન વગરની હોડી જેવી એની દશા થઈ ગઈ હતી. કશું સૂઝતું નહોતું જાણે.

એક વાર ગયો હતો ચંદુને ઘરે. સોમીકાકી કાળો સાડલો પહેરીને ઓરડામાં બેઠાં બેઠાં રડતાં હતાં. હીરિયાને જોઈને એવા જોરથી વળગી પડ્યાં ને વિલાપ કરવા લાગ્યાં, ‘ઓ મારા દીકરા રે!’ કે જાણે ક્યારેય છોડશે જ નહીં. હીરિયો ગૂંગળાઈ ગયો અને એને બીક લાગવા માંડી. ત્યારથી એણે એ બાજુ જવાનું જ મૂકી દીધું!

પણ બીકને કંઈ હાથપગ થોડા છે? એ તો ગમે ત્યાંથી આવે અને ગમે ત્યારે વળગે. આ અત્યારે જ પડખે નાથાકાકા સૂતા છે અને ઘર્‌ર્‌ર્ ઘર્‌ર્‌ર્ કરતા એકસરખાં નસકોરાં બોલાવે રાખે છે, તોયે બીક લાગે જ છે ને?

એટલે જ આ ઊંઘ નથી આવતી ને ખાવાનુંયે નથી ભાવતું. નિશાળમાં બહુ છોકરાં હોય એટલે ભૂલી જવાશે એમ માનીને બેત્રણ દહાડા ગયો હતોપણ કાંઈ ન વળ્યું. એને જાણે માતા નીકળ્યાં ન હોય એમ છોકરાં એનાથી આઘાં ને આઘાં રહેતાં હતાં ને કાનમાં બહુ વાતો કર્યા કરતાં હતાં. હીરિયાને બહુ ખરાબ લાગ્યું. પહેલાંનો વખત હોય તો દેન છે કોઈની, આવું કરી શકે? ચંદુ ને એ બેય ફરી ના વળે? અરે, એકલા ચંદુની લાલ આંખ જોઈને છોકરા થથરી જાય, મગદૂર કોની કે હીરિયાને વતાડે? પણ હવે તો ચંદુ જ ના રહ્યો ને!

ગોદડી બહાર નીકળી ગયેલા પગનું ટૂંટિયું વાળીને તેણે થરથરતી દાઢી ગોદડીના ડૂચામાં ખોસી અને મનમાં ને મનમાં ‘જય હનુમાન! જય હનુમાન!’ બોલવા લાગ્યો. ચંદુ કહેતો હતો કે રામ કરતાં હનુમાન ચડે. રામ છો ને ભગવાન રહ્યા પણ હનુમાન એટલે હનુમાન. અને પછી ક્યારેક જ આવતી એવી લાગણીની લહેરમાં ખેંચાઈને એણે હીરિયાને ખભે ટાપલી મારી હતી, ‘તુંયે મારો હનુમાન જ છે ને!’

હીરિયો ખુશ થઈ ગયો હતો. એ સાંજે રેવાકાકી વઢી વઢીને થાક્યાં તોયે પાકા ચાર રોટલા ઉડાવ્યા વગર ઊઠ્યો નહોતો પાટલેથી. હનુમાન જેટલું જોર જોઈતું હોય તો પછી ખાધા વગર કેમ ચાલે? એ વાતની રેવાકાકીને કશી સમજ ના પડે. એમ તો નાથાકાકાનેય ના પડે. ચંદુડિયા વિના કોઈને સમજ ના પડે.

ચંદુ એટલે ચંદુ. એ બધું જાણે. કયા ખેતરમાં આંબાને સાખ પડવાની છે, કઈ આમલીના કાતરા મોટા છે અને ભગો રખેવાળ કયે દહાડે હટાણું કરવા જવાનો છે એ બધી એને ખબર હોય. કયા ઝાડની કઈ ડાળી બે જણાનો સામટો ભાર ઝીલી શકે એવી છે એ પણ જાણતો હોય. સીમમાં ભરવાડ આવ્યા હતા, તે વખતે કોઠીમાંથી દાણા આપી આવીને બદલામાં કાળું લવારું મેળવવાનો નુસખો પણ એને જ સૂઝ્યો હતો. જોકે સોમીકાકીની બીકે લવારું ઘેર ન આણી શકાયું ને વાવ પાછળ બાંધી રાખવું પડ્યું એટલે મરી ગયું એ જુદી વાત છે.

ઓચિંતી એક નવી જ કંપારી હીરિયાને માથાથી તે પગ લગી હલાવી ગઈ. એ લવારું તો ભૂત થઈને ચંદુને નહીં ડુબાડી ગયું હોય ને! શું કહેવાય, એ પણ જીવ તો ખરો ને? ભૂખ્યું-તરસ્યું બાંધી રાખ્યું હતું તેનું વેર ના વાળે? ઉપરથી પાછા વણિયેરે હોય કે પછી શિયાળે નહોર માર્યા ને બિચારું મરી ગયું. નક્કી એણે જ ચંદુને ડુબાડેલો. નહીંતર આવો હોશિયાર ચંદુ તે વળી ડૂબે ખરો?

પરંતુ હીરિયો કંઈ કાળા કોટવાળો શહેરનો વકીલ નહોતો કે અંધારાનું અજવાળું ને અજવાળાનું અંધારું કરીને આખી દુનિયાને તો ઠીક, પોતાના મનને પણ બનાવી ઘાલે.

લવારાનો વિચાર કરતાં કરતાં જ એનું મન ખણખોદ કરવા લાગ્યું, હેંડ’લ્યા! બાપડા લવારાનું નામ શીદને ઘાલ છ વચમાં? બીજું કોઈ જાણે કે ન જાણે, તને તો ખબર જ છે – ચંદુ કેમ વાવમાં ઊતર્યો તેની!

અને એ ઊંધો ફરી, ઓશીકામાં મોં ઘાલીને જલદી જલદી હનુમાનના જાપ કરવા લાગ્યો. આહ! કેવા હશે હનુમાન, રામજીને સારુ છાતી સોત ચીરી કાઢી અને આ એક પોતે હતો –

જોકે તે વખતે એને એવી ખબર નહોતી, નહીંતર કોઈ હિસાબે ચંદુડિયાને ના ચડાવત. બપોરી વેળાના બેય જણ નિશાળ છોડીને ખેતરાં ખૂંદવા નીકળી પડ્યા હતા. વાતોની લહેરમાં ને લહેરમાં ક્યારે સીમ પૂરી થઈ અને વગડો શરૂ થયો તેનો ખ્યાલ બેમાંથી એકેને રહ્યો નહોતો.

ચંદુના હાથમાં વાડેથી તોડેલી એક નાની સોટી હતી. તેનાથી ફચાફચ કુમળા છોડવાનાં માથાં ઉડાવતો તે જમણી બાજુએ ચાલતો જતો હતો ને હીરિયાને બહુ ડંફાસ મારીને કહેતો હતો કે ઉનાળાની રજાઓમાં તે માસીને ત્યાં અમદાવાદ જશે, ત્યારે શું શું કરશે ને શું લેતો આવશે.

‘એક નાની પિસ્તોલ મારે માટે પણ લાવજે હોં કે ચંદુ!’

‘છટ્! મારા સિવાય કોઈના હાથમાં પિસ્તોલ ના જોઈએ ગામમાં.’

‘નાની, સાવ નાનકી! બસ?’

‘ના કહ્યું ને?’

પછી હીરિયો કશું બોલ્યો નહોતો. ચંદુ પહેલાંના જેવી જ હોંશથી અમદાવાદના આઇસક્રીમની અને રંગીન કપડાંની તથા ભડાકા કરતી પિસ્તોલની વાત કર્યા કરતો હતો. પણ હોંકારા બંધ થયાનો ખ્યાલ આવ્યા પછી એની વાતની રોનક કંઈક ઓછી થઈ ગઈ. નાનકડી આવળને માથે નાચતું પીળાં ફૂલનું ઝૂમખું સોટીને એક જ સપાટે ઉડાવતો એ બોલ્યો, ‘હીરિયા!’

‘શું છે!’

‘હું પિસ્તોલ લાવીશ પછી મારો જૂનો દંડૂકો તને આપી દઈશ, બસ?’

‘કાળો?’

‘ના, પેલો પીળો!’

‘મારે નથી જોઈતો.’

‘લે, પરમ દહાડે તો તું માગતો’તો!’

‘એ તો પરમ દહાડે!’

‘તે આજે શું થયું છે?’

હીરિયો બોલ્યો નહીં. ચંદુને મન થઈ આવ્યું કે હાથમાંની સોટી સબોસબ હીરિયાના બરડામાં જ વીંઝી કાઢે, પણ એ જ વખતે કાળો કોશી આવેશમાં આવીને એક ઝાડેથી બીજે ઝાડે ઊડવા લાગ્યો અને લેલાંના ટોળાએ કાળો કકળાટ માંડ્યો એટલે ચંદુ સાવધાન થઈને ચારે બાજુ જોવા લાગ્યો. આવી બધી વાતમાં હીરિયો સાવ બોઘો હતો. મોટેથી બોલ્યો,

‘શું છે?’

ચંદુએ સોટી ઊંચી લઈ લીધી અને નાકે આંગળી મૂકી અને ચૂપ રહેવાનો ઇશારો કર્યો. તે જ વખતે બન્ને જણાની નજર સામેના ખીજડાની ડાળીએથી લટકતા સાપ પર પડી. નહીં નહીં તોયે ત્રણ-ચાર હાથ લાંબો ને ખાસો ચંદુના કાંડા જેટલો જાડો, સહેજ પીળાશ પડતા તપખીરિયા રંગનો સાપ હતો એ. આંખની સામે જોવાની જરૂર જ નહોતી, લબલબ થતી જીભ જ લોહી ફરતું અટકાવી દેવા બસ હતી.

ચંદુએ હીરિયાનો હાથ એકદમ લોખંડી ભીંસમાં લઈ લીધો. નહીંતર એણે દોડવા જ માંડ્યું હોત. પૂતળા જેવો સ્થિર બનીને એ ખીજડા સામે જોયા કરતો હતો. સાપે બેચાર ઝોલાં ખાધાં અને પછી નીચે ઊતરવાનો વિચાર માંડી વાળીને પાછો ડાળી પર વીંટળાઈને અંદર સરકી ગયો. હવે ચંદુએ પકડ ઢીલી કરી અને સોટી બગલમાં દાબતાં કહ્યું, ‘ચાલ હવે, ઝટ ગામ ભેગા થઈ જઈએ.’

હીરિયાને તો તેડાં-નોતરાંની જરૂર જ ક્યાં હતી? એણે ઝટપટ ચાલવા માંડ્યું. ચંદુનો જોશભેર ચાલતો શ્વાસ એની પાછળ જ હતો.

વગડામાં હમેશાં બને છે તેમ અંધારું એકાએક ઊતરી આવ્યું. કેડી દેખાતી બંધ થઈ એટલે છોકરાઓએ ચાલવાનો ડોળ બંધ કરીને રીતસર દોડવા જ માંડ્યું. એમના શ્વાસ ધમણની જેમ ચાલી રહ્યા હતા. થોડીક જ વારમાં બંને જણ લગભગ પાદરે આવી પહોંચ્યા. જૂની વાવના ઓટલા પર બેસી પડીને હીરિયો બોલ્યો, ‘બેસ કે ઘડી વાર!’

‘થાકી ગયો ને!’ હાંફતો હાંફતો ચંદુ બોલ્યો. અને હીરિયાને એકદમ ગુસ્સો આવી ગયો. હજી સરદારીમાંથી હાથ નથી કાઢતો, પોતે જાણે કેવો મોટો ભીમસેન ના હોય! હોય તોયે શું? એના ઘરનો!

એણે વગર બોલ્યે એક કાંકરી લઈને વાવના પાણીમાં ફેંકી.

‘કેમ’લ્યા હીરિયા?’

જો તો ખરો, બધા જાણે એના તાબેદાર હશે. એને પૂછ્યા વગર વાવમાં કાંકરીયે ના ફેંકાય, એમ? અને ચિડાયેલા હીરિયાને તુક્કો સૂઝ્યો. એણે કહ્યું, ‘ખરો બહાદુર હોય તો જા જોઈએ, હાથ બોળી આવ જોઈએ.’

‘એમાં શું? જઈ શકું.’

‘અરે કોઈ ના જઈ શકે, અંદર મામો રહે છે. હાથ ખેંચીને ઘસડી જાય ને તે લઈ જાય છેક વાવને તળિયે.’

‘હટ્, મામોફામો કંઈ નથી અંદર. હું કેટલીયે વાર અંદર ગયો છું.’

‘એ તો દહાડે!’

‘હવે દહાડે ને રાતે! એમાં કંઈ ફરક ના પડે.’

‘જા જા હવે! રાતે તો અંદર અંધારું હોય.’

‘છો ને હોય અંધારું! હું કંઈ બીતો નથી.’

‘તો જા.’

‘જઈશ જોજે!’

‘જા ને બીકણ બાયલી! જઈશ જઈશ કહે છે, પણ ઉઠાતું તો છે નહીં!’

અને ચંદુ તરત ઊઠ્યો હતો. સોટી એક બાજુ ફેંકી દઈને તિરસ્કારથી હીરિયા સામે જોઈ એણે પગથિયાં ઊતરવા માંડ્યાં હતાં.

બીજો વખત હોત તો હીરિયાએ ચોક્કસ એને બૂમો પાડીને બોલાવ્યો હોત, માબાપના સમ આપ્યા હોત, છેવટમાં છેવટ વાવના અંધકારની ગમે એટલી બીક લાગવા છતાં જાતે પાછળ જઈને એને આગળ વધતો અટકાવ્યો હોત, પણ ત્યારે એ ચિડાયેલો હતો કે કશું ના બોલ્યો.

‘છો ને લાહ્યરી કરતો! હમણાં પાછો આવશે. સાપને જોઈને કેવો બી ગયો હતો! રજામાં ભાઈસાહેબ અમદાવાદ જવાના છે. પોતાને એકલાને માટે પિસ્તોલ લાવવાના છે. છો લાવતા. નથી જોઈતો મારે એનો દંડૂકો, કાળો કે પીળો એક્કે!’

તે જ વખતે ચંદુએ પાછું જોયું, હીરિયાએ સહેજ સાદ કર્યો હોત તો પાછો વળી જાત. પણ હીરિયાએ મોં ના ખોલ્યું. ને ચંદુ ઊતરતો ઊતરતો અંધારામાં જાણે અલોપ થઈ ગયો.

પછી હીરિયાને ભાન આવ્યું કે પોતે એકલો છે. તે સાથે એને બીક લાગી. પાણીમાં કશુંક પડ્યાનો અવાજ આવતાં બરોબર અંદર જોવા જવાને બદલે એણે તતડાવીને ગામ ભણી દોટ મૂકી. ચોરા પર મુખી ને બીજા ચાર જણ હુક્કો ગગડાવતા બેઠા હતા.

‘શું છે’લ્યા, આ આટલી વેળાએ?’

‘ચં…દુ!’

‘શું છે ચંદુનું?’

‘વાવમાં!’ કહેતાં ભેગો હીરિયો પોટલું થઈને પડ્યો હતો, ત્યાં ને ત્યાં ધૂળમાં.

તે વખતે ચડેલો તાવ ત્રણ-ચાર દિવસે ઊતર્યો ને એ સરખો ભાનમાં આવ્યો ત્યારે તો બધું પતી ગયું હતું.

પોતે ઘણી ના પાડવા છતાં ચંદુ વાવમાં પાણી પીવા ઊતર્યો હતો ને પગ લપસતાં અંદર પડી ગયો હતો. એ વાત ચંદુનાં માબાપ સુધ્ધાં એકેએક જણે માની લીધી હતી એટલે બીજું તો કશું કરવાનું હતું જ નહીં – ઊલટાનાં બધાં સવાસલાં કરતાં હતાં પોતાને…

‘આ એક ટાઢ હાડકાંમાં ગરી ગઈ છે, એ જો કોઈ ઉપાયે નીકળે ને!’ ગોદડીના વીંટામાં હજુ વધારે કોકડું વળીને હીરિયાએ ગોદડીનો છેડો માથા ઉપર તાણ્યો.

XXV

કુન્દનિકા કાપડિયા

ફરી વરસાદ!

એમનો દીકરો બીજા ઘણા દીકરાઓ કરતાં જુદો હતો. એણે એમને ઘણો આગ્રહ કરેલો. એણે અને એની પત્નીએ પણ. એની પત્ની શિક્ષિત અને માયાળુ યુવતી હતી. તે હસતી ત્યારે તેની આંખો તેજભરી ચમકી ઊઠતી અને તે બોલતી ત્યારે એમ લાગતું કે તેનો એક્કે શબ્દ મુખના પોલાણમાંથી કેવળ આવતો નથી. તે બોલતી તે બધું જ હૃદયમાંથી આવતું હતું. દીકરાએ ભલે પોતાને પૂછ્યા વિના લગ્ન કર્યાં; પણ તેણે પત્ની સારી પસંદ કરી હતી. અને એની પત્નીએ પણ. કોઈક કાળે સાસુ-સસરાએ આ લગ્નનો વિરોધ કરેલો એ વિશે કશો ડંખ મનમાં રાખ્યો ન હતો. ઘણી વાર તો એમ લાગતું, જામે તેને એ વાતની ખબર જ નથી કે, આ ઘરમાં તેના આગમન સામે કોઈનો કશો વિરોધ હતો. એ વિરોધ એકાદ અણસમજનું કૃત્ય હોય એમ જાણે તેણે એને ક્ષમા આપી દીધી હતી. અને એ ખ્યાલમાં આવતાં પેલાં લોકો તો છક્ક થઈ ગયેલાં. તે અભિમાની કે પોતાની જાતને આખો વખત આગળ ધર્યા કરતી સ્ત્રી નહોતી, પણ તેનામાં એક વિચિત્ર આત્મવિશ્વાસ હતો, જેના લીધે તેના વર્તાવમાં ઘણી સ્થિરતા અને દૃઢતા આવતી હતી.

ગમે તેમ, પણ એ બન્ને જણાં હવે દીકરા પર ને દીકરાની પત્ની પર ઘણાં પ્રસન્ન હતાં. એમના ચાલ્યા જવાનું કારણ એ તો સહેજે નહોતું કે દીકરા-વહુને મન તેઓ અણગમતાં કે અવાંછિત હતાં. અથવા તેમને ઘરડાં માબાપનો ભાર લાગતો હતો એવુંયે નહોતું.

એમ છતાં આ પરિપક્વ ઉંમરે વિનયી દીકરાથી, પ્રેમાળ વહુથી, સંપન્ન ઘરથી. મીઠાશથી મહોરતાં બાળકોથી દૂર ચાલ્યા જવા માટે એક કારણ હતું અને તે સબળ કારણ હતું.

બીજાઓને કદાચ ગળે ન ઊતરે. જેમણે હંમેશાં સલામતીનો જ વિચાર કર્યો હોય, તેમને ગળે ન ઊતરે. સલામતી…ભય…હૂંફ…સગવડો…હા, આ બધાં તત્ત્વો જીવનમાં ભાગ ભજવે જ છે. તેમના જીવમાં પણ આ બધી અને બીજી અનેક બાબતોએ ભાગ ભજવેલો. પણ હવે એક પળ એવી આવી હતી, જ્યારે આગળ વધતાં વધતાં અટકી જઈ તેમને જરા ડોક પાછી વાળવાનું મન થયું હતું. કપાયેલા રસ્તાને, જિવાયેલા જીવનને ફરી જરા તપાસી જોવાનું, તેનું ફરી મૂલ્યાંકન કરવાનું મન થયું હતું. ઇતિહાસ, સમાજ, પરંપરાઓ તથા માનવ-મન અને માનવ-શરીરની સ્વાભાવિક નબળાઈઓએ જીવન માટે જે રસ્તો અંકિત કરી રાખેલો છે. તેનાથી જરા ચાતરી જવાનું મન થતું હતું.

તે –

તેનું નામ શું, એ કહેવું મુશ્કેલ છે જરા. હકીકતમાં તો, જે દિવસે તેણે આ નિર્ણય લીધો તે દિવસે તેણે પત્નીને કહ્યું હતું: મને લાગે છે કે મારે મારું નામ બદલી નાખવું જોઈએ. દરેક નામની સાથે તેની એક છબિ જોડાયેલી હોય છે. ભોગીલાલ? – હા, એ તો પેલો લાંબો સફેદ કોટ અને મેલી બદામી ટોપી પહેરી ગલ્લા પર બેસતો ને હિસાબમાં ભૂલ કરતો વેપારી ને? અને નરેન્દ્ર? પેલો બાંઠકો, શામળો, ભર ઉનાળેય ટેરેલિનનું શર્ટ પહેરી પરસેવે નીતરતો ને સદાય સિસોટી વગાડ્યા કરતો હસમુખો સ્ટેશન માસ્તર ને?

તો દરેક નામ સાથે જોડાયેલી એક છબિ. એનાં રૂપ, રંગ, સંસ્મરણો, સીમાઓ… અને કેટલું બધું!

તેથી તેણે પત્નીને કહ્યું: ‘મને થાય છે કે મારે મારું નામ બદલી નાખવું જોઈએ. એ બહુ જરૂરી છે.’

અને પત્નીએ બહુ જ નવાઈભરેલો ઉત્તર વાળ્યો: ‘હા, મારે પણ એમ જ કરવું છે.’

ઘડીભર તો તે ચકિત થઈ ગયો. હવે આમ જુઓ તો વળગવાની વધુ વૃત્તિ સ્ત્રીઓમાં જ. તેમને જ ઝાઝી બધી માયા – ભૂતકાળની, છૈયાછોકરાંની, ઘરની, ઘરની ચીજવસ્તુની; માળિયામાં ક્યાંય ખૂણે પડેલી રંગીન છબિની કે કબાટમાં છેક નીચે મૂકેલી એકાદ સોનાની વીંટીની તેમને જ વધુ માયા. અને નામ… પણ સ્ત્રીઓ તો સદાય બધું બદલ્યા જ કરતી હોય છે. પરણે એટલે અટક બદલે, નામ પણ બદલે, ઘર બદલે, ગામ બદલે, કદાચ, વળગેલું હોય તેમાંથી સહજ રીતે છૂટા થઈ જવાની શક્તિયે આ સ્ત્રીઓની જ હશે. જે હોય તે, પણ પત્નીએ એમ કહ્યું કે મારે પણ મારું નામ બદલવું છે… તો એને એવું લાગ્યું. જામે ઘરેડભર્યા જીવનનાં વરસોનાં વરસો વીતી ગયા પછી આજે કંઈક નવી રીતે, નવેસરથી, નવા ઉલ્લાસથી પત્નીનો તેને સાથ મળી રહ્યો છે… લગ્નના સાવ શરૂના દિવસોમાં જુદાપણાના કશા ભાન વગરનો હતો તેવો સાથ… તારા કામમાં હું સાથે હોઉં જ ને? અને મારા રસ્તા પર જોડાજોડ તારાં પગલાં પડે જ ને? સાવ સ્વાભાવિક. અને આ એક પ્રેમ-નિવેદનનો અર્થ જોવા બેસે ત્યાં તો પગ આગળ બીજો એવો જ એક રત્ન-ઢગલો થઈ ગયો હોય. બધું સહજ. લગ્નના એ શરૂના દિવસોમાં રાજાના જેવું અંતર-ઐશ્વર્ય ભોગવેલું તો સાવ સહજ રીતે.

પછી તો ઘણું થયું. વેપાર કર્યો, કમાયો, ઘર ખરીદ્યું, હપ્તા ભર્યા. દરેક વખતે એમ લાગતું, હવે પોતે એકદમ સલામત. પૈસામાં, પ્રતિષ્ઠામાં, ઘરમાં, પોતે જાણે એકદમ સલામત. હવે કોઈ વાયરો તેને ઉખેડી નાખી શકે નહિ.

પછી ધંધામાં ખોટ ગઈ. એક બાળકનું મરણ થયું. મુશ્કેલીઓ આવી અને ગઈ અને ઘણા ખ્યાલોને વિચ્છિન્ન કરતી ગઈ. પછી વળી સરખા સંજોગો, ફરી પૈસા. વધુ મોટું ઘર, એક પછી એક પસાર થઈ ગયેલા જીવનના તબક્કા અને તેમાં ખોવાઈ ગયેલું પેલું ઐશ્વર્ય –

તે છેક આજે ફરી નવા રૂપે સામે આવ્યું. ક્ષણભર તો પત્નીને ઊંચકીને ફુદરડી ફરવાનું મન થયું – તે દિવસોમાં કરતો એમ જ. પણ હવે શરીરમાં એવી તાકાત નહોતી. ક્યાંક પડે કરે તો ફ્રૅક્ચર થાય…

એટલે એક ગાઢ આલિંગનથી જ તેણે સંતોષ માન્યો. તેણે પૂછ્યું: ‘શું નામ પાડીશું?’

પત્નીના ચહેરા પર એક ચમક આવી. આટલી બધી ચમક એ ચહેરા પર પૂર્વે તેણે કદી જોઈ જ નહોતી. (જોવાનો સમય ન મળ્યો હોય એમ પણ બને!) પત્નીએ કહ્યું: ‘આપણે થોડો વખત નામ વગરનાં રહીએ તો કેમ?’

વાહ – આટલી સરસ વાત તો તેને સૂઝી જ નહોતી. મુક્ત થવાની દિશામાં જ આ તો પહેલું પગલું હતું. નામવિહોણા થઈ જવું – અને એટલે ઇતિહાસવિહોણા થઈ જવું. અતીતથી અતીત થઈ જવું. સાવ તાજાં જન્મેલાં હોઈએ એવાં, બિલકુલ બસ પોતે જ બની રહેવું, આજુબાજુ કાંઈ ઝૂલ-ઝાલર નહિ. પોતાની ઓળખમાં કેવળ પોતે જ. ‘તમે કોણ છો?’ એમ કોઈ પૂછે તો કહેવું – ‘હું હું છું.’ અને એથીયે વધુ તો – ‘હું છું.’ અથવા બસ ‘છું.’ એમાં કેટલું બધું આવી જાય? અથવા ન આવે તોય શું? હવે કોને કંઈ પડી જ હતી? કોને કોઈના સ્વીકારની કે અસ્વીકારની કાંઈ પડી જ હતી?

હવે તો એક નવો રસ્તો જ ખૂંદવો હતો, નવો પ્રદેશ ખેડવો હતો. ઘર સામે આમલીનું ઝાડ હતું. થોડા દિવસ પહેલાં તેનાં જીર્ણ ધૂળછાયાં ઝીણાં જર્જર પાનથી તે સાવ ઘરડીખખ્ખ ડોસી જેવું લાગતું હતું. પછી મે મહિનો આવ્યો. બધાં પાન ખરી પડ્યાં. ડાળીઓની વચ્ચેથી આકાશ દેખાયું. અને એક દિવસ સવારે આખું વૃક્ષ ચળકતાં નવાં લીલાં તેજસભર પર્ણોથી એવું તો ભરપૂર કે, રૂપસંપત્તિથી મગરૂર થઈ ઊઠેલી એકાદ તેજસ્વી નવયુવતી જેવું લાગે.

આ આમલી પરથી જ તેને ખ્યાલ આવ્યો હતો – વૃદ્ધત્વની સમીપ પહોંચતાં પહેલાં ફરી એક નવા રસની શોધ કરી લેવાનો – એક નવી હવામાં આ લીલા રંગની જેમ ફરફરી રહેવાનો.

દીકરો તો ના પાડે. તમને અગવડ પડશે, નહિ ગમે. અમારા વગર તમને એકલું લાગશે. અહીં શી ખોટ છે. અમારી સેવાચાકરીમાં કંઈ ઓછાપણું હોય તો કહો. તમારો સમય પસાર ન થતો હોય તો તમારા રૂમમાં જુદો ટીવી સેટ મુકાવીએ. તમને ઠીક લાગે તેટલો વખત તમે નિર્વિક્ષેપ જોઈ શકો. તીર્થયાત્રા કરવી હોય તો અમે સાથે આવીએ. પણ અજાણી જગ્યાએ, આમ સાવ એકલાં…

‘એકલાં ક્યાં છીએ? બે જણ છીએ ને!’ તેણે કહેલું.

‘તે એકલાં જ કહેવાય!’ દીકરાએ કહેલું.

પણ દીકરો શું સમજે? એની યુવાન, આકાંક્ષાભરી, બહિર્મુખ દુનિયામાં રહીને તે શું જાણે છેક અંદર નીરવ અનુભૂતિઓમાં શાંત એકાકી વિહાર? સમૃદ્ધિના સંચયની ટોચ પર રહીને તે શું જાણે કશા હિસાબ વિનાની હળવા હાથે ને થનગનતા પગે આદરેલી સફર?

અને પગનો આ થનગનાટ, તે રક્તમાંસ-સ્નાયુના જોશનો નહિ; આ ચાલવું પણ, કેવળ પગ વડે નહિ.

પણ દીકરો બિચારો! મહિને સાડાચાર હજાર કમાતો, ગાડી ફેરવતો, વિમાનમાં જ પ્રવાસ કરતો, બાળકો માટે ઢગલો રમકડાં લઈ આવતો. મોડી રાત સુધી કારખાનાંના નકશા દોરતો, ગણતરીઓ કરતો ને પુસ્તકો વાંચતો દીકરો બિચારો શું જાણે આ નામહીન, પરિચયહીન, વસ્તુહીન થઈને ફરવાની વાત? હાઈવે પર ૮૦ કિલોમીટરની ઝડપે ગાડી દોડાવતો તે – તે શું જાણે એ રસ્તામાંથી જ ફૂટીને ઝાડીમાંથી ક્યાંક ચાલી જતી નાનકડી કેડી પર ઊગેલા એકાદ સફેદ ફૂલની સફેદ પાંખડી પર સચવાઈ રહેલા જળબિંદુમાં ચમકતા સૂરજના સાત રંગની વાત?

એટલે બહુ દલીલ કરવાનો કાંઈ અર્થ નહિ.

કશી ઓછપ નથી. તમે બન્ને હોવાં જોઈએ એવાં જ દીકરો ને વહુ છો… પ્રેમથી, દૃઢતાથી તેણે – તેણે ને તેની પત્ની બન્નેએ દીકરના જરા ઉદાસ થઈ ગયેલા ખભા થપથપાવ્યા, વિસ્મિત પુત્રવધૂના વાંસા પર હાથ ફેરવ્યો, અને પછી તેઓ નીકળી જ પડ્યાં – મેઘમંડિત ગગન નીચે, શામળી ધરા પર –

જ્યાં ફરી વરસાદ પડ્યો હતો, ફરી મહેક વછૂટી હતી અને ફરી મોલ ખીલવાનો હતો!

જવા દઈશું તમને…

બારીમાંથી તેણે આકાશ ભણી નજર કરી. પલંગ તેણે એવી રીતે ગોઠવાવ્યો હતો કે આંગણાનો લીમડો બારીમાંથી બરાબર જોઈ શકાય. ઘણી વાર લીમડાની ડાળીઓ વાયરામાં ખૂબ જોરથી હલી ઊઠતી ને બારીને લગભગ અડવા મથતી હોય એમ લાગતું. ડાળીઓ વચ્ચેના અવકાશમાંથી ભૂરું – સફેદ આકાશ ને તેમાં ક્યારેક સરતા જતા સફેદ વાદળના ટુકડા દેખાતા. ડાળીઓ પર ક્યારેક એક સફેદ પંખી આવીને બેસતું. લાંબી પૂંછડી. દૂધરાજ હશે. સાધારણ રીતે એ ઘેરી ઘટા વચ્ચે રહે. સહેજે નજરે ન પડે. પણ અહીં એ સાવ એવી રીતે બેસતું, જાણે પોતાને જોવા આવતું હોય!

ઘરમાં ઠીક ઠીક ધમાલ હતી. આજે બપોરની ફ્લાઇટમાં દીપંકર અને મારિયા આવવાનાં હતાં. દીપંકર એનો સૌથી નાનો પુત્ર. સાત વર્ષ પહેલાં અમેરિકા ગયો હતો. અમેરિકી છોકરીને જ પરણ્યો હતો. વારંવાર ‘આવવું છે – આવવું છે’ લખતો હતો, પણ આવ્યો નહોતો. હવે મા માંદી છે, મરણ-ઉન્મુખ છે. પત્નીને લઈને તે આવે છે. અમેરિકી છોકરી! કેવી હશે ને કેવી નહીં?

તે મનમાં જરા હસી. ટાગોરનું ગીત હતું, મેઘાણીએ અનુવાદ કરેલો એનો – ‘કેવી હશે ને કેવી નહીં, મા મને કોઈ દી સાંભરે નહીં.’ પોતાના વખતમાં પોતે રવીન્દ્રનાથને ખૂબ વાંચેલા. ટાગોર અને યીટ્સ અને ઇબ્સન… સરખેસરખાં મિત્રો રવિવારે દૂર ક્યાંક નદીકાંઠે કે જંગલમાં જતાં, ખાતાંપીતાં, વૃક્ષો નીચે આડાં પડતાં, ગાતાં અને પછી મોટેથી કાવ્યવાચન થતું… ‘જે તે આમિ દિબો ના તોમાય’ અને વિલિયમ બ્લૅક – ‘ટુ સી ધ વર્લ્ડ ઇન અ ગ્રેઇન ઑફ સૅન્ડ…’ યીટ્સનું પેલું કાવ્ય તો તેને મોઢે થઈ ગયેલું – ‘આઇ વિલ અરાઇઝ ઍન્ડ ગો નાઉ… જ્યાં દિવસરાત સરોવરનાં જળ કિનારાને થપકી દીધા કરે છે, એ જોવા હું જઈશ.’ જૉહ્ન મેસફીલ્ડનું કાવ્ય – ‘મને એક રસ્તો આપો અને માથે આકાશ, ઠંડી હોય ત્યારે રસ્તાની ધારે તાપણું… ફરી પ્રભાત, ફરી પ્રવાસ…’

અનેક સૌંદર્યોમાં તે જીવી હતી. જીવન હંમેશાં જીવવા જેવું લાગ્યું હતું અને હવેની પેઢી… મોટો દીકરો ને એની વહુ માયા, વચેટ દીકરો ને એની વહુ છાયા… તેઓ શું કદી ટાગોરને વાંચતાં હશે? કાલિદાસને? શેક્સપિયરને? નિત્શે અને બર્ગસોંનું તેમણે કદાચ નામ પણ નહીં સાંભળ્યું હોય! પોતાના ખંડમાં એક કબાટમાં તેણે પોતાનાં માનીતાં પુસ્તકો રાખ્યાં હતાં. ‘ક્રિયેટિવ ઇવોલ્યૂશન’થી માંડી ‘ફોર્થ વે’, ‘એકોત્તરશતી’, ‘રવીન્દ્રવીણા’, જૉહ્ન ડન અને બ્લૅકનાં કાવ્યોનો સંયુક્ત સંગ્રહ… ઘણાં પુસ્તકો હતાં. પણ આ વહુઓએ કોઈ દિવસ કબાટને હાથ નહોતો લગાડ્યો. પૂછ્યુંયે નહોતું કે આ શાનાં પુસ્તકો છે. તેઓ ઍલિસ્ટર મૅક્લીન્સ, જેમ્સ હેડલી ચેઝ, ઇયેન ફ્લેમિંગ, ગુલશન નંદાનાં પુસ્તકો વાંચતાં. વારે વારે કહેતાં : ‘અમે તો ખૂબ ‘બોર’ થઈ ગયાં.’ ‘બોર’ શબ્દ એમની વાતોમાંથી સતત ટપક્યા કરતો. પોતે જીવનમાં કંટાળાનો ખાસ કોઈ અનુભવ કર્યો નહોતો. તે અને તેનો પતિ પૂનમ હોય ત્યારે ઘણી વાર લોનાવલા ચાલ્યાં જતાં. ત્યાં એકાંતમાં ‘સ્વપ્ન’ નામનું, સૌંદર્યપ્રેમી પ્રવાસીઓ માટેનું એક ‘ગેસ્ટ હાઉસ’ હતું. બેઠા ઘાટનું નાનકડું મકાન. ઉપર નાનકડી એક ઓરડી, જેને ચારે તરફ ઉપરથી નીચે સુધી કાચની બારીઓ. પૂનમના ચંદ્રને ઊગતો જોવા માટે જ તેઓ જતાં. પૂર્વ દિશામાં ખડકોની એક આખી હારમાળા હતી, તેની પાછળથી ચંદ્ર જરા મોડો ઉપર આવતો. તેઓ શાંત, સ્થિર, એકાગ્ર થઈને બેસતાં. સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ સ્પંદન ગ્રહણ કરતાં. રાહ જોતાં એક ચિરપરિચિત છતાં ચિરઆહ્લાદક પ્રકાશદર્શનની. ધીરે ધીરે ખડક પાછળથી એક રતૂમડી આભા દેખાતી. પછી એક ચમકતી શ્વેત કિનાર. તેના ને તેના પતિના હાથ અનાયાસ મળી જતા, આનંદની એક સમાન અનુભૂતિમાં સાથી હોવાના વિશ્વાસમાં. પછી ઝડપથી ચંદ્ર ઉપર આવી જતો. બહુ જ ઝડપથી. તે વખતે પૃથ્વીની ગતિ વિશે કંઈક ખ્યાલ આવતો. અનુકૂળ હોય તો બે-ત્રણ દિવસ વધુ રોકાતાં. પૂનમના ચંદ્ર કરતાંયે વદ એકમ – બીજનો ચંદ્ર ઊગતો જોવાનું વધુ રોમાંચક હતું. એ નાનકડા પહાડી સ્થાન પર નવ વાગ્યામાં તો નીરવતા છવાઈ જતી. બધું શાંતતાના ખોળામાં પોઢી જતું. આકાશ શ્વાસ રોકીને જોતું. હવામાં કોઈ ધુમાડો, ઘરના દીવાઓનાં તીખાં કિરણો, અવાજનાં મોજાં રહેતાં નહીં. એક કોમળ મુલાયમ અંધારભરી નીરવતા. અને પછી જરા મોડેથી ચંદ્ર ઊગતો. રતૂમડા વિસ્મયથી ખડકોને જોતો, પોઢી ગયેલી પૃથ્વીને નિહાળતો. પછી તો પ્રકાશનો વરસાદ જ વરસતો. પોતાને એનો સઘન સ્પર્શ થતો. અંગો બધાં ભીંજાઈ જતાં.

સૌંદર્યની આવી સેંકડો અનુભૂતિઓથી પોતાનું જીવન રસાયું હતું. કોઈ સાંજ વેળાએ તે લીમડા નીચે બેસી રિલ્કેનાં કાવ્યો વાંચતી : ‘વી, ધ વેસ્ટર્સ ઑફ સૉરોઝ… આપણે આપણા શોકને વેડફી નાખીએ છીએ – દુઃખથી છુટકારાની રાહ જોવામાં…’ એનો પતિ ચુપચાપ સાંભળતો. જીવનના આવાગમન પાછળ રહેલા કોઈક મર્મની અલપઝલપ ઝાંખી થતી. દુઃખને એક ગંભીર સમજથી સ્વીકારી શકાતું. વેદનાઓમાં ગુપ્ત રહેલા અર્થને થોડોઘણો પામી શકાતો.

આ લોકો જીવન તરફ કઈ રીતે જોતાં હશે? તેને ઘણી વાર પ્રશ્ન થતો. પણ માયા – છાયાને તેની પાસે નિરાંતે બેસીને વાત કરવાની ક્યારેય ફુરસદ રહેતી નહીં. તેઓ આખો દિવસ કશાકમાં ને કશાકમાં રોકાયેલાં રહેતાં. તેઓ કૂકિંગ ક્લાસમાં જતાં, ફ્રેન્ચ પુડિંગ અને ઇટાલિયન પિત્ઝા બનાવતાં શીખતાં, ઇન્ટિરિયર ડેકોરેશનના વર્ગો ભરતા, ઇકેબાનાની ગોઠવણી કરતાં, કૅન્ડલ–લાઇટ–ડિનર ગોઠવતાં, હેરસ્ટાઇલ શીખતાં. નવનવી રીતે વાળ ઓળતાં. કપડાંનાં નવાં નવાં મૅચિંગ. સુંદર લાગતાં તેઓ પણ બહારથી તેઓ ઘેર આવતાં ત્યારે હંમેશાં કહેતાં : ‘કંટાળી ગયાં. બહુ થાક લાગ્યો. અરે, પેલો પ્રેમનાથ એટલો બોરિંગ હતો!’ કંટાળાની ને વધુ કંટાળાની ક્યારીમાં જ જાણે તેમનો દિવસ ઊગતો ને સાંજ ઢળતી.

સ્થાપિત વ્યવસ્થા ને પરંપરાગત મૂલ્યો સામેના વિદ્રોહની તેઓ વાતો કરતાં. કોઈ વાર હિપ્પીઓ પણ તેમનાં મહેમાન તરીકે આવતાં. આમ છતાં તેમના જીવનમાં કંઈક બહુ મોટો ખાલીપો હતો. જીવનનું આનંદતત્ત્વ તેમની પકડમાંથી સરી જતું. તેઓ જીવતાં, પણ તેમને લાગ્યા કરતું – આ બધાંના શો અર્થ છે?

અને હવે એક નવી સ્ત્રી ઘરમાં આવી રહી છે. માંડ ૨૩–૨૪ વર્ષની હશે. દીપંકરે લગ્ન વખતે ફોટા મોકલેલા. પણ ફોટામાંથી ને તેયે લગ્ન સમયના ફોટામાંથી – વ્યક્તિનો પરિચય કેમ મળે? તેને કુતૂહલ હતું. દીપંકરે પસંદ કરેલી એ છોકરી કેવી હશે?

તે પોતાનો આદર કરશે કે નહીં, પોતાને ચાહશે કે નહીં, એ વાત મહત્ત્વની નહોતી. પોતે હવે કેટલા દિવસ? પણ એક સાવ અજાણી દૂર દેશની કન્યા ઘરની વહુ બનીને આવે છે, તેને ઓળખવાની ઇચ્છા હતી. માયા – છાયાને પણ એના વિશે ઘણી ઉત્કંઠા હશે; ભય ને આશંકા હશે. એક દિવસ બંનેને ગુસપુસ કરતાં સાંભળ્યાં હતાં… ‘ઍડ્જસ્ટમેન્ટ’ કરવું પંડશે – એવી કંઈક વાતો તેઓ કરતાં હતાં. સારું છે કે ઘર ખૂબ મોટું હતું, બધાંનો સમાસ થઈ રહેતો હતો. દીકરીઓ પણ તેમના પતિ ને બાળકોને લઈને આવી હતી, માની છેલ્લી ઘડીઓમાં તેને મળી લેવા. પણ ફુરસદ તેમનેય નહોતી. ‘ભાભી, ટિનુ માટે દૂધ ગરમ થયું છે? મહારાજને કહેજો, દાળશાક મોળાં કાઢી લે. અવિનાશને પેટમાં અલ્સર છે.’ તેમના વ્યવહારમાં એક પ્રકારની અધીરતા રહેતી. હવે કેટલી રજા બાકી રહી તેનો મનમાં હિસાબ ગણતાં હશે. રજા લંબાવવી તો નહીં પડે? ઘર જેમતેમ મૂકીને આવ્યાં છીએ…

મા પાસે બધાં વારાફરતી આવી જતાં. દવા લીધી, મા? ઊંઘ બરોબર આવી હતી ને? રાત કેવી ગઈ? તેઓ મચ્છરદાનીના છેડા સરખા કરતાં, વળેલી ચાદર ખેંચતાં, માના પલંગ પાસે ટેબલ પર તાજાં ફૂલ મૂકતાં, છોકરાંઓ અવાજ કરતાં આવે તો બહાર કાઢી મૂકતાં. માની બધી રીતે કાળજી રાખતાં. રોજ તેને માટે જુદી જુદી જાતની હળવી વાનીઓ બનાવતાં. અને તેમને થતું કે પોતાની પરિચર્યા સંપૂર્ણ છે. માત્ર માને ખબર હતી કે ખાલીપણું ક્યાં હતું. પણ હવે મૃત્યુની સંમુખ આવતાં તેણે બધી અપેક્ષાઓને સંકેલી લીધી હતી. જીવનભર મેં સૌંદર્યને ચાહ્યું છે, જીવનને ચાહ્યું છે. મરતી વેળા હું એને ખંડિત નહીં થવા દઉં. એનો અતિ પ્રિય લેખક હેન્રી ફ્રેડરિક ઍમિયલ. સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં જન્મેલો, ફ્રાન્સમાં વસેલો, સૌંદર્યશાસ્ત્રનો પ્રોફેસર. ત્રીસ વર્ષ એકાંતમાં ગાળી એણે ૧૬,૯૦૦ પાનાં ભરીને જર્નલ લખ્યાં. ઍમિયલ, બર્ગસોં, ટાગોર… તે અને તેનો પતિ બંને તેમના વિશે એવી રીતે વાત કરતાં, જાણે તેઓ તેમના મિત્રો હોય. એમનાં લખાણોમાંથી, જીવનમાંથી, દર્શનમાંથી પોતે આકંઠ પાન કર્યું હતું… અને હવે મૃત્યુની વેળા આવી હતી. જીવનની સર્વોચ્ચ અનુભૂતિની પરમ આસ્વાદ્ય પળ. એ પળની આભા પૂનમના, વદ એકમના કે બીજના ચંદ્ર જેવી, રતૂમડા પ્રકાશવાળી, પોતાનાં સર્વ અંગોને સિક્ત કરી દે તેવી રાખવી છે.

કશોક અવાજ થયો. માયા આવી હતી. તેણે એની તરફ નજર ફેરવી. માયા પાસે આવી. ‘કાંઈ જોઈએ, બા?’ તેણે ડોકું હલાવી ના પાડી. હસી. પણ માયા સામે હસી નહીં. તેણે માના હાસ્યને જોયું નહોતું. તે પોતાના વિચારોમાં ગૂંથાયેલી હતી. તે હોશિયાર, કાર્યદક્ષ, સ્માર્ટ અને સ્વાર્થી હતી. પોતાને જોઈતું બધું મેળવી લેતી. ગમે તે રીતે. બીજાનું શું થાય છે તેની પરવા કર્યા વગર. પોતાનો પતિ ને પોતાનાં બાળકો – એ તેના વિશ્વની સરહદો હતી. મિત્રો, પાર્ટી, સિનેમા – બધું થતું. પણ તેને કોઈનેય માટે ઊંડી લાગણી હોય કે કોઈને માટે તે ક્યારેય ઘસાઈ હોય – એવું કાંઈ યાદ નહોતું આવતું.

વચેટ છાયા જુદી હતી. આનંદી, ઉદાર, ગ્રામ્ય મજાકોથી ભરેલી, સ્થૂળ, બહિર્મુખ, સંવેદના રહિત. એક જ મોટા મકાનમાં માયા – છાયાનાં રસોડાં જુદાં હતાં. સંપત્તિ પૂરતી હતી, તેથી બંને વચ્ચે સંઘર્ષના પ્રસંગ ખાસ આવતા નહીં. પોતાનો રૂમ ઉપર જુદો હતો. બંનેને ત્યાંથી વારાફરતી જમવાની થાળી આવતી. કોઈક વાર પોતે પણ નીચે બધાંની સાથે ટેબલ પર જમવા જતી, પણ કોઈક જ વાર, બહારનું કોઈ ન હોય ત્યારે. ઘણી વાર રાતે નીચે સંગીત ચાલતું. નૃત્યો થતાં. ગિટાર – ઑર્ગન વાગતાં. માયા સારું ગાતી. પોતાની દીકરી ઉમા પણ સરસ ગાતી. ઉપર એમના સૂરો પહોંચતા. કોઈ વાર ગમતા. પણ ઉમા કે માયાએ કોઈ દિવસ એની પાસે આવીને કહ્યું નહોતું : ‘બા, તમને કોઈક ગીત કે ભજન સંભળાવું?’ સરસ રીતે કોઈ કાવ્યો વાંચે તોયે ગમે. જે તે દિબો ના તોમાય… તમને જવા નહીં દઉં. ચાર વરસની કન્યાના મુખની એ સ્નેહના ગર્વથી ભરેલી વાણી. પિતાને કહે છે – તમને જવા નહીં દઉં. એ કાવ્ય પોતે સેંકડો વાર બીજાને વાંચી સંભળાવેલું. ‘જવા નહીં દઉં… પણ તોયે જવા દેવું પડે છે, ચાલ્યું જાય છે. પ્રલય-સમુદ્રના વેગમાં હૂ હૂ કરી તીવ્ર વેગે બધું જ ચાલ્યું જાય છે.’

પોતાની પણ જવાની ઘડી આવી છે. કોઈએ કહ્યું નથી – જવા નહીં દઉં. કદાચ ક્યારે જાય, તેની રાહ પણ જોતાં હોય! ભલે, મનમાં કશી તૃષ્ણા નથી, ભય નથી.

કે છે?

બારી પાસે ઝૂલતા લીમડાની ડાળીઓ હવે ચૈત્ર – વૈશાખમાં સફેદ સફેદ મંજરીઓથી ભરાઈ જશે. આલ્બેર કામૂએ તેની નોંધપોથીમાં જેની વાત કરી છે તેવી બદામની શ્વેત સુંદર મંજરી જેવી… કદાચ એથીય વધુ સુંદર. આખી રાત તે મહેક્યા કરશે. તેને સુખ થયું. ‘જનરેશન ગૅપ’ છે, છતાં પોતાની છેલ્લી રાતો ભગવાને કોઈક રીતે મહેકતી રાખી છે.

અચાનક મારિયા યાદ આવી. એને અહીં ગમશે? અહીંનો ઉનાળો, ગરમી, અહીંની ગંદકી, અહીંના લોકોની ટેવો – આ બધું તે શી રીતે સહી શકશે? તેને આ દેશની સાચી પરિસ્થિતિઓની જાણ હશે કે કોઈ ભાવમુગ્ધતામાં તે ડૂબેલી હશે ને અહીં આવતાં નિર્ભ્રાન્ત થઈ જશે?

જે હોય તે – થોડા કલાકોમાં જ આ કુતૂહલનો અંત આવશે.

હૃદયમાં એક ઝીણો સૂર ઊઠ્યો. છેલ્લી પળોની આભા પર, આ દીકરા – દીકરીઓ – વહુઓ વચ્ચેના સંઘર્ષની છાયા ન પડે તો સારું. પોતાની શક્તિઓ હવે સાવ ક્ષીણ થઈ ગઈ હતી. હાથપગ હવે ચાલતા નહોતા. માત્ર પ્રવાહી ખોરાક જ લઈ શકાતો. અવાજ ધીમો પડી ગયો હતો. સંભળાતું પણ ઓછું, માત્ર દૃષ્ટિ સતેજ હતી, અને સતેજ હતાં મન, હૃદય, સ્મૃતિઓ.

*

…ફ્લાઇટ થોડી મોડી હતી. બપોરને બદલે સાંજે છ વાગ્યે વિમાન આવ્યું. કસ્ટમમાંથી નીકળતાં ને ઘેર પહોંચતાં આઠ વાગી ગયા. દીપંકર અને મારિયાએ એના રૂમમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે પ્રકાશ ને અંધકારની સંધિક્ષણ હતી. દીપંકર ઊભરાઈ જતા વહાલ સાથે દોડ્યો. ‘કેમ છે, બા?’ તેના અવાજમાંથી નર્યો સ્નેહ નીતરતો હતો. એને ઘણોબધો સંતોષ થયો. થોડી વાર તો તે માને લગભગ વળગીને જ બેઠો. પછી યાદ આવ્યું હોય તેમ તે ઊભો થયો. ‘મારિયા, આ મારી મા!’ તેણે કહ્યું. એમાં કંઈક ગર્વની છાંટ હતી? કે ખાલી ભ્રમ? મારિયા આગળ આવી. તેણે હાથ લાંબો કરી તેનો હાથ પકડી હલાવ્યો. બોલી નહીં કશું. માત્ર હસી. બંને એની પાસે બેઠાં. દીપંકરે ઝડપથી ઘણી વાતો કરી નાખી. ત્યાંના વસવાટની, પત્ર પછી થયેલી ચિંતાની, હવે તબિયત કેમ છે, પોતે આવ્યો એટલે સારું થઈ જશે, સ્નેહ ને ચિંતાની વાતો. થોડીક નાનપણની યાદ. ‘મા, તને સાંભરે છે? એક દિવસ હું બહુ રખડીને કપડાં ફાડીને આવ્યો ત્યારે બાપુ મને ખૂબ વઢેલા અને ત્યારે તેં પાછળથી કેવો મને શીરો ખવડાવેલો?’

સૂતાં સૂતાં તે સાંભળી રહી. ખૂબ સારું લાગ્યું.

પછી બંને નીચે ગયાં. ‘સૂઈ જજે આરામથી, મા! હવે કાલે સવારે મળીશું. સાથે ચા પીશું.’ દીપંકરે કહ્યું. મારિયાએ ડોકું ધુણાવ્યું. તેની આંખો સરસ હતી એમ લાગ્યું. ઊંડાણભરી, સંવેદનાભરી, જાણે તે કહેતી હોય – તમારા મનમાં શું છે, હું સમજું છું.

દીપંકરે સવારે મળવાનું કહ્યું – પણ એકલી પડી ત્યારે એને થયું, એમ ન બને કે આજની રાત જ છેલ્લી રાત હોય? અચાનક બહુ જ ક્ષીણતા આવી ગઈ. ખૂબ નબળાઈ લાગવા માંડી. આજે કઈ તિથિ હતી? વદ બીજ… આજે સહેજ મોડો, લાલ ચંદ્ર ઊગશે. બસ, હવે કશું જોઈતું નહોતું. આજની રાતે અંત આવે તો તે વાજબી જ કહેવાય.

નીચેથી અવાજો સંભળાતા બંધ થઈ ગયા. હજુ કાંઈ બહુ નહીં વાગ્યા હોય. માંડ દસ થયા હશે. બધાં કદાચ પેલી તરફના આંગણામાં બેઠાં હશે. દીપંકર અમેરિકાની વાતો કરતો હશે. દીકરીઓને, માયા-છાયાને ઇન્તેજારી હશે કે દીપંકર એમને માટે શી શી વસ્તુઓ લાવ્યો હશે! અને માયા મનમાં ગોઠવતી હશે કે સરસમાં સરસ વસ્તુ શી રીતે પોતાને મળે એમ કરવું.

હવાની એક વેગવતી લહર આવી, લીમડાની ડાળીઓ ઝૂલી પડી. બે સફેદ ઝીણી કળીઓ એના પલંગ પર ફેંકાઈ.

અચાનક તેને લાગ્યું કે બારણું ખૂલ્યું. કોણ આવ્યું હશે? છેલ્લી દવા તો કામવાળી બાઈ આપીને ગઈ. પછી કોણ આવ્યું?

ધીમે પગલે કોઈ તેની પાસે આવ્યું. ઓળખાયું. એ મારિયા હતી. તેને પારાવાર નવાઈ લાગી. મારિયા કેમ આવી હશે?

મારિયા તેની પાસે આવીને બેઠી, હાથ હાથમાં લીધો, થોડી વાર કાંઈ બોલી નહીં. માત્ર સામે જોઈને હસી રહી. ‘મને અહીં બેસવાનું ગમશે. બેસું?’ તેણે પૂછ્યું.

તેણે ડોકું હલાવીને હા પાડી, પણ હજુ નવાઈ શમતી નહોતી.

લાંબા સમય સુધી મારિયા શાંત બેસી રહી. લીમડાની પાછળના આકાશને જોઈ રહી. પછી ધીમેથી બોલી : ‘તમે પલંગ સરસ ખૂણે ગોઠવ્યો છે. આ વૃક્ષ સુંદર દેખાય છે. એને હવે ફૂલ આવશે ને? થોડાં થોડાં દેખાય છે.’ અંગ્રેજીમાં, ધીમેથી, અટકી અટકીને બોલતી હતી. ઉચ્ચારો અમેરિકી હતા, પણ એને બધું સમજાયું.

મારિયાએ ફરી કહ્યું : ‘અમારાં લગ્ન વખતે તમે મને ટાગોરની કવિતાનું પુસ્તક મોકલેલું તે મને ખૂબ ગમેલું. કેટલીય વાર વાંચ્યું. ઘણી કવિતા તો મોઢે થઈ ગઈ છે.’ તે હસી, અને માના હાથ પર હાથ પસવાર્યો. ‘આઇ લવ્ડ ફૉર ધૅટ બુક. ઇટ વૉઝ વન્ડરફુલ, ટુ લવ ધ વર્લ્ડ વિથ ઑલ ઇટ્સ પીપલ ઇન સચ અ બ્યૂટિફુલ વે…’ અને પછી… ‘તમને હજુ યાદ છે એ કાવ્યો?’

એણે આનંદથી ડોકું ધુણાવ્યું.

મારિયા સહેજ વધુ નજીક સરી આવી. માની સાવ નજીક ઝળૂંબી. ‘તમે ખૂબ દુર્બળ લાગો છો.’

તે કાંઈ બોલી નહીં.

મારિયાએ એની આંખમાં આંખ પરોવી ઊંડાણથી જોયું. માથા પરના વાળ પસવાર્યા. પછી કાન નજીક મોં લઈ જઈ મૃદુતાથી બોલી : ‘તમને… તમને ભય નથી લાગતો ને?’

‘શાનો ભય?’

‘અજ્ઞાતનો…’ મારિયા ધીમા સ્વરે બોલી, ‘બધું પરિચિત છોડી શૂન્યમાં સરી જવાનો. આર યુ અફ્રેઇડ?…’

હૃદયમાં એક મોટું મોજું આવ્યું. આનંદનું. આ છોકરી મને સમજે છે. મારી ભીતર શી લાગણીઓ છે એ જાણવાની તેને ખેવના છે. મારા ભયની તેને ચિંતા છે. એ ભયને તે કદાચ દૂર કરવા માગે છે…

તેને જવાબ આપવો હતો, પણ આ ભરતીથી તે ઉત્તેજિત થઈને થાકી ગઈ. જીવનની છેલ્લી પળોમાં એક નવા સંબંધનો ઉદય થયો હતો. જરા મોડો… પણ અત્યંત સુંદર. તેણે પ્રેમ ને સંતોષથી મારિયા તરફ જોયું. તેને થયું : લોકો કહે છે – પતિ જીવંત હોય ત્યાં સુધીમાં પત્ની મરવા-કરવાનું પતાવી દે, તો તેને સૌભાગ્યવતી કહેવાય. ઓહ – લોકોને શી ખબર, સૌભાગ્ય એટલે શું? આ સૌભાગ્ય છે. અંતિમ ક્ષણોના આકાશમાં એક નવા સંબંધનો, એક નવા પ્રેમનો આમ ઉદય થવો તે સૌભાગ્ય છે. આનંદથી મરી શકવું – તે જ સૌથી મોટું સૌભાગ્ય છે.

લીમડાની પાછળથી ચંદ્રની શ્વેત કિનારી દેખાઈ. મારિયાએ રૂમની બત્તી ઓલવી નાખી. એકસામટાં ઘણાં ધોળાં ફૂલોથી ડાળીઓ ભરાઈ ગઈ હોય એમ લાગ્યું. તેણે મારિયાનો હાથ પકડી ચંદ્ર તરફ ઇશારો કર્યો… લૂક, શી ઇઝ બિંડિંગ ફેરવેલ…

મારિયાએ તેના કપાળ પર હળવેથી હાથ ફેરવ્યો… મૅ યોર જર્ની બી પીસફુલ.

તેના મોં પર રતૂમડી આભા પથરાઈ રહી.

૧૯૭૬
(‘જવા દઈશું તમને’)

પ્રેમનાં આંસુ

સરયુનાં લગ્ન આખરે અનંત સાથે નક્કી થયાં. બધાંને આ વર ને આ ઘર ગમ્યાં હતાં અને સરયુને પણ કશો વાંધો કાઢવા જેવું દેખાયું નહીં. અનંત બીજવર હતો, પણ એની ઉંમર કાંઈ બહુ ન હતી; અને એના ઊંચા, પાતળા, કંઈક શ્યામ, પણ સોહામણા દેહને કારણે એ આકર્ષક કહી શકાય એવો લાગતો હતો. એના ઘરની પ્રતિષ્ઠા શહેરમાં સારી હતી અને ડૉક્ટર તરીકે એણે હમણાં જ પ્રૅક્ટિસ કરવાની શરૂઆત કરી હતી છતાંય એનું નામ શહેરમાં વિખ્યાત થઈ ગયું હતું. આવા વરને માટે સરયુને ના પાડવાનું કાંઈ જ કારણ નહોતું, પણ એને એક વાત ખૂંચ્યા કરતી અને તે અનંતની પહેલી પત્નીના પાંચ વરસના બાળકની. લગ્ન કરીને તરત જ પાંચ વરસના આ બાળકની માતા બનવું પડશે એ વિચાર એના ઉલ્લાસને, એના નવયૌવનનાં સ્વપ્નોને, એના આનંદભર્યા ફફડાટને જવાબદારીની દોરીથી બાંધી દેતો હતો. અને અધૂરામાં પૂરું એ બાળક અપંગ હતો.

આવા અપંગ બાળકની જઈને તરત કાળજી રાખવી પડશે, સવારથી રાત સુધીનાં એનાં બધાં કામ સંભાળવાં પડશે, એ ખ્યાલે એને જાણે પોતે આયા તરીકે અનંતને ઘરે જતી હોય એવું લાગતું હતું. અલબત્ત, ત્યાં સાસુ, નણંદ, દિયર વગેરે ઘણાં હતાં અને કુટુંબ મોટું હતું. પણ એમ છતાંય પોતે સંસ્કારી હતી એટલે પોતાના મનના સંતોષ ખાતર પણ મા તરીકેની ફરજમાંથી મુક્ત થઈ શકે એમ નહોતી. આ એક વાત એને મૂંઝવ્યા કરતી હતી, લગ્નના એના ઉત્સાહને મંદ પાડી દેતી હતી; પણ એને નક્કર વિરોધ તરીકે કોઈની સામે, કાંઈક સંકોચથી અને કાંઈક પોતાની સંસ્કારિતા હણાય એ દૃષ્ટિએ તે રજૂ કરી શકી નહીં; અને લગ્નનો દિવસ નક્કી પણ થઈ ગયો.

અનંતનો એ બાળક કાંઈ પહેલેથી અપંગ નહોતો. એનો જન્મ થયો ત્યારે તો એ ખૂબ જ તંદુરસ્ત અને સુંદર હતો. એનામાં એક વિશિષ્ટતા હતી. એ છોકરો એની માને ખૂબ ચાહતો. ગમે તેટલું રડતો હોય, કશાયથી માનતો ન હોય ત્યારે એની માને માત્ર આવતી જુએ કે રડવાનું ભૂલી જઈને એક એવું તો મધુર સ્મિત કરતો કે મા એને દોડીને ગોદમાં લઈ લેતી અને કપાળ પર ચુંબન કરતી. અને ત્યારે એને જાણે પોતે સ્વર્ગમાં બેઠો બેઠો આનંદની અનંત ધારામાં સ્નાન કરી રહ્યો હોય એવું લાગતું. બીજાં બાળકો શેરીમાં એકઠાં મળી તોફાન – મસ્તી કરતાં હોય ત્યારે કિરણ રસોડામાં એની માની આસપાસ વીંટળાઈ રહેતો. ક્યારેક પાછળથી અચાનક આવી કામકાજ કરતી માને હેરાન હેરાન કરી મૂકતો અને પછી માની સામે આવી ખિલખિલાટ હસી પડતો; અને એમ હસતાં એ મા સામે જોતો ત્યારે એની બે મધુર આંખોમાંથી એવો તો પ્રેમ નીતરી રહેતો કે બધાં મશ્કરીમાં સુશીલાને કહેતાં : ‘દીકરા તો ઘણાને હોય છે, પણ તારાની તો વાત જ નિરાળી!’ સુશીલા કશોય પ્રત્યુત્તર આપ્યા વિના મંદ હસતી અને છોકરો એટલો તો સરસ હતો કે એને એ પ્રભુનું ધન હોય એમ સાચવતી. એનાં તોફાનોથી ઘણી વાર ત્રાહિ પોકારી ઊઠતી છતાંય એને પોતાની નજરથી અળગો થવા દેતી નહીં. આમ પોતાનાં તોફાનો અને મસ્તી વડે એ માની આસપાસ ખૂબ વીંટળાઈ રહ્યો હતો અને એની છાયા જેવો બનતો જતો હતો.

પણ એક દિવસ મા-દીકરાના સુખની આ અવિચ્છિન્ન ધારામાં ભંગાણ પડ્યું. કિરણ ખૂબ સખત માંદો પડ્યો. પહેલા ચારેક દિવસ એને તાવ આવ્યો અને પાંચમે દિવસે એને આંચકી શરૂ થઈ. થોડા થોડા અંતરે એના હાથપગ તણાઈ જતા, મોંએ ફીણ વળી જતાં અને આંખો ઊંચે ચડી જતી. આંચકી શમી જતી ત્યારે છોકરો જાણે મૃત્યુના દ્વારે જઈને પાછો આવતો હોય એમ એનો ચહેરો ફિક્કો પડી જતો અને સહેજ ભાનમાં આવતો ત્યારે આર્દ્ર નજરે મા સામે જોઈ રહેતો.

સુશીલા આ પ્રસંગે ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ હતી. અનંતે તરત જ શહેરના સારામાં સારા અનુભવી ડૉક્ટરને બોલાવ્યો પણ એ કશી ચોક્કસ દવા આપી શક્યો નહીં. દેખીતી રીતે સ્થિતિ ગંભીર લાગતી હતી, પણ એણે આશ્વાસન આપ્યું કે ગભરાવાની કશી જરૂર નથી, ને બધું ઠીક થઈ રહેશે. માત્ર જતાં જતાં અનંતને પાસે બોલાવી ધીમેથી એને કહ્યું : ‘જિંદગીને કશી મુશ્કેલી નહીં આવે, પણ સંભવ છે કે એકાદ અંગ ખોટું પડી જાય. ચોક્કસ કશું કહી શકાતું નથી, પણ આમ બને તો નવાઈ નહીં.’

બે દિવસ કિરણના અસહ્ય તરફડાટમાં વીત્યા. આખોયે વખત સુશીલા એની પાસે બેસીને એના માથા પર હાથ ફેરવ્યા કરતી. કિરણ ભાનમાં હોય ત્યારે માથે માનો હાથ ફરતો જોઈ એને ખૂબ શાંતિ વળતી, પણ આંચકી આવતી અને એ બેભાન થઈ જતો ત્યારે એનું સમગ્ર અસ્તિત્વ જાણે એ શાંતિને પામવા તરફડી ઊઠતું, ખેંચાઈ જતું. વલખાં મારી મારીને, નિરાશ થઈને એના પ્રાણ પટકાઈ પડતા. બે દિવસ આમ વીત્યા પછી ત્રીજે દિવસે એનો તરફડાટ શાંત થઈ ગયો. ચુપચાપ બોલ્યા વગર એ શાંતિથી પડી રહ્યો. હાથપગ એણે ઉછાળ્યા નહીં, કશો બબડાટ પણ કર્યો નહીં. સહુએ નિરાંતનો શ્વાસ લીધો. પણ અત્યંત બારીકાઈથી બાળકની હરેક ક્રિયાને જોઈ રહેલી સુશીલાને લાગ્યું કે પગ ઊછળતા નહોતા કારણ કે એ ઊછળી શકતા નહોતા. એના પગમાં જડત્વ આવી ગયું હોય એવું લાગતું હતું. જાણે ઉપરનાં ચેતનમય અંગો સાથે એને કશો સંપર્ક જ ન હોય! વધુ ખાતરી કરવા માટે એણે એનો એક પગ સહેજ ઊંચો કરીને પાછો મૂક્યો ત્યારે નિર્જીવ લાકડાની જેમ એ પટકાયો. ખાટલામાં પડેલા પારિજાતના ફૂલ જેવા મધુર કોમળ બાળકની આ સ્થિતિ જોઈ સુશીલાનું સઘળું ચેતન હરાઈ ગયું. એક ચીસ પાડી એ ત્યાં બેભાન થઈ ગઈ.

આ અભાનતામાંથી સુશીલા જાગી ત્યારે એના જીવનનો રંગ ઝાંખો પડી ગયો હતો અને મનમાં અંધારી રાત જેવી ગમગીની ગાઢપણે વ્યાપી ગઈ હતી. આ સુંદર બાળક હવે કદી ચાલી નહીં શકે, મુક્ત રીતે હવે ફરી નહીં શકે એ ખ્યાલે એનું દિલ ચિરાઈ જતું. દુનિયાની તમામ સમૃદ્ધિ એકઠી કરીને જેનાં ચરણ પાસે પાથરી દઈએ તોયે જેનું કઠોર મન પીગળતું નથી એવી ભાગ્યવિધાત્રીના નામ પર દિવસો સુધી એણે આંસુ સાર્યાં. પણ જે બની ગયું એને હવે કોણ મિથ્યા કરી શકવાનું હતું?

કિરણ ધીમે ધીમે સાજો થતો હતોપણ આ થોડા દિવસમાં એણે જે અપાર યાતના વેઠી હતી એને પરિણામે એના જ્ઞાનતંતુઓ નબળા પડી ગયા હતા અને બે દિવસ પછી સહુને ખબર પડી કે એનાથી હવે બોલી શકાતું પણ નથી. સુશીલાએ આ જાણ્યું ત્યારે એ ચોધાર આંસુએ રડી રહી. ઘરનાં માણસોને ખૂબ દુઃખ થયું, પણ સુશીલાની તો આખી જીવન-ઇમારત જાણે મૂળમાંથી ડોલી ગઈ.

અનંતે ઉપચાર તો ઘણા કર્યા પણ કાંઈ વળ્યું નહીં. ખૂબ પ્રયત્નો પછી કિરણ બેસીને ઘસડાતો થોડું ચાલતાં શીખ્યો, પણ એની વાણી તો અબોલ જ રહી.

માંદગીમાંથી ઊઠ્યા પછી કિરણ મા પ્રત્યે જાણે વધુ ને વધુ પ્રેમ દર્શાવવા લાગ્યો. એ કશું બોલી શકતો નહીં. માત્ર આખો દિવસ અસ્ફુટ સ્વરે ‘મા, મા’ કહ્યા કરતો અને એના નાનકડા બે તપ્ત હોઠ વડે એ શબ્દને પીધા જ કરતો. થોડું ચાલતાં તે શીખ્યો ત્યારથી અંદરના ઓરડામાંથી રસોડામાં પહોંચી જતો ને પહેલાંની જેમ જ, પણ પહેલાં કરતાં કેટલાય વધુ ઊંડા ભાવથી મા તરફ નિહાળી રહેતો.

રેશમી ફૂલ જેવા આ છોકરાની આવી દશા સુશીલા જીરવી શકી નહીં. એ દિવસે દિવસે વધુ ગમગીન થતી ગઈ. સાંજ નમ્યે, શેરીમાં છોકરાં ટોળે મળી રમતાં હોય ત્યારે એ જોતી કે કિરણ એકલો બહાર ઓસરીના છેડા પર બેઠો બેઠો શ્વેત ને ભૂખરા રંગથી ઘેરાયેલા આકાશ તરફ મીટ માંડી જોઈ રહ્યો છે. વાદળથી છવાયેલા આકાશમાં એકાદ તારો ચમકી ઊઠતો ત્યારે એના મોં પર પ્રસન્ન મધુરતા ફેલાઈ જતી અને અસ્પષ્ટ સ્વરે ‘મા’ – એવું કાંઈક આછું એ બબડતો. સુશીલાની આંખોમાં આંસુ ભરાઈ આવતાં.

આ બાળકની મૂંગી ભાષામાં કોને ખબર કેટલી રહસ્યમયી વાતોનો ભંડાર ભર્યો હતો! કોઈક વાર એ એવી વ્યગ્ર દૃષ્ટિએ મા સામે જોઈ રહેતો, જાણે હમણાં જ તેની હૃદયની વેદના બોલી ઊઠશે, પણ એ કશું બોલતો નહીં. ઓસરીના ખૂણામાં એકલો બેસી સામેની ખુલ્લી ધરતીને મનમાં ને મનમાં સેંકડો ફૂલમાળ ગૂંથી એ શણગાર્યા કરતો. ક્યારેક એની ભૂરી આંખોમાં એવો અદ્ભુત પ્રકાશ છવાઈ જતો, કે એનું મોં એનાથી ઊજળું થઈ જતું. કોઈક અનિર્વચનીય આનંદ એના અંગેઅંગને ભરી દેતો. ખુલ્લા મેદાનમાં બે હાથ છૂટા મૂકી આ છેડેથી પેલા… ધરતી ને આકાશ જ્યાં મળે છે એ છેડા સુધી દોડી જવાનું એને મન થતું, રૂપેરી વાદળના ઢગની પેલે પાર પાંખ ફફડાવીને ઊડી જવાની ઇચ્છા થતી; પણ આ બધું માત્ર સુશીલા સમજતી. બાળકના હૃદય સાથે એ એવું એકત્વ મેળવી રહી હતી કે એની વણબોલી વાતને એ સ્પષ્ટપણે સાંભળી શકતી, એના મનના ખૂણેખૂણામાં ફરીને એની તમામ વાતો સમજી શકતી. પણ એથી તો એ વધુ હિજરાતી જતી હતી. આ ઝંખનાઓ, આશાઓ, વિશાળ આનંદને અણુઅણુએ ભરી લેવાની અસીમ કામનાઓ – આ બધું જ અધૂરું, અવ્યક્ત, અણપૂર્યું રહેશે? જિંદગીના અંત સુધી એ આમ સ્વપ્નો જ ઘડ્યા કરશે?

સુશીલાના અંતરનો ઘા ઊંડો ને ઊંડો થતો ગયો. સહુએ એને વિલાતી, સુકાઈ જતી, ખરી પડવાની તૈયારી કરતી જોઈ. પણ એનું કારણ કિરણની આ મૌનમયી અજ્ઞાત પ્રસન્નતા પાછળ છુપાયેલી, પ્રગટ ન થઈ શકતી વાણીની વેદના જ હતી, એ વાત કોઈ સમજી શક્યું નહીં. માત્ર અનંત એ સમજતો, પણ એનો શો ઉપાય હતો?

એની તબિયત વધુ ને વધુ બગડતી ચાલી. ‘વહુને હવાફેર કરાવો’, એમ ઘરમાંથી કોઈ બોલ્યું, પણ આ માંદગીને હવાફેરની જરૂર નહોતી. સ્થાનફેર કરાવવા જેટલા પૈસા સુશીલાએ પતિ પાસે ખરચાવ્યા નહીં. એનું મન એવું તો ભાંગી ગયું હતું કે એ ભાંગી ગયેલા પાયાવાળી ઇમારતને તૂટી પડતાં વાર ન લાગી. અને જે એને પ્રાણથીય વધુ પ્રિય હતો એની વેદનાને કારણે, એને જ છોડીને એક સાંજે એણે આ દુનિયાની અંતિમ વિદાય લેવા આંખો મીંચી દીધી. સમય સહેજ ધ્રૂજ્યો, હવા કંપી, ને જ્યોત બુઝાઈ ગઈ.

મૃત્યુ વખતે એણે કિરણને પોતાની પાસે લાવવાનું કહ્યું હતું. છેલ્લી વાર એણે કિરણના રેશમી વાંકડિયા વાળ પર હાથ ફેરવ્યો ત્યારે એ પળોને પકડી લેવાની, જીવનમાં એ પળોને જ ચિરસ્થિર કરી રાખવાની, કદી છૂટાં પડવું ન પડે એમ અંતરના આલિંગનમાં જકડી રાખવાની તીવ્ર ઇચ્છા એને થઈ આવી. કિરણ પણ આ પળોમાં તલ્લીન બની ગયો હતો. પણ મૃત્યુએ, ફૂલની પાંદડી જેવા સુકુમાર આ બાળકની વેદના ને પ્રેમના પ્રવાહ જેવી સુશીલાની જરાય પરવા કર્યા વિના એનું કર્તવ્ય બજાવી લીધું અને ઘરમાં બધું હતું એમ જ રહેવા દઈ, ક્યાંય કશોય ફેરફાર કર્યા વિના, માત્ર જીવન માટે તલસાટ કરી ઊઠેલા એક પ્રાણને હરી લઈ, પોતાની પાછળ દુઃખની ઘેરી છાયા પાથરીને એ ચાલ્યું ગયું.

પોતાના પ્રેમાળ સ્વભાવ અને વ્યાવહારિક નિપુણતા વડે સુશીલાએ સહુનાં મન જીતી લીધાં હતાં એટલે બધાંને એના મૃત્યુથી ઊંડો ઘા લાગ્યો, પણ સહુથી ઊંડી વેદના તો પેલા, આવડા મોટા ઘરમાં, આટલાં બધાં માણસોની વચ્ચે નિરાધાર ને એકાકી બની ગયેલા બાળકની હતી. જે થયું હતું એ એને સમજાયું હશે કે કેમ એ તો કોને ખબર, પણ પગ ઘસી-ઘસીને એ પહેલાં જ્યાં મા રસોઈ કરતી હતી ને પાછળથી જ્યાં એ ખાટલામાં સૂઈ રહેતી ત્યાં વારંવાર જા-આવ કર્યા કરતો અને એ સ્થાન પ્રતિ કંઈક વેદનાભર્યું આછું હસતો. પણ એના સ્મિતનો એથી અનેકગણો ઊજળો ઉત્તર આપનાર સામે કોઈ મળતું નહીં. જેની સામે જોઈ એ આનંદના સાગરમાં ડૂબી જતો એ ચહેરો હવે ક્યારેય નજરે પડતો નથી એ જાણીને એને પહેલાં તો ખૂબ આશ્ચર્ય થયું, અને પછી એ ધીમે ધીમે ઉદાસ બની ગયો. પહેલા બેત્રણ દિવસ એ ‘મા, મા’ એવું અર્ધવ્યક્ત ગુંજન કરતો, એ પણ બંધ થઈ ગયું. પહેલાં જેવી પ્રસન્નતાથી હવે એનાં અંગાંગ હસી રહેતાં નહીં. માત્ર પહેલાંની જેમ જ હજુય એ ઓસરીના છેડા પર બેસતો, પહેલાં કરતાં હવે કદાચ વધારે લાંબો વખત, અને નીરવ ભાવે આકાશ સામે કોણ જાણે શું જોઈ રહેતો!

એની આ કરુણતા સહુને સ્પર્શી જતી, પણ એની પાસે વાણી નહોતી, એટલે વાતો કરીને કે બીજી કોઈ રીતે એને રીઝવી શકાતો નહીં. અનંતે એને રમાડવા માટે એક બાઈ રાખી પણ કિરણ એનાથી ખુશ થયો હોય એવું લાગ્યું નહીં. ટોપલી ભરીને રમકડાં એને માટે અનંત લઈ આવ્યો પણ કિરણે તો એની સામે જોયુંયે નહીં. માના ગયા પછી જાણે બીજા કોઈને ઓળખતો ન હોય એમ એ એકાકી ફર્યા કરતો અને એને રમાડવા માટે રાખેલી બાઈ તરફ ઉદાસ આંખોએ જોઈ રહેતો. ક્યારેક એને જોઈને એ ડોકું ધુણાવતો ને નજર વાળી લેતો. એવું લાગતું, જાણે બધી વસ્તુઓમાં, બધી વ્યક્તિઓમાં એ માને જ નીરખવા મથે છે, અને એને મા નથી દેખાતી ત્યારે નિરાશ થઈ જાય છે.

સ્વાભાવિકપણે થોડા સમય પછી અનંતનાં બીજાં લગ્નની વાત થઈ. તેને સુશીલા માટે ખૂબ પ્રેમ હતોપણ એના મૃત્યુથી એ વિરાગી નહોતો બની ગયો અને એ હજી તદ્દન જુવાન હતો એટલે બીજાં લગ્નની વાત ક્યાંય અનુચિત લાગી નહીં. અનંતના મનમાં માત્ર એક જ ડર હતો, ને તે કિરણનો. એ છોકરો એની માને, પોતાના મૂંગા જીવનમાં, એટલી તો સજીવ રાખી રહ્યો હતો કે અનંત એની આ સ્વપ્નભરી અવસ્થાને, એની આ વેદનામયી ઘેલછાને સ્પર્શતાં અચકાતો હતો. એ કેટલું સમજે છે એની તો એને ખબર પડતી નહોતી, પણ પોતાની મધુર માનું સ્થાન બીજી કોઈ વ્યક્તિએ લીધું છે એવું એને લાગશે તો એના મન પર ખૂબ આઘાત થશે, એ વાત તે સમજતો હતો. મનોમન એ આ સુંદર બાળકને ખૂબ ચાહતો અને પોતાનું બાળક હોય એના કરતાં મૃત પત્નીના પ્રેમની શેષ સ્મૃતિ હોય એ રીતે એને સાચવવાનો પ્રયત્ન કરતો. પણ એના મૂંગા જીવનને કારણે, એના મુખ પર છવાઈ રહેલા વિષાદને કારણે અને ખાસ કરીને તો પોતાના વ્યવસાયમાંથી ઓછો વખત મળવાને કારણે એના તરફ જોઈએ તેટલું ધ્યાન તે આપી શકતો નહીં. આ વાતનો એને હંમેશ અફસોસ રહ્યા કરતો. ભાડૂતી બાઈ ઉપર કેટલો વિશ્વાસ રાખી શકાય? એની મા ઘરડી હતી અને આ બાળકની આસપાસ રહેલા સૌંદર્યના વાતાવરણને, એના અગમ્ય વિષાદને, સ્પષ્ટપણે જોઈ કે સમજી શકતી નહીં, એટલે એના પર વહાલ રાખવા છતાં એના મનના સંપર્કમાં આવી શકતી નહીં. ડોસા ઝાઝી લપ્પનછપ્પન કરતા નહીં. એમને આ બાળક ગમતો, પણ કાલું બોલનાર, મીઠી વાતો કરનાર, પોતાનાં દાઢીમૂછ ખેંચી પોતાને સતાવનાર કોઈ હોય એવી ઇચ્છા એમને રહેતી. મૂંગા ને અપંગ આ બાળક પ્રત્યે બધાંને ખૂબ સહાનુભૂતિ હતી પણ એના સ્વભાવની વિશિષ્ટતાને કારણે કોઈ એનામાં સક્રિય રસ લઈ શકતું નહીં. અનંતની બહેન પોતાનાં છોકરાંઓમાંથી અને મોટા ઘરની વ્યવસ્થામાંથી પરવારતી નહીં. હવે ભાભી આવે તો પોતાને ઘેર પાછી જવા એ પણ ઉત્સુક થઈ રહી હતી. અનંતના બે નાના ભાઈ અને એક બહેન શાળામાં ભણતાં અને મનમોજી હતાં. આમ આટલાં બધાં માણસોની વચ્ચે પેલો બાળક સહુથી વીંટળાયેલો છતાં એકાકી હતો. એની આસપાસ સગવડ ને સમૃદ્ધિ હતાં, છતાં એનું મન શૂન્ય સરખું દેખાતું.

છેવટે અનંતે સરયુ સાથે લગ્ન કરવાનું નક્કી કર્યું. એને પોતાને તો સુશીલાના મૃત્યુથી પડેલી ખોટને પૂરવા સાથીની જરૂર હતી જ, પણ બાળકનેય કદાચ સરયુ સાથે ફાવી જાય તો એ એને માટે પણ ઘણું આવકારદાયક બને. અલબત્ત, આ વાત માટે એને પૂરી શંકા હતી, પણ એ સિવાય બીજું શું થઈ શકે, એ તે વિચારી શક્યો નહીં. લગ્ન ન કરે તો પોતાના સુખને તો એ ન જ મેળવી શકે અને એ ઉપરાંત બાળકનેય, આજે એ જે સ્થિતિમાં છે એનાથી વધુ સારી સ્થિતિમાં લાવવાની શક્યતા ન રહે.

અને સુશીલાના મૃત્યુ પછી સવા વરસે ફરી એક વાર અનંતના ઘરની દીવાલો લગ્નના કસુંબી રંગથી રંગાઈ રહી. બીજું લગ્ન હતું એટલે કશી ખાસ ધામધૂમ તો નહોતી, છતાંય ઉત્સવ અને ધમાલનું વાતાવરણ તો સર્જાઈ ગયું હતું. કેટલાંક સગાંઓ પણ આવી પહોંચ્યાં હતાં. અનંતની ઘરડી મા લાકડીને ટેકે ટેકે બધે ફરતી અને સૂચનાઓ આપતી. ડોસાના શાંત ચહેરા પર આનંદની રેખાઓ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. સુશીલા તરફ બંનેને માન હતું એટલે એ પ્રસંગ પાછળ રહેલી ઘટનાઓ માટે મનમાં એમને ઊંડે દુઃખ થતું. પણ નવી વહુ આવીને એમના ઘરને ઉજાળશે એનો એમને સંતોષ હતો. ડોસાને ખાસ તો મીઠું-કાલું બોલતા, હસતા ને ઘરમાં દોડાદોડ કરી મૂકતા પૌત્રની કલ્પના એટલી સુમધુર અને આનંદદાયક લાગતી કે સામાન્ય રીતે ઓછું બોલતા અને ઘરની વાતો ને ગૂંચવણોથી દૂર રહેતા એમના જીવનમાં પણ આ પ્રસંગે થોડો ઉલ્લાસ પ્રગટાવ્યો.

કિરણ આ બધી ધમાલ પ્રત્યે, અજાણ્યા વાતાવરણ પ્રત્યે શંકિત અને ભયભરી નજરથી જોઈ રહ્યો હતો. આ બધું શું થાય છે એની એને સમજણ પડતી નહીં, પણ જે થતું હતું એ એને સારું નહોતું લાગતું. જેમ જેમ ઘરમાં ધમાલ વધતી ગઈ અને લગ્નનો દિવસ નજીક આવતો ગયો, એમ એ વધારે ને વધારે એકલો બનતો ગયો. બધાં એની તરફ ધ્યાન આપતાં પણ એ એની શારીરિક જરૂરિયાતોને સંતોષવા અને બહેલાવવા પૂરતું. એના મનમાં શા પ્રવાહ ચાલી રહ્યા છે એ જાણવાની કોઈને ફુરસદ નહોતી. અનંત ક્યારેક, વખત મળે ત્યારે એને બોલાવીને પાસે બેસાડતો અને એને હસાવવાના મિથ્યા પ્રયત્નો કરતો, એના મનને જાણવા મથતો. પણ ઊંડી દુઃખભરી આંખોની નજર સિવાય કિરણ પાસે બીજું શું હતું? અને લગ્નના આગલે દિવસે એ અનંત પાસે આવ્યો ત્યારે એણે એવી તો વેદના – ભરપૂર દૃષ્ટિએ અનંત સામે જોયું કે અનંતની આંખમાં પાણી ભરાઈ આવ્યાં. સુશીલાના મૃત્યુ સમયે એ જેટલું નહોતો રડ્યો એટલું એ ત્યારે રડ્યો. આ સૌંદર્યભર્યા બાળકની ભરપૂર કરુણતાથી એનું મન એટલું તો હલી ઊઠ્યું કે એને ઘડીભર લગ્ન ન કરવાનો વિચાર થઈ આવ્યો. પણ એ સમજતો હતો કે લગ્ન ન કરવાથીયે કશો અર્થ નહીં સરે. એટલું જ નહીં, બાળકના જીવનમાં ફરી આનંદનું અજવાળું ફેલાવવાની સંભવિતતા પણ લગ્ન ન કરવાથી નાશ પામતી હતી.

બીજે દિવસે લગ્ન માટે જાન ઊપડી ત્યારે અનંતના મનમાં કિરણનું પોતે કંઈક સારું કરી રહ્યો છે એ સાથે એનો દ્રોહ પણ કરી રહ્યો છે એવી ભાવના હતી. છેલ્લા બે દિવસથી કિરણની જિંદગી વિશે વિચારવામાં એ એટલો નિમગ્ન થઈ ગયો હતો કે એ લગ્ન પોતાને માટે નહીં પણ કિરણ માટે કરે છે એવી ભ્રમણા એના મગજ પર છવાઈ હતી; અને એની સામે કાંઈ પ્રશ્ન હોય તો આ લગ્ન કિરણ માટે કેટલાં સફળ નીવડશે, એ જ હતો.

સરયુને આંગણે જાન આવી પહોંચી, અને એક બારીમાંથી છાનામાના, અનંતને ઘણી વાર જોયો હતો છતાંય નવોઢાની આંખે સરયુએ ફરી એને જોઈ લીધો. એના કુમારી-માનસમાં તો લગ્નજીવનની કેટલીય સોનેરી કલ્પનાઓ આલેખાતી હતી. જીવનને પ્રેમ અને આનંદથી છલકાવી દેવાના એને કોડ હતા. પણ એની બધી કલ્પનાઓ એક અપંગ બાળકની યાદે મેલી બની જતી હતી. એના પ્રત્યે એના મનમાં સહાનુભૂતિ અને કરુણા હતી, છતાંય લગ્નના પ્રથમ રસઝરતા દિવસોમાં એવી જવાબદારીનું અસ્તિત્વ એને ખૂંચ્યા કરતું. બાળક અપંગ ન હોત તો શરૂઆતના દિવસોમાં એને મોસાળ પણ મોકલી શકાત. થોડા સમય પછી એ એને પાછો બોલાવી લેત. અલબત્ત, એ પોતાના બાળકમાં અને આ બાળકમાં ક્યાંય ભેદ નહીં રાખે, પૂર્ણ સ્નેહથી એની સંભાળ લેશે; પણ લગ્ન પછીના તરતના દિવસો માટે એણે મનમાં જે રંગીન કાવ્યો ગૂંથ્યાં હતાં, તેવે વખતે થોડા સમય પૂરતીયે એ બાળકને સંભાળવાની ગંભીર જવાબદારી ન હોત તો કેટલું સારું થાત, એમ એને મનમાં સતત થયા જ કરતું. અચાનક એને સૂઝ્યું કે બાળક માટે શરૂના દિવસોમાં એક સારી બાઈ રાખવાનું એ અનંતને સમજાવી શકશે; અને અનંતની મા વગેરે તો હતાં જ, એટલે બહુ ચિંતા તો નહીં કરવી પડે. અનંત સિવાય એના ઘરનાં બીજાં માણસોનો એને ઝાઝો પરિચય નહોતો, પણ સહુને માટે એણે સારી જ કલ્પના કરી અને ભાવિ જીવનની પગદંડીને આશાનાં ફૂલથી બિછાવી દીધી.

લગ્ન થઈ ગયાં. માતાપિતા અને ભાઈબહેનોની આંસુભીની વિદાય એ લઈ રહી હતી, ત્યારે વ્યવહારુ માતાએ ધીમે સાદે એને કહ્યું : બને તો પેલાને થોડો વખત મોસાળ રાખવાનું થાય એમ કરજે. અત્યારથી તારી જાતને એમાં ગૂંચવી દઈશ નહીં. અને આવું કહીને પોતાની વાતને પોતે જ સમર્થન આપતી હોય એમ બાજુએ રહીને બબડીઃ છોકરી બિચારી જાતે જ હજુ બાળક જેવી છે, ત્યાં એ બીજા બાળકની સંભાળ શી રીતે રાખી શકે? ને તેમાંયે આ તો અપંગ. બંનેને હેરાનગતિ થાય એના કરતાં તો બાળકને મોસાળ મોકલવું જ સારું ને! સરયુએ ડોકું ધુણાવ્યું અને બધાંને પગે લાગી, બધાંના આશીર્વાદ પામી દુઃખ અને આનંદના ન સમજાય તેવા મિશ્ર ભાવથી ભરેલા હૈયે તે ગાડીમાં જઈ બેઠી. ગાડી ઊપડી અને થોડી વાર પહેલાં માતાપિતાની હતી એ સરયુ અનંતની બનીને અજાણ્યાં લોકો વચ્ચે પોતાનું સ્થાન શોધવા ચાલી ગઈ.

ઘેર જ્યારે બધાં આવી પહોંચ્યાં ત્યારે રાત પડી ગઈ હતી. નવી વહુનો સહુએ પ્રેમથી સત્કાર કર્યો. ઘરડાં સાસુસસરાએ બંનેને આશીર્વાદ આપ્યા. મોટી નણંદે હસતાં હસતાં કહ્યું : ‘લાગો છો તો સાક્ષાત્ લક્ષ્મી જેવાં!’ અને એણે હેતથી ઓવારણાં લીધાં. અજાણ્યા ઘરમાં પ્રથમ પ્રવેશ સરયુને સુખકર લાગ્યો, પણ તરત જ એને આ સુખી વાતાવરણની વચ્ચે પેલા અપંગ બાળકનો ખ્યાલ આવ્યો – પગ ઘસડતો, બોલી ન શકવાને લીધે ગળામાંથી ‘ઉં ઉં’ એવો અવાજ કાઢતો, બધાં તરફ લાચારીભરી નજર ફેંકતો, પોતાની અપંગતા અને નિરાધારીને રુદનના લંબાયેલા સૂરમાં વારંવાર વ્યક્ત કરતો… કલ્પના એને સારી લાગી નહીં. ખૂબ સમભાવ રાખવા છતાંય જરા સૂગ થઈ આવી. કોને ખબર, આખો વખત કેવીયે જગ્યાએ રમ્યા કરતો હશે, વારંવાર કેવો ગંદો થઈ જતો હશે! અને પોતાને મા માનીને એ કોઈક વાર એવા અસ્વચ્છ, ધૂળવાળા હાથે આવીને વળગી પડે તો?

અણગમાથી એનું મન ભરાઈ ગયું. ના, પોતે એના પ્રત્યેની ફરજ ચૂક્યા વિના પોતાના સુંદર દિવસોને સંભાળી લેશે. તે ને તે જ રાત્રે બાઈ રાખવા માટે અનંતને કહેવાનો તેણે વિચાર કર્યો. પણ એના વિશે આટલું વિચારવા છતાંય એ દેખાયો નહીં ત્યારે કુતૂહલથી એની આંખો ચારે બાજુ ફરી વળી. પેલું અણગમો પ્રેરતું દૃશ્ય હમણાં જ દેખાશે એવું એને હરપળે થયા કર્યું. પણ ત્યાં એણે સાંભળ્યું. અનંત પૂછતો હતો : ‘કિરણ ક્યાં, મા?’ એ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળી રહી. માનો ઉત્તર આવ્યો : ‘એ તો ક્યારનોય સૂઈ ગયો છે.’ સરયુને સહેજ નિરાંત વળી.

નવા જીવનના પ્રારંભની મંગલ ઘડીઓમાં એને પેલું ન ગમતું કાંઈ પણ જોવાની પરિસ્થિતિ આવી નહીં એટલે એનું મન જરા હળવું બન્યું, પણ એ બાળકને જોવાની ઉત્સુકતાયે એનામાં ખૂબ હતી, એટલે જરા વાર એમ પણ થયું કે ઘરમાં એ છે જ, અને આવતી કાલે તો એને જોવાનો જ છે, તો આજે રાતે જ એ જોવા મળ્યો હોત તો શો વાંધો હતો?

એકાએક એને ખ્યાલ આવ્યો કે આ ઘડીએ પતિ વિશે વિચારવાને બદલે એનું બધું ધ્યાન બાળક પર જ કેન્દ્રિત થઈ ગયું હતું. મનમાં ને મનમાં એ પતિની આવી અવગણના કરવા માટે જરા શરમાઈ અને મોડી રાતે, સત્કારનો અને મંગળપૂજાનો બધો વિધિ પતી ગયા પછી, અનંતના સાંનિધ્યમાં પ્રથમ વાર એ જઈ ઊભી ત્યારે પતિના પ્રેમમાં પોતાની જાતને ગોપવી દેવાને એનું સમસ્ત સ્ત્રી-હૃદય વ્યાકુળ બની ગયું. એ કિરણને ઘડીભર ભૂલી ગઈ. પોતાના પ્રતિ મંડાયેલી એની મીટમાં અનંતે સ્નેહ અને વિશ્વાસની એવી સભરતા જોઈ કે એ પોતાની જાતને ધન્ય માની રહ્યો અને એને થયું ઃ કિરણને પણ એ સાચવશે અને એના અપંગ – અસહાય જીવનને પોતાના માતૃપ્રેમથી ભરી દેશે. પછી તો પ્રથમ મિલનની સુહાગી પળોમાં સરયુ બધું જ ભૂલી ગઈ, અને બીજી કશી વાતો કરવા માટે વાતાવરણ રહ્યું નહીં.

બીજે દિવસે વહેલી સવારે સરયુ નીચે આવી. સાસુ સિવાય કોઈ ઊઠ્યું નહોતું. બંધ બારીબારણાં ઉઘાડી સાસુજી અંદરના એક ઓરડામાં નમેલી આંખે માળા ગણતાં બેઠાં હતાં. સરયુ ઘડીભર એ જોઈ રહી, અને પછી ઘરનું પૂરેપૂરું અવલોકન કરવા ચારે બાજુ નજર ફેરવવા લાગી. એટલામાં એણે જોયું કે ઓસરીના છેડા પર બેઠો બેઠો એક સુંદર બાળક આકાશના આછા લાલ રંગ તરફ લીન ભાવે જોઈ રહ્યો છે. સગાંમાંથી કોઈનો છોકરો હશે એમ માની એ ત્યાં જઈને ઊભી રહી. વાંકડિયા, પાણીની લહેર જેવા વાળની નીચે એણે શ્વેત કમળના ફૂલ જેવો એક ચહેરો જોયો. સમગ્ર ચહેરા પર મૃદુતાની આછી વાદળી ઢળી હતી. એની ભૂરી આંખોમાં કોઈ અજાણી વેદના આવીને સ્થિર થઈ ગઈ હતી. બે ગાલ ઉપર બે નાનકડાં અશ્રુબિંદુ કમળની પાંદડી પર ઝાકળ જેવાં લાગતાં હતાં. નીલા રંગનું એક વસ્ત્ર એણે પહેર્યું હતું, અને પગ લાંબો રાખીને એ બેઠો હતો. એનો આખોયે દેખાવ એટલો મનોરમ હતો કે એને લાગ્યું, જાણે સામે પથરાયેલી વિશાળ ધરતીમાં પગદંડી જેની ખોવાઈ ગઈ છે, અને મા જેની વિખૂટી પડી ગઈ છે એવો એક દેવબાળક એની માને ઝંખતો ગગન પર દૃષ્ટિ માંડીને બેઠો છે, અને એની આંખોમાંથી આંસુ વહે છે.

સરયુના અંતરમાં માતૃત્વની નિગૂઢ વેદનાની છાલક વાગી. બાળક પાસે બેસી જઈ એણે એનું મોં સ્નેહપૂર્વક પોતાની તરફ ફેરવ્યું. મમતાભર્યા કંઠે એ બોલી : ‘તારું નામ શું?’ આકાશ તરફથી નજર વાળી લઈ કિરણ સરયુ તરફ જોઈ રહ્યો. સરયુએ મીઠું હસીને કહ્યું : ‘નામ નથી કે શું તારે?’ કિરણ કાંઈ બોલ્યો નહીં. ચૂપચાપ એ જોઈ જ રહ્યો. સરયુને થયું, આ કદાચ એની નણંદનો દીકરો હોય… આવા સરસ બાળકની માતા હોવા માટે મનમાં એ કેટલો ગર્વ અનુભવતી હશે! અને પછી ખૂબ પ્રેમાળ હાસ્ય કરી બાળકનું મોં છાતીસરસું ખેંચી લઈ એ બોલી : ‘મારી સાથે નહીં બોલે કે?’ આ વખતે કિરણ હસ્યો… એ જ પેલું ચિરસુંદર મધુર સ્મિત. આ સ્ત્રીના પ્રેમમાં એને એની મા જીવતી થતી લાગી, મા જ જાણે નવે વેશે એના સ્મિતનો ઊજળો પ્રત્યુત્તર આપવા પાછી ચાલી આવી છે. અને ઘણે મહિને આજ પહેલી વાર એ ફરીથી એના એ જ અસ્ફુટ સ્વરે બોલ્યો : ‘મા…’ આશ્ચર્યથી સરયુએ જોયું કે એ બોલી શકતો નહોતો, અને એના લંબાયેલા પગ ચેતનહીન હતા. વિસ્મયથી, ક્ષોભથી એ એક પળ બેભાન જેવી બની ગઈ. જેની પોતે આટઆટલી કલ્પના કરી હતી, અણગમાભર્યાં ચિત્રો મનમાં દોર્યાં હતાં એ આ જ બાળક હતો! આટલો સુંદર! આટલો નિષ્કલંક! આવેગથી એણે કિરણને પોતાની છાતી સાથે વળગાડી દીધો અને ઊંડા પ્રેમથી એના લલાટ પર ચુંબન કર્યું. એની આંખમાંથી બે બિંદુ કિરણને માથે સરી પડ્યાં. કિરણે પ્રસન્નતાથી આંખ બીડી દીધી. એ જ વખતે અનંત બારણામાં આવ્યો, અને એ બંનેને પ્રેમસમાધિમાં લીન થયેલાં જોઈ, ધીમે પગલે, હર્ષથી છલકતે નયને પાછો વળી ગયો.

૧૯૫૧
(‘પ્રેમનાં આંસુ’)

તમારાં ચરણોમાં

શ્રી ચરણેષુ,

એક મધુર સંધ્યાએ, હજાર આંખોની મેદની વચ્ચે મિલનની બંસીના સૂર મારા હૃદયને સ્પર્શી ગયા અને પ્રાણને પુલકિત બનાવી ગયા, ત્યારે પુરોહિતે ઉચ્ચારેલા લગ્નમંત્રોની સાથે મેં પણ મનોમન કહ્યું હતું — ‘તમારો સાથ ક્યારેય નહીં છોડું. જીવનની અંતિમ વેળા સુધી મારા અંતરની વીણા પર તમારા પ્રેમનું ગીત બજાવ્યા જ કરીશ. આજ આ વાદળના મંડપની નીચે સંધ્યાના સોહાગની સાક્ષીએ મારો ને તમારો જીવનપ્રવાહ મળ્યો જ છે, તો હવે એનાં વહેણ અખંડિત જ રહેશે! અને તમારા સાન્નિધ્યની પ્રથમ મૃદુ રાત્રિએ, તમારે ચરણે મારા હૃદયનાં ફૂલ મેં ધરી દીધાં હતાં.

આજ એ ક્ષણો યાદ આવતાં દુઃખ નથી થતું, થાય છે માત્ર એટલું જ… માણસની દૃષ્ટિ કેટલી ટૂંકી હોય છે! વર્તમાનના સુખને લંબાવી-લંબાવીને ભવિષ્યના અજાણ્યા પ્રદેશને એના વડે વ્યાપ્ત કરી દેવાની એને કેવી લાલસા હોય છે! જે સુખ જાણેલું છે એની જ સદૈવ કામના કરવાથી, જે મળ્યું છે એને હરહંમેશ અંતર સાથે જકડી રાખવાની ઇચ્છાથી જ, માણસનાં દુઃખોનો આરંભ થાય છે. મને લાગે છે, કલ્પના ને આશા જ તમામ દુઃખોનું મૂળ છે. એમ ન હોત તો ઉષાના રંગીન સ્મિત જેવા દિવસોને અંતે ચિતાના ભડકા જેવી સંધ્યા ને રાખના ઢગલા જેવી રાત એના સ્વાભાવિક ક્રમ પ્રમાણે જીવનમાં આવીને ગોઠવાઈ જાય, ત્યારે દુઃખ ને વેદનાથી માનવીનું હૈયું ફાટી ન જાત.

પણ જવા દો એ વાત. કલ્પના ને આશાના આજ સુધી દુનિયાએ ઘડેલા રમ્ય સ્વરૂપની નિરર્થકતા સમજાવવા હું આ નથી લખતી. પેલી સંધ્યાએ ઉચ્ચારાયેલા લગ્નમંત્રોની સાથે મારા મનમાં ભાવનાનાં જે વહેણ પ્રગટ્યાં હતાં, એ આજ મિથ્યા કેમ બની ગયાં, એ જ મારે તો કહેવું છે.

લગ્ન પછીના આપણા દિવસો સુખના સામ્રાજ્યને સર કરી બેઠા હતા. મારી ધરતી પર ચાંદની ઊતરી આવી હતી. ને તમારા અંતરમાં એના પ્રકાશનું પ્રતિબિંબ પડતું હતું. મને દુઃખ થતું તો તમે વ્યગ્ર બની ઊઠતા. હું હસતી તો તમારા ચહેરા પર એનાં અજવાળાં પથરાઈ જતાં.

હુંયે એ ભ્રમમાં હતી કે હું તમને ચાહું છું. ભ્રમ તો આજે કહું છું, ત્યારે તો પ્રામાણિકપણે, પૂરી નિષ્ઠાથી તમને ચાહું છું એવી માન્યતા ધરાવી રહી હતી. આજ જોઉં છું કે એ બધું મિથ્યા હતું, કેવળ ભ્રાંતિવશ હતું; કલ્પના ને પ્રણાલિકાના જોર પર, સંબંધનાં બંધનો વડે ઊભો કરાયેલો એ પ્રેમ માત્ર રૂઢિનું એક સ્વરૂપ હતું. સ્ત્રી પતિને ચાહે એ જ એકમાત્ર આદર્શ હોઈ શકે ને એ જ સ્વાભાવિક હોઈ શકે — એવી લગ્નજીવન વિશેની માન્યતાનું એ સાકાર રૂપ હતું. ને એ સિવાય બીજું કશું જ નહોતું. પણ આ તો બધું આજે સમજાય છે, ત્યારે તો હું તમને ચાહતી હતી, તમારા રજમાત્ર સુખને ખાતર ગમે તે ભોગ આપવા તૈયાર રહેતી હતી ને એ તૈયારીને હું મારા પ્રેમનું, સતીત્વનું ગૌરવ સમજતી હતી. મને પૂરો સંતોષ હતો કે સમાજનાં મૂલ્યાંકનોએ ઘડેલી આદર્શ સતી સ્ત્રીની હું જીવંત પ્રતીતિ છું અને મરીશ તે દિવસ સ્વર્ગના દેવતાઓ ફૂલમાળ લઈ મારો સત્કાર કરશે!

દિવસો આનંદથી વીતી જતા હતા. આપણો આ દેખાતો પ્રેમ સીમાહીન હતો, અવિચ્છિન્ન હતો. આનંદથી ભર્યું હતું જગત આપણું. આપણી પાસે સમૃદ્ધિ હતી, સગવડો હતી, સ્વજનો હતાં. મારાં માનસન્માનની કોઈ હદ નહોતી ઘરમાં.

તમને થશે, ત્યારે જે હતું એ આજેય એવું ને એવું જળવાઈ રહ્યું છે. ક્યાંય કશો ફરક પડ્યો નથી. તો શા માટે આજ આ આવડી મોટી ભૂમિકાની રજૂઆત? ને આ સંસ્મરણોની હારમાળાયે શા માટે — જ્યારે પ્રત્યેક પ્રભાત જીવનને નવનવા રંગની ભેટ ધરી જાય છે?

કદાચ આ સાચું હશે, પણ તમારી દૃષ્ટિએ મારા સુખની કલ્પનાને તો આ નવા દિવસોના નવીન રંગો, માત્ર સરી જવું જેનું સ્વાભાવિક છે એવા સમયને બળપૂર્વક પકડી રાખવાની લાલસામયી ઇચ્છાના માયાદર્શન સિવાય બીજું કશું જ નથી.

જે પળે મેં તમને મારું સર્વસ્વ માની મારી તમામ આશાઓ અને કામનાઓને તમારે ચરણે સમર્પી દીધી તે પળથી જ મારા દુઃખનો આરંભ થયો હતો.

તમે મને ખૂબ ચાહતા હતા. મારા દરેક સુખની કાળજી રાખતા હતા. મારી આસપાસ તમારા પ્રેમનો દોર તમે એવા તો વીંટી રાખ્યા હતા કે મારી ઇચ્છાઓ સહેજ પણ હલી શકે નહીં. મનને ડર લાગે, તમારા દોર કંપી તો નહીં ઊઠે ને? તમારા તાર તૂટી તો નહીં જાય ને?

તમારા પ્રેમભર્યા શબ્દો ધીરે ધીરે મારી આસપાસ એવી દીવાલ ખડી કરવા લાગ્યા કે એમાં હું બંદી બની ગઈ. તમારા શબ્દો સાચા હોય કે ખોટા હોય પણ એ તમારા હતા, તમારા પ્રેમના હતા એટલે મારે એ સ્વીકારી લેવા પડતા. સહેજ પણ અચકાટ મારામાં દેખાતો તો સ્નેહાર્દ્ર અવાજે તમે કહેતા : ‘મારી આટલી વાત નહીં માને કે…? ને હું કહેતી : ‘એક નહીં, અનેકાનેક વાતો હું માનીશ તમારી…’ કોને ખબર, વાત સાચી હતી એટલે કે, તમારી હતી એટલે? તમને તો ખાતરી હતી કે તમારા નિર્ણયો વડે જ હું સુખી થઈ શકીશ. અને તમારી આ માન્યતાને આઘાત ન લાગે એટલે તમારા નિર્ણયો કદીક ખોટા લાગતા તોયે હું સ્વીકારી લેતી.

પણ આનું અત્યંત વ્યક્ત સ્વરૂપ તો એક દિવસ બપોરે અચાનક જ મને સમજાયું. એક પાર્ટીમાં આપણે જવાનું હતું. શણગારનો મને શોખ હતો. આછી પીળા રંગની રેશમી સાડી અને લીલા રંગનું બ્લાઉઝપહેરીને હું તૈયાર થઈ, ત્યારે મને પોતાને પણ લાગ્યું કે હું સુંદર છું, પણ તમે એ જોઈને મોં બગાડ્યું. તમને આસમાની રંગ પ્રિય લાગે. તમે બોલ્યા : ‘આ સારું નથી લાગતું. આના કરતાં પેલી રૂપેરી પટ્ટાવાળી આસમાની સાડી પહેરશે તો ખૂબ સરસ લાગશે.’ મેં પહેર્યું હતું એ મને ગમતું હતું એટલે એ બદલવા મારું મન આનાકાની કરવા લાગ્યું. ધીમેથી મેં કહ્યું : ‘હવે ક્યાં બદલવા જાઉં? મોડું થશે ને આ પણ ખરાબ તો નથી લાગતું.’ તમે આગહપૂર્વક ડોકું ધુણાવ્યું : ‘ના, એમ ના પાડીશ એ નહીં ચાલે, એ આસમાની સાડીમાં તું મને એટલી તો ગમે છે, જાણે તું મારા આસમાનની પરી.’ થોડી ક્ષણો હું થોભી ગઈ. સાચી વાત. હું તમારી પત્ની હતી, તમે મને ચાહતા હતા એટલે મારે તમારા આસમાનની પરી બનવું જોઈએ અને એટલે મારે તમને ગમે એવાં કપડાં પહેરવાં જ જોઈએ. ચૂપચાપ અંદર જઈને મેં કપડાં બદલી નાખ્યાં. પણ તે દિવસે પહેલી વાર મને લાગ્યું કે મારી પાસે ‘મારું’ કહી શકાય એવું એક મન છે. એ મનને એની કામનાઓ છે, આકાંક્ષાઓ છે, એ કામનાઓ તમારી ઇચ્છાઓ પાસે કચડાઈ જાય છે, પણ મૃત્યુ પામતી નથી. તમારા ચરણમાં મેં મારું સમર્પણ કર્યું હતું. તોયે મારા મનનું આ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ ક્યાંથી આવ્યું એ મને સમજાયું નહીં. અમારી સ્ત્રીઓની કદાચ એ ટેવ હશે. પૂરેપૂરો અર્થ સમજ્યા વિના પ્રિય લાગે એવી ભાવનાઓમાં નિષ્ઠાનું આરોપણ કરી દેવાની. મેં પણ માન્યું હતું કે તમારી ઇચ્છાથી સ્વતંત્ર મારે કશું જ નહીં રહે. પણ એ કેવડી મોટી ભૂલ હતી! ભાવનાના, આદર્શના વેગમાં સાચેસાચ જે હતું એ તો માત્ર દબાઈને પડ્યું હતું. ના, એનું મૃત્યુ નહોતું થયું…

પ્રસંગોની સ્થૂળ સપાટી પરથી જ મેં ઉતાવળો અભિપ્રાય નહોતો બાંધ્યો. ધીમે ધીમે એવા પ્રસંગો સર્જાતા ત્યારે એની દ્વારા હું તમારા મનની અજાણી ગુહાઓમાં પ્રવેશ કરતી હતી અને તમારા આંતરસ્વરૂપને ઓળખતી જતી હતી.

દુઃખદ વાત હતી કે તમે માનતા હતા કે તમને મારે માટે પ્રેમ છે અને એટલે તમે તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે મને ઘડવાનો આગ્રહ રાખી રહ્યા હતા. તમારા આદર્શો પ્રમાણે હું હરેક વસ્તુનાં મૂલ્યાંકનો કરું એમ તમે ઇચ્છતા. દેખાવમાં અત્યંત ક્ષુદ્ર લાગે એવી બાબતોમાં પણ શું સારું ને શું ખરાબ એ વિશે તમે જલદી તમારો મત પ્રગટ કરી દેતા.

માત્ર પ્રગટ કરીને તમે અટકતા હોત તો કેવું સારું હતું! પણ તમે તો એ મારી પાસે સ્વીકારવાનો અને એ પ્રમાણે કાર્ય કરાવવાનો આગ્રહ રાખી રહ્યા હતા. તમે સૂચવેલાં પુસ્તકો જ હું વાંચી શકતી. તમે ઇચ્છતા એમની જ સાથે હું હરીફરી શકતી, પણ તમે પસંદ કરતા હતા એટલા માટે જ બધું મારા માનસને અનુકૂળ આવે, એવું બન્યું નહીં. મારું મન એ કોઈ પ્રવાહી નહોતું કે એને તમારી પસંદગીના વાસણમાં નાખી તમને મનગમતો આકાર એને આપી શકાય.

દિનપ્રતિદિન અલબત્ત, મારા પ્રત્યેના અત્યંત સ્નેહને કારણે જ, મને સુખી જોવાની અનન્ય ઊર્મિ વડે જ, મારી મુક્ત ઊર્મિઓને તમે કચડતા ગયા. સારા શબ્દોમાં કહું તો તમારા પ્રેમના બળે કરીને તમે મારી ઇચ્છાઓને તમારી ઇચ્છાઓમાં પરિવર્તિત કરતા ગયા. કેટલી પ્રામાણિકતાથી, કેટલી નિષ્ઠાથી તમે માની રહ્યા હતા કે તમારા વિચાર પ્રમાણે વર્તનાર વ્યક્તિ જ સુખી થઈ શકે અને એનાથી જુદાં જે કાર્યો થાય એ બધાં ખોટાં જ હોય!

અને આમ તમારા પ્રેમના પિંજરમાં હું કેદી બની ગઈ. મારી ઇચ્છાઓ મારી ન રહી, મારી ભાવના તમારા આદર્શોમાં ભળી ગઈ, મારાં કર્તવ્ય તમારા લક્ષ્ય સાથે એક બની રહ્યાં. પણ એ સ્વીકાર નહોતો! એ સંયમ હતો, નિરોધ હતો, અનિવાર્ય પ્રેમનો બોજ હતો. એ બધાની નીચે મારું ચંચળ મન ફફડાટ કરી રહ્યું હતું. મને શરદી લાગે એ ડરે તમે વર્ષાઋતુમાં સમીસાંજથી ઘરનાં બારીબારણાં બંધ કરાવી દેતા, ત્યારે હરકોઈ પ્રકૃતિપ્રેમીની જેમ બહાર વનરાજીની વચ્ચે દોડી જવા મારું મન તલસતું હતું. ઘનઘોર આકાશની વાદળીઓના ઘટાટોપને નીરખવા, એની વચ્ચે ચમકી જતી વીજરેખાને નિહાળવા એ કેવું ઝંખી ઊઠતું! પણ હું કશું કહી શકતી નહીં, કારણ કે તમારાં બધાં કાર્યો મારા આનંદને અનુલક્ષીને જ થતાં. શી રીતે તમને કહું કે હું તમને પરણી છું, તમારી પત્ની છું, છતાં હું એક વ્યક્તિ પણ છું! તમારા બધા પ્રયત્નોની પાછળ તમારી એ પ્રામાણિક માન્યતા પડી હતી કે એવું કરવાથી હું સુખી થઈશ જ. એ માન્યતા ઉપર તો તમારા આનંદનો દોર હતો. એને તોડી નાખતાં મારો જીવ ન ચાલ્યો. મેં કદી કહ્યું નહીં, કે તમારી પત્ની છું એટલે તમારી ઇચ્છા પ્રમાણે જ સુખી થઈ શકું એવું કાંઈ નહીં; સાચો પ્રેમ પોતાની ઇચ્છાઓને બીજાના મન પર લાદવામાં નથી અને એનું સ્થાન એકમાત્ર સ્વતંત્રતામાં છે.

બધું જ હતું મારી પાસે — લક્ષ્મી, કીર્તિ, પ્રેમ, સ્વજનો; પણ આ બધુંય જેને શોભે એ સ્વતંત્ર મન જ નહોતું મારી પાસે.

લગ્ન પછી સાડાચાર વર્ષે અચાનક જ એક મહિનામાં મારાં માતાપિતાનું મૃત્યુ થયું. ભાઈઓ તો કોઈ હતા નહીં. માત્ર એક નાની બહેન હતી. નિકટનાં સગાં કોઈ ન હતાં; એટલે નીલા આપણી સાથે રહેવા લાગી. કૉલેજના બીજા વરસમાં ત્યારે એ ભણતી હતી.

એકાદ વરસ વીતી ગયા પછી એના લગ્ન વિશે વિચાર કરવાનો સમય આવ્યો. નીલા ખૂબ શાંત અને પ્રેમાળ હતી; એટલે તમને એને માટે સારી એવી લાગણી હતી. એના લગ્નના પ્રશ્નને તમે પૂરેપૂરી સહાનુભૂતિથી વિચાર્યો અને ખૂબ મહેનત લઈ યોગ્ય પાત્રની તપાસ શરૂ કરી.

થોડા દિવસ પછી એક રાત્રે નીલા મારી પાસે આવી. એની આંખ આંસુભીની હતી. ‘શીલાબહેન!’ કરુણતાથી એ બોલી. એનો અવાજ સહેજ ઠરડાયો. મૃત્યુ પામેલાં માતાપિતાની ગેરહાજરીની વેદના એના ઉદાસ ચહેરા ઉપર સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. સ્નેહભર્યા કંઠે મેં કહ્યું : ‘કાં નીલા, શું થયું?’ હિંમત એકઠી કરતી હોય એમ એ નીચું જોઈ રહી. થોડી વાર પછી એણે મોં ઊંચું કર્યું. એના ચહેરા પર પ્રેમના વિષાદની એવી ઘેરી છાયા હતી કે એ છાયાએ જ એની વાણી બનીને મનની વાતને પ્રગટ કરી દીધી. હું સમજી. કોમળ અવાજે મેં પૂછ્યું : ‘એનું નામ, નીલા?’ ‘કિસન…’ જીવનની સમૃદ્ધિને શબ્દો દ્વારા ખાલી કરી નાખતી હોય એવા ભાવથી એણે ઉત્તર આપ્યો.

કિસનને તો હું ઘણા વખતથી ઓળખતી. એવી આનંદી, બેદરકાર, રમતિયાળ એની શૈલી હતી! નીલાની સાથે કોઈ કોઈ વાર એ ઘરે આવતો, ત્યારે હું પણ એની મોટીબહેન હોઉં એમ સ્વાભાવિક રીતે વાત કરતો. ભણવામાં પણ તેજસ્વી હતો. ગરીબ માબાપનો એકનો એક પુત્ર દૂરના ગામેથી અહીં ભણવા આવ્યો હતો ને સ્કોલરશિપ મેળવી ખર્ચ કાઢતો. આમ પણ એ તદ્દન સીધી લીટીનો, ચબરાકીના અંશવિહોણો અને મદદ કરવાને સદાય તત્પર એવો જુવાન હતો. એના વીખરાયેલા વાળ, નિર્દોષ આંખો અને મોં પર નિત્ય રમતું સ્મિત… ક્યાંક ફાટેલાં પણ કાળજીપૂર્વક ધોયેલાં સ્વચ્છ કપડાં… આ બધાંથી એ એવો મીઠો લાગતો કે મને એના તરફ વહાલ ઊભરાઈ આવતું; પણ એને મેં ક્યારેય નીલાના પતિ તરીકે કલ્પ્યો નહોતો. એમ કલ્પી શકાય એવુંયે ક્યાં હતું? નીલા જેવી, બાપની અઢળક દોલતની એકલી વારસદાર આવા ગરીબને કેમ પરણે?

પણ પ્રેમ મહાન છે, પ્રેમની શક્તિયે મહાન છે, એ હું જાણતી હતી. નીલાએ કહ્યું કે એ માત્ર એને જ પરણશે. એના મનમાં એનું સ્થાન એવું તો સ્થિર થઈ ચૂક્યું હતું કે હવે બીજી સ્થૂળ સમૃદ્ધિના આકર્ષણે, ભાવિની મુશ્કેલીના ખ્યાલે એની અવજ્ઞા કરવા એ રજમાત્ર પણ તૈયાર નહોતી. એની પ્રત્યેના પોતાના પ્રેમની વાત કહેતાં, નીલાના સોહામણા ચહેરા પર ઉલ્લાસની ઝલક છવાઈ ગઈ. એની ને કિસનની વચ્ચે કદી સ્ફોટ નહોતો થયો, પણ એને ખાતરી હતી કે કિસન પણ એને એવા જ ઊંડા પ્રેમથી ચાહી રહ્યો હતો.

એ વાતમાં તો મનેય શંકા નહોતી. નીલાના સાન્નિધ્યમાં આનંદનો એક એવો પ્રવાહ એની દૃષ્ટિમાંથી વહી રહેતો કે એ કશું ન બોલે તોયે અણઊઘડ્યા ફૂલ જેવા એના પ્રેમની સુવાસ હવામાં પથરાઈ જતી. નીલા પાસે ધનની ખુમારી નહોતી, કિસન પાસે ગરીબીની લાચારી નહોતી. મેળ અકલ્પ્યો હતો, છતાં સુંદર હતો. મને એ ગમ્યો.

બીજે દિવસે, પાત્રની શોધમાં તમે બહારગામ ગયા હતા ત્યાંથી પાછા આવ્યા. આવીને તરત જ આનંદથી છલકાતે અવાજે તમે કહ્યું : ‘નીલાનું નસીબ તો રાજરાણી જેવું છે. એવું સરસ પાત્ર મળ્યું છે, જેવું સો વરસનું તપ કરવાથીયે ન મળે!’ શંકાથી, ભયથી, વેદનાથી હું ફિક્કી પડી ગઈ. નીલાનું આ નસીબ હતું? અને તમારી પેલી પ્રામાણિક માન્યતા…! તમને જેને માટે લાગણી હોય એને તમે જ તમારા પ્રયત્નો વડે સુખી કરો એવી તમારી ગાંડી ઘેલછા! નિરાંતે બેસતાં બેસતાં તમે એનું વર્ણન કર્યું અને એક ફોટો મારી પાસે ધરી દીધો. નિ:શંક ફોટો તો ખૂબ સુંદર હતો. ‘આવા છોકરા કાંઈ વારંવાર મળતા નથી.’ તમે કહ્યું. ‘કેટલી મહેનતે મળ્યું! છોકરો જોઈને હું તો ખુશ થઈ ગયો. આસપાસનાં બધાં ગામોમાં એનું ઘર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. સંપત્તિ પારાવાર ને ઘરના માણસો પણ કુલીન ને સંસ્કારી. નીલાનો ફોટો જોઈને એમણે હા તો પાડી છે, પણ એકાદ વાર એ બધાં અહીં આવશે, પછી છેલ્લું નક્કી થશે. જોકે હવે કાંઈ શંકા રાખવાની જરૂર નથી. ઘરની ને પ્રતિષ્ઠાની દૃષ્ટિએ તો આપણે, પણ એનાં સમોવડિયાં જ છીએ. અને નીલા…’ એકાએક અટકી જઈ તમે મારી સામે જોયું. તમારી વાક્‌ધારા અટકી પડી. મારું મોં પડી ગયું હતું… મોં ઉપર શ્યામ છાયા ફરી વળી હતી. આશ્ચર્યથી તમે પૂછ્યું, ‘આમ કેમ? કાંઈ ન ગમ્યું શું?’ કેમે કર્યાં મારાં આંસુઓને હું રોકી શકી નહીં. તમારા શબ્દેશબ્દમાં ભરેલો ઉત્સાહ મારા મન પર કુઠારની ધારની જેમ પડતો હતો. તમારા ચિત્રની સામે ઊભેલી કિસનની, રમતિયાળ, પ્રસન્ન મુદ્રા મારા મનને ચિત્કારના સૂરથી ભરી દેતી હતી. નીલા… નીલા એણેય શું આખરે તમારી જ ઇચ્છા પ્રમાણે કરવું પડશે? તમે જ શોધેલા સુખને એણે સ્વીકારી લેવું પડશે?

વ્યથિત કંઠે મેં તમને બધી વાત કરી. તમે મારી પર ક્યારેય ગુસ્સે નહોતા થયા. તમે ગુસ્સો કર્યો નહીં, પણ તમારા મોં પર પેલા કિસન પ્રત્યેના તિરસ્કારની રેખાઓ સ્પષ્ટ ઊપસી આવી. ‘એવા ભિખારી છોકરા સાથે આપણી નીલા પરણશે? એની આંખો આડે તો આકર્ષણના પડદા ઢળી પડ્યા છે, પણ તેં એમાં સંમતિ કેમ આપી?’

આંસુભરી આંખે મેં તમારી સામે જોયું ને પહેલી જ વાર ધીમા પણ સ્પષ્ટ વિરોધી અવાજે મેં કહ્યું : ‘પણ નીલા એને ખૂબ ચાહે છે, એ ત્યાં જ સુખી થશે.’

‘એ તો હજુ બાળક જેવી છે. એના સુખ-આનંદની એને શી ખબર પડે? મેં જે પાત્ર શોધ્યું છે, એની આગળ એનો કિસન તો પાણી ભરે.’

કશાથીયે તમે માન્યા નહીં. નીલાની આંખો રડી રડીને સુક્કી બની ગઈ. આંસુ વહાવી વહાવીને એનું અંતર ખાલી થઈ ગયું. પણ તમે એને લાગણીભરી વાતો કરીને ચૂપ કરી દીધી. તમારા પ્રયત્નોમાંની તમારી નિષ્ઠાએ એની કિસન પ્રત્યેની નિષ્ઠાને હાસ્યાસ્પદ ગણી. નીલા પરના તમારા પ્રેમને કારણે નીલાના કિસન માટેના પ્રેમને તમે ક્ષણિક, મોહભર્યો, થોડા દિવસમાં ભુલાઈ જતો, અન્ય સમૃદ્ધિથી એના સ્થાનને પૂરી શકાય એવો ચલચંચલ ગણ્યો.

અને આ બધું તમે કર્યું તમારા પ્રેમને નામે, તમારી શ્રદ્ધાને નામે, તમારી પ્રામાણિક, નિ:સ્વાર્થ, નિષ્પક્ષપાતી વિવેકબુદ્ધિને નામે. જીવનમાં હરરોજ છુપાતાં મારાં આંસુઓને એ દિવસોમાં મુક્ત માર્ગ મળ્યો. મારાં આંસુને તમે તમારી હથેળીમાં ઝીલી લીધાં અને સાંત્વનના શબ્દો વડે તમે મારા મનની વ્યગ્રતા હઠાવવા પ્રયાસો કરી રહ્યા. પણ તમારા એ પ્રયાસોનો શો અર્થ હતો, જ્યારે નીલાના જખમમાંથી લોહી ટપકતું હતું? જ્યારે નીલાના આકાશમાં વેદનાના મેઘ જામ્યા હતા, જ્યારે એનો અણુએ અણુ કિસનને પોકારતો હતો, ત્યારે તમારા અતુલની તેજસ્વિતાને–બુદ્ધિપ્રતિભાને એ શું કરે?

ગરીબ બિચારી નીલા! હું તો એની સામે નજર પણ માંડી શકતી નહોતી. અપાર વેદનાથી એનો ચહેરો ચીમળાઈ ગયો હતો. તમે આ બધું જોઈ શકતા હશો કે કેમ — શી ખબર પડે? પણ તમારી માન્યતામાંથી તમે પળવાર પણ ડગ્યા નહીં. બહુ નિશ્ચિંતપણે તમે ધારતા હતા કે નીલાનું દુઃખ માત્ર અણસમજનું પરિણામ છે. અતુલની સાથે એ પરણશે એટલે એની વેદના વરાળની જેમ હવામાં ઊડી જશે અને એના સુખની સીમા નહીં રહે.

રોષ કે તિરસ્કાર હોય તો વિરોધ થઈ શકે, પણ આ તો પ્રેમ હતો. કોઈથીયે વિરોધ થઈ શક્યો નહીં. અતુલ આવીને નીલાને પસંદ કરી ગયો. અભાગી નીલા, તમારા મત પ્રમાણે સુખના સામ્રાજ્યની રાણી થવાને સર્જાયેલી નીલા… જ્યારે એણે લગ્નના મંડપમાં પગ મૂક્યો, ત્યારે એના ગાલ પરથી આંસુની ધારા વહી રહી હતી. ઘૂંઘટની આરપાર એના મુખ પરની ગ્લાનિ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. પુરોહિત લગ્નના મંત્રો ઉચ્ચારતો હતો. નીલાનો હાથ અતુલના હાથમાં હતો. મને આપણાં લગ્નનો દિવસ યાદ આવ્યો. મનમાં થયું, આ બધું જ જૂઠું છે — મિથ્યા છે. આ મંડપ, આ મેદની, આ પુરોહિત, આ મંત્રો, બધું જ અસત્ય છે, તુચ્છ છે. કશુંયે જો સત્ય હોય તો એ પેલી છોકરીના મોં પરની વેદના છે; એના હૈયાની, કિસનને સાદ પાડી પાડીને પોકારતી ઝંખના છે. પણ આવડું મોટું સત્ય, અસત્યની હેઠળ કેવળ તમારી માન્યતાએ છુપાઈ ગયું. જે મિથ્યા હતું, ખાલી તર્ક હતો, જુઠ્ઠી શ્રદ્ધા હતી, દુઃખ ને વેદનાપૂર્ણ હતું એ જ જીવનના સૌથી મહાન આનંદને કચડીને, નારીહૃદયના ગહન પ્રેમને તુચ્છ બનાવીને નીલાના જીવનને ભરી રહ્યું… કેવળ તમારી એને માટે સુખ શોધી કાઢવાની અદમ્ય ઘેલછાએ.

અને કિસનથી અતુલ વધારે સારો હતો એટલે નહીં, પણ અતુલને તમે શોધ્યો હતો એટલે, એને પરણીને નીલા તો ચાલી ગઈ સાસરે, પણ મારું મોં આવડું અમસ્થું થઈ ગયું. કહે છે કે પતિનો પ્રેમ જેને મળે એને સ્વર્ગનું સુખ મળે. તમારો પ્રેમ તો મને મળ્યો છે, ખૂબ મળ્યો છે, અતિરેક થાય ત્યાં સુધી મળ્યો છે, પણ તમારા પ્રેમને અને મારા સુખને જાણે અણબનાવ થઈ ગયો છે.

મારા અસ્તિત્વ પર તમારી ઇચ્છાઓ અને માન્યતાઓ સવાર થઈને બેઠી છે, મારા આનંદની લગામ એના હાથમાં છે. વિચારું છું — શ્રેષ્ઠ આદર્શ એકત્વનો સ્વીકારવામાં આવ્યો છે, તો એમાં સ્ત્રીના અસ્તિત્વને જ શા માટે મિટાવીને પુરુષના અસ્તિત્વમાં ભળી જવાનું કહેવામાં આવે છે? પુરુષના અસ્તિત્વનું એટલું મહત્ત્વ છે, તો સ્ત્રીના સ્વત્વનું શું ક્યાંય મહત્ત્વ નથી? પત્નીત્વ ને માતૃત્વ સિવાય સ્ત્રીનું બીજું એકે અસ્તિત્વ નથી? આખરે પ્રેમનો અર્થ એકત્વ એમ જ શા માટે કરવામાં આવે છે? શા માટે તમારાં કાર્ય, તમારી ભાવના, તમારું ધ્યેય એ મારાં પણ કાર્ય, ભાવના ને ધ્યેય બનવાં જોઈએ? લગ્ન પછી સ્ત્રીના સ્વતંત્ર માનસને શું ક્યાંય અવકાશ નથી?

પ્રશ્નો અથડાય છે ને ઉત્તર વિના પાછા ફરે છે. પણ હવે મારું મન માનતું નથી. આજે જ સાંજે એક પત્ર મળ્યો છે. નીલાને ગામથી કોઈએ લખ્યું છે કે, નીલાએ આપઘાત કર્યો છે. રાજરાણી નીલા…!

જે દિવસ એ નિરપરાધ બાલિકાના મોં પર વેદના-વાદળી ઢળી હતી, તે દિવસથી જ હું સમજી ગઈ હતી, કે રાજરાણી તો શું, રાજરાણીની બાંદી જેટલુંય સુખ એને મળવાનું નથી. અને આખરે આ જ બન્યું. તમારી માન્યતાએ સૌને સુખ નથી મળતું એ વાત પુરવાર કરી આપવા એને મૃત્યુ પામવું પડ્યું. આજ એના દુઃખદ મૃત્યુના સૂર તમારા પ્રેમને વીંધીને મારા જીવનને સ્પર્શી ગયા છે, તમારો પ્રેમ મારા જીવનને એક દિવસ સ્પર્શી ગયો હતો એમ જ. ત્યારે હું તમારી થઈ રહી હતી. આજ હું એની, એના દુઃખની, એના મૃત્યુની બની રહી છું. જીવનમાં જે સૌથી મોટું છે એને તમારી ઇચ્છાઓ નીચે, તમારા સંતોષની ક્ષુદ્રતાના ભાર નીચે હવે મૃત્યુ પામવા દઈ શકાશે નહીં. હવે હું તમારી સાથે એક મકાનમાં રહી શકીશ નહીં. અને એટલે હું જાઉં છું, અજાણ્યા કોઈ પ્રદેશમાં, મારા જીવનના સાચા આનંદને શોધવા હું ચાલી જાઉં છું. તમે સૂતા છો. મચ્છરદાનીની આરપાર તમારો પ્રેમાળ, શોભિત ચહેરો સ્પષ્ટ દેખાય છે. સવારે મારી સૂની પથારીમાં પડેલો આ પત્ર વાંચીને તમે સ્તબ્ધ બની જશો, દુઃખથી તમારું હૈયું ભરાઈ જશે, એ પણ હું જાણું છું. પણ લગ્નના મંત્રો જ જ્યારે મિથ્યા બની ગયા છે, ત્યારે એની ખાતર જીવનના વેગને થોભાવી શકાતો નથી. તમે પ્રેમાળ હતા, મારા જ સુખને ઇચ્છતા હતા અને તમારા એ પ્રેમને જ કારણે, અસહ્ય એના બોજને કારણે જ તમને છોડીને હું મારા નવપ્રદેશે ચાલી જાઉં છું, જ્યાં જીવન નિર્બન્ધ ઝરણ જેવું છે અને કામનાઓ હવાની લહર જેવી મુક્ત છે.

એક વાર તમારી હતી એ
શીલા.

XXVI

ઇવા ડેવ

તરંગિણીનું સ્વપ્ન

તરંગિણી છાની તેની પથારીમાં રડી રહી હતી. મેં એ સાંભળ્યું.

પહેલું તો એમ જ થયું કે એને રડવા દઉં. વર્ષોથી હું એમ જ ઉશીકામાં મોં લપાવી, ઉપર ગોદડી ઓઢી રડી છું: છાનું છાનું, ઈર્ષાથી દાહ ઊપજવાને લીધે. ફેર એટલો જ હતો કે તે મારે ઘેર મને મળવા આવી હતી અને એને એમ રડવા દેવી એ ઘાતકી છે એમ લાગતું હતું. તે ઉપરાંત મને લાગ્યું કે તે ચોક્કસપણે મને જણાવવા માગતી હતી કે તે દુઃખી છે, અને તે એનું હૈયું મારી આગળ ઠાલવવા ઇચ્છે છે. પ્રશ્ન માત્ર એ હતો કે અમારી વચ્ચે રહેલા અંતરનો પડદો કેમ ઉપાડવો? ગર્વ, અને કદાચ થોડું વેર પણ ભૂલીને કોણ પહેલ કરે?

એનાથી મોટેથી ડૂસકું મુકાઈ ગયું. હું પીગળી ગઈ. ઊઠીને મેં લાઇટની સ્વિચ દાબી. ઝળહળાં થતા પ્રકાશમાં એણે ઝટ પાલવ મોઢે ઓઢી દીધો. આંસુ લૂછતી એ વધુ રુદન કરી રહી. હું એની પથારીમાં બેસી ગઈ. એના ભાલે હાથ ફેરવતાં મેં પૂછ્યું: ‘મોટી બહેન, શું છે, શું થાય છે? મને ન કહો! મારી બહેન નહિ?’

તે પથારીમાં બેઠી થઈ ગઈ. મારે ગલે વળગી પડી. જીવનમાં પહેલી જ વખત એનું પારાવાર અભિમાન મૂકી એ આક્રંદ કરી રહી. મેં એને ન અવરોધી એનો બરડો પંપાળતી હું મનોમન વિચારી રહી:

‘આમ જ તરંગિણીના ખોળામાં મારું મોં લપાવી રડવાનું મને કેવું મન હતું? એ કેમેય મારાથી ના બન્યું. કદાચ તરંગિણીએ મને એટલી નિકટ ન આવવા દીધી. બા મરી ગઈ અમને સહુને નાનાં મૂકીને. બાપુ વેપારના કામમાં ભાગ્યે ઘરની – ખાસ કરીને અમારી ભાઈબહેનોની વાતોમાં રસ લઈ શક્યા. મોટી બહેને ઘરનો બોજો ઉપાડ્યો. વચલા ભાઈને અને નાની બહેનને તરંગિણી જે આપી શકી તે મને ન આપી શકી. કદાચ કાં તો તે આપવાની તેની ઇચ્છા નહોતી કે મારા સ્વભાવને કારણે એ મેળવવાની મારી શક્તિ નહોતી. મારે કબૂલ કરવું રહ્યું કે એણે સારી રીતે અમારું ઘર નિભાવ્યું. એ કારણે તો મેં એને એસ.એસ.સી.માં પકડી પાડી. તે બિચારીનાં બે વર્ષ ઘરની કાળજી લેવામાં બગડ્યાં હતાં.

‘અમારી વચમાં માત્ર બે જ વર્ષનો ફેર. એને કારણે કદ, શોખ ને જરૂરિયાતોમાં સરસાઈ થતાં બેઉ જણે પરસ્પરને દૂર રાખવામાં પોતાનું શ્રેય માન્યું હોય એમ બનવા સંભવ છે. ના, મૂળ કારણ તો હતું એનું રૂપ. તે સુંદર હતી, વાતચીત કરવામાં કુશળ હતી. ઠસ્સાભેર ચાલતી. આને કારણે એનું આકર્ષણ સૌને ગમતું. બાપુ, ભાઈ, નાની બહેન, અરે! આસપાસના બંગલામાં રહેતા સુરેશ, દિનેશ વગેરેને ને પાડોશીઓને એની મોહિનીએ વશ કર્યા હતા. મને એમ જ લાગતું કે હું કોઈનેય ગમતી નહોતી. હું જન્મી ના હોત તો સારું થાત. જ્યારે રાત્રે પાસેના રૂમમાં તરંગિણી એના મિત્રમંડળ સાથે ટોળટપ્પાં મારતી ત્યારે હું અભ્યાસમાં મન પરોવવા વ્યર્થ પ્રયત્ન કરતી કે પથારીમાં પડી રડતી.

‘અમે બેઉ એસ.એસ.સી.માં પાસ થયાં ને બાપુજીએ એકાએક અમારા બેઉમાં રસ લેવા માંડ્યો. પહેલી શિખામણ મળી કે હવે અમે મોટાં થયાં. તો બંગલાના ‘ભાઈઓ’ સાથેનો વ્યવહાર ઓછો કરી નાખવાનો. બેઉને માટે મુરતિયા જોવાની શરૂઆત તેઓ જ્ઞાતિમાં કરી દેશે. તરંગિણીની નાદુરસ્ત તબિયત અને થોડા માર્ક્સને કારણે એણે ઘેર રહેવું. જ્યારે મારે કૉલેજ ચાલુ કરવી. બેઉએ જ્ઞાતિના જ છોકરાઓ સાથે પરણવાનું છે માટે સોસાયટીના છોકરાઓ સાથે બહુ સંબંધ ના કેળવાય એની કાળજી રાખવી.

કૉલેજમાં મારે અનિલનો પરિચય થયો. તે અમારી જ્ઞાતિનો હતો. મેં એને ઘેર આમંત્રવાનું શરૂ કર્યું. – એ પ્રસંગ યાદ આવતાં તરંગિણીના ઉપર ક્રોધ ને પ્રેમ બેઉ સાથે ઊપજ્યાં. કદાચ એમાં તરંગિણીનો કશોય દોષ નહિ હોય. બે વર્ષના ઘનિષ્ઠ પરિચય પછી અનિલ કોના પ્રેમમાં પડ્યો? તરંગિણીના!? એકાએક એ રાત્રે જ્યારે તેણે મોટી બહેનને પરણવા માટે સમજાવવા અધરાત સુધી વિનવણી કરી, ત્યારે મારા હૃદયમાં જે હાહાકાર વર્ત્યો હતો ને જે આંસુઓ મેં વહેવડાવ્યાં હતાં, તે તો મારું મન જ જાણે છે. જીવનનું મોટામાં મોટું આશ્ચર્ય મને થયું હતું તેની બીજી સવારે. મોટી બહેને સહજ જ કહ્યું કે તેમણે અનિલને ઘસીને ના પાડી દીધી હતી અને મારે એને ઘરમાં બોલાવવાનું બંધ કરી દેવું. અણજાણે તરંગિણીએ મને કેટલું આશ્વાસન આપ્યું હતું?! અનિલે મારા હૃદય પર ને મોટી બહેને એના હૃદય પર ડામ ચાંપ્યા – કેવો વિષમ પ્રણયત્રિકોણ?’

‘સરુ!’ હું ચમકી ઊઠી, જાણે મને ઊંઘનું ઝોકું આવી ગયું!’

તરંગિણીનું રુદન સાવ બંધ થઈ ગયું હતું. તેણે વાળને સમાર્યાં ને આંખો પાલવથી લૂછી. મેં બહેન પ્રત્યે કોઈક નિકટતા અનુભવી. આવું અથવા એનાથી વધારે પોતાપણું – ખરા હૃદયથી – મેં અનુભવ્યું હતું તે તેના લગ્નસમયે. મને ઊંડે ઊંડે વહેમ હતો કે એનું લગ્નજીવન અસંતોષી હતું. એનાં એંધાણ તો લગ્નની આગલી રાતે આજની રાતની જેમ એણે કરેલા છાતીફાટ રુદનમાં દેખાતાં હતાં.

‘બાપુજીના ચાર ચાર વર્ષના અમારા લગ્ન માટેના પ્રયાસનું પરિણામ હતું: અમે બેઉ અપરિણીત હતાં. શરૂઆતમાં બાપુજીએ તરંગિણીની ઇચ્છાને, અભિપ્રાયને લક્ષમાં લીધાં. પણ પછી મને એમ લાગ્યું કે તેઓ અમને ગમે તે હિસાબે પરણાવી દેવાના નિર્ણય ઉપર આવી ગયા હતા.’

‘સરુ, હું પાણી પી આવું.’ તે રસોડા તરફ ચાલી.

‘હું લાવી આપું, બહેન?’

‘ના, હું તરત જ પાછી આવું છું.’

‘ઓચિંતાનો વિચિત્ર બનાવ બન્યો. તે બનાવ તે પ્રણય મને જોવા આવ્યો હતો એ. મારા–એના જન્માક્ષર મળ્યા. એ આવ્યો. મને જોઈ, પસંદ કરી. મારી ઇચ્છાનો તો સવાલ હતો જ નહિ. પણ એ મને ગમ્યો હતો. મારા સુખનો પાર નહોતો. વિવાહની વાત નક્કી થઈ. પરંતુ મોટી છોકરીનાં વેવિશાળ થયા વિના નાની દીકરીના વિવાહની વાત જાહેર કેમ થઈ શકે? બેઉ કુટુંબોએ થોભવામાં સુજનતા માની. ત્યાં તરંગિણીના જન્માક્ષર મળ્યા સંદીપ સાથે. સંદીપ કુળવાન હતો, પૈસાદાર હતો, ડૉક્ટર થવાનો હતો. તે આવ્યો, તેણે તરંગિણીને જોઈ, એને તે ખૂબ ગમી. બાપુએ તરંગિણીને પૂછ્યુંઃ ‘કેમ બહેન?’ તરંગિણી કશું જ બોલ્યા વગર સડસડાટ સૂવાના રૂમમાં ચાલી ગઈ હતી. એના એ જવાબ ઉપર બાપુજીએ બેઉના વિવાહ જાહેર કર્યા.’

તરંગિણી પાછી આવી. ઓહ! તે કેટલી ફક્કડ દેખાતી હતી! તેનું શરીર જોકે સુકાયું હતું. પણ તેનું મોં એવું જ નાજુક ને આકર્ષક હતું. મને છેક અડીને બેસી તે બોલીઃ

‘સરુ, શાંત ના બેસી રહીશ. કંઈક વાત કર. મને કશાકનો ડર સતત લાગ્યા કરે છે.’

‘શું થાય છે, મોટી બહેન?’

‘નથી સમજાતું મને. ન કરી શકાય. ન કરવું જોઈએ એવું બધું જ કરવા મન તત્પર બની ઊઠે છે.’

તે અટકી, આવતા રુદનના વેગને અટકાવવા માટે. સ્વસ્થ બની તેણે હળવેથી બોલવાનું શરૂ કર્યુંઃ

‘યાદ આવે છે મારા લગ્નની રાત! એ સમયે જેમ આ હૃદય, મન ને શરીર રડી રહ્યાં હતાં તેમ આજેય તેઓ રુએ છે. માત્ર હવે આંસુ સુકાઈ જવા માંડ્યાં છે.’

‘પણ બહેન, એમ કેમ? તારી તો બધાં ઈર્ષા કરે છે. તારે શું નથી? પૈસો, બંગલો, મોટર, ચાકર, આયા, – કહે જો, શું નથી?’

એકેએક શબ્દ પર ભાર મૂકતી એ ધીરે સાદે બોલીઃ ‘મને ગમતો મારો જીવનસાથી. જેની સાથે હાથમાં હાથ મિલાવીને આ જીવનવાડીમાં હું નિશ્ચિંત ભટકું, જેના હૃદયમાં હૃદય ગૂંથી હું સ્નેહથી વાર્તા કરું, જેનામાં મને સંપૂર્ણપણે લય થઈ જવાની ક્ષણે ક્ષણે પ્યાસ જાગે!’

‘હા, એ જ તરંગિણીઃ ઊડતી, કલ્પનાઓમાં રાચતી ને અવાસ્તવિક.’ હું મનમાં વિચારી રહી.

અચાનક એનો બાબો ઊંઘમાંથી ઝબકી રડી ઊઠ્યો. પથારીમાં બેઠા થઈ એણે રડવાનું શરૂ કર્યું. તરંગિણીએ એને છાનો રાખવા લગારે પ્રયાસ ન કર્યો. મારાથી ન રહેવાયું. હું તેને છાનો રાખવા પ્રયાસ કરવા માંડી.

બેદરકાર તે બોલી રહીઃ ‘જો આ છોકરો. બીજા ‘એ’. જરાયે મારો અંશ છે? તને નવાઈ લાગશે સરુ, જો, આવડા નાના છોકરાનાં ભવાં પર જાણે મોટા માણસને હોય એવા બરછટ વાળના ગુચ્છા છે! એની આંખની આસપાસ કાળાં વર્તુળ છે! ગાલમાં જાણે ઠાંસી ઠાંસીને કશું ભર્યું ના હોય!’

હું ત્રાસી ઊઠી. મને ઊઠીને ત્યાંથી ભાગી જવાનું મન થઈ આવ્યું.

‘શું બોલે છે તેનું ભાન છે તને?’

‘પૂરેપૂરું. સરુ, મહેરબાની કરીને મને બોલવા દે. હવે તો નથી સહેવાતું. તું ને હું બે જ અહીંયાં છીએ. ઠાલવવા દે મને.’ અમે ચૂપ બેઠાં.

એકાએક શાંતિ તોડી તે બોલીઃ ‘પૈસો, બંગલો, ચાકર – અરે! બધું જ જોઈએ છે તારે? ને મને આપવો છે તારો પ્રણય?’

‘છીઃ બહેન, તારું મગજ!’ મને એણે ન તો વાક્ય પૂરું કરવા દીધું કે ન મને ગુસ્સે થવા દીધી. મારા ખોળામાં પડતું મૂકી તે ફરી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા લાગી.

રડતાં રડતાં જ એ બોલી રહીઃ ‘હું મારા પોતાથી જ ત્રાસી ઊઠું છું. મારા હૃદયમાં – હા, હું તને કહીશ જ. ભલેને તું મને ધિક્કારે. કદાચ આમ વાત કરવાથી અંદર રહેલો ભાર ઓછો થશે. મને એક ભયંકર તિરસ્કાર પેદા થયો છે સહુના તરફ. તેમાંય એમના આખા કુટુંબ તરફ તો ખાસ. સારું છે કે આયા આખો દિવસ આને રાખે છે. પણ એય દુશ્મન છે. મારા વિના એને ચેન નથી પડતું. જાણે મારી પાછળ એમણે ડિટેક્ટિવ ના મૂક્યો હોય!’

પરણ્યા પછી તરંગિણીએ કોઈ પણ સંજોગોમાં સંદીપને એના નામથી ઉદ્દેશ્યો નથી. હંમેશાં ત્રીજા પુરુષમાં જ, ‘એ’, ‘એમણે’, એમ એણે સંબોધન કર્યું છે. જાણે એ સંદીપ સાથે કોઈ સંપર્ક ના ધરાવતી હોય તેમ! જાણે તે એનાથી દૂર દૂર રહેવા માગતી ના હોય તેમ! તરંગિણીનું આ આંતરજીવન મારી કલ્પના બહારનું હતું. કોઈ આમ વિચારી શકે તેનો મને ખ્યાલ આવવો પણ મુશ્કેલ હતો. ‘ચાલ, સૂઈ જઈએ.’ એમ કહેવા ઊઠતી વૃત્તિને મેં પરાણે દબાવી. મનેય કશી સમજ નહોતી પડતી.

એ બોલ્યે ગઈઃ ‘મન એવું વિકૃત બની ગયું છે કે ના પૂછો ને વાત.’

ત્યાં વચ્ચે એનો બાબો ફરીથી જાગી ઊઠ્યો. એની સોડમાં લપાવા આવતા બાબાને ધોલ મારી એના તરફ વિચિત્ર રીતે તે જોઈ રહી. એના બાબાના મુખને આંચકા સાથે મારી બાજુ ફેરવી તે બોલીઃ ‘જો આ ગાલ, જો આ કોડિયા જેવું કપાળ! જો આ બરછટ રુવાંટી! સરુ, ખબર છે તને, એમના કાન પર આટલી નાની ઉંમરમાં વાળ ઊગે છે! પહેલી રાતથી ગઈ રાત સુધી મારો એ જ અનુભવ. જ્યારે એ મારી પથારીમાં આવે છે ત્યારે તરત જ સમસ્ત શરીર ને પ્રાણ જડ એવાં બની જાય છે. એમને સંદેહ ના આવે માટે હું શાણી પત્નીનો ભાગ બરાબર ભજવું છું. પણ જ્યારે એ મોં મારા પર સવાર થતું છેક નજીક આવે છે ત્યારે, એ મોં, પેલા કાળા, તીણા, બરછટ વાળ, તીણી કાપેલી મૂછોના, કાનના અને ગાલ ઉપરના વાળ મારા મોંમાં એવા ભોંકાય છે કે મારું શરીર સાવ શીત બની જાય છે.’ તે પળવાર થોભી.

પછી મોં બીજી બાજુ ફેરવી એ ઝટપટ બોલી ગઈઃ ‘ભયંકર શરમ આવે છે તોય તને કહું છું. તું પૂછશે કે દેહ એનો ધર્મ ભૂલે? શું મને એમાંનું કશું જ નહિ ગમતું હોય! ના, મનથી એમાંનું કશુંય ગમતું નથી. તેથી જ હું આવી શીત બની જઈ શકું છું. પણ હું કુદરતી રીતે શીત નથી. મારી વાંછના જાગે છે ત્યારે પુરુષના સ્પર્શ વિના જ મારા સમસ્ત દેહમાંથી સ્રાવ થવા માંડે છે. તું નહિ માને! કોઈ ગાયકનો ભારે અવાજ, એક્ટરના ફોટાનું દર્શન, કોઈ આગંતુક યુવાનનું સુંદર મોં – આ બધાંય કે એમાંનું એક મારા દેહમાં ઝણઝણાટી ઉપજાવવા માટે બસ થઈ પડે છે. એવે સમયે તે બધા ચોવીસે કલાક મારી સાથે હોય છે. ખાસ કરીને રાત્રે!’ એણે એનું મોં મારી બાજુ ફેરવ્યું. એ આંખનો ચળવળાટ મારાથી ન સમજાયો કે ન તો સહાયો. ત્યાં એની નજર એના બાબા પર પડી. એ ગાંડાની જેમ બબડીઃ ‘અને આ જો! બેડોળ, પીળોપચ, છોકરો! આવડોક છોકરો ને પ્રૌઢ જેવાં એનાં બરછટ ભવાં!’

હું નિર્વાક્ બની ગઈ. હું ચોંકી ઊઠી હતી. જાણે કોઈ દુઃસહ શમણામાંથી એ જાગી ઊઠી હોય એમ એને લાગ્યું. સંદીપ ને એના વાળ, એનો બાબો ને એનાં ભવાં, તરંગિણીની આ કલ્પનાઓ બધું જ મારે માટે કદાપિ ન ઊકલે એવા કોયડા સમું હતું. કેમેય મને પ્રણયના કાને વાળ હતા કે નહિ તે યાદ ન આવ્યું. મારે પ્રણયની સોડમાં લપાવું હતું.

*

‘ઓ, નહિ, નહિ, છો…છો…!’

હું સફાળી જાગી ગઈ. મોટી બહેનનો જ એ સાદ હતો. મેં ઝપ દઈને લાઇટ કરી. પથારીમાં બેઠી તરંગિણી અદૃષ્ટમાં જોઈ રહી હતી.

‘મોટી બહેન!’

‘હું ક્યાં છું? આપણે ફરવા ગયાં હતાં ને!’

‘ફરવા? તું મારે બંગલે છે. વિલેપાર્લેમાં.’

‘ઓહ! એમ! તો તો એ સાચું નહિ હોય. હવે મને શાંતિ વળી.’

હું સમજી. એને દુઃસ્વપ્ન આવ્યું હતું. એ સહજ સહજ વારે કાંપી ઊઠતી હતી. એ ચીડથી બોલી, ‘દુષ્ટ સપનું!’ પછી પાછી પહેલાંની જેમ તે અવકાશમાં કશુંક ખોળી રહી.

મને અનુકંપા થઈ. પાસે સરકી મેં એને બરડે હાથ ફેરવવા માંડ્યો.

‘કેવું વિચિત્ર સ્વપ્ન! ઓહ! ભયંકર પણ! આમ લાગતું હતું કે ચારે બાજુ ગાઢ જંગલ હતું. પણ એમાં હતો નાનો સરખો સુંદર બાગ. એ બાગની અંદર આપણે બે ચરતાં હતાં. આપણાં બેઉનાં શરીર કમર સુધી સોનેરી હરણ જેવાં, કમરથી નીચેના ભાગ હતા મનુષ્ય જેવા. નવાઈની વાત એ હતી કે આપણામાંથી એકેને એમ ચરવામાં કશુંય અજુગતું નહોતું લાગતું. વારે વારે મને પ્રશ્ન થતો કે અડધાં પ્રાણી અને અડધાં મનુષ્ય હોવા છતાં ચાલવામાં કે ખાવામાં કેમ કશી મુશ્કેલી પડતી નથી?’

‘તે અરસામાં પ્રણયે પાસેની ઝાડીમાંથી પ્રવેશ કર્યો. એનું અડધું શરીર વાઘનું અને અડધું મનુષ્યનું. બરાબર આપણા જેવું. આશ્ચર્ય એ થતું હતું કે હરણના મોંવાળી તું ને વાઘના મોંવાળો પ્રણય – બેઉને ઓળખવામાં લગારે મુશ્કેલી લાગતી નહોતી. એણે તારી પાસે સરીને નાના કુરકુરિયાની જેમ ગેલ કરીને રમવા માંડ્યું. તને એની લગારે બીક ન લાગી. ઊલટાની અહીંતહીં ઠેકતી તુંય એની સાથે ખેલવા લાગી.

‘ઓચિંતાની ગાત્રો ઢીલાં કરી નાખે એવી ત્રાડ પાડી એક કાળો સિંહ ત્યાં ધસી આવ્યો. મેં એને તરત ઓળખી કાઢ્યો. તે સંદીપ હતો. તેનું તો આખુંય શરીર પ્રાણીનું હતું. એ મારી નજીક આવ્યો. હું દોડી જવા પ્રયત્ન કરવા લાગી. પણ જાણે પગ ત્યાં ખોડાઈ ગયા. માંડ એક પગ ઊપડ્યો કે છંછેડાઈને એણે મારા પર તરાપ મારી. મને નીચે પાડી ને તારી છાતી પર ચઢી બેઠો, બાપ રે! એની મોટી મૂછો ને પેલા હાલતા કાન! હું અવાક્ ને અક્કડ થઈ ગઈ.

‘મહામહેનતને મેં છૂટવા પ્રયાસ કર્યો. એક ક્ષણમાત્રમાં એણે હુંકાર કરી એના તીણા દાંત ને નહોર મારા કમરના નીચલા ભાગમાં ખોસી દીધાં. મારાથી દુઃખની ચીસ નંખાઈ ગઈ, હું જાગી ગઈ.’

અમે સ્વસ્થ થઈએ તે પહેલાં કોઈએ બારણું ઠોક્યું. અમે બેઉ છળી ઊઠ્યાં, ગાભરી બની મેં પૂછ્યુંઃ ‘કોણ?’

‘બીજું કોણ હોય? મારો પ્રણય!’ હું બારણું ઉઘાડવા દોડી.

જ્યારે થોડી વાર પછી પ્રણય ને હું સૂવાના રૂમમાં પ્રવેશ્યાં ત્યારે તરંગિણી માથેમોઢે ઓઢી ઘસઘસાટ ઊંઘવાનો ડૉળ કરતી ઊંડા શ્વાસ લઈ રહી હતી.

તમને ગમી ને?

સ્ટેશન પર આંટા મારી રહ્યો હતો અધીરો હું. ઇલા આવતી હતી એ સવારની ટ્રેનમાં. આ બીજી જ વખત હું એને મળવાનો હતો. કેવું અજબ! પ્રથમ વાર મળી ત્યારે તે કુંવારી હતી; આ બીજી વખત તે વિવાહિત છે; અને સંભવ છે કે ત્રીજી વાર મળીશું ત્યારે તે હશે પરિણીતા!

ચપલ મન ઉડ્ડયનો કરી રહ્યું હતું — કદાચ જીવનમાં પહેલી જ વાર; જ્યારે ઉત્સુક હૃદય અનુભવી રહ્યું હતું અનેરો કંપ: રોમાંચક, આહ્લાદક, પણ કંઈક અંદેશાભર્યો.

ઇલા અને હું! ગયે રવિવારે અમે એકબીજાને ઓળખતાં નહોતાં એટલું જ નહીં, પરસ્પરનું નામ પણ અમે સાંભળ્યું નહોતું. અત્યારે! જાણે જન્મોજન્મથી પિછાનતાં ન હોઈએ તેમ ઉભયને મળવા ઉત્કંઠ બની રહ્યાં છીએ.

ઇલાને લઈને તેઓ આવ્યાં હતાં, ગયા રવિવારની સવારે : એની બા, માશી ને કોઈ ત્રીજું. એને લાવવામાં આવી હતી મને બતાવવા. ઇલાને જોતાં જ પડી ગયો હું એના પ્રેમમાં. મને એ બહુ ગમી. મારા ઉરમાં જાણે કવિતા સ્ફુરી, ઇલાના સૌંદર્યને અર્ઘ્ય આપવા. મને થયું કે જાણે અજંતાની દીવાલો પરની કો’ મુખાકૃતિ-શું એનું નમણું વદન હતું. તીણી, દીર્ઘ ને સુરેખ કાળી ભ્રમરો, એની નીચે ઊઘડતાં મોટાં લોચનો — આકર્ષક છતાંય હરણીના ખોવાયેલ ભૂલકાંની આંખો જેવાં માસૂમ મારા પર જાદુ કરી ગયાં હતાં. દૂધ-શા સફેદ દાંત, એને ક્વચિત્ છતા કરતી વળી ઢાંકતી ઓષ્ઠની મૃદુ રેખાઓ, અને તે ઉપર શોભતી નાજુક નાસિકા, એ સહુ તે દિવસથી મારા હૈયામાં લાદીની ફરસબંધીની જેમ જડાઈ ગયાં હતાં, ટૂંકમાં, હું ખોવાઈ ગયો હતો ઇલામાં.

પાંચ ટકોરા પડ્યા. રહેલું એક સ્ટેશન વટાવી ગાડી દસેક મિનિટમાં આવી પહોંચશે ઇલાને લઈ.

કેવી લાગશે એ? તે દિવસે ઇલા ગઈ કે તરત જ અમે ઘરનાં સહુ ચર્ચા કરવા મંડી પડ્યાં. બાપુજી-બા પૂછે કે ‘કેમ ભાઈ?’ મેં કહ્યું કે, ‘છોકરી સારી છે, મને ગમી છે.’ પછી ના રહેવાતાં મર્યાદા મૂકીને હું બોલ્યો : ‘મને બહુ જ ગમી છે.’ એકાએક સહુ ભયંકર શાંત બની ગયાં. અદૃષ્ટ રીતે મેં એ ભયંકરતાનો અનુભવ કર્યો. સહુના સામું મેં એક પછી એક એમ નજર નાખવા માંડી. આશંક્તિ મનમાં થડકારા સાથે સવાલ થયો : ‘શું આ સહુને ઇલા નથી પસંદ પડી?’ હું સ્તબ્ધ બની તેમની સામે જોઈ રહ્યો. કોઈ સીધું મારી સામે જોતું નહોતું. જાણે મારી નજર ટાળવા એ પ્રયાસ ના કરતાં હોય! એમના મનની વાત જાણવી કેમ કરી ને? મારું મન જાણ્યા પછી કદાચ તેઓ સાચી વાત મને ના પણ કહે. ખૂબ જ બીક લાગવા માંડી કે ના ગમે તેવું સાંભળવું પડશે મારે! મેં ફરી એમના તરફ નજર ફેરવી. બાપુજી કાંઈ કહેવા કરતાં હોય એમ લાગ્યું. મને થોડી હિંમત આવી. હું સપ્રશ્ન એમના તરફ તાકી રહ્યો ને એ બોલ્યા : ‘વર્થ કન્સિડરિંગ.’ બા અંગ્રેજી સમજી શકતી નહોતી. પોતાનો ઘટતો અર્થ ઘટાવી લઈ તેણે કહ્યું : ‘ભૈ, તને ગમી ને એટલે બસ.’ બાપુજીએ વળી એમાં ટહુકો પૂર્યો : ‘હા, સૌથી મહત્ત્વની વાત એ જ છે. તને ગમી ને?’ હું સમજી ગયો કે તેઓ પણ મારા મનને આઘાત ન પહોંચે તે માટે સાવચેતીથી વાત ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરતાં હતાં, પરંતુ હું એમને હવે પામી ગયો હતો. આથી કરીને મને અચાનક જ ના સમજાય એવી પીડા થવા માંડી. ‘મને ગમી છે, ગમી છે; એક નહીં એક હજાર વાર, પણ તમારું શું?’ જે કહેવાના છે તે કડવું છે, દુઃખ પમાડે એવું છે, એમ પ્રતીતિ હતી, છતાંય તેને સાંભળવાની જિજ્ઞાસા ઉત્તરોત્તર વધતી જતી હતી.

ક્રોધ, તિરસ્કાર ને વેદના પરાણે દબાવતાં મેં પૂછ્યું : ‘મને તો ગમી, કહ્યું તો ખરું એક વાર. સાંભળ્યું નહીં? પણ તમારું શું? શું તમને નથી ગમી?’ મારી વચલી બહેન બોલી ઊઠી : ‘ના બા, આપણને તો લગારે નથી ગમી. છોકરી નરી કાળી છે.’ સીધું, સોંસરું ઊતરી જાય એવું ટૂંકું વાક્ય! જાણે બંદૂકમાંથી ગોળી છૂટી, વીંધીને સળંગ ચાલી ગઈ છાતીમાંથી, પણ અકસ્માત હું જીવતો રહી ગયો. હવે બાને પણ હૂંફ મળી હોય તેમ તેણે કહ્યું : ‘હા, ભૈ’શાબ, છોકરી કાળી તો છે જ. ખાસ કરીને લમણાં આગળ. જો માત્ર રંગનો સવાલ તને ન હોય તો છોકરીનો શખ્ખો સારો છે. બળ્યું, પણ એનો રંગ ફક્ત મોઢે જ છે એમ નહીં, આખા શરીરે સરખો છે. પણ એ બધી કૈં મોટી વાત નથી. તને ગમી છે ને, એટલે અમે રાજી.’ એક વિચિત્ર પ્રકારની મૂંઝવણ હૈયામાં ભાર વધારી રહી હતી. રોષનાં આંસુને આવતાં અટકાવવાનું મુશ્કેલ બનતું હતું. જાણે આ સહુ પરાયાં થઈ ગયાં ને ઇલા એકલી મારી આત્મીય બની ગઈ. એની પાસે દોડી જઈ સાંત્વન મેળવવાની વૃત્તિ થઈ આવી. ત્યાં બાપુજીએ ફરી પલીતો ચાંપ્યો : ‘હા, એક કલરનો તને વાંધો ન હોય તો હું એને ૧૦૦ ટકા માર્ક આપું.’ મને રાડ પાડી બોલવાનું મન થયું : ‘આંધળા છો તમે બધાં જ? કે પછી આંખો જ નથી તમને? આટલી સરસ છોકરી છે —!’ મારી નાની બહેન જાણે મારા હૃદયના ભાવને ઝીલી ગઈ હોય તેમ બોલી : ‘ભઈ, મને તો છોકરી ખૂબ ગમી છે. કાળી કરીને શું?’ આપણે વળી એવાં શું ગોરાં છીએ તે બિચારીને આમ વગોવીએ! ને વળી એવી કાળી છે જ ક્યાં? છોકરી ઊંચી અને સુઘટ છે. આંખો કેવી સુંદર છે! બોલવામાં પણ કેટલી શિષ્ટ ને એજ્યુકેટેડ લાગતી હતી! મને તો સારી એવી ગમી છે.’ જાણે હૈયાનો ભાર ઓછો થઈ ગયો. મેં એના મોં સામે જોયું.

એના શ્યામ રંગ સાથે ઇલાના રંગને સરખાવવા પ્રયત્ન કર્યો.

એક ટકોરો પડ્યો. જાણે હું તંદ્રામાંથી ઝબકીને જાગ્યો. ‘ઇલા કેવી લાગતી હશે?’ ‘નરી કાળી છે’ બહેનના શબ્દો કાનમાં ગાજ્યા, ત્યાં ગાડીએ ધસમસ પ્લૅટફૉર્મમાં પ્રવેશ કર્યો. બારીમાંથી ડોકિયું કરતી ઇલાને મેં જોઈને એ ડબાનો પીછો પકડ્યો — જલદી ચાલતાં, લગભગ દોડતાં.

ગાડી અટકી, બારણામાં ઊભેલી ઇલાને મેં જોઈ. હું મુગ્ધ બની ગયો. નાની બહેનની વાત સાચી હતી. ઇલાનું સૌષ્ઠવ ખૂબ જ પ્રમાણસર હતું. બંગાળી સાડીમાં સજ્જ એની સુષ્ઠુ દેહલતા અત્યંત કમનીય લાગતી હતી. અમારી આંખ મળી, ચમકી, ને એકસાથે હસી ઊઠી : અંતરતમ ઊર્મિઓનો પડઘો પાડતી. અમે બેઉ પાસે આવ્યાં. એ ફરી હસી : મીઠું, આંખોનું બધું જ લાવણ્ય છલકાવતી, દાંતની બધી જ શોભા પ્રદર્શતી. કેશમાં ગૂંથેલી વેણીએ એને ગયા વખત કરતાં પણ વધુ આકર્ષક બનાવી હતી.

‘આ મારી ઇલા!’ હું ગર્વિત બની ગયો.

અમે ઘર તરફ ચાલ્યાં. ઘેર પહોંચતાં જ એ તો રસોડામાં પેસી ગઈ. અવારનવાર બહાનાં કાઢી અમારાં નવોદિત હૈયાં એકબીજાની ખબર કાઢી લેતાં હતાં. બપોરે અમે જમ્યાં: ગળ્યું સ્તો; દિવસની મહત્તા ઊજવવા. પછી ચાલ્યું પાયલાગણ. કાકા, મામા, મામાના મામા ને એમ ના મળેલાં, ના જોયેલાં સગાંઓને વખતસર પગે લાગી અમે સાંજે ઘેર પાછાં ફર્યાં. ઘર આવ્યું. ઇલાએ પહેલો દાદરો ચડવાની શરૂઆત કરી. આખા દિવસ દરમિયાન આ પહેલું એકાંત અમને મળ્યું હતું. પ્રેમની અવળચંડાઈ મારામાં સળવળી હતી. મેં એના સાલ્લાની કિનારને પકડી રાખી. તે ઉપર ચડતી અટકી ગઈ. ઉપરથી કોલાહલનો અવાજ આવતો હતો. દાદીમાનો અવાજ સૌથી વધારે સંભળાતો હતો. તે બાજુ સંકેત કરી, આજીજીભર્યાં મુખે તે મને કિનાર છોડવા વીનવી રહી હતી. છોડવાને બદલે મેં એને ખેંચવા માંડી. એ કંઈક બોલે તે પહેલાં ઘાંટો પાડીને બોલતાં દાદીમાનો સાદ અમારે કાને પડ્યો : ‘મારો દેવ જેવો રૂપાળો છોકરો આપી આ કાળી રાત જેવી છોડીને લઈ આયા. કાગડો દહીંથરું લઈ ગયો! આ બધુંય અબાપ વિના. એક પણ પૈસો લીધા વિના. ના, ના, એવું તે શું રહી જતું હતું?!’

મારા હાથમાંથી કિનાર છૂટી ગઈ. ને પેલું ઇલાનું મોં! એક ઘડીભર મને થયું કે ઇલા બેભાન થઈ મારા હાથમાં ઢળી પડશે. એનું કરમાઈ ગયેલું મુખ મેં જીવનમાં કદાચ પહેલી વાર જ જોયું હશે. એક મિનિટ તે આંખો બંધ કરી એમ સ્તબ્ધ ત્યાં ઊભી રહી. પછી મારા મોટા આશ્ચર્ય વચ્ચે સાવ ધીરા સાદે બોલી : ‘આવું ના કરશો ને ભલા થઈ ને; કોઈ જોશે તો મારી શરમનો પાર નહીં રહે!’ જાણે દાદીમાનાં વાક્યો એણે સાંભળ્યાં જ ના હોય!

કશું જ ના બન્યું હોય એમ પગથિયાં પર પગ પછાડતાં અમે ઉપર ચડ્યાં. કશું જ ના બન્યું હોય તેમ સહુએ અમને આવકાર્યાં. કશું જ ના બન્યું હોય એમ દાદીમાએ પગે લાગતી ઇલાને આશિષ આપી વિદાય કરી.

અમે સ્ટેશન તરફ જઈ રહ્યાં હતાં. શું બોલવું એની સૂઝ મને પડતી નહોતી. મર્મસ્થાને વધુ આઘાત ના પહોંચે તેમ પેલી વાતને કેમ ઉખેળવી? મારી હિંમત ચાલતી નહોતી, પરંતુ કંઈ પણ આશ્વાસન આપ્યા વિના ઇલાને જવા દેવા દિલ માનતું નહોતું. સ્ટેશન આવ્યું, ટિકિટ લઈ અમે પ્લૅટફૉર્મ પર આવ્યાં ને એક જગાએ ઊભાં.

‘ઇલા…!’

મને ત્યાં જ અટકાવી તે મધુર અવાજે બોલી : ‘હું જાણું છું. તમે ક્યારનાય મને દિલાસો આપવા કંઈ કહેવા કરી રહ્યા છો, પણ મને બાના શબ્દોથી ખોટું નથી લાગ્યું.’

‘ખોટું નથી લાગ્યું?’

‘ના, જેવી છું તેવી છું; તમને ગમી છું ને? પછી આખી દુનિયા જખ મારે!’

‘હેં?’ હું અવાક બની, એના ફરી હસી ઊઠેલા, શ્વેત દંતાવલિને ચમકાવતા, સુકુમાર મુખને ચકિત બની નીરખી રહ્યો.

XXVII

ભગવતીકુમાર શર્મા

અપ્રતીક્ષા

અલ્યા ભાઈ, એ સિનેમા જોવા જાય તેમાં આપણે શું? આપણે તો ઑફિસેથી આવીને આ નિરાંતે ક્યારના બેઠા છીએ. આવશે એની મેળે વખત થશે એટલે. એ કાંઈ નાવી કીકલી છે તે હું એની રાહ જોયા કરું? નહિ નહિ તો યે એની ઉંમર ચાળીસેકની તો ખરી જ. અલ્યા, હું સુડતાળીસનો થયો. વખત જતાં કાંઈ વાત લાગે છે? આ જાણે હજી તો કાલ સવારે પરણ્યાં હતાં ને હા-ના કરતાં આજે એ વાતને સત્તાવીસ વરસ નીકળી ગયાં. એ તો પહેલો દીકરો જીવ્યો નહિ, નહિતર આજે એ પચીસ વરસનો થઈ મારા આધાર જેવો જ બન્યો હોત? ને તો મારે આવી તબિયતે આટલા ઢસરડાયે કરવા પડ્યા હોત ખરા? બીજી બે દીકરીઓ થઈ ને એમાંની એક તો પરણીને સાસરે ગઈ, નાની મામાને ઘેર રહી ભણે છે. હોંશિયાર છે એટલે સ્કૉલરશીપથી ભણવાનો ખરચ કાઢે છે. બાકી આપણું તે શું ગજું? છોકરો થયો પંદર વરસનો. જોઈએઃ હવે એ કેવો પાકે છે? નામ તો દીપક રાખ્યું છે. પણ દીવા પાછળ અંધારું નો થાય તો ભયોભયો! એ દીપુડો જ એને આજે સિનેમા જોવા લઈ ગયો છે ને! છે તો હજી અંગૂઠા જેવડો પણ સિનેમાનો કાંઈ ચસ્કો લાગ્યો છે! પોતે તો જુએ ને પાછો અમનેય કહેઃ ‘બાપુજી, ફલાણી ફિલ્મ તમારે જરૂર જોવા જેવી છે હોં! બા. આ ફિલમ તો તમે ચૂકતાં જ નહિ! તમે બંને સાથે જજો જોઈએ તો!’ પણ અમે એવાં ગાલાવેલાં ઓછાં છીએ તે એને કહ્યે સિનેમા જોવા દોડી ઈ પૈસાનું પાણી કરીએ? આ ઉંમરે હવે અમારે શા ઓરતા અધૂરા રહી જવાના હતા તે સિનેમા જોવા જઈએ ને તેય સજોડે? જુવાનિયાંની વાત જુદી છે. એમને બધું શોભે. પાકે ઘડે કાંઠા ન ચડે કાંઈ. કાલ ઊઠીને દીપુની વહુ આવે તો એમને બંનેને અમારે સામે ચાલીને મોકલવાં પડે. તે વખતે પૈસા સામે ન જોવાય. જોકે આજકાલનાં છોકરાં કાંઈ મા-બાપની રજા લઈને સિનેમા જોવા જાય એટલાં શાણાં નથી. અમારા વખતની તો વાત જુદી હતી. મારાં લગ્ન થયાં. એ પરણીને ઘેર આવી, પણ સાથે ઘરની બહાર નીકળવાનું કેવું? ડોસાની આંખ ફાટી જાય ને ડોશી ચાર દિવસ સુધી કડવાં ઝેર જેવાં વેણ સંભળાવ્યા કરે. એ તો હવે બધું વાજું વંઠી ગયું છે.

સાચું કહું તો મારા પેટમાં બિલાડાં બોલવા લાગ્યાં છે. અલ્યા ભાઈ, ન બોલે? સવારે લૂસ લૂસ બે કોળિયા દાળભાત ખાતોક ને ઑફિસે દોડ્યો હતો. દિવસ આખો ગધ્ધાવૈતરું કર્યું. રિસેસમાં એક કપ ચા પીધી, સાંજે ઘેર આવ્યો, જોયું તો બારણે લટકે દેડકારામ! ઘંટીએ લોટ દળાવવા કે બજારે શાકપાંદડું લેવા ગઈ હશે એમ માની પડોશીને ત્યાં ડોકિયું કર્યું તો કૌતુક જાણવા મળ્યું. વેણીરામે ચાવીનો ઝુડો આપતાં કહ્યું, ‘શારદાબહેન તો દીપુ સાથે સિનેમા જોવા ગયાં છે.’ સિનેમા? હું તો જરા ચમક્યો. અને વેણીરામ – ‘કહેતાં ગયાં છે કે પીંજરામાં ઢાંક્યું છે તેમાંથી ખાઈ લેજો. અમને આવતાં મોડું થશે!’ વરુ ભાઈ! માથે પડી વિશ્વેદેવા! ભોગવ્યા વિના છૂટકો છે? ઑફિસેથી ઘરમાં પગ મૂકતાંવેંત એનું મોઢું જોવાની ટેવ – ના, ભાઈ, ના. એ તો બધા મનના વહેમ. એવું તે કાંઈ હોતું હશે? ને તેય આ ઉંમરે? માણસને ઘરની બહાર તો જવું જ પડે ને? ને એ તો બિચારી પાક્કી ઘરરખુ બાઈ છે, જુઠ્ઠું નહિ બોલું. આ સત્તાવીસ વરસમાં એણે ક્યારેય કોઈની સામે વાંકી આંખે જોયું નથી. હા, ક્યારેક હું છાનગપતિયું કરી લઉં. ને મારા પેટમાંયે પાપ નહિ. પેટછૂટી વાત એને કરી દઉં એટલે એ હસીને વાત ટાળી નાખે. પેલા નરભેશંકરના દીકરાની જાનમાં… ઓહોહો, નહિ નહિ તોયે પંદર વરસ થઈ ગયાં હશે એ વાતને, આપણા રામ પણ ત્યારે ભરજુવાનીમાં, એતો હવે આજે ઠરીને ઘી જેવો થયું છુંઃ ત્યારે તો જાણે ઊકળતું તેલ! પહેરવે-ઓઢવે પણ કાંઈ મણા નહિ. અત્તરનો ફાયો તો કાનમાં હોય જ. એના વિના પેલી ચંદા મોહી પડી હશે? જાનની સાથે ગાડીમાં બેઠી ત્યારથી જ મને એની આંખોમાં સાપોલિયાં રમતાં દેખાયેલાં ને બાકીના ત્રણ દિવસમાં તો એ એવી રઢે ચઢી ગઈ કે શી વાત કરવી? આપણેય બંદા – ને પાછો એનો ઠસ્સોયે એવો ભારે! સત્ય વાતે મનને કાબૂમાં રાખવા મથ્યો પણ છેવટે તો માણસજાત! પણ પછી ભાર ન સહેવાયો. ઘેર આવીને એનું હસતું મોઢું. એના કપાળમાંનો તગતગતો લાલ ચાંદલો ને તેની ભોળી આંખો જોતાં જ મારું મન રડું રડું થઈ ગયું. એ રાતે એ મારી પાસે આવી. પણ મારો જીવ મારા કહ્યામાં હોય ત્યારે ને? એ પારખી ગઈ. ના પારખે? આટલાં વરસ સાથે રહ્યાં છીએ એટલે માથાનો વાળ જરાક ઊંચો-નીચો કે અણસરખો થાય તોયે ખબર પડે. મારેય મનનો ભાર હળવો કરવો હતો. કરી દીધો. ન એણે ઠપકો આપ્યો ન રીસ કરી, ન મેણાં માર્યાં. ઊલટાનું કહ્યુંઃ ‘મારા ભોળારાજા!’ આ ત્યારની ઘડી ને આજનો દહાડો! ઘરમાં આવી સ્ત્રી હોય પછી કોણ બહાર નજર નાખવા નવરું પડે? એટલે જ તો ઘરમાં પગ મૂકતાંવેંત એનું મોં જોવાની ટેવ – આમ પાછું છેક એવું નહિ. હું કાંઈ વહુઘેલો નથી. પિયેરમાં એને સગાંસંબંધીઓની ખાસ્સી ફોજ ને મારેય ઑફિસના કામે ગામ-પરગામ દોડવું પડે ત્યારે કાંઈ એકબીજાનાં મોં સામે જોઈને બેસી રહેવાય છે? આઠ દિવસેય થાય ને પખવાડિયુંયે થાય, કોણે કહ્યું? ન ખાવાના ઠેકાણાં, ન પીવાનાં. એ તે કાંઈ ઘર હતું કે ગરમાગરમ રસોઈ તૈયાર મળે ને પાછું આગ્રહ કરી કરીને ખવડાવનારું સામે બેઠું હોય? સાચું પૂછો તો આ બધી સુખસગવડ ને આદતો ને ફાવટનું એવું હેવાયું પડી જાય છે, કે અઠવાડિયે બહારગામથી આવું ત્યારે કાં તો માંદા જેવો હોઉં કે પછી વજન ઊતરી ગયું હોય. એમાં થઈ શું ગયું? મરદની જાતને કાંઈ નખરા પોસાતા હશે? એનાથી કાંઈ ઘરનો ખૂણો પકડીને બેસી ન રહેવાય. ફરે તે ચરે. ગામપરગામના દોડા કરવાનું ગમે કે ન ગમે, પણ મેં કોઈ દિવસ સાહેબ આગળ એ વાતની રાવ ખાધી નથી. એવી એ તો ઘણી વાર કહેતીઃ ‘નોકરી બદલાવી કાઢો ને!’ પણ આ જમાનામાં નોકરી કાંઈ રેઢી પડી છે? બેરાંની જાતને એની શી ગમ પડે? એ કહેઃ ‘તમારે આ લોજ-વીશીમાં જમવું પડે છે એ જોઈજાણીને મારો તો જીવ બળી જાય છે!’ હવે મારે આને શો જવાબ વાળવો? એના હાથની ઊની ઊની રસોઈ ખાવા માટે કાંઈ મારે નોકરી છોડી દેવી? એવા પોચકીવેડા આપણને ન શોભે…

રસોઈ ઠરીને ઠીકરું ન થઈ જાય? એણે પાંચ વાગ્યાની બનાવી હશે ને અત્યારે વાગ્યા સાડાઆઠ. ત્રણચાર કલાકમાં તો સૂરજદાદોયે ટાઢો પડી જાય છે. જ્યારે આ તો રસોઈ. ને હવે અત્યારે કોણ શાક ને દાળ ઊનાં કરવા બેસે? એવા લાડ મને ન ફાવે. જે ભાણામાં આવ્યું તે ગળે ઉતારી દેવાનું. ન કશી રાવ, ન ફરિયાદ. એ સામી બેઠી હોય તો જુદી વાત છે. બહારગામથી રાત્રે બાર વાગ્યે ઘેર આવું તોયે એ તો દાળ અને શાક ગરમ કર્યા વિના ભાણામાં ન પીરસે. ને પાછી સામે બેસે. આગ્રહ તો ભાઈ, એનો જ. ધાર્યા કરતાં બે રોટલી વધારે ખવાઈ જ જાય. મને તો બહુ ચીડ ચડે. અલ્યા, ઘરના માણસોને વળી આગ્રહ શાનો? ને રાતે બાર વાગ્યે તે વળી તાજી રસોઈ મૂકવાની હોય? પણ એ માને ત્યારે ને? સ્ત્રીજાતને હઠીલી કહી છે તે કાંઈ અમસ્તી?

આ પહેલી જ વાર મને એણે બનાવેલી રસોઈ ન ભાવી હોં! ક્યાંથી ભાવે? ન તો એ સામે બેઠી હતી કે ન તો… સાચું કહું તો આ બધી વાત જ નકામી. આ ઉંમરે આવું ગાલાવેલાપણું ન છાજે. કાલ ઊઠીને… માણસનું શરીર છે. ગમે તે થઈ જાય. એ તો ઘણી વાર કહે છેઃ ‘તમારી કાંધે ચડીને જાઉં એટલું જ મને તો જોઈએ છે. મરતી વખતે તમે મારી આંખ સામે હો એટલે બસ!’ એ આવું બોલે ત્યારે મારે એને શો જવાબ આપવો? અલ્યા ભાઈ, કોણે ક્યારે કેમ મરવું એ કાંઈ કોઈના હાથની વાત છે? મનેય ક્યારેક એમ થાય છે, કે મોતનું તેડું આવે ત્યારે એવી એ મારા ખાટલાની પાંગતે બેઠી હોય, એનો એક હાથ મારા કપાળે ફરતો હોય ને બીજે હાથે એ મારા મોઢામાં ગંગાજળ રેડે… આપણે તો લાખ ઘોડા દોડાવીએ, પણ એક પાંદડું હલાવવાનીયે આપણામાં ત્રેવડ છે ખરી? તો પછી નાહક આવા ઉધામા શા સારુ કરવા? જે ઘડીએ જે આવી પડે તેને માથે ચડાવવું. આ અત્યારે રસોડામાં એકલા બેસીને મોઢામાં કોળિયો મૂકતાંયે સૂઝ નથી પડતી. પણ કાલે ઊઠીને મારા સગ્ગા હાથે જ એને ચિતાએ ચડાવીને આગ ચાંપવી પડે તો મારાથી કાંઈ ના પાડી પડાવાની હતી? આપણે તો ભાઈ, મનને કાઠું રાખવામાં માનીએ છીએ. પેમલા-પેમલીવેડા આ ઉંમરે ના પોષાય.

જમીને ગૅલેરીમાં બેઠો તો છું પણ બીડી સળગાવવાનું મન થતું નથી. ઊભા થઈને માચીસ લેવા કોણ જાય? એ હોય તો વળી જુદી વાત છે. અહીં બેઠાં બેઠાં જ બૂમ પાડીને કહી દઉં. હું બીડી પીઉં એ એને ગમતું નથી એ હું જાણું છું. પણ મેં માગી હોય ને એણે માચીસ ન આપી હોય કે ‘લઈ લ્યો જાતે’ એવો છણકો કર્યો હોય એવું મને યાદ નથી. અલ્યા ભાઈ, એવા છણકા કરીને જાય ક્યાં? સ્ત્રીજાતથી કાંઈ ઓછું ઉલાળિયો કરીને નાસી જવાય છે? ને તેમાં યે એના જેવી ઓછું ભણેલી કરીયે શું શકે? બધું સહન કર્યે જ છૂટકો. આમ તો મારો તાપ ભારે હોં. ના, ભાઈ, સોનાની કટારી કાંઈ પેટમાં ન ખોસાય. મને કહ્યા વગર એણે ક્યારેય ઘરની બહાર પગ મૂક્યો હોય તો… આજની વાત જુદી છે. દીપલાએ જ એને લઈ જવાની હઠ કરી હશે. હું જાણું ને? એ ‘ના’ ‘ના’ કહેતી રહી હશે ને દીપુડો ખેંચી ગયો હશે. દીપુડાનેય જરા ધાકમાં રાખવો પડશે. એકનો એક અને લાડકો છે તેથી શું થઈ ગયું? જોવી હોય તો એ ભલે ને જોયા કરે સિનેમા. પણ એની માને શા માટે ખેંચી જવી જોઈએ? આવવા દે એને, ધૂળ કાઢી નાખીશ. સમજે છે શું એના મનમાં? રાત સુધી ઘરની બહાર ફરે એ કાંઈ સારું કહેવાય? પણ ખરો વાંક તો એનો જ કહેવાય હોં. આપણે મજબૂત હોઈએ તો દીપલાની શી મજાલ કે એ ઘસડી જાય? મારે એનેય કહેવું પડશેઃ ‘એ તો નાદાન છે. તમેય વરસ પાણીમાં નાખ્યાં તે રાતે દસ દસ વાગ્યા સુધી બહાર ફરો છો? ઘણી ઑફિસેથી થાક્યોપાક્યો આવ્યો હશે. ખાધાપીધા વિનાનો હશે એનું ભાન ન રહ્યું? મારે એની શી સાડાબારી છે? હું તો સંભળાવી દઉં.’ મારે શી શરમ? ધણીનું કોઈ ધણી છે? લાડ વખતે લાડ ને ગુસ્સા વખતે ગુસ્સો. લાડ પણ કાંઈ મેં ઓછાં કર્યાં છે? એ તો હવે માથે ધોળાં આવ્યાં એટલે, બાકી રોજ ઑફિસેથી આવું ત્યારે મારા હાથમાં વેણી તો ખરી જ.

ખરેખર, હવે તો મને ઊંઘ આવે છે, સાડાનવ તો ક્યારનાયે વાગી ગયા, આપણે તો સાહેબ, સાડાનવ – પોણાદસે, પથારીમાં પડનારા માણસ. પડતાંવેંત ઊંઘ આવી જાય. ઓશીકે માથું મૂકીએ એટલી જ વાર. આપણે જનમ ધરીને એવાં શાં મોટાં પાપ કર્યાં છે કે ઝટ ઊંઘ ન આવે? ક્યારેક તો એ સૂવા આવે ત્યારે મારાં નાક બોલતાં હોય, પણ આમ પાછી મારી ઊંઘ કૂતરાં જેવી. જરાક અણસારો થાય ને મારી આંખ ઊઘડી જાય. તેમાંયે એનાં પગલાં… અલ્યા ભાઈ, પરણ્યે સત્તાવીસ વરસ થયાં, પછી એનાં પગલાં ન ઓળખું? ક્યારેક એના મનમાં ઉચાટ હોય, એને ઊંઘ ન આવતી હોય – પડખાં બદલતી હોય, હું ઘસઘસાટ ઘોરતો હોઉં, પણ એ પથારીમાં બેઠી થઈને, ‘હે રામ!’ કે એવું કશુંક બોલે અથવા એક નિસાસો નાખે તોયે હું ઝબકીને જાગું. તમે નહિ માનો પણ ઊંઘમાંયે હું એની હાજરી અનુભવું છું. રાતે બાથરૂમ કે સંડાસ જાય ને મને ખાલીપો વરતાય. બધા મનના વહેમ છે એ તો હુંયે જાણું છું, પણ એનો ઉપાય શો કરવો? કૂતરાની પૂંછડીને સીધી શી રીતે કરવી? પાછું એવુંયે નથી કે એના વગર મારી પાંપણ બિડાય જ નહિ.

સિનેમાયે આજકાલ બહુ લાંબાં આવે છે તો. અઢી કલાક તો સાચા જ. ભલું પૂછવું એ લોકોનું! ત્રણ-સાડાત્રણ કલાકેય ચાલે! દીપુડો એને કઈ ફિલમ જોવા ઘસડી ગયો છે તે હું શું જાણું? મેં તો છાપામાં બધા સિનેમાના ખેલના ટાઇમ જોઈ લીધા. એક ખેલ તો દસ વાગ્યેય પૂરો થાય છે. પછી ત્યાંથી બસ પકડવાની. મળતાં મળે. કાંઈ આપણા બાપની ગાડી નથી કે આ ઉપાડી ને આ આવ્યા! દીપુડામાં ને એની મામાં અક્કલ હોય તો રિક્ષા કરે કે ઝટ્ટ ઘર આવ્યું ઢૂંકડું! પણ હું – જાણું ને, રિક્ષાના દોઢ-બે રૂપિયાએ ભાંગવા દે તેવી નથી. પાછો બંનેને મારો ધાક લાગે! મારો સ્વભાવ એવો છે ને! સંભળાવી દઉંઃ ‘બે રૂપિયા કમાતાં અમારો દમ નીકળી જાય છે ને તમારે શી દશેરાની સવારી કાઢવી’તી તે રિક્ષા કરીને આવ્યાં?’ પણ ભાઈ, વખત તેવી વાત તો કરવી જ પડે. રાત દસ વાગ્યા હોય ને બસની લાંબી લાઇન લાગી હોય ત્યારે બે શું, અઢી ખરચીનેય રિક્ષા… દીપુડાને બુદ્ધિ સૂઝે તો સારું. જોડે બસમાં બહુ બહુ તો અડધો કલાક મોડું થાય. એમાં શું ખાટુંમોળું થઈ જવાનું હતું? રિક્ષાના તો પાછા અકસ્માતોયે ઝાઝા થાય છે. વળી રિક્ષાવાળો કેવો મળ્યો ને કેવો નહિ! દીપુ ગમે તેમ તોયે હજી બાળક કહેવાય; એનું શું ગજું? પેલો છરો બતાવીને લૂંટી લે કે શુંનું શું કરે ત્યારે આપણે ક્યાં ફરિયાદ કરવા જવી? આ વાત જ ખોટી; મોડા ખેલમાં સિનેમા જોવી જ ન જોઈએ, જવું હોય તો બપોરનો ખેલ ક્યાં નથી? આવવા દે દીપુને ને એની માને! ખખડાવી નાખીશ. જોકે આ બહાર જતી વખતે શરીરે દરદાગીના તો પહેરતી જ નથી ને પાસે રૂપિયો – બે રૂપિયાથી વધારે રાખતી જ નથી ને હિંમતમાં એક શું, સાત રિક્ષાવાળાઓનેય પહોંચી વળે તેવી છે – હું હજી ગભરાઈ જાઉં! તોયે નકામું સાહસ શા માટે કરવું? સિનેમા જોવી હતી તો મારી આગળ ભસી મરતાં શું થતું હતું? રવિવારે હુંયે ન જઈ શકત? સાથે બેસીને સિનેમા જોયે તો કોણ જાણે કેટલો વખત થઈ ગયો હશે? જોકે એવી કશી અબળખા હવે રહી નથી. રાખીનેય ક્યાં જવું? ઘરમાં છોકરો-છોકરી મોટાં થયાં એનુંયે ભાન તો રાખવું જ પડે ને? આ દીપુડિયાનાં જ બધાં વાનાં.

ના. હવે બારીએ નથી જવું, આવતી-જતી રિક્ષાનો ખખડાટ-ભભડાટ પણ સાંભળે મારો ભૂતભાઈ! ઘડિયાળ ટકોરા વગાડ્યા કરે એમાં આપણે કેટલા ટકા? આવશે એને મેળે, કાંઈ ઘર છોડીને નાસી તો નથી જવાની ને? દીપુડો સાથે છે પછી શી ચિંતા? જોકે એ હજી બાળક તો કહેવાય… પણ એય બાળક સાથે બાળક થઈ ને? નાદાનકી દોસ્તી, જીવનું જોખમ એમ કહેનારે કાંઈ ખોટું નથી કહ્યું. હશે. સૌનાં કર્યાં સૌ ભોગવશે, આપણે શી પડી હોય? આપણે તો આ… ઓશીકે માથું મૂક્યું કે ઊંઘ… આવે ત્યારે ખરી! પાછાં મા-દીકરો સિનેમા જોઈને આવશે એટલે મોટો રાયજગ જીતી આવ્યાં હોય તેમ એનું પારાયણ માંડશેઃ ‘ફલાણો આમ ગાતો હતો કે ફલાણી આમ નાચતી હતી, વાતમાં ને વાતમાં રાતના બાર નહિ વગાડે તો મને ફટ્ કહેજો! ને પાછું સવારે વહેલો ઊઠીને નોકરીએ દોડવાનું! કેમ પાલવશે આવાં નાટક-ચેટક? મારે એને ચોખ્ખું સંભળાવી દેવું પડશે કે મારા ઘરમાં આવાં નાચનખરાં ન પરવડે! એક વાર એને ઘરમાં પગ મૂકવા દો, પછી જોજો કે હું કેવો રાતોપીળો થાઉં છું! ના, ના! આ શા વેશ માંડ્યા છે? આમ ને આમ તો આખું ઘર લૂંટાઈ જશે તોયે…

હા, બારણે રિક્ષા થોભી ખરી… દાદરેય ખખડ્યો… દીપુડિયો અને એની માનાં જ પગલાં લાગે છે. બીજું કોણ અત્યારે અહીં આવવા નવરું હોય? ને મા-દીકરોય ઘર છોડીને બીજે ક્યાં જવાનાં હતાં? ઘર વળગ્યું છે ને મોડાં-વહેલાં આવ્યા વિના કાંઈ છૂટકો થવાનો હતો? ઘરનાં માણસનીયે વળી રાહ શી જોવાની હતી? એવી રાહ જુએ બીજાં લટુડિયાં-પટુડિયાં! આપણા રામે તો આટલી વારમાં ખાસ્સી એક ઊંઘ ખેંચી કાઢી હોય… એમ પારકી પીડાએ ઉજાગરા કરવા જઈએ તો…

XXVIII

મોહનભાઈ પટેલ

બ્લાઇન્ડ વર્મ

નિખિલ ગયો. કવર આનંદના હાથમાં રહ્યું. આનંદે એને સ્પષ્ટ સંભળાવી દેવું જોઈતું હતું કે એ કવર પોતે શ્રીમતી અ.ને નહીં પહોંચાડી શકે. પણ એવું કાંઈ કહેવાનું એને સૂઝ્યું નહીં. નિખિલ આવતી કાલે જ પરદેશ જવા ઊપડી જવાનો હતો. ફરી કદીય પાછો આવવાનો નહોતો. આનંદનો એ ઘણો જૂનો મિત્ર. દેશ છોડીને કાયમ માટે જતો હતો. આનંદ ઘણા વિચારોમાં ગૂંચવાઈ ગયો હતો. કવર એની પાસે રહ્યું. એને શ્રીમતી અ.ને ‘હાથોહાથ’ પહોંચાડવાનું હતું. શ્રીમતી અ. એકલી હોય એવો મોકો મેળવીને એ કવર એને સોંપી દેવાનું હતું.

આનંદે ફરી એક વાર ચારેપાસથી એને ફેરવી જોયું. બરાબર ચિપકાવેલું હતું. ઉપર ગણીને જ જાણે ત્રણ શબ્દો લખ્યા હતાઃ શ્રીમતી અ., અમદાવાદ.

આનંદે કવર ટેબલ ઉપર મૂક્યું. પેપરવેઇટ નીચે દબાવ્યું. ‘મૂર્ખ માણસ છે,’ આનંદ બબડ્યોઃ ‘કદાચ આ પ્રકરણને લીધે જ ભારત છોડતો હશે.’

આનંદ સવારની ક્રિયાઓમાં રોકાયો. એને આ કવર સંબંધી અનેક પ્રકારના વિચારો આવ્યા જ કરતા હતા. નવેક વાગે જ્યારે એ ટેબલ આગળ ચા પીવા બેઠો, ત્યારે પેપરવેઇટ નીચેના એ કવર તરફ તાકીને રહ્યો. કવરને ત્યાંથી કાઢીને ટોપલીમાં નાખી દેવાનું એને મન થયું. જાય જહન્નમમાં… કાગળમાં રોદણાની બે વાતો હશે… અથવા પોતે ભારત છોડે છે પણ એને કદીય નહીં ભૂલે એવી લાંબી લાંબી વાતો હશે… કે પછી જતાં જતાં પોતે એને મળવા કેમ ન આવી શક્યો એના વિગતે ખુલાસા હશે. એણે કવર હાથમાં લીધું. એના ઉપર હાથ પસવાર્યો. કવર સુંવાળું અને ઘાટીલું હતું. એણે ફરી પાછું એને ટેબલ ઉપર મૂક્યું અને ચા પીવા માંડી.

આનંદ ઑફિસે ગયો ત્યારે કવરની વાસના છૂટી ગઈ.

પણ સાંજે ઘેર આવીને એણે બારણું ખોલ્યું ત્યારે એની નજર પહેલી પેલા કવર પર પડી. એક ગરોળી પેટ દબાવીને એના ઉપર પડી હતી. થોડે દૂર ઊભા રહીને એ જોઈ રહ્યોઃ કેવું વરવું દૃશ્ય! આમેય ગરોળી જોતાં એને ચીતરી ચડતી હતી. ‘Blind Worm’ એ બબડ્યો. સહેજ નજીક જઈને એણે થોડો ખખડાટ કર્યો. ગરોળીએ શાંતિથી મળોત્સર્ગ કર્યો અને ત્યાંથી સરકી ગઈ. આનંદે કવર ઉપાડ્યું. સહેજ ત્રાંસું કરી આંગળીથી ટકોરો કર્યો અને ગરોળીનો મળ દૂર કર્યો. કાગળ ઉપર એક ડાઘ રહી ગયો. ‘આ ગધેડાએ મને કેવું કામ સોંપ્યું છે! સુવ્વરનો બચ્ચો ખરડાયો. અને હવે ઉપાધિમાં નાખે છે મને. કાગળના ટુકડેટુકડા કરીને ફેંકી દઈશ. દૂતીકર્મ કરવાનું કામ મારું નથી…’ અને છતાં આનંદે કાગળના ટુકડેટુકડા ન કર્યા, ઊલટું, નિખિલે સોંપેલા કામનું શું કરવું એનો ગંભીરપણે વિચાર કરવા લાગ્યો. નિખિલના ચારિત્ર્યમાં ડાઘ હતા, છતાંય એ એનો મિત્ર હતો. પોતે સારો આર્ટિસ્ટ બન્યો એ કદાચ નિખિલને લીધે જ. પોતાના ઉશર જેવા જીવનમાં નિખિલ ઘણી વાર, ઘણીયે વાર મીઠી વીરડી બન્યો હતો. નિખિલે સોંપેલું આ છેલ્લું કામ પોતાના સ્વભાવમાં નહોતું. છતાં એ નિખિલનું હતું. કદાચ પોતે ધારે છે એના કરતાં ગંભીર બાબત પણ એમાં હોય.

એક વિચાર એના મનમાં ઝબક્યો. કવર તોડવું અને કોઈ ખાસ બાબત હોય તો શ્રીમતી અ.ને એ આપવું.

શ્રીમતી અ.ને એક વાર એણે જોઈ હતી. સોસાયટીઓ વચ્ચે જતા મુખ્ય માર્ગ ઉપરની એક હોટલમાં આનંદ અને નિખિલ બેઠા હતા. નિખિલની નજર સહસા રસ્તા ઉપર ઝલાઈ ગઈ. એ ઊઠીને બહાર ગયો. એક સ્ત્રી સાથે એ લળીલળીને વાત કરવા લાગ્યો. આનંદને લાગ્યું કે શ્રીમતી અ. જ હોવી જોઈએ. સ્ત્રીઓ ભાગ્યે જ સુંદર હોય છે. આ સહેજ દૂરથી જોતાં એમનામાં સુંદરતાની ખૂબ આભા પ્રગટતી હોય છે. શ્રીમતી અ.માં આવી કોઈક આભા પ્રગટતી હોય એવું આનંદને જણાયું હતું. રસ્તા ઉપર ઊભા ઊભા જ નિખિલે આનંદને બહાર આવવા ઇશારો કર્યો હતો. પણ આનંદ ઊભો થયો નહોતો. શ્રીમતી અ. ને આ પછી આનંદે ક્યારેય જોઈ નહોતી. નિખિલ શ્રીમતી અ.ની વાત કરતો ત્યારે આનંદ જાણી જોઈને વાતને આડા વાટે ચઢાવી દેતો. શ્રીમતી અ.નું દેહસૌષ્ઠવ સારું હતું. આજ એને લાગ્યું કે એ દિવસે શ્રીમતી અ. સાથે થોડો પરિચય કેળવી લીધો હોત તો કદાચ અત્યારે થતી હતી એ મૂંઝવણ ન થાત.

રાત્રે કામ લઈને એ ટેબલ આગળ બેઠો. કામમાં જીવ પરોવી શકાતો નહોતો. નિખિલ આજે સાંજે પ્લેનમાં ઊપડી ગયો હશે. પોતે એરપોર્ટ ઉપર ન ગયો એ ઠીક ન થયું. નિખિલે પોતાના માટે ઘણું કર્યું હતું. પોતે આર્ટ માસ્તરનું સર્ટિફિકેટ મેળવી શકે એ માટે એણે પોતાને નોકરી ન કરવા દીધી. છેલ્લા વર્ષનો બધો જ આર્થિક બોજ એણે ઉપાડી લીધો. રંગો, કેન્વાસ, કાગળ, આર્ટ ઉપરનાં કીમતી પુસ્તકો, વિશ્વવિખ્યાત કલાકારોના ચિત્રસંપુટો; કેટલું બધું પોતાના માટે ખડક્યે જતો હતો! પોતે ચિત્રકામમાં પરોવાયો હોય ત્યારે મનગમતી કૉફી બનાવી દેવાનું ચૂકતો નહીં. અને આજે પોતે એરપૉર્ટ ઉપર પણ ન ગયો. આનું કારણ પોતાની જાણ બહાર નહોતું. નિખિલના ચારિત્ર્યનો ડાઘ પોતે સહી શકતો નહોતો. નિખિલને એણે કદી પોતાની બરાબરીનો ગણ્યો નહોતો. નિખિલની બૌદ્ધિક કથા માટે ઊંડે ઊંડે પોતાને કદીય માન નહોતું. એણે હંમેશાં એને નીચો જ ગણ્યો હતો. પોતાના આવા વર્તન માટે આજ પહેલી વાર દિલના કોઈ અગોચર ખૂણામાંથી દુઃખની લાગણી ઊપસી આવી. અને ત્યારે પોતે સહી ન શકે એવું કામ કરવાનું સામે આવીને ઊભું હતું.

એણે ટેબલ ઉપરથી કવર હાથમાં લીધું. ફરીથી એક વાર ઉપરનું લખાણ વાંચ્યું. શ્રીમતી અ., અમદાવાદ. શ્રીમતી અ. એને યાદ આવી ગઈ. કોઈ પરિચય વિના જ. રસ્તા ઉપર ઊભેલી અને નિખિલ સાથે મલકાઈ મલકાઈને વાત કરતી. એના શરીરમાંથી સુંદરતાની આભા જરૂર પ્રગટતી હતી. ફરીથી એક વાર એને થયુંઃ ‘એ દિવસે એનો પરિચય કરી લીધો હોત તો કંઈ ખોટું નહોતું. પછી તો એકાદ-બે વાર વધુ મળી શકાયું હોત અને નિખિલનો કાગળ કયે સમયે અને કેવી રીતે આપવો એ વાત આપોઆપ ઊકલી ગઈ હોત!

આનંદની નજર દીવાલ ઉપર પડી. એક લીલા રંગનું જીવડું ભીંત ઉપર સ્થિર હતું અને એકાદ ફૂટ દૂર એક ગરોળી ધીરે ધીરે આગળ વધી રહી હતી. આનંદ જોઈ રહ્યો. ગરોળીના તીણા નહોરવાળા પગ કોઈ વિચિત્ર ગતિએ પોતાના શરીરને આગળ ધકેલી રહ્યા હતા. જીવડું પળ બે પળમાં ગરોળીના પેટમાં ભરખાઈ જવાનું એ આનંદ જાણતો હતો. પણ જીવડાને બચાવવા એણે કોઈ પ્રયાસ કર્યો નહીં. એ જોઈ રહ્યો. ગરોળી જીવડાને ભરખી જાય કે જીવડું ત્યાંથી હઠી જાય એવી કોઈ અપેક્ષા એના મનમાં જાગી નહિ. એ બેસી રહ્યો. કદાચ એક જીવડું હતું. એક ગરોળી હતી. બંને દીવાલ પર હતાં, એટલું જ એ જાણતો હતો. એમની સ્થિતિ-ગતિ વિશે એના મનમાં કોઈ વિચારો નહોતા.

હજુ એ દીવાલ સામે જોઈ રહ્યો હતો. દીવાલ ઉપર શ્રીમતી અ.નો ચહેરો ઊપસી રહ્યો હતો. એ ચહેરો ખોટો હતો. કારણ કે યાદ રહી જાય એવી રીતે એણે શ્રીમતી અ.નો ચહેરો નિહાળ્યો નહોતો. શ્રીમતી અ.નો ચહેરો ખરેખર સુંદર હતો કે કેમ એની એને ખબર નહોતી. ઝાંખી સ્મૃતિમાંથી શ્રીમતી અ.નો ચહેરો સુંદર ઊઠ્યો હતો. દીવાલ ઉપરથી આનંદની નજર પરબીડિયા ઉપર ગઈ. શ્રીમતી અ., અમદાવાદ. દીવાલ ઉપર ફટાકો સંભળાયો. પેલી ગરોળીએ જીવડાને મુખમાં પકડી લીધું હતું. ક્રૂર મુખમાંથી છટકવા જીવડું ઉધામા કરી રહ્યું હતું. ગરોળીના ડાચાની પછડાટ ભીંત ઉપર વારંવાર સંભળાતી હતી. આનંદ જીવડાને મુક્ત કરવા ઇચ્છતો હતો. પણ એ ઊભો થઈ શકતો નહોતો. કોઈક ભીંસમાં હતું. એણે પોતાની સામે જોયું, પોતાના બાહુમાંથી છટકવા કોઈ પ્રયાસ કરી રહ્યું નહોતું. શ્રીમતી અ. દૂર કોઈક સોસાયટીમાં હતી. આમ તો, શ્રીમતી અ.ને પતિ છે. બે બાળકો છે. બપોરના સમયે પતિ શેરબજારમાં હોય. બાળકો સ્કૂલમાં હોય. કદાચ શ્રીમતી અ. મકાનમાં એકલી જ હોય… આવા સમયે કવર સહેલાઈથી આપી શકાય. કૉલબેલનું બટન દબાય. દ્વાર ઊઘડે. શ્રીમતી અ. દ્વારમાં ઊભી હોય… આનંદે ફરી એક વાર પરબીડિયા તરફ નજર કરી. શ્રીમતી અ., અમદાવાદ. ભીંત પર ગરોળીના ડાચાની પછડાટો ઓછી થતી ગઈ હતી. કારણ કે જીવડાનો તરફડાટ ઓછો થઈ ગયો હતો. પ્રતિકાર ઘટતો જતો હતો. આનંદે જીવડાને બચાવવા વિચાર્યું, પણ હવે એમ કરવાથી ફાયદો નહોતો. આનંદે આ વહેલું વિચારવું જોઈતું હતું. એ બીજા કશાકમાં એટલો બધો ખોવાઈ ગયો હતો? નિખિલમાં? પરબીડિયામાં? શ્રીમતી અ.માં…? હા, કદાચ શ્રીમતી અ.માં જ. શ્રીમતી અ. રસ્તા ઉપર ઊભી હતી. નિખિલ સાથે મલકાઈ મલકાઈને વાત કરતી હતી. આકાર મઝાનો હતો. કોઈ અપરિણીત કન્યા કરતાં એ વધારે આકર્ષક લાગતી હતી. કેટલાંક વર્ષો સુધી એનામાં સૌંદર્ય ઘૂંટાયા કર્યું હતું. એ કોઈની પત્ની હતી. પણ ગૃહિણીની કોઈ ગંભીરતા એનામાંથી પ્રગટતી નહોતી.

એણે કવર ઉપાડ્યું. મૂક્યું. જીવડું કે ગરોળી કોઈ નહોતાં. જીવડાને ઉપાડીને ગરોળી ક્યાંક ચાલી ગઈ હશે.

ખંડમાં પંખો ફરતો હતો, છતાં તેની હવા ઝાઝી અડતી નહોતી. આનંદ ઊભો થયો. બારી આગળ આવ્યો, ખંડમાં ઉકળાટ હતો. બારી આગળ ઘણી રાહત થઈ. સામે અડધા આકાશમાં કોઈ કોઈ ભાગમાં તારા ચમકતા નહોતા. કદાચ ક્ષિતિજને પેલે પાર વાદળ જમા થવા લાગ્યાં હતાં. એકાદ વીજળી થઈ. પહાડથીય મોટાં એવાં બે વાદળ ઝડપથી ચઢી રહ્યાં હતાં. બારી બહારથી ઠંડકનો થોડો સ્પર્શ થઈ ગયો. વાદળ ઝડપથી આકાશમાં ચઢી રહ્યાં હતાં. સિતારા ઢંકાતા જતા હતા. થોડી વારમાં પવન શરૂ થશે એમ લાગ્યું. કદાચ જોરદાર પવન શરૂ થાય. કદાચ વરસાદ પણ તૂટી પડે. આનંદ ક્યાં સુધી બારી આગળ ઊભો રહ્યો એનો પોતાને ખ્યાલ ન રહ્યો. વીજળી થયા કરી. વાદળ ક્યાં સુધી ચઢ્યાં એનો એને ખ્યાલ ન રહ્યો. કદાચ પવનના જોશથી વેરણછેરણ થયાં હશે કે તણાઈ ગયાં હશે. પણ ક્ષિતિજ પારની વીજળી તો થયા કરતી હતી.

એ ટેબલ આગળ આવ્યો. એક ફાઇલ ઉપર પેલું કવર પડ્યું હતું. એણે ઉપાડ્યું. એક વિચાર આવી ગયો. કવરના સાંધા બારીકાઈથી જોયા. બરાબર ચીપકાવેલા હતા. ‘ખોલવાની શી જરૂર છે?’ એ મનોરથ બોલ્યો ‘અંદર જે હોય તે શ્રીમતી અ. ને પહોંચતું કરી નાખવું. એણે આવતી કાલે પહેરવાના કોટના ખિસ્સામાં એ મૂક્યું. જાણે ભૂલી જવાનો હોય!

ધારેલું કામ પૂરું કર્યા વગર જ એ સૂઈ ગયો. નિખિલ અત્યારે પ્લેનમાં ઊડતો હશે. કદાચ એ કેટલી ઊંચાઈએ ઊડે છે. કયા પ્રદેશ ઉપરથી ઊડી રહ્યો છે. કેટલું ટેમ્પરેચર છે એવી ઘોષણાઓ સાંભળતો હશે. શ્રીમતી અ.ને એની ખબર સુધ્ધાં નહીં હોય… સામટા કેટલાય દિવસોથી એને નિખિલનો ખ્યાલ સુધ્ધાં પણ નહીં હોય. નિખિલનું કવર એ પોતાની હાજરીમાં વાંચશે પણ નહીં. હાથમાં આવતાં જ એને ક્યાંક મૂકી દેશે. પોતાના સ્વાગતના શિષ્ટાચારમાં રોકાશે. પતિના આવી પહોંચવાની એને બીક નહીં હોય. કારણ કે પોતે નિખિલ નથી. આનંદ છે. પતિ આવી પહોંચે તો… એ પોતાની શી ઓળખાણ આપશે? આનંદ અકળાયો. પોતે શ્રીમતી અ.ને ત્યાં રોકાશે નહીં. એક ટપાલીની માફક પોતે શ્રીમતી અ.ને ઝડપથી કવર આપીને ચાલતો થઈ જશે. કોઈક પડોશીઓ આ બધું જોશે. એમની નજર પોતાના ઉપર જડાયેલી રહેશે ત્યાં સુધી પોતે જમીન ઉપર નજર ભરાવેલી રાખીને નાસ્યા કરશે – ચોરની માફક, ગુનેગારની માફક… લંપટની માફક…

એ ઊભો થયો. એણે કોટના ખિસ્સામાંથી કવર કાઢી લીધું. બોલ્યો, ‘આની કાંઈ ઉતાવળ નથી. જોયું જશે. અપાશે તો આપીશું, નહીંતર ફાડીને ફેંકી દઈશું.’ એણે કવર કબાટમાં મૂકી દીધું.

સૂઈ ગયો. થોડોક સમય પાસાં ઘસ્યાં. શ્રીમતી અ.ની આકૃતિ દેખાયા કરી અને ઊંઘી ગયો.

ત્યાર પછી ઘણા દિવસ સુધી એણે કવરને કબાટ બહાર કાઢ્યું નહીં.

એક દિવસ ઘણો સમય એ બગીચામાં બેસી રહ્યો. પછી કૉફી હાઉસમાં ગયો. ત્યાંથી નીકળી રસ્તા ઉપર ટહેલ્યો. થિયેટર આગળ આવ્યો. ફિલ્મ જોઈ અને ઘેર જઈને પેલું કવર કાઢીને કોટના ખિસ્સામાં મૂક્યું. આવતી કાલે એ કવર શ્રીમતી અ.ને પહોંચાડવું હતું.

જ્યારે એ સોસાયટી તરફ નીકળ્યો ત્યારે એનો ઉત્સાહ કંઈક મંદ પડ્યો હતો. શ્રીમતી અ.ને મળવું હતું. પણ કશીક છાની અકળામણ થતી હતી. સોસાયટીમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે એણે એક પછી એક દરેક મકાનમાં – પૉર્ચમાં કે રવેશમાં કે પછી મકાનના દ્વારમાં કે બારીની ગ્રીલ પાછળ એને જોઈ રહેવા માટે જ ઊભેલા માનવીઓ જોયાં. એને તો ખાતરી થઈ ગઈ હતી જ કે માનવીઓ એને શ્રીમતી અ.ને ત્યાં ઘૂસી જતો જોવા માટે જ ઊભા રહ્યા છે. એ બધાંની નજર એને શારી રહી હતી. આનંદ ઝડપથી પોતાની ડોક ડાબા જમણી ફેરવ્યા કરતો હતો. હા, બધા માનવીઓ એને જ નિહાળી રહ્યા હતા. અને એકબીજાની સામે નજર કરતા હતા. આખી સોસાયટી જાણતી હતી કે પોતે શ્રીમતી અ.ને ઘેર જાય છે.

શ્રીમતી અ.નું ઘર આવ્યું. અગાઉ નિખિલે આપેલી નિશાનીઓના આધારે એને ખબર હતી. એ શ્રીમતી અ.નું જ ઘર હતું. એણે નજર ઘર સામે માંડી નહીં. જમીનથી એકાદ ફૂટ ઊંચે સુધી મકાનની આગળનો ભાગ થોડો દેખાયો ન દેખાયો. માત્ર એ મકાન આગળ જ કોઈ ઊભું હોવાનો અણસર જણાયો નહીં. એ ઘરની આસપાસ ખૂબ જ શાંતિ હતી. શ્રીમતી અ. ઘરમાં એકલી હશે. એનો પતિ શેરબજારમાં હશે. બાળકો સ્કૂલમાં હશે…

એ સોસાયટી પાર કરી ગયો. ચોરની માફક, ગુનેગારની માફક… લંપટની માફક. સોસાયટીના માનવીઓની નજરો હજુ એની બોચી ઉપર ભોંકાતી હતી. જૂન મહિનાનો ધોમ હતો. પરસેવેથી એ રેબઝેબ થઈ ગયો હતો. પેલું કવર એના બુશકોટના છાતી ઉપરના ખિસ્સામાં હતું. એની એક બાજુ એના પરસેવાથી પૂરી ભીંજાઈ ગઈ હતી. ગરોળીના મળનો ડાઘ ભીંજાઈને થોડો પ્રસરવા લાગ્યો હતો અને એની છાપ એના બુશકોટના ખિસ્સાની અંદરની બાજુએ સહેજ પડી ચૂકી હતી.

XXIX

કિશોર જાદવ

કાગ-કન્યા

આખરે થાકીને, અમી ગુસ્સામાં અને કંઈક દુઃખમાં સ્ટેશનેથી પાછી ફરી. બાએ પ્રેમલના સમાચાર પૂછ્યા. પણ એનો ઉત્તર વાળ્યા વિના એ સીધી જ અંદરના ખંડમાં ગઈ. પ્રેમલ પર કાગળ લખીને ચોળીમાં દબાવ્યો. બાની પૂજાવેળા થઈ ગઈ હતી. પૂજાની સામગ્રી ગોઠવવાનું બા કહે તે પહેલાં કાગળને રવાના કરવો જોઈએ. વિચારીને, એ ઉતાવળે પગલે બહાર નીકળી ગઈ. ને બા કંઈક અસ્પષ્ટ ગણગણ્યાં. છેલ્લે, એમનો ઘાંટો સંભળાયો : ‘ઘીની વાટ ખૂટી જવા આવી છે. જાય છે તો બજારમાંથી…’

ત્યારે તો અમી છેક રસ્તા પર આવી ચૂકી હતી. દૂર, આગળના મકાનમાં છાયા રહેતી હતી. એ યાદ આવતાં જ, મનમાં કશીક વિચિત્રતા સળવળી ઊઠી. છાયાનું નિરંજન પ્રત્યેનું સાવ અજુગતું વર્તન અવારનવાર એને એ એવી સ્થિતિમાં મૂકી દેતી કે નિરંજનનો ઊતરી ગયેલો ચહેરો જોઈ, પોતાને લાગી આવતું. છાયાની એ વિષમ રીતભાતથી મૂંઝવણ થઈ આવતી – કશું જ સમજાતું નહીં. ખ્યાલમાં, અમી ઘડીભર ત્યાં થંભી. થયું કે છાયા એની સાથે હોય તો ઠીક. ને એ મકાન તરફ ફંટાઈ. નીચે જ ઊભા રહીને જોરશોરથી એણે બૂમ પાડી : ‘છાયા…ઓ…છાયા… છાયા છે?’

ને અગાસી પરથી છાયાનો ચહેરો નીચે ઝૂક્યો.

‘અરે તું…! પણ બૂમો કેમ પાડે છે…?’

અચાનક બૂમાબૂમ કરી મૂકી એનું ભાન થઈ આવતાં, અમીએ ભોંઠપ અનુભવી…

‘ચાલ. આવવું છે…? બહાર…ખાલી…’

‘તે પણ તારાથી ઉપર નથી અવાતું? જવાય છે. આવ ને…!’

‘હં…’ કહીને અમી આવેશભેર દાદરનાં પગથિયાં ચઢી ગઈ. જોયું તો, છાયા સાડીઓ ઉકેલવામાં લાગી ગઈ હતી. ‘જો અમી, આ જયંતને ગમતી… આ…નિરંજનને અને આ કિરમજી રંગની મહેન્દ્રને… કઈ…?’

‘એક, બે અને ત્રણ એટલે શંકર ભગવાનનું ત્રિશૂળ થાય.’

‘કપાળ, તારા શંકર ભગવાનનું…’

‘એમના કપાળ પરનું ત્રીજું નેત્ર તેં નહીં જોયું હોય.’

અમીના ઉગ્ર અવાજથી છાયાએ સહેજ ઊંચે જોયું. એની એકીટશે મંડાઈ રહેલી આંખોએ, અમીને અસ્વસ્થ કરી મૂકી. ક્ષણભર, બન્ને મૌન હતાં. છાયાએ ઝટપટ સાડીને લપેટી લીધી. અને એ જ રીતે, બન્ને ભારેખમ ચહેરે નીચે ઊતર્યાં. રસ્તા પર આવતાં, છાયાથી ન રહેવાયું:

‘કેમ આજે કોના પર રોષે ભરાઈ છે, આટલી બધી? હં…હા… પ્રેમલ ગયા, અમી?’

‘આખો દિવસ સ્ટેશન પર રખડી. મળવાનું કહ્યું હતું ને! છેલ્લે ડબ્બામાં એમની પીઠ દેખાઈ. ત્યારે તો ગાડી ઊપડવાની તૈયારી પર હતી. ચઢી જવાનો…’

‘પણ હિંમત ન ચાલી, નહીં…? બિચારા પ્રેમલભાઈ… એમ કહે કે તને એ મળવા ન પામ્યા. ક્યાંય આથડતા હશે, તને શોધવા. પ્રેમલભાઈ…!’ ભારપૂર્વક બોલતાં, છાયા ખડખડાટ હસી પડી. ને અમી અસ્થિર નજરે એના પ્રતિ જોઈ રહી.

ત્યારે બન્ને રાજમાર્ગ આગળ આવી પહોંચ્યાં હતાં. અહીં માણસોની ઠીક ઠીક ધમાલ હતી. સામસામેના થાંભલા પરની બત્તીઓનો પ્રકાશ અન્યોન્ય છેદાઈ રહ્યો હતો. એમાં, પગથીની ધાર નીચે ખાળમાં સડતાં પાંદડાં અને કાગળના ડૂચાને અમી ધારી ધારીને જોઈ રહી હતી. ને આકસ્મિક છાયાનો હાથ એના વાળને ઘસાયો.

‘હું આવું છું, અમી. તું ઊભી રહેજે…હાં…નિરંજનને જતો મેં જોયો.’ છાયા, શ્વાસભેર આગળની ભીડમાં સરકી ગઈ.

ને એ ઘોંઘાટમાં અકળામણ થઈ આવતાં અમી સામેના ખૂણા તરફ વળી. અહીં ઝાડવાંઓને લીધે, વાતાવરણમાં ઘેરાશ વરતાતી હતી. પણ બાજુ પર ઊભેલી છૂટી ઘોડાગાડીઓ સુધી અજવાળું પથરાઈ રહ્યું હતું. સડક પર પડતા એમના ત્રાંસા પડછાયાઓ… ઘોડાનાં નસકોરાંનો ફુરહાટ અને એમની ચળકતી ચામડીની થરથરાટી… બધું ગમી જાય એવું હતું. ફક્ત, હવાના ભેજમાં કશીક તીક્ષ્ણ વાસ આવી રહી હતી. પણ આસપાસ બધું ખૂબ જ આહ્લાદદાયી લાગતું હતું. ને ત્યાં એ આમતેમ થોડુંક ઘૂમી. એટલામાં છાયા આવી પહોંચી.

‘ચોક્કસ, નિરંજને મને જોઈ હશે. પણ…પણ…તને મારી સાથે જોતાં ચાલતો થયો. કંટાળો આવશે, એમ ધારીને. હોત તો એની મઝા લાવત. અરે, પણ તું અહીં ક્યાં ઊભી છે?’

અમી જાણે કંઈ ફંફોળતી હોય એમ, નીચે નજર ફેરવતી હતી, ‘માથાની પિન પડી ગઈ છે…’

‘તુંય શું…?’ છાયાએ એના વાંસા પર હાથ ફેરવ્યો. ‘ચાલ, કઈ બાજુ જઈશું હવે…? તું જ કહે…અમી…’

એના સ્વરની કુમાશનો રણકો અમીને સ્પર્શી ગયો.

‘ચાલને આમ ક્યાંક. થોડેક જઈને પાછાં વળી જઈશું.’ જુસ્સાભેર એ બોલી.

ને બન્ને આગળ વધ્યાં. સામે દૂર વિસ્તરતી જતી સડકનો લાંબો મધ્યભાગ, જાણે ઘોડાની પીઠની જેમ ચમકી રહ્યો હોય એમ અમીને લાગ્યું. આજુબાજુનાં હારબંધ વૃક્ષોમાંથી વહી આવતો હળવો પવન જાણે અહીંના તેજમાં પથરાઈને રેલાઈ રહ્યો હતો. ને બન્ને એકબીજાની ચુપકીદીને તોડવા મથ્યાં. છાયાના ચહેરા પરની ક્ષણિક વ્યગ્રતાને પકડવા અમીએ પ્રયત્ન કર્યો. ત્યાં અચાનક એનું ધ્યાન પાણી-ટપકતા નળ તરફ દોરવાયું. એને કુતૂહલ થયું.

‘જો…છાયા…’ નળ પર ચાંચ મારતા કાગડા તરફ એણે આંગળી ચીંધી. પણ એના અવાજ સાથે જ, એ ત્યાંથી ઊડી ગયો. ને જઈને, નજીક બેઠેલી ગાયની ખાંધ પર પગ ઠેરવ્યા. અમીને રસ પડ્યો. જરા પણ પદસંચાર ન થાય એમ, છાયાને આસોપાલવના વૃક્ષ નીચે લઈ ગઈ. અહીંથી, આખું દૃશ્ય ઝીણવટથી નીરખી શકાતું હતું. ને છાયા કંઈક અણગમો વ્યક્ત કરે એ પહેલાં અમીએ ઇશારાથી એને ચૂપ કરી.

ગાયની પીઠ પર, કાગડાએ ભીની ચાંચને આડીઅવળી ઘસી. ગાય સળવળી. તરત, ખૂબ જ સિફતથી ચાંદાવાળા ભાગ પર એણે ચાંચ ઠોકી. ઘડીભર આજુબાજુ જોઈ લીધું. ને એકસામટો એણે હુમલો કર્યો. ગાયે જોરથી માથું ધુણાવ્યું.

‘અહીંથી આપણે જઈએ, અમી…’

‘રહે ને, થોડી વાર…’ અમી દાબભેર બોલી.

ત્યારે ઊડાઊડ કરતો કાગડો ગાયના વિરોધને ગણકાર્યા વિના ચાંદાને કોચી રહ્યો હતો. ગાયે પીઠ ફેરવવા પ્રયત્ન કર્યો. અસહ્ય વેદનામાં જડબાને જમીન સાથે ઘસવા લાગી, ને અનુકૂળતા શોધવા એક પગ અધ્ધર રાખીને, ત્યાં જ ચપસી રહેવા, કાગડાએ બળપૂર્વક પાંખો ફફડાવી.

છાયાએ કાંકરી ઉછાળી. એના હાથ પકડી લેતાં, અમી સખતાઈભર્યા અવાજે બોલી : ‘ના…નહીં, છાયા…’

એ સાથે, ગાય મરણિયો પ્રયાસ કરીને ઊભી થઈ ગઈ. કાગડો ત્યાંથી ઊડતો પેલા નળ તરફ ગયો ને ત્વરિત વેગે પાછો ફર્યો.

‘આટલી વાર, છાયા…પ્લીઝ…જોઈએ તો ખરાં, શું થાય છે…?’

અમીના આર્દ્ર અવાજથી છાયા અનિચ્છા છતાંય, કશીક જિજ્ઞાસામાં થોભી. પણ આ સમયે, ગાય સહેજસાજ વિરોધ કરીને શાંત થઈ ગઈ હતી. એની એ દયનીયતા પર અમીને અત્યંત રોષ ઊપજ્યો. ધીમે ધીમે, મનમાં કશુંક ઝનૂન પણ થઈ આવ્યું. ત્યારે છાયા, કાગડાની એ આક્રમકતાને ખુન્નસભરી નજરે ક્યાંય વાર સુધી જોઈ રહી. આખરે, હવામાં હાથ વીંઝીને, કાગડાને ઉડાડી મૂક્યો. ને બન્ને ત્યાંથી ચાલતાં થયાં.

ખુલ્લી જગ્યામાં આવતાં, એમને આશ્ચર્ય થયું. સ્ટેશન અહીંથી દૂર નહોતું. ફાટક નજીક તાપણું ઝગી રહ્યું હતું. ગાડીનો ઘરેરાટ સંભળાઈ રહ્યો હતો. ઠંડી પણ કાતિલ હતી.

‘ત્યાં પગથિયાં પર હારબંધ બેઠેલા પૉર્ટરો, લાલ ડોકવાળાં ગીધ હોય એવું નથી લાગતું, છાયા…?’ તાપણા નજીક આવતાં અમી બોલી.

‘હં…એવું જ કંઈક લાગે છે…’

એ વેળા અમીને વળી કંઈક યાદ આવ્યું. પ્રેમલ પરના પત્રને બહાર કાઢ્યો. એના ટુકડેટુકડા કરીને તાપણામાં ફેંક્યા!

‘શું હતું, અમી…?’

‘પ્રેમલ પર કાગળ લખ્યો હતો. ખાસ કશું નહીં. એ તો ઠીક પણ મારે તારી હિંમત જોવી છે, હવે! ચાલ આવવું છે, આ રસ્તા બાજુ?’ અમીએ, રસ્તા તરફ સૂચિત દૃષ્ટિ ફેંકી.

પ્રથમ તો છાયાએ ચકિત નજરે એના પ્રતિ જોયું. ક્ષણાર્ધમાં એકબીજાને કળી ગયાં હોય એમ હાથમાં હાથ ભિડાવીને, દૂરના અડાબીડ અંધકારમાં બન્ને અદૃશ્ય થઈ ગયાં.

વિસ્મૃત

સામેથી કોઈ આવી રહ્યું હોય એમ લાગતું નહોતું; છતાં નજર આગળ કોઈ ભમ્યા કરતું હોય, નજીક આવી એની પીઠ પાછળથી આંટો મારીને વળી ફરી સામેથી આવતું દેખાય, એમ ધુમ્મસના થર સરકતા હતા. એમાં વિનાયક સરકતો હતો – બુઢ્ઢા સર્પની જેમ. આગળ ક્યારેક, બત્તીઓના સફેદ રૂના છૂટાછવાયા પોલ સિવાય કશું દેખી શકાતું નહોતું. ખુદ પોતે, પોતાને પણ જોઈ શકતો નહોતો – જાણે પોતે, કશુંક અશરીરી હલનચલન વહ્યે જતું હતું – પાણીમાં પડેલા, તર્યે જતા, વહ્યે જતા, તેલના ટપકાની જેમ. પણ ખુલ્લા આકાશમાં, ક્યારેક એ બહાર નીકળતો એ વેળા એને લાગતું કે પોતે કશાક પારદર્શક પાતળા પડની અર્ધગોળ ટોપ જેવો, પરપોટા શો, ઊંચી સડક પરથી, આસપાસની સઘળી વસ્તુઓનાં પ્રતિબિંબોને પોતા પર ઝીલતો વહ્યે જતો. પણ અત્યારે એવું કશું અનુભવાતું નહોતું. ‘રેસ્ટોરાં’ની દીવાદાંડી શા પ્રકાશમાં એ બેઠો. બારણા પાસે, ગ્રામોફોનના ભૂંગળામાં, કુત્તાની જેમ ડોક લંબાવી, કોઈક સંગીત સાંભળી રહ્યું હતું. છત નીચે, દોરી પર લટકતા રંગબેરંગી ફુગ્ગાઓ જેવી માણસોની આકૃતિઓ જાણે હવા ખાતી આમતેમ ડોલી રહી હતી. અજાણપણે, એના હાથની જરા સરખી ઝાપટ લાગતાં એ ફુગ્ગાઓ ફૂટી જાય ખરા? એમ એ આગળ વિચારે એ પહેલાં, એની સામે ખુરશીમાં કોઈક ખડખડાટ હસી પડ્યું — ક્યાંક ચણ ચણતાં પક્ષીઓનાં ટોળાં પાંખો ફફડાવતાં, આકાશમાં ઊડી ગયાં. જોયું તો એની સન્મુખ, કોઈ અજાણી સ્ત્રી બેઠી હતી. એની અડોઅડ, એની જ એક બીજી આકૃતિ યા તો એનો પડછાયો હોય – એની સાથે (જાણે પોતાની સાથે) એ ઝીણી વાતચીત કરી રહી હતી. જાણે ઘાસના પરાળ જેવી એ સ્ત્રી. એ ઘાસના પરાળમાં અસંખ્ય સર્પ ફર્યા કરતા હોય એમ એને લાગ્યું હાથનો એને સ્પર્શ કરતાં કશી ખુશી થાય ખરી? એ ઊભો થયો. એ વેળા, પેલી સ્ત્રી ઝડપથી બહાર નીકળી ગઈ. એની સાથે એનો પડછાયો યા તો બીજી સ્ત્રી પણ. એણે પીછો પકડ્યો. પણ અધવચ્ચે એને જાણ્યું કે એની આગળપાછળ, ક્યારેક એની સાથે ને સાથે, તો વળી ચારે તરફ ધુમ્મસની જેમ સળવળતી, સરકતી, નાસતી એ સ્ત્રી નહોતી. કદાચ એ પણ ધુમ્મસ હોઈ શકે. આખરે, એના મકાનમાં એ પહોંચ્યો. અહીંની શાંતિના આંધળા હાથ ચારે દીવાલોને જાણે નિરંતર ફંફોસ્યા કરતા હતા. એ હાથ ક્યારેક ઊંઘમાં એના માથા પર ફરતા હોય એમ લાગતું, ને એ ઝબકી ઊઠતો. ત્યારે એના માથા પર ઝૂલતા હાથનાં એ ડાળખાં. નજીકમાં પગનો ઘસારો સંભળાતાં એ થોભ્યો. જોયું તો, બીજા ખંડમાં, પેલી સ્ત્રી આંટાફેરા લગાવતી, દીવાલો પર કશુંક શોધતી, પેલા હાથની જેમ દીવાલોને ઢંઢોળતી – અસ્પષ્ટ બોલતી હોય, દૂરના અંધારાપહાડો પરથી સતત ખરતા બરફની વર્ષા સંભળાતી હોય એમ લાગ્યું. ‘નંદી…’

એ ચૂપ રહી ગઈ – ભ્રમ થયો હોય એમ. પોતે, એને જાણે આસપાસ ક્યાંય દેખાતો નહોતો; કારણ કે એમની વચ્ચે ધુમ્મસની દીવાલ હતી, હજ્જારો વર્ષો હતાં. ને આજે એની સામે એ આવી ઊભી હતી. એણે પેટાવેલા દીવાની જલતી જ્યોત શી સ્થિર. જ્યોત પર ધુમ્મસ ઘસાતું, પસાર થતું હતું.

નંદીને સ્પર્શવાનો એણે પ્રયત્ન કર્યો – જાણે પોતાને પામવા. પણ એના સ્પર્શનો અનુભવ માત્ર નંદીને થયો હોય એમ લાગ્યું નહિ. એનો અવાજ ધુમ્મસ હતો. એનો સ્પર્શ ધુમ્મસ હતો. ખુદ વિનાયક ધુમ્મસ હતો. નંદીના અંગેઅંગ પર એ વીંટળાતો, ઝૂલતો હતો – જાણે વૃક્ષની ડાળીઓ પરથી લટકતા, ઝૂલતા સર્પની જેમ, એથી એ કશુંક બોલતી હોય – હવાની ઝાપટમાં દીવાની જ્યોતનો થરથરાટ, પહાડ પરથી સતત ખરતા બરફની વર્ષા, ‘આમ સતાવ નહિ, નહિ તો હું ચાલી જઈશ,’ એવો જ કંઈક અવાજ સંભળાયો.

વહી ગયેલાં હજારો વર્ષોનો એક જરા સરખો મધુર અણસાર – વિનાયકની માત્ર ભ્રાંતિને, નંદી સંવેદી રહી હતી. જોકે પોતે એની સન્મુખ ઊભો હતો. પણ એમના આ વર્તમાનની પાર, કાળની સર્વ સીમાઓને ઓળંગીને એ ક્યાંક ચાલી ગઈ. ને એને હવે કદી ફરી પાછા આવવાપણું રહ્યું જ નહોતું. એ નંદીને કેવી રીતે સાદૃશ્ય અનુભવી શકાય?

‘જો, આકાશમાં પેલા અસંખ્ય તારલાઓને તું જુએ છે ને? જે કોઈ અહીંથી ચાલ્યું જાય છે એ એક તારલો બનીને ઝબૂક્યા કરે છે. હું પણ એમ, ક્યારેક આકાશમાં ટમટમ્યા કરીશ – નિરંતર… સદાકાળ… ત્યાં મને કશું જ સ્પર્શી નહિ શકે. તું પણ નહિ.’ એવું જ કંઈક, ક્યારેક નંદી આગળ એ બોલ્યો હતો.

ધુમ્મસનું એક ધ્રુસકું સંભળાયું. એ ધ્રુસકાની પાછળ પાછળ વિનાયક દોરવાયો. એમ એ, ક્યાંક અવકાશમાં તરતો જઈ રહ્યો હતો. જોજનો માઇલ દૂર. એની આસપાસ જ્વલંત પ્રકાશ હતો. અસહ્ય પ્રકાશ હતો. પોતે પ્રકાશ હતો. એ થોભ્યો. એણે નીચે દૃષ્ટિ કરી. નરી શૂન્યતા. એ અસીમ શૂન્યતાના ઘુઘવાટમાં પેલું ધ્રુસકું ક્યાંક ખોવાઈ ગયું હતું. એમાં એક ઝીણા ટપકાનું હલનચલન વરતાતું હતું. એ નંદી હશે. ને એ ધ્રૂજી ઊઠ્યાં. એ સાથે ક્ષણભર આકાશને ચીરતો એક તેજલિસોટો ખેંચતો, એ તારલો ખરી પડ્યો. પૃથ્વી પર ફૂલોની વર્ષા વરસી. વસંતનાં ફૂલમાં ખુશી મહેકી ઊઠી.

(‘પ્રાગૈતિહાસિક અને શોકસભા’માંથી)

XXX

રાધેશ્યામ શર્મા

સાડાત્રણ ફૂટની ઘટના

ઊંઘમાંથી એ ઊઠે છે ત્યારે એને એનું નામ યાદ નથી રહેતું. ગંધાતી ગોદડીના લીરાચીરામાંથી છૂટતી વાસ એને અજબ જાતની હૂંફ આપે છે અને પછી તો એને કશી વસ્તુની જરૂર નથી પડતી – નામનીય નહિ. પોતે હસ્તી ધરાવે છે એની પ્રતીતિ એને પોપચાં ખોલે છે, પટપટાવે છે કે તુરત થઈ જતાં વાર નથી લાગતી. એક જો આંખ ખોલીને પછીથી બીજું કશું કરવાનું મન નહોતું. એમને એમ અમસ્થા પડ્યા રહેવાનું વધુ ગમતું પણ કાંઈ કર્યા વગર છૂટકો નહોતો. ઘર બહાર નીકળવું એમને છાંયડેથી તડકે કાઢ્યા જેવું લાગતું. તડકો તેને ડામરની સડકની અને ડામરની સડક વતનની ભેંસની ખરબચડી ચામડી જેવી લાગતી તેથી કે. રામ હેર કટિંગ સલૂનની શોપે’ જાણે ભેંસ પર સ્વાર થઈ પહોંચી જતા!

‘હું મશીન થઈ ગયો કે શું?’

એ તિથિથી કે. રામ સૃષ્ટિની સ્થાવર-જંગમ મિલકતોને અને જડજચૈતન્ય સર્વકોઈને ઊંચાઈની પરિભાષામાં માપવા લાગ્યા. મકાનો ઊંચાં લાગે તે સમજાય, ઝૂંપડીઓ પણ તેમને ઊંચી લાગવા માંડી. પુલ ઊંચા ઊંચા લાગે તે બરાબર પણ ધીરે ધીરે ફૂટપાથ પણ ઊંચી ઊંચી જણાવા લાગી. પ્રાણીઓ અને પદાર્થો ઊંચાં દેખાવા લાગ્યાં. આંખ ખોલવાની એને આદત અસાધારણ જણાશે છતાં એવું છે એની ના તો કોઈથી નહિ ભણી શકાય.

એક વજનદાર પોપચાને કીકી પરથી ઊતરતું, ઉપાડી જોવાનું અને દરમ્યાન બીજું પોપચું ઊંચું થઈ જઈ દગો ના દે એ ક્રિયા વિરલ પરાક્રમ જેવી નથી જણાતી? કોઈથી પણ ભૂલચૂક થઈ જાય, ત્યારે એ તો ભૂલથી પણ એમ ન થવા દે.

એક આંખ નાટકની પ્રથમ ઘંટડીની જેમ ખૂલે, બધું ઝાંખું ધૂંધળું. અને એ દૃશ્ય માણ્યા પછી બીજી આંખ ખોલવાની પ્રથા એને સદી ગઈ હતી.

‘આવું કેમ કરે છે?’ એવું પથારીમાં પડ્યે પડ્યે એક વાર પોતાને પૂછેલું. એને અજાણ્યો એવો કદાચ જવાબ આવ્યો હતો કે, જાગતા જગતની સામે એક આંખ મીંચેલી રાખીને બીજી આંખને તાકતી રાખવાના લોકો ગેરસમજ થાય એવા ને એટલા અર્થો કરે છે.

‘અરથી’ જેવો શબ્દ સાંભરતાં એને પથારીમાંથી ઊભા થઈ નળે મોં ધોવાનું, કોગળા કરી કાગડાને ઉડાડવાનું અને દાતણ બાદ ઊલ ઉતારવાનું સૂઝ્યું અને એમ ને એમ ખુદનું નામ યાદ આવી ગયુંઃ રામ! કે. રામ કરતાં કેવળરામ કે રામચંદ્ર નામ હોત તો?

ગઈ રાતે જ કે. રામે શાહઆલમના મકબરાના કમાનદાર દરવાજા નીચે કાળા કપડામાં સજ્જ એવા ફકીર સાથે ચલમનો એક દમ લીધેલો અને કબીરવાણી અને સૂફી ફકીરની ભેદભરી કથાઓને ચુસ્ત ચાંદનીમાં સાકાર થતી નિહાળેલી. લાલ પથ્થરના દરવાજાથી મસ્જિદ સુધીના કાંકરાળા માર્ગે ઊભેલાં હારબંધ વૃક્ષોનાં પાંદડાંમાં નગીના મઢ્યા હોય એવો ચળકાટપૂર્ણ અવાજ કે. રામને હાલ પણ ચમકાવી ગયો.

જલદી જલદી મફલર વીંટી દાંતના સફેદ સારેગમ સૂર પર જીભને ફેલાવતા એમણે પથારી ઊફરી કરી લીધી. એમને કશું કરવાનું સૂઝતું નહોતું કેમકે એક વાર એવું બનેલું કે પુષ્કળ—કે. રામના શબ્દોમાં બ્રશના સાબુફીણ જેટલા તાપથી સૂરજ જમીન પર પુષ્કળ તૂટી પડેલો. દિવસ રજાનો હતો અને કે. રામ દુકાનને બદલે ખદબદતી સડક પર હતા. ક્યાંય છાંયાનો છાંટો પણ હોય તો એ ખોજમાં હતા. ખુલ્લા પગ અસ્ત્રાની ધાર પર આગળ વધતા હતા. ત્યાં એક જરા દૂ….૨ એક ભેંસને માર્ગ વચ્ચોવચ ઊભી રહેલી રામે દીઠી.

તડકાના લીધે નીલ રંગીન કાગળ પર કાળાધબ્બ રંગે નખશિખ ભેંસને ચિત્રવત્ છાપી હોય એવો સ્થિર પડછાયો ભાળી કે. રામ ત્યાં ગયા.

અને ત્યારે કે. રામને પહેલી વાર ખ્યાલ આવ્યો કે પોતે તો ઊંચી ભેંસના આંચળથી થોડાક જ ઊંચા હતા. ભેંશ કોઈ કાળા પથ્થરમાંથી કોતરી કાઢી હોય એમ થોડી વાર સુધી સ્થિર રહી. કે. રામને જરા હીચકારો થયો ના થયો ત્યાં તો ભેંસમાં જીવ આવ્યો, પડછાયો હાલ્યો અને એ આખાય ઓછાયાને ઊંચકીને એ ચાલતી થઈ. તંદ્રામાં બેઠેલા કે. રામે ઝબકીને જોયું તો પ્રાણીના જવાથી તે પોતાની છાયા સાથે નિર્જન માર્ગ પર એકલા રહી ગયા. જેનાથી ભાગતા હતા એ છાયાએ એક મેલી માતા કે દેવીની પેઠે કે. રામને એ દિવસથી પકડી લીધા. બળતા પગે એણે જાણે ઝળહળતા સત્યનું દર્શન કરી લીધું. પગ બળતા બંધ થઈ ગયા અને અન્યત્ર કશુંક સ્વાહા થવા માંડ્યું.

કે. રામની છાયા બરાબર ત્રણ ફૂટ હતી. ગણીને ત્રણ ફૂટ, ન ઓછી ન વધતી. પગરિક્ષાનું બસૂરું હૉર્ન ને રિક્ષાવાળાનો ઘાંટો – એ ભાઈ, જરા ‘દેખ કે ચલ’ કે. રામ ભાગ્યા પેટી સાથે વાસ ભણી. તે દિવસે તેમના મગજમાં શાળ ખાતાના અનેક સાંચા એકસાથે ખટાખટ ચાલતા રહ્યા. પાણી પીધું, ચા પીધી, ખાખી બીડીની સટ લીધી પણ સાંચા ચાલુ ને ચાલુ.

જરા મોટેથી બોલીને રહી ગયા? મનોમન કે. રામ નીચા ને નીચા થતા ચાલ્યા, કોઈ વાર તો એવો ભ્રમ થવા માંડ્યો કે પૂર્વની નીચી વસ્તુઓ પોતાના કરતાં હવે ઊંચી ઊંચી ભળાઈ. એ શ્વાસ લેતા ત્યારે પણ હબકથી વિચારી જોતા કે આજે શ્વાસ લઉં છું એ ઊંચો તો નહિ હોય, પણ શ્વાસ નાસિકા બહાર આવતો ત્યારે કે. રામને ચોક્કસ ખાતરી થઈ ગઈ કે પોતાનો તો શ્વાસ કે નિશ્વાસ પણ ઊંચા નથી!

બે માળની બસ જોઈને એમને ચક્કર આવતા. ચક્કર ચઢતા ત્યારે લીલાલીલા રંગનાં વર્તુળો તેમની દૃષ્ટિને ઘેરી વળતાં અને એવાં રંગબેરંગી વર્તુળોની વચ્ચે સફેદ ચાક યા ખડીથી કાળા પાટિયા પર કરેલી મોટી ચોકડી કેટલીક વાર દેખાઈ જતી.

એક વેળા ખ્રિસ્તીઓના ચર્ચ આગળથી નીકળતાં કે. રામે દેવળની બહાર અચંબાથી જોયું તો એ ચોકડી ને એક બાજુ ઢળતી રાખીને કોઈક નિશાનને નિયોન લાઇટથી શણગારી મૂક્યું હતું. એ ક્રૉસ હતોપણ ક્રૉસને જોઈ કે. રામના ચિત્તમાં બે માળની લાલ લાલ બસો ગોળ ગોળ ઘૂમવા લાગી અને ફૂટપાથ પર આંખે હાથ દઈ બેસી પડ્યા. દેવળમાંથી પ્રાર્થનાના અને અનુવર્તી ઓરગનના ધ્વનિ કે. રામના કાનની લાંબી બૂટો સાથે પોપટની પાંખોની પેઠે અથડાવા લાગ્યા.

કચ કચ કચ. સંતોષકારક હેર કટિંગ સૂલનમાં કાતરોની કાબરોના એકસરખા ધીમા રવ આ સાંકડી શોપને બગીચામાં પલટી આપવાને સમર્થ હતા. કે. રામ અહીં જ નોકરી કરતા. જુવાન માલિક બહાર જાય એટલે કે. રામ ફિલ્મી ગીતો ઉપરથી ભજનોના સ્ટેશન ભણી રેડિયોના કાંટાને લઈ જતા.

અને એમ ઘરાકો ઘટવા લાગ્યા. ઘરાકી કે. રામ માનતા એમ એમની કેંચી કટિંગના કસબ કરતાં, ફિલ્મી ગીતોની ફરમાયશ પર નભતી અને વધતી એ એમના ખ્યાલોના ખેતરમાં કદી ઊગેલું નહિ.

બીજી પણ એક વિશેષતા હતી જે આખા શહેરની કોઈ શોપમાં નહોતી. ગ્રાહકો માટે તો ‘પુશ બૅક’, સુંવાળી, ગાદીદાર ખુરશીઓ બધે હોય, પણ અહીં તો એક આ કારીગર માટેય લોખંડની નાની ખુરશી હતી.

કે. રામની ઊંચાઈ કુલ મિલાવીને સલૂનની ખુરશીના હાથા લગી માંડ પહોંચે. નીચે ઊભા ઊભા એ હાથ ઊંચો કરે તો માંડ ગ્રાહકની દાઢી સુધી આવે.

એક ગ્રાહકે તો એવું કહેલું પણ ખરું, ‘કે. રામ! આજના રાજકરણીઓની જેમ સિંહાસન જેવી તમારી ખુરશી ખેસવી લઉં, તમે ભોંય ઊભા રહી હાથ લંબાવો તો ખબર પડે કે મને કેટલે આવી રહો છો.’ મજાકમાં કે. રામ ખુરશી પરથી હેઠા ઊતરી ગયા, હાથ ઊંચો કર્યો તો પેલાએ હાથને દાઢી પર ખેંચી લેતાં કહ્યું, ‘રામે મારી દાઢીમાં હાથ નાંખ્યો!’ પણ એ દિવસથી કોણ જાણે શું થયું તે કે. રામની પડતીનો ચંદ્રમા શોપનાં દર્પણોમાં પૂર્ણિમા ઊજવવા માંડ્યો!

એક ઘરાકને મૂછો પર અસ્ત્રો અડી ગયો, લોહી ધગધગ વહેવા લાગ્યું, કે. રામ ફટકડી લગાવે રાખે, પાવડરનાં ટપકાં કર્યે રાખે, પણ લોહી તો નીક પડી ગયા પછી ચોમાસામાં પાણી નીકળે તેમ ફૂટ્યે જ જાય. કે. રામ ગભરાયા. દુકાનમાં એકલા હતા, અરીસા હતા, અગરબત્તી હતી, ઘરાક હતો, થોડી ચકલીઓ હતી એટલે પાન ખાવા ગયેલા જોડીદાર કારીગરને બોલાવવા ખુરશી પરથી ઊતરવા જતા હતા ત્યાં ઊંચી થયેલી ખીલી જેવું લૂગડા સાથે કાંઈક ભરાણું અને ખુરશી સાથે કેદ કે. રામ થયા ભોંયભેગા. લોહી ફૂટેલું તોય અને અટકતું નહોતું તોય ઘરાક કે. રામની હાલત અને દેદાર જોઈ હસ્યો, ખૂબ હસ્યો. એટલું હસ્યો કે, કે. રામને આઘાતને સ્થાને આશ્ચર્ય થયું.

આ સાહેબ ત્રણ મહિનાથી હસતા બંધ થઈ ગયેલા. એમની પ્રિય પત્ની બે’ક મહિના અગાઉ ગુજરી ગયેલી એ બિના પણ એમને ગંભીર ના રાખી શકી. કે. રામ ગ્રાહકને પ્રિય એટલા માટે હતા કે પેલા એમના તરફ સમભાવ બતાવે એ પૂર્વે કે. રામ તેમની બાજુથી સહાનુભૂતિનો શુભારંભ કરી દેતા.

દાખલા તરીકે જ્યારથી પેલા ભાઈસાહેબની સ્ત્રીના કરુણ મોતના સમાચાર સાંભળ્યા ત્યારથી શોક પાળતા હોય એમ ચાલુ રેડિયો બંધ કરી આખી શોપને શોક પળાવતા! સ્ટૂલ પરનાં ફિલ્મી સામયિકો ઉઠાવી અને ગંગાવતરણના ત્રિરંગી ફોટાની પાછળ એ મૂકી દેતા.

અને એ જ ઘરાક કે. રામના પડતા ઉપર પાટુ પ્રમાણે હસતો હતો. ચામડાના પટા પર એ સ્ત્રીની જેમ જીભને દાંત પર પ્રભાતની માફક દાંતના પાછલા ભાગે ફેરવી કે. રામે હિન્દીમાં હંકાર્યું, ‘ઇસમેં હસતે કાયકો? હમ ભી કુછ સમજતા હૈ.’ આ પછી તો પેલો ઔર હસવા લાગ્યો, પેટ દબાવી કોચલું વળીને હસવા લાગ્યો. વાદળી નેપ્કિન પર સાબુનું ધોળું ફીણ તેમજ લાલ હિંગળોક જેવું લોહી ફેલાયું.

હવે કે. રામથી ના જિરવાયું. ખુરશી પાછળની માથાને ટેકાવતી દંડી પાડી નાખી અને બોલ્યા, ‘ઊઠો, દાઢી નથી કરવી, ચલે જાઓ.’

ગ્રાહકે પછી શું કર્યું, માલિકે શું કહ્યું એની ખબર નથી. કે. રામે કેવળ રામના આશરે સલૂન છોડી દઈ હારબંધ લાટીઓમાં પેટી લઈ સ્વતંત્ર ફરવા માંડ્યું.

જે દહાડે તેમણે શોપ છોડી એ દિવસે જ ઊંચી એડીના બૂટનું તેમણે ‘પરમાણું’ આપેલું અને બે દિવસમાં તૈયાર જોઈએ. એવો વટથી ઓર્ડર આપેલો.

ઘરાકનો હસવામાં કશો વાંક હતો નહિ, આવેગમાં પોતે નોકરી મેલી ચાલતા થયા એ બરાબર હતું કે નહિ અને દસ વરસની ચાલુ નોકરીના પગારની નિયમિત નિરાંત હવે પછીની જિંદગીમાં મળશે કે નહિ એવું કશું વિચારવા યા વિમાસવાની તેમની તૈયારી નહોતી. કહી શકાય કે તેમની એવી કશી ઇચ્છા જ નહોતી. એટલા માટે જ કદાચ એ રાતે નવથી બારના શોમાં ફિલ્મ જોઈ આવ્યા. પરંતુ ફિલ્મ જોઈને થિયેટર બહાર આવતાં સવારને બદલે એ એમનું નામ ભૂલી ગયા! કોઈકે કે. રામને ઓળખીતા સમજી બીજા નામે બોલાવ્યા. એ ના બોલ્યા ત્યારે પેલાએ ખરેખાત નામ પૂછ્યું ત્યારે જવાબમાં ખુદનું નામ કહેતાં વાર કરી, ખચકાયેલા.

ફિલ્મ જોતા કે. રામને કોઈકે માથા પાછળ ટપલી મારેલી. પાછું ફરી જોયું તો કોઈ લફંગા જેવો લઘુ માણસ સિસોટીઓ બોલાવતો હીહી કરતો હસતો હતો. કે. રામને મુખે ‘હિ-જ’ ગાળ જેવો શબ્દ આવેલો પણ એ ગળી ગયા. ઊંચા પરદા પર એકી આંખે ફિલ્મ જોતાં બોચી દુખવા લાગી, જે પેલાની ટપલીથી ખરેખર ચચરી ઊઠી હતી.

બીજી સવારે બીડી પેટાવી, માચીસ પેટીમાં કેટલી કાંડી રહી એનો અંદાજ લગાવતા એ લાટીમાં ગયા ત્યાં બીડીની ધૂણીમાં તેમણે સૂમસામ પડેલા લાટીના લક્કડ કાપુ પટાદાર મશીન નીચેના ચોખ્ખા ચણક ખાડામાં રાતા ગવનમાં શોભતી એક પ્રૌઢા પણ સુંદર ઔરતને દીઠી. કે. રામની આંખો જે પાંત્રીસ સાલની હતી એ એકાએક પંદર વરસની થઈ ગઈ. બાળપણમાં રમેલી કાચની લકટીઓ સરકતી સરકતી એ અંધારી ગલીમાં પડી જતી દેખાઈ.

જાહેર માર્ગ પરથી એક વરઘોડો પસાર થતો હતો. વાજાના ભૂંગળાના પાછળથી થતા ભોં ભોં અવાજો કે. રામની હસ્તીને ધક્કો મારવા માંડ્યા. એ એમનું નામ વીસરી ગયા. લબડતા લાંબા લાંબા પટ્ટા, ઊંચું કાળું મશીન, ખાડામાં પડેલા લીલા લીલા વ્હેરનો ઢગ, રાતા ગવનની જાણે ચૂંદડી, નોતરું દેતી આંખો-અચાનક કે. રામને સાંભરી આવી એમની ઓરમાન મા – જે છતા ધણીએ નાતરે નાસી નીકળેલી!

મશીન આગળની પ્રૌઢા રૂપા સ્ત્રીનો હાથ એના લાલમલાલ અધોવસ્ત્ર પર હતો અને એના પર થોડીક માખીઓ નીરવપણે ફરતી હતી.

કે. રામને થયું કે પોતે ખરેખાત માખી બની ગયો છે અને પેલા લાલમલાલ વસ્ત્ર વચ્ચે સીવેલાં આભલાંના આયનામાં અટવાઈ ગયો છે.

હજામતની પેટીમાં અસ્ત્રો છે, એ ખ્યાલથી કે. રામ ધૂજી ઊઠ્યો. છરીથી બોકડા વધેરાતા એણે એક વાર દીઠેલા. સામેની સ્ત્રીના લૂગડામાંથી લોહી વહી રહ્યું છે, પેલા ઘરાકની દાઢીનું લોહી સાંભળ્યું… એની મૃત પત્નીનું સ્મરણ સળવળ્યું.. એ જાગ્યો ને બોલ્યો:

‘જય મા!’

સળિયા

ચારે કોર લાંબી છાયાવાળા ઘટાદાર વડ અને લીલા દેખાવાના પરિશ્રમમાં સૂકાખમ બની બેઠેલા વખડાઓ વચ્ચેનું ગામ.

એક મહોલ્લો ધૂળાળો હોવા છતાં ધૂળ ખાસ ઊડતી નથી, સિવાય કે સપાટો ઘસડતી વૃદ્ધાઓ લગનગાળામાં વરઘોડો જોવા નાકે તાપમાં રઘવાઈ રઘવાઈ દોડતી પસાર થાય. સીમમાં જતાં કે વળતાં સપાટો આની આ જ પણ ધૂળ કોણ જાણે નથી ઊડતી, પવન પણ નથી ઉડાડતો. આજુબાજુનાં સુસ્ત ઘરોની ચોકડીના ખાળો નીતરે, ઝમે કે ચૂએ એટલે પણ ધૂળની પાંખો ભીંજાયેલી રહેતી હોય. આખી આ શેરીમાં છોકરાં – તોફાની છોકરાં જ નહિ હોય? છે ને, છે જ તો. જે ઘરમાં આપણે પગ મૂક્યો છે એ ઘરમાં તો ત્રણ છોકરાં છે. એક દસેક વર્ષનો ટૂંકા પણ વાંકડિયા વાળવાળો પાંચમી ચોપડીમાં ભણતો છોકરો, એની બે બહેનો. એક ઘાઘરીપોલકામાં જોવા વળતી ને એક્સરસાઇઝ બુકમાં દૂધનો હિસાબ માને લખી આપતી તેર વર્ષની અને બીજી ફરાકચડ્ડીમાં રહેતી સતત નાક નસીકતી, વાળુ પહેલાં ઘોંટી જતી અને ઊંઘમાં ઝબકી જતી સાતેક વર્ષની.

આ છોકરાં ફળિયામાં ખાસ નથી જોવા મળતાં. એમની માનો સળિયા પર સુકાવા લટકાવેલો સાલ્લોચણિયો અને છોકરાંનાં વસ્ત્રો એમના કરતાં તો વધારે બહાર નીહવા લેતાં હશે! હવા? અહીંની હવાને ઠંડી લહેર કહી શકાય પણ શ્વાસમાં ખેંચતાં ધીરે ધીરે દેહમાં સીસા જેટલી વજનદાર થઈ જતી હોવાની વાતો છોકરાંની મા પડોસણને ઘણી વાર દીવાની દિવેટો વણતાં સંધ્યાકાળના પારદર્શી અંધકારમાં ઓટલે ઊભી ઊભી કરે છે. આ વાત થાય છે એ ઘરમાં કોઈ માતાજીની પીઠ છે, બાપદાદાના વારાની કોઈ દૈવી શક્તિનો, કે’છે કે હાથો છે ગોખમાં. ઘરનો માલિક જે ભાડૂઆત સાંજરે દીવો કરે, નવરાતમાં અપવાસ નહિ તો નિવેદ ધરે એને જ મકાન ભાડે આપતો. ઘરમાં પહેલાં એક દાક્તર, પછી એક રસોયો અને હવે કુટુંબનિયોજન ખાતા તરફથી આ બાઈ એનાં ત્રણ છોકરાં સાથે નોકરીએ ત્રણેક માસથી આ ગામમાં આવી હતી.

મકાન નીચા ઘાટનું નળિયાંવાળું હતું. ઉપર એક માળ હતો, પણ એ માળ કરતાં કાતરિયું વધુ કહેવાય. નળિયાં પરથી ચોમાસામાં સંચવાવાળો ધારે તો નીચેથી પસાર થતી પનિહારીઓના માથા ઉપરનું ત્રીજું બેડું અચૂક ઉપાડી લઈ શકે. પણ આવો તુક્કો કોઈને સૂઝે એવું છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષથી કદાચ નહિ બન્યું હોય. કોઈને સંચવા પણ નળિયે ચડાવ્યો હોય તો આવું બને ને? પણ અચંબો તો જુઓ કે નળિયાં, થોડા વાંદરાઓ કૂદાકૂદ કરી આમતેમજેર કર્યો હોય એટલાં જ, બાકી નળિયાં આમ સલામત હતાં. ઘરધણી અને ડોશીઓ કહેતાં: ‘જુગદંબાનો પ્રતાપ બાપ…’ અને છીંકણીનો ઊંડો સડાકો.

નળિયાં પર કાંટાઓનાં ઝાંખરાં ઢાળેલાં રહેતાં અને ઠંડી લહેર આવતાં કોક સપનામાં એ મૂક થઈ જતાં! કેટલીક વાર ગોળ ચકરાવા લેતી સમડીઓ, ખાસ તો આ ઘરની પ્રદક્ષિણા ફરતી. આવું દૃશ્ય છોકરા મહોલ્લામાં હોય ત્યારે જોતાં.

આજે પણ વાંકડિયા વાળવાળા છોકરાએ એ મુજબ ચકરાવા લેતી સમડીઓ જોઈ. સમડીઓ જાણે એકબીજાની સાથે લડતી હતી. પણ બધી ધીરે ધીરે વેરાઈ જવા લાગી. છોકરાએ આંખ તાણી તાણીને જોયા કર્યું અને કેવળ બે સમડીઓ સિવાયની બીજી સૌ, વિમાનની જેમ અલોપ થઈ ગઈ. બે રહી હતી અને ગમત કરતી હતી. ગેલમાં આવી છોકરાએ બે બહેનોને ‘નીના… વાસલી’ બૂમથી બોલાવી. એક સમડીની ચાંચમાં કશુંક હતું. એને મેળવવા બીજી સમડી ચક્કર લગાવી પાછી તરાપ મારતી હતી, પણ પેલી છોડતી નહોતી. એક વાર તો એ નવીસવી આવેલી વીજળીના વાયર વચ્ચે ભરાઈયે પડત, પણ બચી ગઈ. બીજીનું જોર વધુ હતું. પહેલીએ ચાંચમાંની વસ્તુ પોતાના નળિયા પર નાંખી દીધી અને ભૂરા આકાશમાં કૂંડાળાં કરવા લાગી. છોકરાનું કુતૂહલ વધ્યું. એક ઘરના પાઇપ પર જરા ચડી પોતાના નળિયા પર પડેલી પેલી વસ્તુ જોયા સિવાય એ ના રહી શક્યો. એ તો એક ચૂંથાયેલો ઉંદર હતો. એવામાં તો બીજી સમડી ઉંદરને ઉપાડી ચડપ ઊડી ગઈ. પહેલી ફરતી જ રહી અને છોકરો માની બૂમ છૂટતાં ઘરમાં ગયો. જતાં જાળી ઉઘાડતાં એનો હાથ સળિયામાં અજાણપણે પાછો ભરાઈ ગયો. એણે બહુ ખેંચ્યો, પણ હાથ નીકળે જ નહિ. ‘બેન’ કહીને કરાંજ્યો, ‘પાછો મારો હાથ સળિયામાં ભરાઈ ગયો.’ જરાય ગભરાયા વગર બીજી રૂમમાંથી આવેલી છોકરાની માએ એના કાંડા અને કોણીને એવી યુક્તિથી સળિયામાં ગોઠવી હાથ સેરવી લીધો કે છોકરો અને પાછળ બાવરી-શી ઊભેલી એની બે બહેનો તાકી જ રહી.

ફળિયામાંથી એકદમ ધીમી ગતિએ એક ઊંટ પસાર થયું. ઊંટના ઢેકે કાઠડો તો હોય, પણ જાનની વહેલમાં હોય છે એવો નાનો ખાટલો અને પાછળ એક ઘોડિયું હાલતુંડોલતું લટકાવેલું હતું. ઘોડિયાના ખોયાનું કપડું પોમચાના લાલ રંગનું હતું, જેના પર સફેદ રંગમાં અશ્વ અને ધજાવાળો ભાલો લઈને બેઠેલો સવાર ચિતરાયેલા હતા.

મા બોલી, ‘ચાલો, જમવા હવે.’

અને પોતાને પૂછતી હોય એમ ‘ટપાલી આવ્યો?’ બબડી. પણ જવાબ આપવા ત્યાં કોઈ નહોતું. અંદરના ઓરડામાંથી થાળી પછડાવાના, વાડકી ખખડવાના અવાજ આવતા હતા. એકલી પડી ગઈ એવી લાગણીમાંથી છૂટવા, કાયમ કરતી એમ ઓરડાની વસ્તુઓ બરાબર છે કે નહિ, કશું અસ્તવ્યસ્ત તો નથી ને, એની તપાસ એક નજરે કરી લીધી. બંધ થાય એવી રીતે જાળીનાં બે બારણાંના છેડા પરસ્પરમાં ગોઠવી ખેંચ્યા. ઘચ્ચ કરતીકને જાળી ફિટોફિટ વખાઈ ગઈ. ખુરરર કરતીકને એક ચકલી ઊડીને કોઈ પ્રૌઢ દેખાતા પુરુષના ફોટા પાછળ પેસી ગઈ. હવે જાળીનો હડો વાખવાનું કામ હતું. એ ના વાખે તો વાયરો આવીને જાળી ઘણી વાર ધક્કેથી ઉઘાડી દેતો, જે તો આ સ્ત્રીને કદી ગમતું જ નહોતું. શીંકામાં ગરમું ઉઘાડું રહી જાય અને ઉંદરબિલાડાં તાજા રાંધેલા ખોરાકને ગમે તેમ અભડાવી જાય એ જેમ એને ગફલતથી પણ નહોતું પાલવતું એવું જ આ જાળીબારણાં ભિડાવવાની બાબતનું હતું. નથી ને ઉંદરબિલાડું, ને એની પાછળ કૂતરું — બધાં ભેગું પેસી જાય.

હાથમાં હડો પકડી એને પાસેના નાકામાં પ્રવેશી જાય એ ઢબે જોરથી ધકેલવા લાગી. હડો એક બગડેલા હીંચકામાંથી – ઊંજ્યા વગરના હીંચકાના કડામાંથી — જેવો કિચૂડાટ નીકળે એવો અવાજ કરતો કરતો જંપી ગયો. તંગ થયેલા સળિયાવાળી જાળીના મજાગરાએ જરી શ્વાસ હેઠો મૂક્યો.

હીંચકો તો આ પહેલા ખંડમાંય હતો. મકાનમાલિકની દયાની સ્મૃતિરૂપ આ હીંચકો પ્રત્યેક ભાડવાતને મળતો. આ ઘર માટે ભારે વહેમી માનસ રાખતી મકાનમાલિકની નવી વહુને આ હીંચકો સદેલો નહોતો, હીંચકો થોડોક હલાવતાં જ એને ચક્કર આવતા ને એના પર સૂઈ રહ્યા પછી વળાંટા લેતા અજગરોનાં જ સ્વપ્નો દેખાતાં.

બંધ જાળીના સળિયાની છાયા પ્રકાશ ફેંકતાં સૂર્ય-કિરણોના હિસાબે ફાટો પડેલાં હીંચકાના પાટિયા પર પડતાં એ બીધી. હીંચકો એક તોતિંગ માંચડા જેવો કેમ એને લાગ્યો એ એની સમજમાં ઊતર્યું નહિ. બીજા ઓરડામાં જ્યાં તેર વર્ષની નીના, વાસલી અને સુરેશને ખાવાનું કાઢી આપતી હતી ત્યાં એ તુરત ગઈ. આ ઓરડો ટાઢો હેમ હતો.

‘ઊઠ નીના હું ખાવા આપું છું’ કહી પાટલે બેસી એ પીરસવા લાગી. પીરસતાં એને ખ્યાલ આવ્યો કે પોતાનાં વસ્ત્રો ઢીંચણથી અધ્ધર ચડી ગયાં છે અને પગની આછી રુવાંટી સાથળના દબાવથી જાણે બહાર ધસી આવી હોય એમ દેખાવા લાગતાં એણે સંકોચના માર્યા સાલ્લાની કોર છેક નીચે તાણી લીધી. દરમિયાન નીનાનું ને પોતાનું ભાણું પણ થાળીમાં કાઢવા લાગતાં મનમાં એ બોલી, ‘આ રીતે મારા પગ દેખાઈ જાય એ એમને નહોતું ગમતું.’

અને કોઈએ રંગીન સ્લાઇડ મૂકી હોય એમ ચિત્તમાં એક લાંબાં બૂટિયાં ઝુલાવતી સ્ત્રીનો ચહેરો ઝબકી ગયો. સ્ત્રીની આજુબાજુછાપેલા અક્ષરોની ગાડીઓ જ છૂકછૂક પડઘાવતી સામસામી દિશામાં દોડવા લાગી — ગડગડ્યે જતાં પૈડાંની વચમાંના અવકાશમાંથી ડોકાઈ જતાં તળાવ ને નાળાં જેવી સ્થિર દ્યુતિવાળી એ બની ગઈ ક્ષણાર્ધ.

‘બા, શાક’ છોકરો ધીમેથી બોલ્યો. બાએ સાંભળ્યું નહિ, એટલે એણે ઊંચે જોયું. બા ક્યાં જોતી હતી? ફરી ‘શાક…’ યંત્રવત્ હાથ ઊંચો થયો અને કઢાઈમાંના જૂજ શાકને ઉપરતળે કરી લઈ આવ્યો. શાકના થાળીમાં પડવાના થપ્પ અવાજ સાથે સુરેશે જોયું તો બિયાં બહાર નીકળી પડેલું રીંગણનું શાક અને પેલો મરેલો ઉંદર એક થઈ ગયાં. એ ખાસ ખાઈ ન શક્યો..

વાસલી કોળિયા સાથે રમતરોળિયાં કરતી હતી તે માએ ‘સામું જોઈ ખાઈ લે’ કહી ટપારી. નીના લેસન પૂરું કર્યાના અને રાંધવામાં માને મદદમાં આવ્યાના સંતોષ સાથે જમતી રહી ને એને ભાન પણ ના રહ્યું કે માએ ખાધું ખરું પણ નામોચું કર્યા જેટલું જ. ઝટપટ હાથ ધોઈ સાલ્લાથી લૂછતી એ ને નીના એઠવાડનાં વાસણ એકઠાં કરવા મંડ્યાં.

સુરેશ ને વાસલીએ દફતર ભરવા માંડ્યાં. વાસલીનું એના સફેદ દફતર ઉપર વાદળી દોરાથી ટાંકેલા મોર તરફ ધ્યાન ગયું. એને એ તો સમજાણું નહિ કે આ મોર છે છતાં મોર જેવો કેમ નથી? મોરનાં પીંછાં જ જાણે નહોતાં! એને જરા રુંધી માનતો ચકોર સુરેશ કહે: ‘વાસલી, જલદી કર, નકર મોડું થશે ને માર્ક કપાઈ જશે.’

ચોકડીમાં વાસણ ઊટકતી નીનાએ રખ્યા-વાસણના ઘર્ષણધ્વનિમાં માતાની આગળ પોતાનો પ્રસ્તાવ મૂકી દીધો, ‘બા, મારે કંપાસ જોશે.’

થોડી વાર વાસણ ઘસાતાં જ રહ્યાં. મા બોલી: ‘પહેલી પછી પગાર આવે એટલે લાઈશું.’

‘પણ બેન કહેતા’તાં કે વર્ગ બહાર ઊભી રાખશે. તું ચિઠ્ઠી લખી દેને.’

‘લખી આપીશ. મારેય દવાખાને મોડું થઈ જશે. લે કર જલદી. બીજુંય કામ છે.’

ત્રણેય છોકરાં નિશાળ જવા તૈયાર થતાં ગયાં તેમ તેમજાળીમાંનો તડકો પેલા સળિયાની છાપને હીંચકા પર વધુ ને વધુ ઘૂંટવા લાગ્યો. સુરેશ બારણા પાછળનાં ચંપલ લેવા ગયો ત્યારે પેલા સળિયા એના ટેનિસની વાળેલી બાંય પર ઓકળાયા, પણ ત્યાંથી નીકળીને પેન માગવા અંદરના ઓરડામાં ગયો ત્યારે પાછા હતા ત્યાંના ત્યાં હીંચકાને લટકાવતા સળિયા પણ, આ જાળીના સળિયાના પરિવેશમાં એક થઈ ભળી ગયા.

હડો ખૂલી રહ્યો છે. કડાં જેવો કિચૂડકિચૂડ અવાજ. હીંચકો સ્થિર છે. હડો, હીંચકો છે એની યાદ વારંવાર આપે છે પણ એનો પડઘો ક્યાંય પડતો વરતાતો નથી.

જાળી ઊઘડતાં સળિયા ગાયબ. સળિયાને સ્થાને બારણાની ફ્રેમનું લંબચોરસ ચોકઠું. ચોકઠામાં ગાયના શુકન જોવા ઊભેલાં ત્રણ છોકરાંના પડછાયા. હીંચકા પર ત્રણે બાળકોનાં માથાંને ઊંચાં-નીચાં શિખર માની એક ચડી બીજી તરફ ઊતરતો મંકોડો દડમજલ કરી રહ્યો…

‘અલ્યા, જાળી બંધ કરતાં જજો મારે ઊઠવું પડશે.’ અંદરથી માનો અવાજ અને પાછી જાળી બંધ. સુરેશનો ઘાંટો…

‘આ સૂર્યાએ જ એક વાર એના ભૈને રિક્ષામાં જતા રહેતા રોકી રાખ્યા’તા. એ વળગી ના પડ્યો હોત તો એ વખતે જ જતા રહ્યા હોત પણ તોય…’

…પ્રસૂતિગૃહના દાક્તરસાહેબ કહે છે આમેય એમને જેલ તો થવાની જ. તમે ફરિયાદ ના કરો એટલે એ કાંઈ છૂટી નહિ શકે.

પણ આજ તો મારે વહેલા ભાગવાનું છે. નવું દર્દી છે બહુ ગભરાટિયું અને ક્યાંક ‘કેસ’ બગડી જાય તો… આવા આ ચણિયાનું નાડું ક્યારનું બદલવું છે પણ ટાઇમ જ મળતો નથી… ટપાલેય ના આવી. પેલા ભૈ તો કે’તાતા કે પેપરમાં છપાવીને તુરત મોકલીશ…

ત્યાં તો સળિયા બહારથી આગંતુકનો ખાખી અવાજ—

બેન, તમારી ટપાલ.’

ટપાલમાં એક દૈનિક પેપર હતું. ઝટઝટ રૅપર તોડી પેપરનાં પાનાં ઉથલાવતાં જ્યાં સિનેમા-નાટકની જાહેરખબરો હોય છે એ છઠ્ઠા પાને આજુબાજુ કરકરી રૂલ મૂકેલી એક જાહેરખબર છપાઈ હતી. એમાં બે ચોટલામાંથી એકને ઉન્નત ઉરપ્રદેશ પર ઝૂલતો રાખી બેઠેલી એક નખરાળ જણાતી યુવતી અને બીજી તરફ ઊંચા ઓળેલા વાળવાળી અને આછી મૂછોવાળી એક ઠરેલ વ્યક્તિનો ફોટો હતો. યુવતીના ફોટા નીચેનું લખાણ:

—બાઈ ચંદ્રિકા, જે ચંદુલાલ પરમાનંદ દવેની ઓરત મુ. થલતેજા, ઉંમર વરસ ૩૦, બાજુના ફોટાવાળા ઇસમ જે, આર.એમ.પી. દાક્તરને નસાડી ગઈ

પુરુષના ફોટા નીચેની વિગત:

— મધુકાન્ત ઉર્ફે માધવલાલ પ્રહ્‌લાદજી વ્યાસ, ઉંમર વરસ ૪૦, મૂળ ગામ રૂપાપરના, મજકૂર ઓરત સાથે ત્રણ માસથી ભાગી ગયેલ છે.

પછીના ફકરામાં:

— કોઈ નાના ગામમાં ડૉક્ટરનો ધંધો કરવા અને ધણીધણિયાણી તરીકે રહી જવા સંભવ છે. બાઈ ચંદ્રિકા પોતાના જજમાનવૃત્તિ કરતા ધણીના ઘરમાંથી પચીસેક તોલા દાગીના ને પોતાના નવેક વર્ષના વિનોદ નામે છોકરાનેય જોડે લેતી ગઈ છે. છોકરાના આગલા બેત્રણ દાંત પડી ગયા છે અને કદી મોંમાંથી જીભ બહાર રાખવાની એને ટેવ છે. બાઈના જમણા હાથે ‘રામનામ સત્ય છે’ એવું છૂંદણું ત્રોફેલું છે. જે કોઈ પત્તો આપશે એને યોગ્ય સિરપાવ આપીશું.

અને તા. ક. માં:

— વ્યાસસાહેબ, તમારા વર્તનથી અમને કોઈ જાતનો બાધ નથી. પાછા આવશો તો કોઈ ઠપકો આપશે નહિ. બા-બાપુજી બીમાર છે. વાસલી કલ્પાંત કરે છે. લિ. જશોદા માધવલાલ.

થોડી વાર પુરુષના ફોટા સામું જોઈ શ્વાસ ખાતી પેલા હીંચકે છપાયલ તપેલા તળિયા પર બેસતાં બોલી ‘તમે જનોઈથી, આવી આને ખાતર ગળેફાંસો ખાવાનું લખો છો પાછા? એ એના ચોટલાથી ફાંસો કેમ નથી ખાતી?’

પણ પાછું એને સાંભરી આવ્યું કે પેલીએ કોઈ અજાણ્યા સ્ટેશનથી લખેલું કે દાક્તરે મને નહિ પણ હું દાક્તરને ભગાડી ગઈ છું, ત્યારે એ અન્યમનસ્ક થઈ ગઈ. પોતે તો પેપરમાંય છપાવી માર્યું અને પોતાની ફરિયાદ પણ દાખલ કરાવવા ઇચ્છતી હતી જ્યારે પેલીએ તો… હીંચકો હાલવા માંડ્યો. જાળીના સળિયા ઘડીમાં હીંચકાના પાટિયે તો ઘડીકમાં નીચે છો પર છપાવા માંડ્યા… એ જાળી બહાર સળિયા પર જોવા લાગી. પ્લાસ્ટર ઊખડી જતાં વિરૂપ બનેલી ઇમારતની – કાળની થપાટોથી ટોચાયેલી ઈંટો આજે જાણે કે એણે પહેલી જ વાર ધારી જોઈ. એની દૃષ્ટિમાંથી અત્યારે એક અવાજ ઊપસતો હતો – કિચૂડ કિચૂડ કિચૂડ…

જાળી આગળ કોઈ આવીને અચાનક ઊભું ને એની છાયામાં જાગે ત્યાં તો પ્રસૂતિગૃહના પટાવાળે કહ્યું: ‘બૂન, ઝટ, નવા કેસની કસુવાવડ થઈ ગઈ. સા’બ તમને અબી હાલ હેંડો બોલાવે.’

થોડી વારમાં જ હીંચકા પરના સળિયા પર તાળા-બંધ કમાડ દેવાઈ ગયાં. માતાના ગોખમાં એકલો દીવો ઝળહળતો હતો.

નૂતન વર્ષાભિનંદન

દિવાળીની સાંજ આંધળિયાં કરતી ચાલી જાય છે. એકબીજાને કાપતા ચાર રસ્તામાંના એક રસ્તાની ગલી — જ્યાંથી મીઠાઈ અને ચવાણાની ગંધ વહેતી હતી, તેનું નાકું. બારેક વરસનો જણાતો એક છોકરો, ઊંધી ચડ્ડી પહેરીને ઊભો છે. તેના પરસેવાવાળા હાથમાં સાલ મુબારક પાઠવવા માટેની રંગબેરંગી પત્રિકાઓ ઝૂલે છે. છોકરાની બે ભમ્મર વચ્ચેનો થોડો કોરો ભાગ કદાચ ઘેરી રુવાંટી વડે પુરાઈ જશે એમ લાગે છે.

છ આને ડઝન.

જોઈએ એટલાં લો.

છ આને–

રામ-લક્ષ્મણ-જાનકી, શંકર, લક્ષ્મી, શિવાજી, ગાંધી, જવાહર, દિલીપકુમાર, સરદાર, નેતાજી, વિનોબા, વૈજયંતીમાલા સામી દુકાનમાંયે ખાસ કૅલેન્ડરો માટેની જ દુકાનમાં આ બધાં લટકે છે. પશુપંખીઓ પણ આ છબીઓમાં ટીંગાવ્યાં છે. ગ્રાહકો કોક કોક તો એવાય નીકળે કે આ બધો તાલ નીરખ્યા જ કરે. કોઈ વળી એવા કે, આ જંગલમાંથી કોઈ કેડી મળવાની છે કે નહીં એમ વિમાસતા મુસાફરની જેમ ખડા થઈ રહે.

છ આને ડઝન… જોઈએ એટલાં…

છોકરાની નજરમાં નરી બાઘાઈ ભરી હોય એવો વહેમ જાય તો ના નહીં. તેનાથી બે ડગ જ પાછળ એક ઊંચો એકલદોકલ વીજળીનો થાંભલો. દીવા થવાને થોડી વાર છે.

છ આને ભૈ છ આને… ઉઠાવો છ જ આને – નૂતન વર્ષાભિનંદનનાં કાર્ડ ખપે છે. હાથ હલકો થતો જાય છે, પણ પગે પાણી ઊતરે તેનું શું? મિલોની ચીમનીઓએ ઉડાડેલી વરાળનું ધુમ્મસ ગાઢું થતું જાય છે. સૂતેલી કાળી બિલાડી જેવું, માથે એક વાદળું આવીને સુસ્ત પડ્યું છે.

તેની નજર, કીડીની માફક, સામેના સ્ટૉલના ખૂમચામાં ગડીબંધ ગોઠવાયેલાં માસિકોના દળ ઉપર, ચડે-ઊતરે છે. પાંપણનો પલકારો. વચમાં શ્વાસ ખાઈ લે છે. હાથમાં, હનુમાનજી ખભે ગદા લઈ ઊભા છે ને મોં ફુલાવેલું છે. મોઢામાં તેમણે ગોળનું દડબું તો નહીં દબાવ્યું હોય! (ગોળ તો મનેય ભાવે. ભલે ને આંખો આવી જાય.) બટન, ખમીસનું વચલું બટન અજાણપણામાં જ ગોળગોળ ગોળગોળ એ વચમાં ફેરવ્યા કરે છે. હોટલમાંથી રેડિયોએ છૂટો મેલેલો અવાજનો અશ્વ ફરતો ફરતો આવી ચડે છે ‘દિવાલી ફિર આ ગઈ સજની!’ તડતડિયાંના અવાજ… (ગઈ દિવાળીમાં બાપાએ એક લક્ષ્મી છાપ – કે શિવાજી છાપ? ટેટો ફોડેલો. નાની બહેન બચીનાં સાપોલિયાં હવાઈ ગયાં’તાં.)

ધુમ્મસ, વીજળીદીવાના થાંભલાના ગળે, સ્વેટર જેમ ગૂંચવાઈ પડી હેઠે ઊતર્યે જાય છે, દીવા ઝગ્યા. અંધારામાં મરેલી બિલ્લી પાસે જઈએ અને એકાએક ચળકચળક હીરા જેવી આંખો ઝગી ઊઠતી જોઈને કેવું થાય?

છ આને… છ આને ડઝન… ઉપાડો… છ આને–

(ગામથી અહીં આવતાં ટિકિટના કાંક છ આના જ પડ્યા’તા) તેની આંખમાં, ક્ષણાર્ધ — ગામનું ‘ગમેળું’ તળાવ, કાંઠે મોટો બાવળિયો ને તેની નીચે બળિયા બાપનું નાનું દેરું, ચળકતા ‘પીચ્ચરપાન’ – અંજાઈ ગયું. કુલેર, ટોઠા, ગોળધાણીનો સ્વાદ મોંમાં સળવળ્યો. (પાછા ગામ ભણી…) તે સહેજ મલકાયો. ભયંકર ચીતરેલા મોંઘવારીના રાક્ષસવાળું પોસ્ટર સામેની એક દીવાલથી ઊખડીને ઝૂકી પડ્યું છે.

હાથમાં આખાં ડઝન કાર્ડ રહ્યાં છે. પત્તાંની ‘કૅટ’ની જેમ કાર્ડને ચીની પંખા માફક, ફેલાવી નાંખવાનું તેને સગવડભર્યું લાગ્યું, મજાથી કર્યું ચાલુ – ’ખાલી કરવાનો ભાવ… ઉઠાવો પાંચ આને… પાંચ આને…’ લેનારા તો આવ્યા. ના કહી દેવી? ભાર દઈ, છ આના છ આના એમ સુધારી લેવા મન તો ઊપડી ગયું. મેલીદાટ ચડ્ડીના ખીસામાં પડેલી એક આની સાંભરતાં પડતું મેલ્યું. ખરીદનારા એક બે-ત્રણ છૂટક ખરીદી ગયા. સામટાં ખરીદનારા ઘરાક કઈ કોર હડતાઈ ગયા! જેટલી ઝડપે બારમાંથી આઠ ખપ્યાં તેનાથી અરધાં-ચાર ને ખપતાં શુંય થશે? દૈ’ જાણે!

ચાર આને – ચાર આને હોઠે આવી ગયું પણ – હોટલના એક મહેતાજીનું કેટલાક આનાનું ભુલાયેલું દેવું હવે યાદ આવી જતાં – રહેવા દીધું. ભાવ નીચો ના જ કર્યો. સ્ટેશનથી રાતે ઊપડનારી ગાડીઓની તીણી વ્હિસલો સંભળાયા જ કરે છે. ખાલી કરવાનો ભાવ… પાંચ આના… પાંચ આ – ઘાંટો તરડાયો છે. એટલામાં એક દંપતીએ બે, અને એમનું જોઈને જીદથી તેમના નાના છોકરાએ એક કાર્ડ લેવરાવ્યું. ત્રણ ગયાં. હાશ! ચોથું છેલ્લુંયે ખરીદી લેવા કહ્યું પણ પેલાંએ સાંભળ્યું જ નહીં હોય કે શું તે રિક્ષામાં બેસી ગયાં. ફરફરતું એક પત્તું હાથમાં રહી ગયું. મ્યુનિસિપાલિટીની બસો ફરતી બંધ પડી. અવરજવર ક્ષીણ થતી ચાલી. દૂર સુધી આંખ ખેંચી પણ કોઈ ના મળે. પહેલી વાર તેણે આ એક કાર્ડ ધારીને જોયું. પાંખો બીડીને, દબાવીને બેઠેલા કોક અજાણ્યા પંખીનું ચિત્ર હતું. અચાનક શું સૂઝ્યું તે બુશકોટના ગજવામાંથી અડધી, બુઠ્ઠી એવી સીસાપેન કાઢી. તેની અણી મોંમાં ઘાલી બત્તીના થાંભલાના ટેકે તેના વડે ચીપીને – ભાર દઈને વધના પત્તાની પાછળ મુકામ સાબરમતી લખ્યું. પછી તેવી જ રીતે પોતાના બાપનું નામ રાંટા અક્ષરે લખ્યું ને ઠેકાણું કર્યું સાબરમતી જેલમાં. ફરી, મુકામ સાબરમતી પાછું.

ચર્ચબેલ

સવારે છ વાગ્યે ‘ઍલાર્મ’ રણઝણ્યું. ઊંઘ ઊડતી નહોતી પણ ગયા સિવાય છૂટકો નહોતો… આ ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં તો ડાબું પડખું રહી જવા આવ્યું. મારી આળસથી વાકેફ ફૅમિલી દાક્તરે ચેતવણી આપેલી કે મોડા પડશો તો લકવો થઈ જશે. તમારે નિયમિત માલિસઘરમાં સારવાર લેવા જવું જરૂરી છે. પંદર દિવસથી જાઉં છું પણ ખરો.

ઊઠ્યો, નાહ્યો-ધોયો, આદત મુજબ બા પાસે પેપર જોવા માગ્યું પણ કહે, ‘આવ્યું નથી.’ વાટ જોઈ પણ ના આવ્યું. ‘માલિસઘરમાં આવે છે ત્યાં વાંચી લઈશ.’ કહી નીકળ્યો. સાત થયા હશે પણ સૂરજ ડોકાતો નહોતો. ફૂટપાથ સૂમસામ હતી. રસ્તો ભેજને લીધે ક્યાંક કાંચળી કાઢી આવેલા સાપ જેવો ભીનો ને સુંવાળો લાગતો હતો.

અખંડ આનંદ હૉલ આગળથી નીકળવું મને ગમે છે… ત્યાંથી તે રાણીબાગ સુધીનો ફૂટપાથ જીવંત અને રંગીન છે. હૉલની પાસેના કાંચનાર વૃક્ષ સાથે તો, કૉલેજમાં હતો ત્યારથી એક કવિમિત્રે દોસ્તી કરાવી આપી હતી. આજેય ત્યાંથી નીકળ્યો ત્યારે કાંચનાર મારી હાજરી પૂરીને મરકી રહ્યું. વૃક્ષોમાં જીવ હોવાની ખાતરી જગદીશચંદ્રે કરાવેલી તે કરતાં દાફ દ મૉરિયરની એ વાર્તા એ (જેમાં પત્ની મરી ગયા પછી તેનો મૃતાત્મા કમ્પાઉંડમાંના ‘એપલ ટ્રી’માં જ જઈ વસ્યો છે એવો આભાસ પતિના જીવનમાં આગળ ઉપર દૃઢ પ્રતીતિમાં કેવો પરિણમે છે!) સચોટ કરાવી છે.

અખંડ આનંદ હૉલની પછવાડે દુર્ગની જીર્ણ દીવાલ આગળ કાળો પડદો લટકાવી એક મેલોઘેલો ફોટોગ્રાફર તેમના કૅમેરા ઉપરની ધૂળ હાથથી અને ફૂંકથી ઉડાડતો હતો… ત્યાં મેં એને જોયો. એ ગાંડો છે. આખા શરીરે કાળાં કપડાંનો જથ્થો વીંટાળીને આ વિસ્તારમાં ઘૂમ્યા કરે છે. થોડા દહાડા પહેલાંની એક બપોરે ફોટોગ્રાફરે મને કહેલું કે, ‘સા’બ, એકે દફે વો પાગલ આયા… ઉસકે હાથ મેં ટીકડી ફોડનેકી ટૉયગન થી. વો બોલા, ‘તુમને ફોટુ લિયા?’ ‘હાં, લિયા. ખુરશી પર બિઠાકે ખાલી ખાલી સ્વિચ દબા દી. ક્યા કરે પાગલકુ! સુનતે હૈં, ઉસકે રિશ્તેવાલોંસે બડા સદમા પહુઁચા હૈ, તબસે મારા મારા ફિરતા હૈ બેચારા દર-બ-દરકી ઠોકરેં ખાતા.’

હું ‘ચર્ચ’ આગળ આવ્યો ત્યારે ટોચે ઝૂલતા ‘બેલ’ના ટકોરા વાગવા શરૂ થઈ ગયા હતા. રોજ તો વિક્ટોરિયા ગાર્ડનને દરવાજે પહોંચું ત્યારે વાગતા. એક એક ટકોરે સામેના જ લીમડા પર ભરાઈ રહેલા રંગીન પતંગનાં સ્પંદનો ઝીલવાનો ઉત્સાહ કાંઈ ઓર જ છે. (એ પતંગને, નવોદિત કવિઓની જેમ, ક્રૉસ ઉપર ચડેલા ઈસુ ખ્રિસ્ત કહેવાનો લોભ ઘણી વાર મેં ટાળ્યો છે તે ભૂલી શકાતું નથી!) આઇરિશ મુરડોકની નવલકથા ‘The Bell’માં-ચૌદમા સૈકાની દંતકથાનો સંદર્ભ છે, જેમાં ચર્ચની સાધ્વીબાઈ કોઈકના પ્રેમમાં પડતાં, ધર્મભ્રષ્ટ થતાં (?) ત્યાંના ચર્ચનો ટાવર ઉપરનો ઘંટ, અગમ્ય રીતે, સરોવરમાં જઈ પડેલો તે આ ચર્ચબેલના નિનાદમાં યાદ આવી ગયું.

રામીબાગ આવતાં, ઝાડથી ખરીને ભોંય પડેલાં પાંદડાંને સાવરણાથી એક ભંગીને ભેગાં કરતો જોયો. ત્યાંથી આગળ વૃક્ષ ઉપરથી પડીને ફૂટી ગયેલા એક ઈંડામાંથી લદબદ બહાર પડેલા પીળા પ્રવાહીને જોઈ એવી ચીતરી ચડી કે ઘેર પાછા વળી જવાનું મન થયું. આંતરે દિવસે મનોવિષાદ(depression)નો ભોગ બનનારાનો આજે વારા પ્રમાણે આનંદનો દિવસ (delightful day) હતો. તેની, સૃષ્ટિમાં કોઈનેય સ્પૃહા, દયા કે સહાનુભૂતિ હશે?

જેમતેમ કરી એલિસ પુલમાં પેઠો. હાશ… સૂર્યનો શ્વાસોચ્છ્‌વાસ ચાલુ થશે એવી આશા બંધાણી. પણ પગલે પગલે એને ખોટી પાડતી ધૂસરતા મને ઘેરી વળી. સૅન્ડલનો ખટખટ અવાજ મંકોડાના દરની અદલાબદલી કરી નાખતો લાગ્યો. નીચે ઝૂંપડાં, કાચબાની જેમ કોચલું વળી માણસોને પોતાનામાં સંતાડીને આઘાં બેઠાં હતાં. મારો પગ પુલની પગથીની એક મોટી ફાટમાં ભરાણો. બાઘા બની નીચે જોયું, સહેજ મોટી ફાટ હોય તો મારા જેવો સળેકડીની જેમ નીચે જઈ પડે. પણ પગ ખેંચી કાઢતાં વાર ના થઈ… ત્યાં જ આ લોખંડી તોતિંગ પુલના પડખામાં પીપળાનાં પાંદડાં જોયાં. વાહ! ચાલતાં આછી કળતર થવા લાગી. માલિસ ભેગી માલિસ કરી ચાલવા માંડ્યું. પુલની વચમાં આવતાં બે વસ્તુ જોવા મળી, ધોળી ધોળી રેતી, કાળાં પાણી! રજકણોની અગમ્ય ને અનંત પદલિપિમાં કેટલીક ભેંસો ઊંઘતી હતી અને એક શીંગડેથી બીજે શીંગડે એક કાગડો કૂદાકૂદ કરતો હતો. કોઈક અજાણી લઘુક દેરી ઉપરની લાલ ધજા ધ્રૂજતી હતી. સાબરમતીમાં પીળાં ફૂલો તણાતાં જોઈને એલિયટે થેમ્સને (મીઠી) કહી તેમ, મન એમ બોલી પડવાનું મન થઈ આવ્યું. કોઈ સાંભળી જશે માની મનમાં બોલ્યો. ત્યાં તો એલિયટના જ શબ્દોમાં સાબરમતી માહાત્મ્ય આગળ ચાલ્યું. The river bears no empty bottles, sandwich papers, silk handkerchiefs, cardboard boxed, cigarette-ends or other testimony of summer nights. હાલ તો નવેમ્બરનો શિયાળો છે.

ટાઉનહૉલે પહોંચતાં તો સૂર્યે પકડી પાડ્યો. તેણે છાપો માર્યો એક મોટા જાહેરખબરના પાટિયે – ન્યાયના પંથે.

વાડીલાલ સારાભાઈ હૉસ્પિટલના નાકે કેટલાક ટોળું વળી પેપર વાંચવામાં પડ્યા હતા. આજે તો હુંય પેપરભૂખ્યો હતો, લાવ જરા જોઈ લઉં એમ થયું. પણ દિવસ ઉઘાડો ફગ થઈ ગયો’તો ને માલિસઘરે સમયસર નહિ પહોંચાય તો ખોટી થવું પડશે, વળી ત્યાં પેપરો આવે જ છે એટલે પ્રયત્નપૂર્વક નિરીક્ષણો અટકાવી પ્રીતમનગર પહોંચ્યો.

માલિસઘરના મેદાનમાં રિસેસમાં છૂટેલાં છોકરાં તોફાને ચડ્યાં’તાં. કોણ જાણે અહીં સારવાર લેવા આવવાનું શરૂ કર્યા પછી બાળકોનું આ સ્વાતંત્ર્ય ખૂંચવા લાગ્યું હતું. (ઉન્મત્તતાનેય હદ ના હોવી જોઈએ?) ઘરમાં પણ છોકરાં મારાથી, વિના કારણે, હમણાં હમણાંનાં બીતાં હતાં. ત્યાં માલિસઘરના ઓટલે ઊભેલો લખમણસિંહ મને જોઈને હેઠો ઊતર્યો અને લગભગ દોડતો આવીને કહે, ‘ભયા! ઘોઘાની બાધા ફળી. સવિતા આજે લખતી થઈ.’ મેં કહ્યું, ‘ના હોય!’ સવિતાને છ વર્ષ બાળમંદિરમાં મૂક્યા પછી બીજી ચોપડીમાં આવતાં એકાએક બાળલકવાથી તેનો જમણો હાથ ઝલાઈ ગયેલો. છ મહિનાથી એ અહીં સારવાર લે છે. મટવાની આશાએ નહિ… સવિતાએ શું લખ્યું હશે તે વાંચવાના કુતૂહલ સાથે હું અંદર ગયો ત્યારે, વાદળી સ્વેટરમાં, સાવ સમાઈ ગયેલી સવિતા આજનું તાજું પેપર સામે લઈને બેઠી હતી, અને ખૂબ ધીમેથી, મોંમાં પેનને પલાળતી, ઊભા પગે, સ્લેટમાં કંઈક લખતી હતી, મને જોઈને એ સહેજ મરકી અને કશું આગળ લખ્યા વગર તેણે સ્લેટ મારી સામે ધરી દીધી. થોડાક ધ્રૂજતા હાથે લખાયેલા તેના વાંકા અક્ષરો મેં વાંચ્યા – અમેરિકાના પસીડંટ કેનેડી.

‘હં…સરસ… આગળ લખ. જો હું લખાવું.’ કહી મેં પેપર હાથમાં લીધું ને મોટા કાળા અક્ષરમાં વાંચ્યુંઃ ‘અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ કેનેડીનું ખૂન!’ તત્કાલ કશું હું વાંચી ન શક્યો. એક દુર્બળ દેહવાળા પ્રૌઢ સજ્જન કસરત માટે દાંત પીસી ગજાબહાર સ્પ્રિંગને ખેંચતા હતા ત્યાં મારી દૃષ્ટિ શૂન્યવત્ થઈ રહી. એવામાં ત્યાંના માણસે બારણું ખોલી ચેમ્બરમાં બોલાવતાં મને કહ્યું, ‘ચાલો, તમારો વારો.’

…સ્વિચ ઑન થતાં ઇન્ફ્રા-કિરણો મારી પીઠ પર કૂદી પડ્યાં ત્યારે ચિત્તના વિમૂક અવકાશમાં ઝળક્યો-ઝબક્યો રણકતો પેલો ચર્ચબેલ.

XXXI

રઘુવીર ચૌધરી

પોટકું

સૂરજ વળી પાછો વાદળમાં ઢંકાઈ ગયો. બસ-સ્ટેશનના ચોગાનનાં ખાબોચિયાં એકાએક અંધ બની ગયાં. એક નવી બસે પ્રવેશ કર્યો અને કન્ડક્ટરે નીચે ઊતરીને સીટી વગાડી. ડ્રાઇવરને રિવર્સ ગતિમાં મદદ કરવા માંડી. બસનાં વ્હિલ પાણીવાળા ભાગમાં રહે એ ડ્રાઇવરને ગમતું ન હતું અને બસના બારણા નીચે ખાબોચિયું આવે તો પૅસેન્જરોને ચઢતાં-ઊતરતાં કેવી રીતે ફાવે એ કન્ડક્ટરની મૂંઝવણ હતી. બસને બે વાર પાછી પાડીને આગળ લીધી તે પછીયે પાછલાં વ્હિલ તો કાદવવાળા પાણીમાં જ રહ્યાં. કન્ડક્ટર કન્ટ્રોલરની કૅબિન ભણી ઊપડ્યો. એક ડોશીએ કંઈક પૂછવા ધાર્યું હોય એમ બે ડગલાં ચાલીને એ એની સામે ગયાં. ‘આ તો એક્સપ્રેસ બસ છે.’ એમ કહીને કન્ડક્ટર ડોશીનો પ્રશ્ન સાંભળ્યા વિના જ આગળ વધી ગયો. ડોશી ચાલવાનું ભૂલી ગયાં.

એક યુવક બસનું પાટિયું વાંચીને ડોશી ભણી ગયો. એણે ડોશીને જોયાં જ ન હતાં. એ અગાઉ ઊભો હતો તેમ અન્યમનસ્ક ઊભો રહ્યો. ડોશી એની સાવ પાસે આવ્યાં. એનું બાવડું પકડ્યું. યુવક સહેજ નવાઈ પામ્યો. પછી નવાઈનો ભાવ શમી ગયો. ડોશીની અસહાય અવસ્થાને એ સમભાવથી જોઈ રહ્યો. ડોશી બોલવા લાગ્યાં. એ વચ્ચે વચ્ચે પ્રશ્ન કરતાં હોય એમ લાગતું હતું. યુવક ધ્યાનથી સાંભળી રહ્યો હતો, પણ એને કશી સમજ ન પડી. ડોશી હજી બોલતાં હતાં. આમ ને આમ બોલ્યાં જ કરશે – એમ માનીને હવે યુવકે એમને પૂછ્યું –

‘તમારે ક્યાં જવું છે?’

ડોશીએ ત્રણચાર વાક્યોમાં જે કહ્યું એનો અર્થ થતો હતો કે એમણે પાછાં જવું છે.

‘પણ ક્યાં જવું છે, કયા ગામે?’

ડોશી ફરીથી બોલવા લાગ્યાં. એમાંનું કશું સમજાય એવું ન હતું. કોણ જાણે કેમ એ અધવચે અટકી ગયાં ને પછી એટલું બોલ્યાં કે કોઈ બસમાં બેસાડતું નથી.

‘તમારા ગામનું નામ?’

ડોશી બોલવા ગયાં, પણ દાંત વિનાના મોંમાંથી કશો અવાજ ન નીકળ્યો. યુવકે માન્યું કે ડોશીએ માનસિક સ્વાસ્થ્ય ગુમાવ્યું છે કે પછી ભૂલાં પડ્યાં છે અથવા એમને ભારે આઘાત લાગ્યો છે. બાકી, વૃદ્ધાવસ્થાને લીધે માણસ પોતાના ગામનું નામ ભૂલી જાય એવું બને ખરું?

‘આમ ક્યાં નીકળ્યાં હતાં?’

આ વખતે પણ ડોશી કશો સ્પષ્ટ જવાબ આપી ન શક્યાં. એ જે કંઈ બોલ્યાં એમાંથી એમ તારવી શકાયું કે એ એમના દીકરાને મળવા આવ્યાં હતાં, પણ કોઈએ એની ઓરડી બતાવી જ નહીં. ઘણા લોકોને એમણે પૂછ્યું, આજીજી કરી પણ કોઈએ એમને દીકરા પાસે પહોંચાડ્યાં જ નહીં. હવે થાકી ગયાં છે, તેથી પાછાં જવું છે. ઘેર ખોરડું ચૂતું હશે તો શું થશે?

‘તમારું ગામ કઈ બાજુ આવ્યું?’

ડોશીએ બેઉ હાથ ઊંચા કર્યા, દિશા સ્પષ્ટ ન થઈ.

‘બસમાં બેસીને આવ્યાં હતાં?’

ડોશીએ માથું હલાવ્યું. હલાવવા ધાર્યું હશે એટલું કદાચ હાલ્યું નહીં. ચહેરા પરની કરચલીઓમાં ઓછો કંપ થોડી વાર સુધી રહ્યો. ડોશી રડી તો નહીં પડે એવી દહેશતથી યુવકે આગળ પૂછ્યું :

‘તમારું ગામ સડક પાસે છે?’

ડોશીએ કહ્યું કે વડ પાસે. તળાવની વાડ પાસે બસ આવે. સવારે વાદળાં હતાં, અંધારું હતું.

‘ચણેલો વિસામો છે? સામી બાજુ બાવળિયાની ઝાડી છે?’

ડોશીએ હા પાડી અને એમના ચહેરા પર સહેજ રાહતનો ભાવ ફરકવા ગયો.

યુવક બીડી પીતા કન્ડકટરને મળ્યો. મનોમન ગામનું નામ નક્કી કરીને એણે કન્ડક્ટરને કહ્યું. કન્ડક્ટરે કહ્યું કે આ તો એક્સપ્રેસ બસ છે, ત્યાં ઊભી રહેતી નથી. યુવકે ગજવામાંથી પૈસા પણ કાઢ્યા હતા. અજાણી ડોશી માટે આ માણસ પૈસા કાઢે છે, તો બસ ઊભી રાખવામાં મારું શું જવાનું હતું, એમ સમજીને એણે બસનું પગથિયું ચડતાં ડોશીને મદદ કરી. યુવકે નાનું પોટકું બસમાં મૂક્યું. બધાં પૅસેન્જરોએ પાછળ નજર કરીને ડોશી સામે જોયું. કશું ન દેખાયું હોય એમ બીજી મિનિટે સહુ બસ હજી કેમ ઊપડતી નથી એની ચિંતા કરવા લાગ્યાં. ડોશીને ટિકિટ આપી કન્ડક્ટરે ઘંટડી વગાડી. ડોશી પોટકાની ગાંઠ છોડવા મથી રહ્યાં પણ ન છૂટી. પછી એમની જીર્ણ આંગળીઓ પોટકાની ગાંઠ પાસે સ્થિર થઈ ગઈ, ચીપકી રહી. બસ ઊપડી અને પાછળથી ઊછળી. ડોશી ધ્રૂજી ઊઠ્યાં. શરીરની ધ્રુજારી પછી મન સુધી પહોંચી ને બેઠક પર એ લપાઈને બેઠાં, એમના ખભા સંકોચાયા અને માથું નમી ગયું. બસ બીજી વાર ઊછળે તો આંચકો સહેવાની એમની તૈયારી ન હતી.

મુખ્ય રસ્તો આવી જતાં બસની ઝડપ વધી. ડોશીને કળ વળી, એ સીધાં બેઠાં. અવારનવાર બહાર જોવા લાગ્યાં. કોઈ વાર ખુશ થાય, કોઈ વાર અકળાય. એક વારની લાંબી અકળામણમાં પોટકાની ગાંઠ નીચે હાથ નાખીને કશુંક શોધવા લાગ્યાં, શોધતાં જ રહ્યાં.

ત્રણ સ્ટેશન પછી કન્ડક્ટરે ઊંચા અવાજે પૂછ્યું – ’ડોશીમા, તમારે ક્યાં ઊતરવું છે?’

ડોશીમા ઊતરવા માગતાં હોય એમ ખોળામાં પોટકું દબાવીને ઊભાં થવા ગયાં. કન્ડક્ટરે હાથના ઇશારાથી એમને બેસી રહેવાનું કહ્યું. એ સમજ્યો કે ડોશી સાંભળતાં નથી. કેટલા પૈસાની ટિકિટ આપી હતી એ યાદ કરીને એણે મનોમન સમજી લીધું કે ડોશી ક્યાં ઊતરવાનાં છે.

એક પૅસેન્જરે ટિકિટ બતાવીને બાકી રહેલા પૈસા માગ્યા. ‘આપું છું.’ કહીને કન્ડક્ટરે પૈસા ગણવા માંડ્યા. વળી ગયેલી નોટો સરખી કરીને ગોઠવી. પેલા પૅસેન્જરને બાકી રહેલી રકમ આપીને ઊંચા અવાજે પૂછ્યું. ‘કોઈના પૈસા બાકી નથી ને?’ જવાબ ન મળતાં એણે કંઈક ગાવા માંડ્યું. એકાએક એને કંઈક યાદ આવ્યું ને ઊભા થઈને ઘંટડી વગાડી. ડ્રાઇવરે બસ ધીમી પાડી પણ ઊભી ન રાખી. એની પાસે જઈને કન્ડક્ટરે કહ્યું કે સબ-સ્ટેશનની આ બાજુ બસ ઊભી રાખજે, નહીં તો પૅસેન્જર્સ ચડી જશે.

કન્ડક્ટરે બારણું ખોલ્યું, ડોશીને ઊતરવામાં મદદ કરી. એક બીજા પૅસેન્જરે પણ અહીં ઊતરી જવાનું એકાએક નક્કી કર્યું. ડોશી જમીન પર પગ સ્થિર કરીને કન્ડક્ટરને આશિષ આપવા માગતાં હોય એમ કંઈક બોલવા લાગ્યાં. કન્ડક્ટરે હસતે મુખે બારણું બંધ કર્યું અને બેને બદલે ત્રણ વાર ઘંટડી વગાડી.

ડોશીની સાથે ઊતરેલ એક ભાઈ આગળ વધી ગયા. ડોશી થોડાં ડગલાં ચાલીને થંભી ગયાં. કંઈક બોલ્યાં. આગળ વધી ગયેલા ભાઈએ પાછળ જોયું. એ અનિચ્છાએ પાછા આવ્યા. પણ ડોશીએ એમની સામે ન જોયું, આજુબાજુ જોઈ રહ્યાં હતાં.

‘તમારે ક્યાં જવું છે?’

ડોશીએ કદાચ સાભળ્યું જ નહીં. વડ હતો, તળાવ પણ હતું, આકાશમાં વાદળ પણ હતાં. એ બધું જોયા પછી હવે એ રસ્તો શોધતાં હતાં.

‘તમારે ગામમાં આવવું છે?’

ડોશી કંઈક બોલવા લાગ્યાં. પેલા ભાઈને એવો ખ્યાલ આવ્યો કે ડોશી ભૂલથી બીજા સ્ટેશને ઊતરી ગયાં છે. એની સામે પીઠ કરીને ડોશી સડક ભણી દૂર દૂર જોવા લાગ્યાં તે પછી તો એ ભાઈને ખાતરી થઈ ગઈ કે ડોશી એની સાથે આવવાનાં નથી. એ ચાલ્યો ગયો.

ડોશી ઊભાં હતાં. સડકની બેઉ દિશામાં વારાફરતી જોતાં હતાં. એમ જોતાં થાકી જતાં ત્યારે વડ ભણી જોતાં હતાં, કોઈક વાર તળાવ ભણી. એક વાર ડોક ઊંચી કરીને ઉપર આકાશ ભણી જોવા ગયાં. એમ કરવા જતાં એ પડતાં બચ્યાં. પછી બેસી ગયાં અને પોટકાની ન છૂટતી ગાંઠ છોડવા મથવા લાગ્યાં.

જગા ધૂળાનો જમાનો

અત્યારે તો બધા એને એક ઝૂંપડપટ્ટી તરીકે જ ઓળખે છે. પણ પહેલાં સૌ એને વરણાગી કહેતા. જગાનો બાપો ધૂળો વરણાગી ગણાતો. એના પરથી આ નામ પડ્યું એવું કહેવાય છે. એ અહીંનો મુખી હતો. કોઈક દુકાળના વરસમાં બધાંને આ શહેરના છાંયે લઈ આવેલો, પણ વસેલો અલાયદો. કહે છે કે ડહાપણનો ભંડાર હતો. સૌ માન આપતાં. એના છાપરાથી પોતાના છાપરાને સહેજે ઊંચું કરવાનો કોઈએ વિચાર કર્યો નથી. પછી બાજુમાં દેવની ધજા. જાણે એના છાપરાનું જ છોગું.

મૂળ આ જગા ભાડાની. ખેતર હતાં. કાંટાળાં ઝાડ વધુ ને આંબા ઓછા. ધૂળાએ કાંટા કાપી કાપીને બળતણ તરીકે વાપરવાની છૂટ આપેલી. એમાંથી બધું ચોખ્ખું થઈ ગયું. એકલા આંબા રહ્યા. પછી તો મોટરોમાં બેસી બેસીને પૈસાદારનાં છોકરાં પ્રેમ કરવા આવતાં. ધૂળો સૌને કહેતો કે વિવાહમાં વિઘન નાખે એ માણસ નહિ. એણે એક ગાનારીના ચોકીદાર તરીકે નોકરી કરી હતી અને સારી પેઠે જાણતો હતો કે માણસને કેવા કેવા સુખની જરૂર પડે છે.

જગાએ જવાનીમાં લહેર કરેલી. ધૂળો કમાતો. ક્યારેક દલાલી પણ કરતો. જગાએ તો પછી મુખીપણું જ કરવાનું આવ્યું. મૂળ જમીનમાલિકને ભાડું ભેગું કરી આપવાનું. બાંધેલો પગાર હતો. પહેલાંની બચત હતી. ધીરધાર પણ કરી જાણતો. અને બાપની પટલાઈ તો વારસામાં મળી જ હતી. એને કોઈ ટાળી ન શકતું. જમીનમાલિકે એક વાર એને ટાળવાનો પ્રયત્ન કરી જોયેલો.

થોડાં વરસ પહેલાંની જ વાત છે. જમીનમાલિક કબજો મેળવવા માગતો હતો. એ જગાને વિશ્વાસમાં લીધા વિના જ આગળ વધ્યો. સફળ થવાની આશામાં ને આશામાં પૈસા પણ વેરી બેઠો. જગો બધો તાલ જોતો રહ્યો. એણેય છોકરાને મોકલીને પોતાનાં બે ઝૂંપડાંના ભાગના પૈસા લઈ લીધા. છોકરો ને એની વહુ સિનેમા જોવા ગયાં ને જગાએ નશો કર્યો. રાત પડી એની સાથે જ સાદ પડાવીને બધાંને બોલાવ્યાં. આવવાનાં હતાં એ બધાં આવી રહ્યાં છે એવું લાગતાં ઠાવકાઈથી ઊભો થયો. પોતાના બાપની અક્કલ-હોશિયારીનાં વખાણ કરી એ જમાનાની ખાસિયતો કહી. અહીંના વગડાનું વર્ણન કર્યું. આ બધી સોસાયટીઓ ઊતરી પડી એ પહેલાં બધું કેવું ખુલ્લું અને ચોખ્ખું હતું. અને પોતાનું મન એ કેવી મોટી જાહોજલાલી હતી એ બધું કહીને પોતે તો અહીંથી ખાલી કરીને મૂળ વતન સિવાય બીજી કોઈ જગાએ જવા તૈયાર નથી એ જણાવી દીધું. ત્યાં કોઈકે કશોક સવાલ કર્યો અને જગો વીફર્યોઃ ‘જાઓ સાલાઓ, તમારે જવું હોય ત્યાં જાઓ. આ મારા બાપની શોધેલી જગા છે. તમે જશો તો હું અહીં બીજાંને વસાવીશ.’

બધાને આ તો ભાવતું હતું ને વૈદે કહ્યા જેવું થયું. પૈસા મળ્યા હતા એ ટૂંકી મુદતમાં વપરાઈ ગયા અને બધા ખાલી કરી આપવાનું વચન એકસાથે ભૂલી ગયા. કોઈકે કહ્યું પણ ખરુંઃ ‘અહીંથી જઈએ તો ક્યાંક બે હાથ જગા તો મળી જાય, પણ જગા ધૂળા જેવી મુખી મળે ખરો? આ તો હાઈ કોરટનો પણ ભોમિયો. સૌને માન આલે, પણ કોઈથી છેતરાય નહિ. સામેવાળા અંગરેજીમાં વાત કરતા હોય તોય એનો મરમ સમજી જાય. પરભવમાં પુણ્ય કર્યાં હોય ત્યારે જગા ધૂળા જેવો મુખી મળે.’

જે કેટલાંક જવાનિયા બે અક્ષર ભણ્યા હતા એ આવું નહોતા માનતા. એમને જગા વિશે કશું માનવા કે ન માનવાની જરૂર જ નહોતી લાગતી, જગો આ સમજવા માંડ્યો હતો. કોઈક સરખી ઉંમરનું બેસવા આવે તો કહે પણ છેઃ હવે અદબ જળવાતી નથી. બધાં ગમે ત્યારે ગમે તેની સાથે સગું કરી દે છે. પહેલાં તો કોઈક નોકરીએ જવા પહેલાંય પૂછવા આવે. એ તો આપણે કોઈને ના ન પાડીએ. નહીં તો પાછું પણ વળી જાય. જ્યારે આજે? આ ઊજળાં લૂગડાં ભાળીએ ને વહેમ આવે. પછી સામે ચાલીને પૂછીએ તો જ જાણવા મળે. એ તો બહારથી લાગે કે વરણાગીનું લોક એના મુખીના કહેવામાં છે. પહેલાં એવું જ હતું. માણસને મોકલીએ ત્યાં જાય. આદમી હોય કે બૈરું, પણ કદી આમન્યા ન ઉથાપે. એ જમાનો ગયો.

આ આજનાં જવાનિયાં! એમની મેળે ગમે ત્યાં ખાવા, પીવા ને સૂવા જાય. પણ ગરજ પડ્યા વિના વાત ન કરે. આ પેલા બંકાની વહુ. આ પગથિયા પાસે રમી રમીને મોટી થઈ છે. કંઈક દલ્લો હાથમાં આવી ગયો છે તે અઠવાડિયામાં એક સિનેમા જોવા જાય છે. પણ ઘેર જતાં રસ્તામાં પોરો ખાવા ઊભી રહેતી હોય ને ગાણાની એક કડીય કહેતી હોય તો એના જ સમ. અમે તો ચાર ચાર છોડીઓ લઈને નાટક જોવા જતા. બધીય સાથે સીટીઓ વગાડતી. માથાની ફરેલી. પણ પૂછ્યા-ગાછ્યા વિના એક ડગલુંય ન ભરે. કો’ક દિ’ ઝૂંપડામાંથી સીધી જાય તો વખત મળ્યે બધી વાત કરે, એ જમાનો જ જુદો.

અત્યારે તો બધાં મોટાઈમાંથી જ ઊંચાં નથી આવતાં. તૈણ પૈસાની નોકરી મળી ને રૂપાળાં લૂગડાં પહેરીને ફર્યાં તેથી શું થઈ ગયું? અમે તો ઉઘાડી દેય રાખીને બેઠા હોઈએ તોય શોભતા. પેલી શવલી એમાં ને એમાં તો મોહી પડેલી. દસ દા’ડા સુધી સાથે જાત્રાએ આવેલી. કેવી ચોખ્ખી! નાહ્યા વિના મંદિરમાં પગ ન મૂકે. પણ આ અમારા છોકરાની નવી વહુ. બસ ખી ખી કરવામાંથી ઊંચી જ નથી આવતી. પરમ દિવસે બે વચ્ચે ઝઘડો થયો ને આપણા રામ વચ્ચે પડ્યા તો સાંભળ્યું જ નહિ, ને બહુ કહ્યું તો બંને લડતાં લડતાં વાસની બહાર નીકળી ગયાં. કહે છે કે પેલા રોડની સામેવાળા બંધ બંગલાના કંપાઉન્ડમાં પેસીને લડ્યાં. ગાળાગાળી ને મારામારી કરીને મોડી રાતે પાછાં આવ્યાં. ને પછી આવતાંની સાથે ખાટલો આઘો ખેંચી ગયાં. એમાંથી જ કાં’ક વાંકું પડ્યું હશે.

સાલું, દુઃખ તો ખરું. જરા છૂટથી લડવા-ઝઘડવા જેટલીય ખુલ્લી જગા ના રહી. બધું છવાઈ ગયું. જ્યાં જુઓ ત્યાં દીવાલો ને ધાબાં, દીવાલો ને ધાબાં. એક ઉપર બીજું ને બીજા ઉપર ત્રીજું, પડતાંય નથી! પડશે, નક્કી કો’ક દા’ડો કડડભૂસ થતું બધું પડશે. ને ફરી પાછું પાધર થઈ જશે.

એ જમાનામાં થોડાક આ બાજુ આવ્યા કે પાધર જ પાધર. ઘણા ગંજેરી બબ્બે દા’ડા પડ્યા હોય ત્યાં ને ત્યાં પડ્યા રહેતા. હવે તો નિરાંતે બેસવા જેવી જગા જ ક્યાં રહી છે? છેવટે પેલા ખાડામાંય સોસાયટી ઊગી નીકળી! આ બાજુની દિશા તો ક્યારનીય કાળી ધબ થઈ ગઈ છે. પહેલાં તો છોકરાં દોડી દોડીને થાકે એવડું ચોગાન હતું. નજર પહોંચે ત્યાં લગી ધરતી જ ધરતી દેખાય. પેલું ધીંગાણું ત્યાં થયેલું. સામેવાળા સાત માળના મકાનની પાછલી બાજુ. આખી રાત લડેલા અમે. બબ્બે વાર એ લોકો હુમલો લઈ આવેલા. અમે બસો ને ત્રણસો એ. અમારા હોંકાટા સાંભળીને ફરજ ઉપરના પોલીસવાળા પણ પાછા વળી ગયેલા. હાહાકાર થઈ ગયેલો. વાગેલું તો સૌને વધતુંઓછું પણ છેવટે નમેલા એ. ઝૂડી નાખેલાં અમે તો બધાંને છાપરાંની વળીઓથી. ત્યારે તો બાપો પણ ઘણા જોરાવર હતા. હાથમાં લાકડી લે પછી તો જમ જેવા. એમણે સમો પારખીને કહી દીધુંઃ જેમની પાસે લાકડીઓ ન હોય એ છાપરાંની વળીઓ ખેંચી કાઢો ને તૂટી પડો. દુશ્મન પર દયા ન હોય. એ લોકો અમારી બે છોડીઓને ઉઠાવી ગયેલા. આઠ દા’ડે પાછી આપી તોય કશો દંડ ભરવા તૈયાર નહોતા. ઉપરથી કહે કે એ તો મોહી પડેલી ને સામે ચાલીને આવેલી. આ બાજુ પણ મુછાળા જવાનિયા ક્યાં ન હતા? એ બેની જગાએ ત્રણને ઉઠાવી લાવ્યા એ વાત પર પેલા વાજતેગાજતે ચઢી આવ્યા. સો વધારે હતા તોય ધૂળ ચાટતા કરી દીધા. અને પેલી ત્રણમાંથી એક પણ પાછી ન આલી. એ જ રાતે એમની પસંદગીના મુરતિયાઓ સાથે પરણાવી દીધી. એમની જાત જરા ઊંચી. છોકરાં સારાં પાક્યાં છે.

ત્યારે! વરણાગીના મુખીએ કે એના બાપે જે હાથમાં લીધું એ રંગેચંગે પાર પાડ્યું છે. રૈયત આપણા કહ્યામાં હોય તો ગમે તેને પહોંચી વળાય. અત્યાર લગી જગા ધૂળાએ જેને ટેકો આપ્યો એ જ ઉમેદવાર ચૂંટણીમાં જીત્યો છે, ને સંસારમાં સુખી થયો છે.

જગાની આવીતેવી વાતો આજકાલ ગંભીરતાથી લેવાતી નથી. સાંભળનાર સાંભળી લે છે પણ બીજા કાનેથી કાઢી નાખે છે. એને પોતાનેય ખબર છે કે કોઈ એનાથી ડરતું નથી, ને એ હાથમાં લાકડી લઈને પાંચ હાકોટા કરે તોય ડરવાનું નથી. પણ ડોસાનો રુઆબ છેક સુધી પડતો. છેલ્લો દાયકો તો એ ભાળતા પણ નહોતા. એક વાર વિલાતીનો ટૅસ કરવા ગયા ને એમાં આંખો ગઈ. આપણે તો ખાતરી કર્યા વિના કશું હોઠે ન લગાડીએ. પણ એ તો ભગવાન શંકરના કાયદાથી ચાલતા, જોગી તો જોગી ને ભોગી તો ભોગી. કાઢી છાતીના માણસ. મુંબઈ સુધી ફરી આવેલા, વગર ટિકિટે. મરતાં પહેલાં દિલ્લી દેખવાનો મનસૂબો રાખતા’તા, પણ પછી તો અંધાપો વોરી બેઠા. તોય નામના ના ગઈ. મરતાં પહેલાં છાપામાં ફોટો તો છપાવતા ગયા! એમનો આખો ઇતિહાસ આવેલો. કોઈ નાના ગામના ઠાકોરનેય આટલું માન નહીં મળ્યું હોય. એમની સાથે આપણું નામ પણ છપાવેલું. છપાય જ ને! અત્યારે વરણાગીનો વહીવટ કોણ કરે છે!

પણ જગા ધૂળાને ખબર પડી ગઈ છે કે હવે એ શું કરે છે. અહીં ઓટલી પર બેસીને એક લાંબું બગાસું ખાય કે કોઈક અળવીતરા છોકરાને ઉઘાડી ગાળ દે એ બધું સાંભળનાર માટે સરખું જ છે. વાત તો ક્યારનીય ઊડતી ઊડતી એના કાને આવી ગયેલી. જવાનિયા એમનું જુદું મંડળ કાઢવાના છે. બધાને એમાં જોડી દેશે ને કરવું હશે એ કરાવશે. તે કરાવે. ધરમના કામમાં આડા આવે એ બીજા. પણ જો એ એમ માનતા હોય કે હાથમાં છાપું ઝાલીને ચા પીવા બેઠા એટલે અક્કલ વધી ગઈ તો એ ખાંડ ખાય છે; એમની સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે એ બધાથી જુદા બેસે છે. ને ગુસપુસ કીધા કરે છે. પાછા સંદેશો મોકલાવે છે! બાપાને – કે’જો કે અમને સાથ આલે. શેનો સાથ ને શેની વાત? ફોડ પાડીને બધું કહી જાઓ. વાજબી હશે એ કરીશું. આ તો પેટછૂટી વાત પણ કરવી નથી ને હોટલ આગળ બેસીને સાથ માગવો છે! જોયા ન હોય તો મોટા ભણેશરી!

હવે તો જગાએ પણ એમની સામે બાથ ભીડવાની તૈયારી કરી લીધી છે. મળતિયાઓને કહેવા માંડ્યું છે. દાળમાં કાં’ક કાળું છે. ભાઈ! લોભમાં ને લોભમાં કાંડાં ન કાપી આપે તો સારું.

પણ જગાની ટીકા પર પેલા હસી લે છે. વડીલ છે ને! જરૂર પડે તો આપણે એમની સલાહ પણ લઈએ.

તો પછી કેમ કશી સલાહ લેવા આવતા નથી? આખા વાસમાં વાતો ફેલાવે છે! આ ઝૂંપડાંની જગાએ નાની નાની બંગલીઓ થશે. સરકાર સામે ચાલીને આપણને પૈસા આપશે. આપણામાંથી થોડાક ભણ્યા એનો આ ફાયદો. કાયદો-કલમ જાણ્યાં તો આ ઝૂંપડાંમાંથી બંગલીઓ બાંધવા વારો આવ્યો.

આવુંતેવું સાંભળીને જગો અકળાય છે. ગુસ્સે થાય છે. પણ ગુસ્સો ઠાલવેય કોના સામે? એણે નક્કી કર્યું છે કે ભલે મારી છાતી પર સાત માળનું મકાન થાય પણ હું તો આ મારું છાપરું નહીં ઉતારવા દઉં.

આ એની ઓટલીને ઘસાઈને જ આભલાને અડે એવી સામે દીવાલ થાય તો? માત્ર કલ્પનાથી જ એને કંપારી આવી ગઈ. મારી સામે જ એવું તોતિંગ મકાન? આ તો હડહડતો કળજુગ કહેવાય. જેના બાપે બધાંને વસાવ્યાં એને તમે નિરાંતે શ્વાસ પણ લેવાં નહીં દો? જગાને એમ જ થયા કરતું હતું કે હવે આ બધા એક પછી એક થપ્પીઓમાં ગોઠવાતા જશે ને સાત માળ જેટલા ઊંચા થઈ છેવટે એના ઉપર પડશે. બંગલીઓની વાત તો ક્યારનીય ઊડી ગઈ હતી. ત્રણ ભાગની જમીન ખાલી કરી આપવાની હતી અને ચોથા ભાગની જમીનમાં સાત માળનું મકાન થવાનું હતું. એમાં બધાને એક એક ઓરડી કાઢી આપવાની હતી.

જોયું? બધા બંગલીઓ લેવા ગયા હતા. આ તો ઉપરાઉપરી ઓરડીઓ થશે. એમ જ સમજો ને કે આખા વાસનાં ઝૂંપડાને એકમેક પર ગોઠવી દેવાનાં અને પછી બધાએ એમાં ઘૂસી જવાનું. આની બૂમ પેલાની ઓરડીમાં જાય અને પેલાની ગાળ આને સંભળાય. કશી મરજાદા જ નહિ. અને કો’ક દાડો બધું તૂટી પડવાની પાછી એટલી જ બીક.

જાણે કે દીવાલોને પગ આવ્યા છે. વરણાગીની ફરતે થયેલી સોસાયટીઓએ પોતપોતાના કોટ ચણી લીધા છે એ આજકાલ એને ઊંચા ને ઊંચા થતા લાગે છે. એને બીક છે કે એ એક દિવસ એની બાજુ ચાલવા લાગશે. એને આંતરી લેશે ને સાંકડે લઈ બધી બાજુથી એકસાથે એના પર ધસી પડશે ને અંધારું થઈ જશે.

આવું કેમ થતું હશે? કો’કને પૂછું? વાસમાં ચારપાંચ તો ભૂવા છે. પણ પહેલાં જે એની સલાહ લેવા આવતા, એમને પૂછવા જવાય ખરું? શું કરવું? આ કોટની દીવાલો ઊંચી થઈ છે એ તો નક્કી જ.

કેવી મોકળાશ હતી! કેવી ખુલ્લી જગા હતી સામી બાજુ! ઉનાળાની સવારે થોડાક વહેલા ઊઠી જવાય. દાતણ કરતાં કરતાં દૂર નીકળી જવાનું મન થાય. અને એ આંબા! કેવા ઘટાદાર! વગર તડકેય નીચે બેસવાનું મન થાય. શિયાળો ઊતરવા આવ્યો હોય ને આંબા મહોરવા લાગ્યા હોય. મોટા તપેસરી પણ ડોલી ઊઠે.

જિન્દગીનો પહેલો પ્રેમ એણે એક આંબા નીચે જ કરેલો. અડધી રાત સુધી કેવી નિરાંત હતી! એક ચકલુંય ફરક્યું ન હતું. વાહ! જગા ધૂળાએ તે દિવસ જીવી જાણ્યું હતું.

હવે તો કોઈને એવી તક ન રહી. જ્યાં જુઓ ત્યાં મકાનો ને વચ્ચે વચ્ચે રોડ. જેમ ફરતે વસ્તી વધી એમ આ ઝૂંપડાંમાંય વસ્તી વધી. રોડ પર મોટરો ઊભરાય ને ઝૂંપડાંમાં છોકરાં. ત્યાં દોડવાનો અવાજ ને અહીં રડવાનો અવાજ.

વળી પાછું એને થયું કે દીવાલોને પગ આવ્યા છે. ના, આ મારા મનનું ભૂત નથી. કાં’ક આવું જ થવા લાગ્યું છે, કહી આવું આ જવાનિયાઓને, એમણે અહીં જે કંઈ કરાવવું હોય એ હું મરું પછી કરાવે.

એક દિવસ લાગ જોઈને એ એમની મંડળી વચ્ચે જઈ ઊભો.

હવે હું ઘરડો થયો. વહેલોમોડો મરવાનો. મારા બાપે બધાંને અહીં વસાવેલાં તે મેં ટકાવી રાખ્યાં છે. તમારે આ ઝૂંપડાં કઢાવી નાખવાં હોય તો કઢાવી નાખજો પણ હું મરું ત્યાં સુધી મારા આંગણા આગળ થોડું ખુલ્લું રહેવા દેજો. મરતી વખતે મારો જીવ ન રૂંધાય.

છેવટ સુધી બધા એને ગંભીરતાથી સાંભળી રહ્યા હતા. પણ છેલ્લા વાક્ય સાથે એક જણને હસવું આવી ગયું. બીજાએ એ ઉપાડી લીધું ને ત્રીજાએ તો ઠંડે કલેજે સલાહ આપી – જગાકાકા, આ બધી જંજાળ મૂકીને હવે ભગવાનનું નામ લો. જમાનો બદલાઈ ગયો.

હાસ્તો, હવે તો અમારે તમારા જમાનામાં જ મરવું પડશે ને! સાલું મરવા માટેય પોતાના જમાનામાં પાછા જઈ શકાતું નથી. નહીં તો આ તમારી ઠઠામશ્કરી તો સાંભળવી પડી ન હોત!

જગો એની લાકડી લેવાનુંય ભૂલી ગયો અને ઝૂંપડા તરફ વળી ગયો. પહોંચતાં પહોંચતાં એને ફેર આવી ગયા. શ્વાસ રૂંધાયો અને અગાઉ બેએક વાર થયું હતું એમ વરણાગી ફરતેની દીવાલો ઊંચી થઈને એના તરફ ધસી આવતી લાગી.

છોકરોય ઘેર ન હતો. ક્યાંકથી થઈ આવત એકાદ વહુ ક્યાં ગઈ? ઘરમાં કૉફી પડી હોય તો એક કપ મૂકે, પણ ઘણું કરીને દૂધ જ નહીં હોય. ફેર આવે ત્યારે કૉફી પીવી જોઈએ. એણે સાંભળેલું. દાક્તર કો’કને સલાહ આપતા હતા. ચબૂતરા પાસે પેલી લારી ઊભી હશે. એક જૂની ડબ્બીમાંથી અધેલી કાઢીને એ કડક કૉફી પીવાના મનસૂબાથી અંદરની અકળામણની પરવા કર્યા વિના આગળ વધ્યો.

ચબૂતરા પાસે બે જણા ઊંચા પગે બેઠા હતા ને ત્રણ જણ પીઠ કરીને ઊભા હતા. ઊભેલાઓ તો એના પડવાનો અવાજ સાંભળીને જ પીઠ ફેરવી પણ બેઠા હતા. એમણે એને પડતો જોયેલો. એકાદ મિનિટ એ એમ જ પડી રહ્યો ને જાતે ઊભો ન થયો એ જોઈને ઊભેલા એના તરફ વળ્યા અને બેઠેલાઓએ પણ આળસ ખંખેરી. બે જણાઓએ એને બે છેડેથી ઉપાડ્યો ને બીજાઓએ હાથ અડાડ્યો. જેમતેમ કરીને એની ઓટલી સુધી પહોંચાડ્યો ને એના છોકરાની વહુને બોલાવવા બૂમાબૂમ કરી મૂકી.

વહુ બિચારી દોડતી આવી. ડોસાને આમ પડેલો ને બીજાઓને ધમાલ કરતા જોઈને એ એમ જ સમજી કે સસરો ગુજરી ગયો. એના પગ પાસે માથું પછાડતી રડવા લાગી. આ પછી જગાથી મોટી ઉંમરનો એક માણસ બેઉ બાજુ થૂંકતો થૂંકતો આવી ચડ્યો. આવતાંની સાથે એણે એટલું જ પૂછ્યુંઃ ‘મરી ગયો? મને હતું કે હું પહેલાં મરીશ.’

વહુ પાણી લાવી. કોઈકે કહ્યુંઃ ‘પાણીથી શું થાય?’

ત્યાં તો હડફ બેઠો થઈ ગયોઃ ‘ઝટ કરો લ્યા, મને પાછો લઈ લ્યો. ઝટ કરો. જુઓ પેલી ભીંત આવી. આ આવી.’ એમ કહેતો એ ખાટલાની ઈસ પાછળ લપાઈ જતો હોય એમ સૂઈ ગયો.

કોઈને કશું સમજાયું નહિ. થોડી વાર અંદર અંદર વાતો કરીને માતાની આંજોટ આવી છે કે નહિ એનું નક્કી કરવા એને ફરી ઢંઢોળ્યો.

એણે સૂતાં સૂતાં જ પૂછ્યુંઃ ‘ભીંત આગળ નીકળી ગઈ? હું લપાઈ ગયો ન હોત તો આખો છોલાઈ ગયો હોત. કાતરિયું થઈને આવતી હતી. ઘણી ભીંતો જોઈ. પણ આવી નહિ.’

બીજે દિવસે એણે છોકરાને કહ્યું કે જવું પડે તો પાંચ ગાઉ આઘો જા, પણ મારા માટે અસલ જગા શોધી લાવ. ગમે એટલાં ઝાડ હશે તો ચાલશે પણ વાડ ન જોઈએ. વખત આવ્યે એ વાડમાંથી જ દીવાલ થઈ જાય. મેં સગી આંખે જોયું છે. અહીં ફરતે પહેલાં વાડ થઈ હતી. પછી દીવાલ થઈ અને હવે એ ઊંચી થવા બેઠી છે.

બે દિવસ એ આની આ વાત જુદી જુદી રીતે કરતો રહ્યો. ત્રીજે દિવસે ખબર પૂછવા આવેલાઓને એણે કહ્યું.

‘ચાલો, બધા પાછા જઈએ. મારા બાપે તમને વસાવેલા. એનું ખસી ગયેલું. ચાલો, હું તમને પાછા લઈ જાઉં.’

‘ક્યાં?’ – કોઈક નાની ઉમ્મરનાએ પૂછ્યું.

જગા ધૂળાને જવાબ સૂઝ્યો નહિ. થોડી વાર રહીને એ પાછો એના જમાનાની વાતો કરવા લાગ્યો.

ધીરે ધીરે એના સાંભળનારાં ઘટતાં ગયાં. વહુ પણ હવે સસરાની સારવારની ચિંતા છોડીને કંટાળો ઓછો કરવા કોઈક દૂરના ઝૂંપડે જઈને બેસે છે. કોઈ કહે કે મરતોય નથી ને માંચો મેલતોય નથી. તો એ ટાપસી પુરાવે છે. વાસમાં વાત બધે જગા ધૂળાની જ થાય છે. પણ કોઈ એની પાસે બેસીને કાન ધરતું નથી. જગો બોલ્યે જાય છે. ક્યારેક અડધી રાતે બેઠો થઈને બોલે છે. ‘ચાલો, મને પાછો લઈ લ્યો.’ આ વાક્ય ત્રણ વાર બોલીને એ પાછો સૂઈ જાય છે.

હવે એના આ ઉદ્ગારોને બધાં લવારો માને છે. એ ગમે ત્યારે બોલે, ગમે તે બોલે, ધીમેથી બોલે કે મોટેથી… પણ કોઈ સાંભળતું નથી. કોઈ કહેતાં કોઈ એને સાંભળતું નથી.

ચિતા

દેવતા પર રાખ વળી છે. રાખનું ઉપરનું પડ ઠંડું થઈ જાય એવી જલદ ઠંડીથી મધ્યરાત્રિ ઠૂંઠવાઈ ગઈ છે. ઢીંચણ પર માથું ટેકવીને જીવણ બેસી રહ્યો છે. ચીબડીના અવાજ વડે ખેતરનો આથમણો ખૂણો જીવનનાં પોપચાં ફંફોસવા લાગ્યો. એણે કૌતુકશૂન્ય દૃષ્ટિથી આથમણી બાજુ જોયું અને ઠરી રહેલી આગને છેક હોલવાતી અટકાવવા વિચાર્યું. એણે એક લાંબી ફૂંક મારી અને તણખા ઊડ્યા. તણખા ઊડે છે ત્યારે જીવણ વિચારમાં પડી જાય છે…

આજે એક યુવાન સ્ત્રી મૃત્યુ પામેલી. સ્મશાન હમણાં સુધી સળગતું હતું. અડધા કલાક પહેલાં જીવણ ફરીથી જોઈ આવ્યો છે. બધાં લાકડાં સળગી ચૂક્યાં હતાં. કશુંય ઠીક કરવાની જરૂર રહી ન હતી. સળંગ લાકડામાંથી અંગારા છૂટા પડી રહ્યા હતા. અંગારાઓ વચ્ચેનો અવકાશ સળગતો હતો. સ્મશાન હૂંફાળું હતું. પણ હવે ધીમે ધીમે રાખ વળશે. સવારે તો ફક્ત નીચેની ધરતી ગરમ હશે. કેટલાક મજબૂત બાંધાવાળા અંગારા કોલસાનું રૂપાંતર પામીને બચી શકશે. તેમની વચ્ચે થોડા અસ્થિ-અવશેષ ઢંકાયા હશે, ક્યાંક બહાર પણ દેખાય. બેત્રણ દિવસ સુધી જીવણની નજર અનાયાસે પેલી ફેલાઈ ગયેલી રાખ અને પછી એમાંથી બતાવવામાં આવેલી ઢગલી તરફ જશે. પછીથી એ ઢગલી ચારે તરફ ફેલાઈ જશે, અને આગળના માણસોથી અલગ તારવી શકાય એવી કોઈ પણ નિશાની છેલ્લે મરનારની રહેશે નહીં. અનેકોના અવિભક્ત અવશેષો સાથે એ પણ ભળી જશે. જીવણ આ બધું જોતો રહેશે અને વિચાર કરશે.

જીવણનું ખેતર મોટું છે. સ્મશાનથી તો ઘણું મોટું. સ્મશાન તો હશે માંડ વીસ વીઘાં. તેમાંય ઓતરાદી દિશાએ તો બાવળની ગીચ ઝાડી છે, ઊગમણી બાજુ ખાડા છે અને દક્ષિણ તરફ જીવણનું ખેતર. સ્મશાનનો આ દક્ષિણ છેડો જીવણના ખેતરને વચ્ચેથી છેદે છે, એક મોટા લંબચોરસને ત્રિકોણ છેદે તેમ. આ જગાએ ખેતરમાં પ્રવેશવાનું છીંડું છે. બે ગામને જોડતો ધોરીમાર્ગ સ્મશાન વચ્ચે થઈને પસાર થાય છે. તેથી ખેતરમાં આવતી વેળા જીવણ અડધું સ્મશાન વટાવતો હોય છે. કોઈ કોઈ વાર છીંડામાં પગ મૂકતાં પહેલાં એ ઊભો રહી જાય છે. પીઠ ફેરવ્યા વિના જ એ પાછળ નજર કરે છે. એની નજર સ્મશાનને ઓળંગીને સામે છેડે ઊતરવા મથે છે. એક મોડી રાતે સ્વપ્નમાં એણે જોયું હતું કે એ છેડે પીપળા અને જાંબુડાઓથી ગૂંથાઈ ગયેલી ઝાડી છે. એ ઝાડ હાલતાં નથી. હવા જરઠ થડ પાસે થઈને પસાર થતી હોય છે, અને વચ્ચેના છીંડાં ખાડિયામાં ગોળ ગોળ ફર્યા કરે છે. એ ખાડિયાના આથમણા કાંઠે હતો એ પીંપળાના અડધેથી કાપી નાખેલા થડનાં મૂળિયાં ખાડિયાની વચ્ચે ખુલ્લાં ફેલાયેલાં છે. તેમની ઉપર એક છત વગરની ઝૂંપડી છે. એમાં એકલાઅટૂલા બાળકને જીવણે જોયું. સોનેરી બાબરી એની આંખો પર ઢંકાયેલી હતી અને ગાલ પર એકધારાં વહી ગયેલાં આંસુના સુકાઈ ગયેલા રેલા જણાતા હતા. એ બાળક જમણા હાથની ટચલી આંગળી પકડીને બેઠું હતું. એ ઊંચે જોતું જ ન હતું. જીવણ શું કરે? બૂમ પાડીને એને બોલાવવા મન થયું પણ જીવ ચાલ્યો જ નહીં… આ સ્વપ્ન હતું છતાં એમાં જોયેલા સ્થળને એની નજર શોધતી. આખરે એ મન મનાવી લેતો અને ખેતરમાં પગ મૂકતો.

એનું ખેતર આગળ જોયું તેમ ઘણું મોટું છે. ખેતીની આવક સારી છે. પણ એ બાબતનો ખ્યાલ એનાં કપડાંલત્તાં અને રેઢિયાળ રહેણીકરણી જોઈને ન આવે. કેટલીક જમીન અવાવરું પડી રહે છે તે જોઈને પણ ન આવે. છતાં એ હકીકત છે કે એની ખેતીની પેદાશ ઘણી સારી છે.

જીવણની દીકરીનું નામ રઈ. પાંચ વરસની અને બહુ રૂપાળી છે. હેતીની યાદ આવે તેટલી રૂપાળી છે. લગ્ન થયે સાત વરસ થયાં. પાંચ વરસની જીવણ જાતે રોટલા કરે છે. હજુ તો રઈ ક્યારે મોટી થશે અને ભાર ઉપાડી લેશે? અને મોટી થયેલી રઈ બાપને ઘેર કેટલું રહેશે? આ બધા વિચાર જીવણને નથી આવતા, લોકો વાતો કરે છે.

ગામલોકો કહે છે કે જીવણનું ભમી ગયું છે; કારણ કે એ વેરણ-છેરણ જીવે છે. જીવે તો શું, પણ એવો રહે છે. બહારથી દેખાતું જોઈને એક પછી એક ઘણા લોકો એ વાત સ્વીકારવા લાગ્યા છે. ક્યાં આજનો કંગાલ જીવણ અને ક્યાં ચાર-પાંચ વરસ પહેલાંનો ત્રાંબાની ચકચકિત મૂર્તિ જેવો જીવણ! થોડા માણસ વળી આ ભેદ પામી ગયા છે અને એનું ભમી ગયું છે એવું કહેનારાંનો વિરોધ કરતા નથી. જીવણ પોતે પણ આ વાતનો વિરોધ કરતો નથી. કેમ કે એ જાણે છે કે પોતાનું શું થયું છે.

ગયા ઉનાળામાં ઘણા વખત પછી ગામલોકોને જીવણનો ભારે ખખડતો, બુલંદ અવાજ સાંભળવા મળ્યો. અલબત્ત, એ અવાજ ક્યાંક ક્યાંકથી બોદાઈ ગયેલો હતો. એમાં પરિચય હતો. નક્કરતા ન હતી. એ કારણે એનો અવાજ બુલંદ છે એમ કહેવું અતિશયોક્તિભર્યું લાગે છે. પણ સરવાળે તો એટલું જ કહેવું છે કે પહેલાં જે અવાજ બુલંદ હતો તે જ આ અવાજ છે એ બાબત સ્પષ્ટ થવી જોઈએ. રાસ રમતાં ગરબીનો અંતરો ઉપાડતાં જે અવાજ સઘળા ચોગાન અને મંદિરના શિખર સુધી છવાઈ જતો તે અવાજ સાવ ધૂળધાણી તો ક્યાંથી થઈ જાય? તેથી જ તો સહુ આ અવાજ સાંભળીને ડઘાઈ ગયેલા. આખા ગામને ઊંચુંનીચું કરતા પંચાતિયા આજે મીઠી સલાહ આપવા આવ્યા હતા ત્યારે પણ એના સામું જોઈ શક્યા ન હતા. એણે બધાને સંભળાવી. કેવી વાત લઈને આવ્યા છે? શું સમજે છે બધા મને? નીચું મોં કરીને બધા ચાલ્યા ગયા. જીવણ ઉંબરા પર એકલો ઊભો રહ્યો. પોતના ઘેરથી કોઈને ચાલ્યા જવાનું કહેવાનો પ્રસંગ એના જીવનમાં આ પહેલવહેલો હતો. પહેલાં તો એનું ઘર આગતાસ્વાગતા માટે જાણીતું હતં.

…એ તાપણી પાસેથી ઊભો થયો. ગમાણમાંથી ઓંગાઠ લેવા ચાલ્યો. ઊંડોળ ભરીને ઉપાડી લાવ્યો. તાપણી ભભૂકી ઊઠી. આગની શિખા એની આંખની ભ્રમરની ઊંચાઈ સુધી પહોંચતી હતી. પણ ભડકાઓમાં તાપ જ કેમ નથી? એને લાગ્યું કે કદાચ હિમ પડશે. થોડીક વાર હાથ તાપણીથી દૂર રહી જાય કે એને લાગતું હતું કે આંગણીઓનાં ટેરવાં બળ છે. આ હિમ પડવાની નિશાની છે.

પછી ઊંઘવા માટે રાત રહેશે નહીં. તેથી એ આળસ છોડીને ઊભો થયો. સૂવા ચાલ્યો. બળદોએ એને જોઈને ઘૂઘરા ખખડાવ્યા. જુવારના બે પૂળા ભાંગીને ગમાણમાં નાખ્યા અને એ છાપરી પર ચડી ગયો. પછેડીની સોડ લીધી અને ગોદડી ઓઢી. આજે તમાકુ થઈ રહી હતી એટલે એણે ચલમ પીવાની ઇચ્છા અટકાવી.

એણે એક વાર મોં ખોલીને જોયું. ચંદ્ર આથમી રહ્યો છે. આજે પોષ સુદિ અગિયારસ. તે હતી પોષ સુદિ બારસ.

ઊંઘ ન આવવાથી એ પડખાં બદલતો રહ્યો. એને લાગ્યું કે આજે ઊંઘ નહિ આવે. બેઠો થયો. પણ કરવું શું? કશું સૂઝ્યું નહીં તેથી સૂઈ ગયો. માથે ગૂંથમૂંથ ઓઢીને એણે ઊંઘવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

થોડોક સમય ઝડપથી પસાર થઈ ગયો. હવે ધીમે ધીમે જીવણને પોતાના આખા શરીર પર ચકરાતો ભાર વરતાવા લાગ્યો. એણે પરિસ્થિતિ સમજવા પ્રયત્ન કર્યો. તેમાં નિષ્ફળ જવાથી વધુ અકળાયો. જમણા પડખે ચાંદીની ચૂડ ખખડવા લાગી. એના કાનનો પડદો ધ્રૂજવા લાગ્યો. ડાબા કાનને એક તીક્ષ્ણ અવાજ કોરવા લાગ્યો. થોડી વાર પછી એક ત્રીજો અવાજ ઉમેરાયો. એ ગળે પહેરેલાં ઘરેણાંનો હતો. ત્રણે અવાજ એક થઈ ગયા ત્યારે જીવણની છાતી પર એક હાથ આવીને રોકાયો. એ હાથ અાક્રમક નથી, ગળે પહેરવાના હાર જેવો આકર્ષક છે. સંકોચને લીધે તો એ જડ નહીં થઈ ગયો હોય ને? એવું સમજીને એણે કુશળતાપૂર્વક એ હાથ દાબી દીધો. પડખે ફરીને એણે પેલી હાથને અનુસરવા માગતી કાયાને કાબૂમાં લઈ લીધી. છાપરી ભારે થઈ નહીં. રહસ્ય ખૂલી ગયું. બીજા હાથમાં દાતરડું હતું તે જોઈને તો કશો અંદેશો રહ્યો નહીં. જીવણે દાતરડું પડાવી લઈને જોરથી ફેંકી દીધું. એ ઊંચે જઈને નજીકમાં નીચે પડ્યું. ભીની જમીનમાં એની ચાંચ ખૂંપી ગઈ.

‘લોકોની વાત સાચી પડી.’

‘કઈ વાત?’

‘કે તું ભૂત થઈ છે?’

‘તમે એવું માનો છો ખરા? હું ભૂત થાઉં એવું બને?’

‘હા, જરૂર બને. માણસની વેદના આમ છાયા બનીને રઝળ્યા કરે!’

‘ના, ના. તમારો વહેમ છે. હું નથી થઈ. કશું નથી થઈ.’

‘જો, આમ બકાવ નહીં, તો જો, તને ભીંસમાં લઉં છું. હવે બોલ.’

‘ઓહ! તમે તો કસાઈ છો.’

‘કસાઈ? તું પણ એવું માને છે હેતી? આખું ગામ ભલે કહે પણ તુંય એવું કહેવાની? મને શી ખબર કે દાતરડાની સહજ ચાંચ વાગતાં તને ધનુર ધાવશે અને હું નિરાધાર થઈ જઈશ?’

‘દોષ તો મારો હતોપણ હવે શું થાય? રીસમાં ને રીસમાં મેં દૂધ અને ખાંડ પીધાં અને વાત છુપાવીને પડી રહી. તમારો દોષ નથી.’

‘પણ આખું ગામ મને હત્યારો કહે છે.’

‘ખોટી વાત…લોકો તો બધું ભૂલી ગયા હશે. કેટલાં વરસ થયાં!’

‘ના, ગઈ કાલે રઈ પૂછતી હતી.’

‘શું?’

‘કે મેં હેતીને મારી નાખી છે એમ લોકો કહે છે.’

‘તમે શું જવાબ દીધો?’

‘મેં કહ્યું સાચી વાત છે, બેટા, મેં જ તારી માને મારી નાખી છે.’

‘એવું ના બોલશો તમે. હાય રામ, હું હવે કેવી રીતે પાછી આવી શકું? હવે કેવી રીતે હતી તેવી થઈ આવીને રઈને તેડું?’ તમારા પગ દાબું? શું કરું, હવે હું શું કરું?’

હેતી બેઠી થઈ ગઈ અને જીવણના પગ પર માથું મૂકીને રડવા લાગી. ‘મારાથી ભૂલ થઈ ગઈ. મને માફ કરો. હવે બીજું લગ્ન કરો, દુઃખી ન થાઓ.’

‘એ શું બોલી? એ કદી ન બને.’

‘તમારું વચન લીધા વિના આજે હું જવાની નથી.’

‘ના, એ ન બને, કદી ન બને, કદી નહીં, કદી નહીં.’

પોતાનો અવાજ સાંભળીને જીવણ જાગી ગયો. દૂર રડતા એક શિયાળે પોતાનો અવાજ અડધેથી તોડી નાખ્યો. સ્મશાનની પેલી બાજુ કૂતરું ભસ્યું.

એ ઊભો થયો. પરોઢિયું થયું હતું. જીવણની આંખો ઘેરાઈ હતી. માથે ફાળિયું બાંધીને એ તાપણી પાસે ગયો. દેવતા સળગાવ્યો. સામેની અવાવરું જમીનની કાળાશ પડતી માટી અજવાળામાં ચમકવા લાગી. બીજો ભડકો કરે એટલામાં તો ત્યાં રજકો ઊગી આવ્યો. રજકાની ટોચો ઉપર પગ અડે ન અડે એ રીતે એક યુવતી ચાલવા લાગી. રજકાનાં નાનાં નાનાં સફેદ ફૂલ ઊંચાં થઈ થઈને ટોચ પરની કુમાશ વડે પેલા પગની હથેલીને સ્પર્શવા લાગ્યાં. પેલી યુવતી લોભાઈ ગઈ અને ખભે પાલવ સંકોરીને નીચે બેઠી. રજકો વાઢવા લાગી.

‘તને કોણે આ કામ કરવા કહ્યું?’

‘અમારી મરજી.’

‘ઊઠ ઊઠ હવે મરજીવાળી, ઊંધાં કામ જ કરવાની.’

‘જોયા છે મોટા સીધા.’

‘ઊઠ, નહીં તો ઘસડી જઈશ.’

‘જા, જા, બાયલા.’

… … …

અને હાથમાંથી છીનવાઈ ગયેલું દાતરડું ઊપડ્યું, અને ઓહ જાણે જીવણને પોતાના માથે જ ન વાગ્યું હોય! એણે આંખો દાબી દીધી. ફરીથી ઊંચે જોયું ત્યારે લોહીના બેત્રણ ડાઘા એની સામે જુદા જુદા આકાર ધારણ કરીને ગોળ ગોળ ફરવા લાગ્યા. એમની ગતિ વધવા લાગી. વર્તુળ દેખાવા લાગ્યું. વર્તુળ નાનું થઈ ગયું અને એમાં ચંદ્ર પુરાઈ ગયો. ચંદ્ર ઉપર એક ડાઘ ઊપસી આવ્યો.

પૂર્વ દિશામાં સુરખીભર્યું અજવાળું ફૂટ્યું. પેલું ચિત્ર ધૂંધળું પડતું ગયું. દૂર અને દૂર ખસતું ગયું અને આથમણે છેડે જઈને અલોપ થઈ ગયું. લાલ લાલ પ્રકાશ વધી ગયો અને સૂર્ય ઊગી આવે તેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ.

જીવણે ઉકરડા પાસે જઈને એક છાણું સૂકું જોઈને હાથમાં લીધું. લાવીને તાપણામાં ભર્યું. છાપરા નીચે આડાઅવળા પડેલા જોડા પહેરીને ઘેર ચાલ્યો.

નેળિયા પાસેના ખેરતને શેઢે શેઢે એ ચાલતો હતો. ગામ નજીકના એક ખેતરમાં મહુડા નીચે તાપણું દેખાયું. ભરથરીના એક કુટુંબે પડાવ નાખ્યો હતો. બે છોકરા અને એમનો બાપ – બાપ જ હશે. નાના છોકરા પાસે સારંગી હતી. બાપ કદાચ શીખવતો હશે, એ રીતે ગાતો હતો –

પે’લા પે’લા જુગમાં રાણી!…
અરે રે પોપટ રાય, રાજા રામના.
ઓતરા તે ખંડમાં આંબલો પાક્યો ત્યારે,
સૂડલે મારી મને ચાંચ… …
… … …

નાનો હતો ત્યારે ઘણી વાર જીવણ આ સાંભળી ચૂક્યો હતો. નિશાળમાં અંતકડી રમતાં કોક વાર એ ગીતની પંક્તિઓની એને મદદ મળી હશે. આજે પણ એણે થોડીક પંક્તિઓ સાંભળી. બાળપણ અને તે પછી પોષ સુદિ બારસ સુધી વીતેલો સમય એને યાદ આવ્યો. એના પગ વાસ સુધી પહોંચી ગયા હતા, આંગણે જઈને એ ઊભો રહ્યો.

જીવણનો અવાજ સાંભળીને રઈ જાગી ગઈ. કાકીના ઘેરથી પોતાને ઘેર આવી ગઈ. જીવણે ભેંસ દોહી. રઈએ ચૂલો સળગાવ્યો. જીવણે ચા મૂકી. બંનેએ પીધી.

‘તમે… તમે રુવો છો… તમે રુવો છો, બાપુ?’

‘ના, બેટા, એ તો ધૂણી થઈ છે ને?’ અવાજને સૂકો બનાવવાનો પ્રયત્ન કરીને જીવણે જવાબ આપ્યો. ‘મારે ખેતરમાં કામ છે બેટા, આ ખાણ ચડી જાય ત્યાં સુધી દેવતા સળગાવજે અને તાપજે. હું આવું છું.’

એ ખેતરમાં જવા ચાલ્યો.

સૂર્ય ઊગી ગયો હતો.

સ્મશાન હોલવાઈ ગયું હતું. શાંત ચિતા તરફ ફરી એક વાર નજર કરીને જીવણે પોતાના ખેતરમાં પગ મૂક્યો અને ફરી એક વાર પાછળ જોયું. બપોર સુધી હવે એ ખેતરમાં હેશે. એનું ખેતર ઘણું મોટું છે.

(‘રઘુવીર ચૌધરીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ’માંથી)

કંકુનો ચાંલ્લો

અલી, હાંભળ્યું? કંકુડી પાછા આયી! પાંચપાંચ વરહનાં વાંણાં વાઈ જ્યાં પણ એ માંથાના ફરેલાની હાંન ઠેકાંણઅ ના આયી.’

‘આ વખત તો હાંભળ્યુંતું ક ગાડું ચડી જ્યું છ. આ ફેર તો એ મૈનો રૈ આયી. તૉય મેળ ના થ્યો? આંણઅ મોકલેલી બધીય બ વરહમાં તો પાડા જેવી થઈ જાય છં, પણ કંકુડીમા ચૅરા પરકદી નૂર ના જોયું. ગયે વરહ તો બચારી પાછી આયી અનં મું તો હરખની મારી હારા હમાચાર હાંભળવા જઈ, પણ જોયું તો ઇની ચાંમડી જાંણ્યૅ કરોળિયાનું પડ. પછં બૅ મૈને ચૅરા પર લોઈ વરતાંણું. આંમ અમથોઅમથો એ ગાંમનો હાળો શ્યુ કરવા પજવતો અશૅ? વાંધોવચકો શ્યુ છ એય ચોખ્ખું કેતો નહી. બળ્યુ આંમ નં આંમ જવાંની જાય એ તો નાં રૅવાય.’

‘તનં લાગ છ એ રૅતી અશઅ?’

‘એ બાબતીં કંકુડી હાંમઅ કોઈએ આંગળી કરી છ? પણ સીધા માંણહનું કરમ કાઠું. આ વખત પણ માંડવાળ ન થઈ. તનં લાગ છ ક અવં વાતમાં કાંઈ ભલીવાર આવઅ?’

‘અલી, મું તો એય નથી જાંણતી ક ઇમનઅ વાંકુ શૅમાંથી પડ્યું? આપણાથી તો ઇમ ઓશિયાળાં થૈ ન ચ્યાય પડી નાં રૅવાય.’

‘મનં તો હની ખબર બૈ, પણ કંકુડીની વાતોથી જાંણું. વચાર કરીએ તો હમજાય. પેલઇ આંગણ ઇનં નં ઇની મોટી બુનનં મોકલી તાણં તું જાંણં છંક કંકુડીનં ચૌદેય નૈ થ્યાં વાંય. અઈંની બધીઓએ – ગાંડીઓએ પોલા આવઅ તાણં ગાળો દેવાનું કંકુડીનં હમજાયેલું. પેલો (આયો એવું કંકુડીએ તો પરખાવી દીધું – જાનં લુડિયાંના હાળા તારી બુન નહી? પેલો તો કાળજાળ થૈ જ્યો અશઅ. ફાંનસ ઓલવી નં આંગણામાં જૈનં હુઇ જ્યો. બચારી કંકુડીનં તો અંધારામાં બીકે લાજી. એટલાબધા ઉદેડા દૉડં ક ન પૂછાં વાત. પછં તો એ બીજઅ દાડઅ શેતરમાં ર્‌યો. હૌનં ઇમ ક આ તો હમજીનં આઘો રછઅ. બીજઅ દાડઅ વાહમંથી જાંન જતીતી. કંકુડીની મોટી બુન તો ના જઈ પણ કંકુડી હઠ કરીનં જઈ. પેલાનં ચેવું લાજ્યું અશઅ?’

‘ઇમ જ કાંનં ક બૈ હાથનાં કર્યાં હૈયે વાજ્યાં!’

‘પછં તો ઇન બૅઅઢી વરહ પછં હાહરઅ મોકલી. તાણં તો એ છેટી બૅહતીય થૈતી.’

‘હઅં! ચૌદ વરહ નં હોળ વરહની ઉમ્મરમાં ઘણો ફરક.’

‘માગશર મૈનો અતો. નાતાલ-ફાાલની પેલાનં રજાઓ અતી. બધા મોટિયારનં ભેગા કરીનં ઇણે નાટક કરેલું. એય નાટકમાં ઊતરેલો. નાટક પૂરું થયું નં લોક વીખરૈ જ્યું પછં એ પેલી મોટી મૅન્થલવાળી બત્તી લઈનં –’

‘પૅટરોમૅક્સ?’

‘ઓવર, ઍ જ તો, લૈનં એ જ્યો. કંકુડી નાટક જોઈનં આયી એવી હુઈ જૈતી. પૅટરોમૅક્સ લૈનં પેલો ઓયડામાં આયો એ ઇનં ના ગમ્યું. પેલાએ નાટકમાં ઘૈડા માંણહનો વેશ લીધેલો. બધાનં અહાવતોતો. ઇણે પૂછ્યું — ‘ચેવું લાજ્યું?’ કંકુડી કૅ — ‘ધૂળ જેવું.’ પછંય ઇણે બત્તી ઓલવી જ નૈ. કંકુડીનં પણ બચારીનં લાજશરમ વૉય ક નૈ? ક્યું પણ ઓળવી જ નૈ. અડપલાં કરવા લાજ્યો. એ ના માંની. પેલોય ગાંજ્યો જાય એવો ચ્યાં છ? અનં આર્યો જુગારી બમણું રમઅ ઇમ એ જોર કરવા લાજ્યો. ના છૂટકઅ કંકુડીએ મા હરખી ચોપડાવી. બશ, એ પછં વાત બગડી તે બગડી.’

‘પેલાએ કોઈનં કંઈ કયેલું?’

‘ઓવઅ. કંકુડીની મોટી બુનં પૂછેલું તાણં કયેલું ક એ તો બૈરામાં જ નહી.’

‘હૌને એવો જવાબ આલઅ છ?’

‘ના. હૌનં એવો જવાબ આલઅ તો એ નાંનો દેખાય. એ તો ભાતભાતની ખોડ્યખાંપણ કાઢવા લાજ્યો. અભણ છ, બોલતાં નહી આવડતું, વવેક નહી, મારું ગમે તે થહ પણ એ મારા ઘરમાં ન જુવઅ તે ન જુવઅ. ઇની માએ ઘણાં વાનાં કર્યા. ના માંન્યો. ઇના મોટા ભૈનું તો હાંભળતો જ નહી. ઇના કાકા કૅતા ર્‌યા ક કૉલેજનું ખરચ બંદ કરી દૈશ. ઇણે ભણવાનું પડતું મેલ્યું નં ગામમાં જ માસ્તરની નૉકરી લઈ લીધી. કંકુડીનં પછં તૈણચાર વાર મોકલી, પણ કોકડું ન ઊકલ્યું. કોઈનં ગણઅ એવો નહી.’

‘એવાનં તો કોઈ માંથાભારે મળી વૉય તો ખબર પાડઅ. અલી, દેખાવમાં તો હારો છ નૈ. જોયો છ ક નૈ? મનં તો યાદ નહી. કીં છં ક ગોરોફૂટ છ.’

‘ના નં જોઇ આય.’

‘જાય મારી બલારાત.’

‘મીં જોયો છ. દેખાવમાં તો એક નમ્મર. આંમ તો આપણી નાતમાં કુણ કાળું વૉય છ? પણ ઇની તો વાત જ જુદી. પાછો કપડાંય હારાં પૅરઅ. કંકુડી કૅતીતી ક અવં ઘૅર બઠાં પરીકશા આલી આલીનં આગળ ભણ છ! અડધી રાત હુધી દીવો બાળઅ છ.’

‘આગળ્ય વધવાનો તાણં તો?’

‘રામ જાંણઅ એ તો. પણ માસ્તરની નૉકરીય ચ્યાં ખોટી છ? શેતરની મજૂરી તો નૈ! મું તો કૌ છું કંકુડીનું ભાયગ વાંકું, નકર આંમ બગડઅ શૅનું? આંણામાં આયેલો તાણં તારી પાંહૅણ પાંણી માજેલું. અહમુખો છ મુવો, અનં વાત પણ નૅચું જોઈનં જ કરઅ! ઇનીં હાંમે અહાં તો જવાબ જબરો આલઅ. બૅ વરહ પેલાં એક જાંનમાં મું જૈતી તાણંય જોયેલો. મન ઓળખતો તો. લોક બેઠુંતું નકર મું ઇનં કૅવાનીતી. પાંચ છાં વરહ થૈ જ્યાં. ખબર નૈ આવો નેકળશૅ!’

‘ઊજળું એટલું દૂધ નૈ, મનાં! મી તો હાંભળ્યું તું ક બીજા વાહની છોડી હારે…’

એ તો બધી વાતો. એવું વૉય તો છાનું નાં રે. એવી આડી લૅનનો નહી, મેળ પડી જાય તો કંકુડી સુખી થાય. ગૈ સાલ અનં આ સાલ પણ મીં તો કંકુડીનં મોકલી તાણં બૌ સમજાયેલી. આપણઅ વળી અભેમંન શૅનાં? તારા વના બીજા કોઈથી કોકડું નૈ ઊકલઅ. ઇનું બરોબર ધ્યાંન રાખવું. બૈ, નમવું પણ પડઅ. વાંકી આંગળી વાના જી ના નૅકળઅ! મીં તો બૌ બમજાવીતી. કીધુંતું ક ભણવાનું કૅ તો ભણજે. ઇમાં ચ્યાં કાંટા વાગવાના અતા? અનં હાંમું જુવઅ તો અહીંનં વાત કરવી. તું કંઈ ઓછી ઇનં ઊભો મેલીનં અવં નાતરઅ જવાની છં?’

‘પણ ઉણ તો વાતોય થતીતી. મું મારા હાહરઅ અતી તાણં હાંભળેલું. કંકુડીના બૅ અજાર આલનાર કોઈ નૅકળ્યો છ, કોઈ વળી તૈણ અજાયેલ કૅતુંતું. પેલો ફારગતી આલવા ખુશ છ એય હાંભળ્યું અતું.’

‘કંકુડી મરઅ તોય બીજાનં જાય? હાવ ખોટી વાત. અલી, મું ના જાંણું? એ તો ચોખ્ખું નં ચટ કૅછઇ! બાંધું તો ઇનું ઘર બાંું. નકર પિયર રૅવાની. મૅનત કરીનં પેટ ભરવું એ ચ્યાં મોટી વાત છ? એ તો મુવી પેટં પાટા બાંધીનં જીવઅ એવી છ.’

‘ભાયગમાં વૉય એવું થાય. ઇમનં બૅ બુનાંનં મોકલી તાણં ભણેલો મુરતિયો જોઈનં આખું ગામ કૅતુંતુંક કંકુડીનં લૅર! પણ જોયું? મોટીનં ભગવાંનં એક ભાંણેજિયુંય આલ્યું અનં કંકુડી બચારી રજળઅ છ!’

‘જીવી, તું માંનં ક ન માંનં પણ મનં તો આશા છ.’

‘અવં તો મેળ થાય તૉય ધૂળ ઉપર લેંપણ.’

‘ના. મનં તો લાગ છ ક કંકુડી છાતી કાઠી કરીનં બીજાં બૅ-પાંચ વરહ કાઢી નાંખઅ તે રૂડાં વાનાં થવાનાં! જોનં, અજુ તો ઇનં વીહ-એકવીહ થયાં. અનં ઘણીઓનં તો વીહમૅં-બાવીહમૅંય આંણઅ નથી મોકલતાં? પાંચ વરહ વીતતાં વાર હની? અલી, તારું હાહરું બૅ ગૌ જ છેટું છ તો પછં કોક વાર જઈનં એ ભૂંડાનં હમજાવી આવનં. બળ્યું, મારો તો જીવ બળઅ છ! બોલવાનોય વૅવાર નઈ, ઇના કરતાં તો પેલા મારઝૂડ કરનારાય હારા. તનં હઉ ઉંશિયાર કૅછઅ તો ઇનં હમજાવી આય નં!’

‘અવં તો પથ્થર પર પાંણી. અનં ઇનં હમજાવવા નવરુંય કુણ છ? કરશૅ એવાં ભોગવશૅ. મું તો કંકુડી મળઅ ક કૅવાની – જાનં રાંડ, બીજાનં, શ્યુ કરવા ટટળં છં ભૂંડી? એ ભણેલો નં રૂપાળો વૉય તો ર્‌યો ઇના ઘૅર! ઇનું અભેમાંન ઇનં ભાર. તું તારઅ ચ્યાંક ઠેકાંણઅ પડી જાત. નાતરું કરનાર ચ્યાં ઓછા છં?’

‘તારી એ વાત કંકુડી માંઅ તો કીં એ આલું!’

‘ના માંનઅ તો ઇનું કરમ! માંનઅ તો તો બધું હાથવેંતમાં છ!’

‘ચૅમ તીં કોઈ હોધી રાશ્યો છ?’

‘પૅલાં અૅ માંનઅ તો ખરી! બોલ મૅનાં, અતારં જ ઇનં બોવાઇનં વાત કરવી છ? બૅતૈણ દાડાંમાં હાહરઅ જવાની. બોલ, બોલાઉં અતારં?’

‘નકામી બચારીનં શ્યુ કરવા પજવવી છ તારઅ? બોલાય, બોલાવવી વૉય તો, નકર રૅવા દે. ચાર ગઉં હેંડીનં આયી અશૅ.’

‘નાના, તું બૅશ. મું બોલાઉં.’

*

‘શ્યુ કંકુ, હેંડતી આઈ ક મોટરમાં? મોટરમાં તો પાછું વળછ નૈ? ખબર છ એક વાર આપણ બૅ બેઠાં તાં, તું હારૅ લવંગ લાઈતી, માંથું દબાઇનં ઊંધું ઘાલીનં બેઠીતી તૉય ઊલ્ટી થૈ તે થૈ જ.’

‘માટરમાં બૅશીનં જ આઈ. પણ પાછું ના વળ્યું. અવં સડક થઈ જઈ છ. મોટર ઊછળતી નહી અનં ધળનં પૅટરોલની વાશ પણ હી આવતી.’

‘ના, દખ વેઠી વેઢીનં તારું કાળજું કાઠું થૈ જ્યું.’

‘મૅનાંય ચેવી વાત કર છ? દખ વેઠી વેઠીનં તો કાળજું કાઠું થાય ક ભાજી જાય? અલી, ઇમ ચાંદા હાંમું શ્યુ જોઈ રઇ છં?’

‘લૅ, ઇમાં તીં શ્યુ પૂછ્યું?’

‘તનં હમજ ના પડી. કંકુનં ઇમ ક મારા ચૉકમાં ચાંદો ના ઊજ્યો!’

‘દાઝેલાનં ભૈશાબ, શ્યુ કરવા દઝાડં છં? કંકુ, તનં જીવી આજ કાંક હમજાવવાની છ!’

‘ઇનં અમણાંથી ચાંપલાશ કરવાનં નૈ મળ્યું વૉય!’

‘જોયું? આંની જીભ જ દૉઢ આથની, પછં પેલો શ્યુ કરવા યા ખાય?’

‘તે આંય કુણે દયા ખાવાનું ક્યું?’

‘ચેવી રુઆબની વાત કર છ? કંકુનં હમજાવવાનું કાંમ આપણું નૈ. તારઅ ઇનં કાંઈ કૅવું વૉય તો કૅ.’

‘મું તો આશા રાખવાનું કૅતી આયી છું. બીજું શ્યુ કઉં? રાહ જોનારનું હારું જ થાય છ. ધીરજનાં ફળ મૅઠાં.’

‘તારી સલ્લા બર આયી મૅનાં!’

‘હેં? મશ્કરી તો નહી કરતી નં? આય આય પાહૅણ આય, તં બાથમાં લઉ. મારો તો હરખ માતો નહી. ખબર છ મી તનંત એક વાર તલાવડીમાંથી ડૂબતી બચાયેલી. તારથી મનં તો તારઅ માટઅ લાગણી છ. ભગવાંનનું ભલું થજો.’

‘મનં લાગ છ કંકુડી તનં બકાવ છ. ઇમ ઠેકાંણઅ પડી જ્યું વૉય તો પછં પાછી શ્યુ કરવા આવઅ?’

‘લ્યૅ કર વાત! પિયર ન આઉં?’

‘આય નં બૈ, મારું શ્યુ જાય છ? મું તો કઉં છું ઐં જ રઅનું આખું આયખું!’

‘બોલ્યા વના બૅશ ચાંપલી! કંકુનું થ્યું એવું તારું થ્યું વૉત તો હારું થાત. તું એ લાગની છં. બોલ કંકુ, માંડીનં વાત કર્ય.’

‘શ્યું વાત કરું?’

‘ચૅમ? તો આ વખતેય મેળ નાં ખાધો? તો આ જીવલી કૅતીતી ઇમ તું અમણાં ઊઠાં ભણાવતીતી! તુંય ખરી બૈ, પોતાના દખ પર મશકીર કરી શકઅ એવું માંહણ મીં તો ના જોયું.’

‘જોયું મૅનાં? તું ચન્ત્યા કરવા લાજી નં આ રાંડ દાંત કાઢવા લાજી!’

‘પૅલાં જરા પાવર ઓછો કરાં તો ભાયગ ઊઘડં? હમજ્યાં નં કંકુબૈ?’

‘પરમ દાડઅ મનં એ તેડવા આવં તાણં તારાથી હાચું મનાશૅ.’

‘તો બૈ હારું. તનં શ્યું ઇમ છ ક તારું ભૂંડું જોવામાં મું રાજી છું? પૂછ મૅનાનં. અમે અમણાં જ તારી ચન્ત્યા કરતાંતાં.’

‘શ્યુ થ્યું કંકુ? આડવાત જવા દઈનં, માડીનં આખી વાત કર્ય.’

‘આ વેળાય હાતઆઠ દાડા તો ઇમ જ જ્યા. પણ એવામાં ઇમના રંછોડભૈ નાંના એક ભઈબંધ પરદેશ જઈનં આયાતા. ઇમના સનમાંનમાં ગામમાં એક મેળાવડો રાશેલો, અમારા ઇમણે જ રાશેલો. અવં એ મૅમઇમાં નૉકરી કરવાના છં પણ થોડા દાડા ગાંમમાં રેવાના અતા. બીજઅ દાડઅ ઇમણે રંછોડભૈનં ચા પીવા બુલાયાતા. આં તો મનં ચા બનાવાનું કુણ કે? પણ રંછોડભૈ જ બોલ્યા. મારી હાહુનં રોકીનં ઇમણે કર્યું – ‘કાચી, મારઇ તો ભાભીના આથની ચા પીવી છ! ડોશી બચારાં ગભરાતાંતાં. મું બનાવું તો પાછા પેલા ચા ના પીવં. મું તો કમાડ પાહૅલ બૅઠી તી. રંછોડભૈ ઇમનાથી મોટા એથી લાજ કાઢું. ડોશીએ મનં કયું – ‘વઉ, મોરશની ચા બનાવ.’ મનં નવૈ લાજી. પેલા ચ્યમ કશ્યુય બોલ્યા વનઅ બૅહી ર્‌યા? નકર મું પાહૅણ જઈનં ઊભી રું તોય એ તો ઊઠીનં ચાલતી પકડં! મું બીતી બીતી, ભગવાંનનું નામ લૅતી લૅતી ચા બનાઈ લાઈ. રાં જાંણઅ ચેવી ચા થઈ અશઅ? ચૂલો હળગતોતો તાણં મારું કાળજુંય ચન્ત્યા અનં બીકથી હળગતુંતું. પણ મું તો કપમાં રેડીનં ચા લઈ જઈ. ડોશીએ કીધું ક ઇમનં જ આલાંનં ભા, અઈં શ્યુ કરવા મેલાં છાં? ઇમણેય મારા હાથમાંથી કપ લીધો. રંછોડભૈ તો એક ઘૂંટો ભરં નં વખાંણતા જાંય; બશ, વખાંણતા જ જાય. ‘આવી ચા તો અમ્મેરિકામાંય નહી પીધી.’ પેલાય ઊંધું ઘાલીનં પીતાતા. મીં કમાડની તઇડમાંથી જોયું. એય મલકાતાં મલકાતાં પીતાતા. રામ જાંણઅ, મારા પર અહતા અશંક બીજું શ્યુ અશઅ? ચા પીધા પછં આડીઅવઢી વાતોમાં રંછોડભૈએ ડોશીનં પૂછ્યું – ‘મજામાં છાં નં કાચી?’ ડોશી તો હા ક ના કયા વના રોવા લાજ્યાં. પછં તો રોતાં જ્યાં ને કૅતાં જ્યાં – દનિયાં અમનં શ્યુ કૅછઇ, પણ ઇનં તો ચ્યાં પડી છ? આવી આંગણું શોભાવઅ એવી વઉ છ પણ ઇના જ હંમ, પાંચ વરહથી વઉ હારં બોલ્યો વૉય તો.’ ડોશીની વાત ચાલતી જ તી ન રંછોડભૈ તાડુચ્યા – ‘સલા! તો પૅલાં ચ્યાં આંધળો અતો? ઊભો રે ટીપી નાખું.’ રંછોડભૈ તો જાંણ્યઅ અહતાં અહતાં બોલ્યાતા. પણ પેલા તો ઊભા થ્યા, નં નાઠા. ઘરભણી દોડ્યા. મારાથી જોયા વના ના રૅવાયું. મું કમાડની ઓથ મૂચીનં ઉમ્બરા પર આયી. માંડીમાં પાકી કૅરીનું છોતરું પડ્યુંતું. ઇના પર ઇમનો પગ પડ્યો અનં એ લપસ્યા. મું ઉમ્બરા હુધી તો પોંચીતી નં ભગવાંનનું હુજાડવું ક ઇમનં પડતા ઝીલી લીધા, નકર ઉમરા પર ઇમનું માથું પટકાત અનં શ્યુનું શ્યુ થઈ જ્યું વોત. મારાથી એ બાથમાં તો લેતાં લેવાઈ જ્યા પણ પછં તો મું એવી શરમૈ જૈ, એવી ગભરૈ જૈ ક ઊંધું ઘાલીનં છટકી, નં પાછી માંય પુરૈ જૈ. હોશકોશ ઊડીજ્યા’તા. જાંણ્યઅ માંથઅ વીજળી પડી. રંછોડભૈ જોરથી અશી પડ્યા. ભણેલો માંહણ પણ આંમ જોરથી અહતો અશઅ? ભારે ગમ્મત થૈ જૈ વૉય ઇમ એ તો અહતા જ ર્‌યા. પછં ડોશીનં બાર બેહવાનું કૈ નં ઇમંનો આથ પકડીનં ઘરમાં લાયા. પૅલાં થોડી ગપશપ કરીનં પછં બેય જણા મૉડે હુી અંગરેજીમાં દઈ જાંઅણ શ્યુ નું શ્યુ ફાટતા ર્‌યા. ઇમની હારે વાત કરતાં કરતાં વચમાં રંછોડભૈ બોલ્યા – ‘ભાભી, તમારું મૂઢું તો બતાવાં, જોઈનં આનં અભિપરાય આલું.’ મારો તો જીવ ઊડી જ્યો. ઇમ થ્યુ કે ચ્યાંક હંતઇ જઉં, પણ મૅનાનું વચન યાદ આયું. મીં તો અૅમત ભેગી કરીનં હાલ્લાનો પાલવ માંથેથી ખેંચી લીધો. એટલી બધી લાજ આયી કે ઇમના હાંમુંય નાં જોવાયું.’

‘અલી, આ રીતં મૂઢું જોનારો તારો રંછોડભૈય ખરો!’

‘હાંભળ નં, વચમાં બોલ્યા વની!’

‘પછં તો મનં ઘણુંય પૂછ્યું. રંછોડભૈ પાછા વચમાં ઇમનં હમજાવતાતા. પેલાં તો કુણ જાણઅ અંગરેજીમાં એ શ્યુ જવાબ આલતા ર્‌યા. રંછોડભૈએ કયું – ‘જો મૂરખ, મોટા વિદવાંન પરેશીય આપણા દેશમાં આઈનં આદિવાસી છોડીઓનં પૈણં છં, અનનં તું ઊંધી વાત લૈનં બૅઠો છં?’ મનં હમજાતું નતું ક રંછોડભૈ હાચી વાત કરં છં ક અહં છં. ઇમણે કયું – ‘જો, આ તારી વઉ છ, કાયદેસર વઉ, બરોબર્ય! ઇમ કર્ય. એક મૈનો ઇની હાર્યે રૈ જો. સંબંધ થવાથી પાપ લો લાગશે નઇ? છ ત્યાં લગણ તો એ તારી ધરમપતની છ. જોઈ જો, ભાયગ અજમાવી જો. અનં ભાયગમાં નાં માંનતો વૉય તો ઇનં તક આલ્ય. કોઈ પણ રીતં મેળ ખાય ઇમ ન વૉય તો પછં મનં કેજે. ફારગતીની ગોઠવણ મું કરી આલીશ.’ ફારગતીનું નામ હાંભળીનં મારું તો કાળજું ફફડી જ્યું. પણ પછં ઊંડે ઊંડે આશા બંાવા લીજી તી. રંછોડભૈએ પછં કયું – ‘ભાભી, લોકગીત ગાવ.’ મીં ગભરાતાં ગભરાતાં કયું – ‘આ તે મારઅ ગાવાના દાડા છં ક રોવાના?’ એ તો બોલ્યા – ‘વાહ વાહ, વાહ વાહ!’ કુણ જાંણઅ મારા જવાબમાં ઇમણે એવું શ્યું જોયું ક મારી અક્કલનાં વખાંણ કરવા મંડ્યા. વાહ વાહ કરતા જ એ ઊઠ્યા અનં પાણિયારઅ જ્યા. હાથ પલાળીનં આયા અને ઇમના કપાળં ભૅંનો આથ ઘહવા લાજ્યા. કીધું – ‘આ તારું કપાળ ોતો જઉ છું. પછં રાત વખતં લખમી ચાંલ્લો કરવા આવઅ તાણં કપાળ ધોવા ના જતો.’ મારાથી અહાઈ જાત પણ મી મૂઢું દબાઈ રાશ્યુંતું. જતાં જતાં ઇમનં કૈંક યાદ આયું – ‘અલ્યા, ભાભીનું નામ જ કંકુ છ, પછં તો તારું કપાળ જ નઈ, આખું શરીર ધંન્ થઈ જવાનું.’ એ રાત તો ઇમ જ જઈ. મીં પાછી આશા છોડી. પણ બીજે દાડે આવં ક ઘરની વાર જાંય તાણં મૂંઝાતા ચાલતા જણાયા. ઇમની ચાલ બદલૈ જૈતી. અભેમાંનનું નામ નતું. એ દાડઅ રંછોડભૈએ અમનં વાયણું કરવા બોલાયાં. હૌ અહતાં તાં – આટલાં વરહ પછં વાયણું? રંછોડભૈને ઘૅર જ અમારી વચીં વાત શરૂ થઈ. બે-પાંચ શબદ એ બોલ્યા. રંછોડભૈની વૌવે ઉમને એવા લીધા ક હાંજાં ગગડી જ્યાં વૉય ઇમ એ તો બેહી જ ર્‌યા. મારું તો કાળજું ધબધબ થાય. પરશેવો વળવા લાજ્યો. ઇમણે મારા ખભા પર હાથ મેલ્યો તાણં તો મનં થયું ક ભાંન રૅશૅ ક નઈં? પછં એ હુઈ જ્યા અનં મનંય હાથ ખેંચીનં હુવાડી. ખાટલાની ઇહ અને ઇમની વચમાં જગ્યા ઓછી અતી. મારું પડખું ઇમનં અડ્યું તાણં તો ઝમઝમ થૈ જૈ મું તો. અનં ઇમના ખભં મારી છાતી અડી તાણં તો જાણ્યઅ ધરતીકંપ થ્યો. અનં પછં ઇમનો આથ – શ્યું કઉં, બળ્યું કેતાંય નહી આવળતું… મારું આખું પડખું તો ઇમનં અડેલું અતું તોય જાણ્યઅ મું આઘી હઉં ઇમ ઇમણે મનં ઉપર ખેંચી લીી. મારાબૈડઅ આઠ ફેરવવા લાજ્યા. બોલ્યા – ‘રંછોડની વાતો તો ઠીક, પણ તીં ઘણી રાહ જોઈ. મું હાંભળતો અતો ક તું આખો જનમારો એકલી રેવાની વાત કરં છં પણ એક ભવમાં બીજો ભવ કરવાની ના પાડં છં. અનં કાલ તો વળી તીં મનં પડતો બચાયો.’ અનં પછં તો ઇમણે મનં એવી દબાઈ, એવી દબાઈ ક મું તો ભૂલી જ જઈ ક મારઅ ઇમનાથી જુદું શ્યરીર છ ક નઈ…’

(આકસ્મિક સ્પર્શ)

ઉડ ગયે ફૂલવા રહ ગઈ બાસ

કૅબિનના બારણા પર કોઈક હળવો હાથ મુકાયો હોય એમ લાગ્યું. પછી તો સરખી માત્રાના બે ટકોરા પણ સંભળાયા. પત્ર આગલી ક્ષણે જ વંચાઈ ચૂક્યો હતો. સ્મૃતિમાંથી વહી આવેલી ફોરમને પાછી પત્રમાં વીંટી લેવાની હોય એવી લાગણી થઈ. કંઈક સાવચેત થવાનું સૂઝ્યું અને પત્ર વાળી પેપરવેટ ઉપાડતાં બારણા બહાર ઊભેલી વ્યક્તિને મેં કહ્યું:

‘એક મિનિટ.’

અને પ્રવેશ અટકી ગયો.

મને નવાઈ લાગી. હું કેમ ના પાડી બેઠો? એક મિનિટ રોકાવા કહ્યું એટલે આગંતુકે ઇચ્છેલી ક્ષણે તો મેં ઇનકાર જ કર્યો ને! સહુ જાણે છે કે હું કામમાં હોઉં તોપણ ગમે તે વ્યક્તિને આ કૅબિનમાં આવવાની છૂટ છે. એથી મારું કામ કદી બગડવું નથી. અને વખત બગડ્યો એમ કહેવું એટલે તો વખત પર માલિકીહક દાખવવો. આ જરા ઝીણી વાત છે ને ઑફિસના માણસોને એની સાથે નિસબત નથી. એ લોકો સૌ જુએ છે ને સમજે છે કે બીજી વ્યક્તિ સાથે અંદર કામની વાત થઈ રહી હોય તો બહાર રોકાવું. કોઈને અટકાવવામાં આવે એ મને નાપસંદ છે એ બધા પટાવાળા જાણે છે. આપણે કામમાં તો હોઈએ પણ એનો દેખાવ થાય એ રુચતું નથી. તાકીદના કામનો ખ્યાલ તો મહેમાનનેય આવી જાય છે. એમની ઉદારતાનો મને અનુભવ છે. બીજી બાજુ મારો સ્વભાવ પણ મળતાવડો ગણાય છે. કોઈકે હમણાં જ કહ્યું કે માનસશાસ્ત્ર ભણીને હું એમાંથી શીખવા જોગું શીખ્યો છું. પણ મને ખબર છે કે બાળપણથી જ માણસભૂખ્યો છું. તેથી તો વિના કારણેય લોકો મળવાનું પસંદ કરે છે. ઓશિંગણ છું એમનો. માણસને મળતાં જાગેલી લાગણી જ પછી આપણા એકાંતને અજવાળે છે. એક વાર મેં જાહેરમાં કહેલું: વિચારનો પ્રકાશ ક્યારેક આંખને આંજી નાખે છે. ત્યારે લાગણી હોય તો નજરને અમી વળે. જગ રૂપાળું લાગે.

વિચારમાં ને વિચારમાં મેં પાછો પત્ર ઉપાડ્યો. ખોલ્યો. વિજયા સ્વદેશ આવી હતી. બે જૂનાં સરનામાં પાર કરીને એનો પત્ર મારા સુધી આવી શક્યો હતો. ટપાલખાતાએ સારી કાળજી લીધી હતી. આભાર માનવાનું મન થાય. પત્ર લખવામાં થોડીક આળસ છે, નહીં તો આ કામગીરીની આ ક્ષણે જ કદર કરી હોત.

વળી, પાછો ખ્યાલ આવ્યો કે હમણાં કોઈક અંદર આવતાં આવતાં અટકી ગયું છે. ખ્યાલ તીવ્ર બન્યો અને સ્થિતિજડતા અનુભવાઈ. આ ઠીક ન થયું. કોઈ દિવસ નહીં ને આજે મેં શા માટે આમ કર્યું? એમ કોઈને રોકવાની શી જરૂર હતી? આવીને બેસત. મારા હાથમાં પત્ર હતો તેથી શું થયું? એક વાર તો વાંચી ચૂક્યો હતો. અને પત્ર વિજયાનો છે કે વિજયનો એની આવીને સામે બેસનારને શી ખબર પડત? પડે તોપણ શું? આમાં છુપાવવા જેવું શું હતું? એક વ્યક્તિ સ્વદેશ આવી છે. થોડાક દિવસ રોકાવાની છે. એ દરમિયાન આકાશપાતાળ એક કરીને મને મળવાની છે. એવું બધું લખ્યું છે. બીજું લખવાનું હોય પણ શું? વિજયા એક સુશીલ અને સુંદર યુવતી છે. ત્યારે તો હતી જ. એક વર્ષ મેં એને ટ્યૂશન આપેલું અને બદલામાં કશું લીધેલું નહીં. કહેલું જરૂર પડશે ત્યારે માગી લઈશ. શું માગીશ એ વિશે કશું કહેલું નહીં. વિચારેલું પણ નહીં. પછી તો બધું ભૂલી ગયેલો. હા, એક વાર એ યાદ આવેલી. એ માટે એક પ્રસંગ ઊભો થયેલો. મારા મિત્રની દીકરી એક સાવ અજાણ્યા છોકરાના પ્રેમમાં પડેલી. મિત્ર ગભરાઈ ગયેલા. એમની વાત સાંભળીને વિજયા મને યાદ આવેલી, દાખલા તરીકે. એનો દાખલો આપવાથી મિત્રને મોટું આશ્વાસન મળેલું. બસ, પછી એ ખાસ યાદ આવી ન હતી, સ્વપ્નની વાત જુદી છે.

આજે ઓશિંગણ થવાનો ભાવ જાગ્યો છે. એ છોકરીએ – વિજયાએ મને એના અંગત જીવનની વાતો કરેલી. મારામાં વિશ્વાસ મૂકેલો. એ કંઈ જેવીતેવી કદર ન કહેવાય. જીવનમાં આથી વધુ શું જોઈએ? એક વ્યક્તિ એના અંગત જીવનનું સત્ય આપણા એકાંતમાં પ્રગટ કરે અને આપણે એ સત્યને હૃદયના કોઈક ખૂણે ગોપવી શકીએ એથી વધુ જોઈએ શું? જોકે હું મારા તરફથી એમાં નિષ્ફળ ગયો હતો. વિજયાની વાતનો દાખલો બનાવી દઈને મેં એ આણ તોડી હતી. ખેર…

મારા માટે એ અશક્ય ન હતું. હું ઘણુંબધું છુપાવી શકું એમ છું. ક્યારેક મારી જાત સામે પણ અપ્રગટ રહી શક્યો છું. જીવનમાં એવા એક-બે પ્રસંગો તો. છે જ, જેમનો અર્થ સમજવામાં મેં સારું એવું મોડું કર્યું હોય. તે વખતે તો હું એમ જ માનતો રહ્યો કે આ તો રીતભાત કહેવાય, નજીકનો સંપર્ક કહેવાય, વયસહજ મૈત્રી કહેવાય – બસ, એથી કશું આગળ માનવાની મારી તૈયારી ન હતી. કદાચ હિમ્મત ન હતી. આજે લાગે છે કે માણસમાં ખોટા પડવાની પણ હિમ્મત હોય તો જ એ સત્ય સુધી જઈ શકે. અને પ્રેમનું સત્ય તો સર્વ સત્યોમાં સવિશેષ રહસ્યમય. હવામાં રહેલી ફોરમ સમું અદૃશ્ય. આ ફોરમ કયા ફૂલની એ જાણવા કયારેક દૂર સુધી જવું પડે; ક્યારેક ધૃષ્ટ થઈ પૂછવું પડે, તો ક્યારેક રૂપના મૌનમાં ઊંડે ડૂબકી લગાવવી પડે. રવીન્દ્રનાથે ક્યાં કહ્યું નથી? – ‘રૂપ સાગરે ડૂબ દેયેછિ અરૂપરતન આશા કરિ.’ અરૂપ-રતનને પામવા રૂપસાગરમાં ડૂબકી લગાવવાનું હું ચૂક્યો છું, હું તો એટલું માનીને જ અટકેલો કે પ્રેમ અરૂપ છે. રૂપનો મહિમા કરવાની ક્ષણે જ એનાથી વિમુખ રહી ગયો. પછી તો…

પાંચેક મિનિટ થઈ ગઈ. આવનાર પાછું તો જતું રહ્યું નહીં હોય ને? મેં તો એક જ મિનિટ રોકાવા કહેલું. પછી? અત્યારે તો કશો અણસાર પણ નથી.

હું બહાર નીકળ્યો. કોઈ દેખાયું નહીં. ટેલિફોન ઓપરેટર બહેન કોઈની સાથે વાત કરતાં લાગ્યાં. વચ્ચે પાર્ટિશન હતું. સામાન્ય રીતે હું એ બાજુ જતો નથી. કેમ કે આંટા લગાવવાથી અસર પડતી હોય એવું માનતો નથી. વિશ્વાસથી વધુ સારું ચાલે છે. આજે એ બાજુ જાઉં એનો અર્થ એવો તો નહીં થાય ને કે હું તપાસ કે દેખરેખ માટે નીકળ્યો છું? સંકોચ સાથે હું પાર્ટિશન પાર કરીને એ બાજુ ગયો જ.

અરે!

— ઉદ્ગાર માંડ માંડ દબાવી રાખ્યો. એ વિજયા જ હતી. ઘેરું ચમકતું ઓલિવ ગ્રીન પૅન્ટ અને સફેદ રેશમી કૂરતું. ઘાટીલાં અંગોને અનુરૂપ કપડાં. વિજયા ઊભી હતી, મારી બાજથી કંઈક ત્રાંસી લાગે એ રીતે: એ પીઠ પર નજર પડતાં જ ઓળખ તાજી થઈ ગઈ. એણે કદાચ મારો પદરવ સાંભળ્યો હશે. સહેજ નજર કરી, વાળી લીધી. મને એનો ચહેરો પહેલાં કરતાં પણ વધુ ચમકતો લાગ્યો. સૌંદર્ય સાથે શીતળતા હતી. એને આ ક્ષણની પ્રસન્નતા પણ કહી શકાય. એક વાર એ મને મળવા આવેલી ત્યારે પહેલી નજરે થયેલું એનાં અંગો પર વરતાય છે એને રૂપની ખુમારી કહેવાય કે યૌવનની તાજગી? આજે એવું કશુંક હું અનુભવી રહ્યો હતો ત્યાં વળી પ્રશ્ન થયો: શું એણે જાણીજોઈને મારી સાથે નજર મળવા ન દીધી? આત્મીયતા ઘટી કે એણે એવો દેખાવ કર્યો? ના. એ દેખાવ તો ન જ કરે, તો શું એણે મને ઓળખ્યો નહીં હોય? કે પછી એને આમ બહાર ઊભી રાખી એથી ખોટું લાગ્યું હશે? કશું સમજી ન શકવાને લીધે મને રંજ થયો, કદાચ તેથી જ અવાજમાં ઉમળકો ન આવ્યો. આ સાવ ઔપચારિક લાગે એ રીતે હું બોલ્યો:

“કોણ વિજયા!”

સામેથી પણ એવો જ શાન્ત બલ્કે ઠંડો અવાજ, પણ સહેજ મધુરઃ ‘હા, કેમ છો? મજામાં?’

‘હા, તમે? ચાલો, બેસીએ.’

આમની સાથે વાત પૂરી કરી લઉં. અને તમે કામમાં હો તો પછી આવું.’

‘મને ખબર ન હતી કે તમે છો. ખોટું લાગ્યું કે શું?’

‘કયા અધિકારે?’

ટેલિફોન ઓપરેટર બહેન મલકાયાં, નિર્દોષ રીતે. નજર મળતાં વિજયાએ પણ નમણું સ્મિત કર્યું. ખુશીનું વાતાવરણ રચાવા લાગ્યું પણ મને ચાતુરીભર્યો જવાબ સૂઝ્યો નહીં. કદાચ હું એના પ્રશ્નમાં ઊંડો ઊતરી ગયો હતો, હું ખેંચાયો હતો. આ એક આશ્વાસન પણ હતું. ચાલો, કોઈક તો આ રીતે પૂછનાર મળ્યું.

એક વાર કર્મચારીઓની હડતાલ ચાલે, ઑફિસમાં હું એકલો. કશું ચેન ન પડે. તે દિવસ થયેલી એવી જ ખાલીપાની લાગણી આજે થઈ. ભલે વિજયા નિરાંતે આવે. મન મનાવવા કામ શોધ્યું, પણ એથી અજંપો ઘટ્યો નહીં. ટેબલ પર વિજયાનો પત્ર વાળેલો પડ્યો હતો, એ પણ જાણે પીઠ ફેરવી ગયેલો લાગ્યો. જગત સાથેના બધા જ સંપર્કો કપાઈ ગયા છે એવું મારા એક મિત્રે એના મૃત્યુના થોડા દિવસ અગાઉ નોંધેલું. એની લાગણી તે ક્ષણે કેવી ઉત્કટ અને તીવ્ર હશે? એનો ખ્યાલ આજે આવ્યો. અલબત્ત, એની કક્ષાએ કશું અનુભવવા માટે મારી પાસે કારણ ન હતું, એટલે કે જાહેરમાં એકરાર કરી શકાય એવું કશું કારણ ન હતું, બાકી –

ત્યાં બારણે ટકોરા સંભળાયા.

વિજયા તો વાત પૂરી કરીને એટલી વારમાં ક્યાંથી આવી જાય? બીજું કોઈ હશે એમ માનીને જ મેં આવકાર આપ્યો. પણ આગળ આવેલા હાથે જ એનો પરિચય આપી દીધો. એ પૂરેપૂરી અંદર આવે એ પહેલાં અજાણ્યા અત્તરની શાંત સુવાસ ફેલાઈ ગઈ. લાંબો શ્વાસ લઈ, સવિનય આંખો ઢાળી મેં એને બેસવા કહ્યું. તે જ ક્ષણે એની સામે જોઈ શકાયું નહીં. જાણે આવકાર અધૂરો રહી ગયો. પણ શું થાય? આંખોના ખૂણા ભીના થઈ જશે એવી શંકા ગઈ હતી, બલ્કે બીક લાગી હતી. એવું થાય તો વિજયા શું ધારે? જેને આદરણીય પુરુષ માનતી હોય એને આમ લાગણીવેડામાં ફસાતો જોઈને આ પરદેશમાં રહી આવેલી યુવતી શું ધારે?

‘શું લેશો?’ મેં પૂછ્યું ત્યારે એની સામે જોયા વિના જ.

‘તમારો થોડોક સમય – એક મિનિટ!’ અને કહેતાં કહેતાં એ હસી પડી. મારો ભાર ઊતરી ગયો. એના હાસ્યથી વાતાવરણ ખીલી ઊઠ્યું એ વધારામાં. એ આગળ બોલીઃ ‘મને એમ કે તમે મને તુરત ઓળખી નહીં શકો.’

‘ઓહો! ત્યારે મારી કસોટી કરવા જ તમે નજર પાછી ફેરવી લીધી હતી!’

‘તમે બધું જ સમજી જાઓ છો!’ જાણે પ્રશંસા કરવાને બદલે એણે મને ઠપકો આપ્યો ન હોય!

‘કોણ જાણે –’ પણ વિજયાએ મને આગળ બોલવા ન દીધો.

‘તમારા માટે આ પુસ્તક ભેટ લાવી છું. માનસશાસ્ત્રનું છે. વાંચીને આનંદ થશે.’

‘મને સમજાશે?’

મને સમજાયું છે, પછી – ‘એવું નથી વિજયા, તમને સમજાયું હોય એ બધું મને ન પણ સમજાય.’

‘કેવી વાત કરો છો! તમે તો મને ઘણું સમજાવ્યું છે.’ એમ? જોઈએ.’

મેં એ ભેટનો સ્વીકાર કરવાના વિવેક ખાતર એનું પાનું ઉઘાડ્યું. એક-બે વાક્ય વાંચ્યાં ત્યાં તો અક્ષરો પડદો હોય એમ ખસી ગયા અને વિજયાનો ભૂતકાળ એનાં રૂપરંગ લઈને પ્રગટ થઈ ઊઠ્યો. એક દિવસ એ એક મૂંઝવણ લઈને આવી હતી પણ એની આકૃતિ પર બેચેનીની કશી ઝાંખપ વરતાતી ન હતી. થોડા સંકોચ પછી તો એણે સડસડાટ આખી વાત કહી દીધી. ટૂંકમાં એનાં માબાપે એના માટે એક મુરતિયો શોધ્યો હતો. એની સામે વિજયાને કશું કહેવાપણું ન હતું, પણ એને એવો એક ખ્યાલ હતો કે પોતે એક બીજી વ્યક્તિને ચાહે છે. એનાં માબાપ કંઈ જડ ન હતાં. એને વિકલ્પ શોધવાની છૂટ આપવા તૈયાર હતાં. પણ વિજયાને હજી ખાતરી ન હતી કે પોતે જેને ચાહે છે એ વ્યક્તિ સામેથી એને ચાહે છે કે નહીં. એટલે કે એ વ્યક્તિ માત્ર વિજયાને જ ચાહે છે કે નહીં. એનો સ્વભાવ પણ આમ મળતાવડો હતો. બીજી છોકરીઓ સાથે પણ એ એટલા જ વિવેકથી બલ્કે રસથી વાત કરતો. અલબત્ત, એમાં એની કશી સ્પૃહા દેખાતી નહીં.

આ બધું ગંભીરતાથી સાંભળી લઈને મેં વિજયાને સલાહ આપેલી: ‘તું એને જ પૂછી લે ને!’

‘એને પૂછું અને એ કહે કે, ‘ના, એવું તો કંઈ નથી. તમને હું નથી જ ચાહતો’, તો?’

મેં થોડી વાર મૂંગા રહીને, વિચાર કરવાનો સમય એમ જ વિતાવ્યા પછી, માત્ર વિજયાને એક નજરે જોઈ લઈને જ કહેલું :

ના, એવું તો કોઈ ન કહે.’

વિજયા પાસે જવાબ તૈયાર હતો. આ અંગે એ ઘણુંબધું વિચાર્યા પછી જ સલાહ લેવા આવી હતી.

‘એ તો વળી વધુ ખરાબ. પ્રેમના અભાવે પણ એ મને હા પાડે તો તો – ’

વિજયાની વાત કેમે કરીનેય મારે ગળે ઊતરે એમ ન હતી. મેં તો જાણે કે ઊંડી પ્રતીતિથી કહેલું:

‘જેને વિજયા ચાહતી હોય એ વિજયાને ન ચાહે એવું તો એના હવે પછીના અવતારમાંય બનવાનું નથી, શક્ય તો એ છે વિજયા કે તું જેને ન ચાહતી હોય એ પણ–’

‘એની સાથે મારે શી નિસબત?’

હકીકતમાં તો હવે હું મૂંઝાયો હતો. ઉકેલ ન સૂઝતાં કોઈ મુરબ્બી સલાહ આપે એ ભાવથી કહી બેઠેલો:

‘બસ તો. માબાપે શોધેલા મુરતિયાને પસંદ કરી લે. તું એને ઓળખે તો છે ને!’

‘વર્ષોથી ઓળખું છું. તેથી તો એ ચાહવા માટે જોઈએ એટલો અજાણ્યો નથી લાગતો.’

‘આવી ઝીણી વાતો મને નહીં સમજાય. હું તો એવા નિર્ણય પર આવ્યો છું કે લગ્ન પછી પ્રેમ શકય છે.’

‘કોની સાથે?’

– વિજયાએ આશંકાથી પૂછેલું કે રમૂજથી એ મને અત્યારે યાદ આવતું નથી પણ એના અવાજનો રણકો કંઈક જુદો તો હતો જ. જ્યારે મારો જવાબ તો પહેલાંથી તૈયાર હતો:

જેની સાથે લગ્ન થાય એની સાથે.

એના પાછા જવાના સમય પછી પણ એ જે રીતે બેસી રહેલી એ પરથી મને લાગેલું કે એને મારા જવાબથી સહેજે સંતોષ થયો નથી. મને હતું કે થોડા દિવસ પછી એ ફરીથી સલાહ લેવા આવશે. પણ એને બદલે જાણવા મળ્યું કે એની મૂંઝવણ દૂર થઈ ગઈ છે. એણે માબાપે પસંદ કરેલા મુરતિયા સાથે લગ્ન માટે સંમતિ આપી દીધી છે.

પછી અમારે મળવાનું થયું એમાં કશું નોંધપાત્ર નથી. એક સાદા વળાંક વિનાના ઇતિહાસની વિગતો જ છે. એ બંને થોડા વખત પછી પરદેશ ગયેલાં, સુખી થયેલાં. હાસ્તો, સુખી હશે જ. વિજયા તો છે જ. આ ક્ષણે તો સામે જ બેઠી છે. મનથી સુખી ન હોય તો આટલી સુંદર દેખાય ખરી?

પુસ્તક મમતાથી વાળીને, એ બદલ આભાર માની મેં પૂછ્યું: ‘કેટલા દિવસ રોકાવાનાં છો?’

‘કાલે જ જાઉં છું.’

‘બસ?’ વિજયા આમ પાછી પરદેશ જતી રહે એ અંગે મારે કશો ભાવ પ્રગટ કરવાનો હોય નહિ. છતાં મને એની ખોટ સાલવાની હોય એવું વર્તન થઈ ગયું. હું મૂંગો રહ્યો હોત તોય અનુભવ્યું તો હતું જ કે વરદાન મળ્યું તે જ ક્ષણે પાછું ખેંચાઈ ગયું છે.

એના જમણા હાથના હલનચલનથી મને થયું કે એ કંઈક દ્વિધામાં છે. એની સામે જોયું. એ માત્ર મને જ સંભળાય એવા ધીમા અને એથી વધુ મધુર બનેલા અવાજમાં બોલી: ‘એક પ્રશ્ન થયો છે, પૂછું?’

‘ઉત્તર મારી પાસે ન પણ હોય એમ માનીને પૂછો.’

‘હું તમને મળવા આવી ન હોત તો તમે મળવાનો પ્રયત્ન કરત?’

જુઓ આ પત્ર તમારો જ છે ને! કેવો સાચવી રાખ્યો છે? શા માટે? છેવટે વિદાયની ક્ષણેય તમને પહોંચી તો જાત જ

‘સાચે જ?’ આશ્ચર્ય કરતાં તો એ અમીભરી નજરે તાકી જ રહી.

હું એની અને એના પત્રની સામે વારાફરતી જોતો રહ્યો, એ આગળ બોલી ત્યાં સુધી.

‘મને બહુ સારું લાગે છે આજે. સાચે જ, બહુ સારું લાગે છે. કોઈકને હું આમ યાદ રહી હોઉં, વર્ષો પછી પણ…’ ક્ષણાર્ધના મૌન પછી કૃતજ્ઞતાને ચિંતાભર્યા અવાજમાં સાચવી રાખવાના પ્રયત્ન સાથે એણે પૂછ્યું: ‘પણ લગ્ન પછી મને કોઈક યાદ આવે એ સારું કહેવાય?’

એ તો જીવનનું આપણા પરનું છૂપું અહેસાન છે વિજયા, લાગણીની વિમળતા જ સારપનું પ્રમાણ છે. આ સહજ રીતે જ સૂઝેલો જવાબ હતો, પણ એ મનોમન બોલાઈ ગયો. એને કહેવાની જરૂર ન રહી. વળી, મારે પણ એને કંઈક પૂછવાનું હતું. તેથી હું એટલું જ બોલ્યો:

‘એનો જવાબ તમારી પાસે છે જ. હવે એક બાબતે મારા મનનુંય સમાધાન કરતાં જાઓ.’ – પળવાર માટે હું અટકી ગયો. સંકોચ તો ન હતોપણ સૂક્ષ્મ વિવેકની સભાનતા હતી. એના ભોગેય પૂછ્યા વિના રહી શકાય એમ તો ન જ હતું:

વિજયા, લગ્ન પહેલાં તમે તમારા પ્રેમની વાત કરેલી શું એ માણસ–’

સાદો જવાબ આપી ન બેસાય એ દહેશતે જ કદાચ એના હોઠ વધુ બિડાયા હશે. પણ એ અપૂર્વ મૌનને એની આંખોના ભાવે વધુ સાર્થક કર્યું હતું. સંવાદ સધાઈ ચૂક્યો હતો. હવે એ ભલે એક શબ્દ પણ ન બોલે. પણ વિજયા જેનું નામ. ફોરમની હળવાશથી અને તાજા ખીલેલા ફૂલની ખુશી સાથે એ તો બોલી:

તેથી તો કહું છું કે તમે બધું જ સમજો છો!

કદાચ આજે થોડુંક સમજ્યો હોઉં તો,’ વધુ બોલ્યો નહીં. કદાચ આંખના ખૂણા તો ભીના થઈ ગયા હશે પણ શબ્દને સાચવી લીધો.

[નંદીઘર’]

મંદિરની પછીતે

મંદિરમાં ભક્તોની ભીડ ભાંગી દલા બંડે! જેણે વૈતરણી તરવા કરતાં નાતની પંચાયતમાં પોતાનો પડતો બોલ ઝિલાય એમાં જ જીવનની બધી મૂડી રોકી હતી એ દલાએ ખરી પલટી ખાધી! કાયમ મંદિરની પછીતના રસ્તે થઈને ખેતરમાં જનારો, પણ અંદર કદી પગ ન મૂકનારો દલો વગર ગુરુએ વટલાણો! કોઈના માન્યામાં આવતું નથી અને તેથી ગામમાં બધાં એની જ વાતો કરે છે. ભજનમંડળીના જે સભ્યો દલાને નોતરવા ગયા હતા એમને પણ સાચા પડ્યાનું સુખ નથી. અજંપો છે. અકળ રહી ગઈ છે અંદરની વાત. પણ દલાએ પલટી ખાવામાં જરાય ઉતાવળ કરી નથી.

ગામના પાયા નખાયા ત્યારથી એક ચાલ પડી ગયેલો. જે પંચાતમાં જાય એ મંદિરમાં ન જાય. પંચાતિયા ભક્તોને પરસાદિયા કહીને ઉતારી પાડે ને ભક્તો પંચાતિયાઓને અફીણિયા કહીને ઓળખે. હાડવેર. આંખોની આભડછેટ.

દલો એની જવાનીનાં બધાં વરસ ખરચીને હવે રીઢા પંચાતિયા તરીકે પંકાયો હતો. એનું ધાર્યું ન થાય ત્યાં સુધી રોડાં ગબડતાં રહે. વાસણ ખખડતાં રહે. બેનાં ચાર તડાં પડે. દલો છેવટે બધાને શાંત પાડે. સંમત કરીને રાજીપો દાખવે.

રેવાકાકાનો એ એકનો એક દીકરો. ખાધેપીધે સુખી. હાથનો છુટ્ટો પણ પત્ની ત્રેવડવાળી. ખેતીમાં કદાચ ખૂટે પણ દૂધમાં તરો પડે. કુદરતની કરામત જુઓ કે એમને પણ એક જ છોકરો. સાંભરતું નથી કે એ નાપાસ થયો હોય કે કોઈનો માર ખાઈને રડતો રડતો ઘેર આવ્યો હોય. નામ ભગો. એની મા મંછા. પણ એને ગામમાં નામથી કોઈ બોલાવતું નથી. ‘દલા બંડનો છોકરો,’ ‘દલા બંડની વહુ’ કહે છે. કામ હોય ત્યારે બધા દલાભે કહે. નાનેરાં દલોકાકો કહે. થયાં હશે સુડતાલીસ-અડતાલીસ.

પહેલાં દલો ગણેશ મુખીનું કહ્યું કરતો. એમનો ચઢાવ્યો ગમે તેની સામે બંડ કરતો. પછી એ ફેંસલા આપતો થયો. કોની મગદૂર હતી કે ચૂં કે ચાં કરે? ગામમાં ભણેલાયે છે ને તાલેવાન પણ છે. ઘણા પર એની ધાક બેસી ગઈ છે. એટલું જ નહીં, એમનેય ક્યારેક દલાની ગરજ પડે છે. સમજે છે કે સીધી આંગળીએ ઘી નથી નીકળતું… પણ ભજનમંડળીના સભ્યો દલાથી કદી અંજાયા નથી. એમનું રામભરોસે ચાલ્યા કરે છે. એક ગરબી કે ભજન પૂરું કરી બીજું ઉપાડતાં પહેલાં બીડી પીતા હોય ત્યારે દુનિયાદારીની વાત જરૂર નીકળે. એમાં દલો ડોકાય તો એની બરજોરીની અચૂક ટીકા થાય. કેટલાક ભક્તો એને વળી ‘દલો બંડ’ કહેવાને બદલે ફક્ત ‘બંડ’ કહેવામાં ધર્મ સમજે. એમણે ધાર્યું નહોતું કે એમને ભગવાનના કામે, દલાનો ખપ પડશે.

બીજી બધી રીતે ભજનમંડળી સધ્ધર રહી છે. પચીસેક વર્ષ પહેલાં આ શિખરબંધ મંદિર બંધાવેલું અને એમાં રાધા. કૃષ્ણ તેમજ હળધર બલદેવની મૂર્તિઓ પધરાવેલી. મંદિર પર કોઈ સંપ્રદાયની માલિકી નથી. વહીવટ ભજનમંડળીને હસ્તક છે. પગારદાર પૂજારી રાખે છે. પગાર માપનો પણ દાન-દક્ષિણા મળે એથી એનું નભી જાય. અત્યારના પૂજારી ઘણા વખતથી ટકયા છે. હસમુખા છે, ભણેલા પણ છે. મંદિર, પડાળી, મંડોવર બધું ચોખ્ખું રાખે છે. સવાલ છે એક પછીતનો.

મંદિર પૂર્વાભિમુખ છે. એની ફરતે વિશાળ પડાળી છે. એની પશ્ચિમ બાજુની દીવાલ પાસે કચરો ભેગો થયા કરે છે. પૂજારી બિચારો એવા ઉકરડા ક્યાં ઉથામ્યા કરે?

દલો એ રસ્તે થઈને વાસો જાય. ગામમાં બીજે ભેગા થતા કચરામાં અને મંદિરની પછીતના કચરામાં એને કશો ફેર લાગતો નહીં તેથી એનું ધ્યાન જતું નહીં. પણ પૂજારી અને ભજનમંડળીના પ્રમુખનું એ તરફ વારંવાર ધ્યાન જાય છે. હવે તો કચરો નાખનારાંની વસ્તી પણ વધી છે. એ બાજુ ધાબાંવાળાં મકાન થયાં છે. એમાં રહેનારાં પૈસેટકે સુખી છે. એમને દૂર જતાં આળસ ચઢે છે. રોજરોજ કોરોભીનો કચરો વધતો જાય છે. પ્રમુખ બેઉ હાથ જોડી વીનવે છે. અસર થતી નથી. ભવાં ચઢાવીને ઠપકો આપે છે. કોઈ વિરોધ કરતું નથી. નિસાસો નાખીને ભગવાન આગળ વસવસો કરે છે. કોઈ સાંભળતું નથી. પ્રમુખ તરીકે માન મળે છે એના બદલામાં ગાંઠના પૈસા ખરચીને વારતહેવારે કચરો ખસેડાવે છે. ફરી પાછું એનું એ. એ અને પૂજારી એક બાબતે સંમત છે : ગામમાં સુખસાહ્યબી આવ્યાં એની સાથે ગંદકી વધી.

પછીતના કચરાની વાસ વારેઘડીએ હાજરી પુરાવ્યે જાય છે. એની હાજરીની નોંધ લેવાની જવાબદારી પોતાની એકલાની હોય એમ એક રાતે ઓચ્છવ પૂરો થતાં પ્રમુખશ્રી બોલી ઊઠ્યા: ‘મારે પ્રમુખ તરીકે કચરો સાફ કર્યો કરવાનો? હવે જો કોઈએ કચરો નાખ્યો છે તો હું રાજીનામું આપી દઈશ.’

બીજે દિવસે સવારે નાહીધોઈને એ મંદિરે આવ્યા. પૂજારી પારિજાતનાં ફૂલ વીણી રહ્યા હતા. હજી ચોમાસું પૂરું થયું નથી. એમની સલાહ લઈને પછીતે લીંબડા-આંબા વાવવાનું આયોજન કર્યું, જેથી લોકોને યાદ રહે, અહીં ગંદકી ન થાય. પૂજારી કહે: ‘હું તો હવે કચરાની વાસથી ટેવાઈ ગયો છું પણ તમારી ભાવના ભગવાન પૂરી કરો. દેવમંદિરમાં આરતીનો ધૂપ અને પછીતે આંબા-લીંબડાના મહોરની સુગંધ! વાહ, એ દિવસ આપણા ભાગ્યમાં ક્યાંથી? ચાલો.’ બંનેએ સાથે મળીને લીંબડી અને આંબા રોપ્યાં.

દલા બંડનો છોકરો ભગો ગયા ઉનાળામાં દશમા ધોરણની પરીક્ષામાં સારા માર્કે પાસ થયેલો એનું ઇનામ રહી રહીને હવે મળ્યું. એની મા મંછા પિયરથી બાધાઆખડી રાખવાની ટેવ લેતી આવેલી. એણે ભગા જોડે ભગવાનનો પ્રસાદ અને પાંચ રૂપિયા મોકલ્યા હતા. પૂજારીએ એને દરેકે દરેક પરીક્ષામાં સારા માર્ક્સ લાવવાના આશીર્વાદ આપીને ડોલ પકડાવી. દરેક ખામણામાં એક એક ડોલ રેડતો જા. ભગો બાધા પૂરી કરવાના ભાગ તરીકે જ ઝાડવાંને પાણી પાતો ગયો. બાકી, કોની મગદૂર હતી કે દલા બંડના છોકરાને કામ ચીંધે?

મંદિરના પૂજારીએ ચીંધ્યા મુજબ ભગાએ ગામની ભાગોળે કામ કર્યું! — એ જાણી લો મૂછમાં હસ્યો. મંછાના સાંભળતાં કહેઃ ‘ખેતરમાં ક્યારા વાળવાનું કહીએ છીએ ત્યારે તો દફતર લઈને બેસી જાય છે અને પારકાનું કામ કરતાં ભણતર યાદ નથી આવતું?’

‘ભગવાનના કામને તમે પારકું ગણો છો? – મંછાએ ઠપકાની નજરે જોતાં કહેલું. દરમિયાન ભગાને દલીલ સૂઝી ગઈ. ‘આ તો મારા ભણવામાંય આવતું હતું તેથી કર્યું. પણ તમે ના પાડશો તો નંઈ કરું.’

‘ના પાડવાનીય નવરાશ મળી હોત તો જોઈતું’તું જ શું?’ – મંછાએ કહ્યું અને દલાને વિચારતો કરી મૂક્યો.

ભગો વળી, માના નામ વિશે વિચારવા લાગ્યો હતો. ઈનામની જાહેરાત કરતી વખતે રિવાજ મુજબ શિક્ષક ભગાના બાપની સાથે માનું નામ પણ બોલેલા. પણ મંછા નામ સાંભળતાં જ વિદ્યાર્થીઓ હસી પડેલા. શિક્ષકે કહેલું: ‘સંસ્કૃતના ‘મનીષા’માંથી ‘મંછા’ બન્યું છે. એનો હવાલો આપીને ભગાએ કહ્યું: ‘મા, તારું મૂળ નામ તો મનીષા!’

સાંભળતાં દલો હસી પડ્યો. ભગાએ ગંભીરતાથી બોલી બતાવ્યું: મનીષામાંથી મંછા કેવી રીતે થાય!! દલો સાચ પર હસી ન શક્યો. એણે દીકરાના ભણતરમાં રસ લેવાનું નક્કી કર્યું. ઝાડવાંને પાણી પાવાનું શીખવે એ ભણતર નકામું તો ન જ કહેવાય.

વાસો જતાં જાણેઅજાણે એની નજર મંદિરની પછીત બાજુ ગઈ. આંબા-લીંબડાના રોપા લથબથ કચરા નીચે ઢંકાતા જતા હતા. રબારીઓનાં હરાયાં ઢોર એમની ટોચો બચી ગયાં હતાં. દીવાલની પેલી બાજુથી પૂજારીના હાકોટા એમને ક્યાંથી સંભળાય?

પારિજાતની મોસમ પૂરી થઈ ગઈ હતી. આથમણો વાયરો હોય ત્યારે કચરાની વાસ આવ્યા વિના રહે નહીં. શિયાળો પૂરો થતાં કચરાનો ઢગલો વધીને ઉકરડા જેવો લાગવા માંડ્યો. ગરમી શરૂ થઈ. વધી. ઉકરડાના તળિયાનો કહોવાટ આખો દિવસ ઊકળતો અને સાંજે આથમણી બારીઓ થકી ભક્તોના શ્વાસ સુધી પહોંચતો. ભક્તોની અકળામણ જોઈને પૂજારી પોતાની આપદામાં બધાને ભાગીદાર બનાવીને હળવા થવા માગતા હોય એમ કહેતા: ‘આ બધી તો સૂર્યનારાયણ અને પવનદેવની લીલા છે!’ – આવાં મીઠાં વેણ ભક્તોને રાહત આપી શકતાં નહીં કેમ કે ગરબી ગાતાં ગાતાં ભક્તિનો આવેશ વધી જતો અને ઉચ્છ્‌વાસના ઉછાળા પછી ફેફસાં શ્વાસમાં બહારની હવા લેતાં ત્યારે સડેલા કચરાની વાસ સીસાની જેમ અંદર ઊંડે ઊતરી જતી. હાડમાં ભળી જતી. એ પછી પંચામૃતનો સ્વાદ પણ જુઠ્ઠો પડી જતો. આસુરી બળો ઉંબરો ઓળંગતાં લાગતાં.

રાજીનામું આપ્યાની જાહેરાતની રાતે ભજનમંડળીના પ્રમુખશ્રીએ કહ્યું: ‘અહીં ભગવાનના ધામમાં ધૂપ-દીપ-કપૂરની સુગંધ હોય કે ચામડાં પકવવા માટેના કુંડની દુર્ગધ? બસ આવજો, રામરામ!’

બધાએ એમને વીનવ્યા, એક-બે જણે આજીજી કરી પણ પ્રમુખશ્રી એકના બે ન થયા. ઊભા થતાં કહે: ‘ગામનો સફાઈ-કામદાર થઈશ પણ તમારી મંડળીનો પ્રમુખ નહીં થાઉં.

તો કોને બનાવીએ પ્રમુખ? એકાદ નામ આલતા જાવ.’

‘જેને બનાવવો હોય એને બનાવો, કાળા ચોરને બનાવો, પેલા દલા બંડને બનાવો. પણ હું હવે મારા ઘરનો ગોખલો ચોખ્ખો રાખીશ. વારતહેવારે મંદિરની પછીતના ઉકરડા સાફ કરાવવા હું પ્રમુખ થયો નહોતો.’ – અને ભગવાનની માફી માગીને એ ચાલી નીકળ્યા. આ ભવમાં મુક્તિ નહીં મળે એટલું જ ને?

પ્રમુખ પગથિયાં ઊતરી રહે એ પહેલાં જ એમની જગા ભરવા માટે દરખાસ્તો આવવી શરૂ થઈ. એક સભ્યે હળવી રીતે દલા બંડનું નામ રમતું કર્યું. બીજાએ એમાં તથ્ય જોયું. ‘કચરો નાખનારાં પર ધાક બેસાડી દેવી હોય તો એના વિના બીજો ચાલે નહીં.’ વાત આગળ વધી. દલાના ખેતપડોશીએ કહ્યું: ‘એ આપણી મંડળીનો પરમુખ થશે શું કાંમ? એમાં ઈને ફાયદો શો?’

બીજાએ દલાનો બચાવ કર્યો: ‘તમારે ઈમ કે’વું છે કે દલો વગર ફાયદાનાં કામ કરતો જ નથી? ગામની કોઈ કુંવાશીને દુઃખ પડતું હાંભળે તો ઈનાં પિયરિયાં આરે એ દહ ગઉ દૂર સુધી હેંડી નાંખતો નથી? આ ટેક્ટર ને જીપો તો અવે આયી. એ પારકાં કામે જેટલું હેંડ્યો છે એટલું તો હેમાળો ગાળવા ધરમરાજાય હેંડ્યા નંઈ વોય! અને દલાને તો શું શમશાંન કે શું સમરાંગણ.’

વખાણ વધુ પડતાં થઈ ગયાં લાગતાં એક ભક્ત ભજનમંડળીના ધારાધોરણોનો હવાલો આપ્યો. એ ભણેલા હોવાથી ચીપી ચીપીને બોલતા હતાઃ જે માણસ આપણી મંડળીનો સભ્ય ન હોય, જેણે કોઈ કહેતાં કોઈ વ્યસન બાકી રાખ્યું ન હોય, એને તમે સામે ચાલીને પ્રમુખ બનાવો તો ભગવાન રાજી થાય ખરા?’ આ ગંભીર પ્રશ્નનો ઉત્તર કરવાની પોતાની જવાબદારી છે એમ સમજીને પૂજારી મંડળીના સભ્યોના ઝૂમખાની નજીક આવ્યા. કહે: ‘શ્રીહરિ તો પતિતપાવન અને અધમ-ઉદ્ધારક છે. એમણે નાસ્તિકોને પણ ક્યાં તાર્યા નથી? જ્યારે દલાભાઈ તો નાસ્તિક પણ નથી.’

‘કદી ફરક્યો છે આ બાજુ એ?’ એક પ્રૌઢ ધીમેથી બોલ્યા. દલાનો ભગો બાધા કરી ગયેલો એ દિવસ પૂજારીને યાદ હતો.

‘પણ હજીય કોક વાર અમલપિયાલી’ સભ્યશ્રી બોલતાં અટકી ગયા. અહીં બેઠા હોઈએ ત્યારે દારૂનું નામ ન લેવાય, એવી એમની સમજણ હતી. સહુએ એમની સામે માનથી જોયું.

દલો પીએ છે. કોઈની સાડાબારી રાખ્યા વિના પીએ છે. હા, ઘેર નથી પીતો. છોકરો હવે સમજણો થયો. એના દેખતાં કદી ન પીવાની દલાએ ગાંઠ વાળી છે. બાકી, બીજા કોઈની એને પડી નથી.

એક વાર મંછાનો ભાઈ એને માટે વરસનો સાલ્લો લઈને આવેલો. એને મનવર કરીને રોકેલો. ખેતરમાં આવ્યો. જુવારના પૂળા ખસેડતાં બાટલો નજરે પડતાં સાળાએ બનેવીને સલાહ આપી: ‘આ પીવાનું અપલસણ ઓછું કરાં તો—’

‘તમારા પૈસે તો નથી પીતો ને?’

‘હું તો તમારા ભલા ઓલે—’

‘મારા ભલાની ચન્ત્યા તમે કરશાં? દલો નશાની તલપમાં વીફર્યો અને ન બોલવાનું બોલી બેઠો: બેનને સાલ્લો લો છો તે ન લેતા પણ સાલ્લાના બાંને મને સલા આલવા ન આવતા હમજ્યા?’

સાળાએ એ વખતે તો ખમી ખાધું પણ પછી ફરકયો નથી. મંછાને બાતમી મળી ગઈ છે. ભાઈને ખોટું લાગ્યું છે. સંભળાવી દીધું દલાને. એમાંથી અબોલા થયા. પાંચ દાડે હોઠ ખૂલ્યા પણ અંગત વાત કશી નહીં. દલો નમતું નહીં જોખે, ભલે તૂટી જાય. ગણેશ મુખીમાં પણ આ લક્ષણ હતું. નબળાઈને વશ થઈને વહુને પણ નમવું નહીં. ને એકવાર જાહેરમાં બોલેલું કદી ફેરવી તોળવું નહીં. જોકે મુખીની બધી ટેવો દલામાં ઊતરી નથી. કોઈક અટપટી પંચાતમાં જતાં પહેલાં એ એક પ્યાલી ચઢાવી લેતા. એથી એમની જીભ છુટ્ટી થઈ જતી. સાંભળનારા દિંગ થઈ જતા. કયાંથી ફૂટતી હશે આ ડહાપણની સરવાણી!

દલાને કદી આવું બનતું નથી. એ પરવારીને આવ્યો હોય અને કશી સૂઝ પડતી ન હોય તો બે ઘૂંટડા ભરી લે અને પડખું ફરીને ઊંઘી જાય. આવજે વહેલી સવાર ઢૂંકડી!

ઊઠવામાં મોડું નહીં. દલો કામમાં કદી પાછો ન પડે. બે જણ બોલાવવા ન આવે ત્યાં સુધી પારકી પંચાયતમાં પડે નહીં. હા, કોઈ પડ્યું. આથડ્યું હોય ને એને બેઠો માર વાગ્યો હોય તો દલો એકબે બાટલા મગાવી આપે. એનું નામ પડે પછી કોઈ ભેળસેળ કરે નહીં. દલો માને છે કે એને દારૂ અને દારૂ ગાળનારાઓ સાથે લેણદેણ છે. તેથી એને દારૂ ન પીવાની સલાહ આપવાની હિંમત કરવા કોઈ ભક્ત તૈયાર નહોતા. કશી શરત કર્યા વિના એને પ્રમુખ બનાવવા જોકે ઘણા તૈયાર હતા. ફોડ પાડીને વાત કરી લઈશું. ‘જો ભઈ, તને પરમુખ અમસ્તો બનાવતા નથી. તારે એવી ધાક બેસાડી દેવી કે પડાળી પાછળ કચરો નાખવા કોઈનો પગ ઊપડે જ નઈં!’

પાંચ માણસને આવતા જોઈ દલાને ચિંતા થઈ. કોઈનું કશું અમંગળ તો થયું નહીં હોય? પણ વાત જાણતાં જ એ હળવો ફૂલ થઈ ગયો. ચલમ ભરવા બેઠો. ‘એ આપણું કાંમ નઈં!’ એણે ટૂંકમાં પતાવ્યું. પણ આવનારા ઊઠ્યા નહીં કે એમણે વાતનો વિષય પણ બદલ્યો નહીં.

દલાને થયું કે આ લોકોને માંડીને વાત કરવી પડશે. રખે માની લે કે હું એમના ઓચ્છવોમાં કશું સમજતો નથી. અંદર જતો નથી કે એ બાજુ જોતોય નથી પણ અંદરનો અવાજ તો કોક વાર સાંભળતો હોઈશ કે નહીં? દુનિયામાં નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈ જેવાં ભક્તો થઈ ગયાં છે એની દલાને ખબર હતી પણ ગામની મંડળીના બધા સભ્યોને એવા ભક્ત માનવા એ તૈયાર ન હતો. કહે: ‘અલ્યા, તમે અડધી રાત હુદી ગવ, નાચાં, કરતાલ વગાડાં ને બીજા દાડે બપોરે આખી વેળા ઘોરો ઈનો અરથ શો? તમારી બાયડીઓનું વૈતરું વધી જાય.’

દલો પંચાતમાં બેસીને દાખલા શીખ્યો છે. કાઠિયાવાડમાં એક ભગત થઈ ગયા. નરવા ને ગરવા. ગાવા બેસે ત્યારે ખુદ ભગવાન સાંભળવા આવ્યા હોય એમ એમનો કંઠ ઊઘડે. લૅ લાગે. પો ફાટે ત્યાં સુધી ભજન કરે. બીજે દાડે રજા. મજૂરી કરીને પેટિયું રળતા. કામના દિવસોમાં કોઈ ભજનનું વાયક આપવા આવે તો કહી દેઃ ‘ના બાપલા, આજ નહીં આવું. કાલે દાડીએ જવાનો છું ત્યાં કામ બરાબર ન થાય, ને ભગવાનના દોષમાં પડું. કોઈનું કામ બગાડીને ભક્તિ ન થાય’, આવા તો બીજા દાખલા પણ એની જીભે હતા.

બધા મોડે સુધી ગપસપ કરતા રહ્યા. પણ દલો મક્કમ હતો. એ આપણું કામ નહીં પણ તમે આયા છાં તો એટલું માંથે લઉં કે લોક ગંદકી ન કરે એ માટે જતાં-આવતાં ખોંખારો ખાતો રહીશ. બસ? બધા જઈને સૂઈ જાઓ.

એને મનાવવામાં નિષ્ફળ ગયેલાઓની પત્નીઓએ જાણ્યું કે એની સાથે મંછાના કાને વાત પડી. એને નવાઈ લાગી. જે આદમી ખેતરનું કામ પડતું મૂકીને પંચાત કરવા પરગામ ઊપડી જાય છે એને ઘેર બેઠાં મળતું માન કેમ ન પચ્યું?

એણે પૂછ્યું. ભલામણ કરી. દલાની દલીલોનો વિરોધ કર્યો. ઠપકો આપ્યો. ગુસ્સે થવાને બદલે એ એટલું જ બોલ્યો: ‘આજ લગી મંદિરમાં હું કદી ફરક્યોય નથી ને સીધો મંડળીનો પરમુખ થઈ જઉં? પણ એ બધાનો ભાવ છે તો ફેરો નઈ પડવા દઉં. મંદિર પછવાડે થઈને દાડામાં બે વાર નીકળું છું તો નજર રાખીશ, મારી ના છતાં કોઈ કચરો નાખતું હશે તો ચોપડાવીશ. તોય નઈ માને તો એકાદન કાંડું ભાંગી નાખીશ. ત્યાં પેશાબ કરવા બેસનારાઓને કાન પકડીને ઉઠાડી મૂકીશ. પણ આટલા ખાતર હું પરમુખ થઉં?

દલાએ મંછા આગળ કરેલી જાહેરાત મુજબ કામગીરી શરૂ કરી દીધી હતી. કચરો નાખવાની કુટેવોવાળાં ફફડવા માંડ્યાં હતાં. જો વગર પ્રમુખ થયે આટલી અસર હોય તો — બીજા બે જણા આગ્રહ કરવા આવ્યા. એમના કહેવા મુજબ જો તમે સફળ પંચાતિયા છો તો આ હોદ્દો પણ એટલી જ સફળતાથી ભોગવી શકશો. દલો હસી પડ્યો. પચીસપચીસ વરસ સુધી ગામેગામનાં બછાંણાંમાં અથડાઈ-કુટાઈને પોતે નાતના વેવારની આંટીઘૂંટીઓ ઉકેલતાં શીખ્યો છે. એ રીતે જો નાનપણથી ગાવા-નાચવાનું રાખ્યું હોત તો એય આવડ્યું હોત.

એમ, એક લીટી તો તમોને આવડે છે! તે દાડો ભગલાએ ભજનનું પૂછવું તાણે તમે એ લીટી નતી ગાઈ? ‘ઓધવજી રે મારા મંદિર પછવાડે મોહન મોરલી વગાડે જો!’ – કહેતાં મંછા હસી, બધાંએ સાથ આપ્યો. ચા-પાણી થયાં. દલાએ બધાને પચાસ પૈસાની ખાખી બીડીઓ મગાવીને પાઈ. પણ એમની વાત માની નહીં.

‘તો અમારે ભજનમંડળીના પ્રમુખની જગા ખાલી રાખવી?’

‘તમારા બધા નીમ પાળે એવો કો’ક જરૂર મળી જશે. હું તો–’ એક સભ્યે વચલો માર્ગ કાઢ્યો, ભણેલાની જેમ કહે:

‘એમ કરો દલાભાઈ, મંદિરમાં આવો ત્યારે તમે ન પીતા. બાકી તો તમે જાણો ને તમારો આતમરામ!’

બધા ઊભા થયા. શનિવારે ઓચ્છવમાં આવી હોદ્દો લઈ બધાને નચિંત કરવા વીનવતા ગયા. દલો ના પાડ્યા કરે છે એથી ગામમાં મંડળીનું ખરાબ દેખાય છે.

શનિવારે સાંજે દલો વાળુ કરી ચલમ ભરીને ઊઠ્યો. મંછાએ પૂછ્યું: ‘યાદ છે ને? આજે શનિવાર. મંદિરે જવાના કે નઈં?

દલાએ લાકડી નીચે મૂકી.

એ લોકોએ છૂટ તો આપી હતી. મંદિરે આવો એ દિવસ ન પીતા. બાકી તમે જાણો ને તમારો આતમરામ!

આતમરામ હોત તો જોઈતું’તું જ શું? એવો માણસ તે વળી, પચાતિયો થાય? માબાપ નાનાં છોકરાંની સગાઈ કરે, પરણાવી દે. વરકન્યા મોટાં થાય. એમનાં મન મળે. ત્યાં જો વેવાઈઓને વાંકું પડે તો વર-વહુને પૂછ્યા વિના જ ફારગતી માટે પંચ બોલાવવાનું! બધા ન્યાયાધીશ થઈને આવી પહોંચે. સાચ-જૂઠ બાજુ પર રાખીને એક પક્ષ લેવો જ પડે. ખોટું કર્યાનો વસવસો રહી જાય તો પછી ઊંઘ ન આવે. બાજરી કે જારના પૂળાની કાલરમાં દાટેલો બાટલો શોધવો પડે. એવી વસ્તુ ઘરના પાણિયારે રખાય નહીં. કુમળાં છોકરાં લતે ચઢે તો એમનાં કાળજાં દાઝે. જેવી લત પંચાતની, મોટાઈની એવી આ નશાની. હવે ન છૂટે. મરતી વખતે ગણેશ મુખીને નક્કી એમનાં કાળાંધોળાં યાદ આવ્યાં હશે. ભૂલી શક્યા નહીં હોય. તેથી તો એમણે ગંગાજળને બદલે દારૂ માગેલો… સાંભળીને મંછાને હસવું આવી ગયેલું.

‘જોઈ જોઉં, પંદર દાડા — મઈનો બધા નીમ પળાય એવું લાગે તો –’

દલો મંદિરમાં નહોતો ગયો. પછીત પાસે ઊભા રહી, દિવાસળી સળગાવી જોયું, કચરો નહોતો. પોતાના હાકોટાની અસર થઈ છે એ જોઈને એ રાજી થયો. અંદરથી ભજન ઊપડે એ પહેલાં એણે પગ ઉપાડ્યો.

ત્રીજે દિવસે એક પ્રસંગ બન્યો. બાજુના ગામની રાવરણ શાકભાજી વેચવા આવેલી. બપોરે દલો ઘર બાજુ આવે છે ત્યાં રાવરણ સડેલાં રીંગણાં પછીતે નાખતી નજરે પડી. દલો વીફર્યો: શું હું એના ધડામાં જ નથી? ડોળા કાઢી ઘુરકિયાં કર્યા વિના નહીં માને… પગથી ટોપલી હલાવી બોલ્યો: ‘અવેથી જો ભગવાંનની જગાને ગંધાતી કરી છે તો આ ટોપલીના દાણા ને લૂગડાં બધુંય મેલીને નાહવું પડશે, હમજી? દિયોર બીએ છે જરાય? મારા દેખતાં સડો નાંખી આયી!’

દલાએ હકીકતમાં એની સામે પણ જોયું નહોતું. પણ રાવરણ મોડે સુધી સાલ્લાનો છેડો સરખો કરતી રહી. એ પછી જે આવે એને ફરિયાદ કરતી રહી. કોઈએ એની વાતમાં ટાપસી પૂરી નહીં. એ દિવસ, એ ઘેર જવા વહેલી નીકળી ગઈ. રસ્તામાં વાડ-ઝાડનેય કહેતી ગઈ: ‘મૂઆ દારૂડિયાનો વશવા શો?’

મંછા જાણતાં જ સળગી ઊઠીઃ ‘ગાંમની હાહુને ઊભી ને ઊભી ચીરી નાંખું. મારા ધણીને ગાળો દે છે? આ વાહમાં પગ તો મેલે!’

પત્નીનો ઉકળાટ જાણીને દલાએ એને ઠંડી પાડી. ‘મૂવી મને ગાળો દેશે તો! પીઠ પાછળ ઘણાય દે છે. એ મંદિરની પછીતે ગંધાતું ન કરે એટલે થયું. એ વાતમાં આવે તો કજિયો ન કરતી.’

‘તો મેલી દ્યાં, આપણે પરમુખ-બરમુખ કશું નથી થવું.’

પણ એકવાર કચરાનો નિકાલ થઈ જવા દે. ભગલાને કે’જે કે પેલા રોપા હજી હુકાંણા નથી. પાંણી પાશે તો પાંગરશે.’

મંછાએ કહ્યું કે જતું આવતું લોક તમારી મશ્કરીઓ કરે છે. આ તો મૂછો મૂંડાવીને જીવવા જેવું થયું. સહુને નમીને ચાલવાનું?’

બીજાની વાત મેલ ને! આ તું જ પેલાં મારા એક બોલે ઊભી હુકાઈ જતી. ને અવે? દરેક બાબતે સલા આલતી થઈ જઈ છે! જાણે દરેક વાતે મારાથી વધારે હમજતી વૉય ઈમ – લાય, ચૂલામાં અંગારો વૉય તો, ચલમ ભરીને હેંડું ખેતરમાં. ખેતરમાં જઈ કામ આટોપી, એરંડાને હિસાબ લેવા માર્કેટ યાર્ડ જવા નીકળ્યો. પૈસા લઈ પાછા વળતાં હંગાથ થયો. બધા કહે: ચાલો, બસનો વખત છે તો બસસ્ટૅન્ડે જઈએ. બસ આવી ન હતી. પરગામની બે યુવતી બેઠી હતી. એ રહી રહીને દલા સામે નજર કરતી હતી. સંગાથીએ ઓળખાવી. એ બેમાંથી એકને તમે છૂટી કરાવી આપેલી. એનો મુરતિયો જરા દાધારંગો નહોતો? પછી તો એને પૈસા-ટકાવાળાને ત્યાં વળાવી છે પણ એ વ્યસની છે.

પોતાની વાત થાય છે એનો અણસાર આવતાં જ એ યુવતી દલા પાસે આવીને ઊભી રહી. સાલ્લાના પાલવ નીચેથી હાથ કાઢીને ઉઝરડો બતાવ્યો. ધણીની મારઝૂડની વીતકકથા કહી. પણ પૅલાંનો દાધારંગો ન’તો? મેં તો તારા ભલા માટે –’

યુવતી કહે: ‘દાધારંગો હતો કે કેમ એ તો તમે જાણો ને તમારો ભગવાંન જાણે. પણ જેટલી વાર ઈને દેખાંણી છું એટલી વાર એ વીલે મોંએ તાકી રે’છે… તમે ભલે મારા ભલા માટે કર્યું. પણ ઈને તો વગડે રઝળતો કરી મેલ્યો ને?

તારે ઈમ કે’વું છે કે ફરગતી ના થઈ વૉત તો તું સુખી વૉત?’

‘સુખની તો શી ખબર પડે દલાકાકા, પણ અતારે વૅસની માણસનો માર ખઉં છું. ઈને બદલે પેલાની હાથે પૂજાતી વૉત–’ કહેતાં એ રડી પડી, પાછી વળી ગઈ.

તે રાતે દલાને ઊંઘ ન આવી.

બાટલો શોધવા ઊઠ્યો. ન જડ્યો. આટલા દિવસ ખબર જ ન રહી કે સિલકમાં નથી! શું કરું? મોકલું કોઈને ને મગાવી લઉં? પણ કોને બોલાવું? કોને મોકલું? જેને કહીશ એ સામે તાકી નહીં રહે?

જાણે કે દરેકે દરેક માણસને ખુલાસો આપવા પોતે બંધાયેલો ન હોય! કરવું? જાતે જવું? પણ પગ આમ ભારેખમ કેમ લાગે છે? ઘૂંટા ભાંગી ગયા હોય એમ…. ત્યાં ચીબડી બોલી. યાદ આવ્યું. રાતના દશે વીજળીની લાઇન આવશે. પાણતી બોર ચાલુ કરાવીને આવશે. એ પહોંચે એ પહેલાં ઢાળિયો પાણીથી છલકાઈ જવા આવશે. અંદરની ધરો એમની એમ રહેશે. પાણી રોકાશે. દહાડેદીવે ઢાળિયો ખોળી રાખવાનું સૂઝ્યું જ નહીં. તો શું મોડું થઈ ગયું છે? લાવ ઊઠું. પાવડો શોધી કાઢ્યો. ઢાળિયો ચંદ્રના અજવાળામાં લીલો નહીં પણ આસમાની લાગતો હતો. કૂંડીમાં પાણી હતું. એમાં તારા નહાવા ઊતર્યા હતા. એની પાળ પર પહેરણ મૂકીને દલાએ પાવડો ચલાવવા માંડ્યો. ખસરક ખસરક… પગ પાસે સળવળાટ થયો. હશે એરુ, ખસી ગયું અવાજથી. કામ ચાલુ રહ્યું. પાણી આવ્યું. પાણતી આવ્યો. એક વીઘો પાવાનું હતું. ત્રણેક કલાકે પી રહ્યું. ત્યાં સુધી પાણીને ટેકો કર્યો. એ એને ઘેર ગયો. દલો વાઢી રાખેલી ચાર ઢોરને નાખીને સૂઈ ગયો. પડતાંની સાથે પોપચાં બિડાયાં.

પરોઢિયે મંછા ભેંશ-ગાયો દોહવા આવી. કેમ આ હજી ઊઠ્યા નથી? મોડી રાતે નશો તો કર્યો નહીં હોય? ખાતરી કરું. શ્વાસમાંથી સહેજે વાસ આવતી નહોતી. એનું નાક દબાવવાનું મન થયું. આજે પોતે જરા વહેલી ઊઠી ગઈ છે કે શું? ખાણ કાઢી ગાય અને ભેંશની ગમાણમાં મૂકી આવી. દલાના ખાટલા પાસે બેઠી. આજે નથી જગાડવા. જોઈએ કેટલી વાર કરે છે. મોં પાસે ઝૂકી. હાથ ખસેડ્યો. કુમળી કુમળી ધરોની વાસ આવતી હોય એમ લાગ્યું. પંચને ગજવતી દલાની પહોળી છાતી પર માથું ટેકવી વિસામો લેવાની લાગણી થઈ. લમણો ટેકવ્યો. દલો સહેજ ઝબક્યો, વાદળમાંથી ચંદ્ર બહાર આવે એમ! મંછા મલકાઈ ઊઠી. ખસી નહીં. ‘આ તે દિયોર સપનામાં આયી હોય ઈમ જોડાજોડ!’ – કહેતાં એને ખેંચી લીધી. લીલી જુવારની પાણેઠની જેમ સરકી આવી. વીંટળાઈ વળી. અગાઉ મનવર કરીએ તોય લાકડીની જેમ પડી રહે. જ્યારે આ તો જાણે ખળખળ વહેતી નદી. દલો ઉનાળાની સવારના મહુડાની જેમ ખીલી ઊઠ્યો. ઉપર તારા રમણે ચઢ્યા હતા. અહીં બત્રીસકોઠે દીવા થયા હતા…

ભેંશ રેંકી અને મંછા જાગી ગઈ. પહેલા આણે આવી હોય એમ શરમાતી ખસી ગઈ. દલાની આંખ ઊઘડી ગઈ હતી. આવુંય બનતું હશે? પ્રભુએ કઈ સેવાનું ફળ આલ્યું આ? તો શું આજ લગી નશાની આડે આ સુખ કળાતું નહોતું?

ગાય-ભેંશ દોવરાવી, ડોલચું ને બોઘેણું ટોકરમાં ગોઠવી ઉપાડવામાં મંછાને મદદ કરી. નાહ્યો. મંદિર ગયો. પૂજારીએ આવકાર આપ્યો. દલાને ઊભાં ઊભાં ભગવાનને કાલાવાલા કરતાં ન ફાવ્યા. તે સાષ્ટાંગ દંડવત્ કરવા પાટલાની જેમ નીચે પડ્યો. હળવો થયો. પંદર દાડા ખેંચી કાઢું તો ખરો – કહેતાં ઊઠ્યો. પૂજારીએ આપેલા પ્રસાદમાંથી એક કાંકરી મોંમાં મૂકી. શ્વાસે શ્વાસે એનો સ્વાદ અનુભવ્યો. ઘેર આવી ભગલાને બોલાવીને એને પ્રસાદ આપ્યો, વધ્યો એ મંછાની હથેળીમાં મૂક્યો.

‘તો છેવટ તમે પરમુખ થયા ખરા!’ મંછા મલકાઈ.

‘ના, અજી મેં કોઈને કીધું નથી. પંનર-વીહ દાડા જોઈ જોઉં. કાલ રાતે જ તલપ લાગી’તી. પણ કોઈને મોકલતાં શરમ આયી. જાતેય જવાણું નઈ. પછી તો કાંમે વળ્યો ને થાચીને હૂઈ જ્યો. પણ નશો કાઢવાની કૂંચી જડી જઈ છે. પંચાત છોડું તો બધું છૂટે.’ પણ પંચાત છોડવાનું પાલવે?

મંછા જાણતી હતી કે નાતના આગેવાન તરીકે એનો ધણી પચીસ ગામમાં પુછાય છે. એથી એના ઘરનો એક મોભો છે. પંચાત છોડીને ભજનમંડળી સંભાળવાથી એ મોભો ટકવાનો નહોતો.

પણ કોણે કહ્યું કે મંડળીના પરમુખ થતાંની સાથે નાતના બિછાનામાંથી ઊઠી જવું પડે? એક મ્યાનમાં બે તલવાર ન રહે – દલો વિચારી ચૂક્યો હતો. ‘બેમાં સૅલું ચીયું?’

‘સૅલું તો ચુકાદા આલી દેવાનું. બધાંની વચ્ચે બેઠા હોઈએ તેથી જખ મારીને સખણા રહેવું પડે. જ્યારે ભક્તિ તો દિલમાં દીવો કરવાનું કપરું કામ. ખૂબ કાઠું.’

આ વિમાસણ શરૂ થઈ એવામાં દલાના વાસમાં એક ઘટના બની. સાટાપેટાના કજિયામાં ગોબર સવાના છોકરાએ એની બહેન મણિને સાસરેથી બોલાવી લીધી. બાપા માંદા છે એવું કારણ આપેલું. પછી મણિને અહીં રોકી રાખી. બચાવમાં કહેવા માંડ્યું કે આ બધું તો દલાકાકાની સલાહ મુજબ કર્યું છે. હવે પંચ ભેગું થશે ને ફારગતીઓ અપાશે. મણિ રડે છે. પણ એનું કોણ સાંભળે. લોક જીવ બાળે છે. પણ જે કંઈ થયું છે એમાં દલા બંડનો ટેકો છે, એમ માનીને ચૂપ છે.

મંછાએ પણ માની લીધેલું કે સાટાપેટાનો સવાલ છે તો કદાચ એમણે મણિને અહીં રોકી રાખવા સલાહ આપી હોય. તેથી એણે જરા સાચવીને વાત ઉપાડી: ‘છોડી હાહરેથી આંય આયી છે તાણની હરખું ખાતીય નથી.’ થોડી વાર રહી બોલી: ‘બળ્યું તમે શું કાંમ ઈને તેડી લાવવા એ નાગોળોને ફૂંગરાવ્યા?’

દલો પત્નીની આ ગેરસમજ પર મૂઢ થઈને બેસી રહ્યો. હજી તો સલાહ આગળ સાંભળવાની હતી: ‘આપણ શું કાંમ કોઈના નેંહાકા લીજીએ?’

દલો ઝાડ તૂટી પડે તેમ એકાએક બાખડ્યો: ‘ચિયા નેંનળિયાએ કીધું કે એ પંચાયતમાં હું મૂઓ’તો? મેં આજ લગી એક જ ફારગતી કરાઈ છે, ને પસ્તાંણો છું. પેલાને દાધારંગો જાંણીને જુદો પાડેલો એ પરમ દાડો રાંયણના થડને અઢેલીને રડતો ‘તો. ઈને જોતાં જ મારો જીવ કકળી ઊઠેલો. ઈનાથી જેને જુદી પાડેલી એ તો ગયા અઠવાડિયે જ બસસ્ટૅન્ડે લાળા પાડી ગયેલી… દિયોર મોટા શઉકાર થઈને બૈરાંને મારઝૂડ કરે એ ડાયા ને બૈરાંથી વિખૂટા પડતાં વલોપાત કરે એ ગાંડા!’

મંછાએ મણિને જતાં-આવતાં સાનમાં સમજાવી દીધું કે તને અહીં રોકી રાખવામાં તારા દલાકાકાનો હાથ નથી. પછી તો લાગ મળતાં મણિ એના ભાણિયાને તેડીને દલાને મળવા આવી પહોંચી. પણ વાત શરૂ કરે એ પહેલાં જ રડી પડી. મણિના સાટામાં જે કન્યા વહોરી છે એ નથી ગમતી એના આ ભવાડા છે! મણિનો ભોગ લેવો છે! એને છૂટી કરી દેવામાં આવશે તો પંચના દેખતાં જીભ કચડીને મરી જશે.

ધન છે તારી હેંમતને દીકરી! – દલો મનોમન બોલે છે. પછી અંદરનો સમસમાટ દબાવી રાખીને ધીરેથી દિલાસો આપે છે. ‘તું તારે કાળજું ટાઢું રાખીને થોડા દાડા ખેંચી કાઢ. તારાં પિયરિયાંની હાંન ઠેકાણે નઈં આવે તો હું તને તારે હાહરે મેલી જઈશ. જોઉં છું મને કુણ રોકવા આવે છે?’

વાત વાયરો લઈ ગયો કે શું થયું રામ જાણે. ગોબર સવાના ઘરમાં ફફડાટ થઈ ગયો. દલાની સામે પડવાની તાકાત નહોતી તેથી ગાળો દઈ દઈને નાનાંમોટાંએ ઊભરો ઠાલવવા માંડ્યો. ભગાની સાથે ભણતા મણિના નાના ભાઈએ ‘દલો લંડ દારૂડિયો છે એમ કહીને ભગાના હાથનો માર ખાધો.

દલાએ ભગાને ઠપકો આપ્યો: એણે મને દારૂડિયો કીધો ઈમાં તેં હાથ ઉપાડ્યો ગાંડા?

‘પણ એમાં ખોટેખોટું?’

દલો કહેવા તો ગયો કે એણે ખોટું નથી કહ્યું પણ મંછા સાથે નજર મળતાં એ અટકી ગયો. શું છોકરાને સાચો પાડવાની પોતાની જવાબદારી નથી?

અને દલો બીજે દિવસ છડેચોક મણિને એના સાસરે મૂકી આવ્યો. કરે હવે પંચ ભેગું. દલાથી ડરનારા બધા ડાહ્યા થઈ ગયા. સાચ અને સગપણ હોય તો પંચ ઝખ મારે છે. મંછા પૂછી બેઠી: ‘તો તમે અવેથી કદી પંચાતમાં જવાના જ નઈં?’

‘જેવી કરતારની મરજી.’ – કહેતાં દલો કામે વળગે છે.

ઢળતી સાંજે જીપ આવે છે. ચાલુ પંચે એ લોકો દલાને તેડવા આવ્યા છે. ના પાડવી કેવી રીતે? ખેતરમાં કશું કામ નહોતું. ‘જઈ આવો આટલો ફેરો!’ મંછા ભલામણ કરે છે. ‘મારે મંદિરની પછીતે કામ છે’ – કહેતાં દલો મહેમાનોને બેઠેલા મૂકી ઊભો થાય છે. મોટા ઉપાડે તેડવા આવેલાઓનાં મોં પડી જાય છે. શબવાહિનીમાં બેસતા હોય એમ જીપમાં ચઢે છે. દલો ‘આવજો’ કહેવાને બદલે રાંમરાંમ’ કહે છે.

પત્ની આગળ સાચા પડવાનું હોય એમ દલો મંદિર બાજુ પગ ઉપાડે છે. ગામની ભાગોળે ભગો એના ભેરુઓ સાથે ક્રિકેટ રમતો હતો. એ તરફ ધ્યાન આપવાને બદલે દલો પછીતના રોપાઓની ટોચે ફૂટેલા અંકુર જોઈ રહ્યો. નક્કી આ ઝાડવાં પાંગરશે. હાક મારી છોકરાઓને બોલાવ્યા… ‘એક એક ડોલ ભરી લાવો પછી ચોગ્ગા ને છગ્ગા મારો!’

કૂતરાંએ કરેલી ગંદકી દલાએ જાતે દૂર કરી. હવાડે જઈ હાથપગ ધોયા. ઝાડવાંને પાણી પાઈ પરવારેલા છોકરાઓને પૂછ્યું: ‘અલ્યા નેહાળમાંથી કોઈ ચાકનો કટકો ચોરી લાયું વોય તો મને આલાં. મારે નોટિસ લખવી છે.

ચૉક ન મળ્યો પણ નળિયાનું ઠીકરું મળ્યું. ‘ચૂનો કરેલી દીવાલને રાતા અક્ષર પડશે. લખો તમતમારે!’

ભગાએ બાપાને કદી લખતા જોયા નહોતા. જોડણીની ભૂલ કરશે તો પોતે સુધારી આપશે. દલાએ લખ્યું: ‘ગંદકી કરવાથી ગરીબી જતી નથી. બહારના ઉકરડાનો પડછાયો આપણી અંદર પડે છે!’

ભગો નવાઈ પામ્યો. એકેય ભૂલ નહોતી! કોઈ સંત મહાત્મા પાસેથી બાપા સાંભળી લાવ્યા હશે. આ એમની હૈયાઉકલત હશે એવું માનવા પ્રેરાયો નહીં.

ભગાના ભાઈબંધે સૂચન કર્યું: ‘તમે સહી કેમ કરી નહીં? સહી કરીને હોદ્દો લખ્યા વિના નોટિસ અધૂરી ગણાય.’

દલાએ નામ લખીને નીચે હોદ્દો લખ્યો: પ્રમુખ, ભજનમંડળી… સહી કરીને તાકી રહ્યો. થયું કે ભગવાનની રજા લઈને આ પગલું ભર્યું હોત તો સારું. એટલી ચૂક રહી ગઈ.

સૂર્ય આથમવામાં હતો. થોડી વાર પછી આરતી થશે. ભગવાનનાં કમાડ બંધ હતાં છતાં દલાએ અરજ ગુજારી. બલરામ ભલે બેશુમાર પીતા રહે. પોતે હવે મોરલી મનોહર ગિરધારીનો ટેકેદાર થશે. રોજ ભક્તિ માગશે. અંદરની શક્તિ માગશે.

બોલવાનું ઝાઝું હતું નહીં તેથી ભોંયતળિયે બે વાર મસ્તક અડાડી કસોટી ન કરવા પ્રભુને આજીજી કરી. ઊભા થઈ પૂજારીને દક્ષિણા આપવા ગજવામાં હાથ નાખ્યો. પાકીટ ભેગી ચલમ ખેંચાઈ આવી. નીચે પડી, તૂટી ગઈ. પૂજારી બોલ્યા વિના રહી ન શકયા: ‘દલાભાઈ, તમારે તો આજે એક છોડતાં બે છૂટ્યાં!’

‘જેવી અંતરજામીની મરજી!’ – કહેતાં દલો ઘેર ચાલ્યો. એ પહેલાં પછીતની નોટિસના શબ્દો ગામમાં પહોંચી ગયા હતા. ભગાએ જાહેર કરી દીધું હતું કે મારો બાપો મંડળીમાં જોડાયા તેથી હવે પંચમાં નહીં જાય.

જે કંઈ થયું એનો દલાને મન ઝાઝો મહિમા નહોતો. જો હૈયું ભગવાનની ભક્તિથી છલકાય નહીં તો પંચના આગેવાન અને મંડળીના પ્રમુખમાં ફેર શો? ખાલી વાસણ બધે સરખું જ ખખડે.

[‘મંદિરની પછીતે’]

સાંજનો છાયો

આજે ઉમાબા ખેતરમાં ચા લઈને કંઈક મોડાં આવ્યાં. આસોની વાદળીની જેમ, ધીરે ધીરે. ખેતરમાં જવાનું હોય તો એ કદાપિ મોડાં ન પડે, સિવાય કે પિયરનું કોઈ સગુંવહાલું આવી પહોંચ્યું હોય, એની આગતાસ્વાગતા માટે રોકાવાનું બન્યું હોય… આજે છેક પાંચેક વાગ્યે આવ્યાં. ચાનું થર્મોસ મહેશભાઈને સોંપીને શેઢે બેઠાં. થાકેલાં લાગ્યાં, કંઈક ઉદાસ.

ઉમાબા મંદિરમાં જતાં હોય એવા જ ઉમંગથી દર વખત ખેતરમાં જાય પગમાં સ્કૃર્તિ, આંખમાં ચમક. સાઠની ઉંમરની સહેજે અસર નહીં. મંદિર કે ખેતર બેમાંથી એકેય જગ્યાએ એ ખાલી હાથે જતાં નથી. ખેતરમાં જતી વખતે તો માથે ટોકર પણ હોય. સાદું-સીધું લોખંડનું ટોકર. ચાંદીનું ટોકર રાખે તોય એમને પાલવે એમ પડોશી કહેતાં હોય છે. પણ કશો દેખાડો નહીં. સાદગી અને શ્રમ એમના સ્વભાવમાં છે. એ જ રીતે સહુને માટે સમભાવ છે. મોંઘેરા મહેમાન હોય કે ખેતમજૂર; ખાવાનું સહુને માટે સરખું. ચા સાથે નાસ્તો હોય જ. અડોશપડોશી કહેવાનાં: ‘મજૂરોને ખોટી ટેવો પાડે છે. ‘ઉમાબાને દરેકમાં પહેલાં માણસ દેખાય, પછી મજૂર.

આ ગઈ દિવાળીના દિવસોની જ વાત છે. જીવો મોડે સુધી ખેતરમાં કામ કરતો રહ્યો. બે વાગી ગયા. ઉમાબા રાહ જોતાં રહ્યાં. બધાંએ જમી લીધું હતું. ઉમાબાની ટેવ છેલ્લે જમવાની. દીકરો કાર્તિક એના કુટુંબ સાથે એક દિવસ માટે ગામ આવ્યો હતો. એણે ખેતમજૂરનાં માનપાન જોયાં. ઉમાબા બોલ્યે જતાં હતાં. એને આ ન ગમ્યું: ‘બા, તું મજૂરો સાથે આ રીતે કેમ ઓશિંગણ થઈને વાત કરે છે? એણે ખાવું હોય તો ખાય, વેળાસર આવીને!’

જીવાના સાંભળતાં કાર્તિકે આ રીતે બોલવા માંડ્યું એ મહેશભાઈને પણ ન ગમ્યું. એમણે કાર્તિકની સામે જોયું. આંખમાં ઠપકો છે, વિનંતી છે કે લાચારી – એની એમને જ ખબર ન હતી, છતાં આશા હતી કે આંખ મળતાં કાર્તિક સમજી જશે. બોલતો બંધ નહીં થાય તોય વાતનો વિષય બદલી એની બાને ખોટું ન લાગે. એ રીતે ભાવ બદલી, વાત વાળી લેશે વાત… પણ એણે મહેશભાઈની સામે જોયું જ નહીં. પાણી પીવા નિમિત્તે એ ઊભા થયા. છોકરાં રમતાં રમતાં ક્યાં સરકી ગયાં? પૂછીને ઉમાબાને ચિંતામાં મૂકી, સક્રિય કર્યાં. દરવાજા બહાર જઈ આવ્યાં. વહુ પણ દેખાતી ન હતી. કાર્તિકને ખબર હતી – એ બધાં એક જગ્યાએ તો નહીં જ હોય. અહીં ગામમાં બધાંને સામેથી આવકાર મળતો રહે છે. એના અસલ કારણ વિશે વિચારવાને બદલે એમાં એ પોતાના પદનો મહિમા સમજે છે. એક મોટી કંપનીના વહીવટી વડાને ગામલોકો ધારાસભ્ય કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપે એમાં એને નવાઈ લાગતી નથી. જોકે કાર્તિકે હજી ગામમાંથી કોઈને નોકરી આપી નથી. એ ઉમેદવારની ‘યોગ્યતા’માં માને છે. યોગ્યતા મુજબ પદ મળે. મજૂર અને મૅનેજર વચ્ચે એને અલંધ્ય અંતર દેખાય છે. જૂની પેઢીનાં માબાપ આ મૅનેજમેન્ટમાં શું સમજે? એ ક્યાં એમ.બી.એ. થયાં છે? એક વાર બાબાએ રંગ ઢોળી નાખ્યો એ જોઈને કાર્તિકે એને લાફો લગાવી દીધો હતો. કેટલા પૈસાની વસ્તુ બગાડી એ ગુસ્સાથી ગણી બતાવ્યું હતું. એ શાંત પડ્યો પણ બાબો રડતો રહ્યો. વહુ કંઈ બોલી નહીં. નહીં બોલે એની ખાતરી થતાં ઉમાબાએ બાબાને સોડમાં લઈ આંસુ લૂછ્યાં. કાર્તિકે એમને ઠપકો આપ્યો: ‘એમ ખોટું ખોટું વહાલ કરી મારે છોકરાં બગાડવાં નથી.’ ઉમાબાની ભમર ખેંચાઈ ગઈઃ ‘ભાઈ, તું ઘણું ભણ્યો એ સારું થયું, પણ અમે આપેલી કેળવણી ભૂલ્યો ન હોત તો આમ લાફો મારી છોકરાને રડાવત નહીં.’

‘એ તો રડાવવાં પણ પડે!’ – કાર્તિક ધીમે પણ મક્કમતાથી બોલ્યો.

કેમ, તું જ કહેતો હતો કે અમેરિકામાં શિક્ષકો કે માબાપ પણ બાળકોને મારપીટ કરી શકતાં નથી. કરે તો ગુનો ગણાય.’

‘તેથી તો ડેડી અમેરિકા ન રહ્યા!’ – બેબી બોલી. બધાં હસી પડ્યાં, બાબા સિવાય. એનું સ્વમાન આજે કંઈક વધુ ઘવાયું હતું. બેબી કરતાં એ ઓછું રમતો હતો, વધુ સમય ભણવા પાછળ આપતો હતો. જે ટી. વી. શ્રેણીઓ બેબી અને એની મમ્મી જુએ છે એ ડેડીને ગમતી નથી તેથી પોતે પણ જોતો નથી અને કમ્પ્યૂટર પર બેસે છે. એકથી પાંચમાં નંબર લાવે છે. ડેડીને રાજી કરવા આટઆટલું કરે છે છતાં ફટ દઈને લાફો લગાવી દીધો… દાદા-દાદીને ભારે ધક્કો લાગ્યો. પગતળેની જમીન ખસતી લાગી.

ઉમાબાને યાદ આવ્યુંઃ એક વાર વહુ પણ બાબાને આડેધડ મારતી એના રૂમમાં ખેંચી ગઈ હતી. ધડામ દઈને બારણું બંધ કરી દીધું હતું. છોકરાનો રડવાનો અવાજ ઉમાબાનું કાળજું કોરી રહ્યો હતો. પણ કરે શું? પળવાર વેઠતાં રહ્યાં.

વડવાનલનો ઉકળાટ આંખનું અજવાળું બનવાને બદલે આંસુ બન્યો. રમવા ગયેલી બેબી પાણી પીવા ઘરમાં ધમાધમ ધસી આવી. પાછા જતાં એણે બાને રડતાં જોયાં. પાસે આવી કોટે વળગી. ‘શું થયું બા?’ ઉમાબાએ બારણું ચીંધ્યું. બેબી સમજી ગઈ. ભાઈને થયેલી સજા પોતે પણ ભોગવી ચૂકી હતી. એણે બારણું ખખડાવવા માંડ્યું. છેવટે વેલણ લઈ આવી. ડંકો દીધો ને બારણું ખૂલ્યું. મમ્મી બારણું ખોલી એના હાથનું વેલણ પડાવી લેવા ગઈ. બેબી દોડીને ઉમાબાના ખોળામાં. અભયવચન. બાબો ધીમે ધીમે આવીને બાની સોડમાં લપાયો. ઊડવાનું શીખતું પંખીનું બચ્ચું થાકીને જાણે માળાવાળી ડાળે પાછું પહોંચી ગયું હતું. ઘટના પૂરી થઈ હોવા છતાં વહુ કારણ સાથે ખુલાસો કરવા ગઈ. ઉમાબાની આંખો લાલ થઈ. કોની આગળ તું દલીલો કરે છે? એટલુંય સમજતી નથી કે છોકરાં સ્નેહથી સુધરે, દલીલોથી નહીં. અને આ છોકરાંમાં તો મને એકેય એબ દેખાતી નથી. મેં તમને બંનેને કેટલીયે વાર કહ્યું છે કે મારી હાજરીમાં છોકરાંને મારવાં નહીં. આડેધડ લડવું નહીં.

‘તમારી હાજરીમાં બેમાંથી એકેય અમને ગાંઠતાં નથી.’

‘અમને શું કામ ગાંઠે છે?’

‘તમે ખોટાં લાડ લડાવો છો.’

‘ખોટાં? શું આ લાડ અમે ઉછીનું લઈ આવીએ છીએ? આ તો પ્રભુની દેણ છે. આવાં રતન જેવાં છોકરાંને કુદરતી લાડ કરીએ એ ખોટાં? અમે તો રાજી થતાં. કાર્તિક અને રેવતી નાનાં હતાં ત્યારે એમનાં કોઈ અમથાં વખાણ કરે તોય અમે રાજીનાં રેડ થઈ જતાં. જ્યારે તમે તો – ભગવાને તમને બધું આપ્યું, એક માયા-મમતા ન આપી.’

‘પૂછો, આ બેય બેઠાં છે તમને વળગીને એમને. ગયા રવિવારે અમે એમની પાછળ કેટલું ખર્ચ કર્યું? ફરવા લઈ ગયાં, બહાર જમાડ્યાં, જે માગ્યું એ લઈ આપ્યું.’

‘વગર માગ્યે જે આપવાનું હોય એની વાત કરું છું હું તો.’

‘કદાચ અમારામાં નહીં હોય એ–’

‘એમ આડું ન બોલ ધૃતિ. શું તારા ગુણ અમે નથી જાણતાં? તું લાગણી વગરની હોત તો આ બારણે પોંખાઈ ન હોત.’

‘બાળકોની હાજરીમાં ઉતારી પાડો છો તમે તો–’ વહુએ નિરુપાય થઈ મોં ફેરવી લીધું. રસોડામાં જઈ પાણી પીતાં પીતાં કહ્યું: ‘આ કેવું? બાળકો ગમે, બાળકોનાં માબાપ ન ગમે.’

ઉમાબાના મોં પર ઊપસી આવેલો મલકાટ ફીકો પડી ગયો. બેબી સામે જોયું. પછી બાબાના માથે હાથ મૂકી કહે: ‘તમને એવું લાગે છે કે તમારી મમ્મી મને કે દાદાને અળખામણી હોય?’

‘અળખામણી એટલે?’ – અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણતા બાબાએ પૂછ્યું. વાતાવરણ કંઈક હળવું બન્યું. ‘લાઇક-ડિસલાઇક?’ જવાબ પણ એણે પોતે આપ્યો. આપણા ઘરમાં બધાં બધાંને ગમે છે.’ બેબી બોલતાં બોલતાં રમવા નીકળી ગઈ. બાબો કમ્પ્યૂટર પર બેઠો. બોલ્યો: ‘મમ્મી, યુ વોન્ટ રિસ્પેક્ટ, નૉટ લવ કરેક્ટ?

‘મમ્મી તારે માન જોઈએ છે, પ્રેમ નહીં. ખરું ને?’

કામે વળેલી ધૃતિ સાંભળે એ રીતે ઉમાબા બોલ્યાં: ‘અમે આ કે તે વસ્તુ ખરીદી આપીને, લલચાવીને છોકરાંને રાજી રાખ્યાં ન હતાં. અમારો પ્રેમ પૂરતો હતો એમને માટે પૂછજે કાર્તિકને. એના બાપાએ એને કદી લાફો માર્યો છે? આ. મને જરા બોલવાની ટેવ. મારવાની ધમકી આપું પણ સપનેય હાથ ન ઉપાડું.’

‘રેવતીબેન કહેતાં હતાં કે એ નાનાં હતાં ત્યારે તમે એમને જમણા ગાલ પર એક ટપલી મારેલી. ધૃતિએ કહ્યું.

ઉમાબા હસી પડ્યાં.

‘ખરું. દિવાળી પર અમે ગામ ગયેલાં. વાડકામાં દૂધ મૂકીને હું કામે વળી હતી. થોડી વાર પછી જોયું તોપણ એ પાટલા પર બેસી રહી હતી. વાડકા સામે જોયા કરે પણ હાથ ન અડકાડે. મારાથી રહેવાયું નહીં. ટપલી મારી બેઠી. મૂઈ હજીયે યાદ કરે છે. મને મહેણું મારીને કહેતી હોય છે: ‘કહ્યું નહીં કરે તો તમારા આ ભાણાને જરૂર મારીશ. એક નહીં પણ બે ટપલી મારીશ. એક મારા વતી, એક તમારા વતી. આ વખત હું એને ત્યાં ગઈ તો કહેતી રહી કે અહીં બે મહિના રોકાઓ. મારા બાપાને ભાઈ-ભાભી બરાબર સાચવશે ને છોકરાં એમને નવરા પડવા નહીં દે.’

‘પણ તમારે ખેતર સુકાઈ જતાં હતાં–’

‘ખેતરનું ખરું પણ મૂળ કારણ તો તારાં આ તોફાની બારકસ. અમેરિકાથી ફોન કરું એટલી વાર પૂછે – ‘બા, ક્યારે આવો છો?’

અવાજ કંઈક ધીમો, ભાવભીનો થયો: ‘અમે કમાયાં, કમાણીનો કેળવણીમાં સદુપયોગ કર્યો. તમે અમારાથી સવાયું કમાયાં. ભગવાનની મહેરબાની છે. ખેતરની વાત તો પછી, ખરી લીલી વાડી તો આ છે.’

*

મહેશભાઈએ પહેલાં જીવાને ચા આપી. પછી આંખમાં બાળનજર ઉમેરાઈ હતી. એમણે ખેતર ભણી જોયું. પોતાના માટે થર્મોસ પરના પ્યાલામાં ચા કાઢી તોય અંદર બે કપ જેટલી ચા રહી. નક્કી એ પીધા વિના આવ્યાં હશે. ખરાખરી કરવા એમની સામે જોયું. એમનું ધ્યાન આ બાજુ ન હતું. થોડી વાર પહેલાં જે છાંયડો હતો એ ખસ્યો હતો. એથી એમનું અડધું અંગ તડકામાં આવી ગયું હતું. કારતક માસની સમી સાંજનો તડકો એમને વસમો ન લાગે, પણ એ બેઠાં તો હતાં છાંયડે. માની લીધું હતું કે આ છાંયડો ખસવાનો નથી…

મહેશભાઈને અણસાર આવી ગયો. કશુંક ગુમાવ્યાની ગમગીની છે. શહેરમાં સ્થાયી થયાં ત્યારે ગામથી કે એમના પિયરથી આવવાનું થાય ત્યારે કોઈ કોઈ સાંજે આમ એકલાં થઈ ગૅલેરીમાં બેસી રહેતાં… એમને કશા સાથે લેવાદેવા ન હોય એમ…

એ પછી તો એમની જવાબદારીઓ શરૂ થઈ. કાર્તિક, પછી રેવતી. એમનો ઉછેર. બાલમંદિર અને પ્રાથમિક શાળાનાં શિક્ષક-શિક્ષિકાઓને સલાહસૂચન. રડતા બાળકને શાન્ત રાખવાનું એમને જ્ઞાન હતું એમ કહેવા કરતાં કહેવું જોઈએ કે પરમાત્માએ એમની આંખોમાં અમીનું અજવાળું મૂક્યું હતું. એમની હથેળીઓમાં માતાનો સ્પર્શ મૂક્યો હતો. એમને હાલરડાં આવડતાં. ગાતાં, શીખવતાં, પણ બાળકને છાનું રાખવા કે ઊંઘાડવા એમને એની જરૂર ન પડતી. એમના કઠના રણકામાં જ માયાની મૃદુતા હતી. બસમાં એની સગી માને ન ગાંઠતું, ધમપછાડા કરી રડતું, બસનાં બધાં મુસાફરોનું ધ્યાન ખેંચતું બાળક એમના ખોળામાં જાય એની સાથે ચૂપ. એકાદ વળાંક કે બસને આંચકો આવે એની સાથે બાળકને હસતું કરી મૂકે. કોમી રમખાણોના દિવસમાં ભરચક બસમાં કોઈ મુસ્લિમ યુવતી બાળકને તેડીને ઊભી હોય તો કહે: ‘બેન, કાં તો તું મારી જગાએ બેસ, કાં તો છોકરું મને આપ.’ જવાબ મળે – ‘તમારી પાસે નહીં આવે.’ ઉમાબા કશું બોલે નહીં, હસી લે. હાથ લંબાવે. ગમે તે કારણ હોય. ભીડમાં દબાતું-ચંપાતું બાળક એ અકળામણથી છૂટવા કે વહાલભર્યું ઇજન જોઈને નમે. વાત શરૂ… શહેરનાં પડોશીઓમાંથી કોઈએ બજારમાં ખરીદી કરવા જવું હોય, નાટક જોવા જવું હોય કે બાળકોનો અવાજ સહી ન શકતા કોઈ વક્તાનું ભાષણ સાંભળવા જવું હોય તો બાળક ઉમાબાને હવાલે. હા, કોઈએ લગ્નમાં જવું હોય અને બાળક સોંપવા આવે તો વરસી પડે. ‘તારાં કપડાં ચોળાશે એટલું જ ને! ભલે ચોળાય. રૂડી ને શુકનિયાળ લાગીશ સહુને. અલી, બાળક માટે તો લગ્ન છે. રમે, તોફાન કરે, આનંદથી કિલકારીઓ કરે. મીઠા કોલાહલમાં ઉમેરો કરે… લગ્નમાં જનારનો ઉમંગ વધે. ટપાલમાં કંકોતરી આવી હોય તો ચાંલ્લો મોકલે. અંગત સંબંધ હોય, તો બેઉને આમંત્રણ હોય તો જાય. ‘એક વ્યક્તિ માટે’ એમ લખ્યું હોય તો હસી પડે. ‘આવા લોકોએ કોર્ટમાં લગ્ન નોંધાવી બધું ખર્ચ બચાવવું જોઈએ. રેવતીના લગ્નમાં અગિયારસો કંકોતરી લખાઈ હતી, પંદરસો માણસ જમી ગયું. એ યાદ આવતાં અંતરમાં હરખ જાગે છે. માણસ આપણે આંગણે જમે એથી રૂડું શું? પિયરની બે વાતનું એમને અભિમાન. ખેતી અને પશુપાલનનો હિસાબ સ્ત્રીઓ રાખે, એમાંથી દાનધરમ કરે. પુરુષની આમન્યા રાખે. પંચમાં ડોકિયું પણ ન કરે. પંચ પરમેશ્વર. જે ઠરાવે તે માથે. મોટાંને માન, નાનાંને નેહ. બાઈ માણસ ભલે ભણેગણે પણ એ વેપાર કે નોકરીમાં ન પડે. કુટુંબ સાચવે. કથાકીર્તનમાં જાય. બાળકોને વારતા કહે, જોડકણાં સમજાવે, વાર-તહેવારનાં ગીતો ગાય. સાચવી રાખેલો વારસો બાળકોને ગળથૂથીમાં પાય. ભલાઈ એ જ કુળધર્મ. એના પાલનની તકેદારીમાં કંઈક અંશે ‘મોટાઈ’નો ભાવ આવી જાય. આ મોટાઈ દીકરાને અને એની વહુને સદતી નથી. એમને લાગે છે કે બા ગયા જમાનાને સતયુગ માની જળોની જેમ વળગી રહે છે. બાળકોને પણ એ જુનવાણી માનસથી ઘડવા ઇચ્છે છે. આ અંતર મહેશભાઈ સમજે છે પણ એને ઓછું કરવાની કળ એમને જડતી નથી. ઉમાબાના સફાઈ અને વ્યવસ્થાને લગતા આગ્રહોને ક્યારેક વહુ-દીકરો ‘જોહુકમી’ સમજે છે. ધૃતિ કદી કોઈની આગળ ફરિયાદ કરતી નથી. ક્યારેક મોં ચઢાવી મૌન પાળે કે જમવામાં મોડું કરે એટલું જ. પણ દીકરો એક નિષ્ણાતની અદાથી બાનાં વલણોનું વિશ્લેષણ કરે, બા ‘સુધરે એવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરે. મહેશભાઈ અસંમત ન થાય. મૌન પાળે. કયારેક કહે: હવે કશા પરિવર્તનની આશા રાખી ન શકાય. મેં કદી એવી જરૂર જોઈ નથી. એ જે છે એમાં સારું શું છે એ યાદ રાખી, બાકીનાની ઉપેક્ષા કરવી જોઈએ. એ પણ સમજવું જોઈએ કે બાબા-બેબીને દાદીમાનું કેમ કઠતું નથી?’ કાર્તિક પળવાર સંમતિનું મૌન રાખી પોતાનો બચાવ જડ્યો હોય એમ બોલે છે: ‘બાળકોની ખોટી જીદ પણ મારી બા પોષે છે. પરીક્ષાની તૈયારી કરવાની હોય ત્યારે પણ એ રમવાની રજા આપી દે છે. અમારા અભિપ્રાય સામે વીટો વાપરે છે. કેમ કે એ જાણે છે કે ગોખણપટ્ટીથી બાળકનું મગજ બગડે, એ કંટાળતું થઈ જાય. કંટાળેલું માણસ વાંકદેખું થાય. રમવાથી એનું શરીર સુધરે. દરેક મા કે દાદીમાની પહેલી નિસબત હોય છે બાળકની તબિયત, એના ચહેરા પર કુમાશ, વહેલી સવારની સુરખી….’

‘શું હું એ નથી સમજતો?’

‘સમજતો હોય તોપણ એ રીતે વર્તતો નથી. સત્રાત પરીક્ષા વખતે બાબાને શરદી હતી છતાં મેં એને ધમકાવીને વાંચવા બેસાડ્યો! મને તારા પર ગુસ્સો આવ્યો હતો. છતાં હું મૂગો રહ્યો. બાળકોની હાજરીમાં હું તમને કોઈને ઠપકો આપતો નથી. પણ તારી બા તારામાં અને તારા બાબામાં ઝાઝો ભેદ કરી શકતી નથી. તું મોટો માણસ થયો એથી એને જીવતરની સાર્થકતા લાગે છે પણ તારી સાથેના વ્યવહારમાં તારી અપેક્ષા મુજબ એ વર્તી શકતી નથી. મા માટે તો ધાવણું બાળક બેસતાં, ચાલતાં, બોલતાં શીખે, નિશાળમાં નામ કાઢે એ જ સર્વોચ્ચ સુખ હોય છે. બાળકની એ છબિઓ એના ચિત્તમાં જડાઈ જાય છે. તમે લોકો બાળક પહેલો નંબર લાવે એ માટે ભય અને લાલચ દ્વારા જે ત્રાસ આપો છો એ તારી બાને ઝેર જેવું લાગે છે. અસહ્ય થતાં એ ઊભરો ઠાલવે છે, હું વેઠી લઉં છું..’

કાર્તિક વિચારમાં પડી જાય છે, પણ સંમત થઈ બે શબ્દ કહેવાનો એની પાસે સમય નથી. એ ફોન હાથમાં લે છે. ઘેર બેઠાં બેઠાં એ ઑફિસનું કામ શરૂ કરી દે છે. વહુ મહેશભાઈ માટે ચા-નાસ્તો મૂકી જાય છે. બેબી જાગી છે. એનું દૂધ પ્યાલામાં ઠંડું થાય છે. પીતી નથી. મમ્મીનું સાંભળતી નથી. બા આવે છે. ભગવાનનો દીવો કરી છાપું હાથમાં લે છે. બેબી દૂધનો પ્યાલો લઈ બાના ખોળામાં બેસે છે. બાના હાથ પર ટેરવાં ફેરવે છે.

બાના આ સ્નેહાસનને કોઈ ડોલાવી શકતું નથી.

વર્ગશિક્ષકની સૂચના મુજબ બાબાએ એક સૂત્ર ગુજરાતીમાં મોટા અક્ષરે લખીને લઈ જવાનું છે. એક અંગ્રેજીમાં. પૂછે છે: ‘બા, તમને અંગ્રેજી આવડે છે?’

‘આવડે; પણ તારી મમ્મી જેટલું નહીં. શું હતું? કહે.’

સૂત્રની વાત કરીને એ મમ્મી પાસે જાય છે. એ અવતરણની ચોપડી લઈને શોધવા બેસે છે. ત્યાં બેબી બા પાસે અંગ્રેજી સૂત્ર લખાવી લે છે. એક ચીની કાવ્યપંક્તિ છેઃ ‘ઇફ યુ હૅવ લવ, યુ હૅવ એવરીથિંગ.

ત્યાં બાબો બા પાસે આવી લાચાર નજરે ઊભો રહે છે. બા એને નરસિંહ મહેતાની પંક્તિ લખી આપે છેઃ ‘પ્રેમરસ પાને તું મોરના પિચ્છધર, તત્ત્વનું ટૂંપણું તુચ્છ લાગે.’ – જા, તારી મમ્મી સમજાવશે. એણે મહિલામંડળમાં આ પંક્તિ પર ભાષણ કરેલું.’

ધૃતિને ખોટું લાગતું નથી છતાં એ કાર્તિકને સંભળાવે છે: ‘જોયું? બા મારી કેવી મજાક કરે છે?’

‘તું પણ એમની મજાક કર!’ કાર્તિક તોછડાઈથી કહે છે.

ફરિયાદી પર ગુસ્સે થવાની એને નવાઈ નથી. આ ગુસ્સાનો એના કાર્યભાર સાથે પણ સંબંધ હશે. મિત્રોમાં એ મળતાવડો ગણાય છે.

દરરોજ પોણો કલાક કાર દોડાવીને ઑફિસે જાય છે. પાછા આવતાં ક્યારેક રાતના દસ પણ વાગે. તોફાનોની પરિસ્થિતિ ન હોય ત્યારે પણ સડક પર ઢોરની કયાં ખોટ હોય છે? બધાંના જીવ અધ્ધર રહે. કેમ હજી ન આવ્યા? ઉમાબા ગૅલેરીમાં બેસી રહે. વહુને કે બાબાને ફોન કરવા કહે. કાર્તિક કાર ચલાવતો હોય ત્યારે સેલફોન બંધ રાખે છે. ભૂલથી ચાલુ રહી ગયો હોય અને ઘેરથી ફોન આવ્યો હોય તો વગર કામે ફોન કરવા બદલ ગુસ્સે થાય. પણ એનો એ ગુસ્સો કદી ઉમાબાને યાદ રહ્યો નથી. ચિંતા થાય એટલી વાર ફોન હાથમાં લે.

એક શક્યતા ઊભી થઈ હતી. કાર્તિકની કંપની ઑફિસની નજીકના શાંત વિસ્તારમાં સ્વતંત્ર મકાન ફાળવવાની હતી. એ યોજના બદલાઈ ગઈ. દસ હજાર સુધી ભાડું મળે એવો વિકલ્પ ઊભો થયો. મકાન જોવા કાર્તિક પત્ની સાથે ગયો હતો. મુશ્કેલી એટલી જ હતી. અગિયાર મહિને મકાન ખાલી કરવાનું. બાળકોએ શાળા બદલવી પડે. ઉમાબા કહે: ‘શાળા બદલવાની શી જરૂર છે? બાળકો અમારી સાથે રહેશે.’

‘એ ન રહે.’

કેમ ન રહે? તમે પરદેશ જાઓ છો ત્યારે બાળકો અમારી સાથે જ રહે છે ને? અમે એમનો ખ્યાલ રાખીએ એ કરતાં એ અમારો વધુ ખ્યાલ રાખે છે. પૂછો એમને. એ અમારી સાથે અહીં રહેવા માગે છે કે તમારી સાથે બંગલામાં આવવા ઇચ્છે છે.’

અહીં મહેશભાઈ વચ્ચે પડે છેઃ ‘એમ ખરાખરી ન થાય. જે યોગ્ય હશે એ આપોઆપ થશે. અમારા-તમારા જેવું શું છે? સવાલ અગવડો ઓછી કરવાનો છે.’

ત્યાં કાર્તિકના પગારધોરણમાં ફેરફાર થયો. મકાનભાડું પણ પંચોતેર હજાર પગારની અંદર આવી ગયું. વળી, ભાડે રાખેલું મકાન અગિયાર મહિને ખાલી કરવાનું. એ વિસ્તાર શાંત ખરો, પણ પ્રવૃત્તિ જેવું કશું નહીં. જે રહેવા ગયા છે એય પસ્તાય છે. કાર્તિક જુદા જવાનો વિચાર તત્ક્ષણ બદલે છે. ઓફિસથી જ એ મહેશભાઈને ફોન કરે છે: ‘મમ્મીને કહેજો કે–’

‘એ ખૂબ રાજી થશે. તમે સાથે રહો એમ જ એ હૃદયના ઊંડાણથી ઇચ્છે પણ તમારાં સુખશાંતિ વધતાં હોય તો એ વગર બોલ્યે જુદાઈ વેઠી લે. તમને રોકવામાં એ અપશુકન સમજે.’

‘એ ખરું પણ બા કયારેક બિનજરૂરી બોલી નાખે છે.’

એ બધું તું જ કહેજે ને એને, એ તારી જનેતા છે – મારા કરતાં તારી સાથેનો એનો સંબંધ વધુ આત્મીય છે.’

કાર્તિક ફોન મૂકી દે છે. મહેશભાઈને નવાઈ લાગે છે. આ તોછડાઈ એમને અજાણી હતી.

બે દિવસ વીતી જાય છે. વહુ સાથે એને કઈ બાબતે વાંકું પડ્યું છે એની કોઈને ખબર નથી. ઑફિસ જવા તૈયાર થઈ રહ્યો છે. ભળતી ટાઈ શોધે છે. જડતી નથી. ત્યાં ગરજે છે, ‘આ જુઓ ને! બે દિવસથી આનો તોબડો ચઢી ગયો છે તે! જુદા જવાનું બંધ રહ્યું છે ત્યારથી–’

ધૃતિ પોપચાં ઊંચકી વિરોધ કરે છે. ‘મને શેના વગોવો છો? તમે મને મકાન બતાવવા લઈ ગયા હતા. જાહેરનામું બહાર પાડી ચૂકયા હતા. મેં ક્યારે એ વનવાસ માગ્યો હતો?’ અને પછી બંને જણાં અંગ્રેજીમાં ઉગ્રતાથી ગરજે છે. બેબી બાને કહે છે: ‘મારાં ટીચર કરતાં મારી મમ્મીનું અંગ્રેજી વધુ સારું છે.’

‘જોકે માર્ક્સ ડેડીને વધુ મળતા હતા.’ – બાબો કમ્પ્યૂટર પર બેઠાં બેઠાં બોલે છે.

‘કારણ કે ડેડી માટે દાદાજીએ કોઈનું ટ્યૂશન રાખ્યું ન હતું.’ ‘ડેડી કયાં આપણા જેવા ઠોઠ હતા તે–’ છોકરાં મજાક કરે છે એ જોઈ કાર્તિકનો ગુસ્સો ઊતરી જાય છે. જાતે મોજાં શોધી પહેરે છે. વહુ બાની આગળથી પસાર થઈ રસોડામાં જતાં આંસુ લૂછે છે. એની આંચ કાર્તિકને લાગી જાય છે.

મહેશભાઈ ગણગણે છે: સાથે રહેવાથી સંકડાશ પડતી હોય તો એ કારણે જુદાં રહેવાથી સ્નેહમાં ઓટ ન આવે.

‘કોને ઉપદેશ આપો છો? છે તાકાત એકલા રહેવાની? કદી મારા વિના ગામ જઈ એક દિવસ પણ એકલા રહ્યા છો? ગયા હો તો કયારે પાછા આવો છો એ પૂછવા ફોન કરીએ એ પહેલાં તો પાછા આવી પહોંચો છો… શું થશે તમારું, હું વહેલી મરી જઈશ તો?’

‘હવે વહેલું શેનું? આપણે બંને સાઠ પર પહોંચી ગયાં છીએ. એ જુદી વાત છે કે તમે જરા નાનાં લાગો છો.’

બાળકો સંમત થાય છે. દાદાદાદી બંને સશક્ત છે. મહેશભાઈ નિવૃત્ત થયા પછી સમાજસેવા કરે છે. શનિરવિ ખેતી સંભાળે છે. ધરતીકંપ અને કોમી રમખાણો વખતે પણ દિવસો સુધી અગવડો વેઠી, જોખમ ખેડી માણસાઈના દીવા પેટાવી આવ્યા હતા. ઉમાબાથી ઘરની માયા છૂટતી નથી, તોપણ ભૂખ્યાંની વહારે ધાવા એ ક્યારેક એમની સાથે જાય છે. વિકટ સંજોગોમાં એમની હિંમત વધે છે.

તાજેતરમાં કાર્તિકે ઘરખર્ચની વ્યવસ્થામાં ફેરફાર કર્યો છે. દર મહિને એ બાને ખર્ચ પેટે સાત હજાર આપતો. ગયા મહિને એણે આ રકમ ઉમાબાને આપવાનું બંધ કર્યું. એ અંગે કશી ચર્ચા પણ ન કરી. આપોઆપ સૂચવાયું કે ઘરખર્ચની સઘળી જવાબદારી હવે ધૃતિ સંભાળશે. વારેતહેવારે પગે લાગીને આશીર્વાદ લેતી વહુએ પણ આ અંગે કશો ઉલ્લેખ ન કર્યો. શું બંનેએ સંતલસ કરીને આ નક્કી કર્યું હશે? દીકરો કે વહુ કોઈ લોભી તો નથી જ. કોઈ દાન માગવા આવે છે તો એના ઉપયોગનો વિચાર કરી મા કે બાપાના નામે કાર્તિક દાન આપે છે. જન્મતારીખ જેવા પ્રસંગે વહુ એની અંગત બચતમાંથી સાસુ કે સસરા માટે ભેટ લઈ આવે છે. સાત હજાર આપવાનું બંધ કરવા પાછળ કંજૂસાઈ નહિ, કોઈક બીજું જ કારણ હશે. મહેશભાઈએ અનુમાન કર્યું, ‘આપણી હાજરીમાં બાળકો એમને ગાંઠતાં નથી. એનું કારણ તો આપણું કુદરતી વહાલ છે. પણ એમને લાગતું હશે કે આપણે એમને માગ્યું લાવી, આપીને ફટવી મારીએ છીએ.’ ‘તમે તો વણમાગ્યું લાવી લાવીને બાળકોને માથામાં. રાખો છો.’ સાંભળીને ઉમાબાના ચહેરા પર કરચલી વિનાનું છતાં ફિક્કું સ્મિત ઊપસી આવે છે. કહે છે: ‘દીકરો એનું બાળપણ ભૂલી ગયો? ત્યારે તો આપણે પૈસેટકે આટલાં સધ્ધર ન હતાં છતાં એને માટે ખર્ચ કરવામાં કદી પાછી પાની કરેલી? તમે તો કહેતા હતા કે ઘરેણાં હજી તમને શોભે એમ છે, છતાં મેં બધાં આપી દીધાં વહુને, એક આ મંગળસૂત્ર રાખ્યું છે.’ – કહેતાં એમણે મંગળસૂત્રનું માદળિયું આંગળીને ટેરવે ઊંચું કરી જોયું. એ સાતત્યનું દર્પણ હોય એમ એમાં જોઈ રહ્યાં.

ગેરસમજ માટે કોઈ કારણ નથી તો પછી સંવાદનો આ અભાવ કેમ?

મહેશભાઈને ખુલાસો જડે છેઃ કાર્તિક એની કંપનીમાં વડો વહીવટદાર છે. ત્યાંનું માનસ એ ઘેર લઈ આવતો લાગે છે. હાથ નીચેના માણસને આદેશ આપતાં પહેલાં એ એની સલાહ લેતો નહીં હોય. જે નિર્ણય કર્યો તે કર્યો. એને સ્વાભાવિક માનીને વર્તવાનું, ખુલાસો શેનો?

પછીને મહિને કાર્તિક એક કોન્ફરન્સમાં ભાગ લેવા જવાનો હતો. ટેવ મુજબ એણે મહેશભાઈ સાથે પોતાના વક્તવ્યના મુદ્દાઓ વિશે અભિપ્રાય માગ્યો. મહેશભાઈએ સંતોષ વ્યક્ત કર્યો. ઉમાબાએ એમના ઓરડામાંથી પૂછ્યુંઃ ‘વહીવટમાં માનવીય અભિગમ એટલે શું? એક બાજુ તું કર્મચારીઓની હરોળંમાં નાનામોટાનો ભેદ કરવા પર ભાર મૂકે છે. બીજી બાજુ માનવીય અભિગમની વાતો કરે છે. એમાં વિરોધાભાસ નથી?’

એ તમને નહીં સમજાય મા. આ તો ઔપચારિકતાની વાત છે. હાથ નીચેના માણસોને માન આપીએ તો શેઠ બની જાય. તમે કામવાળી બાઈને જે માન આપો છો એ અમારે ત્યાં ન ચાલે.’

‘કામવાળી બાઈને માન આપીએ છીએ એની આવડત અને ઉંમર જોઈને. જે કામ આપણે જાતે નથી કરતાં એ કરીને એ ઉપકાર કરે છે. પણ વર્તે છે આભારી હોય એમ.’

કાર્તિક પળવાર વિચારમાં પડી જાય છે. સામે આવી ઊભેલાં ઉમાબાની વહાલસોઈ આંખો જોઈ એની બધી દલીલો ઠરીને પારણાનાં રમકડાં બની જાય છે. નીચી વળેલી નજર કાંડાના ઘડિયાળ પર પડે છે. શૈશવની સ્મૃતિઓમાં ઝૂલવાનો સમય રહ્યો નથી. એ જવાની તૈયારી કરે છે.

મહેશભાઈ પેલા સાત હજાર આપવા બંધ કરવા અંગે કશું પૂછતા નથી. ન જ પુછાય. ઉમાબાના સ્વમાનનો પ્રશ્ન છે. ‘પૈસા જોઈતા હોય તો દીકરા હું આપું’ – એમ કહીને એ વ્યંગ પણ ન કરે. એ તો વાંકદેખા માણસનું કામ. દીકરો હોશિયાર છે, વિવેકી છે, એકલપેટો નથી એથી વધુ શું જોઈએ? એની કાર્યપદ્ધતિ અને રીતભાત જુદી પડતી જતી લાગે તેથી શું? સંતાનોનું સ્વાતંત્ર્ય સ્વીકારવામાં માબાપે મોડું કરવું ન જોઈએ. આપણા વહાલનો વીંટો એમને રૂંધ નહીં એ જોવું જોઈએ.

ઘણા દિવસ પછી, એ પણ કંઈ બન્યું ન હોય એ રીતે ઉમાબાએ ઉલ્લેખ કર્યો. શું કારણ હશે સાત હજાર આપવા બંધ કરવા પાછળ? વહુની સત્તા વધારવાની છૂપી ગણતરી હશે? તો તો સારું. કાર્તિક ક્યારેક થાકેલો હોય છે ત્યારે બાળકોની સાથે ધૃતિને પણ ધુતકારી કાઢે છે. આપણે એનો વિરોધ કરતાં કહીએ છીએ કે બાળકોને પણ સ્વમાન હોય છે. પણ વહુના સ્વમાનનો મુદ્દો આપણને યાદ આવતો નથી. હવે કાર્તિક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાની રીતે ગૃહલક્ષ્મીનો મહિમા વધારતો હોય તો એ આનંદની વાત છે. પણ એણે એ અંગે કેમ આપણને કશું કહ્યું નહીં?’

‘તમે કાર્તિકને પૂછી શકયાં હોત?’ – મહેશભાઈ બોલવા ખાતર બોલ્યા.

‘મને એ વસ્તુ મહત્ત્વની ન લાગી. તમે તો એમને સ્વતંત્ર રહેવા કહ્યું જ હતું ને? તો પછી આપ-લેનો સવાલ જ ન હોત ને?’

‘શાબાશ. તમારા વિશેની મારી ધારણા તમે કદી ખોટી પડવા દીધી નથી.’ – મહેશભાઈ ઊભા થઈને ઉમાબા પાસે બેઠા. ફોટો પડાવવાનો હોય એમ સીધા બેઠા. ઉમાબાએ એમની સામે જોયા વિના જ કહ્યું:

‘કોઈ આપણો ભાર ઓછો કરે તો ખોટું લાગે કે આભારની લાગણી જાગે?’

‘એ ખરું પણ દરેક વસ્તુનું વિશ્લેષણ કરવાની આપણને ટેવ, તેથી એની પાછળ રહેલું માનસ સમજવાનું મન થાય.’

‘ન સમજાય એ પણ સ્નેહવશ સ્વીકારી લેવાય. તમે બાપ થઈને છોકરા વિશે શંકા કરવા લાગ્યા? ઘણી વાર કહો છો કે હવે બને એટલો વધુ સમય ગામમાં રહેવું છે. અઠવાડિયે–પખવાડિયે અહીં આવી બેત્રણ દિવસ રહી જવાનું, પછી પ્રમાણ વધારતા જવાનું. પછી ‘ધૂળિયાં મૂળિયાં’ સાથે ગોઠી જાય.’

‘હા, શહેરના છત્રનો હવે ભાર લાગે છે. ત્યાંના પર્યાવરણ સાથે સમૂહમાનસ પણ પ્રદૂષિત થતું જાય છે. મનઃસ્થિતિને બગાડવામાં પરિસ્થિતિનો પણ ફાળો હશે. મહેશભાઈ ઊભા થાય છે. એમણે જે સત્ય કહેવું છે એ જાણે કે શબ્દોની મદદથી વ્યક્ત થતું નથી, ભાષાની પકડમાંથી છટકી જાય છે. થાકીને એકલા પડી ગયેલા માણસનો નિસાસો એમના શ્વાસમાં હતો, આંખોમાં કોઈ દૃશ્ય ન હતું. કોઈને વિશે કશી ફરિયાદ ન કરતાં ઉમાબા કશીક વેદના પોતાનાથી પણ છુપાવી રહ્યાં હતાં. ભલે લોકનજરે સંપૂર્ણ સુખી દેખાઈએ પણ અંદરનું આકાશ ક્યારેય પૂરેપૂરું સ્વચ્છ હોતું નથી. બધાંય નક્ષત્રોને એકસાથે ચમકતાં જોવાનું સ્વપ્ન પૂરું થતું નથી. કોઈનું પૂરું થતું નહીં હોય?

પણ ઉમાબાને કશી ફરિયાદ નથી. એમના અંતરંગમાં સંતોષની અકળ ધરી છે, જેને કારણે એ કસોટીની ક્ષણે સમતુલા જાળવી શકે છે. અમેરિકામાં બનેલો એક પ્રસંગ મહેશભાઈને યાદ આવે છે. રેવતીની એક બહેનપણી પોતાની સાસુનાં વખાણ કરી રહી હતી. એ અમેરિકામાં છ મહિના રોકાયેલાં. એ દરમિયાન નાનકડું ઘોડિયાઘર ચલાવતાં. પાંચ બાળકોને સાચવ્યાં. એમાંથી થયેલી આવકમાંથી રિટર્ન ટિકિટનું ખર્ચ કાઢી, વધુમાં પાંચ તોલાનો હાર પહેરતાં ગયાં. વાતનો મર્મ સમજી ઉમાબા બોલી ઊઠેલાં: હું પાંચનાં પચ્ચીસ બાળકો સાચવું પણ એક પૈસોય ન લઉં. બાળકો તો પ્રભુના પ્રેમરૂપી પુષ્પો. એમની વચ્ચે વૃંદાવન જાગે…

રેવતીનો આગ્રહ હતો કે ઑક્ટોબર સુધી અમેરિકા રોકાઈ જાઓ. અન્ય શહેરોમાંથી પરિચિતોનાં આમંત્રણ તો ઊભાં જ હતાં, પણ ઉમાબાને બાળકો સાંભર્યા હતાં. દિવાળી પહેલાં ભારત આવી ગયાં.

દર વર્ષે દિવાળી શહેરમાં ઊજવાતી. આ વખતે કાર્તિકને ગામ સાંભર્યું હતું. નાનપણમાં પોતે ક્યાંનો ક્યાં દોડી જતો! ગામ યાદ આવે છે ત્યારે આખો સીમાડો ઘેરાઈ આવે છે. બાળકો ભલે ગામની મોકળાશમાં મહાલે. ડેડીની દરખાસ્ત સાંભળી બાળકો નાચી ઊઠ્યાં. ધૃતિએ મૌનથી સંમતિ આપી. વડીલોને માન આપવા ઉપરાંત ત્યાં બીજી કશી જવાબદારી વધવાની ન હતી.

બાળકો માટે ગામનું પાદર રમતનું મેદાન બની ગયું. મિત્રોનું ગોકુળ ઊભું થઈ ગયું. ધૃતિએ કુટુંબીજનોનાં બાળકોને અને ધર્મસ્થાનોમાં ભેટ આપવામાં પાછી પાની ન કરી. ઉમાબાની ઉદારતાને વટાવી જવામાં એને એમની સલાહ લેવાની પણ જરૂર લાગી ન હતી. એવી અપેક્ષા રાખતાં સાસુઓમાં ઉમાબાનો સમાવેશ થતો ન હતો. કોઈ વ્યક્તિ દેખાવ ખાતર નહીં પણ સાચા દિલથી ઉદારતા દાખવે તો એ કદર કરતાં. કુટુંબીજનોમાંથી કેટલાંકે ‘વહુનો હાથ છુટ્ટો છે’ એવી ટીકા કરી તો એ ઉદ્ગારને પણ ઉમાબા તટસ્થ ભાવે જોઈ શકયાં.

કાર્તિકની રજાઓ પૂરી થઈ ગઈ. બાળકોનું વેકેશન ચાલુ હતું. એ ગામ રોકાવા માગતાં હતાં. બાની ભલામણની એમને આશા હતી. ઉમાબા પોતેય એમ ઇચ્છતાં હતાં, પણ દીકરા-વહુનું વલણ જાણ્યા વિના બોલે અને વિવાદ થાય તો બાળકોનો આનંદ ઓસરી જાય. છતાં બાળકોની જીદ જોઈ છેવટે એ બોલ્યાં:

‘એથી રૂડું શું? ખુશીથી રહો. અમે તો દેવદિવાળી સુધી અહીં રહેવાનાં છીએ.

ધૃતિ કશું બોલવાને બદલે કાર્તિક સામે જોઈ રહી. એને એકસાથે બે દલીલ સૂઝી: ‘હોમવર્ક નથી કરવાનું? અને માથે ઠરેલી ધૂળ ઓછી પડે છે? – બીજું વાકય કાર્તિક બોલવા ખાતર બોલ્યો હતો એનો ખ્યાલ આવી જવા છતાં ઉમાબાને ખોટું લાગ્યું:

‘ધૂળની ટીકા ન કરીએ દીકરા!” નારાજગી ઓછી કરી વહાલથી કહ્યું: ‘તારા બાળપણના બંધારણમાં આ ધૂળનો ફાળો ઓછો નથી. એક વાર તું જ ગામથી આંબાની મંજરી તોડી નહોતો લાવ્યો?’

‘એ ખરું પણ બાળપણનાં ચશ્માંથી આખા જીવનને જોવામાં ડહાપણ નથી. આજના સ્પર્ધાત્મક જગતમાં ટકવું હોય તો – ખેર, તમને એ નહીં સમજાય, બા!’

‘એમને નહીં સમજાય તો કોને સમજાશે કાર્તિક?’ – મહેશભાઈ સહેજ રંજ સાથે બોલે છે, મોં ફેરવીને.

ઉમાબા હસી પડે છે. ‘એમાં ખોટું શું લગાડો છો? દીકરાને સમજાય એ માબાપને સમજાયા બરાબર કહેવાય. સંતાનો પોતે વધુ સમજે છે એ આત્મવિશ્વાસ તો વખાણવાજોગ ગણાય. એક વાર તમે જ નહોતા કહેતા – ઘણાં લોકોને ઘડપણમાં પણ સંતાનોની ચિંતા રહે છે. આપણે કેવાં ભાગ્યશાળી કે બંને સંતાન તેજસ્વી પાક્યાં. રેવતી પણ કેવું નામ કમાણી છે! ત્યાં અમેરિકામાં મને કેટલાંક લોકોએ મોંકળા પરથી પૂછેલું: ‘તમે રેવતીનાં મધર?’ સાંભળતાં લાગતું કે આ સાઠની ઉમરે છાતીમાં હરખ ઊભરાય છે કે ધાવણ?…’

કારમાં સામાન મુકાવા લાગ્યો. બાળકોએ મન વાળી લીધું હતું. મહોલ્લાનાં માણસો વિદાય આપવા ભેગાં થયાં.

જેમને બધાં ભારે તોફાની માની બેઠાં હતાં એ બાળકો દાદા-દાદીને પગે લાગી રહ્યાં છે એ જોઈ થતી ગુસપુસમાં અચરજની ભાત ઊપસી આવી. નજીકનાં કુટુંબીઓએ બાબા-બેબીના હાથમાં દસ-દસની નોટો મૂકી. ઉમાબાની આંખોમાં ધન્યતાની આર્દ્રતા જાગી, જે વિદાય સાથે આંસુમાં પરિણમી.

પહોંચી ગયાનો ફોન બેબીએ કર્યો હતો. છેલ્લે પૂછ્યું હતું: ‘બા, તમે હજી રડો છો?’

સાંભળતાં ઉમાબાથી ડૂસકું નંખાઈ ગયું હતું. સામે કાર્તિકે ફોન લીધો હતો. વિષયાન્તર કરી બાને આશ્વાસન આપતો હોય એમ એણે કહ્યું: ‘આની મમ્મીને પેલું અનિલ જોશીનું ગીત આજે સમજાયું. ‘કેસરિયાળો સાફો ઘરનું ફળિયું લઈને ચાલે.’ ફળિયું એ માત્ર આંગણું નથી પણ એક સહિયારી ભાવભૂમિ છે. એમાં આખા મહોલ્લાનાં આબાલવૃદ્ધોનાં પગલાં જમા થતાં હોય છે.

પછી ફોન મહેશભાઈએ લીધો હતો. બાપ-દીકરાની વચ્ચે કામકાજની વાતો થઈ હતી. એ દરમિયાન ઉમાબા ઉદાસ થઈ ગયાં હતાં.

આજે એથી પણ વધુ ઉદાસ લાગે છે. ખેતરને શેઢે બેસીને એ સૂનમૂન તાકી રહ્યાં છે. સમજાતું નથી શું ખૂટે છે. એમ તો બધા દિવસો સંવાદિતામાં વીત્યા હતા. કોઈનો કશો વાંક વરતાતો નથી. છતાં સાથે ન હોવાનો રંજ અછતો રહેતો નથી. મહેશભાઈ વાત કાઢવા જાય છે ને અટકી જાય છે. કદાચ ઉમા રડી પડે તો – જીવો આમન્યા રાખે છે તેથી બીડી પીવા ખેતરમાં આઘો ગયો છે. મહેશભાઈ કોદાળીથી કાંટાળિયા છોડ કાઢે છે. ક્યારો ભરાઈ ગયો છે એનો ખ્યાલ આવતાં એ પાવડો હાથમાં લે છે. પહેલાં ત્રાંસા પાવડાથી ડામું પોચું કરે છે. પછી બે જ પાવડે માટી ખેંચી લઈ ડામું પૂરી દે છે. પાણી ઉમાબા બાજુ બાળકની ચાલે દોડી આવે છે રળતું-આખડતું. પાણીના સ્પર્શે એમની પાનીને ગલી થાય છે. એ શેઢા પરથી ઊભાં થાય છે. નાનકી આ જ રીતે ક્યારેક એમને ગલી કરતી હોય છે. એ વખતનું એમનું હાસ્ય છબિમાં ઝીલી લેવા જેવું હોય છે.

ક્યારો વાળતાં મહેશભાઈના લેંઘાની કોર પલળીને માટોડી થઈ ગઈ હતી. એ જોઈ અગાઉ ઉમાબા ઠપકો આપતાં. આજે રાજી થાય છે. દાતરડી સંભાળે છે. પાણી વળેલા ક્યારાના છોડ પર બગલાં બેસવા માંડ્યાં છે. વાંકુંચૂકું તોરણ રચાઈ રહ્યું છે. બગલાંને આ દંપતીની હાજરીની જરાય પડી નથી. કેટલાંક ક્યારામાં ચાલતા પાણીના રેલાને અનુસરે છે. કેટલાંક લડીને ઊડે છે કે ઊડીને લડે છે. કોઈ કોઈ વળી, એકમેકનો પીછો કરી બાજુના ખેતરના લીંબડાની ટોચ સુધી લીટી દોરે છે. આમને જોઈને જ ઇજનેરે પેલાં મીગ વિમાન બનાવ્યાં હશે. અગાઉ ઉમાબા બગલાં વિશે બે શબ્દ બોલ્યા વિના રહેતાં નહીં. ક્યારેક દરમાં પાણી ભરાતાં અંદરથી ઉંદરના બચ્ચાને બદલે સાપ નીકળે તો હાથ જોડી શેષનાગનું સ્મરણ કરતાં. એ માને છે કે આ ધરતીને ધારણ કરનારું કોઈક છે. એમણે પતિની સામે જોયું. એ કામમાં મશગૂલ હતા. એમનો મુદ્રાલેખ છેઃ કામે વળવાથી વિચારવાયુ ઘટે છે. ઉમાબા દાતરડીથી નીંદામણ કાઢવા લાગ્યાં. વળી, બે કુમળા છોડને વાયરે ઝૂમી ઊઠેલા જોઈ અવઢવમાં પડી ગયાં. શું સાચે જ આ નકામા છે? ને એ નક્કી કરનારી હું કોણ?

સેંથિયા પૂરતાં હોય એમ વાંકાં વળીને ઉમાબા ઊભાં છે એ જોઈ મહેશભાઈ બોલી ઊઠ્યા: ‘હવે શું કામ કેડ દુખાડો છો? કપાસનું આ છેલ્લું પાણ છે. ખેડ ભેગું નીંદામણ નીકળી જશે. ઘેર જાઓ. દાડો આથમવા આવ્યો.’

એમણે આથમણી બાજુ જોયું. કશો ખટકો ન જાગ્યો. જોતાં ગયાં તેમ ગમતું ગયું. સૂરજનાં કિરણો જાણે આડાં પડી વિસામો લઈ રહ્યાં હતાં. આંબાનાં પાંદડાંને સોનેરી સ્કૂલમાં બદલી રહ્યાં હતાં. બેએક મહિને અદ્દલ આવા રંગની મંજરી ફૂટશે. બધાય રંગોની ગંગોત્રી જાણે આ કિરણો ન હોય!

ઉમાબા ઊભાં છે, અવિચળ, સ્વયંપ્રભા સૃષ્ટિ સમક્ષ સ્વસ્થ. ‘સાંભળ્યું નહીં? મેં શું કહ્યું? નથી જવું ઘેર?’

‘જઈએ છીએ.’ – એમના પગ પાસેના કપાસના છોડને ફૂટેલા અસંખ્ય ફણગા જોઈ એ અચરજમાં મુકાઈ ગયાં હતાં. ગણતાં ગણાય નહિ એટલા અંકુર! પ્રકૃતિ તો જાણે સદા કુંવારી!

જીવો ટેસથી બીડી પીને હવે ક્યારાના ડામા પાસે આવી ગયો છે. મહેશભાઈના હાથમાંથી પાવડો લઈ લેતાં કહે છે: ‘સાએબ, તમેય જાઓ. કલાકમાં પી રહેશે. હું બોર બંધ કરાવીને આવું છું.’

‘પાછો તું મોડું કરશે તો? તારાં કાકી તારી રાહ જોઈને ભૂખ્યાં બેસી રહેશે. માટે હું તો તને લઈને જ જઈશ.’ – મહેશભાઈ હસતાં હસતાં બોલે છે છતાં એ સાચું પડવાનું હોય એમ ઉમાબા કોરા ક્યારાની પાળી પર બેસે છે. એમના મોં પર સૂરજનું અજવાળું છે કે એમનું પોતાનું તેજ? — મહેશભાઈ વિચારમાં પડી જાય છે. તો પછી એ ઘેર જવા કેમ પગ ઉપાડતાં નથી? શું બાળકોની ગેરહાજરીનો સામનો કરવાની હિંમત ચાલતી નથી?

હવે સૂરજે માથે ક્ષિતિજ ઓઢી લીધી છે. પણ સંધ્યાની આણ ભારોભાર વરતાય છે. નીકમાં પાણી નહીં પણ જાણે સંધ્યા વહી રહી છે. નીતર્યાં પાણી સાથે રંગોની કેવી સંવાદિતા!

બા! – સાંભળતાં ઉમાબા સફાળાં ઊભાં થઈ ગયાં. પડોશીના ખેતરમાં છોકરું બોલ્યું હતું. પોતાને ટહુકો દેવાયો હોય એમ એ તાકી રહ્યાં.

મહેશભાઈ વિચારે છેઃ ‘કાયમ સમયસર ઘેર જવા તૈયાર રહેતાં ને આજે કેમ હજી પગ ઉપાડતાં નથી? મારા સંગાથ માટે રોકાયાં છે? કે પછી મારો સંગાથ આજે પૂરતો રહ્યો નથી? મને લાગે છે કે મારે જ આગળ થવું પડશે. ખાલી આંગણે પહેલાં પગ મૂકી, ખાલીપો ખાળતાં એમને માટે રસ્તો કરવો પડશે…’

‘શું ઊઠો છો કે ટેકો કરું? – કહેતાં મહેશભાઈ હસી પડ્યા. આ રીતે હસવામાં પોતાનાથી સાથ ન અપાય એવું સમજતા જીવાએ જીદ કરી – ‘સાએબ, તમેય ઘેર જાઓ.’

ઉમાબા ઊભાં થયાં, ઊભાં રહ્યાં. કંઈક તાકાત આવી હોય એમ ચાલ્યાં. વળી, પાછળ નજર કરી. ખળખળ વહેતાં નીકનાં પાણી સાથે પલળેલાં પગરખાંનો અવાજ ભળ્યો. પાણીની કૂડી આવી. નાનકડો ચંદ્ર એમાં નહાવા પડ્યો હતો.

[સાંજનો છાંયો]

ભણેલી વહુ

રામજી પટેલ કર્મઠ અને આખાબોલા ખેડૂત છે. જેવા એ એવાં એમનાં પત્ની ભલી. એક જ સંતાન, હરિ. દીકરો ભણવામાં હોશિયાર તે ઇજનેર થઈને મુંબઈની મોટી કંપનીમાં નોકરીએ લાગ્યો. પરણ્યો પણ પરનાતમાં. સગાંવહાલાં પહેલાંથી સલાહ આપતાં હતાં: છોકરો મૅટ્રિક થ્યો એ ઘણું કૅવાય. આવી સારી ખેતી છે, બાપદાદા વારાની બચત છે, ચરુ ભરાય એલા રાણીછાપ રૂપિયા નીકળ્યા હતા, તો નોકરીનો લોભ શું કામ કરો છો? એક વાર બેઠાડુ ને સુંવાળો થયા પછી કામ કરતાં એની કેડ્ય નહીં દુખે?

રામજી પટેલ સાંભળી રહેતા. મનોમન જવાબ મેળવી લેતા. ભણેલો માણસ કામચોર પણ થાય ને વધુ કામગરો પણ થાય. જે બળથી ન થાય એ કળથી થાય. છોકરો ભણતો ગયો ને દૂર જતો ગયો. ઇજનેર થયા પછી મુંબઈની મોટી કંપનીમાં જોડાયો. એ કહેતોઃ ‘મારે પરદેશ વસવા નથી જવું, પણ તક મળે તો આગળ વધેલા દેશ જોવા છે.’

માબાપ એના માટે કન્યા શોધતાં હતાં એ જાણતાં જ એણે કહેલું: એક છોકરીએ મને બોટી લીધો છે. એનાં માબાપ હા પાડે એટલી વાર. તમને મળવા મોકલીશ. એકલી આવે એવી છે. ઉંમરમાં સરખી ને ભણવામાં મારાથી આગળ છે. ‘માટીના બંધારણ’માં પીએચ.ડી. કરે છે. નામ છે શીલા.

હરિયો પરનાતમાં પરણીને ભણતર લજવશે એ બીકથી સગાંવહાલાંએ રામજી અને ભલીને સાંકડે લીધાં હતાં. થોડી જમીન-જાયદાદ વધારે એટલે નાતની સાડાબારી જ નહીં રાખવાની? શું આપણા ગોળની કન્યાઓને કાતરા ખાઈ ગયા છે? કે તમને નાતબાર મુકાવાનાં અરમાન જાગ્યાં છે?

રામજીને બીક ન હતી. નાતબાર મૂકવાની જોહુકમી કરનારા પંચાતિયા ઊકલી ગયા. હવે તો કાયદાનું રાજ આવ્યું છે. દીકરો કહે છે કે નાતજાતના ભેદભાવ લોકશાહી માટે સારા નહીં. એ સાચું જ કહેતો હશે ને? ભણીને ઇજનેર થયો છે, કંઈ આપણી જેમ ગમાર ઓછો છે? શું કહો છો હરિની મા?

ભલી ધીમે પણ અડગ અવાજે બોલેલાં: સગાંવહાલાં સારા અવસરે ન આવે તો એમની ખોટ આપણને એકબે દિવસ સાલે. પણ હરિને નાતના દબાણથી પરણાવી દઈએ ને ન કરે નારાયણ ને લાકડે માંકડું વળગાડવા જેવું થાય તો? કન્યા બરાબર ભણેલી હોય તો મુંબઈ જેવા શૅરમાં ભૂલી તો ન પડે! ખોટું કહું છું હરિના બાપા?

સગાંવહાલાં સમજી ગયેલાં કે આ બે જણાં લાંઠ છે, એકબીજાને પૂછે છે ને હામાં હા કરે છે. તો આપણે શું કામ સલાહ આપવી? સોનાની જાળ શું કામ પાણીમાં નાખવી?

બધાંને શીરો, મગનું શાક ને તાજી છાશ સાથે એક એક પાપડ પીરસીને ભલીબહેને ઉજવણીનો આરંભ કરી દીધો હતો. સલાહ આપનારાં ભાવતાં ભોજનની બીજી તક જતી કરવા રાજી ન હતાં. સારાસારી હોય તો કો’ક દાડો કહી શકીએ કે ઇજનેર હરિ અમારા સગામાં થાય.

લગ્નપ્રસંગ મુંબઈમાં ઊજવાયો હતો, શીલાનાં દાદીમાની હાજરીમાં. હરિએ માતાપિતા ઉપરાંત નજીકનાં સગાંને મુંબઈ તેડાવ્યાં હતાં. દરેકને આગવો ઉતારો આપ્યો હતો. ફોટા પાડવામાંથી કોઈને બાકાત રહેવા દીધાં ન હતાં.

વિદાય વખતે દરેકને ભેટસોગાદ મળી હતી. દરેકે વળતું ખાસ આમંત્રણ આપ્યું હતું: અમારે ત્યાં ક્યારે આવો છો? તમારાં કુમકુમ પગલાં પાડવા આવશો ને?

લગ્ન પછી હરિ અને શીલા ગામ આવી શક્યાં ન હતાં. પણ દરેકેદરેક સગાને લગ્નવિધિ વખતના એમની સાથેના ફોટા મોકલ્યા હતા. ફોટાની ફરતે રંગીન કાગળ ને એના ઉપર પરબીડિયું. અંદર ટચૂકડો કાગળ પણ ખરો. હરિ અને શીલાની ભાવભીની યાદી. સરનામામાંય ભૂલ નહીં. બધાં હરિની ચોકસાઈનાં વખાણ કરતાં હતાં પણ ભલીમાએ ફોડ પાડ્યોઃ મારો હરિ તો આળસુનો પીર છે. આ બધી કળા તો વહુની! યાદ છે તમને? લગન પછી વરઘોડિયાં પગે લાગવા આવ્યાં ત્યારે હરિ તો સમ ખાવા પૂરતું જ નમતો હતો… પણ વહુ? મારા પગના અંગૂઠાને અડકીને એણે આંગળીઓનાં ટેરવાં એનાં પોપચાંએ લગાડ્યાં. આપણે વિદાય થયાં ત્યારે પણ એ જ રીતે પગે લાગી. જરાય ચૂક નહીં. પાછી ભેટીને રડી. એ ‘મા’ કહીને બોલાવે ત્યારે લાગે કે સગી દીકરી તો શીલા છે ને એને લીધે હરિ અમને ઓળખે છે.

બંને મહિનામાસમાં ગામ આવવાનાં હતાં પણ હરિને કંપની તરફથી યુરોપ જવાની તક મળી. શીલા એકલી ગામ આવી પંદર દાડા રહેવા માગતી હતી પણ છેલ્લી ઘડીએ હરિ એને સાથે પ્રવાસમાં ખેંચી ગયો. કેવું બહાનું કાઢ્યું? અમને બધા ઇજનેરોને લખતાં ને નકશા દોરતાં આવડે પણ અંગ્રેજી બોલતાં બરાબર ન આવડે. શીલાને તો યુરોપની બીજી ભાષાઓ પણ સમજાય. અમારી કંપનીએ જ એને અમારી સાથે મોકલવાનું નક્કી કર્યું છે, જેથી અમે ભૂલા પડી ન જઈએ અને હેમખેમ પાછા આવી કામે લાગી જઈએ.

પ્રવાસથી પાછો આવ્યો ત્યારે પૂછ્યું તો હરિ કહેઃ શીલા તો માથે પડી. અમને મોજશોખ કરવા ન દીધા. અમે ભૂલા ન પડીએ એ એણે જોવાનું હતું એને બદલે આ તો અમને રોકતી હતી. એ ફિલ્મ ન જોવાય, નાગી છે. એ લત્તામાં ન જવાય, લૂંટાઈ જશો. બધા મનોમન બળતા હતા પણ શું કરે? એક વાર શીલાની આગેવાની સ્વીકારી પછી.

‘પ્રવાસનું તો સમજ્યા પણ અહીં ઘેર તો તને તારી રીતે જીવવા દે છે ને? તારો ભુલકણો સ્વભાવ, તારી આળસ – ‘રામજીભાઈએ ફોન પર પૂછેલું.

‘એની તો રામાયણ છે. સવારે છ વાગ્યે જગાડી દે. નાહીને મારે ગીતાનો એક અધ્યાય વાંચવાનો; ગુજરાતીમાં નહીં, સંસ્કૃતમાં. કોક અઘરો શ્લોક હોય તો અર્થ કહે. નહીં તો ઠપકો આપેઃ શેના ઇજનેરની પદવી લઈ બેઠા છો? જર્મનનો ટેસ્ટ આપી શકો છો ને ગીતા સમજાય એટલું સંસ્કૃત શીખી શકતા નથી? આજે બરાબર સમજી રાખો. કાલે અર્થ પૂછીશ. ભૂલ કરશો તો પરમ દિવસે પોણા છ વાગ્યે જગાડીશ… જાણે મારી ઊંઘ ઉડાડવા મને પરણી ન હોય! એની ઊંઘ ઓછી એમાં મારો વાંક? હવે તો એક વાર એને અહીં જાગતી મૂકીને મારે ગામ આવવું છે, ઊંઘવા માટે. દિવસેય ખેતરમાં જઈ લીંબડા નીચે ઊંઘી જઈશ.

તારી તબિયત તો સારી છે ને બેટા?’ – ભલીમાએ ચિતાથી પૂછ્યું. એમાં મને ખબર નથી પડતી, શીલાને આપું.’

સાસુમાને પ્રણામ પાઠવી શીલા કહે છે: ‘સવારે વહેલા જાગવાથી રાતે વહેલા ઊંઘ આવે. દસ પહેલાં ઊંઘી જવાથી મન-શરીર સ્વસ્થ રહે. તમે જ કહો મા, બાપા કેટલા વાગ્યે જાગે છે?

ભલીમા રામજી પટેલને પૂછે છે. પટેલ હસીને જવાબ આપે છે: ‘હવે તો આવતી કાલે જાગું ત્યારે ઘડિયાળમાં જોઈને કહું.’

‘એમાં વાંકું શું કામ બોલો છો? કહી દો ને કે દાડો ઊગે એ પહેલાં જાગું છું.’

‘પાંચેક વાગ્યે, ખરું ને?’ – શીલા સ્પષ્ટતા કરે છે. ‘બાપ કરતાં દીકરાને વધુ ઊંઘવાની છૂટ હોય એ ખરું પણ કેટલી? એક કલાક કે વધુ??

ત્યાં હરિ શીલા પાસેથી ફોન લઈ લે છે. માને કહે છે: ‘આને કોઈ નહીં પહોંચે. ત્યાં આવે ત્યારે તમનેય કાયદા ન શીખવે તો મને ફટ કહેજો.’

પછી તો શીલા સુવાવડ વખતે પિયર ગઈ. ખોળો ભરવાનો શુભ પ્રસંગ ઊજવાયો ત્યારે બધાં ભેગાં થયાં હતાં. પછી ભલીમા એક વાર એની ખબર કાઢી આવ્યાં હતાં. વેવાણ-વેવાઈને લાગ્યું હતું કે ભલીમા ગામડાગામમાં રહે છે પણ કેવાં ગૌરવશીલ છે! હરિમાં માબાપના ગુણ આવ્યા છે. ભણતરનું કે હોદ્દાનું અભિમાન જ નહીં!

શીલા પૂરા પાંચ માસ પિયર રહી હતી. હરિના નિત્યક્રમમાં અનિયમિતતા આવી ગઈ હોય એવું એને લાગતું હતું. પણ દયા આવતી હોઈ વહેલો જગાડતી. નહીં. એમ તો એ પોતે પણ ક્યાં અનિયમિત નહોતી થઈ ગઈ? દીકુ જાગે ત્યારે જાગવાનું ને ઊંઘવા દે ત્યારે ઊંઘવાનું. ક્યારેક એ ઘોડિયામાં જાગતો હોય ત્યારે સૂતાં સૂતાં રમ્યા કરે છે ને હોલાની જેમ બોલે છે, શીલાને ત્યારે રજા રહે છે. પણ નજર પડી તો જોયા જ કરે છે.

જિયારાના રિવાજ વિશે શીલા જાણતી હતી. પહેલી હુતાશણી— હોળી વખતે ગામ જઈ બાળકને પગે લગાડી આવવાની એની તૈયારી હતી. તેથી એક મહિના પહેલાં પિયરથી વિદાય લઈ પોતાને ત્યાં પહોંચી ગઈ હતી. માબાપે જિયારામાં દીકુને આપેલી ભેટસોગાદોથી એક આખો ઓરડો ભરાઈ ગયો હતો. જે શીલાના સ્ટડીરૂમ તરીકે ઓળખાતો હતો. હવે તો મારે દીકુનો જ સ્ટડી કરવાનો ને!

ખાસી અઠવાડિયાની રજાઓ લઈને હરિએ ગામ જવાનું આયોજન કર્યું હતું. પણ શીલાએ પાછા વળવાની તારીખ નક્કી કરવાની ના પાડી હતી.

‘કેમ? તારાથી ત્યાં અઠવાડિયું નહીં રહેવાય?’

‘વધારે રહેવું હોય તો? તમે તમારા એમ.ડી.ને કહી રાખો કે મારા દીકુને ત્યાં વધુ ફાવશે તો પંદર દિવસ પહેલાં પાછો નહીં આવું.’

‘મને વાંધો નથી, તને નહીં ફાવે. બધાને જવાબ આપતાં આપતાં તું થાકી જશે.’

‘તો મારા વતી મા જવાબ આપશે. હરિ, તમે એટલુંય સમજતા નથી કે દીકુને રમાડવાનું માને કેવું મન હશે? પેલી કહેવત ભૂલી ગયા? મૂડી કરતાં વ્યાજ વહાલું!’

‘પણ ત્યાં બીજી કહેવતોપણ પ્રચલિત છે. ભણેલી વહુના વાંક કાઢવા લોકોને નવરાશ મળતી રહેતી હોય છે. ખુદ મારા પિતાજી પહેલાં એક સાખી બોલતા:

ભણેલી પણ ભામિની, અજવાળી પણ રાત,
ડાહ્યો પણ દારૂડિયો એ ત્રણની એક જાત.

એમાં ત્રીજું ચરણ તો બરાબર છે. તમારા જે મિત્રો બેસુમાર પીએ છે એમની ગૃહસ્થી વિશે તમે નથી જાણતા? અજવાળી રાત આપણા જેવા જુવાન માણસોને વધુ ગમે એ ખરું પણ સૂર્યના પ્રકાશ વિના ફૂલ-ફળ ન આવે એ તમે કયાં નથી જાણતા? આ સાખી રચાઈ હશે ત્યારે ભણેલી ભામિનીઓએ ફૅશન અને બિનજરૂરી છૂટછાટ પ્રત્યે રુચિ દાખવી હશે. પણ ભણેલી સ્ત્રીઓ છેક વેદકાળથી પ્રેરણા આપતી રહી છે. મધ્યયુગમાં સમાજમાં પૂર્વેની જાગૃતિ રહી ન હતી ત્યારે પણ ગંગાસતી જેવી ભામિનીઓ થઈ છે. તમારા પિતાજી ગંગાસતીનાં પદ ગાય છે એ જાણો છો ને! એ એમ.એ., પીએચ.ડી. ન હતાં, પણ કેવું જ્ઞાન બલ્કે આત્મજ્ઞાન! કેટલાક શબ્દોના અર્થ મારા કરતાં તમારા પિતાજી વધુ સમજે છે.’

‘તને શી ખબર?’

‘મેં એમની પાસે ગવડાવી આ કૅસેટ બનાવી છે.’

‘તારામાં આ બધા સંસ્કાર ક્યાંથી આવ્યા શીલા?’

‘શિક્ષણમાંથી અને માબાપના વારસામાંથી.’

‘તું મારાથી કેટલી બધી આગળ છે શીલા?’

‘આમ તો પાછળ છું. કમાઓ છો તમે ને ખર્ચું છું હું.’

‘ખર્ચે છે કે બચાવે છે?’

શીલા પતિ સામે જોઈ રહી. હરિ ભોટ તો નથી જ. બધું જાણે છે. એને મારા સ્વમાનની કેટલી બધી ચિંતા છે! પણ એને ક્યાં ખબર છે કે એ ખેડૂતનો દીકરો છે એ પણ એને પસંદ કરવાનું એક વધુ કારણ હતું. ગામમાં મને કેમ નહીં ફાવે? ત્યાં તો આખું ગામ એક કુટુંબની જેમ વર્તતું હોય છે. હું ભણેલી હોઉં તો આટલુંય જાણતી ન હોઉં?

જોકે વડીલોને પગે લાગવાની ટેવ એને નાનપણમાં પડેલી. પછી એ બહેનપણીઓને ખુલાસો કરતી. મારી જેમ તમેય નમશો તો કેડ પાતળી રહેશે. નહીં તો પરણ્યા પછી સુખમાં પડીને સમચોરસ થઈ જશો. પણ યાદ રાખો હું કસરત કરવાનું નથી કહેતી, નમવાનું કહું છું, ભાવભેર.

શીલાની આ ટેવને કારણે લોકો મોંમાં આંગળાં ઘાલી ગયાં. કહે છે કે પીએચ.ડી. થઈ છે તોય પગે લાગવાની ટેવ છોડતી નથી. રામજીભાઈનો હરિયો તો થાંભલાની જેમ ઊભો રહે છે. બે વાર પૂછીએ ત્યારે ઉતોર આલે.

આ વહુ તો પાછી રોજ સવારે મંદિરેય જતી હતી! આપણે તો વારતહેવારે ભગવાનનાં દર્શન કરવા જઈએ. આ તો ઊઠે એવી ઊપડે છે. જાણે ભગવાનને જગાડવા જતી ન હોય! ગામનાં કૂતરાંથી બીતી નથી.

શું કામ બીએ? ગામમાં આવી છે ત્યારથી કૂતરાંને ખાવાનું નાખે છે. ધુતકારતી નથી. વહાલથી ઓટલા પર ખાવાનું મૂકે છે. આંગણું એવું ચોખ્ખું રાખે છે કે કૂતરાંને ગંદું કરવાનું ગમે જ નહીં.

શીલાએ બધા વિધિ ઉમંગભેર કર્યા. પોતે જાણતી હોય એ અંગે પણ ભલીમાની સલાહ લઈને આગળ વધે. ફક્ત એક અપવાદ થયો.

વાસમાં એક યુવતી ગાંડામાં ખપતી હતી. આમ તો ઘરનું, ખેતરનું બધું કામ કરે પણ ભાભી સાથે વાંકું પડે કે કોઈ એને ગાંડી કહી અવગણે કે અપશુકનિયાળ માની રસ્તો ચાતરે એની સાથે એ વીફરે. થાકે તોય શાંત ન પડે. આખો પાયો ગજવે. સાંભળનાર માની લે કે આ ગાંડી જ છે.

એણે હોળીમાને પગે લગાડવા લઈ જતા હરિના છોકરાને દૂરથી જોયો હતો. નજીકથી જોવાનું મન હતું પણ ભલીમા એને ગાંડી કહી ઉંબરેથી પાછી વાળે તો?

વેળા પછી એણે ભલીમાને ખેતરમાં જતાં જોયાં હતાં. ગભરાતાં ગભરાતાં એમના આંગણા બાજુ વળી. એનો સંકોચ જોઈ શીલાએ આવકાર આપ્યો.

એણે બાબલા વિશે પૂછ્યું.

‘ઘોડિયામાં છે. જોવો છે? આવો.’

માથેથી રૂમાલ ખસેડ્યો ત્યાં દીકુએ આંખો ઉઘાડી. હાથ લંબાવ્યા. જાણે આ અજાણી યુવતીને અગાઉથી ઓળખતો ન હોય!

અને એને તેડતાં એ જે રાજી થઈ છે, રાજી થઈ છે!

ભગવાન તને સો વરસનો કરશે – એ એના લહેકામાં બોલતી જ ગઈ.

‘કશુંય લીધા વિના આવી છું ભાભી, શું આલું?’

‘આશીર્વાદ તો આપ્યા. બીજું શું જોઈએ?’

‘બઉ ડાયો થશે તમારો બાબલો. કેવો ટગર ટગર જુએ છે મારી હાંમે!’

તમે એનાં ફોઈ થાઓ એની એને ખબર પડી ગઈ લાગે છે.’

‘ખરું, એ ફરી આવશે ત્યાં હુદીમાં ઈના ઓલે ચાંદીનો ઘૂઘરો ઘડાઈ રાખીશ. ઘરમાં તો કોઈ મને પૈશોય આલે એમ નથી પણ પારકી મજૂરી કરીનેય એટલી બચત કરીશ.’

એનો ભાર ન રાખશો.’ – કહેતાં શીલાની નજર એના ફાટેલા સાડલા પર પડી. પોતાની સાડીઓમાંથી એકાદ આમને ગમે ખરી? હા, ગવન ગમશે.

અને એણે બૅગમાંથી ગવન શોધી કાઢ્યું.

‘બાબલાને મેલીને જવાનું મન થતું નથી પણ મારી ભાભી વઢકણી છે’ – કહેતાં એ દીકુને ઘોડિયામાં સુવડાવવા ગઈ. દીકુ રડ્યો. શીલાએ તેડી લીધો. એની સાથે બહાર આવી. ગવન ધરતાં કહે: ‘તમને આ શોભશે. તમારા ભાઈ તરફથી ભેટ.

પણ, કયા હકથી હું લઉં? લોક મને ગાંડી કહે છે.’

ખરેખર તો પોતાને બહુ ડાહ્યાં માનનારાં ગાંડાં હોય છે. તમે આ લેશો તો મને ખૂબ આનંદ થશે.’

અને ગવન લઈ, છાતીએ દબાવી ચોધાર આંસુ સાથે એ ‘ગાંડી’ ત્યાંથી નીકળી, ત્યારે શીલા પણ લાગણીમાં ખેંચાઈ ચૂકી હતી. એણે જોયું હતું: આ યુવતીને ગવન મળ્યાનો નહીં, દીકુને રમાડવાનો આનંદ વધુ હતો.

લોક ટોળટપ્પે વળ્યું હતું. કેટલાકે હરિને ફરિયાદ કરવાની રીતે કહ્યું: ‘તારી વહુએ તારા છોકરાને તેડવા દીધો પેલી ભાન વનાનીને? એને કંઈ ગતાગમ પડે છે કે નહીં?’

પડે છે. મારા કરતાં વધુ ભણેલી છે.’

[સાંજનો છાંયો’]

XXXII

સુમન શાહ

છોટુ

બપોરે હંસા ઘરમાં એકલી હોય છે. છોટુને આની ખબર છે. હંસા બારણું ખોલે ન ખોલે ત્યાં તો ‘સાએબ છે કે…?’ કરતોકને માળો સીધો દાખલ જ થઈ જાય છે! મેં હંસાને ઘણી વાર કહેલું છે કે, ‘બપોરે તું એકલી હોય ત્યારે બેલ વાગે કે તુર્ત જ બારણું ખોલવાની ઉતાવળ ન કરવી.’ પણ એ હંમેશની ઉત્કંઠ હોય છે બારણે આવેલા કોઈ પણ માનવબાળનું સ્વાગત કરવાને. હંસા, સદાની આતુર એવી, મારી જરીક ભોળી પત્ની છે. છોટુ નથી જાણતો કે એ આમ અવારનવાર મારા ઘરમાં ગરી જાય છે તેની મને ખાસ્સી ખબર છે. દાખલ થઈને સીધો હોહા શરૂ કરી દેવાનો : ‘કેમ જેન્તીભૈસાએબ નથી?

હજી નથી આવ્યા? મને એમ કે આવી ગયા હશે. શું ચાલે છે આજકાલ? મજામાં તો છો ને?’ જવાબમાં ‘કેમ કાંઈ ખાસ કામ હતું?’ કહેતી હંસા પાણીના સ્વચ્છ ગ્લાસમાં, જેને હું ‘ક્રિસ્ટલ ક્લિયર’ કહું છું, તેમાં ફ્રિજનું ઠંડું પાણી ધરી એને પૂછે છે. હંસાને એવું છે કે બધાં જ માણસોને હંમેશાં મારાં મહત્ત્વનાં જ કામ હોય છે!

પણ એમ નથી હોતું. છોટુની વાત કરું :

છોટુ, સાલો, મેં બરાબર માર્ક કર્યું છે, આમ અપાતા ગ્લાસનો હંમેશાં ગેરલાભ લઈને હંસાનાં આંગળાંને પોતાનાં સ્પર્શે એવું અચૂક કરે છે. મારી ગેરહાજરીમાં કેટલો આગળ વધતો હશે એ તો રામ જાણે, પણ મારી હાજરી હોય ત્યારે તો એને એમ કરતો મેં વારંવાર નોંધ્યો છે.

જરા માંડીને કહું :

છોટુ લાંબો પહોળો માણસ છે. પડછંદ કાયાનો. થોડો ગોરટિયો પણ ખરો. છ-સાત માસ પર આકસ્મિક જ એની ઓળખાણ થઈ ગઈ અમારે. મોટે ભાગે સફારી પહેરે છે.

આવા આડેધડ વધી ગયેલા તડબૂચો મને હંમેશાં ઇડિયટ જેવા લાગ્યા છે. હું હોઉં ત્યારે કેવું કરે છે એ જુઓ :

આવતોકને સોફામાં બેસી – બેસી શું – લંબાઈ પડે. ઘણી વાર તો ટિપૉઈ પર પગ પણ લંબાવી દે – જાણે એના બાપનું ઘર હોય! ‘ચા-પાણી કરશો ને?’ રસોડા તરફ જતાં હંસા રીતસર ટહુકતી લાગે. ‘બેસો બેસો, ભાભી.’ છોટુએ ક્યારથી હંસાને ‘ભાભી’ કહેવું શરૂ કરી દીધેલું તે મને ઘણું ઘણું વિચાર્યા પછી પણ યાદ આવ્યું નથી – ’બેસો, વાત કરો ને, શું ચાલે છે? મારી તે કાંઈ મહેમાનગતિ કરવાની હોય!’ હંસાને સામે બેસાડવા ઊંચો થયેલો છોટુનો હાથ એ બેસે પછી જ હેઠો પડે. એ પણ એકદમ કહ્યાગરી થઈ, પાલવ સરખો કરતી, સોફામાં સામે બેસી જાય છે – એના સફેદ દાંત દેખાય એવું ખુલ્લું હસતી. ‘સફારી તમને સરસ લાગે છે, છોટુભાઈ.’ મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે હંસા આવું કાંઈક બકી બડે. ‘એ… એમ! ‘ સફારી તરફ જોતાં એનું એકાદું બટન રમાડતો છોટુ એકદમ ખુશ થઈ બોલે : ‘તમને ગમ્યું એટલે બસ!’ મને થાય : ‘તમને’ એટલે કોને? કોને કોને? એ વિચારે, છોટુ હવે નવી શી વાતો કાઢશે તેની વિમાસણમાં હું એની ચેષ્ટા નીરખતો રહું. ‘ભલે, કાંઈ નહીં તો પાણી તો પીઓ’ કહીને હંસા સહસા ઊઠીને, ગ્લાસ લઈ પાછી ફરે ને છોટુને ધરી રહે. લંબાઈ પડેલો એ બેઠો થાય ને એની કટેવ પ્રમાણે હંસાનાં આંગળાંને સ્પર્શ કરતો કરતો જડથાની જેમ ગ્લાસ લે – ’ટિપૉઈ પર ઠોકી દેતી હોય તો’ – એવું એક આખું વાક્ય મારા મોંમાં સમસમી ઊઠે, પણ બોલું નહીં. પાણી છોટુ, હંમેશાં થોડુંક જ પીતો હોય છે. એને ખબર નથી કે આ બધું રજેરજ છપાય છે મારા મગજમાં. ઊપસેલી જાડી લીલી નસોવાળા એનાં કાંડાંને તેમજ ટૂંકા પણ પહોળા નખવાળાં એનાં જાડાં આંગળાંને હું બરાબર ઓળખું છું – એનાં એ આંગળાં મને જો એકલાં પણ મળે ને તોપણ ઓળખી કાઢું.

એ અડબંગને એમ છે કે આ જેન્તીલાલ ભોટ છે! પણ હાળાને એક દી તો… પણ શું એક દી તો? એનાં શું આંગળાં કાપી નાખવાનો? કાંડું તોડી નાખવાનો? શો સ્વાદ ચખાડવાનો’તો એને, માથું?! — હંસા જ જ્યાં રિસ્પૉન્સ આપે છે તે! ગ્લાસ ટ્રેમાં લાવતાં શું થાય છે એને? બધું ટ્રેમાં જ લાવવાનું હોય ને? ટ્રે તો નાનીમોટી બેચાર વસાવી છે! વચમાં એક વાર મેં એને કહેલું : “તમે – ગુસ્સે થાઉં ત્યારે ક્યારેક હું એને ‘તમે’ કહું છું – ટ્રેનો ઉપયોગ કરવાનું રાખો. આમ હાથોહાથ સારું નથી લાગતું, એ દેશી રીતભાત છોડો હવે,’ ત્યારથી હંસા કોઈને પણ ચાનો કપ કે પાણીનો ગ્લાસ ટ્રેમાં જ આપે. પણ મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે ઘણા પ્રસંગે પાછી ભૂલી ગઈ હોય, છોટુના કિસ્સામાં આબાદ રીતે ભૂલી જ ગઈ હોય! કેવું કહેવાય? શું સમજતી હશે એના મનમાં? મને થાય કે હંસાને સાવ ભોળી માનવી તે કદાચ ભૂલ થાય…

છતાં? છતાં કહું? હંસા એકદમ નિખાલસ છે, બિલકુલ સાફ દિલની. નહિતર મને ખબર પડે જ શી રીતે કે બપોરે હમણાંનો છોટુ અવારનવાર ટપકી પડે છે? ઑફિસેથી આવું કે તુર્ત જ હંસા કહે : ‘આજે તમારો પેલો છોટુ આવ્યો’તો. એની રિક્ષા આપણા ઘરની જરા આઘે બગડી ગઈ એટલે એને થયું કે ચાલો મળતો જઉં. મેં તો કહ્યું એને : ‘તમારા ભૈ આ ટાઇમે તો ન જ હોય ને ઘરમાં?’ તો કહે કે ”હા-હા, એની તો ખબર છે મને. પણ હંસાભાભીને મળવા ન અવાય અમારાથી?’ મને તુર્ત જ છોટુની ઝીણી આંખો ઝીણી છે, મોટા ચહેરામાં બિયા જેવા – પ્રશ્ન બનીને હંસાની આંખોમાં મંડાયેલી દેખાય. હંસાએ શો જવાબ આપ્યો હોય? – ’અવાય અવાય, કેમ નહીં વળી?’

એનો સ્વભાવ જ એવો છે. ખરે જ. હંસાએ પણ માર્ક કર્યું છે કે પંદર-વીસ દિવસના આંતરે, કાં તો બુધવારે કે ગુરુવારે છોટુ ટપકે છે : ‘કાલે બુધ ને? પેલો આવવાનો!’ – એમ કહેતી હંસા હવે તો મને ઠીક ઠીક અકળ લાગવા માંડી છે : એમનું બધું ગોઠવેલું તો નહીં હોય ને!

એક વાર ‘વીજળીઘર’ પાસે રોડ ક્રૉસ કરતાં મને છોટુ મળી ગયો. હું ‘ઍડ્વાન્સ’ ભણી જતો’તો ને એ બાજુથી આ તરફ આવતો’તો. મને જોઈને ‘વીજળીઘર’ની ફૂટપાથે મારી જોડે પાછો ફર્યો : ‘જવાય છે, રસ્તામાં વળી ક્યારે ભેટો થવાનો હતો તમારો? શું ચાલે છે જેન્તીભૈ? કોઈ દી નહીં ને આજે એકલા કેમ? હંસાભાભીની તબિયત તો સારી છે ને?’ સાલાને ‘હંસાભાભી’ બોલતાં મોંમાં આઇસક્રીમ પડ્યાનું સુખ થતું લાગે છે – મને થયું. પછી જૂઠું જ કહેવાનું મન થયું કે ‘હા, દવા લેવા જ જઉં છું હંસાની’ – પણ પછી ચમકારામાં જ સમજાઈ ગયું કે આમ કહેવાથી તો પહાડ જેવડી ભૂલ કરી બેસવાનો! આ ગધેડાને એવું ના કહેવાય. એટલે મેં તો, આમતેમજોતાં ગલ્લાંતલ્લાં કરવા માંડ્યાં. દરમિયાનમાં ટ્રાફિક પાછો બંધ થઈ ગયેલો. એટલે તો, છોટુ, જલદી ઊખડે જ શાનો મારાથી? મને સામું પૂછવાનું મન થયું : તમે કેમ એકલા નીકળ્યા છો, છોટુભાઈ? પણ એવું કશું પૂછવું તે પણ ભૂલનો બાપ જ ઠરે! સ્ત્રીઓની કશી પણ વાત વચમાં લાવ્યા વિના જ આની જોડે પતાવવું સારું : ‘ચાલો નીકળું ત્યારે, ફરી મળશું પાછા.’ પણ છોડે તો છોટુ શાનો? ‘આ સન્ડે ઘેર છો ને?’ મેં કહ્યું : ‘ના, સૂરત જવાનો છું.’ ‘ઓહોઓ! એમ! કાંઈ નહીં, મળશું ત્યારે તો, ફરી કોઈ વાર… આવજોઓઓ,’ કહી પાછો ‘એ આવજો જેન્તીભૈ’ ઉમેરતો છોટુ ગયો. મને શી ખબર કે જૂઠું નહીં, પણ સાચું બોલવું એય આ દુષ્ટના દાખલામાં તો ગંભીર ભૂલ જ ઠરશે! સોમવારે રાતે સૂરતથી પાછો આવ્યો કે તુર્ત જ હંસાએ હંમેશની જેમ એકદમ જ સમાચાર આપ્યા : ‘છોટુ આવ્યો’તો, સન્ડે સન્ડે કરતો’તો…’ ‘થયું કે સન્ડેની રજા છે એટલે તમને બન્નેને મળાશે.’

‘એ સાલીનો સમજે છે શું એના મગજમાં?’ મારો પારો અચાનક જ ઊંચે ચડી રહ્યો’તો. સૂરતનું મારું કામ પણ પતેલું નહીં એટલેય ચિડાયેલો હતો :

‘કૂતરાને કીધું’તું તો ખરું જ કે હું નથી. સૂરત જવાનો છું! હવે તો આ રાસ્કલને કંઈ ને કંઈ સ્વાદ ચખાડવો જ પડશે…’

‘મને એ નથી સમજાતું હંસા, કે આવા બોથડોને આપણે કયા કારણે ચલાવી લઈએ છીએ?’

હંસા કંઈ જ ન બોલી. હું ક્રોધથી ત્રમત્રમ થઈ રહ્યો – કપડાં બદલતો, આંટા મારતો. એની ચુપકીદી મને ભેદી લાગી. થોડી વારે હંસા ઠાવકાઈથી બોલી, ‘તમે એને સાચું કીધું જ શું કામ?’ પછી હસીને ઉમેર્યું : ‘ભૂલ તમારી નથી?’ હંસાના મોં પરનું હાસ્ય એની મોટી મોટી આંખોમાં ચમકતું મને ગમતું’તું, છતાં મેં રાડ પાડીને કહ્યું : ‘હસે છે શું? તું દર વખતે આ વાતમાં હસે છે કેમ? તને કહી દઉં હંસા, મારી ભૂલ ના કાઢીશ, કદી પણ ના કાઢીશ… અને હા, તને એ પણ કહી દઉં છું?’

મારો અવાજ સાચે જ બહુ ભારે – મોટો થઈ ગયેલો – ’આવું બધું હું ઝાઝું ચલાવી લેવાનો નથી, સમજી?’

પણ મનમાં આવેલું એ ભારે વાક્ય ન બોલતાં જુદું જ બોલ્યો : મારો સૂર મારી જાણ બહાર સમજાવટના સૂરમાં સરી પડેલો : ‘તને ખબર નથી હંસા, આ માણસ જરીયે ભરોસાપાત્ર નથી.’

આ ક્ષણે હંસાની આખી ફિગર મારી સમક્ષ દેખાવડી પૂતળીની જેમ ઊપસી રહી – ’હજી તું ઘણી આકર્ષક છે’ એવું બોલવાની મારી પૂરી ઇચ્છા હતી, પણ એવી ઇચ્છાને આ ટાણે બળપૂર્વક દબાવીને મેં એટલું જ કહ્યું : ‘તું ચેતજે – આવા લફંગાઓની કોઈ વાર દાઢ સળકે ને, તો ભારે પડી જાય આપણને, કોઈ દિવસ કશું અઘટતું થઈ જશે ને – ’

અને નહોતું ગમતું છતાં બોલી નાખ્યું:

‘…તો જીવવું ભારે થઈ પડશે… દુનિયાને મોઢું નહીં બતાવાય મોઢું… રોજ કેવા કેવા કિસ્સા બને છે, ખબર છે ને તને? – આ વખતે હંસા મારો બગડેલો મૂડ પામી ગઈ હોય કે પછી મને સાંભળતી જ ન હોય એમ એની સાડીના છેડાથી ફ્રિજનું હૅન્ડલ ઘસી-ઘસીને ચમકતું સાફ કરતી’તી. એણે એક દૃષ્ટિ સીધી ત્યાંથી મારી આંખોમાં ફેંકી ને પાછી હોઠમાં હસવા લાગી. ‘અરે યાર, હસે છે શું આ વાતમાં?’ હંસાના આ અકળ હાસ્યથી અંદરથી હું ખરેખર ગભરાઈ ગયેલો, ને એનો ભેદ પામવા અધીરો બની ગયેલો એટલે ‘યાર’ એમ લાડ ઘાલીને બોલ્યો’તો.

‘હસું ના તો શું કરું? તમે કેટલું બધું લાંબું વિચારો છે? શું બોલતા હશો – દુનિયાને મોઢું નહીં બતાવાય…! છોટુ તો એક સામાન્ય માણસ છે, ખરેખર તો વલકૂડો છે – ’

‘શાનો વલકૂડો? તું બચાવ ન કર, હંસા! મારા વિચારો ઊછળી પડશે પછી – તને કહી દઉં, મારું માથું ફાટે છે આ વાતે…!’

… … …

‘ક્યાંથી ભેટી ગયો ઇડિયટ… જીવનમાં મને…?’

એમ હું ધીમો પડું છું ત્યાં હંસા પૂછવા લાગી: ‘તમને વિશ્વાસ નથી મારામાં?’ અને મારા જવાબની પરવા કર્યા વિના જ બોલવા લાગી : ‘ખોટો બળાપો કરો છો તમે, તમે ઘરમાં ના હોવ ને કોઈ બે ઘડી આવ્યું, તેમાં આટલો બધો વલોપાત શો?’ – કહી મને ટાઢો પાડવા લાગી.

‘ના હંસા, વિશ્વાસનો સવાલ નથી. પણ આ ”કોઈ’ નથી, છોટિયો છે!’ – ’જાડી આંગળીઓવાળો’ એમ ઉમેરવાને બદલે બોલ્યો : ‘આવા ઉંદેડા ધીરે ધીરે આગળ વધતા હોય છે’ …‘તને કશી ખબર નથી પડતી, હંસા. તું સાવ ભોળી છે, અથવા – …’

‘બોલો બોલો…?’ – અથવા ‘બધ્ધી ખબર પડે છે, બોલો, ઘણી હોશિયાર છે તું!’ – કહી હંસાએ મારું અધૂરું વાક્ય પૂરું કર્યું. આ ક્ષણે હું જરા લેવાઈ ગયો. એવો હેબતાઈ ગયો કે શું બોલવું તે જ સૂઝ્યું નહીં. મેં જોયું કે એ ઝડપથી બેડરૂમમાં ચાલી ગઈ’તી. એ રિસાય તો દેખાઈ જ આવે, કેમ કે હંસા કશો પણ મનોભાવ છુપાવી શકતી નથી…

આખી રાત અમે એકમેકથી ખોવાયેલાં અને ચૂપ પડી રહ્યાં કે ઊંઘ્યાં તે મને યાદ નથી.

પણ સવારે ઊઠીને ચાના ટેબલ પર મેં નવેસરથી વાત ઉપાડતાં કહ્યું : ‘હંસા, આડીતેડી વાત જવા દે, પણ આ આમ પરક્યો છે તે ખોટું નથી? આપણા ઘરમાં આ ચાલે ખરું?’ મને થયું, ‘શું ચાલે?’ એમ બૂમ પાડીને હંસા ઊકળી પડશે, પણ ધીમેશથી ત્રુટક સ્વરમાં બોલી : ‘ખો…ટું તો… છે જ… પણ શું થાય?’ હંસા છૂટી પડે છે કે વાતને વજૂદ વિનાની ગણી પડતી મૂકવા ચાહે છે તે મને નથી સમજાતું. ઘણી વાર એ ઘણું ગૂંચવાડિયું બોલતી હોય છે. ચાનો છેલ્લો ઘૂંટડો મોંમાં જાણે ઠાલવી દેતી હોય એમ ઉતાવળ દાખવતાં હંસા ઊભી થઈ ગઈ.

‘ગમે તેમ પણ આનું કાંઈક કરવું જોશે, સ્પષ્ટ કહી દેવું પડશે એને.’ પિવાઈ રહેલી ચાનો પ્યાલો હડસેલતાં હું બોલ્યો.

‘એવું થોડું કહેવાય છે કે મારી ગેરહાજરીમાં મારે ઘેર ના આવશો?’ મારાં કપરકાબી ભેગાં કરતાં મારી સામે જોયા વિના જ હંસા પૂછી રહી.

હંસાની આ વાત પણ એટલી જ સાચી છે – છોટુને સ્પષ્ટ કહેવું? સ્પષ્ટ શું કહેવું છોટુને?

હંસાએ પછી તો એ આવે ત્યારે એક નવો જ પ્રશ્ન પૂછવાનું ચાલુ કર્યું : ‘કેમ એકલા આવ્યા? અમારાં ભાભીને કેમ નથી લાવતા કદી?’ આવો પ્રશ્ન પુછાશે એમ પહેલેથી જાણતો ન હોય, છોટુ તુર્ત જ બોલતો : ‘અરે ભાભી, એને બિચારીને નવરાશ જ ક્યાં છે તે…’ ને પછી, ‘તમે ટીવી-બીવી લાવ્યાં કે નહીં?’ – થી માંડીને જાતભાતની વાતોનો છોટુ એવો તો હંગામો ચાલુ રાખે કે તમે બધું ભૂલી જ જાઓ.

‘બોલો, બીજું શું ચાલે છે?’ એમ પાછો નવેસરથી વાતનો દોર ઉપાડતાં હમણાં હમણાંનો છોટિયો પોતાના ઉપલા ખિસ્સામાંથી પડીકી કાઢવા લાગ્યો છે. સૌ પહેલાં પડીકી બાંધેલો છાપાનો ઉપરનો ટુકડો કાઢે, ડૂચો વાળી હાથ લંબાવી ઘર બહાર વરન્ડામાં ફેંકી દે. પછી, નાયલૉન-પેપરથી બાંધેલી પડીકીને, ડાબા હાથની હથેળીમાં, બાંધેલી હાલતમાં જ જમણા હાથનાં આંગળાંથી મસળે. પછી નાયલૉન-પેપરનો દોરો નિરાંતે છોડે. દોરો, એક તો લાંબો હોય અને છોટુ સાવ ધીરેથી છોડે. આપણને થાય કે ક્યારે ખૂલશે પડીકી – પણ તુર્ત જ એની હથેળીમાં, સોપારી-કિમામ-ચૂનો-એકસો વીસ વગેરેની મિશ્ર સુગન્ધનો એક જાણે આછો કૂવો ખૂલી જાય છે. પછી તો છોટુ પોતાનું આખું મસ્તક ઊંચું કરી, એક્કી સાથે, બધું પોતાના મોંમાં રીતસર ઓરી જ જાય છે! હોઠ પાસે ચોંટેલી કશીક કટકીને પણ મોંમાં આંગળીથી પ્રવેશ અપાવી દે છે. અને અજાણપણે પેલું નાયલૉન-પેપર ચોળી-ચોળીને વાળતો રહે છે. નાયલૉનનું હોવાથી એનો સાવ ડૂચો નથી થતો તે હું બરાબર જોઉં છું. પછી એના સોપારી-ભરેલા મોંએ છોટુ વાતો કરવાનું ચાલુ રાખે છે. એ શું બોલે છે આવી રીતે, તે મને કે હંસાને કેટલીય વાર નથી સમજાતું, છતાં સૌજન્ય ખાતર એને અમે ધ્યાનથી સમજ્યાનો ડોળ કરીએ છીએ. બોલતો બોલતો જ ઊભો થઈ છોટુ બહાર વરન્ડામાં પિચકારી મારી આવે છે. આવીને, વળી સોફામાં બેસી જોય છે. આપણને એમ કે હવે કશુંક ચોખ્ખું બોલી શકશે. પણ એને ઊંડેથી એક હેડકી આવે છે. એની આંખોના ડોળા આછું ચળકતા ચકળ-વકળ થવા લાગે છે. તમાકુ-કિમામની અસર રૂપે એના મોટા ચહેરા પર એક ભદ્દી લાલાશ તરવરવા લાગે છે. એના હાથની આંગળીઓ વાતના મુદ્દા પ્રમાણે નાચતી-ફરતી હોય છે, પણ અમને કંઈ કરતાં કંઈ જ સમજાતું નથી.

આખું દૃશ્ય સ્વપ્ન સમું અશ્રાવ્ય બની રહે છે…

‘પાણી આપું…?’ હંસાના એવા લાગણીભર્યા બોલથી પછી દૃશ્ય છેદાયું, પણ પેલો, ‘ના ના હોય?’ મોંમાં ‘આ’ હોય ત્યારે તો ‘કંઈ નહીં’ – એવું ઇશારાથી સમજાવી દે છે.

…એના ગયા પછી ડૂચો નહીં થઈ શકેલું પેલું નાયલૉન-પેપર હું બહાર ફેંકી દઉં છું.

એક વાર છોટુ આમ લાલ થઈ ગયેલો, ત્યારે વાતોનો દોર મેં ઇરાદાપૂર્વક ‘નાલાયકો’ની દિશામાં વાળેલો, ‘છોટુભાઈ, અમે ગામડામાં હતાં, ત્યારે અમારી પડોશમાં સાલું એક જબરું લફરું ચાલતું’તું. બપોરે ભાઈ એમની ઑઇલ મિલે જાય, એટલે બાઈ બનીઠનીને – પફપાઉડર, નવી સાડી, પગમાં ચંપલ, ઠસ્સાથી થનગનતી – એક જાડિયાની રાહ જુએ. ઠીકઠીકપણે અંદરબહાર થઈ હોય. પછી પેલો આવે, જાડિયો. આવે કે થોડી વારમાં જ અમુક બારી અને મેઇન ડૉર બંધ થઈ જાય તે છેક પેલાના પાછા ફરવાનો વખત થાય ત્યાં લગી – સાંજના ચાર-સાડા ચાર લગી એમનો આ રોજનો ક્રમ. કોણ જાણે અંદર કેટલાય ખેલ પડતા હશે! જાડિયાને લઘરવઘર બહાર નીકળતો અમારી બારીમાંથી અમે ઘણી વાર જોયેલો. મને તો, છોટુભાઈ, સાચું કહું? આવા નાલાયકો પ્રત્યે ભારે ચીડ છે – એવી તો જબરદસ્ત ખીજ છે કે સાલાઓને કાપી નાખું જાણે! દુષ્ટો સમજે છે શું તે આમ લોકોનાં ઘર ભાંગવા મંડી પડે છે? એવું થાય છે કે કૂતરાઓને રિવૉલ્વરથી શૂટ કરી નાખું!’ – આ મારી ટેવરૂપ બની ગયેલી લઢણ છે : ‘સાલાઓને રિવૉલ્વરથી શૂટ કરી નાખું.’

એટલે હંસા, આ વખતે પણ આંખોમાં હસતી મને ધ્યાનથી સાંભળતી હતી. એના મનમાં પેલો હંમેશનો રમૂજી પ્રશ્ન પણ ઝબક્યો હશે. ‘પહેલાં રિવૉલ્વર તો લાવો… છે તમારી પાસે?’ પણ એવું કશું બોલવાને બદલે પોતાની ડાબી હથેળીના ટેકે, ચહેરો મારા ભણી ગોઠવી રાખી હંસા, વાત કરવાનો મારો ઉત્સાહ ટકી રહે એમ, પોતાની નજરને મારા ભણી વધુ ને વધુ સંકોરતી રહી…

પણ છોટુ? એ લુચ્ચો ‘હંહં’ કરી, ‘અચ્છાઆ’ ‘એ…એમ’ વગેરે રસ લેતો હોય એવું બતાવનારાં જાતભાતનાં અચરજો રજૂ કરતો’તો. પછી, ‘એવું છે જેન્તીભૈ, કે આખ્ખો જમાનો બગડી ગયો છે…!’ –  કહેતો મારી વાતમાં સૂર પુરાવતો લાગ્યો, પણ પછી ગઠિયાએ મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે શું કહ્યું. જાણો છો? કહ્યું, ‘એ કરતાં તો જેન્તીભૈ, તમે કહો છો તેવા નાલાયક જાડિયાઓ સારા, બાઈની મરજી વિરુદ્ધનું તો કંઈ નથી કરતા ને…!’

છોટુ, આટલું બોલતાં બોલતાં તો એના મોટા શરીરની અંદર ઊતરી ગયો ભાસ્યો – ઊંઘમાં કે તન્દ્રામાં નહીં, પણ પેલા એની તમાકુના કૂવામાં.

‘નહીં નહીં, છોટુભાઈ, – મને થયું નથી સાંભળતો કે’શું – ‘એવી વાત નથી યાર, બાઈની મરજી શાની? હમણાં કહું એની! એ ઘોડીના બધું ધીમે ધીમે ફોસલાવી ફોસલાવીને વધારતા હોય છે – ’

આ ક્ષણે હંસા ખરેખર ગભરાઈ ગઈ, કેમ કે એને ખાતરી હોય કે હું હવે મારા સ્વભાવ પ્રમાણે ‘એક્સ્ટ્રિમ’ પર પહોંચી જવાનો. પણ એ જ વખતે છોટુનું મસમોટું શરીર સોફામાં લંબાયેલું મને સાવ ઢીલું અને પલળેલા લોચા જેવું લાગ્યું – ઊંઘી ગયો કે શું?

– પછી મને એની એવી તો સૂગ ચડી કે હંસાને પણ ત્યાં જ મૂકીને હું સીધો રસોડામાં ચાલી ગયો. સિન્કમાં તિરસ્કારથી થૂંકી કાઢ્યું, પાણી રેડી દીધું ને પછી ત્યાં વ્યર્થ ફાંફાં મારતો થોડી મિનિટો જાણે પુરાઈ રહ્યો…

‘ક્યાં ગયા સાએબ? ચાલો, નીકળું ત્યારે’ – થોડી વારની ચુપકીદી પછી ઊંઘમાંથી ઊઠેલા છોટુનો અવાજ સાંભળી હું બહાર આવ્યો, કહ્યું: ‘અચ્છા, જવું છે? આવજો ત્યારે.’

પરંતુ હંસા, ‘પાછા નીકળી આવજો આ તરફ’ એમ નવું ઇજન આપતી, મારી સામે મર્માળું હસવા લાગી. ને પછી, એનો ચહેરો કેનાના વિકસિત ફૂલ જેવો ખરે જ હસી રહ્યો! કેવી… છે!

… હંસા મને નથી સમજાતી એવું સાવ નથી. હું એના હાસ્યને માત્ર ટેવ નથી ગણતો. છતાં એની નિર્દોષતાને નથી પિછાણતો એમ પણ નથી. મને એનામાં સાવ વિશ્વાસ નથી એવું પણ નથી. પણ આ છોટિયાની બલા અમારા જીવનમાંથી શી રીતે ટળે એ મુદ્દો જ મને સતાવતો મુદ્દો છે. એના ઊપસેલી જાડી લીલી નસોવાળા કાંડાની તેમજ પહોળાં નખવાળાં, જાડાં, પેલાં આંગળાંની મને ખરે જ બીક પેસી ગઈ છે. આ કારણે તો હું મારી ઑફિસમાં પણ ઘણી વાર બાવરો પડી જઉં છું. ક્ષણેક નવરો પડું ને છોટુ જો યાદ આવી જાય, તો પછી અસ્વસ્થ થઈ જઉં, મારે ત્યારે યુરિનલ અવશ્ય જવું પડે. મારી હંસાનું નાજુક ગૌર કાંડું ક્યાં, ને… મારી સામે મનોમન જ ફિલ્મોમાં આવતા રૅપ-સીન જેવી કશીક દૃશ્યાવલિ ભજવવા માંડે. ફાઇલનાં પાનાં ફર્યાં કરે, ને મન મારું અમારા ડ્રૉઇન્ગ રૂમમાં ભટકતું થઈ ગયું હોય. ભૂલું પડેલું કોઈ ચામાચીડિયું જ જોઈ લો. આ છોટુની વાત આમ તો કોઈ મોટી વાત નથી. સ્વસ્થતાથી વિચારતાં લાગે કે વતેસર થઈ ગયું છે. પણ મને છોટુ જળોની જેમ વળગ્યો છે. સાથોસાથ, બીજું પણ છે. હું એકદમ ચોખ્ખો માણસ છું. બિલકુલ નીતિથી ચાલનારો, પાપભીરુ. મારા સુખી જીવનમાં નાનોસરખો પણ બીજાનો પ્રવેશ હું શાને સાંખી રહું? કારણ શું સાંખી લેવાનું? હું કાયર થઈને જીવવા નથી માગતો…

ગઈ કાલે બુધવાર હતો. જરા વિચિત્ર બની ગયું.

‘લંચ અવર્સ’માં પાંડે અમારી સ્ટેનોના ટેબલ પર બેસી ઠહાકા મારતો’તો. હસતો હસતો ખાતો’તો. ઘડીમાં પેલીના બૉક્સમાંથી શાકનું ફોડવું લે, તો ઘડીમાં પોતામાંથી લેવાં પેલીને આગ્રહ કરે. પછી તો બન્ને જોરજોરથી હસવા લાગ્યાં. થોડી મિનિટો લગી તો, એ લોકો ખાય છે કે હસે છે તે જ મને સમજાયું નહીં. વાતાવરણમાં એમના ખુશહાલ હાસ્યનો અવાજ તરતો થયો. અચાનક જ મને બધું ધૂંધળું-ધૂંધળું દેખાવા માંડ્યું. પછી મારો જીવ એકાએક છોટુની યાદે ચડી જોરથી ચૂંથાવા લાગ્યો. કદાચ છોટુ મારા ઘરમાં આમ હંસા જોડે ઠહાકા નહીં મારતો હોય ને…? આજે પાછો બુધવાર છે! – એકાએક જ મારું ટેબલ સરખું કરી, થોડી વાર પછી સીધો હું ઑફિસની બહાર પડ્યો ને રિક્ષા પકડી. પરમાર જોડે મારા સાહેબને કહેવરાવી દીધું : ‘જેન્તીલાલ હેડઑફિસે ગયા છે. મોડું થશે તો પાછા નહીં આવે’ એમ કહી દેવાનું કહ્યું છે…

રિક્ષા ઊભી રહી મારા જ ઘર પાસે ત્યારે, અમારે ત્યાં આવતા જાતભાતના મુલાકાતી જેવો હું મને ભાસી રહ્યો.

હું અને હંસા, ઘણાની રિક્ષા આમ અમારા ઘર પાસે થંભી જતી અમારા ઘરમાંથી જોઈએ. આવેલાને વિશેનું હંસાનું કુતૂહલ જબરું. રિક્ષાવાળાને પૈસા ચૂકવતાં એ લોકોને ઠીક ઠીક વાર થાય, પરચૂરણ આપવું ન હોય, પેલાને લેવું જ હોય વગેરે કારણે, – પછી ધીરેથી રિક્ષાની પેલી બાજુ ઊતરે ને સીધા અમારા મકાન સામે જુએ. હંસા ત્યાં લગી સતત ઊંચીનીચી થાય, ‘આપણે ત્યાં જ આવ્યા છે’ એવી ખાતરી થતાં એને સુખદ હાશકારો થાય.

ખૂબીની વાત એ છે કે મારી બાબતમાં પણ આજે આ બધું જ બન્યું. ગણીને તૈયાર રાખેલા પૈસા ચૂકવી, એ જ પ્રમાણે હું પણ રિક્ષામાંથી ઊતર્યો, ને મારા મકાન ભણી મેં અદ્દલ કોઈ અજાણ્યાની જેમ જ જોયું. ત્યાં, ઘરમાંથી મને જોતી હંસાની આંખો તો શાની હોય એ જાણતો’તો છતાં મનોમન દુઃખી થયો. હંસા અંદર જ છે, પણ એકલી થોડી હશે? – એવી કસક સાથે મેં બેલ માર્યો – બટન જોરથી લાંબે લગી દબાવીને. હંસાએ બારણું ખોલ્યું ને મને જોઈ એનું મોં પહોળું રહી ગયું : બીજો કોઈ પ્રસંગ હોત, તો એના આવા ખુલ્લા મોંમાં સફરજનની એક આખી ચીરી મૂકી દેવાની ઇચ્છા થઈ હોત.

‘અત્યારે ક્યાંથી?’

‘અમસ્તો જ, જરા ઠીક નથી મને. ઊલટી જેવું થતું’તું. અરધી સી.એલ. લઈ લીધી.’ ગભરાઈને હંસા મારી બ્રીફકેસ તો લેતી હતી, પણ મને થયું કે મારી વાત સાચી નથી લાગી એને.

‘એકદમ શું થયું?’ – એની નજર પૂછતી’તી મને.

હું સોફામાં બેસી પડ્યો. પછી મારી નજર ચોરની જેમ મારા જ ઘરમાં ચોતરફ ફરી વળી. હંસાએ આપેલો ગ્લાસ પાણી રૂપે પેટમાં ઠર્યો, ત્યારે એક એવી ‘હાશ’ થઈ, જેને ‘છોટુ નથી’ એવું નામ આપી શકાય.

નથી જ… કેવું સારું… સારું લાગવાનો એક સરળ સૂર અગરબત્તીની ધુમાડીની જેમ મેં સ્પષ્ટ પ્રસરતો જોયો. દરમિયાન હંસાએ બેડરૂમમાં ચાદર બરાબર કરીને ઉશીકાં ગોઠવી દીધાં. કહે : ‘તબિયત સારી નથી તો સૂઈ જાઓ.’ હું એને વશ થયો તે મને થયેલી ‘હાશ’થી કે ‘માંદો’ પડ્યો’તો તેથી મને ખબર નથી. થોડી જ વારમાં હંસા પેલા ગ્લાસમાં બીજું પાણી લાવી અને ગોળી ધરતાં બોલી : ‘લો આ ડિસ્પ્રિન લઈ લો, હમણાં જ સારું થઈ જશે.’ એની આંખોમાં કયો ભાવ છે તે શોધતાં, ગ્લાસ લેવા જતાં, મારાં આંગળાં એનાં આંગળાંને સ્પર્શ્યાં. મને વિચિત્ર લાગણી થઈ કે હું જ છોટુ છું કે શું? –

‘જોયા શું કરો છો? લઈ લો ને!’ તોય હું જોતો રહ્યો. એ જોવામાં હંસાને કદાચ મારો પ્રશ્ન વંચાયો હશે : ‘છોટુ આવ્યો’તો?’ અથવા ગમે તેમ, પણ હંસા એકદમ જ બોલી :

‘સૂઈ જાઓ, છોટુબોટુ કોઈ આવ્યું નથી.’ અચરજથી કે આનંદથી હું હસવા જેવું કરી બેઠો. પણ હંસા ન હસી. એણે મને કાળજીથી ચોરસો ઓઢાડ્યો.

ખરે જ, હું આમ ધસી આવ્યો તેથી હંસાને આજે પોતાનું ઘણું જ અપમાન લાગ્યું છે. તેથી હસી નહીં. ડિસ્પ્રિન મારામાં ઓગળતી હતી તેમ તેમ ‘હું પકડાઈ ગયો’ – નો ભાવ હંસાના અપમાનની લાગણીને ચોંટતો વધુ ને વધુ જામતો હતો…

સાંજ પડી ગઈ. રાત્રે દિવસભરની સમગ્ર ઘટનાના મિશ્ર પ્રભાવે કદાચ હું ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયો હોઈશ.

આજે સવારે ઊઠતાંમાં જ હંસાએ આવો પ્રસ્તાવ મૂક્યો : ‘જુઓ આપણે કાવતરું કરીએ.’ ‘શું ઉં?’ ‘કાવતરું.’ ‘આજે પણ તમે રજા લઈ લો – એક સી.એલ. વધારે. આજે ગુરુવાર છે, છોટુ આવવો જ જોઈએ, આમેય એનો ટાઇમ થઈ ગયો છે.’

‘પછી?’

‘પછી શું? બેલ વાગે કે તરત જ તમારે બાથરૂમમાં સંતાઈ જવાનું, ને ત્યાંથી બધું જોવાનું કે એ શું કરે છે… અથવા હું શું કરું છું.’ હંસાની મને તાકતી આંખ કહેતી’તી – ’બારણું જરાક ખુલ્લું રાખશો, એટલે બધું દેખાય એવું જ છે.’

મને થયું હંસા છોટુને નહીં પણ પોતાને નિર્દોષ સાબિત કરવા માગે છે. કદાચ બન્નેને નિર્દોષ ઠરાવીને મને જ ભોંઠો પાડવા માગે છે.

‘હંસા, આવું બધું મને બિલકુલ પસંદ નથી. આવું નાટક આપણે શું કરવા કરવું જોઈએ?’

‘આમ તો કંઈ કરવા નહીં, પ…ણ – ’

‘પણ ને બણ હંસા, તને કહી દઉં, એવી કોઈ જ વાત નથી.’

‘કેવી?’

મને કશો ઉત્તર ન સૂઝ્યો એટલે મેં સામું પૂછ્યું :

‘શું કેવી?’

અને પછી બોલ્યો : ‘આવાં ધતિંગ આપણા ઘરમાં જરાયે શોભતાં નથી!’

‘એટલે તો કહું છું…’ – હંસા ધીમા સ્વરે નીચું જોઈને બોલી.

‘શું કહું છું હંસા?’ હું પણ અચાનક જ વ્યથિત થઈ ગયો. પછી હંસા બહુ ચીડ અને દુઃખથી બોલી, ‘આપણે એને કહી દઈએ, આપણે બન્ને એને કહી દઈએ.’

મને એકાએક જ સમજાયું કે હંસા દુઃખી છે આ વાતે, છતાં પોતાનો વટ બતાવે છે – પોતે કેટલી સાચી છે, એવું કંઈક – ! તો પછી ભલે થઈ જાય… હું પણ એને બતાવી દઉં… પેલાનાં આંગળાં… કે…

થોડી વાર અમારા બેમાંથી કોઈ કશું બોલ્યું નહીં.

‘ભલે, આવવા દે એને, જોઈ લઈએ…’

હું બોલ્યો, પણ એ ન બોલી.

પડોશીને ત્યાં જઈ હું ઑફિસે ફોન કરી આવ્યો, ત્યારે સવાર નમી ગઈ હતી. ભૂરા આકાશમાં મોટાં મોટાં સફેદ વાદળો હતાં, ને તડકો આકરો થવા માંડ્યો’તો. મને બપોરના એકાન્તનો સૂનો મૂડ આમ જ વરતાવા માંડ્યો…

અમે મૂગાંમૂગાં જમતાં’તાં. અમારાં મોં ચાલવાનો અવાજ સંભળાતો હતો. મને યાદ આવ્યું કે હંસા ગઈ કાલથી જરાયે હસી નથી. પોતે વરિયાળી લીધી, મને પણ આપી, કશું બોલ્યા વિના. પછી મોડે સુધી રસોડું સંભાળતી રહી, હું પલંગમાં પડ્યો પડ્યો, છાપાંની જાહેરખબરો જોતો રહ્યો…

હમણાં જ હંસા ધીમા પગલે બેડરૂમમાં આવી. પલંગની એની બાજુએ, મારાથી પૂંઠ કરીને આડે પડખે થઈ બરાબર ગોઠવાઈને સૂતી છે. હું છાપું ખખડે એમ પાનાં ફેરવું છું – પણ હંસા નિશ્ચલ છે.

‘નહીં બોલવું એ પણ શું આ કાવતરાનો જ એક ભાગ છે?’

‘ના.’ માત્ર ક્ષણાર્ધ માટે ડોક મારા તરફ કરી હંસા બોલી. એના ચહેરા પર ત્યારે કદાચ બહુ જ આછા એવા સ્મિતની લકીર હતી.

અમે બન્ને નિશ્ચલ હતાં હવે. અલગ અલગ રીતે, અમે બન્ને બેલ વાગવાની રાહ જોતાં’તાં. એ આવવો જ જોઈએ… જરૂર…

*

પછીની વાત તો શું કરું? એમાં નથી મારી શંકા, નથી મારો વિશ્વાસ, નથી હંસાની સચ્ચાઈ, નથી હંસાની ચીડ.

છોટુ આવ્યો ન્હોતો.

છોટુ, કંઈ નહીં તો અમારા બેયનાં મનના સહિયારા ફળિયામાં ઊભો છે, કશી ગલીને નાકે, દબાઈને… લાગે છે, ગમે ત્યારે, ગાંડા પવનની જેમ ધસીને દોડવા લાગશે…

એટલે એ વાત તો શું કરું?

કાકાજીની બોધકથા

કર્ણાવતી નગરીના દુર્વાસાવતાર રાજા અવન્તિસેનના રાજ્યમાં બનેલી કાચા પારા જેવી નિત્યસત્ય ઘટનાવાળી કથા, હે પુરજનો, સાંભળો : અવન્તિસેનના રાજ્યમાં સેવન્તિલાલ નામનો વેપારી વાણિયો વસતો હતો. પોતાની પત્ની રમાને સેવન્તિલાલ માતા બનાવી શક્યો નહિ, અને તેથી દમ્પતીએ સુખનો લાલભૂરાં પીંછાંવાળો કાકાકૌવા પાળેલો. રમાગૌરીએ પોતાના એકાન્તને ભેળવી ભેળવીને કાકાજી (કાકાકૌવાને એ ‘કાકાજી’ કહેતી)ને મનુષ્યવાણી મધુર મધુર રીતે બોલતાં શીખવેલું. સોનાના તો નહિ પણ સેન્તિલાલના ચમકતા કપાળ જેવા સાફ ચમકતા – માંજેલા પિત્તળના પાંજરે કાકાજી નિવસતો, ને રોજ, ઘરની વિજનતાને કિલકિલાવતો. અઠવાડિયાં અને મહિના, ચોમાસાં ને શિયાળા-ઉનાળા વીત્યા, તોયે કાકાજીની ભાષામાં ફરક ન પડ્યો. પણ, એક તડકાવાળી સવારે રમાગૌરીએ ઋતુદર્શનની ગેરહાજરી સુખના સણકા સાથે ચોક્કસતાથી ભાળી, ને તે દિવસે કાકાજી પહેલી વાર બોલ્યો, સીતારામ… સીતારામ….

ને પછી હમેશાં કાકાજી માત્ર સીતારામ સીતારામ જ બોલતો, જાણે, એ શબ્દોને જ વારે વારે ચણતો, ને ધરાયા કરતો. જેમ ચણતો તેમ રોજ રોજ એનાં લાલભૂરાં પીંછાંમાં નવી નવી ચમક ઊભરાતી. સવારે બજારમાં ભટકેલા સેવાન્તિલાલના ચિત્ત જેવો સૂરજ, થાકીને સાંજે કાકાજીને સુણવા ઘડીક થોભતો, ને પછી રમાના લાંબા બગાસાની જેમ પશ્ચિમના દરિયામાં ડૂબી જતો. કાકાજી કોઈ પણ પ્રશ્નનો કે વાતનો ઉત્તર કે ઊથલો સીતારામ સીતારામથી જ પડઘાવતો.

દસેક દિવસમાં જ પતિપત્ની કાકાજીના સીતારામ સીતારામથી ત્રાસી ગયાં, એમને થયું કાકાજી આપમેળે ઊડી જાય તો સારું, સેવાન્તિલાલ પાંજરું ધોયા પછી જાણીજોઈને પાંજરાનું બારણું ખુલ્લું રાખીને, આઘોપાછો થતો. પણ કાકાજી તો પાંજરાનો પ્રેમી, તે ઊડી જાય શાનો? મુક્તિના દ્વારને ભોળિયો કાકાજી મૂઢતાથી જોઈ રહેતો, એની ગોળ આંખમાં પાંજરાના સળિયા ઑગળીને ધુમ્મસ બની જતા. અકળામણનો માર્યો કાકાજી ચીખી ઊઠતો ‘સીતારામ’ ‘સીતારામ’, રમાને થતું પોતાના ઘરમાં ને પાંજરામાં પોતાના મનમાં ને ફળિયામાં કાકાજી નહિ પણ સીતારામનો યન્ત્રજડ અવાજ જીવે છે; કાકાજીને કોઈ લઈ જાય…

અને એક વૈશાખી બપોરે રમાના આંગણામાં સફેદ દાઢીવાળો સાધુ મા’રાજ આવી પૂગ્યો. સેવન્તિલાલ ત્યારે ઘરમાં નહોતો. સાધુજીનાં દર્શનથી પ્રફુલ્લિત થયેલી રમાને સાધુજીએ માણસને શોભે તેવા અચરજથી કહ્યું, કાકાકૌઆ બહુ સુન્દર છે બાઈજી. ને કાકાજીને લહેકાથી પૂછ્યું, તમારું નામ શુંઉંઉં? જવાબ મળ્યો, સીતારામ સીતારામ. સાધુજીને થયું બાઈ બહુ ધાર્મિક સ્વભાવની લાગે છે. પાંજરા પાછળ, કાંડા પર હડપચી ટેકવી મરક હસતી જરી ખિન્ન ખિન્ન લાગતી રમાને જોઈ સાધુની આંખ આકાશ લગી ઊછળી આવી. ને પૂછ્યું, તમને શું ભાવે કાકાજી? જવાબ મળ્યો ‘સીતારામ’, ‘સીતારામ’. સાધુજીની પાંપણ કંઈક વહેમથી પળેક પલકી, ને ફરી પૂછ્યું, તમને મારી સાથે આવવું ગમે કાકાજી? જવાબ મળ્યો, ‘સીતારામ’ ‘સીતારામ’… રમાએ વગરપૂછ્યે કાકાજી સાધુમા’રાજને ભળાવી દીધો.

હવે કાકાજી સાધુજીને ત્યાં ઝૂલે છે કુટીરમાં, વગડામાં સૂકી નદીને કિનારે લોખંડના તારના પાંજરામાં. સાધુજી બહુ લાડ કરે છે કાકાજીને. કુટીરને કૂવેથી પાણી કાઢી નવરાવે છે. બાજરાનો લોટ ખવરાવે છે ને લીલાંકચ મરચાં ચવાવે છે. કાકાજીને વગડાઉ પવન હવે ખૂબ ભાવે છે – અને જાણે પાણી પીતા હોય એમ ક્યારેક ચાંચ ખુલ્લી રાખી નદીતીરના પર્વત પાછળથી આવતા હલકા પવનને પીએ છે. આવી ક્ષણે સાધુજીને વગડાની ભેંકાર વિજનતા ધડકાવી દે છે – કશાક દર્દના સણકાથી સાધુજીને વિમાસણ થાય છે મનમાં, કે શું આખી જિન્દગી આમ જ વીતી જશે? ત્યાં તો કાકાજી મોટો કિલકિલાટ કરી જોરથી પાંખો ફફડાવે છે. હરે હરે બોલતા બધી ચિન્તાવિમાસણ ખંખેરતા સાધુજી પ્યારથી કાકાજીને શીખવે છે, બોલો કાકાજી, તમારું શું નામ? જવાબ મળે છે, કાકાજી. તમારાં માતાપિતાનું શું નામ? જવાબ મળે છે, સેવન્તિલાલ….રમાગૌરી….તમને મરચાં કોણ ચબાવે છે? જવાબ આવ્યો, તમે સાધુજી. આજે કયો વાર છે? રવિ. આ તે કઈ ઋતુ છે? વસન્ત… બોલો કાકાજી બધા સવાલ ને બોલો જવાબ. ને કાકાજી સવાલ-જવાબ બોલવા માંડે છે.

ગમતું ગમતું કાકાજીનું બોલવું ધીમે ધીમે સાધુમા’રાજને અણગમતું અણગમતું થાય એટલા માસ પસાર થયા, ને એક દૂબળી ઘડીએ કાકાજીને સવાલ પૂછવાનો સાધુજીને કંટાળો આવ્યો. કંટાળાની ટશર ફૂટી તે પહેલાં સાધુજી પોતે જે બેદરકારીથી દાતણ કરતો તે બેદરકારીથી કાકાજીસંગે વાતો કરતો, પછી એને એમાં, લગીર ખુશામત પણ લાગેલી…. કંટાળાની ટશરમાંથી અત્તે અપ્રેમની કૂંપળ ફૂટી. ને એક સવારે પાંજરું ખુલ્લું રાખી સાધુજી શહેરમાં ભીખ માગવા હાલી નીકળ્યો. પણ કાકાજીને પાંજરાના બારણાના માપનું ભૂરું આકાશ આકર્ષી શક્યું નહિ. સાંજે પાછા ફરેલા સાધુજીના ચિત્તમાં મીંડું દોરાયું, કાકાજીને કોઈ લઈ જાય….ને તુરત, કશા અકળ બળે કાકાજી કળી ગયો એ મીંડાને, ને બોલવા મંડ્યો બસ સીતારામ ‘સીતારામ’… સવારે કાકાજી સૂરજનું અજવાળું ન્હાવા કરતો’તો ત્યાં સાધુએ ખોટા વહાલથી પૂછ્યું, તો તેનો ઉત્તર ને ત્યાર પછીના બધા પ્રશ્નોના ઉત્તર, ને વાતોના ઊથલા, કાકાજીએ સીતારામ સીતારામથી આપ્યા. પણ શું – થયું? સીતારામ સીતારામ. રિસાઈ ગયા? સીતારામ સીતારામ…. સાધુજીએ આ ક્ષણે જે થૂંક ગળે ઉતાર્યું તેમાં કશીક ગુનાઈતતાની ભીનાશ ભળેલી હતી –

ને એક વૈશાખી બપોરે વાંકડી કાળીભમ્મર મૂછોવાળો લાલ આંખથી અગન ઝરતો કારતૂસનો હાર પહેરેલો બરકંદો બંદૂકબાજ ડાકૂ માનસિંહ આવ્યો. દોડતો આવ્યો કુટીરના લીંપણવાળા આંગણામાં– જાણે ઘોડો હાંફે. સાધુજીએ ડાકુને કુટીરમાં ગોપવ્યો, ને સવાર લગી એ સિંહ અંધારું ફાકતો પડ્યો રહ્યો. સવારે જવાને સમે એણે કાકાજી અને એનું સીતારામ જોયું, ખુશ થઈ ગયો. સીધું જ કહ્યું મને કૌવો આપી દો મા’રાજ. ને હેહે કરી, પૂરી ઇચ્છાનું અનિચ્છાના આવરણમાં પડીકું વાળી ચતુરાઈભરી ઝડપથી સાધુજીએ કાકાજીનું પાંજરું માનસિંહને ઉતારી આપ્યું. ‘સીતારામ’નો એક અદ્ભુત કલશોર મચી ગયો. ને ત્યારે માનસિંહની તીખી લાલ આંખે એક વિચાર લખાઈ ગયો – બાવા હારે પંખી બચાડું ભોળવાણું હોશે…

માનસિંહે હવે ખીણની પથરાળ ગુફાના પોતાના રહેણાકમાં પાંજરું લટકાવ્યું છે, ને કાકાજી નવી ઠંડી ઊંડાણવાળી હવામાં હેવાવા માંડ્યો છે. પણ કાકાજીને નિયમિત ભયાનક એકલતાનું આકાશ તાક્યા કરવું પડે એવી માનસિંહની ગેરહાજરી હોય છે. કાકાજીનો જીવ મૂંઝાય છે, કાથીભરેલા ખાટલામાં માનસિહ જાણે થાક અને લૂંટની નિષ્ફળતાની તળાઈમાં નમતી બપોરે ચૂંગી ફૂંકતો હોય છે, ત્યારે કાકાજી કલકલે છે, ઉત્સાહ અને હતાશાનું મિશ્ર કકલાણ. એક દિવસ આકાશ ભણી ફેલાતી ચૂંગીની ધૂણીની વેલમાં માનસિંહ કશીક અસારતા ભળાતાં બેઠો થઈ જાય છે. તમને અહીં ગમે છે કાકાજી? જવાબ મળે છે, ગમે છે. સાધુજી યાદ આવે છે? આવે છે. હું નથી હોતો ત્યારે ગમે છે? નથી ગમતું એવો જવાબ કાકાજી લગીર વારની ચુપકીદી પછી આપે છે. માનસિંહ દયા, ચીડ, ક્રોધ, પ્રેમ વગેરે મિશ્ર ભાવોનો માર્યો કાકાજીને હથેળીમાં લઈ હાથ ઊંચા કરી બરાડી પડે છે, જાઓ….બંદૂકમાંથી ગોળી છૂટે ને ખીણમાં એનો ગોળ પડઘો પડે એવો ‘જાઓ’નો પડઘો પડે છે, પડઘો પૂરો થાય છે ત્યારે કાકાજી લીંબોઈના ઝાડની ઊંચી ડાળે હતો- જાણે ચીતરેલો…

પછી ઘણા દિવસ પસાર થઈ ગયા…

હવે કાકાજી અવન્તિસેનના અન્તઃપુરમાં સોનાના પાંજરે ઝૂલે છે. ઊંચી અટારીની સામેની ભૂરી ટેકરીઓનો હલકો પવન એનાં પીંછાની ધારને ક્યારેક ફરકાવે છે. કાકાજીને રાજા રમાડે પ્રધાન રમાડે રાણી રમાડે દાસી રમાડે… અવન્તિસેન પોતાની તર્જનિકાનું ટેરવું રોજ કાકાજીની ચાંચમાં દબાવરાવ્યા પછી જ દરબારમાં જાય છે, તો પટરાણી પોતાના પાનના બીડામાંથી અરધું કાકાજીને ખવરાવે છે. સૌને ઘણું સુખ છે. કાકાજી પણ સુખ નામનું મરચું ઇચ્છા હોય તો જ ખાય એવી મોજમાં છે. …પણ પૂર્ણિમાના વ્રતને દિવસે એક વાર વળી પાછો એનો જૂનો રોગ જાગ્યો. બધું ભૂલીને બસ બોલવા મંડ્યો, સીતારામ… સીતારામ… અટારીમાં ચન્દ્રપૂજા કરી પાછી ફરેલી રાણી આખા બનાવથી ઉદાસ બની ગઈ, વ્રતની સાત્ત્વિક ઉદાસીમાં આ નવી ઉદાસીની કાલિમા ભેળવાઈ ગઈ. રાણીએ રાજાને પહેલાં વાત અને પછી ફરિયાદ કરી. ત્યારે એને બરાબર યાદ હતું કે રાજા અવન્તિસેન ક્રોધનું પૂતળું છે.

સ્વાભાવિક જ અવન્તિસેને પ્રધાનજીને કારણ પૂછ્યું, કે કાકાજી સીતારામ સીતારામ જ બોલતો કેમ થઈ ગયો, શું થયું એને? પ્રધાજીએ કાકાને પૂછ્યું શું કાકાજી, શેં રિસાયા રે તમે? બધાના જવાબઃ સીતારામ, સીતારામ. રાજા-પ્રધાને દરબારીઓને કારણ પૂછ્યું. દરબારીઓએ નગરજનોને પૂછ્યું. વધારામાં, કર્ણાવતીમાં અવન્તિસેનના પ્રધાને ઢોલીઓ પાસે ઢંઢેરો પિટાવરાવ્યો, કે જે કોઈ, કાકાજી બીજું બોલતો બંધ કેમ થયો ને સીતારામ કેમ બોલતો રહ્યો તે કોયડો શોધી લાવશે તેને રાજ તરફથી સો સુવર્ણમહોરોનું ઇનામ અપાશે. પણ કોઈ ન આવ્યું. સેવન્તિલાલ કે રમા, માનસિહ કે સાધુજી કોઈ ન આવ્યું.

અવન્તિસેનના મગજમાં સંતાયેલી ક્રોધની જામગરી ધીમું બળવાનું શરૂ કરવા લાગી. પોતાનું દુર્વાસાવતાર માટે સુકીર્તિત અવન્તિસેન પ્રધાનજીની હાજરીમાં પલંગ પરથી ઊછળીને તાડૂકી પડ્યો, દૂર કરો આ દુષ્ટ પંખીને… એના અવાજના જવાબરૂપે પટરાણી, બીજી રાણીઓ, દાસીઓ, પ્રતિહારો બધાં દોડી આવ્યાં. પટરાણી સિવાયનાં સૌ ઝૂકી પડ્યાં. ભયભીત કાકાજી પાંજરામાં કાકાકૌવાનું નાનકડું બચ્ચું બની ગયો, ને ઝીણી ગોળ કીકીઓ આમતેમ ઘુમાવતો રહ્યો. એની ચોમેરનું વાતાવરણ અવન્તિસેનના ક્રોધનું બનેલું હતું, રાજાના તીક્ષ્ણ ક્રોધની અણી પોતાની ઘરડી ઘરડી મુઠ્ઠીમાં દબાવતો પ્રધાનજી કહે, રાજન્ શાન્ત થાઓ, આ પંખી છે. એની બે ઉક્તિઓની વચમાં દાસીએ ઘૂંટણીએ પડી રાજન્‌ને ચાંદીના પ્યાલામાં જલ પાયું… એ જલનો પ્યાલામાં પડવાનો અવાજ સૌને સંભળાયો હતો. આટલી ક્ષણોમાં તો, નીચે દરબાર-ગઢમાં દરબારીઓ, કર્ણાવતીના પુરજનો અને સેવન્તિલાલ-રમાગૌરી તથા સાધુજી અને ડાકૂ માનસિંહ જમા થઈ ગયાં. સૌ ઉન્નત મસ્તકે અન્તઃપુરની અઠારીમાં રાહ જોતાં ઊભાં હતાંઃ શું થશે? તે સમયે આકાશ વાદળછાયું હતું. તડકો દેખાતો નહોતો. ને વાતાવરણમાં, ‘બહુ થામ થાય છે’ એવો ભાવ હતો.

પ્રધાન બોલતો હતો, નૃપતિ, હું કાકાજીને શીખવીશ, આપ શાન્ત થાઓ. પણ અવન્તિસેન ક્રોધની ઝડપથી બળવા લાગેલી જામગરીને રોકી શક્યો નહિ. અન્તઃપુરની નીલી દીવાલ પર લટકતી બંદૂક એણે ઉપાડી, ને ખમા ખમા કરતાં રાણી-પ્રધાનને હડસેલી ક્ષણમાં જ એણે પાંજરે તાક્યું….બીજી ક્ષણે અવાજ થયો. પિંજર નહોતું, છતમાં લટકતી એની ઉપલી સાંકળ હાલતી હતી. દરબારગઢના ચોકમાં ધબ ફંગોટાયેલા પાંજરામાં, કાકાજી લીલાંભૂરાં પીંછાંવાળો લોહીમાંસ હાડકાંનો લોચો હતો. સૌ, નીચે, કાકાજીને જોઈ રહ્યાં. સૌ, ઉપર, રાજા અવન્તિસેનને જોઈ રહ્યાં. ત્યારે એક અવાજ સંભળાતો હતો, સીતારામ સીતારામ… પણ એમાં કાકાજીના કઠનું પંખીપણું હતું નહિ… મારી નગરીના હે પુરજનો, અવન્તિસેનની આ કથા, કાકાજીને નામે કર્ણાવતીમાં આજે પણ કથાય છે. તમને મેં એ, હેતુપૂર્વક સંભળાવી છે, અને છતાં સંભળાવાથી વિશેષ કોઈ હેતુ અહીં હતો નહિ…

(૧૯૭૪, ‘સમર્પણ’માં)

ફટફટિયું

પોતાના આઠમા માળના ફલૅટની બાલ્કનીમાંથી પ્રવીણે ત્રીજી વાર નીચે જોયું. હા, ત્રીજી વાર.

આજે પ્રવીણે પાર્ટી રાખી છે, રાતે બધાં આવવાનાં છે. પાર્ટીનું કારણ કશું નહીં, કારણ વગરની પાર્ટી. સવારથી રમા પાર્ટીની તૈયારીમાં ગૂંચવાઈ છે. પ્રવીણ પણ નાનીમોટી સાફસૂફીમાં પડ્યો છે, જોકે સાફસૂફી દરમ્યાન વારે વારે હૉલમાંથી બેડમાં થઈ બાલ્કનીમાં જાય છે, ઊભો રહી જરી નીચે ડોકિયું કરી લે છે.

અત્યાર સુધીમાં એણે એવું ત્રણ વાર તો કર્યું છે.

એટલે બધે ઊંચેથી નીચે જોવાની એને કે રમાને આદત નથી – કેમ કે બંને પાસે એવો સમય નથી.

પાર્ટી ન રાખી હોત તો થોડું જુદું પણ બનત: હમણાં થોડા દિવસ પર ખરીદેલા પીસીમાં, પર્સનલ ક્પ્યૂટરમાં, રમા ખોવાઈ જાત – એને એમાં બહુ જ રસ પડી રહ્યો છે. પોતાના સેકન્ડ સેટર્-ડેઝ ને સન્ડેઝ એ એ રીતે વાપરે છે. લગ્ન પછી પ્રવીણે પણ એક નવો જ હૉબી ડેવલપ કર્યો છે. સવાર-સવારથી જ નીકળી પડ્યો હોય સી-શોર પર. બીચ પર ક્યાંક સ્કૂટર પાર્ક કરે ને પછી સાગરને કિનારે કિનારે ચાલવા માંડે, દૂર સુધી ચાલ્યા કરે, કોઈ વાર જૉગિન્ગ જેવું ધીમું દોડે પણ ખરો. પણ મોટે ભાગે ચાલતો રહે – હાથ એના ત્યારે ઘણો બધો વખત પૅન્ટના ખિસ્સામાં હોય, કંટાળતાં ક્યારેક માથા પાછળ લઈ જાય – દસેય આંગળાંની ગ્રિપના ઝૂલામાં ઝિલાયેલું મસ્તક કોઈ વાર પ્રવીણને ફૂટબૉલ જેવું ફીલ થાય, તો ક્યારેક મોટા સૂરજમુખી જેવું… નજર ત્યારે ભૂરા આકાશનાં સફેદ વાદળાંના ગોટેગોટમાં ઘોંચાતી રહે. પગલાં ભરાય મોટે ભાગે ભીની પોચી રેતીમાં, તો ક્યારેક સાગરે પટ પર મોકલેલાં પાણીની ફીણ-પરપોટાભરી ઝૂલ પર. પ્રવીણને ખબર હોય રેતીમાં પોતાનાં પગલાંની છાપો ખાસ્સી ઊંડી ઊઠે છે – જોકે દરિયાનાં પાણી સતત એને ભરી-ડૂબવીને ભૂંસી પણ નાખે છે. ઘણી વાર પ્રવીણ દૂર દૂરના અન્તરાલોમાં ય પહોંચી જાય છે.

પ્રવીણ નીચે ડોકિયું કરે એટલે એને એવું થાય જાણે પોતે કોઈને શોધે છે, નીચેથી પ્રવીણને કોઈ જુએ તો જોનારને એવું થાય જાણે પ્રવીણ તેને ઉપર બોલાવે છે : એમ તો થવાનું જ – આટલે ઊંચે રહીએ એટલે –! પ્રવીણને થાય છે….

પછી બાલ્કનીમાંથી બેડમાં થઈ પ્રવીણ હૉલમાં આવે છે. પોતે બાલ્કનીમાં – છેલ્લે – એટલે કે ત્રીજી વેળાએ – કેવી પદ્ધતિએ ગયેલો તે એને સૂઝેલું નહીં – પણ પહેલી વાર એને થયેલું, એ કશા હરણના બચ્ચાની જેમ ગયેલો: ધીમું દોડતો, પણ ક્યાંક અચાનક અટકી પડતો – જોકે યાદ આવતાં, પાછો ધીમું દોડવાની ઉતાવળ કરતો. બીજી વાર એ કશા નર-કબૂતરની જેમ ગયેલો, એને લાગેલું પોતે મસ્તકને કબૂતરની જેમ ગર્વીલું રાખીને, ઠેકતો-ઠેકતો, પણ વચમાં આજુમાં તો જરા બાજુમાં, જોતો-જોતો ગયેલો.

બહુ વિચાર્યું તો ય પ્રવીણને સૂઝ્યું નહીં કે પોતે ત્રીજી વાર ગયો તે કોની જેમ ગયેલો. એટલે પ્રવીણે નક્કી કર્યું : બાલ્કનીમાં પોતે ચોથી વાર જશે જ નહીં.

રાતે સુરેશ-નીતા આવશે, નરેન્દ્ર આવશે મેઘના જોડે, મોહિત-પરમિન્દરે ય આવશે, નિનાદ-બકુલા આવશે, શ્યામલ, ગૌરાંગ, કપૂર-કપલે – બધાં- પણ મહેશ આવશે? મહેશ-શોભા – ? બેબી મીતાને લઈ? પ્રવીણને થાય છે મહેશ નહીં જ આવે, ને તેથી શોભા-મીતા પણ…, નહીં જ આવી શકે. હા પાડી છે મહેશે, પણ ના જેવી. વર્ષો વીતી ગયાં છે. એટલે પછી ઘરે આવવું ભારે પડશે, ખાસ તો મહેશને, કદાચ શોભાને પણ. બેબી મીતાને નિરાંતે મળવાની તક –? ચાલી જશે કદાચ. – કદાચ. – એટલા માટે કે હા પાડી છે, ને તેથી, આવે પણ ખરાં…

મહેશ-શોભા પ્રવીણનાં જૂનાં દોસ્ત હતાં, હવે નથી – એટલે કે, દુશ્મન નહીં, પણ દોસ્ત છે એવું યે નહીં. પ્રવીણે, તે છતાં પાર્ટીમાં એમને બોલાવ્યાં છે એ વાતે રમા લગીર ખિન્ન છે. ત્યારે તો રમા પણ નહોતી, અરે, એ પહેલાં તો મહેશ પણ ક્યાં હતો? હતો માત્ર પ્રવીણ ને હતી માત્ર શોભા – કહો કે, હતાં બસ પ્રવીણ-શોભા.

પ્રવીણે ચોથી વાર નીચે જોયું. પોતાના આઠમા માળના ફ્લૅટની બાલ્કનીમાંથી, નીચે ન જોવું એમ હમણાં જ નક્કી કરેલું, છતાં જોયું.

પ્રવીણની નજર આ વખતે જેવી નીચે પડી, પ્રસરી, કે તરત ફોકસ થઈ? જણાયું કે ગેટ પાસે કોઈ એક માણસ છે, ને અટવાયેલો, લાગે છે કે આંટા મારે છે. પ્રવીણ એની એવી હિલચાલ જોઈ રહ્યોઃ મનમાં થયું એને, બાલ્કનીમાં પોતે ચોથી વાર કોની જેમ આવેલો? જવાબ મળ્યો કોઈની જેમ નહીં, પોતાની જેમ, પોતાની રીતે, પ્રવીણની રીતે પદ્ધતિએ…

પણ ગેટ પાસે આ આંટા મારતો માણસ – ? પ્રવીણને લાગ્યું આંટા મારતો માણસ ભૂલા પડેલા સાપ જેવો છે; તેવો, બહાવરો છે…

પછી માણસે ઊંચે પણ જોયું, જાણે એને પ્રવીણને જોવો હોય, એ પછી તો દરેક આંટે ડોક એની ઊંચે થતી’તી – જાણે એ કહેતો ન હોય કે પ્રવીણ એને ઉપર બોલાવે. નાક એનું ગેટની ગ્રીલને અડકતું, પછી તો, ઘસાતું લાગતું’તું – જાણે એને ગેટને સૂંઘવો હોય, કે દાંતથી બચકાં ભરી તોડવો હોય..

પ્રવીણે નોંધ્યું કે પેલો પોતાના બંને હાથ વતી ગેટની ગ્રીલમાં હવે પોતાનું મસ્તક ફસાવવા મથી રહ્યો છે – ફાવતો નથી કેત્યાં તો પ્રવીણે જોયું કે પેલો ગેટના સળિયા પકડી જોરથી હચમચાવવા લાગ્યો છે – કશું ન કલ્પી શકાય એવું એનાં બાવડાંમાં જોર જણાય છે – કોઈ પણ હિસાબે એને ઘૂસવું છે અંદર – બહુ બીધેલો લાગે છે કશાથી. કોઈ એની પાછળ પડ્યું હશે? – જોકે અહીં ઉપર મારી સામે શેનો ડોકું કરે છે? – મારા પર કેમ તકાય છે એની આંખો–?…

પ્રવીણને ઝબક્યું, ક્યારેક સી-શોર પર પોતે ચાલતો હોય ત્યારે કદીક સાગર આખો જાણે એના પર ચોમેરથી ચડી બેસવા ઘૂઘવતો હોય છે – સામે, ખાતરી કરવા, જો જુએ, તો પ્રવીણને થાય, ઘૂરકે છે…

ધડામ… ગેટ ખૂલી ગયો.

એટલે, કે ગમે તે કોઈ કારણે, પ્રવીણ લિફટમાં ઝટાઝટ નીચે ગયો – બાલ્કનીમાંથી બેડમાં થઈ હૉલમાં ને પછી લિફ્ટમાં એ જાણે ઊડેલો – પણ એને લાગેલું લિફ્ટને આઠ માળ કાપતાં બહુ જોર પડે છે – એટલી ઘડી લિફટ એને પાંજરા-જેવી લાગેલી.

પ્રવીણે જોયું તો પેલો કમ્પાઉન્ડ વટાવી ચૂકેલો ને વૉક-વેમાં થઈ લિફ્ટ શરૂ થવાના કૉમન-પેસેજમાં દાખલ થઈ ચૂકેલો – તલપાપડ હતો ઉપર પહોંચવા –

એએએય! કોણ છો તમે? ગેટ આ રીતે જાતે કેમ ખોલ્યો?

પ્રવીણ માણસને છાતીએ ધક્કા મારી બહાર કાઢવા મંડ્યો’તો – સાથે, બોલવાનું એનું ચાલુ હતું :

શું કામે આવ્યા છો અહીં? કોને ત્યાં? આવી રીતે કેમ? વૉચમૅન!

પેલો કંઈ બોલે, કે વૉચમૅન આવી પહોંચે, એ પહેલાં, પ્રવીણને લાગ્યું વૉચમૅન તો જાણે પોતે જ છે! એવું જ ના કર્યું – આ ધક્કા માર્યા! – પ્રવીણ હથેળીઓ ખંખેરવા લાગ્યો.

ધક્કાથી પેલો ડઘાઈ ગયેલો, એનું મોં પડી ગયેલું. ઢીલો ને શરમિંદો. એને એવો મહાત્ ભાળીને પ્રવીણને થયું પોતે બહુ મોટેથી બોલ્યો છે – બુમોટા જેવું, ચીડભર્યું – ધુત્કાર નર્યો. કોઈ અજાણ્યા પર આ રીતે હુમલો કરવો ઠીક નહીં – જાતેજાતે જ પ્રવીણ છોભીલો પડી ગયો, નરમ :

ક્યાંથી આવો છો? – એણે ધીમેથી પૂછ્યું. પણ માણસ કંઈ બોલ્યો નહીં.

પ્રવીણે જોયું કે માણસ લેંઘા-ઝભ્ભામાં છે. – ઝભ્ભો ઝાંખો કેસરી છે. પગમાં એના પીળી મેલી પટ્ટીની સ્લિપરો છે.. પ્રવીણે જોયું પોતે ય સ્લિપરમાં છે… માણસના વાળ ભૂરિયા છે. મેંદી કરેલા. પણ ચોંટીને જાડી લટો બની ગયા છે. લબડતી એ લટોની ગૂંચાળી ભાત. પ્રવીણને થયું સાલો ગોબરો છે. શૅમ્પૂને તો જાણતોપણ નહીં હોય. નજરથી, પેલાની લટોના વાળને મૅલથી છૂટી પાડતો પ્રવીણ બોલ્યો :

તમારે મિસ્ટર જવું છે કોને ત્યાં? નમ્બર?

નમ્બર ખબર નથી –

પેલો પછી અટકી ગયો લાગ્યો, પણ પ્રવીણની આંખોમાં જોતો જરા વારમાં જ બોલ્યો :

પ્રવીણભાઈને ત્યાં.

ક્યાં– ? હું પ્રવીણભાઈ છું.

તમે? ના, તમે નહીં –

પેલો પ્રવીણને જોતો રહ્યો ને બોલતો રહ્યો :

બીજા.

પ્રવીણે જોયું કે આંખો એની માંજરી છે ને નીચલા હોઠ પાસે લાળ જમા થઈ છે. જરાક વધારે લબડતો છે એ હોઠ.

બીજા કયા? કોણ? સરનેમ?

ખબર નથી – !

માણસ પાછો અટકી ગયો ને પ્રવીણને તાકતો રહ્યો – પ્રવીણે જોયું એની માંજરી આંખોમાં, પણ – કશું સ્પષ્ટ પ્રતિબિમ્બ જણાયું નહીં.

કંઈ કહેશો? કંઈ બીજું?

ના–!

કહીને માણસ પૂંઠ ફરી ગયો. પ્રવીણને એ વાનરની હોય એવી રૂંછાળી લાગી, પણ ત્યાં તો પેલાએ ડોલતું-વાંકું ધીમું પણ ચોક્કસ એવું દડબડવું શરૂ કર્યું. પ્રવીણ એનો પીછો શરૂ પણ કરે એ પહેલાં તો માણસે મૂઠીઓ વાળીને દોડવા માંડ્યું રીતસર ગેટ બહાર રોડ પર… પ્રવીણ જોતો રહી ગયો, અટકેલો. કેમ કે પેલાની દોડ વધારે ને વધારે ઝડપી બનતી’તી – કોઈ દોડવીર જેવી – એક વાર એણે પાછું જોયું ખરું… છેલ્લે પ્રવીણે નોંધ્યું કે ક્રૉસ રોડની પેલી તરફ રખાયેલી કોઈ બ્લૅક મોટર-બાઇક કાઢી પેલાએ, ને તે પર ચડી, ધમધમાટ ભાગી ગયો શહેરની ઊભી-આડી વાંકી-ચૂકી આંટીઘૂંટીમાં…

હતાશ પ્રવીણ હથેળીઓ ખરેખર ચોળતો પાછો ફરતો’તો ત્યાં એને વૉચમૅન મળ્યો.

ભઈ કાં રખડ્યા કરો છો? જરા ધ્યાન રાખો ધ્યાન! કેવા-કેવા ઘૂસી આવે છે! કાં હતા તમે – ?

ઉં તો સાએબ –

શું સાએબ-સાએબ કરો છો? ડ્યૂટીમાં સમજો છો કંઈ? કોણ હતો એ?

કોણ? આ તમે કોઈ ઘૂહી આયલો ક્હો છો એ?

હા –

એની તો મને કાંથી ખબર સાએબ?

– પણ હું જુદું કઉં છું –

શું?

વાત એવી છે કે કોઈ ભાઈ તમને મળવા આયા છે – તે પડખેની આ બીજી લિફ્ટમાં ચૈ એમને હમણાં જ મેકી આયો તમારા ફ્લૅટ પર – તમારા જ માળે ગયેલો સાએબ – બહેને બેહાડ્યા છે એ ભાઈને – ભઈનું આ પડ્યું ફટફટિયું!

પ્રવીણ ભારે અચરજમાં મુકાઈ ગયો : ફટફટિયું? જોયું કે એ પણ બ્લૅક કલરની મોટરબાઇક જ હતી – ભાગી ગયેલા પેલાની હતી એવી જ! મળવા કોણ આવ્યું હશે? મહેશ? બની શકે છે – રાતે પાર્ટીમાં ન આવે, હમણાં મળી લે! પઅઅણ, શોભા? મીતા?

ઝાઝું ન સમજાતાં, પ્રવીણ બીજી લિફ્ટમાં ઝટ દાખલ થયો ને ધડાક્ બંધ કરી બટન દાબી પહોંચ્યો આઠમે માળ – એને આ વખતે ય લાગ્યું, લિફ્ટને ઉપર જતાં જોર પડે છે.

તે પોતાના ફલેટનું મેઇન-ડોર લલાભટ ઉઘાડું જોયું – જોયું કે, પહેલી લિફ્ટ હતી નહીં. નીચે હતી. ઘરમાં ઝડપથી દાખલ થઈ પ્રવીણે જોયું, હોલમાં કોઈ નહોતું! – સેન્ટ્રલ ટિપૉઈ પર નાની ટ્રેમાં પાણીનો ગ્લાસ હતો – અરધો. આવેલો માણસ ક્યાં છે-નો પ્રશ્ન વધારે સતાવે એ પહેલાં રમા – ! રમા? ક્યાં છે તું? કરતો. પ્રવીણ મોટી મોટી ફલાંગોમાં, બેડરૂમો પર આડી નજરના ઝડપી ઘસરકા કરતો, કિચનમાં ગયો. રમા હતી: પ્લૅટફૉર્મ પર શરબતનો ગ્લાસ હતો ને તેનો બાટલો ૨મા ફ્રિજમાં મૂકતી’તી, પ્રવીણે જોયું કે ઑરેન્જનું શરબત ગ્લાસના આઇસક્યુબ્સને હજી ઓગાળતું’તું –એને થયું એટલે જ કદાચ ચોમેર ઉભરાતા પોતાના મઘમઘાટ પર શરબતનો કશો કાબૂ નથી…

– ક્યાં છે? કોણ આવ્યું છે? –

બહાર છે ને – તું મળ્યો કે નહીં?

ના… હૉલમાં કોઈ નથી!

હતા ને, ભાઈ બેઠા’તા ને…!…

રમા-પ્રવીણ ભેગાં બહાર આવ્યાં. હૉલ એવો જ હતો, હતો તેવો, સૂમસામ. એટલે, બાલ્કનીઓ જોઈ લીધી. કોઈ નહોતું. પ્રવીણે, વળી દરેક બાલ્કનીમાં જઈ, પીઠ, બહારની તરફ ઝુકાવી-ઝુકાવીને નવમા માળે ય જેટલું જોવાય એટલું જોઈ લીધું! જાણે પેલો ત્યાં ચડી ગયો હોય! – દરમ્યાન રમાએ બધા વૉર્ડરોબ કબાટો-તિજોરી બધું ખોલ-બંધ કરીને ચેક કરી લીધું – દરેક વસ્તુ બરાબર હતી – લૉક્ડ – કશી ચોરી-ફોરી નહોતી થઈઃ

તો ગયો ક્યાં એ માણસ-?

– રમા-પ્રવીણ બંને સાથે બોલ્યાં, બંને એ જ પ્રમાણે એકમેકને તાકતાં રહ્યાં :

રમા, તેં પૂછ્યું નહીં એ ભાઈને, કે ક્યાંથી આવો છો?

પૂછ્યું, કહે કે આટલામાંથી –

રમા, એ મહેશ તો નહોતોને?

ના, મહેશ નહોતો – કેવી વાત કરે છે!? મહેશભાઈને શું હું ઓળખતી નથી!? – પ્રવીણ, વળી પાછું તને એ બધું થવા લાગ્યું છે – મેં તને ઘસીને ના પાડેલી કે પાર્ટીમાં મહેશ-શોભા તો, નહીં ને નહીં – તુંતેં, છતાં બોલાવ્યાં છે!

રમાને થયું પોતાનો અવાજ મોટો થવા લાગ્યો છે, ને એમાં રોષની રેખા પ્રસરતી થવા લાગી છે. એટલે શાન્ત થઈ, ને નીચું જોઈ રહી.

એ કેવો લાગતો’તો?

કેવો – ? બસ, માણસ જેવો, અજાણ્યો કોઈ હોય, એવો. કદાચ જીન્સ પહેરેલું, ને ઉપર, સફેદ ખમીસ – ખોસેલું નહોતું –

તે તું એને શરબત આપતી’તી?

ના ભઈ, ના! શરબત તો મેં મારે માટે બનાવેલું – થાકી’તી હેરાફેરાથી. પીઉં કરું એ પહેલાં એ ભાઈ આવ્યા, તારું નામ પૂછતા – જોકે, જોડે હતો વૉચમૅન – એટલે પછી બેસવા કહ્યું, ને પાણી આપ્યું – શરબત પીવું ભૂલી ગઈ એ બધામાં – પણ, મારી આમ તું ઊલટતપાસ શેનો કરે છે? પૂછવાનું તો મારે તને છે પ્રવીણ, કે તું ક્યાં હતો -? મને એમ કે આપશ્રીમાન બાથરૂમમાં હશો, ટેવ મુજબ, સ્વસ્થતાને સારું – પેલાને એટલે તો બેસવા કહેલું!

હું નીચે ગયો’તો રમા, કમ્પાઉન્ડમાં. શું કરવા? કહીને ન જવાય?

ઉતાવળ હતી – કોઈ માણસ નીચે ગેટ પાસે આંટા મારતો’તો, પછી ધરાર અંદર પેઠેલો, કોઈ પ્રવીણભાઈને ત્યાં જવું’તું એને… તને એટલે તો પૂછ્યું, કેવો લાગતો’તો…

પ્રવીણ, કોઈ પ્રવીણભાઈ તે કોણ? છે કોઈ બીજા?

મને ખબર ક્યાં છે? પેલો તો ભાગી ગયો ગભરાઈને. એ જુદો હતો, આ જુદો હતો – બે-બે હતા –

બે-બે હતા તો બે-બે હતા! છે શું એનું? ને એમાં, મહેશ શી રીતે આવે છે?

આવે છે, મહેશ આવે છે… તને નહીં સમજાય…

બંને સાલા આવીને ભાગી કેમ ગયા…?

જો પ્રવીણ, વળી પાછું તારું મગજ ભમવા લાગ્યું છે –

એમ?

હા, તને ખબર નથી, રાતે, કદાચ મળસકે, ઊંઘમાં તું શું બબડેલો?

શું બબડેલો?

તું બબડેલો : મને મારી સારંગી પાછી આપી દે મહેશ –

સારંગી!? વ્હૉટ નૉન્સેન્સ! શેની સારંગી? – બોલતાં-બોલતાં જ પ્રવીણથી હસી પડાયું, વળી, એ બહુ વહાલથી બોલ્યો :

મને તો તારું જ ભમતું લાગે છે રમા!

ભલે એમ. સારંગી જવા દે, પણ એમાં મહેશ શી રીતે?

એને રાતની પાર્ટીમાં બોલાવ્યો છે એટલે થયું હશે, ઊંઘમાં થઈ જાય એવું કોઈ વાર –

પ્રવીણ, તને હજાર વાર ના પાડી છે કે મહેશનું નામ ન લે, ભૂલી જા. જેવો એને તું તારાં એ જૂનાં વર્ષોની ગોઝારમાંથી તાણી લાવે છે, કે તરત, એ, ને એનાં બધાં ભૂતો – સવાર થઈ જાય છે તારી પર –

પણ રમા, આ તો જીવતો-જાગતો માણસ હતો, તેનું શું? છેલ્લે તો મેં મારી નરી આંખે જોયો બાઇક પર ચડી શહેરમાં ધસમસાટ ટ્રાફિકમાં ભળી જતો! વેઇટ – રમા, તે જેને રિસીવ કર્યો, પાણીનો આ જેને ગ્લાસ આપ્યો, જીન્સમાં હતો જે – એ શું ભૂત હતો?

ના –

તો પેલો ય એમ જ હતો! ભૂત નહોતો –

પછી પ્રવીણને કશું જાણે યાદ આવ્યું :

વેઇટ રમા, સૉરી, આ અહીં જે આવેલો – ગયો ક્યાં? રમા, મારે એનો પીછો કરવો જ પડે, આવું છું, ના ચાલે, આમેય જસ્ટ કમિન્ગ, નીચે સાલાનું ફટફટિયું તો મેં હમણાં જ જોયું છે –

…વગેરે ઉતાવળે ઉતાવળે બોલતો પ્રવીણ વળી પાછો લિફ્ટમાં થઈ નીચે ગયો. ઊતરીને તરત એણે બાજુની લિફ્ટ જોઈ, ખુલ્લી હતી. પ્રવીણને થયું કદાચ એ એમાં થઈ ઊતર્યો હશે, ને ભાગ્યો હશે. પણ પ્રવીણે જોયું કે ફટફટિયું, હતું ત્યાં-ને-ત્યાં હતું!

વૉચમૅઅૅન –

પ્રવીણે જોયું કે વોચમેન એની જગ્યાએ હતો. બીડી પીતો’તો. તરત ઓલવી નાખી. પેલા ભાઈ ક્યાં ગયા?

કયા?

તું જેમને મારે ત્યાં મૂકી આવેલો –

તે ના મલ્યા તાં? અંઈ તો નથી, કાં ગ્યા?

ફટફટિયું તો, છે, એમનું જ છે – ખાતરી છે તને? કમ્પાઉન્ડમાં થઈ કોઈ બીજા ફ્લેટમાં તો નથી ગયા ને?

જી, ના, નથી ગ્યા.

ફટફટિયું મૂકીને છાનોમાનો ગેટ બહાર તો નથી નીકળી ગયો ને?

એ તો સાએબ સી રીતે કઉં? વાહન-વારા, ને વગરના, આવનાર-જનાર બધાનું તો મગજમાં ચેટલ્યું ર્‌હે સાએબ? તમારો પરૉબ્લેમ હ્ઉં છે? અવડાં કેતાં’તાં કે કોઈ ઘૂહી ગયલો, ને આનું પૂછો છો, ગ્યો ચ્યોં!

પ્રવીણને થયું વૉચમૅન જોડે પૂછાપૂછી કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. એટલે માત્ર – કંઈ નહીં – બોલીને એ ફટફટિયા પાસે ગયો.

જોયું તો, પ્રવીણના આશ્ચર્ય વચ્ચે ફટફટિયાની કી ફટફટિયામાં ખોસેલી હતી – મતલબ કે આ મોટર-બાઇક લૉક્ડ નથી…!.. પ્રવીણને એકાએક એમ બેસવા માંડ્યું, કે આ ફટફટિયું જરૂર મહેશનું હોવું જોઈએ – જોકે પાંચ-પાંચ વર્ષ થઈ ગયાં – પણ મહેશની જ છે આ બાઇક, આ જ હતી, આ જ કમ્પનીની, આવી જ, બ્લૅક. એ, આવીને ચોક્કસ જતો રહ્યો છે. પણ, જોકે, રમા એને ના ઓળખે? કદાચ ના ઓળખે… એને ક્યાં વધારે જોવા-મળવાનું થયું જ છે તે…! કદાચ મહેશ ઓળખાય એવો ન યે રહ્યો હોય. એવું પણ બને કે એને કદાચ ઓળખાવું જ ન હોય.. જોકે, આવ્યો હોય તો આમ જતો રહે શું કરવા? નહીં આવ્યો હોય…?… કોણ જાણે…

પ્રવીણને કશી વધારે સમજ પડી નહીં. વિચારો જેમ જેમ ચાલ્યા તેમ તેમ એ વધારે ગૂંચવાયો. એને થયું પેલો ભાગી ગયો તે કોણ? ને આ ઘરના હૉલ લગી આવીને ચાલી ગયો એ કોણ? ગ્લાસનું પાણી અરધું તો એણે પીધું પણ છે. પણ પછી રોકાયો નથી તે એવું કેમ? ભાગી જે ગયો એનીયે બાઇક આ ફટફટિયા જેવી જ હતી, આ પણ એવી જ છે…

પ્રવીણે ફટફટિયાની ટૅન્ક પર હાથ મૂક્યો, ને પછી હળવેથી એની લિસ્સી સપાટી તપાસતો રહ્યો. એને થયું, એ ઊભાં-ઊભાં ઊંઘતા કોઈ ઘોડાને પસવારે છે. સવારે સાફસૂફી વખતે ત્રીજી વાર બાલ્કનીમાં ગયો ત્યારે સૂઝેલું નહીં કે પોતે કોની જેમ ગયેલો, પણ અત્યારે સૂઝ્યું : ઘોડાની જેમઃ પોતે ઘોડાના જેવી રવાલ ચાલે ગયેલો… એને થયું ફટફટિયામાં ચાવી – કી – મને લલચાવવાને રખાઈ છે – હું એ બાઇકને જોતરાઉં, અથવા બાઇક મને જોતરાય… મતલબ કે હું પાછળ પડું મહેશની. કી મને એમ કહે છે કે મહેશ મને એને ત્યાં બોલાવે છે…

મહેશ-શોભાને એમનાં લગ્ન પછી બે-એક વાર મળવાનું થયેલું – પણ અકસ્માતે. એક વાર ટાઉનહૉલમાં – બેબી મીતાને પોતે ત્યાં પહેલી વાર જોયેલી, મહેશને એણે પોતાનું ઍડ્રેસ આપેલું. બીજી વાર એક્સ્પોમાં – ત્યારે રમા ય હતી, ત્રણે ય ઘરે આવો એમ કહેલું તે રમાએ કહેલું. એમને ઘેર અમે કદી ગયાં નથી, મનોમન હું ગયો છું કોઈ કોઈ વાર, પણ આમ તો નહીં. શોભાને મહેશની ગૃહિણી રૂપે એના જ ઘરમાં રૂ-બ-રૂ જોવાનું મારે કદી બન્યું નથી. ઘરમાં મીતા તો હશે જ – એનો જુદો બેબી-રૂમ હશે – જવું જોઈએ –

આ ખુલ્લી બાઇક પણ એમ જ કહે છેઃ તું જા મારા પર પ્રવીણ, શોભાને ત્યાં – જવું જોઈએ.

પ્રવીણે ફટફટિયું સ્ટૅન્ડમાંથી કાઢ્યું ને જોત-જોતામાં તો એ એ પર સવાર થઈ ગયો, સ્ટાર્ટ કરવા કી ફેરવી કિક લગાવી – બાઇક ધણધણી ઊઠી :

વૉચમેન, આ લઈને જરા આંટો લગાવી પાછો આવું છું, એવિયો આવે તો કહેજો –

કોન્ એવિયો?

આ ફટફટિયાવાળો. બહેનને પણ ફહેજો – તને જો નીચે પૂછવા આવે તો.

જી –

વૉચમૅન પોતાને સમજી શક્યો નથી એથી વધારે એના ચહેરા પર કશું જ વંચાતું નથી – પ્રવીણને થયું…

પ્રવીણને વૉચમૅન કશું માણસ-સિવાયનું પ્રાણી જણાય છે. પ્રવીણને પોતાને પોતે પણ ઘણી વાર એમ જ જણાયો છેઃ ત્યારે ત્યારે જોકે પ્રાણી કયું તે સૂઝ્યું છે, પણ, આ, અત્યારે કયું છે તે પ્રવીણને સૂઝતું નથી.

પ્રવીણે ધીમેશથી બાઇકને ગેટ બહાર કાઢી : વિચાર્યું : આમથી જઉં, કે આમથી? પછી ગયો, પેલો જે ભાગી ગયેલો, એ દિશામાં… બાઇક રોડ પર હતી, ક્રમે ક્રમે આગળ વધતા ગીયરમાં… ક્રોસ રોડ પછી તો ઠીક ઠીક સ્પીડમાં… બંને તરફ જોતો રહેતો પ્રવીણ, પહેલો મળી આવે તો પહેલાને, ને બીજો મળી આવે તો બીજાને, શોધતો’તો – પઅઅણ –

પ્રવીણ એકદમ ખંચકાયો.

એને ફાળ પડી – કેમ કે બાઇકને બ્રેક નહોતી લાગતી, બ્રેક લાગતી જ નહોતી, ફેઇલ હતી બ્રેક :

તરત પ્રવીણે સ્લિપર સાથેનો પોતાનો ડાબો પગ રોડને ઘસાતો કર્યોઃ સ્પીડ ઘટી, તરત નિર્ણય કરી પ્રવીણે ફ્લૅટ પર પાછા ફરવા બાઇકને બૅકમાં ઘુમાવી, ને પછી પગ ટેકવી-ટેકવી ચલાવી – એવી ઓછી સ્પીડે કે કળાએ કળાએ કરીને પરત હેમખેમ પહોંચી ર્‌હેવાય…

વૉચમૅન, આ ફટફટિયું અહીં ભલે પડ્યું – બ્રેક ફેઈલ છે એની. પેલો જો આવે તો કહેવું પડશે એને. ચાવી મારી પાસે રાખું છું.

ભલે-ભલે, હારું થ્યું કે ખબર્ય પડી જી તમને… એક્સિડન થઈ જાત…

કેમ વાર થઈ આટલી?

બસ એમ જ – કહીને પ્રવીણે સ્લિપર પગ પછાડીને કાઢ્યાં ને હડસેલી ફેંક્યાં – સીધો ગયો બેડરૂમમાં – પડ્યો બેડમાં – પહેલાં ઊંધો – ને પછી ચત્તોપાટ – સૂતેલો – બંને હાથ બાજુએ પહોળા – ફેલાવેલા – છતને તાકી રહ્યો – ને બોલ્યો પછી : ઓ ભગવાન, શું થવા બેઠું છે આજે…

હાંફળફાંફળમાં એની પાછળ-પાછળ દોરવાયેલી ગભરાયેલી રમા ઝટ બેડમાં બેઠી, ને પ્રવીણને માથે હથેળી ફેરવતાં બોલી:

પણ વાત શી છે પ્રવીણ? મને કંઈ કહીશ, કે પછી –

નીચે એ રાસ્કલ છે તો ક્યાંય નહીં, ને વધારામાં બાઇકને એની બ્રેક નથી! ફટફટિયું બ્રેક વગરનું છે!… આખું કાવતરું છે રમા, કાવતરું… મને પતાવી દેવાનું –

કોનું?

મહેશનું!

મહેશ તને શું કામ પતાવી દે?

એ તો એ જાણે.

જો પ્રવીણ, મસ્તકને આમ હોળી નાખવું ઠીક નથી. તને પછી એ ડ્હોળમાંથી સાફ બહાર આવતાં બહુ ભારે પડે છે. ખબર છેને તને?

તો શું કરું?

કંઈ નહીં – ! કાવતરું, ને મહેશે કર્યું વગેરે બધો તારો પાયા વગરનો ભ્રમ છે.

ભ્રમ છે તો ભ્રમ છે; પણ છે, કરું શું?

આમાં કરવાનું શું છે, ક્યાં? તેં ઉપરથી બાલ્કનીમાંથી જોયેલો માણસ તું જ કહે છે એમ પોતાની બાઇક પર ભાગી ગયો છે, આ બીજો, પોતાની બાઇક નીચે મૂકીને ક્યાંક ચાલી ગયો છે – બીજો આપણા સોફા સુધી પહોંચ્યો ને થોડું પાણી પી ગયો એ ખરું, પણ એથી શું? હશે, કંઈ પણ હશે, કોઈ પણ હશે એ – એ બે જણા, આપણે શું? આવશે, પાછા આવશે, જો તારું એમને કંઈ કામ હશે તો. આમાં કાવતરું શું છે?

બંનેને મહેશે મોકલ્યા છે –

મોકલી શકે છે, પણ અત્યારે નથી મોકલ્યા. તું બધું વગર કારણે જોડે છે.

શું જોડું છું?

બધાં સાથે, ને છેવટે, કે મૂળે, મહેશ સાથે. જો પ્રવીણ, પેલો માણસ ‘કોઈ’ પ્રવીણભાઈને શોધતો આવેલો, પણ એનો અર્થ એ નહીં કે, ‘તું’! બીજાને વૉચમૅન અહીં લગી દોરી લાવ્યો એ ખરું, પણ એ ય ભૂલ હોઈ શકે છે. સોફામાં બેસતાં, ને પાણી પીતાં, માણસને એવું પણ થયું હોયને કે પોતે કશી સરતચૂકથી ખોટા નમ્બરના ફ્લૅટમાં આવ્યો છે? તે, પછી નીકળી ગયો હોય, અબુધ હોય! સોરી-ફૉરીની આપણે લોકો કરીએ એવી ફોર્માલિટી કરવા ન રોકાયો હોય… કોઈ, પ્રવીણ, એવું ય હોય…

પણ એનું બ્રેક વગરનું ફટફટિયું? – બાઇક એની? આ રહી એની ચાવી!

એ બાઇક એની જ છે ને બીજાની નથી એમ શી રીતે ક્‌હેવાય? તને તો વૉચમેને જ બતાવી છે – એથી મોટો આધાર તારી પાસે નથી – પ્રવીણ એ ચાવી તારે અહીં નહોતી લાવવી જોઈતી, બાઇકમાં જ રહેવા દેવાની’તી – બને કે બાઇક ચોરીની હોય –

એટલે એ ચોર તો, ખરો ને?

ખરો પણ ખરો, ને નહીં પણ ખરો. ચોરી હોય કોઈએ બીજાએ, ને એને મળી હોય. કે પછી ચોરી હોય એણે પોતે ને અહીં મૂકી ગયો હોય – ગભરાઈને; અથવા, બ્રેક ફેઇલ લાગતાં. બને કે બ્રેક ફેઇલ તો પહેલેથી જ હોય – મૂળ માલિકને ત્યાંથી. ચાવી હવે પાછી મૂકવા ન જતો, રાખી મૂક તારી પાસે – શોધતું આવશે જે આવવાનું હશે તે –

ઓહ ગૉડ! કેવું તો છે આ બખડજન્તર.

શહેર છે પ્રવીણ, એમ જ હોય – ગમે તે બને, ગમે ત્યારે ગમે તે રીતે બને.

પણ તો પછી મારે અત્યારે શું કરવું?

ક-શું-જ-ન-હીં. ઊઠ, તારે ને મારે અત્યારે જમી લેવું જોઈએ. ને પછી પ્રવીણ એક કામ્પોઝ લઈને તું ઊંઘી જા, આમે ય પાર્ટીને લીધે રાતે મોડે લગી જાગવાનું તો થવાનું જ છે. ફ્રેશ થઈ જઈશ.

તું નહીં ઊંઘે?

– ના, મારે તો આજે કામોનો પાર નથી. હજી તો કેટરિન્ગવાળા જોડે પાર્ટીની બધી વાનગીઓનું રિ-કન્ફર્મે ય કરવાનું છે, કેટલા વાગે એક્‌ઝેક્ટલી બધું એ લોકો મૂકી જશે… વગેરે ચિન્તાઓ જાતજાતની છે.

આ, તેં સૂચવ્યું રમા એ પરથી મને અબ્બી હાલ સૂઝે છેઃ એમ કે હું મજાની એક ઊંઘ તો લઉં જ, પણ પછી સી-શોરે ય જઈ આવું – પાંચ-છના અરસામાં, આવ્યા પછી નિરાંતનું લાંબું – તારો શબ્દ વાપરું તો, સસ્ટેઇન્ડ, એક સરસ મજાનું, ટબમાં સ્નાન પણ કરું.

જેવી મરજી. મારે, હજી ફ્લાવર્સ ને મુખવાસ ને એવું બધું ય બાકી છે. નોકર – આપણો બાલિયો – આવશે, એટલે પછી એને લઈને બહાર જઈશ. થશે એવું કે આપણે ત્રણેય પાછાં ફરશું ત્યારે પાર્ટીનો ટાઇમ લગભગ તો થઈ ગયો હશે – બધું એકદમ ટાઇમસરનું જ થશે.

ઓકે.

પછી પ્રવીણ-રમા જમી રહ્યાં’તાં. કામ્પોઝ લઈ પ્રવીણ બેડરૂમમાં સૂવા જતો’તો – પણ ત્યાં જ ફોન રણક્યો. ફોન પ્રવીણે લીધો.

હેલો…

ઓહ મહેશ – ! રિસીવર બીજી હથેળીથી દાબી, હોલ્ડ કરી, પ્રવીણે રમાને કહ્યું, મહેશ છે મહેશ. – પછી મહેશને કહ્યું :

હાં બોલ, શું ક્‌હે છે?

… … …

ઓઓકે… ઓકે, પણ બહુ મોડું ન કરતો –

… … …

હા-હા એમ જ. એમ. જી. રોડ પછી લેફ્‌ટમાં, પછી સ્ટ્રેઇટ; હા, ક્યાંય વળવાનું નહીં, હા; બકુલ પાન-પાર્લર યાદ રાખજે, પછી, લેફ્ટમાં..

… … …

ઓકે બાય – રાહ જોઈશું.

ફોન પૂરો થતાં પ્રવીણે બોલવા માંડ્યું. જોડે આંટા ય મારતો’તો:

મહેશનો હતો : મહેશ-શોભા આવે છે, સાથે મીતા પણ હશે – બધાં આવે છે, ડાયરેક્શન કન્ફર્મ કરવા કરેલો; ચલો સરસ, મહેશ આવે છે એટલે સરસ, આનન્દ, મને એમ કે ન યે આવે, પણ આવે છે –

પ્રવીણ કેટલુંક પોતાના માટે, કેટલુંક રમા માટે, બસ બોલી ગયો.

સારી વાત છે, સામેથી જણાવ્યું એટલે ખાતરી થઈ – મહેશભાઈ વર્ષો પછી આવે છે ને પહેલી વાર આવે છે, તારી ઇચ્છા ફળી ખરી; પઅઅણ…

રમા ય કેટલુંક પોતા માટે, તો કેટલુંક પ્રવીણ માટે બોલેલી – જોકે, ‘પણ’ પાસે અટકી.

શું પણ, રમા?

એ જ કે, તું સાચવજે. મહેશને જોતાં મગજ તારું ઠેકાણેથી ખસી ના જાય, રમણ-ભ્રમણે ના ચડે તે જોજે –

ભલે ભલે કરી પ્રવીણ હસ્યો, પછી એણે કમ્પોઝ લીધી, ને રમાને સૂઈ જઉં છું કહી બેડરૂમનું બારણું એણે બંધ કર્યું.

સારી ઊંઘ માટે રોજની ટેવ યાદ કરીને પ્રવીણ જમણે પડખે થઈ બરાબર ગોઠવાઈને સૂતેલો. થોડી વાર ઊંઘ એને આવેલી ય ખરી, પણ પછી ઊંઘ એને જાણે દમવા માંડી. પ્રવીણ પોપચાં જોરથી બીડી રાખે, પણ ઊંઘ પોપચાં ખોલી નાખે. છેલ્લે પ્રવીણ હાર્યો, એને થયું ઊંઘ ભાગવા કરે છે – આવવા નથી જ ઇચ્છતી… તો પછી જેને આવવું હોય એ ભલે આવે…

થયું, આ એ જ બેડરૂમ છે જેમાં થઈ સવારે પોતે ચાર-ચાર વાર બાલ્કનીમાં ગયેલો… શું કામ?… પોતે મહેશની ત્યારથી જ રાહ જોતો નહીં થયેલો? કોને ખબર, મને સવારથી જ એના ભણકારા થવા લાગ્યા’તા – ઊંડે કશી બીક ઊંચીનીચી થતી’તી : ક્યાંય કશું ખોટું થવાનું છે… બને કે પાર્ટી પાર્ટીને ઠેકાણે રહી જાય ને હું ઝઘડી પડું… કે પછી એ જ શરૂ થઈ જાય… બેબી મીતા…ને કેવું લાગશે…? શોભાને…?’

પ્રવીણ આમ સૂવા પડ્યો ત્યાંથી માંડીને આજની સવાર સુધીનું બધું એની સામે રિવાઇન્ડ થયું, ને તરત પછી સવારથી માંડીને ફરીથી પ્લે થયું. સઘળું પ્રવીણને બનતું દેખાયું. પણ અચાનક અટકીને, મહેશનો ફોન આવેલો એ સમય પર પ્રવીણ પાછો ગયો – કેમ કે પાર્ટીમાં મહેશ આવે છે તે વાતનો એનો એ વેળાનો ઉત્સાહ ચિત્તમાં અને અત્યારે શોધ્યો જડતો નહોતો…!

પ્રવીણને થતું’તું મહેશ પોતાને બનાવે છે – ડાયરેક્શનનું તો બહાનું છે – આવશે એમ નક્કી જણાવીને એ મને હેરાન કરવા ચાહે છે : એને ખબર છે મારાથી નહીં સહેવાય એનું રૂબરૂ થવું… એનું બધાંની વચ્ચે ખુશહાલ હરવુંફરવું હું વેઠી શકું નહીં… રમાને નથી ખબર કે હું પહેલેથી રમણભ્રમણે ચડેલો છું – એને નથી ખબર કે મહેશ મારામાં કેટલો ઊંડે છે ને રંજાડ એનો મને કેટલો ભેદી-છેદી નાખનારો છે…

રમાને એટલી જ ખબર છે કે મહેશ-શોભા મારાં બચપણથી દોસ્ત છે ને કોઈ કારણે અમારે હવે અણબનાવ છે. મીતા વિશે એ કશું જ જાણતી નથી. એને નથી ખબર કે મહેશ કેટલો દુષ્ટ છે… મને હજી યે વિન્ કરવા ચાહે છે… રમા અસલ વાતથી અજાણ છે – મૂળનું કશું જ જાણતી નથી. મેં એને અમારાં લગ્નને ત્રણ-ત્રણ વર્ષ થઈ ગયાં તો ય એમાંનું કશું કયાં કહ્યું જ છે? –

એને નથી ખબર, કે ઈન્‌ફેક્ટ, મીતા, મારી દીકરી છે. શોભા સાથેના મારા પ્રીમૅરિટલ અફેરનું ફળ. શોભા સાથેનાં મસ્તીભર્યાં અડપલાં ને એના નાસમજ આગ્રહોનું પરિણામ. મહેશ તો, પછીથી પરણ્યો’તો – મારા વડે ઑલરેડી પ્રૅગનન્ટ શોભાને. જાણીને પરણ્યો’તો. કેમ કે એનો ક્લેઈમ મોટો હતો, હજી પણ હશે : ક્લેઈમ એવો કે શોભાનો ખરો ચાહક પોતે છે. ઠસાવી શક્યો’તો શોભાને એ, પોતાનો એવો સંતાડી રાખેલો ટ્રુ લવ. પરણીને એ પોતાની જાતને, શોભાને અને ખાસ તો મને – વિન્ કરવા માગતો’તો…

ને સાચે જ કરી શકેલો. એના એવા વટ આગળ મારું કંઈ ઊપજ્યું નહોતું. હું મને બહુ નમાલો, નાલાયક લાગેલો, મહેશ ગ્રેટ લાગેલો. જોકે શોભાને અને થનારા મારા સન્તાનને – બંનેને – હંમેશ માટે ગુમાવવાનું મારું દુઃખ મને સતાવતું’તું. જોકે એટલું જ, શાતા આપતું’તું – એમ, કે ભલે… ભલે મારું બધું લૂંટાઈ ગયું… હું એટલો તો, એટલે કે મીતા જેટલો, તો હોઈશ એમની વચ્ચે…! નથી ખબર રમાને આ બધા અંદરના બખડજન્તરની…

પાર્ટી રાખવાનું એક ખરું કારણ છે, નથી એમ નથી. રમાને એની પણ ક્યાં ખબર છે? બહુ નાનું, પણ કારણ, જરૂર છેઃ કારણ, મીતા જેટલું નાનું છે, પણ છેઃ મારે એને ઊંચકી લઈને ચૂમવી છે – મારે ફીલ કરવી છે મારી દીકરીને…

જોકે, એ વખતે બધાં હશે. પાર્ટીનો ઝાકઝમાળ પણ ઝમ્‌તો હશે, રમા હશે, મહેશ-શોભા હશે… બધાં જોશે મને એમ કરતાં, પણ મહેશ-શોભા જુદી નજરે જોશે, એ બંને મનથી મને હલકો જોશે, ખાસ તો મહેશ… મને એ દયાથી જોશે… મને અત્યારે પણ લાગે છે : હું નહીં, મહેશ ગ્રેટ છે. ત્યારે પણ એમ જ લાગશે… જોઈ શકું તો, મીતા, હકીકતે મારી કેટલી છે…?… એ એમની પણ છે… વધારે છે… ન જોઈએ મારે એ કોઈ – મારા આટલા સીધા, સરસ દામ્પત્યમાં મારે ન જોઈએ શોભા, મીતા કે મહેશ… નકામાં એમને બોલાવ્યાં, નકામી રાખી પાર્ટી…

ખરેખર તો મને એવું ય ખરું કે જરા બોલાવી જોઉં, ક્યાં આવવાના છે? કેમ કે મહેશ શોભાને પરણ્યા પછી મારાથી, જોવા જઈએ તો, સંતાતો ફરે છે, રૂબરૂ થવાનો ચાન્સ ટાળે છે, મારાથી ભાગતો રહે છે. મીતાના જન્મ પછી શોભા ને મહેશ દૂર ને દૂર સરતાં રહ્યાં છેઃ મહેશ કદાચ મીતાને જીરવી શક્યો નથી. લાગે છે કે ધીમે ધીમે એને એ, એની નહીં, મારી લાગવા માંડી હોય. એમ જ છે. એને પોતાના ચળકીલા વિન્ પાછળનું બધું અન-વિન્ દેખાવા લાગ્યું છે. માની બેઠો’તો જીત પણ પરખાઈ રહી છે હાર. એટલે કે હિણપત. નાનમ. બધું એનું હીરોઇઝમ પત્તાના ઘરની જેમ તૂટી પડ્યું છે…

– હવે તો જાતને એણે બચી છે એટલી ઇન્ટૅક્ટ રાખવાની છેઃ કાં તો મારાથી ભાગીને–

પ્રવીણને સવારે પેલો બ્લેક મોટર-બાઇક પર ભાગી ગયો તે દેખાયો…

– કે પછી મને ભેરવીને –

પ્રવીણને પેલું ફટફટિયું, બ્રેક-ફેઇલ્ડ્ બાઇક દેખાઈ – જેની ચાવી પોતાની પાસે છે…

પ્રવીણને થયું : ચાવીથી બાઇક નહીં, પણ પોતે બંધાયો છે. રમાની વાત સાચી છે. ચાવી મારે નહોતી લાવવી જોઈતી… તો શું કરું? ફેંકી દઉં? ના… ફેંકવી હોય તો આખી-ને-આખી બાઇક ફેંકી દે સી-શોરના દૂરના અવાવરુ દરિયામાં…

પછી પ્રવીણે જમણે પડખેથી ડાબે પડખે ને વળી જમણે – એમ ઊંઘવાની એક-બે પ્રામાણિક ગડમથલો કરી જોઈ, પણ ફાવ્યો નહીં. એટલે, ઊઠીને એ બાજુના ટેબલ પાસે ગયો – જ્યાં રમાએ પોતાનું કમ્પ્યૂટર ટેમ્પરરિલી મૂક્યું છે. પ્રવીણે એના પુશ-બટનને દબાવી સ્ટાર્ટ સ્વિચ ક્લિક કરી ને કોઈ બે-ચાર કી દબાવી. એટલે સ્ક્રીન પર કંઈ શબ્દો અને કંઈ આંકડાની ટપ ટપ આડી વિસ્તરતી ને વન-બાય-વન ખડકાતી લાઇનો સડસડ સડસડ આવવા લાગી. પ્રવીણે બીજી વાર ક્લિક કર્યું, કી દબાવી. કેમકે એને પહેલાં ખબર નહોતી, પોતે શેની કી દબાવેલી. થોડી વારે એમાંથી ગ્રાફ બનતા દેખાયા. પ્રવીણને કંઈ કરતાં કંઈ સમજાયું નહીં. એટલે એણે વારંવાર ક્લિક કરીને મન ફાવે એમ એક પછી એક કી પર બંને હાથનાં આંગળાં દબાવ્યે રાખ્યાં. કેટલુંક બદલાયું, કેટલુંક ન બદલાયું – પણ કશું જ સમજાયું નહીં. એટલે પ્રવીણ મૂંઝાતો રહ્યો. કમ્પ્યૂટરનો સ્ક્રીન એના રાખોડી-નીલા ઉજાશથી છલકાતો રહ્યો – પ્રવીણને થયું આ તો એ જ છે સી-શોર પરનો એનો, એનો પોતાનો, રાખોડી-નીલો સાગર. એને થયું અહીંથી એ એને ત્યાં બોલાવે છે. એટલે પછી પ્રવીણે બધું ઑફ્‌ફ કર્યું ને ત્વરાથી બેડરૂમ છોડી બહાર પડ્યો રમા સામે:

રમા, હું જઉં છું સી-શોર પર – ઊંઘ-બૂંગ આવી નહીં, કામ્પોઝમાં તારી, કંઈ દમ નથી – બાય ધ વે, તને પૂછું રમા, કે બ્રેક-ફેઇલ્ડ્ બાઇકને મારા સ્કૂટરે બાંધી પધરાવતો આવું દરિયામાં? કેમ લાગે છે? બલા ટળે, બાકી પોલીસનું લફરું તો થવાનું જ છે –

ના-ના, એવું ન કરાય – આફ્‌ટર-ઑલ એ કોઈની પ્રોપર્ટી છે; વળી પ્રવીણ, બાઈક તું બાંધે ખરો, પણ એ ઉપર બેસનાર એક બીજો તારે જોઈએ – ! એ ક્યાંથી લાવવાનો’તો?

તો?

એવું કર, કમ્પાઉન્ડમાંથી રોડ પર મૂકી દે–ચાવી સાથે – રોડની સામી સાઈડે. ચોરીના માલને અડાયું હોય તો સજ્જનો હમેશાં એને અધવચાળે જ છોડી દે છે –

એવું જ હોય તો તો, પોલીસને આપણે જ રીપોર્ટ કરીએ એ કામ કેવું? સજ્જનોને શોભે એવું નહીં રમા?

હા અને ના. કેમકે બીજું તો કંઈ નહીં, એને લફરાનો શુભારમ્ભ કર્યો કહેવાશે અને જાતે કર્યો કહેવાશે. બાઇક રોડ-સાઇડે મૂકવા તું ન જતો, વૉચમૅનને કહેજે – તને, એણે બતાડી છે.

હા, ખરી વાત છે તારી, એને જ કહેવું જોઈએ – ખરો ગુનેગાર સાલો એ છે – એ જ પેલાને આઠમા માળ લગી આપણા ઘર સુધી દોરી લાવેલો – એનું જ કહેવું છે કે ફટફટિયું પેલાનું છે, મને તો અત્યારે એક સાવ નવો વિચાર ઝબકે છે : ફટફટિયું વૉચમૅને જ ન મૂક્યું હોય ત્યાં..? એ જ ન હોય એનો ચોર? તારી વાત સાચી છે, મને લાગે છે, હી ઇઝ રિયલ કલ્પ્રિટ… હું પોલીસ-ઇન્સ્પેક્ટર પાસે એને ખડો કરી દઈશ – કેસ થશે તો; ને કહીશઃ વૉચમૅન ઇઝ રીયલ કલ્બિટ, હું નહીં… નથી જો પેલો, તો ન જોઈએ એનું ફટફટિયું – ! મૂકી આવે કમ્પાઉન્ડ બહાર…! કમ્પાઉન્ડ મારે કલીયર જોઈએ –

ચાવી લઈ પ્રવીણ નીચે ગયો, સાથે પોતાના સ્કૂટરનું કી-ચેઈન પણ લીધું –

– કેમકે – ખાસ તો, સી-શોર જવાનું’તું…

સી-શોર કે જ્યાં ક્યારેક મન પોતાનું હરણના બચ્ચાની જેમ ધીમું દોડતું, વચ્ચે-વચ્ચે બાઘાની જેમ અટકતું, ને વળી દોડતું, મોકળાશે રમે છે. આ તરફ, દરિયો આગળ ને આગળ, ને આ તરફ, આછરતો જતો સંસાર. પોતે ખૂબ ખેંચાય એ અંદર ને અંદર દોરી જતા કિનારાથી… પછી શરૂ થાય લીલી વનરાજી – પેસું એમાં, ખાબકું જાણે…

સી-શોર કે જ્યાં ક્યારેક તન પોતાનું નર-કબૂતર પેઠે ગર્વીલું-ગર્વીલું ઘૂરે, ને ઠેકતું-ઠેકતું ચાલે – રમા સાથેની ભરી-ભરી રાતનો એમાં કેફ હોય – શરીર આખામાં મજાનો ઠાર લસલસે…

પછી આવે છે અન્તરાલો – ઘણી વાર ગયો છું એ લગી, ખોવાતો-ખોવાતો, છેક નારિયેળીની એકમેકને છેદતી વીથિકાઓ સુધી. ચાલ્યો છું વીથીકામાં, હર વખતે નવી વીથીકામાં, રવાલ ચાલે, કશા ઘોડાની જેમ નર્તન્તો ઝમ્‌તો. સૂર્યાસ્ત જોતો ઊભો રહી ગયો છું કોઈ નારિયેળીની ઝુંડ-છાયામાં – આંખો મીંચી જરી જપી ગયો છું. ઊભાં-ઊભાં ઊંઘી ગયો છું સહેજ, ડૂબતા સૂરજની સામે…

રમાને ખબર છે આ બધાંની. એણે કહ્યું છે રમાને સી-શોર પરનું પોતાનું આવું બધું. એથી ભુલાઈ ગયો છે પ્રવીણથી પોતાનો વરવો ભૂતકાળ. સી-શોરની ભરતી-ભારે ફીણભીની જળ-થાપટોથી પ્રવીણના પગ જ નહીં, પણ રમા જીવનમાં પ્રવેશી એ પછીનાં ત્રણ-ત્રણ વર્ષ નીરખતાં રહ્યાં છે – પોતે જોઈ છે પાછી ફરતી એ થાપટોને કચરો બધો સાથે લઈ જતી… સી-શોર પરથી પ્રવીણ ઘેર પહોંચવાને અધીરો થઈ ગયો હોય, કેમકે રમાને વળગી-ચૂમીને કે સૉડમાં લઈને બધું એને કહેવું હોય. ઉતાવળમાં ને ઉતાવળમાં એક વાર તો પ્રવીણ સી-શોર પર પાર્ક કરેલું પોતાનું સ્કૂટર લેવાનું જ ભૂલી ગયેલો! છેક અરધે રસ્તે યાદ આવેલું…

– વૉચમૅન, આ ફટફટિયું કમ્પાઉન્ડની બહાર મૂકી દે – સામી સાઈડે. ચોરીનો માલ છે : ચોર પોતે, કે પોલીસ, લઈ જશે.

સાએબ, કોઈ જુદો જ માણસ લઈ જશે તો?

લઈ જવા દેઃ તું કશું જાણતો નથીઃ લે આ ચાવી.

ઠીક સાએબ -કહી વૉચમૅને ચાવી નાખી, બાઇક, સ્ટૅન્ડમાંથી કાઢી, ને બહાર લઈ જવા દોરવા માંડ્યો :

તાં સામે પેલા રૂખડા નેચે મૂકી દઉં?

એટલે?

રૂખડાના ઝાડ નેચે.

ઓકે, વાંધો નહીં, પણ યાદ રાખજેઃ

તું, કે હું, કશું જાણતા નથી – ને તેં તો મૂક્યું જ નથી –

બરાબર બરાબર કરતો વૉચમૅન કહ્યા મુજબ બાઇક રોડની સામી સાઇડ રૂખડા નીચે મૂકી આવ્યો.

ચાવી અંદર જ છે સાએબ, ફટફટિયાના મોંથામોં –

બરાબર, અંદર જ રાખવાની છે.

પછી પોતાના સ્કૂટર પર પ્રવીણ ધસમસાટ નીકળી પડ્યો સી-શોર જવા.

સી-શોર પર આજે પ્રવીણ ઘણે દૂર ગયો – અન્તરાલોની યે પેલે પાર – જ્યાં બે-ચાર છાપરાં હતાં – નાનું શું કશું ગામ જેવું – ત્યાંથી પછી પ્રવીણ પાછો ફર્યો’તો. વચમાં એને જોશમાં દોડી નાખવાની ઇચ્છા થયેલી, તે દોડ્યો’તો. પછી ચાલતો’તો, પણ ચાલતો પ્રવીણ અચાનક ઊભો રહી ગયોઃ દરિયો જોતો, કેડે હાથ રાખી ઊભેલો પ્રવીણ ખરેખર તો મનમાંથી ડોકાતા એક વિચારને પકડી બહાર લાવવા કરતો’તો…

એને થયું વૉચમૅન પેલો નથી, પોતે છે. ગુનેગાર પેલો નથી, પોતે છે: પેલા અજાણ્યાને હડધૂત કર્યો– શકમંદ ગણ્યો, બીજા અજાણ્યાનો ય પીછો કરવા નીકળ્યો – ફટફટિયું ફેરવ્યું – ચાવી કબજે રાખી – બધું શું કરવા? કયું કારણ? કારણ શોધતો પ્રવીણ, મનથી, ક્રમે ક્રમે, મહેશ લગી પહોંચી ગયો. એને થયું ગુનેગાર પોતે નથી, મહેશ છે – કેમકે એ જ તો છે વોચમૅન!– મારા-શોભાના અફેરને ત્યારે છાનોછાનો વૉચ કરતો’તો, હવે મારી-અમારી મીતાને સાચવતો જીવે છે – બચારો… નાનો… નમાલો…

કે પછી હું જ છું વૉચમૅન – ? – પ્રવીણ દરિયાના પાણીની સાવ નજીક ગયો, પટ પરના કશા ઊંચા પથરા પર બેઠો – પગ પાણી તરફ રાખીને. ઘૂઘવતા સાગરનો ઘોર એના હૃદયના ય ઊંડા તળ લગી અડતો ત્યાંય ધીમું ઘૂઘવતો’તો. દૂર રહ્યો-રહ્યો હું શું કરવા વૉચ કરું છું જિન્દગી – મહેશની, શોભાની, મીતાની – ? શું છે હવે મારે એમની જોડે…? …

પ્રવીણ માથું આડું આડું પણ ત્વરાથી જોરથી હલાવવા લાગ્યો – જાણે કશું એને એમાંથી ઝટકાવીને બહાર ફંગોળી દેવું હોય.

પછી પ્રવીણે છાલકો ભરીને મોં ધોયું. લૂછ્યું હૅન્ડકર્ચિફથી.

પછી પાછળ મસ્તકને દસેય આંગળાંની ગ્રિપના ઝૂલામાં પડવા દીધું. ને જોઈ રહ્યો પશ્ચિમ તરફ. સૂરજને એણે ક્રમે ક્રમે ક્ષિતિજમાં સરતો જોયો. સૂરજ હવે જેમ જેટલો ઊતરતો’તો તેમ તેટલો વધુ ને વધુ લાલ થતો’તો… પછી ધીમેથી પશ્ચિમમાં કાળાશ ધીમું છવાવા લાગી.

પ્રવીણ ઊઠ્યો, એને થયું મોડા ન પડાય – એટલે ઝડપથી ચાલવા લાગ્યો. સાગર અને પટને એ પાછળ ને પાછળ મૂકતો’તો, પણ એ બંને જાણે જરાય ખૂટતા નહોતા. પ્રવીણને થયું, સારું થયું પોતે આજે કાંઠે બેઠો, સારું થયું સૂર્યાસ્તમાં જરા પરોવાયો – ખાસ તો એને એમ થયું, એની આંખોને આજે સારું આંજણ મળ્યું – કેમકે નજર એને અંધારું છતાં વેધક લાગવા લાગેલી… દૂર દેખાતી નાની ઝાંખી હોડી સ્થિર, ખોડાયેલી દીસતી’તી, પણ પ્રવીણને થયું ના, એ ધીમે ધીમે, પણ જરૂર સરે છે.

પછી પ્રવીણ સ્કૂટર પર હતો. એને થતું’તું પોતે મજામાં છે, પોતાને ધીરે ધીરે વધારે ને વધારે સારું લાગી રહ્યું છે. કશા ફલેશ પછી બધું શમે-આછરે, એવું થઈ રહ્યું છે – ખારાશ કશો અવાજ કર્યા વિના કપાઈ રહી છે… સ્કૂટર પર લટો એની, આવી રહેલી દરિયાઈ રાતના નવા પવનોથી ક્યાંય લગી ફરફર્યા કરી. પ્રવીણને થયું ક્યાંથી આવે છે આ પવનો, ને ક્યાં ક્યાં જવાના છે…

પ્રવીણે નક્કી કર્યું કે પોતાને સારું લાગી રહ્યું છે તે સવારવાળા પેલા બેને આભારી છે. હવે તો પાર્ટી પણ માની રહેશે – મહેશ આવે તો ય શું, ન આવે તો ય શું? સવારે-સવારે એ બંને જણા પોતાની તરફ આવી પહોંચ્યા ન હોત, તો, પ્રવીણને થયું, કશું આમાંનું થાત જ નહીંઃ આમ તો કેવા શંકાસ્પદ, ચોર જેવા, પણ આમ સરળ, અબુધ. મને એમને જ કારણે બધું હળવું-હળવું લાગે છેઃ આઈ મસ્ટ બી થૅન્કફુલ ટુ ધેમ – જોકે ક્યારેય મને, ક્યારેય એમાંનો એકે ય મળશે ખરો? મને ખબર નથી. કેવું કહેવાય? ખરેખર આવેલા ખરેખરા માણસો વિશે હું કશું જ જાણતો નથી – સિવાય કે, એ ખરેખર આવેલા…….!

પ્રવીણ ઘેર પહોંચ્યો ત્યાં લગીમાં તો રાત બરાબર ઊતરી ચૂકી’તી. એણે જોયું કે ઘરમાં બધે પાર્ટી-પાર્ટી થઈ ગયું તું – રોજિંદા દીવા ઉપરાન્ત રમાએ બીજા પણ લેમ્પ કરી દીધેલા. વાનગીઓનું ટેબલ સરસ સજાવ્યું’તું – રમા કહેતી’તી, કેટરિન્ગવાળાઓની મદદથી પોતાને વધારે ફાવ્યું. વાનગીઓ ફરતે ક્રૉકરી ગોઠવાઈ ગયેલી. બાલિયાએ કહ્યું, ફુગ્ગા અને મોગરા – ગુલાબની સેરોનાં તોરણ પોતે કર્યા છે – ટેબલ આસપાસની દીવાલો ને છતો પર. પ્રવીણે જોયું કે મોટા-મોટા ફુગ્ગાનાં બેએક ઝૂમખાં-ઝુમ્મર લગીર લગીર હાલતાં-ઊડતાં’તાં. રમા કશું બતાવી રહી એ પાર્ટીમાં માથે મૂકવાની ચળકતા કાગળની કોનકૅપ્સ હતી – કહે કે બાલિયાના કહેવાથી લીધી – એ વિના પાર્ટી જામે નહીં. હસતાં, પ્રવીણે એક કેપ, ઘડીક, રમાને માથે મૂકી. પછી રમા બધે ઍર-ફ્રેશનરથી સ્પ્રે કરવા માંડીઃ ઘરમાં સુગન્ધ સુગન્ધ, અને બધો ઝગમગાટ – બધું એકમેકમાં ઓગળતું દેખાતું’તું – પ્રવીણને થયું – બધું, રમાના કારણે…

ત્યાં, બધાંના ફોનો આવવા શરૂ થયાઃ અમે નીકળીએ છીએ; પહોંચી રહીશું; ના, ટ્રાફિક નહીં નડે; હું એકલો જ આવું છું – એનાથી નથી અવાય એવું – થોડી શરદી; તૈયારી કેવી છે – હમણાં જ પહોંચ્યા…!

ફોનોને કારણે એકદમ જ જાણે પાર્ટી શરૂ થઈ ગઈ હોય એવો ભાસ થઈ રહ્યો – એ જ જાણીતો શોર, પાર્ટી વખતે હોય એવો જ કલશોર – ચીલાચાલુ – પણ ચોક્કસ: રમાને પ્રેરતો, વધુ ને વધુ પ્રેરતો, પોરસાવતો – પ્રવીણને સભર સભર કરતો…

પછી પ્રવીણે રમા-સ્ટાઈલનો સસ્ટેઈન્ડ્ બાથ લીધો

બાથરૂમમાંથી ટુવાલભેર નીકળ્યો ને અન્ડરવેર ચડાવતાં ચડાવતાં જ એણે રમાને પૂછ્યું:

રમા, સવારવાળું તારું પેલું ઑરેન્જનું શરબત –

હું તો, પછી ય ભૂલી જ ગયેલી – ઊનું થઈ ગયેલું – મૂકી રાખ્યું છે ફ્રીજમાં, – પીવું છે તારે?

હા, મારાથી એની ચોમેર ઉભરાયેલી સુગન્ધ ભુલાઈ નથી પણ અત્યાર લગી કંઈ, રહી નહીં હોય – જમવાનું બગડશે પાછું –

હા પણ મારે પીવું છે –

તું ખરે જ વિચિત્ર છે –

એવું તો ખરુંજ – કહી પ્રવીણે ફ્રીજ ખોલી શરબતનો ગ્લાસ જાતે જ શોધી લીધો ને એકી ઘૂંટડે પી ગયો.. રમા એને જોતી રહી ગઈ…

પાર્ટી એટલે શરૂ થઈ, કે એક પછી એક બધાં આવવા માંડ્યાંઃ નક્કી સમય લગીમાં તો, લગભગ બધાં જ આવી ગયાં: સૌ પહેલાં મોહિત-પરમિન્દર, પછી નિનાદ-બકુલા : પ્રવીણનાં ખાસ ઑફિસ-મેટ્સ. પછી ગૌરાંગ આવ્યો, નરેન્દ્ર-મેઘના તરત ઉમેરાયાંઃ ત્રણેય રમાનાં ઓફિસ-મેટ્સ, સુરેશ-નીતામાંથી માત્ર સુરેશ આવ્યો, નીતાને શરદી વધી હતીઃ બંને પ્રવીણનાં સગાં, પણ પાર્ટીમાં ચાલી શકે, તેટલાં યન્ગસ્ટર્સ. રમાએ જોયું, હજી શ્યામલ બાકી છે; પ્રવીણે કહ્યું, હજી કપૂર-કપલ બાકી છે – જોકે ત્રણેય જણાં તરત આવી ગયાં. બધાંને જોતાં, ને સાંભળતાં, પ્રવીણને બિલકુલ જ યાદ હતું કે હજી મહેશ-શોભા-મીતા તો? – કંઈ ભળાતાં જ નથી. પ્રવીણને ઉદ્વેગ થતો’તો, પણ રમા સિવાય કોઈને કશી જ જાણ નથી એ વાતે એ સ્વસ્થ પણ હતો – એ જાણે, કશુંક સફળતાથી સંતાડી રાખવાની, થોડાક ઘમંડથી મજા લેતો’તો.

પ્રવીણને થયું પાર્ટી પાર્ટી જેવી જ છે, ને એમ જ ચાલી રહી છે – એને ખબર હતી કે પેલી કોન-કૅપ્સ ત્યાંની ત્યાં છે- એણે કે માએ પહેરી નથી – એણે વિચાર્યું, કોઈ પહેરવા કહેશે તો ઠીક છે. શરૂમાં ચાલ્યા હલો, હાય, હાવાર્યુ, કેમ છો, તબિયત કેમ છે – ના લહેકા, કપડાં, જવેલરી ને સ્ટાઈલોનાં વખાણ – દરેક પોતાના હુંને બીજાના હુંની સપાટીએ લસરાવતું’તું. તમને કયું શેમ્પૂ ફાવે છે? તારે કેબલ નથી? અમારે તો ઝી સિનેમા ય આવે છે, બિલકુલ ક્લીયર, પછી રમાએ જમવાનું શરૂ કરવા કહેલું, બધાં બુફેની ડિશોમાં બધું ભરી ફાવે ત્યાં બેસવા માંડેલાંઃ પ્રવીણને થયું, બધા ખૂણે છે એક એક જમનારું… સારી વાત છે. ત્યાં કોઈ બે જણાં ઊંચા સાદે ચર્ચાએ ચડતાં’તાં – હું-થી હું ટકરાય તે પહેલાં, તેમની વાતમાં, જોકે, રિપેરિંગ પણ શરૂ થઈ ગયેલું – બાલિયો હર કોઈને મદદ કરવા આમથી તેમ ને તેમથી એમ લગભગ દોડતો’તો… પ્રવીણને પાર્ટીથી કંઈક બેચેની જેવું થવા લાગેલું, ખાસ તો એને સી-શોર પરની સાંજ ચહેરાઈ જવાનો ડર થતો’તો – ને તેથી, બોલ-બોલ કરતી રમાથી સાવ ઊંધું કરતો’તો – જરૂર વિનાનું ખાસ કંઈ બોલતો જ નહોતો…! છેલ્લે તો, એને એકાદ ઊંડું બગાસું ય આવેલું. થાક, બાથ અને એ પછીના ભોજનને લીધે બગાસું આવવું એને બરાબર લાગેલું… એને થયું, કામ્પોઝે હવે અસર શરૂ કરી છે..

એ પછી બધાં, થોડા થોડા અંતરે ગયાંઃ આવજો, બાય, ટાટા, ફરી મળીશું – પ્રવીણભાઈને ઊંઘ આવે છે તે શું કરીએ – વગેરે હસતાં હસતાં કહેતાં-કરતાં બધાં ગયાં.

મજા-મશ્કરીઓ ને મસ્તીનો પ્રવીણના ઘરમાંથી ધીરે ધીરે ટુકડે ટુકડે લોપ થયો…

એ પછી તો બાલિયો પણ ગયો. છેલ્લે પ્રવીણ-રમા એકલાં રહ્યાં :

જોયું રમા, મહેશ ન આવ્યો તે ન જ આવ્યો!

જે થતું હશે તે સારા માટે…

ઘરમાં થોડીક જ વાર પહેલાં રંગો, સુગન્ધો, શબ્દો વગેરેનાં જે ઝૂમખાં બંધાયેલાં તે બધાં આસપાસ લસરતાં-ભમતાં, ઓસરતાં’તાં. પ્રવીણે વધારાની લાઇટો ટપોટપ ઓલવી નાખી, ને રમાના હાથ હાથમાં લઈ બોલ્યો :

સૂઈ જઈએ રમા –? સવારથી બહુ થાક્યો છું, તું ય થાકી છે –

જોકે પાર્ટી સારી રહી, બધાંને બધું બહુ ગમ્યું – ઇન અ વે, ઇટ વૉઝ અ સક્સેસ; તને કેમ લાગ્યું? બોલતો કેમ નથી?

સરસ, સરસ લાગ્યું, પાર્ટી સારી જ હતી. બધાંએ તારી મૅનેજમેન્ટ વખાણી એ ગમ્યું મને – હું પણ તને કૉંગ્રેચ્યુલેશન કહું છું –

પ્રવીણ આગળ કંઈ બોલે ત્યાં ફોન રણક્યો.

મોડી રાતે ફોન અચાનકની ધમકી જેમ રણક્યો હતો, તેથી કદાચ પ્રવીણરમા જરા ભડકીને, સાથે બોલ્યાં : કોણ હશે? : મહેશ હોવો જોઈએ : ફોન પ્રવીણે લીધો.

– એમ જ હતું. ફોન મહેશનો હતો – એણે સૉરી કહેવા કરેલો. એણે એમ જણાવ્યું કે પાર્ટીમાં આવવા એ ત્રણે જણાં તૈયાર થઈ નીકળેલાં ઘર-બહાર, પણ, જોયું તો, આંગણામાં મહેશની મોટર-બાઇક જ નહોતી…! અહીં-તહીં પણ જણાયેલી નહીં. કેમકે હતી જ નહીં! પ્રાસ્કો પડેલો, કેમ કે, આજકાલ એમની બાજુએ વાહનોની ચોરીઓ બહુ ચાલે છે. આમતેમજઈ પૂછ્યું ઘણાંને, પણ વ્યર્થ. નક્કી એ થયું કે બાઇકની ચોરી જ થઈ છે – એટલે કેવી રીતે નીકળાય? – સોરી, શું કરીએ? –

પોલીસચોકીએ જઈ ફરિયાદ લખાવી કે નહીં?

લખાવીને. એટલે તો મોડું થયું. રાતની ડ્યુટીવાળો આવીને ક્યાંક નીકળી ગયેલો, તે કલાકે આવ્યો. પછી થઈ બધી લખાપટ્ટી.

પ્રવીણને સમજાયું નહીં કે ફોનમાં આગળ શું બોલવું. ઊલટું એને એમ લાગ્યું કે પોતાથી કંઈ બોલાતું જ નથી. કશી ખાલી સ્થિતિ. શું – ને શા માટે – કહેવું જોઈએ…? – પ્રકારની, આમ તો આછોતરી, પણ નક્કી ચમકતી ધારોવાળી મનોદશા. પ્રવીણને થયું આવા માઠા સમાચાર પછી મહેશને ‘ઓકે’ થોડું કહેવાય? એટલે, એણે ‘વેરી સેડ’ કહ્યું. ને પછી વિવેક ખાતર કહ્યું – ખેર, ડઝન્ટ મૅટર, કંઈ જરૂર હોય તો જણાવજે, મળશું કોઈ બીજી વાર.

પછી પ્રવીણથી ઉમેરાઈ ગયું, કે કહેજે શોભા-મીતાને. પણ કહેજે શું? – તે પ્રવીણ કહી શક્યો નહીં- ‘યાદી – કે એવું જ કશું. ન કહી શક્યો, માત્ર બોલ્યો : બાઆય: ને ફોન એણે મૂકી દીધો.

પ્રવીણે નીચે રોડ પર મૂકાવેલા ફટફટિયા વિશે, એ બ્રેક-ફેઇલ્ડ મોટર-બાઇક વિશે, મહેશને કંઈ કરતાં કંઈ કહ્યું જ નહીં એથી વિમાસણમાં પડી ગયેલી રમા બોલી :

પ્રવીણ, તેં મહેશભાઈને કહ્યું કેમ નહીં કે તારે ત્યાં સવારથી કોઈ કશી એવી જ બાઇક મૂકી ગયું છે?

મૂરખ નથી : એ બાઇક આપણે ત્યાં સવારથી છે; મહેશની ખોવાઈ, તે પહેલાંથી છે. એ બંનેને, કશો સમ્બન્ધ નથી. રમા, તને ખરી વાત કહું? બંને બાઇકો પોત-પોતાની જગ્યાઓએ જેમ છે તેમ છે – પેલી પેલાની ત્રીજી પણ – ભાગી ગયો તેની ય- જ્યાં છે ત્યાં છે. બધી બાઇકો જ્યાં છે ત્યાં છે. એથી વધારે કશું હું જાણતો નથી – જાણવાની ઇચ્છા ય નથી. સવારે તેં કહ્યું પછી મારે હંમેશ યાદ રાખવાનું છે, કે બધું બધે હું જોડતો તો નથી ને? –

સારી વાત કહેવાશે.

તો – ?

ચાલો, સૂઈ જઈએ – પ્રવીણ-રમા સાથે બોલ્યાં –

સૂઈ-જવા જોડે જોડાઈ જઈએ – પ્રવીણ બોલ્યો…. પ્રવીણ-રમાની બીજા દિવસની સવાર છે – સડેની.

રમા પોતાના કમ્પ્યુટરમાં અટવાઈ છે. પ્રવીણ બાલ્કનીમાં ઊભો છે.

રમાને પ્રવીણ એકાએક બહાર બોલાવે છે.

શું છે? શું છે પાછું સવાર-સવારમાં? – કરતી રમા આવે છે.

એને આંગળી ચીંધી પ્રવીણ નીચે બતાવે છે :

ત્યાં જ રમા, ત્યાં –

મોટર-બાઇક, એટલે કે ફટફટિયું. તારી સૂચના મુજબ મુકાઈ ગયું છે – પેલા ઝાડ નીચે, રૂખડાનું, હા, રૂખડાનું ઝાડ. ધ્યાનથી જો, કેવું લાગે છે?

… … …

દેખાયું કે નહીં? દેખાયું, સારું લાગે છે, ફટફટિયું કહીએ તે સારું લાગે છે.

સવાલ એ છે કે થશે છું એનું?

કોણ જાણે, નધણિયાતી ચીજોનું એમ જ હોય છે.

એને જોતાં રમા, મને એમેય થાય છે કે મહેશનું શું થશે. આઈ મીન, એની ચોરાયેલી બાઈકનું. ખરું થયું બિચારાને… વગર વાંકે…

મળી જાય તો સારું. કંઈ કહેવાય નહીં.

મને એક ખાતરી છે રમા, કે પેલો આને તો ક્યારેક ને ક્યારેક – જરૂર લઈ જશે – જોજે, નહીં હોય એક દિવસ.

કદાચ જુદું પણ બને : ફટફટિયું કાયમ થઈ જાય રૂખડા નીચે – કેમકે કોઈ એને લઈ જાય જ નહીં. પણ પ્રવીણ, તું બીજી ખાતરી રાખ; અંકે કર, કે પેલો જે ભાગી ગયો એ આ બાજુ હવે કદી ફરકવાનો નથી –

એમ – ? એટલું ચોક્કસ શી રીતે કહે છે?

– એમ જ.

ભલે… …

શું વિચાર્યા કરે છે પ્રવીણ?

તું કહે છે તે, જુદું. એમ, કે આને કોઈ નહીં લઈ જાય. મને એ વધારે સાચું લાગે છે: ફટફટિયું ધીમે ધીમે નીચે બેસશે અને રૂખડાની જમીનમાં ખૂંપશે. ટાયરોમાંથી હવા ઓછી થવાનું તો હમેશાં ચાલુ હોય છે, કોઈ પણ વાહનમાં. એટલે, એ પછી એ પર ધરતીનાં ધૂળમાટી જામશે, પડો ચડશે, ઘાસ-તરણાં એને છાવરવાનું શરૂ કરશે. પવનોથી, તાપ ટાઢ ને વરસાદથી ખવાવા માંડશે ફટફટિયું. અંદર લોઢું એનું ક્ષારો ખાશે, કાટ એનો પીશે જમીનનાં રસકસ, બ્રેક-ફેઈલ્ડ્ મોટર-બાઈક એક દિવસ હશે જ નહીં – ભળીને ધરતીમાં અલોપ થઈ ગઈ હશે.

– તારી બધી કલ્પનાઓ –

ના-ના, ખરું કહું છું, આ જે જ્યાં છે તે ત્યાં નહીં હોય. એ જ સાચું છે : ધરતીમાં ઓગળીને પ્રસરી ગયેલું એ, બને કે એક દિવસ રૂખડામાંથી અંદરથી બહાર આવે – એની કશી ડાળ રૂપે. કલ્પના નથી રમા, મને અંદરથી થાય છે કે એમ બની શકે એમ છે.

હા, બની શકે. પણ, ન પણ બને – કેમકે એને લઈ જનારું કોઈ તો નીકળશે, ને લઈ જશે.

હા, એમ પણ બની શકે છે, પણ, ન પણ બને – કેમકે હું બહુ ઊંડેથી ઈચ્છું છું, ઝંખું છું રાધર – કે- કે એને કોઈ કરતાં કોઈ કદીયે જરા જેટલું ય ન લઈ જાય.

… … …

ડાળ બની એ મારા ભણી ઝૂલી રહે એની હું રાહ જોઈશ –

જોઈ શકે છે – મને મારા કમ્યુટરમાં જવા દે –

જઈ શકે છે.

પછી રમા ગઈ, પણ પ્રવીણ બાલ્કનીમાંથી નીચે જોતો ક્યાંય લગી ત્યાં જ રહ્યો…

જામફળિયામાં છોકરી

બાગ છે. મોતીબાગ. બાગને બાંકડે બેઠેલા મને આજે અચાનક થાય છે – બાગનું નામ મોતીબાગ કેમ છે.

માળી છે શનાભાઈ. શનોભાઈ કહે છે :

જેની નેચે તમે બેઠા છો ભૈ, એ ઝાડને એક સાલ સાવન મંઈનામોં ફૂલોંને બદલે મોતી ફૂટેલોં. ડાળે ડાળે ને ડાખળીએ ડાખળીએ. ઢગલે ને ઢગલે ગરેલોં – એટલોં બધાં એટલોં બધોં કે આ તમારો બોંકડો દેખાતો ઓછો થયેલો. એ વારાનોં, હઉ આંને મોતીબાગ કહે છે.

બાંકડાની ધાર બન્ને હાથે ઝાલી રાખી મેં ઊંચું જોયું :

બોરસલી હતી, ભૂરા આકાશમાં. મોતી ન્હોતાં, ફૂલ હતાં, બોરસલીનાં.

પછી શનોભાઈની આંખોમાં જોઈ મેં એને એક સ્મિત આપેલું – એ લઈ એ એના કામે પળેલો.

સવારના છ વાગતાંમાં મોતીબાગમાં તો કોણ આવે મારા સિવાય? ગામ આવ્યો ત્યારનો રોજ આવું છું. દર સાલ આવું છું – આ મારો દર ઉનાળાનો રિવાજ છે. શ્રાવણમાં જોકે ક્યારેય આવ્યો નથી. જરૂર, ત્યારે વરસી હશે આ બોરસલી. મોતીય વરસ્યાં હોય. જોકે શનોભાઈએ મને વગર પૂછ્યે કહ્યું તેનું શું? એને કાંથી ખબર કે મને બાગનું નામ મોતીબાગ કેમ છે એવો સવાલ થયેલો? બાગનું મોતીબાગ નામ તો હું નાનપણથી સાંભળતો આવ્યો છું. શનોભાઈ કયા શ્રાવણની વાત કરે છે? કોણ જાણે.

મને અત્યારે જ એક નવો સવાલ થાય છે – નામ આનું શનાભાઈ નહિ ને શનોભાઈ કેમ છે.

પહેલાં આવા સવાલ મને કદી નથી થયા. જોકે હમણાંનું જરા એવું જ ચાલે છે. મનમાં કંઈ ને કંઈ અળવીતરા વિચારોનાં ટીપાં ટપક્યાં કરે. થોડા દા’ડા પર મને થયેલું હું હું કેમ છું – ને – રમા રમા કેમ છે. ખરેખર તેમ થયેલું કે રમા રમા છે તે તો બરાબર છે, પણ જીવનમાં મારા રમા મારી જોડે જે છે તે શું કરવા છે…

અમે નડિયાદ રહીએ છીએ. ઉનાળાનું વૅકેશન પડે એટલે રમા પિયર જાય – સૂરત. આઠ વરસની દીકરી મમતા ને નાનો બિટ્ટુ એની જોડે જ જાય. આ વેળાય ત્રણે જણાં ગયાં જ છે. પણ હું? હું તો અહીં જ આવું. ગામ આવું એટલે મોતીબાગમાં તો વગર ચૂક્યે આવું. એમ જ સમજોને કે મોતીબાગમાં આવવા જ ગામ આવું છું. ગામ-ઘરમાં હવે એક ફૈબા જ રહ્યાં છે – એમને મળવા આવું છું એમ પણ કહેવાય. જોકે એવું લાગે દર ઉનાળે કશુંક જો મળી આવે તો લેવા ગામ આવું છું. પાછો જઉં ત્યારે થાય મળી ગયું, પણ શું એ તો ક્યારેય સમજાય નહીં.

રમા તો ઘણી વાર સૂરત આખું વૅકેશન રહી પડે. આ વેળા તો નડિયાદ બધાં મારી પહેલાં પહોંચી જવાનાં છે. રમા પાછી ફરે એટલે સરસ સરસ ખાવાનું બધું ખાસ લાવે : ‘ધનજીભાઈ’નાં ભજિયાં ને પેટિસ તો લાવે જ, કોઈ વાર ગોબાપૂરીય લાવે. આ વખતે પણ કંઈ ને કંઈ લાવવાની જ. હંમેશની જેમ છોકરાં મને આ વેળાએય પૂછશેઃ શું લાવ્યા, પપ્પા? ગામથી તમે શું લાવ્યા? તો ગલ્લાંતલ્લાં કરી વાતને ઉડાવી દઈશ. કહીશ: જુઓ આ વખતે તમને બન્નેને સરસ મજાના રેઈનકોટ અપાવી દઈશ – સ્કૂલ તમારી ચાલુ થાય, કે તરત.

પણ આવું કહેતો હોઈશ ત્યારે જોકે રમાય બોલતી જ હશે : એ શું લાવવાના’તા? ધૂળ ને ઢેફાં? જઈને બેહી રિયા અશે બાગને બાંકડે – હું ને રમા બન્ને સાથે બોલતાં હોઈશું એટલે કોઈનું કોઈને કંઈ સંભળાશે જ નહિ – નંઈ તો પછી ચૉટી રિયા અશે હીંચકે ઝૂલતા એમનાં ફૈબા જોડે – લાડકા નંઈ નાનપણાના…! જોકે છોકરાં તો તાં લગીમાં દોડી ગયાં હશે, રમવા, શેરીમાં…

અમે ઘણીવાર એકમેકને વારફરતી સાંભળવાને બદલે એમ સાથે ને સાથે બોલીએ છીએ. એટલે અવાજોની અથડાકૂટડી સિવાય કંઈ થતું નથી. મેં રમાને અનેક વાર કહ્યું છે : સાંભળ તો ખરી શું કહું છું તે – જોડે ને જોડે શું બોલ્યે રાખે છે? પણ જવાબમાં રમા સામી તાડૂકે છે તે તમે સાંભળોને! હારે ને હારે તમે શું કામ ભચડ્યે રાખો છો? ડાચલાકૂટ વિનાનું તમને કંઈ આવડે છે ખરું? એની એવી તોછડાઈ મારાથી સહેવાય નહીં, નરી ચીઢ થાય, બધું અકારું થઈ પડે. થાય, આનું તે શું કરું હવે? એવી વખત મને એના દેદારેય ન ગમે. ખાસ તો વાયલનું એનું ઢીલુંઢીલું નજરું બ્લાઉઝ મને બહુ અખરે. રમા કેટલાય વખતથી બ્રેસિયર તો પહેરતી જ નથી – કહે છે, ઘરમાં ને ઘરમાં જરૂર શી છે એવાં લટકાંમટકાંની..

આ ફેરી જોકે મને થાય છે ગામથી જામફળ જરૂર લઈ જઈશ. આ મોતીબાગની નીચે જ જામફળિયું છે. ડાળખીએ ડાળખીએ મોતી ફૂટ્યાંની આ શનોહેભાઈવાળી વાત પણ લઈ જવાશે. મમતા-બિટ્ટુને તો એમાં બહુ જ મજા પડશે, નવાઈ લાગશે. બોરસલીને મોતી ફૂટ્યાંની વાત રમાનેય ગમશે, કદાચ – કેમકે એનું કંઈ કહેવાય નહિ – એવુંય કહે કે તો પછી મોતી જ ઉખેડી લાવવાં’તાંને… જામફળમાંય વાંધા પાડે: નર્યા નાનકૂડાં! કાચાં નસ્ય! કેમનાં પકડી લાય્‌વા? ડચૂરો કેટલો ભરાય છે – કહેતી, ફેંકશે, બારી બહાર…

મોતી ફૂટ્યાની વાતે મેં બીજી વાર ઊંચે જોયું. બોરસલી જ હતી, ભૂરા જ આકાશમાં ને મોતી નહોતાં, ફૂલ જ હતાં, બોરસલીનાં જ હતાં. સામે, પણ ખાસ્સો દૂર – શનોભાઈ જ હતો – એવો જ – કામે વળગેલો. ચાર-પાંચ દા’ડાથી બાગના આ ભાગમાં એ લૉન બેસાડવાનું અઘરું કામ કરી રહ્યો છે. નજીકના કોઈ ફાર્મમાં ઉગાડેલી તૈયાર લૉનનાં માટીસોતાં ચોસલાં સુધરાઈવાળા ઊંટલારી ભરીને મૂકી ગયા છે તે કડિયો લાદી બેસાડે એમ શનાભાઈ ચોસલું-ચોસલું બેસાડી રહ્યો છે.

હું જોઈ રહ્યો છું કે શનોભાઈને લૉન બેસાડવાનું ફાવતું નથી, કે પછી એને કરવું નથી. શનાભાઈની હથેળીઓ ટૂંકી છે ને આંગળાં તો એથીય ટૂંકાં, તે પેલાં ચોસલાં હથેળી બહાર વધી પડે છે ને લચકઈને ભાંગી જાય છે. આ બધામાં જોકે, ખરી કહેવાની વાત તો ક્યારની રહી જ જાય છે…

અહીં બાંકડે બેઠો-બેઠો હું એક છોકરી આવે એની રાહ જોઉં છું. કાલેય નહોતી આવી. જુવાન છોકરી છે-ગામની નથી, અજાણી છે – બહારની – શહેરની છે. ચારપાંચ દા’ડાથી એ પણ બાગમાં આવે છે – મારી જેમ, વહેલી સવારમાં. પણ કાલની આવી નથી. પરમ દિવસે નીચલાણમાં જામફળિયામાં એની જોડે જે થયું મારાથી – અદ્ભુત – એવું તો એકેય ઉનાળે બન્યું નથી. એવું તો ક્યારેય બેંતાલીસ વર્ષની મારી કેરિયરમાં કદાપિ બન્યું નથી. જે બન્યું, એ મારા જીવનમાં પહેલીવારકું છે.

બન્યું છે એમ કે તે દિવસે નીચે જામફળિયામાં મારાથી એ છોકરીને બાઝી પડાયું છે, સમજોને, કે વળગી પડાયું છે. એ તો ઠીક, પણ પછી મારાથી ગાલે એના – ચુમ્બન જેવું થઈ ગયું છે – હોઠે નહીં, કેમકે હિમત ત્યારે, લાગે છે કે ખૂટી ગઈ હશે – એટલે એને બચ્ચી જ કહેવાય. બધું અવશપણે થઈ ગયેલું – હાંફળફાંફળમાં. મારો ખાસ કોઈ ઈરાદો નહોતો.

ઘેર ગયા પછી છોકરીને બધું બહુ વિચિત્ર લાગ્યું હોય, ને આખું ન પણ ગમ્યું હોય. છોકરી જો આવે, તો મારે નવું કંઈ નથી કરવું – ખાલી સૉરી કહેવું છે – દિલથી એની માફી માગવી છે….

જરા માંડીને કરું આખી વાત :

પહેલવારકી મેં એને આ લૉનનાં ચોસલાં આવ્યાંને, એ દિવસે જોઈ. વાત એમ હતી કે હું મારા નિયમે કરીને બેઠો’તો અહીં, બાંકડે – અને, સામેના બાંકડે એ જાણે એકાએક જ કશા છોડવાની જેમ ઊગી આવેલી! હશે બન્ને બાંકડા વચ્ચે પચીસેક ફૂટનું અંતર. મારા અચરજનો પાર નહોતોઃ સાલું ક્યારનું તો કોઈ હતું નહીં, ને આ આવી કાંથી? ઉપરથી સીધી ઊતરી આકાશી પવનના રસ્તે? કે પછી બાગની આ ચોમેર ભમતી હવામાંથી બની આવી? છોકરીના આવવાથી મારી સામેનું આખું એવું થઈ ગયું – જાણે રંગમંચ, છોકરી ફ્રૉકમાં હતી. સફેદ ફૉક. એમાં ચાંલ્લા-ચાંલ્લાની ડિઝાઈન જણાતી’તી, કદાચ, જાંબલી-જેવાં પોલકા ડૉટ્સની ડિઝાઈન હતી. વાળના એણે બે ચોટલા વાળેલા ને આગળ છાતીના ઉભાર પર રમતા મૂકેલા. ઉભાર, કળવામાં મુશ્કેલી ન પડે એવો ઠીક ઠીક મોટો ગણાય – એને એમ જોતાં, મેં જોયેલું, કે મારી હથેળી ખૂલી ગયેલી, જોકે તરત મેં એને મૂઠીમાં પાછી વાળી લીધેલી. છોકરીએ ચોટલા બરાબર કસીને વાળેલા ને બેવડ બાંધેલા, તોય, ઠીક ઠીક લાંબા હતા. મને થયેલું વાળ આના બહુ જ લાંબા છે – ખુલ્લા કરે તો પગનાં મોજનેય ઢાંકી પાડે.

છોકરી જોડે જે બન્યું, એ દિવસે, ત્યારે વાળ એના, હું કહું છું એમ ખુલ્લા હતા – પૂરેપૂરા ખુલ્લા.

એ બૂટમાં હતી. સફેદ બૂટ. કૅન્વાસના. મોજાં હતાં – એય સફેદ. હાથમાં એના કદાચ ગુલાબ હતું. એ જોયા કરતી’તી બેઠી-બેઠી હાથમાં રાખેલા ફૂલને. કોઈ કારણે ચોટલા એણે ઉલાળીને પાછળ કરી દીધેલા. પછી ગુલાબને એ ફેરવી ફેરવીને જોયા કરતી’તી – ક્યારેક ઝડપી વળ આપતી’તી – જેથી ગુલાબની ચકરડી થાય.

બીજે દિવસે જાસૂદ હતું એના હાથમાં – પછી ત્રીજે કે ચોથે દિવસે પોયણું હતું એના હાથમાં. જે બન્યું મારાથી, એની જોડે, એ દિવસે, ત્યારે એનું ફ્રૉક જાંબલી હતું ને એમાંના પોલકા-ડોટ્સ સફેદ હતા – ત્યારે પણ હાથમાં એના પોયણું હતું.

મેં પહેલે જ દિવસે નોંધેલું કે છોકરીની હથેળીઓ તો ખાસ્સી લાંબી અને પાતળી-પાતળી છે એની જોડે જો શેકહૅન્ડ થાય તો મારી હથેળી તો ક્યાંય ગોપવઈ જાય! તરત જ ત્યારે ધ્યાનમાં આવી ગયેલું કે છોકરી શામળી છે, પણ તાજી જ જુવાન છે. ચહેરો એનો નાનો છે, પણ બહુ જ સુરેખ.

હું એને જોયે રાખું, એમ ટીકી ટીકીને, તે સારું નહિ એમ સમજાતાં પહેલે દિવસે તો હું પછી ઊઠી ગયેલો ને બાગની અંદરની બાજુથી પદમ-તળાવડી પહોંચી ગયેલો. રસ્તે એક મને ખાસ થયા કરતું’તું કે છોકરીની પાંપણનાં પતંગિયાં જરાય ઠરતાં નથી. મને થતું, છોકરી કશું તૈયાર ફળ છે – સમજોને કે મઘમઘતું જામફળ.

અત્યારે પણ નીચેથી આખું જામફળિયું પવનમાં એવી જ રસીલી પીમળ ફેલાવી રહ્યું છે. મેં નજર નીચલાણમાં કરી. જામફળિયું જ હતું – એવું જ ધૂણતુંઝૂમતું. પવનની સરસરાટીય કેવી ઊકલતી ફેલાતી રહી છે ચોમેર…!

શનોભાઈ બેસાડી રહ્યો છે તે લૉનનાં ચોસલાં ફૂટ-ફૂટનાં જણાય છે – ચોરસ ચોરસ કાપેલાં છે, પણ પાણીભીનાં છે, એટલે થોડું મુશ્કેલ પડે છે. પહેલાં તો દરેક ચોસલાને આંગળાંથી કળે કળે ઉપાડવાનું, ઉપાડવાનું તો ઉપાડવાનું. પણ પછી, ચોસલાં ગોઠવાતાં ચાલ્યાં છે એટલે આઘે હેમખેમ પહોંચાડવાનું, રસ્તામાં લચકઈને ભાંગી જાય નહીં એનું પાકું ધ્યાન રાખવાનું. શનોભાઈથી ધ્યાન રહેતું નથી, કે પછી રાખવા માગતો નથી, અત્તાર લગીમાં નાખી દેતાં પાંચ-છ તો ભાંગ્યાં જ છે.

લો! કહેતાંમાં જ ભાંગ્યું!

ચોસલું ભાંગ્યું તે કોઈ જોઈ તો નથી ગયું ને – એ જાણવા શનોભાઈ બાઘું મારે છે, કેમકે કયારનાં ભાંગતાં જ રહ્યાં છે – ને દૂર છું તોય ભાળે છે મને. હસી પડે છે. મારાથીય જવાબમાં હસાવું જોઈએ પણ ખાલી હસવા જેવું જ થાય છે.

કેમકે મને છોકરીની હવે ચિન્તા થવા લાગી છેઃ એ આમ બીજે દિવસેય આવી નહીં. થાય છે કે આવશે તો ખરી જ. પણ ન જ આવે તો? જે બન્યું એથી ડરી ગઈ તો નહીં હોયને? ગુસ્સે ભરાઈ હોય. કદાચ હું આગળ વધું એવી બીક લાગતી હશે એને. જોકે ય ઊંધુંય બની શકેઃ લલચાઈ હોય, ઉમળકે ઓગળતી ઓછી ઓછી થતી હોય તો આવતી કેમ નથી? કોઈને કહી દીધું હોય, ને તેને લઈને આવે તો? ભલું પૂછવું. તો તો ભારે પડી જાય – ગામડાગામમાં લેવાના દેવા પડી જાય. જોકે એવી નથી – કાં કશો વાંધો લીધેલો? ને મેંય કરી કરીને એવું તે શું કરી નાખ્યું છે? એમ ગભરાવાની જરૂર નથી – કોઈને લાવશે, તો સમજાવીશ, કે ભઈલા, થઈ ગયું એ થઈ ગયું, માફ કરી દો.

મારો રોજનો નિયમ એવો કે તડકા ચઢતા થાય એટલે પછી ઊભો થઉં. ને ચાલવા માંડું ઘર ભણી. ફૈબા બેઠાં જ હોય મારી વાટ જોતાં. કોઈ કોઈ વાર ઘેર જતાં પહેલાં નીચે જામફળિયામાં લટાર મારી આવું. જામફળિયું એટલે જામફળની મોટી વાડી. મોતીબાગની જમણી તરફ છે. સૂરજ એની નીચેથી ઊગે છે. વાડીમાં વહેલી સવારે તો કોઈ ન હોય – સિવાય કે ઝમઝમતું એકાંત. ચકલાં, ખિસકોલીઓ હજી તો ધીમે ધીમે શરૂ થતાં હોય. પછી આવે લેલાં. એમના મોજીલા કૂદકા – ધીરેધીરે તાનમાં આવે લેલાં ને કૂદકા થાય ઊડણફડાકા – અહીંથી તહીં ને તહીંથી અહીં. એકથી બે ને બેથી ચાર-છ-આઠના જૂથમાં. કલબલનો થાય કલશોર – ચાંચો ને પાંખોની માર-કાપભરી કિકિયારીઓના કાફલા. જોતજોતામાં તો જામફળિયું શાન્તિમાંથી મીઠા કોલાહલની જાણે ફૅક્ટરી.

જામફળિયામાં જેમજેમ ઊડે જાઓ તેમતેમ ઉગમણે જાઓ. મને એ ઊંડાણ બહુ ગમે. નડિયાદમાં કાંથી મળે આ બધું? છેક ઉગમણે બીડ છે – ગાંડા બાવળના કંઈ કેટલાય છતરિયાળા ઝૂંડવા ને બીજાં ઝાંખરાંપાંખરાંની લુખ્ખાશભરી અડાબીડ ઝાડી. – સવારમાં તો સૂરજ પોતે જ ટોર્ચ જેવો – કશું શોધતો – જાણે બગાસાં ખાતો મગન પગી.

છોકરી જોડે જે બન્યું એ દિવસે, મગન પગી નહોતો, આગલી સાંજનો – વતન ગયેલો. મને થાય છે, મગન હોત તો કેવું સારું – જે થયું, એ થાત જ નહીં.

જોકે એવું જે થાય છે તે આ છેલ્લા બે દાડામાં મને અનેકાનેક વાર થયું છે.

ખરેખર તો મારે કાલની જેમ આજેય ઘેર પાછા જ જવું જોઈએ. છોકરી માટે આમ બેસી રહેવું ઠીક નથી. કોઈ મતલબ નથી એક અણજાણ છોકરીની આમ રાહ જોવાનો. એવુંય બને કે વગર મફતના વેતરાઈ જવાય. છોકરી જો કોઈને લઈને આવે, તો તો મને બિલકુલ જ પાલવે નહીં. જોકે જોડે આવવા એને મળે કોણ? અરે પણ, ઊતરી છે કોને તાં એય કાંથી જાણવાનો’તો? નામ સરખું નથી જાણતો…! ખેર. જે થયું એ થયું – માફી, એવું હશે તો રણછોડરાયની માગી લઈશ, જઈ આવીશ એક દિવસ ડાકોર.

પણ ના. ઘેર પાછા જવાનો અર્થ નથી. કાલની જેમ મને આજે વહેલો પાછો ફરેલો જોઈને ફૈબાને કાલ થયેલું એથી વધુ અચરજ થવાનું. એટલે ઘેર તો નથી જવું. એવુંય બને કે એમને કંઈ વહેમ પડે. ફૈબા મારાં બહુ ચતુર છે. વહાલાં છે મને. જેવાં શાણાં છે તેવાં જ રૂપાળાં છે. એમની થોડી દુઃખની વાત છે. બાળવિધવા છે. પદ્મા એમની બાળપણની બહેનપણી. મૂળજી – ફળિયાનો છોકરો. મૂળજી, ફૈબા, પદ્મા ને બીજાં છોકરા-છોકરી – બધાં ભેળાં રમ્યાં હશે – થપ્પો, ઘર-ઘર કે રેતીનાં દેરાં. બને કે ફૈબાનું દેરું પદ્માએ લાત મારી ભાંગી નાખ્યું હશે ને પછી ફૈબાએ પદ્માનું ભાંગી નાખ્યું હશે. બન્યું એમ કે ફૈબાનાં લગન મૂળજી હારે થયાં. પવાને એ અંદરથી ગમેલું નહીં – બધું આ મને ફૈબાએ જ કહેલું છે – કેમકે પદ્મા માનતી કે મૂળજી એનો હતો. પછી પદ્માનાં લગન તો થયાં જ – નગરશેઠ જોડે. શેઠ પદ્માથી મોટો, બીજવર, અઢાર વર્ષે મોટો, પણ નગરશેઠ. કમનસીબ એવું કે ફૈબા એક જ મહિનામાં રાંડેલાં – હજી તો સાસરેય નહીં વળાવેલાં. મૂળજી કોઈનું સમચરી કરવા કરનાળી ગયેલો, ચાંદોદ પાસે, પાછાં ફરતાં નર્મદામાં મોટું તોફાન ઊઠેલું ને એ લોકોની પનઈ ઊંધી વળી ગયેલી. મૂળજી કે કોઈ બચેલું નહીં. કહે છે ભારે તોફાની પવનો રમણે ચડેલા. સીધું વહેવાનું છોડીને નદી કલાકો લગી ઘૂમરાવે ઘૂમ્યા કરેલી. સમાચાર કોઈ બીજી પનઈવાળાઓ લાવેલા ને તેય ચાર-ચાર દા’ડા પછી…

મને થાય છે છોકરી આવી; પણ ના, નથી. કંઈ નહીં. આવે કે ન આવે, મારે ઘેર નથી જવું. કાલે વહેલા ગયાનો થોડો પસ્તાવો થયેલો – આખો દા’ડો અમળાયા કરેલોઃ શું કામ વહેલો નીકળી આવ્યો? રાતે તો એમ જ થતું’તું કે ક્યારે સવાર પડે ને ક્યારે પહોંચું મોતીબાગમાં… એથી, નથી જતો.

ફૈબાની વાત પૂરી કરુંઃ એમને મારે માટે પહેલેથી બહુ જ વહાલ. નાનો હતો ત્યારે ફૈબા મને હેઠો જ ન મૂકે – કેડમાં જ રાખે. મને ઝાંખું ઝાંખું યાદ છે, નિશાળેથી પાછો ફરું એટલે દોડતાંકને ઊંચકી લે ને છાતીએ ચાંપી બન્ને ગાલે બચીઓ પર બચીઓ ભરી અકળાવી મૂકે. ફૈબા હાલા સરસ ગાતાં ને મનેય, એમને ખોળે માથું મૂકું ત્યારે જ ઊંઘ આવે. આ રમા જોડે લગન થવાની વાત આવી એટલે પછી, સમજોને કે હું મોટો થયો તોય હીંચકે ફૈબા જોડે ઝૂલવાનો નિયમ આજની તારીખેય ચાલુ છે. ફૈબાને વારતા કહેતાંય બહુ આવડે – અરે સાચી વાત પણ એવી રીતે કરે, જાણે વારતા કહે છે – એટલે જોકે ગમે નહીં એ જુદી વાત… પદ્માનો લગન પછી કેવો તો અંજામ આવ્યો એ વાત, બાકી, મને તદ્દન એવી જ રીતે કરેલી.

લો! વળી પાછું શનોભાઈનું ચોસલું લચકઈ ગયું! વળી પાછું શનોભાઈએ બાઘું માર્યું ને વળી પાછો ભાળ્યો – મને જ. હસ્યો. પણ આ વખતે તાં રહ્યો-રહ્યો બોલે છે :

હ્ઉં કરું ભૈ? વાતમાં કંઈ માલ જ નથી તાં!

જવાબમાં મારાથી પણ એ વખત જેવું હસવા-જેવું જ થાય છે. પણ પછી –

એક સળેકડી શોધી ભોંય પર હું ચિત્ર કરવા લાગ્યો છું. છોકરીનો ચહેરો બનાવવા એક મોટું લાંબું મીંડું દોરું છું. નોકરી મારી ડ્રાફટ્સમૅનની છે નડિયાદમાં પીડબલ્યુડીમાં – ડૉઈન્ગ મારું પહેલાંથી સારું એનો પ્રતાપ – બાકી એવી સારી નોકરી મળે આ જમાનામાં? રામ-રામ ભજો! – છોકરીની આંખો, નાક-ની લાઈનો કરી હું એના હોઠની લાઈન કરવા જઉં છું એ જ વખતે મને થયું કોઈ મારી બિલકુલ નિકટ ઊભું રહી ગયું છે.

મેં જોયું તો શનોભાઈ. તદ્દન મારી સામે ખડો હતો. કહે :

સાએબ ખરું કઉં, આ બીજે ઉગાડેલી લૉનનો ચૉહલોં ઑંમ ઠઠાડવાનું મને બ્‌ઉ ગમતું નથી. કાલે તો એક આખી બીજી ઊંટલારી લાવ્વાના છે..

મને થાય છે શનોભાઈ નજીક તો આવી જ ગયો છે. વાત વધારશે એમાં શક નથી – ને મારાથી પછી છટકાશે નહીં એય એટલું જ નક્કી છે. બીજું તો ઠીક, છોકરીની રાહ જોવામાં ભંગાણ પડશે. એટલે…

બાંકડેથી ઊઠું છું ને સળેકડી તોડીને ફેંકતા, સાથે બગાસું ખાવા જેવું કરતાં બોલું છું:

થાય શું ભઈ? નોકરી એ નોકરી – કર્યા વિના છૂટકો થોડો છે?

– બોલતાં બોલતાં શનોભાઈથી હું ખાસ્સો દૂર પહોંચવા કરું છું, જાણે બાગની અંદરના ભાગે મને અચાનક કશું કામ યાદ આવ્યું હોય…

થોડે જઈ મેં પાછળ જોયું તો શનોભાઈ પણ ચોસલાંના એના ઢેબા ભણી પાછો જતોતો. એની ચાલમાં ધીમાશ હતી, પણ સાથે, કામને નપેટવાની ચિન્તાય ઓછી નહોતી. નામ એનું શનોભાઈ કેમ છે ને શનાભાઈ કેમ નથી એ પૂછવાની એ પૂરી તક હતી – મને બરોબર યાદેય હતું – પણ પંચાતીમાં પડેલો જ નહીં…

વાત હું ફૈબાની – ના ફૈબાએ કરેલી પદ્માનાં લગન પછીના અંજામની કરતો’તો. ફૈબાની એ લઢણ મને હજી ભળાય-સંભળાય છે :

એવું છે ભઈ આ પદમ-તળાવડી છેને, તે પદ્માને લીધે છે. મોતીબાગ ગામને છેડે છે, ઊંચલાણમાં. નાનકડી ડુંગરી પર જ કહેવાય. બાગની જમણી બાજુએ જેમ જામફળિયું છે એમ ડાબી બાજુએ પદમ-તળાવડી છે. ત્યારે સયાજીરાવ ગાયકવાડનું રાજ હતું. ગામ રાજાના તાબામાં. પદ્માનો વર નગરશેઠ તે ગામનું પહેલું મોભી માણસ. તળાવડીમાં પોયણાં, ત્યારે હોતાં થતાં. –

આ વખતે મને, જામફળિયામાં ખુલ્લા વાળમાં શોભતી ને હાથમાં પોયણું રાખી ઊભેલી છોકરી – જેની જોડે જે બન્યું – તદ્દન દેખાય છે.

હવે તો મોટાં મોટાં થાય છે ને સફેદ તો એવાં, જાણે હંસ. તળાવડીને બિલકુલ અડીને હતી નગરશેઠની હવેલી. હજી છે, ખખડધજ, જૂની જટ. ત્યારે તો હવેલી પદ્માનું સાસરું જ ને? ભર્યુંભાદર્યું ને ઝાકમઝોળ – લગન પછી પદ્મા મને કદી મળેલી નહીં, મારા રંડાપા વખતે આછું મળી ગયેલી, એટલું જ. પણ ભગવાનને ઘેર કેવું છે તે તો જુઓ : શેઠ-શેઠાણીને પાશેર માટીની ખોટ હતી – હજાર ઉપાયે ખોટ ખોટ જ રહી. જોકે તોય બન્ને એકમેકને જોડાયેલાં રહ્યાં : નગરશેઠે બીજી – એટલે કે ત્રીજી – ન કરી તે ન જ કરી. પદ્માએ પણ મનને વશમાં રાખેલું. પાછલાં વરસોમાં નગરશેઠ સાવ નંખઈ ગયેલો તે મેડીએ પલંગે પડ્યો પડ્યો માળા જપ્યા કરે. પદ્મા તો કોડીલી, પણ દુખિયારી તે સાંજ પડ્યે રોજ મેડીએથી ઊતરે ને તળાવડીમાં પગ બોળી બેઠી રહે – રાત ઢળતી થાય તાં લગી. એ, એનો રોજનો નીમ. મેડીનાં પગથિયાં છેક તળાવડીમાં ઉતારેલાં છે – હજી હશે, દેખાતાં.. એક સાંજે પદ્મા બેઠી’તી પગ બોળીને. પૂનમ હતી, તે આકાશે થાળી જેવડો ચંદ્રમા. કહે છે પદ્માને શું થયું તે ઊભી થઈ ને ચંદ્રમાને જોતી જોતી તળાવડીનાં પાણી પર ચાલતી થઈ – જેટલે ચાલી એટલે પાણીએ સપાટી બની એને ધારીય ખરી, પણ પછી શું થયું, તે કોઈ જાણતું નથી. ગઈ તે ગઈ પદ્મા – પછી ક્યારેય પાછી ન આવી. બીજે વરસે શેઠેય ગયો, ભગવાનને ઘેર, કહે છે –

પઘાને કોઈ સામેથી લેવા આવેલું – લઈને આકાશે ઊડી ગયેલું. કોઈ કોઈ તો એમેય કહે છે, પદ્મા પાણી પર ચાલતી-ચાલતી છેક સામે કિનારે ગયેલી ને પછી સીમમાં થઈ વગડામાં ચાલી ગયેલી. વગડો જામફળિયાની બીડની પછીતે છે…

એ પૂનમ શરદપૂનમ હતી, ભઈલા. મારે તે દા’ડે અપ્પાસ હતો.

તમે અપ્પાસ દર પૂનમે જે કરો છો, તે એટલે?

હં કહી ફૈબા છેડાથી આંખો લૂછવા લાગેલાં – રડી પડાયેલું એમનાથી.

શનોભાઈથી બચવા મેં બાગના આ વચલા ભાગે તો પહોંચી લીધું – ફર્યો અહીંતહીં. પણ હવે શું? અહીં ને અહીં ચાલ્યા કરું તો નાહકનો ટાઈમ બગડે –

એમ સમજાતાં તરત પાછો ફરું છું ને પાછો બાંકડે બેસું છું. બેસતાંમાં તરત થાય છે – કારણ તો અહીં છે – છોકરીનું – એની રાહ જોવાનું પણ.

જોકે મોતીબાગનો આ તો બીજો બાંકડો છે. પહેલાં બેઠો’તો એની સામેનો.. એટલે બોરસલીવાળો હવે ખાલી છે ને બરાબર મારી સામે છે. બાંકડો બદલાયો. એટલે એક સારું થયું ને એક ખોટું થયું. સારું એ કે શનોભાઈ ને એમનાં ચોસલાં – બેસતાં કે લચકાતાં – બધું, મારી પૂંઠે ગયું – દેખાતું બંધ. બાગનો ગેટ પણ પૂંઠે ત્રાંસમાં ચાલી ગયો. જોકે એટલે જ ખોટું થયું: છોકરીની રાહ જોવાનું એથી થોડું અગવડભર્યું થઈ ગયું. ડોકું વારે વારે આમ પાછળ કરવું પડવાનું, ને પીઠેથી આમ ઢળી-ઢળીને જોવું પડવાનું –

છતાં, જોઉં, રાહતો જાઉં. મારું મન કહે છે છોકરી આવશે, જરૂર આવશે.

શનાભાઈનાં આ લચકઈ જતાં ચોસલાં જેવું, બીજા કોનું થાય છે? કોઈનું થાય છે ખરું, પણ મને યાદ – હા, યાદ આવી ગયું – એવું, રમાનું થાય છે, રમાનું. શિયાળામાં બાજરીના રોટલા રમા હાથથી ઘડે. ને ત્યારે મેં જોયું હોય કે એનીય હથેળીઓ ટૂંકી ટૂંકી છે – ને એટલે રોટલો મોટો થતાં થતાંમાં તો લબડી પડે છે! જોકે રમાની હથેળી? જવા દો વાત. એના નખમાં તો મેલ હોય છે જ, આંગળાંના વેઢામાં કાપે કાપે મેલની છારી બાઝેલી હોય છે. કહું એને હું કે હાથ એકાદ વાર તો સાબુથી ધો દા’ડામાં! – ખાવા બનાવતાં પહેલાં તો ધો! પણ ગણકારે તો રમા શેની?

આંગળાં તો મારાં કુલિગ શોભનાબેનનાં બહુ જ ચોખ્ખાં. મારા સાહેબનાં સ્ટેનો છે એ. નડિયાદમાં અમે પીડબલ્યુડીમાં ચાર-પાંચ વર્ષથી સાથે છીએ. મારાથી તો સિનિયર છે, ઉમ્મરમાંય દસબાર વર્ષ મોટાં હશે. ગોરાં, જાડાં તો ખરાં, પણ જાજરમાન. હથેળીઓ એમની એમના જેવી જ ફૂલેલી ભરાઉ ગુલાબી પોચી-પોચી. એમને એક કટેવ છેઃ વાત કરતાં કરતાં બિલકુલ મારી નજીક આવી જાય છે – ક્યારેક તો સાવ અડોઅડમાં વેંતનું જ છેટું. મને એમની હથેળીઓની ખબર એ રીતે કે શોભનાબેન મળે કે તરત, અને ઓફ્ફટાઈમ હોય ત્યારે તો ખાસ – મારી બન્ને હથેળી પોતાની હથેળીઓમાં લઈ લે ને બહુ જ હેતથી, હલો, કેમ છો, શું ચાલે છે, ભાભી કેમ છે, મજામાં તો છોને – એમ સવાલો પર સવાલો કરી નાંખે. એમનું ત્રાંસું થઈ ગયેલું ડોકું. ત્યારે હસતાં હોય. એમના સરસ સફેદ દાંત અને લાલ લિપ્સ્ટિકનો કૉન્ટ્રાસ્ટ હું જોઈ રહ્યું – એટલે જવાબો આપવામાં, એટલું મોડું થાય…

એ શુક્રવારે, ગામ આવવા નીકળવાનો’તો એ શુક્રવારે, મારાથી એવું જ મોડું થયેલું. શોભનાબહેન એમની ઝડપી ચાલે, અમારા સેક્શનમાં એકાએક મારા કામે આવેલાં. હું મારી ખુરશીમાં હતો. આવતાંની વારમાં જ મારા ટેબલ પર કોણીઓ ટેકવી મોંમાં મોં ઘાલી કશુંક સમજાવવા માંડેલા – મને થયેલું શબ્દો એમના મોંમાંથી નહીં, પણ ચશ્માંના જાડા કાચમાંથી આવે છે. વાતના મુદ્દામાં મને કંઈ ગમ પડેલી જ નહીં – ને હું હંહં કર્યે રાખતો’તો. તાં અચાનક જ મારી બન્ને હથેળીઓ પોતાની એક હથેળીમાં એમણે ઝડપી લીધી ને બીજી હથેળીની પહેલી આંગળી હવામાં અથાડી અથાડીને કશી દલીલ બસ ચગાવતાં રહ્યાં. પ્રશ્ન એવો હતો કે શું – એમનો ચહેરો તણાઈ રહેલો. વાત નીકળી જ છે તો કહી દઉંઃ ત્યારે એમનો સાડી-છેડો સાવ ખસી ગયેલો ને એમના ચુસ્ત વાદળી લો-કટ બ્લાઉઝમાં માંડ માંડ સમાવાયેલાં એ બે ગોરાં કબૂતર બહુ ઘેરું ઘૂ ઘૂ કરતાં’તાં. શોભનાબહેનની હથોળીઓમાંથી મારી હથેળી કાઢી લેવા મેં સિફત વાપરેલી, પણ મારી નજરને કબૂતરો પરથી ઉખેડતાં મોડું થયેલું. હા, એટલું તો મોડું જ ગણાય વળી. જોકે એટલે, કે ગમે તે કારણે, છૂટી પડેલી મારી પેલી હથેળીને શોભનાબહેન પોતાના અંગૂઠાનો નખ ઘોંચી, ઝડપથી જતાં રહેલાં – જાણે મેં કશું અઘટતું કર્યું હોય એવો એમનો મને છણકો લાગેલો.. એમની એ વિચિત્રતા મારા માટે નવી હતી, તે ચચરે છે હજી…

અહીં હું જ્યાં બેઠો છું, બીજે બાંકડે, એ મૂળે તો છોકરીનો છે – મારો તો પેલો, હવે જે સામે છે – બોરસલીવાળો. અરે, છોકરી અહીં જ બેસતી! હું, હું બેઠો છું તાં જ! એ ભાનથી મને મારી બેઠકથી અંદરની તરફ ભીતરમાં કશુંક સળવળતું લાગ્યું, ખુશ થઈ જવાયું. છોકરીને બાઝી પડાયેલું ત્યારે – જરા જેટલો વખત જેટલું કંઈ સારું લાગેલું એ યાદ આવ્યું. ભલે હોઠને નહીં પણ એના ગાલને મારા બે હોઠનું અડવું ને ચમ્પાવું જે થયેલું, ને ત્યારે જે થોડુંક મને જીવનમાં પહેલી વાર જુદું ને જુદાનો જે જરી રોમાંચ જગવનારું થયેલું – એ યાદ આવ્યું. થયું, છોકરી ફરી ન મળે તોય શું? એની આ યાદ તો અમર છે – કદી જરા જેટલીય મરવાની નથી. જોકે એટલે જ કદાચ હું ઝંખું છું એને. કાલે તો મારે નીકળી જવું પડશે નડિયાદ જવા – સવારે નહીં તો સાંજે – કેમ કે રજાઓ મારી પૂરી થાય છે.

તો શું કરું?

મને ક્યાંય લગી કંઈ સૂઝતું નથી. વિચારો જ્યાંથી ફૂટે છે એ ફુવારો ઠપ્પ પડી ગયો છે… મોતીબાગનો ગામના ઊંચલાણનો હળવો પવન પણ જાણે સવારને તળિયે બેસી ગયો છે.

બાંકડેથી નમીને હું બીજી વાર બીજી એક સળેકડી શોધું છું ને મને પાછું ફરીથી થાય છે બેઠો-બેઠો છોકરીનો ચહેરો બનાવું. મને ચહેરાનું લાંબું મીઠું દોરતામાં જ યાદ આવે છે, કે કેવો પહોંચેલો એ દિવસે જામફળિયે. આમ તો પરમ દિવસે જ ને? પણ જાણે, અનેકાનેક દિવસોની વાત હોય.

હકીકતે એવું છે કે બાગના જે ભાગમાંથી જામફળિયામાં ઉતરાય છે એ ભાગથી બાગ બહુ જ ઢળેલો છે – સમજોને કે બેસી પડેલો છે. એટલે બને એવું કે ચાલતાં-ચાલતાં જ ઢાળ ચાલુ થઈ જાય – એવું લાગે જાણે પૂંઠેથી કોઈ ધકેલવા લાગ્યું આપણને… તે અજાણતાં જ ચાલ દોડતી થઈ જાય ને છેલ્લે તો કૂદતાં-કૂદતાં જ પહોંચી જવાય જામફળિયાના ચોકમાં. છોકરી તે દિવસે નિયમ પ્રમાણે બાગમાં નહીં દેખાયેલી – કદાચ એટલે, કે પછી મારી ટેવને કારણે – જે હોય એ – હું જામફળિયે ગયેલો. ચોક વચ્ચે જ એક થાળકૂવો છે. છોકરી જોડે જે બન્યું છે, એ થાળકૂવા પાસે બન્યું. મગના પગીની છાપરી કૂવાની બાજુમાં જ છે, પણ એ ત્યારે હતો નહીં. સમજોને કે સવારના અકબંધ એકાન્ત સિવાયનું જામફળિયામાં કોઈ નહોતું. ચકલાં, લેલાંય હજી કોક કોક જ કૂદતાં’તાં. એવામાં મેં જોયું તો, પગ લગીના ખુલ્લા વાળમાં એ ઊભી’તી – પૂંઠ હતી એની, એટલે જુદું લાગેલું કોણ હશે? કોઈ વનદેવી? જોકે એ એ જ છે એમ તો મને બીજા જ પલકારે સમજાઈ ગયેલું, એના પેલા સફેદ બૂટને લીધે. ઢાળેથી ચોકમાં પહોંચતાં મારો ખખડાટ તો થયેલો, પણ એણે ન તો પાછું જોયું, કે ન તો એ હાલેલી. મને થયેલું, કશા ધ્યાનમાં તો નથી ઊતરી ગઈને! મેં જરા પણ અવાજ ન થાય એવાં દબાતાં પગલે છોકરી ભણી જવા માંડેલું – જવા માંડેલું કહેવા કરતાં, સરવા માંડેલું કહું તો સાચું કહેવાય.

છોકરીનો ચહેરો બિલકુલ, છે-તેવો કરવા સળેકડીનું ચિત્ર અત્તારલગીમાં મેં બે-ત્રણ વાર ભૂંસ્યું છે. યાદ છે તેવી છોકરી, શી ખબર નથી ઊતરતી. એટલે મને થોડો કંટાળો આવી રહ્યો છે, વળી નીચા નમ્યા રહેવાથી કમર ખેંચાય છે…

એટલે સળેકડી ફેંકી હું સીધો થયો ને બાંકડાની પીઠે અઢેલીને નિરાંતવે થયો. થયું, અદબ વાળવાથી વધારે સારું લાગશે : જેવો હું અદબ વાળી રહ્યો એવી મારી નજર સામેના બાંકડે પડી – બાંકડે – મારા પેલા મૂળ બાંકડે – બોરસલીવાળા બાંકડે –

હું શું જોઉં છું?

કોઈ બેઠું છે. છોકરી –? કદાચ, કેમકે ફ્રૉકમાં નથી. ના, આ તો કોઈ પુરુષ છે, છોકરી નથી, નથી જ – બધું, અત્યારે કહું છું એથી અનેક ગણી ઝડપે થયું : મેં જોયું કે બાંકડે કોઈ પુરુષ બેઠો છે ને ચોપડી વાંચી રહ્યો છે. શી ખબર ક્યારે ગોઠવાઈ ગયો, કોણે ગોઠવી દીધો? પઅઅણ, એણે કપડાં, મારાં – છે – એવાં પહેર્યાં છે કે શું? એવું કેમ? પુરુષ, વધારે જોતાં મને અદલ મારા જેવો લાગવા લાગ્યો.

સામે કોઈ અરીસો તો ગોઠવાયો નથી. મેં ટી-શર્ટ પહેર્યું છે એમ એણે ટી-શર્ટ પહેર્યું છે : સફેદ. એનાય ટી-શર્ટની ડાબી બાજુએ ખિસ્સું નથી – છાપ છે – અૅમ્બ્‌લમ – એ પણ મારું છે એવું જ જણાય છે. બાંકડેથી ઊઠીને જરા લહેરાતી ચાલે હું ચાલવા લાગ્યો પેલાની તરફ – એટલે આમ તો, સામે જ. ખાતરી થઈઃ એ જાણે એ નહોતો, હું હતો. મારાવાળી જ કંપનીનું હતું એનું ટી-શર્ટ, કેમકે એમ્બ્લમ બિલકુલ સેમ હતું :

દોડતો ભૂરો ઘોડો –ના, ઊડતો –ને તે પર મૂકીને સાવ ચીપકેલો આસમાની જૉકી :

ગામ આવ્યો એની બીજી જ સાંજે ‘જેઠીબા’ હૉલમાંથી લીધેલું – તાં શહેરમાં લાગે છે તેવાં નહીં, પણ મિનિ-ટાઈપનાં ‘સેલ’ હવે ગામડાંમાંય લાગવા માંડ્યાં છે કે શું? તે અમસ્તો જોવા જ ગયેલો. ગમ્યું એટલે લઈ લીધું ને પહેર્યું. પેલાએ પણ ‘જેઠીબા’માંથી જ લીધું હશે.

હલો, ગુડ મોર્નિન્ગ –

બહુ નજીક પહોંચી ગયેલા મારે પેલાને પૂછવું જ પડ્યું. એણે પણ મને કહેવું જ પડ્યું :

ગુડ મૉર્નિંગ.

– ને મેં જોયું કે એ મારા એબ્લમને જતો’તો, સાથે, એણે સ્મિત કર્યું, તેમ મેં પણ કર્યું – ખરેખર તો અમે બન્નેએ સ્મિત એકસાથે કરેલું.

એક નાની પળ ખાલી ગઈ.

જોકે આમ તો ભરેલી, કેમકે મારે એને પૂછવું’તું તે એ પળ દરમ્યાન જ સળવળેલું: મારે પૂછવું’તું એને, કે ટી-શર્ટ ‘જેઠીબામાંથી જ લીધેલું ને – ખાસ તો કહેવું’તું – બહારથી આવો છો – પૂછવું’તું એય, કે ક્યાંથી આવો છો. કદાચ એણેય મને એ જ પૂછવું-કહેવું’તું – પણ એકમેકને અમે કશું જ કહ્યું નહીં.

એટલે બીજી એક પળ – અરધી – ખાલી ગઈ.

એ દરમ્યાન, વળી નાનું સ્મિત આપીને એ પાછો એની ચોપડીમાં ચાલી ગયો. હુંય મારે બાંકડે પાછો જવાને ફર્યો તે જાણે ટૂંકી લટારે ચડ્યો..

મને થયું કોણ હશે આ – કાંથી આવ્યો હશે? જોકે એ અજાણ્યાને મળતાંની વારમાં જ મને છોકરી સાંભરેલી – સાંભરેલી શું, સાંભરેલી જ હતી ને? તરત ઝબક થઈ: આને છોકરીએ તો નહીં મોકલ્યો હોય ને? બને કે આ એનો માણસ હોય, – પહેલાં મારી હિલચાલ પર નજર રાખે, ને પછી કશું પણ મખાંતરું કાઢી પડપૂછે ચડે – લડવા માંડે છોકરીના બારામાં – થાય, એવુંય થાય – કંઈ ક્‌હેવાય નહીં.

– હું બેઠો મારે બાંકડે. એ, સામેના બાંકડે – હતો એમ જ, ચોપડી વાંચતો. પાછળ ફરીને એક વાર નજર મેં ત્રાંસમાં ગેટ પર નાખી – કદાચને છોકરી આવી પહોંચવાની હોય. આઘે, શનોભાઈનેય જોઈ લીધો. મને થયું, ચોપડી વાંચનારો માણસ, લડવાડિયો – ગુંડો – ન હોય, વળી, લાગે છે તો મારા જેવો! તોપણ એ સ્થિતિ અને તંગ લાગવા માંડી. મેં જોયું કે તંગથી વધારે તંગ થતી’તી. એટલે હું ઊઠ્યો – એવા વિચારે કે જામફળિયામાં જરા ડોકિયું કરી આવું ને ઝડપથી પછી ઘર ભેગો થઉં. મને થયેલું આ તે શી અલાબલા? કાલે તો જવું છે રમા મમતા બિટ્ટ પાસે, નડિયાદ –

હું, એ પગ-વાટે હતો કે જે બાગના એ બેઠેલા ભાગે લઈ જાય, ને પછી તાંથી પહોંચી જવાય જામફળિયે ચોકમાં. મારી પેલા ભણી પૂંઠ હતી. મારાં ડગ આગળ ધપતાં’તાં – જોકે ત્યારે પેલો શું કરતો’તો તેની મને કશી ખાતરી હોતી, પણ એવામાં જ મારા કાને એના શબ્દો પડ્યા?

એ તરફ ના જશો – જામફળિયે ના જશો –

સાંભળતાંવેત હું પાછો ફર્યો, ને પગ-વાટ, બને એટલી ઝડપે પૂરી કરી પેલાની તદ્દન સામે ખડો થઈ ગયો. મેં પૂછ્યું એને :

કેમ – કેમ? કેમ – તાં કેમ નહીં?

કેમકે એ તાં નથી ગઈ –

કોણ? છોકરી? તમે ક્યાંથી જાણો એને? તમે કોણ છો?

મને એવા ચાર-ચાર સવાલ એક્કી સાથે થયેલા, પણ મોઢાથી એક્કી સાથે બોલાય નહીં, એટલે વારફરતી પૂછેલા.

હા, છોકરી – એ જ કે જેની તમે ગઈ કાલથી રાહ જુઓ છો. મને મળેલી પદમ-તળાવડીએ, ત્રણ-ચાર દિવસ થઈ ગયા.

એણે ચોપડીમાં આંગળું રાખી ચોપડી બંધ રાખેલી. મારે એને પૂછવું’તું કે હું છોકરીની રાહ જોઉં છું એવી જાણ એને થઈ શી રીતે. પણ પૂછ્યું સાવ જુદું જ:

તે પોયણું એને, તમે તોડી આપેલું?

ના – એ એણે જાતે તોડેલું – તળાવડીમાં જાતે ઊતરેલી. એ વખતે હું એનાં બૂટમોજાં સાચવતો કિનારે બેસી રહેલો –

બીજે દિવસે પોયણું તમે તોડી આપેલું?

ના – એય એણે જાતે તોડેલું – હું પહોંચ્યો ત્યારે એ ઑલરેડી પાણીમાં હતી. બૂટમોજાંની એ દિવસે એણે પરવા નહીં કરેલી. મેં તો એને બહાર નીકળવા હાથનો માત્ર સહારો આપેલો.

ક્યાંની છે એ?

બૅન્ગલોરની.

તમે ક્યાંના છો?

બૅન્ગલોરનો, પણ છોકરી વિશે કંઈ કરતાં કંઈ જ જાણતો નથી!

નામ પણ નહીં?

ના, નામ પણ નહીં.

મારે એને પૂછવું’તું કે તો પછી જાણો છો શું? જે જાણતા હો એ કહો એમ કહેવું’તું એને. પણ, ન પૂછ્યું, ન કહ્યું. અને પેલો નહીં કરેલો સવાલ અત્તારે કર્યો :

છોકરીની હું રાહ જોઉં છું એની જાણ તમને શી રીતે થઈ?

મને એ હસીને કહેવા લાગ્યો?

એમાં શું? તમારો ચહેરો જ કહી આપે છે!

એવું માનતા હો, તો તો બહુ કહેવાય – મોં પર કંઈ બધું ડીટેઈલમાં નથી હોતું –

એ હસતો રહ્યો. એને જોતાં મને યાદ આવ્યું કે બાગનું નામ મોતીબાગ કેમ છે એવો મને થયેલો સવાલ શનોભાઈ પણ વગર પૂછ્યે જ જાણી ગયેલો – કેવું કહેવાય?

તમે પૂછેલું એને, કે કાંની છે?

ના – એને મેં કહેલું, કે હું બૅન્ગલોરનો છું.

તો પછી?

તો પછી કંઈ નહીં! એણે કહ્યું કે પોતેય બૅન્ગલોરની છે.

તમે એનાં બૂટમોજાં સાચવવા કિનારે બેઠેલા તે એમ કરવા એણે તમને રીક્વેસ્ટ કરેલી ખરી?

ના. મેં એને એમ કરી આપવાની ઑફર કરેલી – એને જોતામાં જ મને લાગેલું કે એને એનો કશો વાંધો નહીં જ હોય –

એએમ – ? બહુ ક્‌હેવાય. સારું, નીચે જામફળિયું છે એ તમે કેવી રીતે જાણો?

કેમકે એ તરફથી પવન જે આવે છે તેમાં સુવાસ જામફળની છે –

પણ ‘જામફળિયું’ એવું નામ કેવી રીતે જાણો છો?

એમ જ! દરેક બાબતને ચોખ્ખાં કારણો હોતાં નથી – અને મને એટલું તો સૂઝે કે નહીં?

– બોલીને એણે ચોપડીમાંથી આંગળી કાઢી લીધી, ચોપડી સામે કરી, ને અધરેથી આગળ વાંચવા જેવું કરી રહ્યો.

– મને થયું, હવે મારે આને પડતો મૂકવો જોઈએ. મારે પૂછવું’તું એને, કે મને જામફળિયે જતાં રોકેલો કેમ. પણ ન પૂછ્યું.

ને હું એને બાંકડે પડતો મૂકીને પેલી જ પગ-વાટે પાછો જઉં છું– જ્યાંથી પછી પહોંચી જવાય છે, જામફળિયાના ચોકમાં.

ઊતરતાં, કૂદાવા માંડ્યું ત્યારે મને થયેલું – મને રોકવાવાળો એ કોણ?

એટલો મોડો જામફળિયે પહેલાં કદી ગયો નથી. મેં જોયું કે વાડીની લગભગ બધી જ જામફળીઓ પવનમાં રીતસરનું ધૂણતી’તી. એમનાં ડાળપાદડાં નાચતાં’તાં ને કશુંક જોડે ગાતાં’તાં. ચોકનું આકાશ કાયમથી જેવું હોય છે એવું જ હતું : ભૂરું, ખુલ્લું – બાકી જામફળીઓનો, વાડી તે મોટો છતરી-માંડવો – એવો તો છરાયેલો વિસ્તર્યો છે કે વાડીમાં સીધા તડકાને તો જગ્યા જ નહીં મળે. ગળાઈ-ચળાઈને આવે, એ આવે. લાગ્યું કે ચોકનું આકાશેય બપોરા વખતે તો તગતગ થવા લાગતું હશે, પણ પવનને કોણ રોકે?

આ જુઓ – ઘડીભર મારા વાળ ગોઠવણીમાંથી ઊડતા જ રહ્યા. મેં જોયું કે પવન વધ્યો ને ધીમે ધીમે પુષ્કળ થવા લાગ્યો – જામફળિયું હવામાં અધ્ધર ઊંચકાવાનું ન હોય..!

મેં જોઈ એ જગ્યા – થાળકૂવા પાસેની, જ્યાં છોકરી ઊભેલી. અત્તારે તાં કોઈ નથી. મગનની છાપરીય સૂની દીસે છે. ચકલાં, લેલાં, ખિસકોલાં દિવસ ચડતો થયેલો એથી કે ગમે એમ, મને થાક્યાં લાગતાં’તાં. પણ હોલા શરૂ થઈ ગયેલા. જામફળિયું એમના ઘુક્ ઘૂક્ ઘૂંકૂ ઘૂઅથી વધારે નકરું લાગતું’તું. ધ્યાન આપતાં લાગ્યું, હોલા એક-બે નહીં બધા બહુ છે! નજર ચોમેર ફેરવી, તો વળી અચરજ – વાડીના આથમણા ભાગે બે-ત્રણ જામફળી પર પોપટ પોપટ પોપટ. મને થયું આ જામફળિયું નથી. પોપટફળિયું છે. લીલાંપીળાં ફળોને એ લાલ ચાંચોથી કોચતા’તા ને ટુકડા ટેસથી ખાતા’તા – કોઈ કોઈ ફળથી ચાંચમારો સહેવાતો નહોતો તે તૂટીને ધબ પડતાં’તાં નીચે – વધારે ઊભા રહીએ, તો ધબ ધબના આવરા-જાવરા સંભળાય…

હું એ જ જગ્યાએ જઈ ઊભો – એવી રીતે, જેવી રીતે છોકરી ઊભી’તી. જોકે તરત મને થયું હું કોઈ વનદેવી-દેવતા નથી. જે બન્યું, તે, જેમ બન્યું, તેમ – કહું છું :

દબાતા પગલે સરકીને હું એ ઊભેલીની એકદમ પાછળ, બિલકુલ પાસે પહોંચી ગયો હોત, એના ખુલ્લા વાળના એ ભરપૂર વહેણમાં મેં મારું આખું મોઢું મૂકી દીધું હોત, ને બન્ને હાથથી એને ભીંસી લીધી હોત – પણ મને થયું, ના – છોકરી ભડકીને ચીસ પાડી ઊઠે. એટલે ઝડપી ને સંભળાય એવા પગરવે એની સામે જઈ ઊભો. હશે અમારી વચ્ચે ત્રણ-ચાર ફૂટનું અન્તર – સાચે જ, એ કશા ધ્યાનમાં હતી – બંધ હતી એની આંખો – જે જોકે તરત ખૂલી. તરત મેં એને કેમ છો કહ્યું ને કહેતાંકહેતાંમાં તો મારા શરીરે પેલું અન્તર અરધાથી વધારે કાપી નાખેલું – જે દરમ્યાન એ બોલી’તી : રોજ તમે જ હોવ છોને સામેના બાંકડે? એના એ સવાલથી અમારી વચ્ચેની હતી – તે દૂરતા અલોપ થઈ ગઈ, કે ગમે તે થયું – કંઈ પણ… હું એને બાઝી પડ્યો ને સામે મારાથી હોઠે નહીં પણ ગાલે એના ચુમ્બન થઈ ગયું. કશું વધે એ પહેલાં જ હું જાતે જ છૂટો થઈ ગયેલો – કેમકે બાઝ્યો કે તરત કોઈ ભાન સળવળેલું, કે નામ વગરનો કોઈ ડર ફણગેલો – ખબર નથી – પણ એવું બાઝવું ભીંસ ન કહેવાય – આલિંગન તો નહીં જ નહીં, તરતની એ એવી હાંફળ-ફાંફળ હતી – જેમાં, બાઝેલા રહેવું, ને સાથોસાથ, પોલા-પોલા, અરધાપરધા. જોકે એટલામાંય છોકરીના ઉભારને અડાયેલું તો ખરું જ, હાથને મારા એની કમરની પાતળાઈ તો વરતાયેલી જ, હોઠને એના શ્યામ ગાલની સુંવાળપ તો પરખાયેલી જ. પણ એને ચુમ્બન ન કહેવાય – બહુ બહુ તો બચ્ચી કહેવાય : એ થઈ રહી’તી તે જ પળે મને ફૈબાની મારે ગાલે થયેલી બચ્ચીઓના બુચકારા સંભળાતા અડેલા. છોકરી તરફથી એક સટાક્ તમાચાની દહેશત જાગી’તી – હું છૂટો પડી ગયેલો તોપણ.

આ જે કંઈ બધું કહ્યું તે એના કેટલાયમા ઓછા ભાગમાં બનેલું!

મારે છોકરીને ‘સૉરી’ કહેવું’તું, પણ જડ જેવો ઊભો જ રહી ગયેલો. મારા એમ ઊભવાને એ સમજી ગઈ હોય કે શું – ‘ડઝન્ટ મેટર’, કે કંઈક એવું જ બોલેલી, મને બરાબર યાદ નથી આવતું – પણ એવી રીતે બોલેલી, જેનો અર્થ એવો થાય કે વાંધો નહીં, સમજું છું, થઈ જાય કોઈ વાર. એ વખતે છોકરી મને બહુ જ મૅચ્યૉર લાગેલી ને મને વહેમ પડેલો કે શું આ કોઈ સાચેસાચની વનદેવી તો નહીં હોયને..

મારે જવું ન્હોતું, ને પૂછવુ’તું, કે શું તમે કશી ઉપાસના કરો છો? ગામ એ માટે આવ્યાં છો. છતાં મને એમ જ થવા માંડેલું કે મારે, ત્યાંથી બને એટલી ઝડપે નીકળી જવું જોઈએ. એટલે જેવું હું જવા-જેવું કરવા ગયેલો, કે તરત એણેય મને ‘આવજો – બાઆય’ કરી સ્મિત સાથે વેવ કરેલું. પરિણામે મારી ઝડપ ઝડપી થઈ ગયેલી ને જામફળિયે ઊતરેલો એ જ ઢાળે કમરેથી વળેલો ચડીને પાછો હું બાગમાં પહોંચી ગયેલો ને ત્યાંથી પછી ઘેર.

હીંચકે ફૈબા જોડેની વાતોમાં, કે ઉપર મારે ઓરડે – બારીએ ઊભતાં કે પથારીમાં સૂતાં – બધો જ વખત મને એ બધું સાંભર્યા કરેલું ને અદ્ભુત લાગ્યા કરેલું – દિલમાં છોકરી માટે કંઈ કેવાય મનસૂબા, ઉદરાવા ને ઉદબુદા ઊઠેલા….

પણ આજે? આજે તો દિલ ખાલી છે, ઠીબા જેવું.

આજે ઘેર જવાનું મોડું થઈ ગયું છે – ફૈબા ઊંચાંનીચાં થતાં હશે – તોય થાય છે કે ન જઉં, આ કૂવાના થાળે સૂઈ જઉં ને સૂતો સૂતો ચોકનું આકાશ જોઉં – બને કે છોકરી આકાશમાં મળી આવે…!

જો કે મને ડ્રાફ્ટ્સમૅન દરજ્જાના માણસને એવુંતેવું બહુ પાલવે નહીં. એટલે ઢાળ ચડી બાગમાં ગયો – મનમાં હતું કે પેલો જો બાંકડે હજીય ચોપડી વાંચતો બેઠો હશે, તો એનો, કશુંય કારણ નથી છતાં આભાર માનીશ – જેથી એને તો ઠીક, મને સારું લાગશે. પણ મેં જોયું : બાંકડે કોઈ નહોતું, ઉપર બોરસલી હતી – એ જ – એ જ ભૂરા આકાશમાં. ઊંચું મારું મસ્તક જેવું નીચું થયું કે તરત દેખાયો શનોભાઈ – પરસેવે ભીનો, નરી-ખરડાયેલી હથેળીઓવાળો. એની જોડે કંઈ વાત કરું એ પહેલાં એ જ બોલ્યોઃ

એ સાએબ તો અવણાં જ જતા રિયા – આ ચપતરી આપી છે તમાર માટે –

જેને શનોભાઈ ચપતરી કહેતો’તો, એ કાગળની નાની કાપલી હતી. લખ્યું’તું એમાંઃ મળશું ફરી કોઈ વારઃ બસ – બીજું કંઈ નહોતું. ચપતરી ચોળીને ચીઢથી મેં બાંકડા નીચે નાખી દીધી – ને શનોભાઈને કહ્યું:

શનોભાઈ, કાલે મારો છેલ્લો દિવસ છે – હવે, આવતી સાલ. જોકે કાલે સવારે એક વાર આવી જઈશ ખરો – મારે નીચેથી જામફળિયેથી જામફળ લઈ જવાં છે – છોકરાં માટે. હા-હા, હો-હો, આવજોને મગન પાંહેથી લઈ જજો તમતમાર – કરતો, વળી પાછો એ એના કામ ભણી પળ્યો.

ઘેર પહોંચ્યા પછી બધું બહુ જલદી જલદી બન્યું. ફૈબા ને હું જમ્યાં. પછી લગાર હું હીંચકે બેઠો. આવી ગયો તારે જવાનો દા’ડો – કહીને ફૈબાએ પિત્તળનો એક દાબડો આપ્યો – બૅગમાં મૂકવાનું ભુલાય નહિ – એમાં ઠાકોરજીનો પરસાદ છે, બંટાગોળીઓ, છોકરાં માટે. તરત મેં એક બંટા કાઢીને આખી જ મોંમાં પધરાવી – મારી એવી રીત જોઈ ફૈબા હસી રહ્યાં : રમાને કહેજે કે ઘણાં વરસથી આવી નથી તે, ફૈબા બોલાવે છે. પછી ઉપરને મારે ઓરડે જઈ હું સૂતો – જાગ્યો ત્યારે જ ખબર પડી કે કેટલીય સરસ ઊંઘ આવી ગઈ’તી..

મેં બૅગ સરખી કરી. પછી આળસ મરડી રહ્યો’તો ને કશા જ ભાવ વિના ઊભો’તો બારી પાસે. ઊંડે એક વિચાર સરકતો’તો – છોકરીને મેં દુભવી – એક અજાણી છોકરી જોડે નાનશો રંજાડ કર્યો – એટલે તો ભાગી ગઈ! આવી જ કાં પાછી? મને મારા બેહૂદા વર્તન માટે વસવસો થતો’તો તે જ વખતે મેં સામેના ઘરની જાળી પાછળ શું જોયું? પેલો – એ જ મારા જેવો! મને સાચું ન લાગ્યું – જરા ધ્યાનથી જોયું – કોઈ હોતું – જાળી હતી, ને સળિયા – ઘરેલુ અંધારાને કાપતા.

મને થયું આ ફેરી સાલું બધું જાતજાતનું થયું – નડિયાદ, રમા, મમતા-બિટ્ટુ, શોભનાબહેન – બને, કે મને હવે બહુ જ જુદાં લાગે…

છેલ્લે દિવસે સવારે મોતીબાગમાં હું ગયો તો ખરો જ, પણ સીધો જ જામફળિયે ગયો – કેમકે જામફળ લઈ તરત મારે પાછા ફરવું’તું.

મારા અપારના અચમ્બા વચ્ચે ચોકના થાળકૂવા કને છોકરી ઊભી’તી! એ જ રીતે!

સાચે જ એ એ જ હતી. મારું કાળજું ઊછળવા માંડેલું. એવી જ પૂંઠ કરેલી. એવું જ ફ્રૉક. એ જ સફેદ બૂટમોજાં – એવા જ ખુલ્લા લાંબા વાળ – એવું લાગે મારો એ એ જ દિવસ છે – જરાય ખસ્યો કે બદલાયો નથી –

એની પૂંઠ હતી, હું આઘે હતો, જતો’તો એની જ તરફ – તોય ચાલતાં-ચાલતાં જ બોલ્યો, મોટેથી બોલ્યો :

હલો, કેમ છો? મજામાં? આટલા દિવસથી કાં ચાલી ગયેલાં? – એમ સામટા સવાલો કર્યા – જોકે એક પછી એક, પણ જલ્દી જલ્દી.

સાંભળતાંવેંત મારા ભણીની થઈ એ તરત બોલી :

તે દિવસથી હું અહીં રોજ સાંજે આવતી’તી – કેમકે બાગમાંય સાંજે જ આવતી’તી – આજે, સવારે આવી છું.

મારે આ તકે પૂછવું’તું એને કે તમે પદમ-તળાવડી શી રીતે પહોંચી ગયેલાં. પેલા વિશેય પૂછવું’તું. એ દિવસોમાં કેટલાં વહેલાં આવતાં’તાં – વગેરે. પણ મને થયું એવી બધી પૂછાપૂછીથી હું બહુ વરવો લાગીશ. એટલે જુદું જ બોલ્યો :

મેં તો તમારી આશા છોડી દીધેલી. સારું થયું કે મારે જામફળ લેવાનાં બાકી હતાં –

– પણ મેં તો તમારી આશા રાખેલી. આજે મારો પણ છેલ્લો દિવસ છે.

– તમને કાંથી ખબર કે મારો છેલ્લો છે?

– મને શનોભાઈએ કહ્યું. હુંય તમારી જેમ જામફળ લેવા આવી છું – મગનભાઈ અંદરમાં ગયા છે જામફળ તોડવા…

બે-ત્રણ પળો ખાલી ગઈ.

– અહીંથી પદમ-તળાવડીએ જઈને પછી પાછી જઈશ.

– તે તમે ત્યાં શું કરવા જાઓ છો વારે વારે?

– બસ એમ જ…

– એકાદ પળ વળી ખાલી ગઈ.

– એ દરમ્યાન મને થવા લાગ્યું કે આની બન્ને હથેળીઓ મારી હથેળીઓમાં લઉં ને શોભનાબહેન સ્ટાઈલમાં ઝટ ઝટ બધું બોલવા માંડું: સૉરી, એ દિવસે જે થયું મારાથી બહુ ખોટું થયું – મને માફ કરી દો. પણ મારાથી એવું કંઈ જ થયું નહીં. કોણ જાણે સૉરી કહેવાનો મારો કશો ભાવ જ બચેલો નહીં. મારું શરીર પણ, ઊભુંતું તાં જ ઊભેલું રહેવા માગતું’તું – વધારામાં મેં અદબ વાળી લીધી. પણ છોકરી ખૂબ ધીમા અવાજે કશુંક જરૂર બોલી :

– તે દિવસે જે થયું એ માટે હું બહુ સૉરી ફીલ કરું છું.

તમે? – તમે શું કરવા?

– કેમકે તમારે મારે કારણે જતાં રહેવું પડ્યું. તમને મેં રોક્યા પણ નહીં, તમને છોભીલાપણું –

ના-ના, એવું તો કંઈ નહીં.’

હું આગળ બોલ્યા જ કરત – કંઈ ને કંઈ – પણ મગન પગી આવી ગયો. મનેય એમ થયું કે હવે કંઈ કહેવું નથી.

છોકરીને મગને બાર-પંદર જામફળ આપ્યાં – એની થેલીમાં મૂકી આપ્યાં. છોકરીએ એને વીસની નોટ આપી. પેલાએ કપાળે અડાડવા-જેવું કરી નોટ ગજવામાં મૂકી. એ ગયો પછી થેલીમાંથી સાત જામફળ – મોટાં મોટાં; શોધીને કાઢ્યાં એટલે સાત – છોકરીએ મને આપતાં હસીને કહ્યું :

આ તમારે લેવાનાં છે મારા તરફથી. ને હા, ફરી મળો ત્યારે મને તમારે તમે-તમે નથી કહેવાનું.. હું તો તમારાથી બહુ જ નાની છું.

મેં જામફળ એક પછી એક કરીને મારી થેલીમાં મૂક્યાં ને માત્ર ‘ઓકે’ બોલ્યો. થેલી હાથમાં ઝૂલતી’તી ને મારા ચહેરા પર એક સ્મિત બન્યું’તું – તેને મેં ટકવા દીધું – ને ‘થૅન્કસ’ બોલ્યો.

પછી શું કરવું તે સમજાયું નહીં.

એટલે ‘બાઆય’ કર્યું. એકદમની ઝડપથી ઢાળ ચડવા તરફ જવા લાગ્યો. એ જોતી’તી મને એમ – જતો, તેની મેં પાછું જોઈ એક વાર ખાતરી કરી લીધી. મને થતું’તું કે આમ ઝોડની જેમ નીકળી જઈ રહ્યો છું તે સારો તો નથી જ લાગતો – આટલી સાલસ વ્યક્તિ સામે આવી રીતે વર્તવું વિચિત્ર કહેવાય, પણ આખાનું અંદરનું કારણ એ હતું કે મને મારી જાત પર જ કશો ભરોસો નહોતો – નાનો નવો ડર થવા લાગેલો કે આ સૂના-સૂના જામફળિયામાં છોકરીને હું કંઈ ને કંઈ પૂછયા જ કરીશ – એ તો ઠીક, મારાથી એને કશુંક એવું જ પાછું અડપલું કરી બેસાય એમ લાગે છે – એટલે કે મને એમ કહેવાનું મન થઈ આવે, કે તમને વાંધો ન હોય તો જામફળિયાની ઉગમણે લઈ જઉં તમને – બીડ – જોવા. તરત એ શું કહે? જાણી શકાય? કહે કે : પાછું, ‘તમને’ બોલ્યા? ‘તને’, વાંધો ન હોય એમ બોલો, તો તરત આવું.

ટૂંકમાં, એવું જ બધું બને કે અમે એકમેકમાં નિકટથી વધારે નિકટ સરીએ ને અમારા આ સમ્બન્ધની જે પાતળી અમથી લકીર છે તે વકરીને કશું ગૂંચવાડિયું ચિતરામણ બની જાય.

શી ખબર કશું અટપટું મને દૂર રહ્યું-રહ્યું, દાંતિયાં કરી – લાગ્યું કે ચીડવે છે. વધારે લપટાવાની બીક જોકે – લાગ્યું કે ચોખ્ખી છે –એટલે પછી, સમજોને કે મેં જેવું જેટલું જ્યાં હતું તેવું તેટલું ત્યાં જ રાખીને બાકીનું સઘળું ફટ તોડી નાખ્યું – મેં કેટલી ઝડપે તોડી નાખેલું ને કેટલું બધું તોડી નાખેલું તેની તો મોતીબાગમાં થઈ ગામ ચીરી ઘરે હાશ કરી હીંચકે બેઠો ત્યારે જ ખબર પડી’તી…

એ છેલ્લા દિવસે સાંજે પછી હું નડિયાદ જતી બસમાં હતો, ડ્રાઇવરની પાછળ, પણ આમ, પહેલી ગણાય છે, લાંબી સળંગ, એ સીટમાં હતો. એટલે સૌ પૅસેન્જરોને હું સામેથી દેખાતો’તો, ને મનેય એ બધાં, સામે જ હતાં. બેની ત્રીજી સીટી પર કોઈ ભરવાડ હતો. એની બાજુમાં એની દીકરી લાગતી’તી. જોવા જેવું એ હતું કે એ દીકરીને બાદ રાખતાં, આખી બસમાં કોઈ સ્ત્રી-પૅસેન્જર જ નહોતું – નાનામોટા જુવાન, જૈફ, પણ પુરુષો જ પુરુષો.

ભરવાડની દીકરી પર નજર પડતાં મને છોકરીના પેલા શબ્દો યાદ આવતા’તા: ‘હું તો તમારાથી બહુ જ નાની છું.’ જ્યારે નજર પડે, ત્યારે સંભળાય : ‘હું તો તમારાથી બહુ જ નાની છું.’

આમ તો કંઈ નહોતું, પણ હવે મને નડિયાદ પહોંચવાની તાલાવેલી થતી’તી. બસ બરાબર જ દોડતી’તી – છતાં મારાથી વારે વારે કાંડાઘડિયાળમાં જોવાતું’તું – લાગતું, પહોંચી જવાશે ઈન-ટાઈમ, તોય આખી વાતનો આછો કંટાળો ઊપસ્યા કરતો’તો.

મને થયું, બધી બસો અંતરાલમાંથી દોડતી હોય, ત્યારે એક જાતની એકધારી સ્પીડ પકડે છે ને તે વખતે એની ઘર્ઘરાટી પણ જાણે દળાતી – ને ઓગળતી લાગતી હોય છે. આનુંય હવે એમ થવા લાગેલું – પવન પણ એવો જ પૂરપાટ પ્રવેશતો જતો’તો, ઝાડઝાડવાંય સટાસટ પાછળ સર્યે જતાં’તાં.

બસની એ એકતાનતાને લીધે, કે પછી બધા પૅસેન્જરોના ચહેરા ઘૂંટ્યા કરતી મારી થાકેલી નજરને કારણે મારી આંખો અવારનવાર બિડાઈ જતી’તી. થોડી વાર પછી, પેલું જે પુરુષો-પુરુષો હતું તે બદલાવા માંડ્યું લાગતું’તું. ત્રણની એક વચલી સીટ પરના ત્રણેત્રણ પૅસેન્જર સરખેસરખા હતા – મેં જોયું કે એ શનોભાઈ હતા – ત્રણ ત્રણ શનાભાઈ. બાજુની બેની સીટ પર બે બે શોભનાબહેન હતાં – એની પાછળનીમાં બે-બે મગન. ને એનીય પાછળની પર બે-બે મૂળજી હતા – એની ત્રાંસમાં એક ત્રણની સીટ પર ત્રણ ત્રણ પદ્મા હતી. એ પછીની કોઈ બેની સીટ પર બે-બે ફૈબા હોવાં જોઈતાં’તાં – પણ એક જ હતાં.

છેક છેલ્લી લાંબી સળંગ સીટ પર મેં જોયું કે ત્રણ નહિ, પણ છ હતાઃ પેલા મારા જેવા ટી-શર્ટમાં – જાણે છનું એક આખું પૅક. આ સરખા-સરખામાં છોકરી ક્યાંય ન્હોતી…

આંખો અજવાળવાને મેં પાંપણો પલકારી ત્રણ-ચાર વાર. બધું જોયા પછી નજર ભરવાડની દીકરી પર અટકી-ને પેલું, પોતે સામેથી સંભળાય એ પહેલાં, આ વખતે તો હું જ બબડ્યો: હું તો તમારાથી બહુ જ નાની છું –

પછીથી તો ઝોકું ઊકલીને સાવ સુકાઈ ગયું – મેં બહાર જોયું તો નડિયાદ આવવા જેવું થતું’તું. એ પળોમાં મને આખું જામફળિયું દેખાયું, પણ એક વાતે હું ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગયો – મારું મોઢું પડી ગયું – થયું, અરરર, છોકરીનું નામેય નથી જાણતો? કેટલું ખરાબ? પૂછ્યું નહીં! ભૂલ્યો તે કેવું ભૂલ્યો!

રમા-મમતા-બિટ્ટુને મળવાથી સારું લાગ્યું’તું – જોકે પાંચેક મિનિટ તો બધું બહુ જ જુદું લાગતું’તું – અજાણ્યું-અજાણ્યું.

રમા-મમતા-બિટ્ટુથી વીંટળાઈને બેઠો છું. રમાએ અમને જમાડી લીધાં છે – સૂરતથી આ વેળા એનાથી કંઈ લવાયું નથી. મને વીંટળાયેલાં બધાં બંટાગોળીનો પરસાદ ખાતાં છે, ને સાથે, સાંભળતાં છે બોરસલીને મોતી ફૂટ્યાની મેં માંડેલી વારતા.

વારતા કાળજીથી બહેલાવી છે ને કહું છુંય ભાવથી, પણ ફડકમાં : ફડક મને એ વાતે છે કે જામફળવાળી થેલી રમા ગમે ત્યારે ઠાલવવાની છે ને જેવાં મહીંથી જામફળ બહાર ગબડી રહેશે કે તરત તતડી ઊઠવાની છે:

આટલાં જ? આટલાં અમથાં તે કોને હારુ? અક્કલ તમારી આથમી ગયેલી કે શું? સાત? ગણીને સાત? લીધાં કોની પાંહેથી? – બોલતી રમા એક્કીટશે તાકી રહેશે મારી આંખોમાં.

– પૂરતાં છે એવું હું કહેવા ચાહીશ, પણ કહી શકીશ નહીં.

રમાની – તાકી – નજરમાં પછી વહેમની ચમક સળવળવી શરૂ થશે.

– પણ એનુંય હું કશું કરી શકીશ નહીં.

પાછો પકડી લઈશ મોતી ફૂટ્યાંની વારતાનો દોર ને પ્રેમથી વારતા કહેવા માંડીશ.

પણ, હું બોલતો હોઈશ, બરાબર એ જ વખતે ગુસ્સે ભરાયેલી રમાય જોડે ને જોડે કંઈનું કંઈ કંઈનું કંઈ બોલ્યે જતી હશે. એટલે છેવટે તો, ઘરમાં શબ્દોની અથડાકૂટડી અથડાકૂટડી જ તરતી હશે, કોઈથી કશું, કશું જ પમાશે નહીં.

છેલ્લે, છોકરાં હું કે રમા કશા ચિત્રમાં લડતાં – પણ અટકેલાં – પુરાયેલાં જણાઈશું – હાલતાંચાલતાં કે બોલતાં બંધ – સાંભળતાંય બંધ.

હું ઈચ્છું કે ફડક ટળે. હું ઈચ્છું કે મારી વારતા વગર ભંગાણે વહેતી ચાલે.

જોકે અત્યારે જ –

રમાના હાથ દેખીતા જ મને થેલી ઉપાડવાને જતા જણાય છે…

XXXIII

રાવજી પટેલ

ચંપી

ચંપીને ફરીવાર એણે પિયર મોકલી, છેક આંબલી નીચે જઈને એ પત્નીને વળાવવા ગયો અને ત્યાંય આંબલીના ખરબચડા થડ પર હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં છેવટનો બોલ ચંપીના કાનમાં ગોઠવ્યો.

‘આ વખતે હમ્મ કંઈ વાંધો નૈ જા. સત્યનારાયણના સમ.’

ચંપી સ્મશાન ભણીથી દોડી આવતી બસની ઊડતી ધૂળની ડમરી જેવી સહેજ ધૂંધવાઈને ધણીની આંખ જોઈને એમાં બેસી ગઈ. એ મરવાનું કહેતો હોત તોય સારું પણ એ એમ થોડો મૂર્ખ હતો. ગામમાં કોઈ પોતાને બૂડથલ ન કહે એટલે તો ચંપી જેવી સ્ત્રીને તે પળસી કરી રહ્યો હતો ને!

‘ના ના, હું અબઘડી મરી જઉં, પણ તમે મને એમ ન કહેશો.’ એ છૂંદાયેલા સાપની જેમ ઢીલી પડતાં બોલી.

‘તે તો…’ અને એ સહેજ પાસે આવ્યો. ચંપી ખસે તે પહેલાં એના હાથને ડાળી જેવા ખરબચડા હાથથી પકડ્યો.

ને બસ આવી.

બસનું પગથિયું ચડતાં ચડતાં એણે પાછું સંભાળ્યું. ‘એમ ને એમ હાથપગ લઈ આવીશ તો આ વખત હું લગીરે વિચાર નૈ કરું આ કીધું તને.’

અને તોતિંગ વૃક્ષ પોતાના પર પડ્યું હોય એમ તે સીટ પર ફસડાઈ. પતિના નામ જેવા થોરિયા ચપોચપ ચહેરા સામેથી પાછળ હઠવા લાગ્યા અને સહેજ પડતા પડતામાં એ પિયરના ખોળામાં જઈ પડી.

ચંપીને ત્રીજી વખતે પિયર મોકલી હતી. એ ઘેર આવ્યો. પરસાળમાં કાચાં કાલાં ભાંગતી મા ઘડપણને ગાળો ભાંડતી હતી. વચ્ચે વચ્ચે એના કાન પર દોષના ટોપલા ફેંકાતા હતા. એ શહેરની હાઈસ્કૂલમાં ચડ્ડી પહેરીને ભણવા જતો હતો. એ દિવસો ખાટલામાં પડ્યા પડ્યા પાછા આવ્યા. પાંગોથ પર પડેલા પગમાં શહેરની સડક અટવાઈ. ગરીબ, ગામડિયા મા-બાપનો એકનો એક એ છોકરો. ચંપા એના જ શિક્ષકની પુત્રી. એ અને નિશાળની રિસેસો સિવાય ચોકમાં કશું નહોતું. ઘરડી માની જીભ દરિદ્રના રોટલા જેવી ટપટપ થયા કરતી હતી અને એને કશી પડી નહોતી. એની આંખોમાં બેચાર કેસૂડાં ઊગ્યાં. સિનેમાના ગીત જેટલી વાર થઈ એટલામાં તો તે પરણી પણ ગયો.

ઘરડી મા બબડતી હતી :

‘મોટો સઈધો ઘરમાં લાયો છે પણ પેટની તો ઊણી છે!’

એ બળદના ખંધેલા જેવું ધ્રૂજ્યો.

‘મા, ખબરદાર એની આવી વાત કરી છે તો. એમાં માણસ બિચારો શું કરે? એનો – મારો ઈશ્વર જ રાજી નથી ત્યાં.’ અને એને ભૂવો યાદ આવ્યો. ભૂવે પાંચસાત વાર દાણા નાખી જોયા પણ એકેય વખત વચન નહોતું પડતું. ભદ્રકાળીને આંગણે પણ દાણા નાખ્યા ત્યાંય અક્કરમીના તેખડ ને તેખડ જ પડ્યા. ભાગ્યમાં નામ લઈ આવનારો લખ્યો હોત તો પછી મહેણાં ખાત જ શું બાપડી? એ કંટાળ્યો. ઘરડીમાના બોલને બાંધીને ખેતરમાં ગયો. ટાઢ વાવા લાગી. છાણું-પાંદડું એકઠું કર્યું ને દેવતા ચાંપ્યો. રતૂમડી ઝાળ ઊંચી થઈ થઈને છોકરો આલતી હોય એમ ચહેરા ભણી વળવા લાગી.

ચંપાનો હાથ હોત તો ઝાલત પણ ખરો. આ બળીજળી ઝાળને તે કેમની ઝાલવી? તાપણી ઠરે નહીં એવું રડ્યો. જુવારના થડિયા પર એક તીતીઘોડો ચડ્યો અને એને રાત યાદ આવે એવું બે-ચાર-પાંચ-છ વખત એની એ જગ્યાએ કૂદીકૂદીને ચોંટ્યો… તોય જુવારનું ડૂંડું ન હલ્યું. ચંપી ભરાતી જ નહોતી. મહિના પર તે મોસાળ ગયો ત્યારે મામીએ ચંપાના સારા દિવસ વિશે પૂછ્યું હતું. એ વખત એ દાદાની મૂછ જેવો ધોળો રંગ થઈ ગયો હતો.

ઓચિંતો ‘પેલો વિચાર’ એને વાઘરીવાડમાંથી આવ્યો. છનો વાઘરી પાડો લઈને પરગામ જતો હતો અને એને થઈ ગયું. એમાં શું વાંધો છે? માણસ જેવું માણસ પાડા જેવું કરે કે? પશુથીય આપણે – અને તેણે આગળપાછળનો વિચાર ન કર્યો. ચાર વર્ષથી પોતે પથરા મારે છે અને તોય ડાળ પરનું ફળ પડતું નથી. પછી (એ) કહેય શું? ઘરડીમાએ આશાપુરીને નાળિયેરનું પચાસી તોરણ માન્યું. બાધા લીધી અને ચંપી પિયરથી આવી.

પહેલે મહિને એ છેટી ન બેઠી અને ઘરડી સાસુ તેર વર્ષની એની સહિયરની જેમ ગોળધાણાની કથરોટ લઈને ગામ આખું ઘૂમી વળી.

ત્રીજે મહિને એણે સત્યનારાયણની કથા કહેવડાવી. આગલી પરસાળમાં પેટમાં કોળિયા પડે એમ માણસો ભરાવા લાગ્યા. સીમંત એમ ઊજવાયું, ચંપાના પિયરની ઇચ્છાઓને અવગણીને પણ એને અહીં રાખવામાં આવી… ચંપીના ચહેરા પર કેમે કર્યો વિષાદ ઓસરતો નહોતો. એ એને સમજાવતો હોય તેમ કહેતો :

‘હવે તો તને પિયરમાં જવા જ ન દઉં ને; તું હિંમત રાખ. આમાં વળી મનદુઃખ શું?’

ચંપીને એના પિતા આવી સમજાવી ગયા તોય તેણે ત્યાં જવાની નામરજી જણાવી, જોકે એમનું કહેવું પણ કશું ખોટું નહોતું. શહેરમાં દવાખાનું નજીક રહ્યું એટલે કશી ફિકર તો નહીં. ચંપીને છેવટે અહીં જ રાખી તે ગયા.

એક સવારે ચંપીને પિયરથી એક દેખાવડો છોકરો આવ્યો. ચંપી એ વખતે દળતી હતી. એ પણ એને ઓળખતી ન હોય એમ બેસી જ રહી.

‘ચંપીબેન મજામાં ને?’ આગંતુક ખાટલાની પાંગોથ પર બેઠો અને નિરાંતે આડે પડખે થયેલા અન્નાને પગ ખસેડવા વિનંતી કરી. ‘જરા પગ લેજો.’ અન્નાને પાડે ગોથું માર્યું હોય એવું થયું અને બેઠો થઈ ગયો. પેલે સ્મિત કર્યું. ખિસ્સામાંથી રૂમાલ કાઢી કપાળ લૂછ્યું અને અન્નાના ઢીંચણ પર હાથ અડાડી કહ્યું :

‘તમારે ઘેરથી છે, એમનો હું માસીનો છોકરો છું.’ અને ચંપી સામે આંખ ઉલાળતો હોય એમ જોઈ લીધું. ચંપી દળણાની ટોપલીમાં લપાઈ જવાની હોય એવું મોં કરીને બેસી જ રહી.

‘એમ!’ અન્નાએ ખૂંખારો કર્યો, ‘ત્યારે બોલતા શું નથી. તમે તો મારા હાળા થાવ.’

આગંતુક અન્ના ભણી ક્ષણિક જોઈ રહ્યો. પછી મનમાં ગોઠવીને બોલતો હોય તેમ બોલ્યો :

‘હા, માસીનો છોકરો. એટલે તમારો એ થયો ખરો.’ અને ફફાક દેતો હસી પડ્યો.

અન્નાની ઘરડી મા ભેંસને નીરતી નીરતી બોલી : ‘અલી વહુ, કોણ છે એ?’ તોય ચંપી ન ઊઠી એથી અન્ના વિચારમાં પડ્યો.

ચંપીના ચહેરા પર ફરી વળેલી ઝાંખ પર અથડાઈને પાછી પડતી અન્નાની દૃષ્ટિ આગંતુકની દેખાવડી માંજરી આંખોમાં ઝૂઝી, બે ચહેરાઓ પર અથડાતી-કુટાતી એ નજર કોસની વરત જેવી અમળાવા લાગી.

‘તમારું નામ?’ અન્નાએ પ્રશ્ન કર્યો.

‘રૂપલ, તમે તો ક્યાંથી ઓળખો મને? ચંપીનાં લગ્ન પછી તરત જ હું મુંબઈ જતો રહેલો. છ માસથી ડાકોરમાં છું.’ એ વિચિત્ર, મુંબઈ ગયો કે બેયરી એની અન્નાને ક્યાં પડી હતી? એને તો માત્ર એ નામ જ પકડવું હતું. એ રૂપલ છ માસથી ડાકોરમાં છે.

કલાક બે કલાક જ એ રોકાઈ શક્યો અને પછી ચાલ્યો ગયો. અન્ના એની પાછળ પાછળ ગયો પણ કંઈ કહી શક્યો નહીં. એ ક્યાં સુધી ડાકોર રોકાવાનો છે એ પણ નહીં.

એ દેખાવડો રૂપલ આવ્યો, ગયો અને એની પાછળ એના ચહેરાની છાપ મૂકી ગયો.

વડીલોની વાત માની બન્ને જણાં દવાખાને ગયાં.

ચંપીને બતાવી. બધું જ બરાબર હતું. એકાએક ચંપીને શુંય સૂઝ્યું કે અન્નાને સલાહ આપી બેઠી :

‘તમેય તપાસ કરાવી જુઓ ને.’ સલાહ આપતાં તો આપી બેઠી પણ અન્નાને કાપો તો લોહી ન નીકળે. ડૉક્ટરની હાજરીમાં તે હતપ્રભ થયો. ડૉક્ટર ભણી જોયું. ‘હા.’ એણે અચકાતાં અચકાતાં વાક્ય પૂરું કર્યું : ‘ખરી વાત તારી. બતાવી જોવામાં શું બગડી જવાનું છે?’

વાત થઈ જ, પછી એને દબાવવાની કળ બેમાંથી કોઈની પાસે નહોતી. અન્નાના શબ્દો ગળામાંથી જ બહાર ન આવે એમ ડૉક્ટરને કહ્યું :

‘સાહેબ, મારેય જરા બતાવવું છે.’ એને સંકોચ નહોતોપણ શરમ હતી. સત્ય પ્રકટ થઈ જશે તો શું થશે એવો ખ્યાલ એને આવતો જ નહોતો. ‘મને જરા કશીક તકલીફ જેવું લાગે છે.’ ડૉક્ટરે એને તપાસ્યો. વિસ્મય અને મનુષ્યમનની ગતિવિધિ વચ્ચે એમણે અન્નાને તપાસ્યો. વચ્ચેના સહેજ અવરોધને દૂર કર્યા પછી ડૉક્ટરે સલાહ આપી :

‘જુઓ ભાઈ, બધું જ બરાબર છે હવે. ચિંતા કરશો નહીં અને આ વાત અહીં જ દાટી દો. મેં તમને તપાસ્યા જ નથી એમ સમજીને વર્તો. કશાય વિચાર આગળપાછળ કરશો નહીં. બધુંય બરાબર છે; થાય એમાં કંઈ… જાવ તમારા બન્ને માટે સારું રહે એવી સલાહ હું તો આપું છું.’ અન્ના બહાર આવ્યો. બાંકડા પર બેઠેલી ચંપીને ‘ચાલ’ પણ કહી શક્યો નહીં. એ બન્ને જણ દવાખાનાના કમ્પાઉન્ડમાંથી સડક પર આવ્યાં.

‘ડૉક્ટરે શું કહ્યું?’ ચંપી પાછળ આવતી હતી.

એ મૌન સ્થિતિમાં ચાલ્યો.

‘ઊભા તો રહો, ડૉક્ટરે તમને શું કહ્યું?’

ભારે પગ લઈને એ અન્ના પાછળ લગભગ દોડતી હતી. એ એ જેમ જેમ પૂછવા માંડી તેમ તેમ ડૉક્ટરની કૅબિનમાં વવાયેલો ધિક્કાર ફણગાતો હતો.

‘અરે, તમે ગાંડાની જેમ શું દોડ્યા જાવ છો?’

‘બોલો તો ખરા’ છેવટે ચંપીએ ચાલતાં ચાલતાં પતિનો કોટ પકડ્યો અને તરત જ અન્નાએ ચંપીના હાથને વૃક્ષથી ડાળી કપાય એમ કોટથી અલગ કર્યો.

સગી

આજે પણ આ તો આવી! સોનેરી સાડીમાં તે આકર્ષક લાગે છે. નં. ૧૦ મિ. શંકર હજી બપોરની ઊંઘમાં હતો. આગંતુકા ચૂપચાપ સ્ટૂલ પર બેઠી, સાડીના છેડાથી મોં લૂછ્યું. મને રોષ થઈ આવ્યો. સાડીના પાલવથી મોં લૂછતી પત્નીને મેં છસાત વખત ધુતકારી કાઢી હતી – એ યાદ આવ્યું. પછી એણે થોલી ઉપાડી, અવાજ ન થાય એટલી કાળજીથી એ થેલીમાંથી દ્રાક્ષ, દાડમ, પપૈયું અને સંતરાં કાઢતી હતી. આખો વૉર્ડ ઊંઘતો હતો. મને દિવસે તો ઠીક પણ રાત્રે પણ નિદ્રા નથી આવતી. આગંતુકા સોનેરી ઝાંયમાં આકર્ષક લાગતી હતી. આ બે મહિનામાં તે બાવીસમી વખત ખબર જોવા આવી. આ જ તો મને મનમાં થતું જ હતું કે ઊંઘનું ઝોલું આવી જશે. કાલે મને ઊંઘ આવત પણ અકારણ ચિંતા ઊપડી આવેલી. મને વળી એ પણ થયેલું કે નં. ૧૦ની પત્ની (સાચી વાતની ખબર આજ સવારે પડી. એ બન્ને હજી પરણ્યાં નથી; પરણશે.) આવશે તો બેય જણ વાતોમાંથી ઊંચાં નહીં આવે. ને મને ઊંઘ નહીં આવે. આજે પાછું મને થયું કે – આ બેઠી છે તે આજ તો નહીં જ આવે; કેમ કે હોળીના દિવસોમાં કદાચ એને ગાવું પડશે. આજે સદ્ભાગ્યે મને ઊંઘનું ઝોલું આવત. પણ દુર્ભાગ્યની વાત એ બની કે ગઈ કાલે માવઠું થયું ને પરિણામે મને શરદી થઈ ગઈ. શરદીથી ગભરાઉં એવો નથી પણ પાછી મને એક ચિંતા થઈ – ચિંતા એ થઈ કે… જો પાછી, એણે ફરીથી પાલવથી મોં લૂછ્યું! સ્ત્રીઓને અમુક તમુક કુટેવ તો જતી જ નથી, ગમે તેટલું લઢો ને. એણે થેલીમાંથી કોરાં પોસ્ટકાર્ડની થોકડી કાઢીને, સાચવીને પાંજરા પર મૂકી. આટલાં બધાં પોસ્ટકાર્ડ શા માટે લાવી છે? પત્રની વાત આવી ત્યારે મને પાછું સાંભર્યું. આજે સવારે નં. ૧૦ ચાનો ગ્લાસ સ્ટૂલ પર મૂકી પત્ર વાંચતો હતો. હું સમજુ માણસ છું એટલે કોઈની ટીકા નથી કરતો. પણ આમ ખુલ્લી ચા રાખીને આવોય વાંચવા મંડ્યો છે તે બરાબર નથી. બાજુવાળા દર્દીઓ ખાંસી ખાય છે, હવામાં અસંખ્ય જંતુઓ હોય છે, ટાઢો ચા ન પીવો જોઈએ. મારાથી તોય બોલ્યા વગર ન રહેવાયું.

‘પહેલાં ચા પી લો શંકર, પત્ર કંઈ ટાઢો નહીં થઈ જાય.’

નં. ૧૦નો ચહેરો સવારે પ્રફુલ્લ હતો. એણે અનુત્તર સ્મિત કર્યું. પછી પ્યાલો મોઢે બોટી લીધો. વાચન તો ચાલુ જ હતું. મને સાધારણ ચીડ ચડી. આખો વૉર્ડ શાંત હતો. દૂર એક કૂતરું કાન ટપટપાવતું હતું. પછી ટૅસમાં આવી જઈને બેઅઢી સેકન્ડ સુધી ભસ્યું. આગંતુકા ચપ કરતી ઊભી થઈ. કૂતરાને બોલ્યા વગર હાંક્યું. પછી ધીમેથી સ્ટૂલ પર આવીને બેઠી, વૉર્ડ આખોય બપોર ઓઢીને સૂતો હતો ને એણે સાડીના પાલવથી પાછું મોં લૂછ્યું ને મને એ ન ગમ્યું. મેં બેઠા થઈને પાણી પીધું, બે દિવસ પહેલાં દાંતથી કરપેલો નખ મેં ફરી કરપ્યો. મારો રોષ ન ઘટ્યો. ક્ષણાર્ધ માટે હું ભૂલી ગયો કે હું પોતે એક સમજુ માણસ છું. મને પાછી ચિંતા થઈ. અનાયાસ મારી દૃષ્ટિ બહાર ગઈ. વાદળાં હતાં. માણસ છું. મને પાછી ચિંતા થઈ. અનાયાસ મારી દૃષ્ટિ બહાર ગઈ. વાદળાં હતાં. કાલની જેમ જો આજે માવઠું થશે તો ફિકર વધી પડશે. કમોસમી માવઠું આવે એ ઘઉંના પાકને નુકસાન પહોંચાડે. ફિકર કેવળ મારા એકલાની નથી, સમસ્તની છે. ખેડૂતનો પુત્ર છું એટલે મને આવી ચિંતા જલદી થાય છે. આ તો હું સમજુ માણસ છું. કોઈને કંઈ કહીએ તો એને બાપડાને ખોટું લાગે. એનું મન કોચવાય એટલે કહેતો નથી. અરે, પણ આ બાઈ કેટલું લાવી છે? સાબુ નથી મળતો કંઈ… આટલા બધા સાબુ શું કરવાના? એ ઝાઝો સમય મૂંગી બેસી શકતી નથી; બહુ બોલકી છે. આ ત્રેવીસમી વખત આવી છે. એ ઊઠી, કાચના ગ્લાસ લઈને સાફ કરી – વીંછળી – પાણી ભરીને પાંજરા પર મૂક્યા. એની રિસ્ટવૉચમાં જોયું. એને થયું હશે હવે બધા ઊઠશે. બધા ઊઠે તો મિ. ૧૦ પણ ઊઠે. બહુ બોલકી ક્યારની ચૂપ બેસી રહી છે! ગયા અઠવાડિયે આવી ત્યારે એણે મિ. ૧૦ને કહ્યું હતું.

‘તમે ડૉક્ટરને કહેતા કેમ નથી કે રજા ક્યારે મળશે?’ એણે ધીમેથી ગોદડા નીચેથી મૅગેઝિન કાઢ્યું. નિદ્રસ્થ મિસ્ટરનું મોં જોયું. પાલવથી પરસેવો લૂછ્યો. અને બેદરકારીથી પાનાં ફેરવવા માંડ્યાં. પાનાં ફેરવવાનો અવાજ મારા કાને સ્પષ્ટ આવતો હતો. જો હું ઊંઘી ગયો હોત તો મૅગેઝિનનાં પાનાંથી થતા અવાજથી અવશ્ય જાગી ગયો હોત. પણ મને ઊંઘ નથી આવતી. ગઈ કાલે બિનજરૂરી માવઠું થયું ત્યારે રાત્રે ખૂબ ઠંડો પવન ફૂંકાયો હતો. મને એ વખતે એક સામાન્ય ચિંતા થઈ હતી. સંભવ છે કે કમોસમી માવઠાને કારણે કમોસમી હિમ પણ પડે; ને ઘઉંના પાકને હિમ તો ભારે વસમું. મને શરદી થઈ. મારા ખેતરમાં દર વર્ષે આ ઋતુમાં ઘઉં વઢાતા. એની રક્ષા માટે સતત માણસને રહેવું પડે. બાપુજી જરીયે નવરા નહીં રહેતા હોય. આગંતુકાએ ખાલી થેલીથી મિ. ૧૦ના શરીર પર બેઠેલી માખીઓ ઉરાડી. બાપુજી જરીયે નવરા નહીં રહેતા હોય. ખભે-ગળે ગોફણ વીંટાળીને બોર નીચે ઊભા ઊભા મારી ચિંતા કરતા હશે. એમના સમવયસ્ક મિત્રો જો ભેગા થયા હોય તો એવાય ઝાલ્યા ના રહે. ખેતરમાંય દોસ્તીને ચગાવે, પોંક પાડે, વોરાની દુકાનેથી ઝીણી સેવનું પડીકું ભાઈ દ્વારા મંગાવે; પોંક અને સેવનું મિશ્રણ તો ભાઈ ગજબ! મિત્રો વચ્ચે જૂનીનવી ઊકલે, વટ પડે, ત્યાર પછી; મૈત્રી કોનું નામ? ઘઉંનો પોંક કાઢીને આપવા ઇચ્છતી હોય એમ મિ. ૧૦-ની વાગ્દત્તાએ ટહુકો કર્યો…

‘એય! એય…’

મારું ધ્યાન ત્યાં જ જતું રહ્યું. મને લાગ્યું હું ખૂબ માંદો પડતો જાઉં છું. હું ઊઠ્યો. પાંજરું ખોલ્યું. હાંફવું મને ગમતું હોય એમ બે મિનિટ સાંભળવા લાગ્યો. બામની શીશીમાંથી બધી જ ટીકડીઓ હથેલીમાં કાઢી. ગણી… આઠ. પરમ દિવસે સાંજે મળેલી આ ઊંઘની ટીકડીઓ બિલકુલ અસર વગરની છે. મેં પાછું આગંતુકા સામે જોયું. ન જોયા જેવું જોયું. એ બહુ બોલકી છે.

‘મને સાલું ઊંઘ નથી આવતી.’ એવું સમજુ માણસથી કહેવાય. એણે પરસેવો લૂછ્યો. આ વખતે મને ચીડને બદલે ગમ્યું. ઊંઘ લાવવા માટે છેવટે બધું ગમવું જોઈએ. એ ખરું કે માંદો માણસ સૂતો હોય તો એને જગાડવો ન જોઈએ. ત્યાં તો – ઘઉંના ખેતર પર પંખીઓનું એક બૃહદ વૃંદ ઝૂમી આવ્યું હોય એમ મિ. ૧૦ સફાળો બેઠો થઈ ગયો!

‘ક્યારે આવી?’

‘ક્યારનીય.’

‘બેઠી રહી એમ ને એમ? જગાડ્યો પણ નહીં?’ હું તો મૅગેઝિનના મુખપૃષ્ઠ જેવો અવાચક થઈ ગયો. પેલીને તો જીભ છે કે વંટોળે ચડેલાં પાંદડાં? પીન ચડી. કનુભાઈથી માંડીને ઇચ્છાગૌરીની વાતો – સંભારણાં. આ પરણશે ત્યારે પણ આટલી જ વાતો કરશે? સાવ મુગ્ધ છે આવોય.

‘દ્રાક્ષ માટે મારા ભાઈને ચાર ધક્કા ખવડાવ્યા. ન મળી. મોટી બહેન પણ બજારમાં ધક્કો ખાઈ આવી. છેવટે હું આવતી વખતે ભાવનગર ઊતરી પડી. ત્યાં સરસ દ્રાક્ષ મળે છે. સોનેરી છે એટલે બી વગરની છે. નર્યો રસ જ.’

‘શું કરવા લાગી? મેં તો અમસ્તું જ લખ્યું હતું.’

‘તમે અમસ્તું લખ્યું’તું તો હું અમસ્તી જ લેતી આવી.’ ભારે બોલકી! સામાન્ય દ્રાક્ષ વિશે આવી વ્યર્થ વાતો કરવાની શી વળી? મેં પંદર દિવસ પર વૉર્ડબૉય પાસે દ્રાક્ષ મંગાવી હતી. બીજે દિવસે દ્રાક્ષ તો ન લાવી શક્યો બિચારો; પણ દોઢ રૂપિયા માટે કગરી પડ્યો. આખા સોનગઢમાં ક્યાંયે દ્રાક્ષ નથી. દ્રાક્ષ શોધવામાં માણસને ખૂબ મુશ્કેલી પડી હતી. બિચારાની વહુને વિપત આવવાની હતી. એને પિયર વળાવવા આમ તો બાર રૂપિયા જોઈએ પણ દોઢથી શરૂઆત થાય તો બાર પૂરા થાય એમ એની પવિત્ર અભીપ્સા હતી. દ્રાક્ષ ન ખાવાથી લોહી થતું અટકી નહીં જાય અને એ એવી છટાથી ડગરી પડ્યો કે દ્રાક્ષ લાવ્યો હોત તો વધારે ખાટી લાગત. માનવકલ્યાણ અર્થે સમજુ મનુષ્યની લક્ષ્મી વપરાય એમાં જ સોનેરી દ્રાક્ષનો સાચો સ્વાદ સમાયેલો છે એવું એના દલિત ચહેરા પરથી મને લાગ્યું. એના ગયા પછી છત પર દ્રાક્ષનો માંડવો રચાયો હતો એ મારે નોંધવું જોઈએ. માનવસ્વભાવ સ્વાદીલો હોય એવું સમજીને હું પડ્યો રહેલો.

‘તમે કાગળમાં લખેલું કે –’ ને મારું ચિત્ત દ્રાક્ષની લૂમ જેવી વાતચીત તરફ જતું રહ્યું. નં. ૧૦ ‘હંઅ બોલ’ કહીને હસ્યો.

‘તારે કંઈ ઘરેણું ખરીદવું હોય તો હું બાપુજીને લખું. આ વાંચીને મારું મન ભરાઈ આવેલું. મને રડતી જોઈને પપ્પાએ પૂછેલું: ‘કેમ રડે છે? એના કંઈ ખરાબ સમાચાર તો નથી? ત્યારે મેં મૂઈએ કહી દીધું કે –’ મિ. ૧૦ ખડખડ હસી પડ્યો. ‘જાવ, નથી કહેવાની.’

‘શું કહ્યું’તું તેં? તું ગાંડી છે; વડીલોને આપણી વાતો ન કહેવાય.’

‘તો તમે કેમ લખ્યું? પપ્પાએ પણ તમારી મશ્કરી કરી.’

‘શું બોલ્યા’તા?’ કાનથી જ માત્ર નહીં. આંખોથી, અંગોથી એને સાંભળવા (તે) ઉત્સુક થયો.

‘મોઢું ધોઈ આવો પહેલાં.’ એ દાડમ કાઢતાં બોલી. ‘પરણ્યા પહેલાં મને ઘરેણાં પહેરાવવાં છે. બહુ ઉતાવળા. પછી જાણે આપવાના જ નહીં હોય.’

હું ખૂબ ચિંતિત છું. દર્દીઓને વારંવાર કસમયે મળવા આવતાં એમનાં સગાંસંબંધીઓને મળવા માટેનો કોઈ ચોક્કસ સમય રાખવો જોઈએ. આવી ગોષ્ઠિથી દર્દીને ઊંઘ ન આવે. માનસશાસ્ત્રને લગતો આ પ્રશ્ન છે. આવા અજ્ઞાની વહાલેશરીઓને એમાં સમજ ન પડે. મિ. ૧૦ એને જોઈને હસતો હતો. સ્પુટમના પાત્રમાં જ કોગળા કરી દીધા. ધિસ ઇઝ વેરી બેડ. મોં ધોવાની આ સભ્ય રીત ન કહેવાય.

‘આપણે ત્યાં વરસાદ પડ્યો હતો કે?’

નંબર ૧૦ના આ પ્રશ્નથી મારાથી બારીમાં જોવાઈ ગયું. આકાશ ચોખ્ખુંચટ હતું. મેં કલ્પનાદૃષ્ટિથી દીઠું કે અમરગઢનું આકાશ ભલે ચોખ્ખુંચટ હોય પણ મારા ગામનું આકાશ વાદળોથી છવાયેલું હશે. બસ આ જ ચિંતા સમગ્ર દુઃખી માનવને જળોની જેમ વળગેલી છે. મારા ગામમાં મારાં પ્રિયજનો કમોસમી વાદળોને જોઈને વ્યાકુળ થઈ ગયાં હશે. ઓચિંતા ચારપાંચ કાળોતરા નાગ બારણા વચ્ચે ફેણ માંડતા ડોલતા હોય એવું મારી દુઃખી પત્નીને લાગતું હશે. આંખમાંથી પટ પટ પટ દ્રાક્ષના નાના નાના દાણા ખરતા હશે. મા ઘરમાંથી બહાર આવતીક આકાશ ભણી સચિંત નેત્રો માંડતી બબડતી હશે – ઘઉં કાપવાના છે ને આ માવઠું પડું પડું થાય છે નખોદિયું! – અને પછી ઘરમાં આવીને એની વહુ ભણી જોઈને ફરી બબડશે; અલબત્ત, મનમાંઃ શું કરીએ બેટા, ઘઉં ઊછર્યા છે જ માવઠાં નીચે ને તું એની ચિંતા ન કરતી. એની તબિયત – આ બધું અઢી મિનિટ લગી મારી ક્ષયગ્રસ્ત આંખમાં એકત્ર થાય છે અને પછીની ક્ષણોમાં તે થરમૉમીટર, સોડિયમ પાસ, સ્ટ્રેપ્ટોમાઇસીન અને પ્રોલાઇપો બની જાય છે. વધે છે તે બે-ત્રણ માખી થઈને વારંવાર સજલ ચહેરા (નેત્ર) પર બણબણે છે. મનમાં મુઠ્ઠી વાળીને મેં ધક્કો માર્યો. ઘેર માવઠું થયું જ નહીં હોય. થયું હોત તો અવશ્ય પત્ર આવે. ઘઉંને નુકસાન થાય ને બાપને ચિંતા ન થાય એવું બને જ નહીં. મને આધ્યાત્મિક ઊભરો આવ્યો એનું કારણ આગંતુકા શ્રી કૃષ્ણનો ફોટો લાવી છે તે છે.

મેં થોડી ક્ષણો આંખો વાસી દીધી. અર્જુનને કુરુક્ષેત્રની ભૂમિ પર ઉપદેશ આપતા મહાત્મા કૃષ્ણનો એક શ્લોક રટવા લાગ્યોઃ

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।
निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ।।

હું નાનો હતો ત્યારથી જ અહંકારી મટી ગયો છું. એટલે એ દોષથી જન્મતી થોડીક અશાંતિ તો નથી થતી. પણ બીજાં ચરિતર સ્વાદિષ્ટ ફળની છાલ જેવાં છૂટાં ન પડે એવાં છે. હે મારા કૃષ્ણ પરમાત્મા, આ સૅનેટોરિયમમાં સોનેરી વસ્ત્રો તું ફરકાવે છે તે દયા કરીને પાછાં સંકેલી લે. પ્રાર્થના પૂરી કરી આંખો ખોલું છું તો સાંભળું છુંઃ

‘પરમ દિવસે – રાત્રે ઊંઘમાંથી લાગલી ઝબકી ગઈ હતી.’

આ સ્ત્રીએ નિર્મોહી થવું જોઈએ. ત્યાં સુધી એને શાંતિ પ્રાપ્ત નહીં જ થાય. એ દાડમ છૂટું કરવામાં મગ્ન થઈ ગઈ. થોડી વાર નથી બોલતી એ જાણે અણગો થતો હોય એવું મને લાગ્યું. મારી પત્ની આવી રીતે કામમાં મગ્ન નથી થતી. એ અત્યારે કદાચ મારા નાના ભાઈ સાથે ખેતર સાચવવા ગઈ હશે. બેય દિયર-ભોજાઈ ગમ્મત કરતાં હશે. મારો નાનો ભાઈ એને ઉખાણાં પૂછતો હશે. એક ઉખાણું મને લગતું થઈ જશે ને કદાચ એથી વ્યાકુલ થઈને તેણે બોરડીની ડાળ પર બેઠેલો પોપટ બતાવ્યો હશે. ઘણી વખત દુઃખી માણસો ન જોવા જેવું જોતાં હોય છે. બીજાની વાત જવા દઉં; મારી જ વાત કરું. બધા દર્દીઓ બગીચામાં બેઠા હતા, સોમો ઘરની વાત કરતાં કરતાં વેપારની વાતે ચડીને રોગની વાત કરતો હતો ત્યારે મેં રામફળી નીચે પડેલું પોસ્ટકાર્ડ સૌને બતાવેલું. આ પોસ્ટકાર્ડ આવી રીતે રામફળી નીચે ઝાંખરામાં પડ્યું છે તે કોનું હશે વારુ? પછી તો અમે ખૂબ હસેલા… ખૂબ. મને તો પેટમાં સણકો ઊપડેલો. ને મેં પત્ર વાંચેલો. માત્ર બે જ વાતો હેરવીફેરવીને લખેલી. ચિંતા કરશો નહીં અને કાગળ લખશો. મારી નજર નંબર ૧૦ ભણી ગઈ. એ કંઈ હવે બાબો નથી તે જાતે નખ ન કાપી શકે! કેટલીક સ્ત્રીઓ એવી પણ હોય છે કે લેંઘાનો ચીરો સાંધતાંય ‘એને’ ચીડ ચડે. નખ કાપતાં કાંપતાં પણ એની જીભ ચાલ્યા કરે છે.

‘તમારા હાથમાં હવે રતાશ આવી ગઈ છે.’ મેં નહોતી ઇચ્છા તોય મારા હાથ જોઈ નાખ્યા. ‘બિલકુલ મારા હાથ જેવી જ રતાશ! તમે હસો નહિ તો એક વાત કહું!’ મારા કાન સરવા થઈ ગયા. આ બે જણ જાણે ઘઉંના ખેતર વચ્ચે લપાઈને બેઠાં છે.

‘કહે.’

‘મેં બાધા માની છે.’

પેલો ખડખડ હસી પડ્યો. મને ચીડ ચડી. આ સ્ત્રી સાવ ઑર્થોડૉક્સ છે. દેખાવે મૉડર્ન લાગે છે. એના મોંમાંનો ‘બાધા’ શબ્દ ઘઉંના ખેતર વચ્ચે (ન હોય એવા) બાવળિયા જેવો લાગે છે.

‘કોની બાધા રાખી છે?’

‘દાવલશા પીરની.’

‘પીરની?’ ફરી પાછો મૂર્ખો હસી પડ્યો. મને સમજાતું નથી આમાં હસવાનું ક્યાં – શું આવ્યું? મારા માસ્તરસાહેબની માએ અંબાજીની બાધા રાખી ત્યારે એવાય થોડું થોડું હસ્યા હતા, પછી કહેતા હતા – મા, મને તો ચાર દિવસથી મટી ગયું, તું બાધા રાખે તે પહેલાં.

‘તમને તદ્દન સારું ન થાય ત્યાં લગી હું ઘી નહીં ખાઉં. સાજા થશો ત્યારે પીરના સ્થાનકે લાડવા જમાડીશ.’

મને પેલી વાત સાંભરી ऋणम् कृत्वा घृतम् पिबेत्! સ્વાસ્થ્ય ટકાવવા માટે ઘી તો જરૂરી છે. હાઉએવર ધિસ લેડી ઇઝ ઑર્થોડૉક્સ. શી હૅઝ નો કૉમન સેન્સ. એ ચપ્પુ ધોવા ગઈ એટલે અવકાશમાં મિ. ૧૦ મારી સાથે વાતે વળગ્યો.

‘સ્ત્રીની જાત ખૂબ લાગણીશીલ. મેં એને અમસ્તું જ લખ્યું ને એ કષ્ટ વેઠીને પણ દ્રાક્ષ લેતી આવી.’ શિષ્ટતા ખાતર મારે બોલવું પડ્યુંઃ

‘તમે ભાઈ, સદ્ભાગી છો.’

નજીક આવતાં આ સાંભળી ગઈ. તરત જ બોલીઃ

‘અને હું શું દુર્ભાગી છું?’ નં. ૧૦-ને ઉદ્દેશીને કહ્યું, ‘તમને એકલાને સદ્ભાગી કહ્યું ને મને તો એમણે કહ્યું જ નહીં! હજી કુંવારી છું એટલે?’ ને હસતાં મને પૂછી બેઠીઃ

‘તમે પરણેલા છો કે કુંવારા?’

આવી રીતે સીધો જ પ્રશ્ન કરવામાં મને તે ગ્રામ્ય લાગી. તોય મેં જો એને ઉત્તર આપ્યો તો મારે અસત્ય નહોતું બોલવું જોઈતું. સભ્ય થઈને પૃચ્છકને બનાવું એમાં વિવેક ન ગણાય. એ એની આદત અને પ્રીતિને લીધે વારંવાર મળવા આવે એનો મારા ચિત્તમાં અંશમાત્ર પ્રતિભાવ ન પડવો જોઈએ. આશરે સવા મિનિટ આ જાતતપાસ ચાલી. મહાન પુરુષની જેમ મેં નિર્દોષ સ્મિત કર્યું. ગૌતમે ફોટામાં પલાંઠો વાળ્યો છે એમ પલંગમાં બેઠો. સાચી વાત ઉચ્ચારવા મારી જીભ કેમે કરી તત્પર ન થઈ એનો વિષાદ ચહેરા પર આવ્યો હોય એવું ચિત્તમાં થયું. જ્ઞાની માણસ જો બ્રહ્મની સ્થિતિ પામે તો તેને કદાપિ ઉદ્વેગ નથી થતો એવું વિચારી પ્રયાસ મોકૂફ રાખ્યો. મોકૂફ ન રાખત પણ પેલી સ્ત્રીએ દાડમના દાણા ખાવાનો મને આગ્રહ કર્યો. જેટલી ત્વરાથી હથેલીમાં દાણા પડ્યા એથી બલકે એથીય બમણી ત્વરાથી ચિત્તમાં સંમોહ થયો. શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને કહેલું એથી ઊલટું થયું. સંમોહથી સ્મૃતિ નાશ થવાને બદલે સ્મૃતિના દાણાથી ચિત્ત છલકાઈ ગયું. મને ચિંતા થઈ એમ મારે કહેવું જોઈએ. ગઈ કાલના માવઠાની મારા ઘઉં પર માઠી અસર થઈ હશે. મને પત્ર લખવાનું પણ તેઓ વીસરી ગયાં હશે. મને લગતું ઉખાણું બાંધેલું ને બાંધેલું જ જીભ પર રહી ગયું હશે.

‘લો દ્રાક્ષ પણ ચાખો.’ ઘરવાળાંએ કાળજીથી ઊભા ઘઉંને કાપી કાપી બચાવી લીધા હોય એવી શાંતિ થઈ. મને એ જ ક્ષણે મારી ભૂલ સુધારવાનું મન થયું, પણ કેમે કરી જીભ ન ઊપડી.

‘તમે કદી બોલતા નથી, આજે બોલ્યા એ સારું થયું, ઓછું બોલે તે સારું જ બોલતા હોય છે. દ્રાક્ષ મેં સાફ કરી છે.’ હું દાડમ-દ્રાક્ષ ખાવા લાગ્યો. મને દૂરનો એક પસ્તાવો થયો. નજીવી બાબતમાં પત્નીને મેં ધુતકારી કાઢી હતી. દ્રાક્ષ-દાડમ ખાતાં ખાતાં મને શુંય થઈ ગયું કે હું થોડોક લવારો કરી ગયો.

‘મેં આ રીતે કદી દ્રાક્ષ નથી ખાધી. આવી રીતે દાડમમાં લાગણી મને પહેલાં નહોતી મળી. પહેલાં હું ખૂબ દુઃખી હતો. આ રોગથી મને આ ક્ષણે લેશમાત્ર દુઃખ નથી થતું કેમ કે દ્રાક્ષના દાણામાં તમે મને સુખ થાય એવું ઔષધ આપ્યું છે.’

બારીમાંથી ઠંડો પવન આવતો હતો. તે પવન મારા ગામની દિશામાંથી આવે છે. બનવાજોગ છે કે મારા બાપુજી બધાંની સાથે બેઠા હોય. ઉંબરની પેલી તરફ લાજ કાઢીને ચિંતનિની બેઠી બેઠી આગંતુક સમયની કાળજી લેવાની મનોમન પ્રતિજ્ઞા લેતી હશે. ભીની આંખોમાંથી માવઠું હજી ખસ્યું જ નહિ હોય. અરે, આ શું? આ કેમ આમ ઊભી ઊભી ચૂપચાપ પાલવનો છેડો મોં તરફ લઈને – શું થયું બિચારીને? મિ. ૧૦-ને બોલવાનું લગીરે ભાન નથી. નજીવી બાબતમાં પત્નીને ધુતકારી કાઢવાનો ભાવ બહુ વહેલો આને થયો હશે. આ તો હજીય પાલવના છેડાથી આંખો લૂછે છે! મિ. દશે એને કશુંક ચિંતાજનક કહી નાખ્યું હશે. એ વાચાળ કદી રડવાની જ નહોતી, તે અત્યારે મચ્છરદાનીનો સળિયો પકડી ઊંચું પણ જોતી નથી. ને વૉર્ડના જંગલી માથામારુઓ પૂછાપૂછ કરવાની તૈયારીમાં લાગી ગયા છે. ઠંડો પવન વાતો હોય ત્યારે સૌએ ઓઢીને સૂઈ જવું જોઈએ. બધાને આમ કુતૂહલ ન થવું જોઈએ. જો આ ઘરમાં ઉંબરાની પેલી તરફ એકલી એકલી આંસુ સારતી હોય તો બારસાખ પણ ચડતી કીડી પણ ન જાણી શકત.

‘અલ્યા ભાઈ, તમે આને સમજાવો ને, પાંસળીનું ઑપરેશન કંઈ ગંભીર નથી હોતું. આટલી સમજુ થઈને આ–’

મેં પાંસળીના ઓપરેશનની સરિયામ સફળતા ઉપર પંદર મિનિટનું માવઠું ઠલવ્યું. હું સાક્ષાત્ શ્રી પરમ નરમ પરમાત્મા જ હોઉં એમ તેણે મારા ચહેરાને જોયો. સંતુષ્ટ થતી હોય એમ સ્ટૂલ પર બેઠી. એને એમ હશે – જે બોલતો નથી તે બોલે તો સારું જ બોલે. ને હું સારું બોલ્યો હતો એમાં શંકા નથી. ગૌતમની છટાથી વાળેલો પલાંઠો ખોલી નાખ્યો અને હું મિ. ૧૦-ના પલંગ પાસે ગયો. સંકોચ વગર હાથ લંબાવતા કહ્યુંઃ

‘મને દ્રાક્ષ આપો.’ એ દ્રાક્ષ આપતી હતી ત્યારે મારાથી બોલાઈ ગયું.

‘તમે સાચે જ સદ્ભાગી છો.’

એ હસી પડી.

સૈનિકનાં બાળકો

રાજુ પરસાળમાં ચોખા સાફ કરતી હતી. ટેવ પ્રમાણે એક દાણો મોંમાં નાખ્યો ને ઓચિંતો એના મનોખંડમાં એક સંવાદ પ્રકટ્યો.

‘જો પાછી, તારી આ ટેવ મને નથી ગમતી, રાજુ.’

‘કેમ?’ રાજુ પૂછે છે!’

અને એ સંવાદ અનુત્તર સ્થિતિમાં જ અટકી જાય છે. ચોખાના દાણા જેવું સ્થિર મૌન પરસાળમાં પથરાઈ જાય છે. એમનો એમ હાથ લમણાને ટેકવાઈ રહ્યો. વયોવૃદ્ધ સાસુ આ મૂંગો વિલાપ જોઈને પોતાના ટૂંપાતા જીવને એમનો એમ રહેવા રાજુને ઢંઢોળે છે.

‘વહુ બેટા!’

‘હંઅ’ કરતી રાજુ પોતાને સંભાળી લે છે, અને ચોખા વીણવામાં લીન થયાનો ડોળ કરે છે. સાસુ કહેતી હતીઃ ‘એવોય ગયો છે તે તું તો એવી થઈ જાય છે કે જાણે ફરી પાછો કદી આવવાનો જ ન હોય, તે દિવસે તેં જ એને કેમ ના વાર્યો?’

મોં પર કરમાઈ ગયેલા કમલપત્ર જેવું સ્મિત લાવીને રાજુ સાસુને આશ્વાસન જેવો ઠપકો આપે છેઃ

‘કેવી વાત કરતાં હશો બા? દેશ માટે બંદૂક પકડનારાને તે વળી રોકાતો હશે? અને નહીં આવે એવાં કવેણ હું ક્યાં કાઢું છું પણ…’

થાળી પરસાળ વચ્ચે એમની એમ મૂકીને તે ઊભી થઈ ગઈ. વયોવૃદ્ધ જીવને સમજતાં વાર ન લાગી કે ‘પણ’ પછીનું વાક્ય કેવળ શબ્દોનું નહોતું બનેલું…?

છેલ્લા એક વર્ષથી માધવે પત્ર નહોતો લખ્યો. શું થયું હશે? એ મિલિટરીમાં જોડાયા ત્યારે કેટલું બધું લખતા હતા? પેટી ખોલી, એમાંથી બધા જ પત્રો કાઢ્યા. પ્રથમ વાર આવતા હોય તેમ તેમ રાજુ ઉલ્લાસથી પત્રોનું પુનઃ વાચન કરતી ગઈ.

આ પત્ર ડાકોર હોમગાર્ડ ઑફિસે રાત રહ્યા ત્યારનો. અને તેને હસવું આવ્યું. એક રાત રહેવાનું થયું એમાંય ગામના માણસ સાથે પત્ર?

‘હું આજે ઑફિસે રોકાઈશ. તું જમી લેજે અને ચિંતાબિંતા કરતી નહીં.’ અને જાણે હજી ડાકોરમાં જ એ રાત રહ્યા છે એવું એને થઈ ગયું; ને ત્યાં તો બીજો પત્રઃ

આ તો યુદ્ધની છાવણીમાંથી જ લખેલો! એ પહેલાં તો ડઝન જેટલા કાગળ પોતાની પર આવેલા. તે વળી આ વચમાં ક્યાં ગોઠવાઈ ગયો. રાજુની આંખમાં ચિંતા આવી. કાગળ ખાસ્સો લાંબો હતો. એક બપોરે ઘરમાં બા નહોતાં, ને આપણે તોફાન કરેલું — બાપ રે, જાણે હું જ રૂપાળી હોઈશ! પેલા, બાવાળા ઓરડામાં જતીકને દોડી ગયેલી ને મારો હાથ પકડી લીધેલો. કાચની બંગડી તૂટી ગયેલી. આ વાતનું સ્મરણ આ પત્રમાં નોંધ્યું હતું. લખ્યું હતુંઃ

‘આ પત્ર તંબુમાં પડ્યો પડ્યો લખું છું. મારા ઓશીકે તારા હાથ જેવી રાઇફલ પડી છે. પથારીમાં બૂટ સાથે આડો પડ્યો છું. કંઈ કહેવાય નહીં. ક્યારે પેલી ખાઈઓમાં લપાઈ જવાનું થાય અને હલ્લો કરવો પડે. તું પાછી જોજે ગભરાઈ જતી. પેલો બંગડીવાળો પ્રસંગ મને યાદ આવે છે… આપણને એકાદ ટાબરિયું હોત તોય… ઠીક છે. ઠીક છે. જોજે પાછી પલપલિયાં પાડતી.’

ત્યાં રહ્યા રહ્યા રડાવતા હોય એવું થયું. પોતે લખેલું ‘એવું શું લખતા હશો? આપણે કંઈ અફળ નથી થવાનાં. હું રોજ રાત્રે ભગવાન આગળ રડું છું.’ રાજુએ એ પત્રને સૌથી નીચે મૂક્યો. પોતે પાછું લખેલું યાદ આવ્યું. ‘મને જૂની વાતો સંભારી સંભારીને કશું વિચિત્ર લખશો નહીં. તમે સમજતા નથી, કશું વિચાર્યા વગરનું લખી માર્યું!’ રાજુ પત્રની થોકડી પર હાથ ફેરવતી રહી. નિદ્રસ્થ પતિની પીઠ પસવારતી હોય એમ. એણે ત્રીજો પત્ર લીધો. વાંચ્યા વગર જ સમજી ગઈ, આ તો દિવાળી પર લખેલો! એ દિવસે પોતે દિવાળી નહોતી કરવાની અને પત્ર આવ્યા પછી બધી તૈયારીઓ કરવા બેઠેલી, વાંચ્યોઃ

‘અમારી દિવાળીની શી વાત લખું? એકેક ગોળીએ એકેક શત્રુને દિવાળી બતાવીએ છીએ. જોકે હલ્લો કરાર ઉંદરડા જેવા લાગે છે. ખબર પણ પડવા દેતા નથી. ગઈ કાલની જ વાત કરું તને… અમે પંદર-સત્તર જણા ગાતા હતા. તારું નામ યાદ કરાવે એવું નામ અહીં છે. રાજુ. એ કુંવારો છે. અહીં આવતાં આવતાં પરણવાનું મળ્યું હોત તો સુખેથી મરત. પણ હવે તો મરાય પણ નહીં એવું એવું કહીને અમને હસાવે છે. અને નવી વહુની જેમ — માથે રાઇફલ મૂકીને — પાણી ભરવાનો અભિનય કરે છે. પેલું તું ગાતી હતી ને ‘હો રાજ રે, હું તો તળાવપાણી ગૈતી’ એ ગાય છે ત્યારે તું મને યાદ આવે છે. હં તો હું એ કહેતો હતો કે અમે ગામને પાદર બેઠા હોય એમ બેઠેલા, ને ઓચિંતા બૉમ્બવર્ષા થઈ. મારા પરાક્રમની વાત કરતો નથી. તું તો પાછી પોપલી છે. કીડી-મંકોડા પગ તળે આવે તોય ઑં કરે છે, માટે દિવાળી બરાબર ઊજવજે.’

‘અને ખાસ વાત લખવાની કે મારાં કપડાં ત્યાં છે, એમાંથી પેલો કોટ ગબાને આપજે. સામે શિયાળો આવે છે. એને બાપડાને હૂંફ રહે.’

રાજુ આ વખતે ખૂબ હસી હતી. આવું સાસુમાને ન બતાવાય છતાં હોંશભેર આ કાગળનો ઉત્તરાર્ધ વાંચી સંભળાવ્યો હતો.

‘તમારો છોકરો મશ્કરી કરે છે તે જુઓને બા.’ ગબાને એ કોટ એ જ દિવસે એની છાપરીએ જઈને તે આપી આવી હતી. મોટા ઘરની વહુ છાપરીએ જવામાં અચકાય પણ રાજુ એ મર્યાદા જ ભૂલી ગઈ હતી. આ પત્ર વાંચીને અત્યારે એની આંખમાં આંસુ પણ નહોતાં માતાં. ક્ષણાર્ધમાં તો કેટલુંય યાદ આવી ગયું. ખેતરમાં તમાકુ રોપાતી હતી તે વખતે બેઉ વચ્ચે હોડ બકાઈ હતી. ‘હારનાર પાંચ રૂપિયા આલે’ એવી દેખાતી શરતમાં બન્ને ચપોચપ તમાકુ રોપતાં રોપતાં આગળ વધી ગયાં હતાં. માધવે ત્યારે કહેલુંઃ

‘હું જીતું તો તમાકુનું ધરુ રોપીએ છીએ એવું…’

‘જાવ હવે, જરા શરમાવ.’

રાજુએ તમાકુના વણરોપેલા છોડ જેવા એક પત્રને હાથમાં લીધો, આંખ લૂછી અને એને લાગ્યુંઃ ઘરમાં જાણે પોતે એકલી જ નથી. બીજું ઘણું છે. નીરવ શાંતિ. ઉનાળાની લૂ લમણા પરથી ઊડીને છજામાં કબૂતર બનીને બેસી ગઈ. એ પત્ર વાંચવા લાગી —

વ્હાલી રાજુ,

‘હં’ સંબોધન વાંચીને એણે હુંકાર કર્યો. ઓસરી બહાર નજર કરી ઓચિંતું થયું, અરે આ તો પત્ર વાંચી રહી છું!

‘તું મને કેટલી યાદ આવે છે! દિલ્હી પહોંચ્યો ત્યારે મેં તારે માટે ગરમ વસ્ત્રો મોકલ્યાં હતાં. બા માટે શાલ મોકલી હતી. એ પછી તો ઘણું ઘણું વીતી ગયું. યુદ્ધ પણ પતી ગયું. અને રજા મળી ચૂકી છે. કાયમી દળમાં હોય એ લોકોને મળવા માટે જ ઘેર મોકલે છે. પણ હું તો કાયમી દળમાં નથી, એટલે મને ફરી જરૂર પડતાં સુધી રજા. તને આનંદ થશે મને દિલ્હીમાં એન.સી.સી.માં અન્ડર ઑફિસરની જગ્યા મળી છે. અહીં અમારા રહેઠાણમાં સગવડ સારી છે. મારે એક કૉલેજના આચાર્ય સાથે સારો પરિચય થયો છે. એમની પુત્રી રેણુ મને ઘણી વાર આગ્રહ કરીને જમવા નોંતરે છે. એ લોકો બહુ પ્રેમાળ છે. તારે માટે બે સાડીઓ મોકલું છું. રેણુની પસંદગી છે. પત્ર લખજે.’

રાજુ પત્રોને કોરે મૂકીને ઊઠી. બારી ઉઘાડીને પાછી નવાણિયા પાસેના થોરને જોઈ રહી. એક પોપટ થોર પર બેઠો હતો. થોરના લીલા રંગમાં તે ભળી ગયો હતો. નકરાં લાબરિયાં જેવો લીલોછમ પોપટ… અને એ પાછી વિચારે ચડી. એને થયુંઃ પેલા પોપટને પણ થોરની જેમ કાંટા ઊગશે… ને પત્રો પાસે આવી. વાંચ્યા વગરના કેટલાય પત્રો વાંચેલા પત્રો સાથે મૂકી દીધા. પછી જાતને સંભાળી લીધી. હશે, એમાં વળી શું થઈ ગયું? એ ઓછા વસ્તુ જેવા છે તે ઓછાઈ જવાના છે!

અને આ પત્ર આવ્યો ત્યારે તો પોતાને કશુંય થયું નહોતું. ઊલટાની પત્ર લખી બેઠી હતી—

‘જો જો પાછા અમને ભૂલી જતા…’

પણ એ પત્ર પછી ચારપાંચ માસ કોરા ગયા. ટપાલીઓ જ જાણે મરી ગયા હોય એવું થઈ ગયું. ખેતરમાં બે પાક લેવાઈ ગયા. ગબાને આપેલા કોટ પર કેટલાંય થીગડાં ચોંટી ગયાં હતાં. વાળુ માગવા આવતો ત્યારે એ બિચારો યાદ કરાવતો.

એક દિવસ સોનાનો આવ્યો. કાગળ ચકરડું લેતો ઓસરીમાં પડ્યો. રાજુના ઉમંગનો પાર નથી. દોડતીક પત્ર લીધો. બા પાછળ ન આવતાં હોત તો એકાંત જેવું નખરું પણ પત્રને કરી લેત.

‘શું લખે છે એવોય?’

રાજુ પત્ર વાંચતી રહી. એના હાથમાં પત્રમાં કે આંખમાં વંટોળની જેમ આવેલો પેલો ઉમંગ ઓસરી ગયો.

‘મજામાં છે.’

ફિક્કા સ્વરે તેણે ઉત્તર આપ્યો.

‘મને સંભળાવ તો ખરી.’

રાજુ શું વાંચે? એમાં તો લખ્યું હતું — માધવ રેણુને લઈને સાથે રહે છે. આગ્રાની એક શાળામાં વ્યાયામશિક્ષક તરીકે એને સર્વિસ મળી ગઈ હતી. આટલુંય સાચું એ લખી શક્યા? રાજુને એથી દુઃખ ન થયું. એણે શરીરમાં પ્રસરી ગયેલા આઘાતને પાછો વાળ્યો આ રીતે —

‘એમાં વળી સંકોચાવ છો શું? એ તો હું પેલા કાગળથી જ જાણતી હતી. તમારાં લક્ષણ તો એવાં જ હતાં. બાને એ વાત હું નહીં કરું. એ બિચારીને કેવું થાય? મને જરા લખજો તો ખરા કે એ રેણુ કેવીક રૂપાળી છે? મને એનો કશો બાધ નથી. બાધ છે તો ફક્ત એક જ, તમે બે વર્ષ સુધી કશું જ લખ્યું નહીં. આપણે તમાકુની રકમ સારી એવી એકઠી થઈ છે. તમારે જરૂર પડે તો મંગાવજો.’

પત્નીનો મોકળો સ્નેહ જોઈને માધવને થયું કે આવી સ્ત્રી આગળ બે વર્ષ ન છુપાવવાં જોઈએ. એણે પ્રત્યુત્તર લખ્યોઃ

‘મેં તારાથી ઘણું છુપાવ્યું છે. મને તું માફ કરજે, રાજુ! આગ્રામાં અમે બે વર્ષથી ઠરીઠામ થયાં છીએ. બાને — ખાસ કરીને તો તને જ દુઃખ થાય એટલે આ વાત ખોલતાં સંકોચાતો હતો. હું તારી ફરીવાર માફી માગું છું. તને કહું? રેણુને બે છોકરીઓ થઈ છે. એક જ દિવસે જન્મી છે. બન્ને સરખી — દેખાવડી છે. બન્ને ચાલે છે. એક ઊંઘતી હોય ને બીજી જાગતી હોય તો કોણ જાગે છે તે કોણ ઊંઘે છે તે પણ ખબર પડતી નથી. નામ પાડ્યાં છે તોય જુદી ઓળખાતી નથી. અમે હાથે દોરા બાંધીને નિશાની રાખી છે. બન્ને ચાલતાં શીખી છે. એક — ભૂરા દોરાવાળી ‘ડોલી’ રેણુએ નામ પાડ્યું છે. સારું એવું બોલતાં શીખી છે. એ તોતડું બોલે છે. બીજી ‘મલ્લી.’ અમારી પડોશણે નામ પાડ્યું છે. ખૂબ તોફાની છે. એને હાથે કશી નિશાની નથી બાંધી. લાલ દોરી બાંધી હતી, એણે તોડી નાખી, એનું કપાળ બરાબર મારા જેવું છે. બંનેનો રંગ — એની મા જેવો.

‘રાજુ, આ શું થઈ ગયું બધું? મને ઘણી ઇચ્છા થાય છે, ત્યાં આવવાની, તને — બાને જોવાની, વાતો કરવાની, પણ ડરું છું. બા આ બધું સહન કરશે? તું મારાથી લગીરે દૂર નથી. આ બધું છતાં તું એટલી જ પાસે છે, પહેલાં જેટલી જ વહાલી, એથીય વધારે.’

રાજુએ આ પત્ર આવ્યો ત્યારે મનને ખૂબ ધરપતમાં રાખ્યું હતું. બા વારંવાર પૂછ્યા કરતાં હતાં. જૂઠો પત્ર વાંચીને બધી વાત દાબી રાખી. આયખું આખું આંખમાં સાચવીને બેઠેલી એ વયોવૃદ્ધાથી કશું અછતું ન રહ્યું. એને એક વાતનો તો અણસારો આવી જ ગયો હતો કે પત્ર આવે ત્યારે વહુ ઘેલીઘેલી થઈ જતી પણ હમણાંની તો એકલી એકલી સોરે છે. છેલ્લો પત્ર આવ્યો એ ખ્યાલમાં રાખ્યો અને જેવી રાજુ તળાવે ગઈ ત્યારે ફળિયાના છોકરા પાસે તે વંચાવ્યો. અણસમજુ છોકરો કડકડાટ વાંચી ગયો! એણે ઝટપટ કાગળ ખૂંચવી લીધો. બાળકને ગોળની ગાંગડી આપતાં આપતાં પત્રમાંની બીનાને જાણે ખોટી પાડતી હોય એમ કહેવા માંડીઃ

‘એના ઘર પાસે રહે છે એ છોડીઓનીય વાત એણે લખી છે, નહીં ભઈલા?’ વૃદ્ધ માની પાકી આંખમાં આંસુ આવ્યાં. ઘરમાં સતી જેવી સ્ત્રી હોય ને એને મૂઆને આ શું સૂઝ્યું? દીકરે છાતીમાં કુહાડાના ઘા માર્યા હોય એવી એ હકીકત હતી. રાજુ તળાવેથી આવી ત્યારે પણ સાસુમાના હાથમાં જ એ પત્ર હતો. બારણામાં પેસતાં જ રાજુએ હાથમાંનો કાગળ જોયો ને ધ્રાસકો પડ્યો!

‘બા, એ કાગળ, તમે — તમે ક્યાંથી લીધો?’

‘લીધો, બેટા, મારું કરમ લઈને બેઠી છું. તું મને ખોટું ખોટું સંભળાવતી હતી, તારું કાલજું કેમનું ચાલે છે?’

‘અરે, અરે બા, તમે વળી શું – નાના બાળકની જેમ.’ અને સાસુએ ફરી સહન કેમ કરે છે? એવું કહ્યું ત્યારે એણે કહ્યુંઃ

‘બધુંય થઈ ગયા પછી એમાં પથરો મારવાનોય શો અર્થ, બા? થયું એટલે થયું. મને તો ગમ્યું છે કે ઘરમાં બે છોકરાં.’

અને ઘરડી મા ગુસ્સે થઈ ગઈ.

‘બળ્યા, એવા પથરા શું કરવાના?’

‘એવું ન બોલશો, બા! એમાં વળી દુભાવ છો શું? એ જ છોકરીઓ મારે પેટ હોત તો તમે પથરા કહોત ખરાં?’

બા ત્યાંથી ખસી ગયાં, છોકરાને ગાળો દેતાં દેતાં. રાજુએ માધવને લખ્યું. બા જાણી ગયાં એ વાત તે છુપાવી શકી નહીં.

‘અને છોકરીઓનાં નામ એવા કઢંગાં, શાં પાડ્યાં છે તે! તમને બર્યું એટલીય સમજ નથી કે ડોલી-મલ્લી તે કેવું લાગે? કોઈ સાંભળે તોય લાગે કે અલીમલી જેવું! વળી શું નામ પાડ્યાં હશે? બન્નેનો ફોટો મોકલજો. અને એમનાં નામ સોના-રૂપા રાખજો. મારી તો તમને વિનંતી છે કે તમે હવે આગ્રાને ભૂલી જાવ. અહીં આવતા રહો. બાના મિજાજને હું પહોંચી વળીશ.’

રાજુના આ પત્રથી માધવના પગ ત્યાં જ રોપાઈ ગયા. ઊલટો એ વધારે ગભરાઈ ગયો. બા વાત જાણી ગઈ છે. એટલે દેવતાનો જ વરસાદ વરસવાનો, બીજું કંઈ નહીં, ગામમાં બે બાળકો અને નવી પત્ની સાથે પોતે જાય તો કેવું કઢંગું લાગે! એવા ઠપકા સાંભળવાની તૈયારી એનામાં નહોતી. એણે ત્યાંથી જ મૌન સ્વીકાર્યું.

એ પછી એકેય પત્ર ન દેખાયો. એક ચોમાસું આખું આંખમાંથી વહી ગયું. રાજુએ માધવને ઘણા વલોપાત કર્યા પણ કશોય ઉત્તર નહીં. જેમ જેમ રાજુના પત્રો તે વાંચતો તેમ તેમ એને દગો દીધાનો ભાવ એના મનમાં જાગ્યો. ઉત્તર આપવાની પણ હવે એને શરમ આવતી.

રાજુ મનમાં ને મનમાં ઈશ્વરને કરગરતી, પ્રાર્થતી, પણ એનો પરમેશ્વર તો બહેરો બની ગયો હતો. આજે એ ચોખા વીણતી હતી. એક ચોખો મોંમાં મૂક્યો કે એ યાદ આવ્યા. અને તરત જ શું થયું કે એની આંખ ભીની થઈ ગઈ. બધા કાગળોને પાછા પેટીમાં મૂકી દીધા અને પાછી બારી સમક્ષ આવી. થોર પર પોપટ નહોતો. નાવણિયા આગળના એ થોરિયા પર ચોમાસું રહી ગયું છે. રાજુના શરીર પર કાંટા ફૂટતા હોય એવું થવા લાગ્યું.

‘વહુ બેટા!’ એ બારી આગળથી ખસી.

‘જો તો ખરી આ તાર આવ્યો છે.’ સાસુમાના આ સમાચારે તે અબુધ પ્રાણીની જેમ ભડકી. દોડતીક બહાર પરસાળમાં આવી તાર લીધો, સકંપ દૃષ્ટિએ વાંચ્યો ને જોતજોતામાં તો એ કાળીધબ્બ પડી ગઈ! વગર વાંચ્યે ઘરડી માએ અશુભ જોઈ લીધું.

માધવ મોટર-અકસ્માતમાં માર્યો ગયો હતો.

બીજે દિવસે માએ ફરી રાજુને પૂછ્યુંઃ

‘બેટા, આખી વાત કર ને. એને કેમ કરતાં એવું કડથોલું વાગ્યું? લડાઈમાં ગયો હોય તોય આવું ન લાગત. દેશ માટે ઝઝૂમીને મર્યો હોત તો હૈયું હરખ હરખ થાત, પણ આ મોટર-ગાડીઓ જ મારા કરમને લૂંટી ગઈ. મારી આંખો વિધવા થઈ ગઈ. વહુ બેટા, હવે ઝાઝું વિચારીશ નહીં. પેલાં નોંધારાં જીવને અહીં તેડાવી લે. એમનું આ અડધે રસ્તે કોણ?’

રાજુએ પણ પાકી ઉમ્મરને ટેકો આપતાં કહ્યુંઃ ‘કંઈ નહીં બા, હું છું — પણ હું?’ એણે સજલનેત્રે આગ્રા તરફ એક પત્ર રવાના કર્યો. ‘તમે જલદી આવતાં રહો. ઘરનું બધું જ પછી લાવીશું. પણ તમે આવતાં રહો.’

ત્રણેય મા-દીકરાં આવવાનાં હતાં. ત્યારે રાજુ ડાકોર સ્ટેશને જઈને વાટ જોતી ઊભી. ગાડી આવી. ધીમે ધીમે પ્લૅટફૉર્મ ખાલી થયું. દૂર થાંભલા આગળ પ્રવાસીઓમાંથી ચળાઈ ગયેલાં એક છોકરી જેવી સ્ત્રી અને બે બાળકો ઊભાં હતાં. એ દોડી. ફોટામાં હતાં, એ જ બે બાળકો. માધવના કપાળને સાચવી રહેલી એક છોકરીને રાજુએ ઊંચકી.

‘બેટા’ કહીને બચીઓ કરવા મંડી. દોરા વગરના એના હાથ લઈને ગાલે દબાવતી દબાવતી પ્લૅટફાૅર્મ બહાર નીકળી આવી. પેલીને કહેવા પણ ન રહી કે ચલો. લીમડા નીચે આવીને પાછી ઊભી રહી. બીજીને ઊંચકી. વહાલ કર્યું. અને રેણુની શ્વેત સાડીને જોઈ રહી.

‘તું કેટલી બધી રૂપાળી છે? મને પણ વહાલ થાય એવી છે. તો પછી એમની વાત જ શી? મારા ઈશ્વરે મારો એક માણસ લઈને મને ત્રણ જણ આપ્યાં. હું તો કોનો પાડ માનું? તારો કે ઈશ્વરનો? અને તને આવું સફેદ પહેરવાનું કોણે કહ્યું? તું તો સાવ નાની છે. મારી ત્રીજી છોકરી જેવી.’

રાજુએ રેણુને માથે પણ હાથ ફેરવી લીધો. રેણુ એની છાતી પર માથું મૂકીને રડી પડી. અશ્રુના અવાજમાં કહી પણ દીધુંઃ

‘એ મરી ગયા હોય એવું મને નથી લાગતું.’

XXXIV

ઘનશ્યામ દેસાઈ

ગોકળજીનો વેલો

મારા દાદાના દાદા ગોકળજી બહુ રંગીલા, મનમોજી, ઠીંગણી કાઠીના અને ગૌર વર્ણના હતા, એમ મારા દાદા જાદવજી મને અવારનવાર કહેતા. એમને એટલે કે, ગોકળજીને અમસ્તાં અમસ્તાં આખો દહાડો ઊંડા નિસાસા નાખી, ‘હે હરિ, તું કરે તે ખરી!’ એમ બોલવાની આદત હતી. ગામના તે નગરશેઠ, દરબારમાં રાજા વજેસંગજી પછી બીજી ખુરશી એમની પડતી. આસામીમાં ધીરધારનો ધંધો એટલો સારો કે ફાગણમાં ફસલ તૈયાર થઈ જાય; ત્યારે કોળી, ભીલ, રાઠવા અને ધારાળા જે ગાડાં ભરીભરીને અનાજ લઈને આવે તે બે માઈલ લાંબી એની લેન લાગતી. ગોકળજી ઉદાર પણ એટલા જ.

ગામને દરવાજે એમણે બંધાવેલી ‘ગોકળજીની વાવ’ હજીય મીઠું સાકર જેવું પાણી આખા ગામને પાય છે.

અમારા વડદાદાને સંતાનસુખ સારું. કુલ સાતેક બાળકો — મરી ગયાં કેટલાં તે જાણ્યામાં નથી. મારાં જટીદાદી બીજી વારનાં હતાં. તે રંગે અત્યંત શ્યામ, સ્વભાવે કર્કશ અને હાડે મજબૂત. તેમની આગળ ગોકળજીનું બહુ ચાલતું નહીં. ઝઘડો થાય ત્યારે ઉંબરા આગળ ગોકળજી ત્રાસીને, લમણે હાથ દઈને બેસી રહેતા. ઊંડા નિસાસા નાખતા. ક્યારેક જોડા અને પાઘડી પહેરી બજારમાં ચાલ્યા જતા.

તેમનાં સાત બાળકોમાં બીજા નંબરના ઓધવજી અને ચોથા નંબરનાં કાશીબાઈ મા ઉપર ઊતરેલાં, તે રંગે કાળાં અને ગૂંચળાં ગૂંચળાં વાળવાળાં હતાં. ત્રીજા વલ્લભજી પાછા ગોરા અને લહેરી; જેમણે પછીથી સફેદ ચોફાળ માથે-મોઢે ઓઢી, બારણે ગુપચુપ બેસી નાદારી નોંધાવેલી અને બાપનું કેટલુંક ધન ફનાફાતિયા કરેલું. ઓધવજીને વળી પાંચ બાળકો… જોકે આમ ને આમ હું લંબાવીશ તો બધું ગૂંચવાઈ જશે — તેથી આ દોઢસો વર્ષના ગાળામાં ગોકળજીનો વેલો મારા સુધી કઈ રીતે વિસ્તર્યો એ બરાબર સમજી શકાય તે માટે નીચે અમારી વંશાવલિનો નકશો આપું છું :

જેની નીચે ફૂદડી દોરી છે એ ગલાલમા કૂતરું કરડી જવાથી ઘડપણમાં હડકાયાં થઈ ગયાં હતાં, ખાટલા સાથે દોરડાથી કસીને તેમને બાંધ્યાં, ત્યારે વારે-વારે ઉછાળા મારી વિચિત્ર પ્રાણી જેવો ઘુરકાટ કર્યા કરતાં, તેમની આંખો ચકળવકળ થતી, મોંમાંથી સફેદ ફીણ-ફીણ બહાર આવતાં, આખો દિવસ લાળ દદડ્યા કરતી અને કૂતરાની જેમ જીભ બહાર કાઢી હાંફ્યાં કરતાં. મારાં ફોઈબા કહેતાં કે ગલાલમાનો જીવ પછી છેવટે જીભ વાટે થઈને જ બહાર નીકળ્યો હતો!

મોટાકાકા મકનજી ચમત્કારી પુરુષ હતા. મૂળ તો એમ બનેલું કે વખાનો માર્યો એક તેલિયો રાજા તેમને ત્યાં આવી ચઢેલો. મકનજીએ તેની ખૂબ આગતાસ્વાગતા કરી. તે જતાં જતાં એવો મંત્ર શિખવાડી ગયો કે મકનજીમાં અદ્ભુત શક્તિઓ આવી ગઈ. કહે છે કે એક વાર ઘરમાંથી જ તે અદૃશ્ય થઈ ગયેલા. ચારે બાજુએ ખૂબ શોધ કરી. છેવટે એની મેળે જ આપોઆપ એ પ્રકટ્યા અને કહ્યું કે ‘હું તો ગોલોક જઈ આવ્યો!’ તેમના ચહેરા પરની અલૌકિકતા જોઈ સૌ કોઈ એમને પૂજવા માંડ્યા. આજેય લાલ ટીપકીવાળો લીલા રંગનો સાફો, કમળપત્ર જેવી લાંબી આંખો, ભાલપ્રદેશમાં ઊભી લીટીનું નીચેથી બાંધેલું લાલ તિલક અને હાથમાં પુસ્તક લઈને ફળફૂલાદિ કોતરેલા બાજોઠ સાથેની તેમની છબી અમારા ઘરમાં લટકે છે.

આ વેલાની બધી વ્યક્તિઓની પૂરી કડીબદ્ધ હકીકતો મળતી નથી. કોઈક આધુનિક ચિત્રકારે માત્ર પીંછીના આડાઊભા લસરકાથી દોર્યું હોય એવું ચિત્ર મળી આવે છે.

મારા દાદાએ દાટી રાખેલું ધન કાઢવા કોઢમાં વાછરડાના ખીલા નીચે ખોદ્યું, ત્યારે ખાલી ત્રાંબાના ચરુઓ નીકળેલા જોઈ ‘કરમ જ ફૂટેલું છે, ત્યાં કોઈ શું કરે?’ કહીને નસીબનું નાહી નાખીને બેઠેલા મારા બાપા, કે ત્રીજી વાર બોરડી સાથે લગ્ન કરી, ચોથી વારની વહુ સુવાવડમાં મરી ગઈ ત્યારે બહારગામથી પૈસા આપીને પરણી લાવેલા તે સ્ત્રી જાતની વાઘરણ નીકળી અને ઘરેણાંગાંઠા લઈને ભાગી ગયેલી, એટલે રડીને રહેલા મહા-સુખકાકા કે, પાછલી જિંદગીમાં એક ડાકણ કહેવાતી કોળણ પાસેથી કાળી વિદ્યા શીખીને ઘડીકમાં કૂતરી, તો ઘડીકમાં ઉંદરડી, તો ઘડીકમાં વાઘેણ બનતાં મારાબાપાનાં સંતુફોઈબા વગેરે ગોકળજીના વેલાના આવા લસરકાઓ છે, છતાંય આ દોઢસો વર્ષ દરમિયાન ફૂલેલાફાલેલા આ વેલા પાછળ એક રસિક ઇતિહાસ છે, જે મારા દાદાએ મને કહેલો. જોકે એમણે તો એક હકીકત રૂપે જ મને એ વાત કહી હતી.

એક વાર કોગળિયામાં ગોકળજીનાં વહુ ઝડપાઈ ગયાં. સ્મશાનમાંથી જ પાધરો તેમનો વિવાહ કરી સૌ ઘેર આવ્યાં. છોકરી ગોકળજીના ઘરથી પાંચમે ઘેર ઉપરવાસે રહે.

તે વખતે મકાનની બાંધણી એવી કે ઘરની વચ્ચે વાડો હોય અને તેમાં થઈને પાણીની નીક જાય. અમસ્તાં તો પાડોશીઓ ગંદું પાણી ન નાખે એ માટે દરેક જણ પાડોશીની અને પોતાની મજિયારી ભીંત આગળ નીકમાં પથરો મૂકી રાખે. ચોમાસામાં એ પથરો ઉઠાવી લે, જેથી પાણી વહી જાય અને વાડામાં પાણી ભરાય નહીં.

હવે એક વાર એવું બન્યું કે ચોમાસાને તો હજી વાર હતી અને છતાં રાતના પહેલા પહોરમાં ઓચિંતો સખત વરસાદ તૂટી પડ્યો. થોડી વારમાં તો બધે પાણી પાણી થઈ ગયું.

ગોકળજીને મશરૂની બેવડી તળાઈમાં સૂવાની ટેવ હોય કે તેમની પ્રકૃતિ સહેજ રંગીલી હતી એ કારણે હોય યા તો સાંજના કોઈક તળેલી વાનગી જરા વધુ પ્રમાણમાં લેવાઈ ગઈ હોય અને આ બધામાં એકધારા વરસાદનું સુરીલું સંગીત વાગ્યું હોય — ગમે તેમ ગોકળજીને જબરજસ્ત ઝોકું આવી ગયું, પણ બાજુવાળા જાગી ગયા. તેમણે જોયું તો પથરાને લઈને પાણી જતું નહોતું. ધીમે ધીમે વાડામાં પાણી ભરાઈ ગયાં અને ઘરમાં આવવા માંડ્યાં. ગોકળજીને ઉઠાડવા તેમણે ઘણી મથામણ કરી. બારણાં હચમચાવ્યાં, બૂમાબૂમ કરી, સાંકળ ખટખટાવી પણ ગોકળજી જાગ્યા નહીં. પાણી તો ધીમે ધીમે બીજા, ત્રીજા… અને પાંચમા ઘરમાં ભરાઈ ગયાં. સૌ ગોકળજીના ઘર આગળ ભેગાં થયાં. બુમરાણ મચાવ્યું, પણ વરસાદની રમઝટમાં તેમનો અવાજ ગોકળજી સુધી પહોંચ્યો નહીં.

આખરે કલાકેક પછી ગોકળજી જાગ્યા, બારણાં ખોલ્યાં અને પાડોશીઓ ઝઘડો કરવા માંડ્યા. ગુસ્સાનાં માર્યાં સૌ ન બોલવાનું બોલ્યાં. હજી ગોકળજી જરા ઊંઘમાં હતા પણ પાંચમે ઘેર રહેતા એમના સસરાને ઊંઘણશી કે એવું કંઈક બોલતાં સાંભળ્યા. રાતના તો બધાંને જેમતેમ કરીને શાંત પાડ્યાં, પણ સવારના ઊઠીને તેમણે વિવાહ ફોક કર્યો, પંચમાં દંડ ભરી દીધો અને બાજુના ગામમાં જઈને તે ને તે જ દિવસે જટીદાદી સાથે વિવાહ કરી આવ્યા.

જો આજથી દોઢસો વર્ષ પહેલાં એક રાતના કમોસમી વરસાદનાં ઝાપટાં ન પડ્યાં હોત, મશરૂની બેવડી તળાઈ, સહેજ લહેરી પ્રકૃતિ, સાંજના આરોગેલી તળેલી વાનગી ને વરસાદનું સુરીલું સંગીત — આ બધાંથી ગોકળજીને એકાદું ઝોકું ન આવ્યું હોત અને જલદી ઊઠીને તેમણે પેલી નીકમાંનો ઢેખાળો ઉઠાવી લીધો હોત અને પાંચમે ઘેર રહેતી કન્યા જોડે તેમનાં લગ્ન થયાં હોત તો ઉપર દોરેલા દોઢસો વર્ષનાં વંશવેલાનાં રૂપરંગ જુદાં જ હોત અને એમાં કદાચ હું નયે હોત.

હજીયે જ્યારે આછોઆછો વરસાદ વરસતો હોય છે અને એકલો બેઠે બેઠો હું મારી હયાતી વિશે વિચાર કરતો હોઉં છું, ત્યારે ઘણીયે વાર મારા વડદાદાના ખભા ઉપર હાથ મૂકી મિત્રભાવે કાકલૂદી કરતો હોઉં, એમ મારાથી મનોમન બોલી જવાય છે :

‘ભલા’દમી ઉઠાવી લે ને પથરો!’

કાગડો

આંખો ખોલી જોયું તો ડાબી બાજુ સમુદ્ર ઊછળેલો. પણ ઊછળીને અટકી ગયેલો દેખાયો. એનાં સફેદ ટોચવાળાં મોજાં ઠેર ઠેર ઊંચાં થયેલાં, વાંકાં વળેલાં, થોડાંક પાણીનાં ટીપાં ઉપર કે નીચેની દિશાએ જતાં હવામાં અધ્ધર લટકેલાં, ને દરિયાનો નીચેનો ભાગ વાંકીચૂંકી લીટીઓ વડે દોરેલો હોય એવો. પડે ગયેલા પવનને લીધે જમણી બાજુ હારબંધ ઊભેલાં સરુ વૃક્ષોનો પડદો આકાશમાં ખીલા મારીને ટીંગાડેલો હોય એમ હાલ્યાચાલ્યા વિનાનો સ્થિર. પીળી રેતીથી કિનારો ચમકતો — ક્યાંક સેંકડો શંખલાં છીપલાંની ભાતવાળો, ક્યાંક કાબરચીતરો. પણ આખા કિનારા પર એકે જીવજંતુ નહિ, દર પણ નહિ અને ભીની રેતીમાં હું એકલો સૂતો હતો. મારા હાથપગ રેતીમાં અર્ધા દટાયેલા; ન હાલે, ન ચાલે. શરીર ઉપર થોડાક રેતીના કણ છુટ્ટા છુટ્ટા ચોંટેલા. એક બાજુથી રેતીમાંથી બહાર નીકળેલાં પગનાં આંગળાં ફિક્કાં સફેદ રંગનાં, એકબીજાંની અડોઅડ ઉપરની બાજુએ જરાક ત્રાંસાં વળેલાં, કોઈક બીજી જ વ્યક્તિનાં હોય એમ લાગણીથી વીંટળાયા વિનાનાં હોય એવાં.

એટલામાં આકાશમાં સામેની બાજુએ મારી નજર ગઈ તો એક કાળું નાનું ટપકું મેં જોયું. અણિયાળા પ્રકાશમાં એ જુદું તરી આવતું હતું. પીળા રંગમાં ઝબોળાઈને એ પીળું તો નહિ બની જાય ને એવી ધાસ્તી મારા દિલમાં પેઠી. હું એ ટપકા તરફ એકીટસે તારી રહ્યો. મેં ધ્યાનથી જોયું તો એ ટપકાના કદમાં વધારો થતો હતો. તેથી તેની ગતિ મારી દિશામાં જ હોવી જોઈએ એમ મેં માન્યું. મારું કુતૂહલ વધી ગયું. જોતજોતામાં એ ટપકું મોટું ને મોટું થતું ગયું. પછી જોરદાર પવન ફૂંકાયો. વૃક્ષોનો પડદો અતિશય ફફડ્યો. દરિયાનાં મોજાં વધારે ઊંચાં ઊછળ્યાં. એક વિશાળ ચક્કર મારી એ ટપકું દરિયાના પાણી ઉપર બેસી ગયું. અને તરતું તરતું મારી દિશામાં આવવા લાગ્યું. પછી પાણીમાંથી કિનારા પર એ ઊતરી પડ્યું.

ત્યારે જ મેં જોયું કે એ તો એક સાધારણ કદનો કાગડો હતો. દડૂક દડૂક કૂદતો એ મારી દિશામાં આવવા માંડ્યો. છાતી ફુલાવીને એ એવી છટાથી ચાલતો હતો કે જાણે દરિયાને ખેંચીને કિનારે ન ઘસડી લાવતો હોય! પાછળ દરિયો અને આગળ કાગડો એમ બેઉ થોડી વાર ચાલ્યા. કૂદતો કૂદતો એ મારી ખૂબ નજીક આવી ગયો.

એ કાળા ઘેરા રંગનો હતો. થોડી વાર એ વાંકી ડોક કરીને મારી સામે તાકી રહ્યો, પણ એની આંખ બીજે જ ક્યાંક જોતી હતી. એથી એ નાના બાળક જેવો નિર્દોષ લાગતો હતો. ત્યાં જ એણે કર્‌ર્‌ર્ કર્‌ર્ એવો અવાજ કર્યો. એની લાગણીઓને એ ચાંચ પાછળ જીભથી દબાવીને વ્યક્ત કરતો હતો. પછી ધીમે રહીને એક નાનો કૂદકો મારી એ મારા ઘૂંટણ પર બેસી ગયો. મારો ઘૂંટણ એના પંજાના બે તીક્ષ્ણ નહોરની વચ્ચે દબાયો. કડડડડ એવો અવાજ થયો. એણે એવું તો જોર કર્યું કે મારા ઘૂંટણનાં હાડકાંનો ભાંગીને ભૂકો થઈ જશે એમ લાગ્યું. ત્યારે મેં એની સામે ધારી ધારીને જોયું. મારી ધારણા ખોટી હતી. એ કોઈ સાધારણ કાગડો નહોતો. એની પકડ પરથી એનામાં રાક્ષસી તાકાત હોવી જોઈએ. હવે એની આંખો ભયાનક બની ગઈ. કોઈ તીવ્ર દબાયેલી લાલસાને લઈને એના ડોળા ચકળવકળ ફરતા હતા. પણ છતાંય જો એની ચાંચ કદાચ સહેજ ઉઘાડબંધ ન થતી હોત તો હું આટલો ડરત નહિ. હવે એની શક્તિનો મને સાચો ખ્યાલ આવ્યો. એની બિહામણી આંખોથી એ એકીટશે મારી તરફ તાકી રહ્યો. કાળાશ પડતી વાંકડિયાળી ચાંચ, એની ડોકની કાળાશ પડતી ભૂખરાશ, એની આંખોની વર્તુળાકાર ધાર, એના પંજાની ક્રૂર તાકાત – હું બહુ ડરી ગયો!

પછી ધીમેથી મારી આંખો સામે તાકતો તાકતો મારા ઘૂંટણ પરથી કૂદીને એ મારી દૂંટી પર એક પગે બેઠો. કાળા રંગના બ્રહ્મા મારી દૂંટીમાંથી ન ફૂટી નીકળ્યા હોય એમ એ ઘડીક સ્થિર થઈ ગયો. પછી ચાંચ ઊંચી કરી આકાશ ભણી તાકી રહ્યો. પછી એકદમ નીચું જોઈ પટક પટક એણે પાંસળીઓ પર ચાંચ ઘસવા માંડી. મેં જોયું કે એની ચાંચ બીજા કાગડાઓ જેવી સીધી નહોતી પણ છેડેથી સર્જ્યનની કાતર જેમ થોડી વળેલી હતી. હવે એની આંખ આજુબાજુ ફરતી સ્થિર થઈ ગઈ. એણે નજર મારા પર ઠેરવી. ખૂબ દાહક હતી એ નજર. એની આંખમાં કશાક ભાન ભુલાવે એવા આકર્ષણને લીધે હોય, પછી ઘેન ચઢાવે એવા કેફી તત્ત્વને લીધે હોય, કે પછી સખત ઈજા કરી બેસશે એવા ડરને લીધે હોય — પણ ઘણી મહેનત કરવા છતાં હું બીજે ન જોઈ શક્યો. ધીમે ધીમે હું એની આંખોમાં ખોવાતો ગયો.

અદમ્ય બળથી એ મને ખેંચવા માંડ્યો. હું આજુબાજુનું — સરુનાં સ્થિર ઊભેલાં વૃક્ષોનું, ભીની રેતીમાં દરિયાઈ જીવોએ પાડેલી ભાતોનું, દરિયાના અધ્ધર અટકી પડેલા ઊછળાટનું — બધું જ ભૂલી ગયો. એ જ નજરબંધી કરી કાગડો મારી તરફ વધારે લળ્યો, અને છાતી પર ચાંચ ઠોકી. ઠક ઠક ઠક અવાજ આવ્યો. મને શંકા ગઈ કે લાકડા પર ચાંચ ઠોકતો એ લક્કડખોદ તો નથી ને! મેં એના મોં સામે બરાબર જોયું. પણ ના, હતો તો એ કાગડો જ. હવે મને સમજાયું કે એની ચાંચ સર્જ્યનની કાતર જેવી ધારદાર કેમ હતી?

પહેલાં તો એણે ધીમે ધીમે કાતરની જેમ ચાંચ વડે ચરડ ચરડ ચામડી કાતરી. એની ચાંચ સીધી લીટીએ ગતિ કરતી હતી. થોડી વાર કાતર્યા પછી કાગડાએ એક જગ્યાએ ખોતરવા માંડ્યું. થોડુંક ખોતર્યા પછી પટ દઈને બે પાંસળી વચ્ચે ચાંચ ખોસી દીધી. મને અસહ્ય વેદના થઈ. પણ એકે હરફ મોંમાંથી નીકળી શક્યો નહિ. એણે પાંસળીઓમાંથી ચાંચ બહાર કાઢી ત્યારે એના પરથી લાલ પ્રવાહી ટપકતું હતું. પછી ચાંચ અરધી ખોલી કાગડાએ આકાશ તરફ જોયું. તેથી થોડુંક પ્રવાહી એના ગળામાં ઊતર્યું. ઘટક એવો અવાજ થયો.

એ હસી પડ્યો હોય એમ એની ચાંચ વચ્ચેની ફાડ જોતાં મને લાગ્યું. પછી વાંકા થઈને બે પાંસળી વચ્ચેથી ઝટકો મારીને એણે એક નસ ખેંચી કાઢી, છાતી પર એને મૂકીને એ ટોચવા માંડ્યો. મેં જોરથી ચીસ પાડી, પણ એ અંદર જ ક્યાંક થીજી ગઈ! કાગડાને એ સંભળાઈ જ નહિ હોય એમ લાગ્યું. કારણ કે એણે તો આનંદમાં આવીને બે નહોર વચ્ચે નસને દબાવી, કોચા-કોચીને છૂંદવા માંડી. પછી ચાંચ ઊંચી કરી. નસની સાથે નાના નાના માંસના લાલ લોચા નીકળ્યા. એમાંનો એક વાંકી ચાંચને છેડે લટકી રહ્યો. એમાંથી લોહી દદડવા માંડ્યું. લોહીમાં બોળવાને કારણે એની ચાંચ લાલ થઈ. માંસનો એક નાનો ટુકડો ચાંચમાં મૂકતાં જ અંદર સરકી ગયો. પછી એણે ચાંચને પાંખ સાથે ઘસવા માંડી. થોડુંક લોહી પાંખો પર ચોપડાયું. એક ફેરફુદરડી ફરી એ આનંદમાં ડોલવા લાગ્યો. પછી એકાએક એનામાં કોઈ મોટો ફેરફાર થયો. એનું કદ ફૂલ્યું હોય એમ લાગ્યું. એથી એ વધારે બિહામણો બની ગયો. હવે ઝનૂન ચઢ્યું હોય એમ એણે ચાંચ વડે એક પછી એક નસો ઝડપથી બહાર ખેંચી કાઢી. ચૂંથવાને લીધે નસો એકબીજીમાં ગૂંચવાઈ ગઈ. એનું ગૂંચળું વળી ગયું. આ પછી તે મારી સામે એકી નજરે તાકી રહ્યો. એમાં કોઈ એવા પ્રકારની મોહિની હતી કે હું મારી આંખ ત્યાંથી ખસેડી શક્યો નહિ. અંદરથી કોઈ મને ખેંચતું હતું અને હું ખેંચાયે જતો હતો.

પછી એણે પાંખો પસારી, એથી આખું આકાશ ઢંકાઈ ગયું. ચોતરફ ઘોર અંધારું છવાઈ ગયું. એમાં માત્ર એની આંખો તગતગવા માંડી. આંખનો ડોળો હવે ઇધરતિધર ફરકવાને બદલે સ્થિર થઈ ગયો. એના ખેંચાણમાં મેં પાશવી તાકાત અનુભવી. નિઃસહાય થઈ મારા પરની પકડ મેં છોડી દીધી. પછી ભમરીની જેમ નજરને તીક્ષ્ણ બનાવી એ ચાંચ ઉપર ચાંચ મારતો ગયો. અસહ્ય વેદના થવા લાગી. ઘણા ચિત્કાર મેં પાડ્યા પણ તેના બહેરા કાને તે પડ્યા નહિ. હવે મને તેની ગોળ આંખ સિવાય બીજું કંઈ જ દેખાતું નહોતું.

ઓચિંતા જોરથી પાંખો હલાવી એ ઊડ્યો અને કોઈકે ઝટકો મારી મારામાંથી મને ખેંચ્યો હોય એમ હું એની પાછળ ખેંચાયો. એણે પહેલાં તો કિનારે કિનારે ઊડવા માંડ્યું. એની ગતિ તેજ હતી. હું એની પાછળ ઊડતો હતો. એ આગળ અને હું પાછળ ઝનૂનથી પાંખો વીંઝી મેં એનો પીછો કરવા માંડ્યો. પણ એની ગતિને પહોંચી વળવું સહેલું નહોતું. દરિયા ઉપર લાંબું ચક્કર મારી એ વાળ પાછળ અદૃશ્ય થઈ ગયો. હું વાદળની પેલે પાર ગયો ત્યારે ત્યાં કોઈ નહોતું. આકાશમાં હું એકલો જ હતો અને જાણ કે જન્મનાળથી વિચ્છેદાઈ ગયો હોઉં એવી એકલતા અનુભવવા લાગ્યો. હવે મારું ધ્યાન મારી તરફ દોરાયું. મારા પેટમાં ભડભડ અગ્નિ બળતો હતો. અંદરથી હું ઝડપથી બળ્યે જતો હોઉં એવી અસહ્ય બળતરા થવા માંડી. મરણિયા થઈને મેં જોસબં પાંખો વીંઝી. સમસમ અવાજ આવવા માંડ્યો. દરિયા પર ચક્કર મારી સરુનાં વૃક્ષો ઉપર થઈને હું પાછો આવ્યો. ત્યાં દરિયાકિનારે મેં એક નાનું ટપકું જોયું. ચારે બાજુ પથરાયેલા પીળા રંગમાં ઝબકોળાઈને એ પીળું તો નહિ પડી જાય ને એવી ધાસ્તી મારા દિલમાં પેઠી. પેટના અગ્નિને શાંત કરે એવું કંઈક મળવાથી હું ઝડપથી દરિયાના પાણી પર ઊતર્યો. તરતો તરતો મોજાંઓની સાથે કિનારે આવ્યો. રેતીમાં કૂદી પડી હું આગળ વધ્યો. ત્યાં ભીની રેતીમાં એક માનવ-દેહ અર્ધો દટાયેલો પડઘો હતો. રેતીમાંથી બહાર નીકળેલાં એનાં પગનાં આંગળાં ફિક્કા સફે રંગનાં, એકબીજાની અડોઅડ ઉપરની બાજુએ જરાક ત્રાંસાં વળેલાં હતાં. કર્‌ર્‌ર્ કર્‌ર્‌ર્ મારાથી આનંદથી ઉદ્ગાર થઈ ગયો. છતાં મારા મનના આવેગને મેં દબાવી રાખ્યો. ત્યાં જતાંમાં જ કૂદકો મારીને એના ગોઠણ પર મેં પંજો ગોઠવ્યો. મારા બે નહોર વચ્ચે એની ઢીંચણ દબાવ્યો કે તરત જ કડડડ અવાજ થયો. હવે મેં એના ચહેરા પર મારી ભૂખી નજર ઠેરવી. અને… ચહેરો ઓળખતાં જ એક ક્ષણ હું ચોંક્યો.

XXXV

જ્યોતિષ જાની

એક સુખી માણસનું ચિત્ર

મુકુન્દભાઈ આ ચોથી કે પાંચમી વેળા આવ્યા.

અગાઉની મુલાકાતોની જેમ જ આ વેળાય, આવતાંવેત બોલ્યાઃ

‘પૂરી નિરાંત લઈને આવ્યો છું. આ વેળા તો—’

આમ તો અમે અનેક પ્રસંગોએ અનેક વેળા મળ્યા હોઈશું. એક વાર એમણે પૂછ્યુંઃ

‘તમને પૂરી નિરાંત હોય ત્યારે એક વાર મારે નિ-રાં-તે મળવું છે.’

‘મુકુન્દભાઈ, તમેય શું તે… તમારા માટે તો મારે મન હંમેશાં નિરાંત જ હોય છે. પૂરી નિરાંત. મન થાય, ચાલ્યા આવો—’

આવું મારા કહ્યા પછી, અમસ્તી આજુબાજુ નજર કરીને, જરા ધીમા અવાજે એમણે કહ્યુંઃ

‘બાબુભાઈ, મારે તમને એક ખાસ વાત કહેવી છે.’ કહીને જરા આંખ મીંચકારી પછી ઉમેર્યું!

‘જરા માંડીને કહેવી છે. અને તમે જ સમજી શકો એવી આ… સમજી ગયા ને?’

વર્ષોનો બહુ નિકટનો અમારે પરિચય અને એથી અંગત કહી શકાય એવી વાતોય પરસ્પર કહેવાનું અમે ક્યાં ટાળતા હતા? છતાં મુકુન્દભાઈને હજી આટલી ઔપચારિકતાની કેમ જરૂર જણાઈ. એની મને સહેજ નવાઈ લાગી.

મેં નિખાલસ, ઉદાર સ્મિતમાત્રથી જવાબ આપ્યો. ખૂણેખાંચરે અટવાઈ ગયેલો વિશ્વાસ પણ બાકી ન રહે એવું સ્મિત. મુકુન્દભાઈના મનમાં પૂરો વિશ્વાસ પ્રગટે એવું સ્મિત.

અને એ સ્મિતના જગાવેલા પૂરા વિશ્વાસ સાથે મુકુન્દભાઈ આ ચોથી નહિ, યાદ આવ્યું કે પાંચમી વેળા આવ્યા હતા. અને પાંચમી વખત, એમને માટે જ ઢાળેલી આરામખુરશી ઉપર બેસતાં વેંત બોલ્યાઃ

‘પૂરી નિરાંત લઈને આવ્યો છું. આ વેળા તો… તમારે ક્યાંય જવાનું તો નથી ને?’

‘ના…રે, રાતના આઠ પછી હું ક્યાંય જતો નથી, સિવાય કે, સાવ ઓચિંતી ને આકસ્મિક વાત બને…’

‘એ તો ઠીક, પણ બાબુભાઈ! તમારું મન અત્યારે કોઈ સમસ્યા કે કશા વિચારોના આટાપાટામાં ગૂંચવાઈ તો નથી ગયું ને? તમારી કૅનેડામાં રહેતી દીકરી અમીતામાં કે આ શેરબજારના અચાનક ગગડી ગયેલા ભાવોમાં કે પછી નંદિનીભાભીની યાદમાં…’ હું એમની સામે સરળ ભાવે જોઈ રહ્યો હતો ત્યાં સહેજ અટકી જઈને વળી એમણે કહ્યુંઃ

‘હું જાણું છું, બાબુભાઈ! તમે નંદિનીબહેન માટે કાંઈ કહેતાં કાંઈ કરવામાં ક્યાં મણા રાખી હતી? પણ કિડની ફેલ થાય એટલે… દોઢ વરસ તમે પગ વાળીને ક્યાં બેઠા હતા? હું નથી જાણતો? તમે તમારા વશનું બધું જ કરી છૂટ્યા. પૈસા સામું તો તમે કદી જોયું જ ક્યાં છે? કહું છું, પોણા બે લાખનું તમારું દેવું…’

‘એ તો મુકુન્દભાઈ! છ મહિનામાં જ મેં… પણ હા, તમે પૂછ્યું એનો જવાબ આ જ કે મારા મન ઉપર અત્યારે કશો જ ભાર નથી. કોઈ વિચાર કે સમસ્યામાં મારું મન અટવાયેલું કે ગૂંચવાયેલું કે ગૂંથાયેલું પણ નથી.’

‘એમ! અચ્છા… અચ્છા! આ તો શું કે… તમે જાણો છો ને?’

‘ના જાણું? સામાનું મન જ સ્વસ્થ અને સ્થિર ના હોય તો આપણે વાત કહેતા રહીએ અને…’

‘હા! બસ એમ જ… એમ જ.’ કહેતાં કહેતાં અમીતાએ હમણાં જ કૅનેડામાં કોઈ વિખ્યાત પૉર્ટ્રેટ-ચિત્રકાર પાસે તૈયાર કરાવેલી એની મમ્મીની વિશાળ કદની, ભીંતે હમણાં જ ટિંગાડેલી છબી સમક્ષ એ પહોંચી ગયા. એની સામે થોડી ક્ષણો એકીટશે જોયા પછી એમણે મને પૂછ્યુંઃ

‘બાબુભાઈ!’ હું અનુત્તર રહ્યો એટલે ફરી જરા મોટેથી બોલ્યાઃ

‘બાબુભાઈ!’

‘હં.’

‘કશા વિચારમાં ડૂબી ગયા કે શું, બાબુભાઈ?’

‘ના, રે! નિરાંતે બેઠો છું. જુઓ આ હીંચકાને હમણાં બીજી ઠેસ લગાવી!’

‘અં…હ! મને એમ કે… પણ હું એમ પૂછું છું… તમે મને આના વિશે તો કશી વાત જ નહોતી કરી.’

‘આ નંદિનીના પૉર્ટ્રેટ વિશે પૂછો છો?’

‘હા, વળી! આ ક્યારે આવ્યું અને ક્યારે તમે ભીંતે ટીંગાડ્યું? બાકી બહુ સરસ છે હં. અદ્ભુત છે. એકદમ… એ-ક-દ-મ જીવંત છે.’

‘મને ખબર નહોતી.’

‘શી ખબર નહોતી?’

‘…કે અમીતા આટલી ઝડપથી, એની મમ્મીનું આટલું સુંદર પૉર્ટેટ મોકલશે. હજી ત્રણેક મહિના પહેલાં જ, એના સતત આગ્રહથી મેં આલ્બમ મોકલી આપેલું… એ આલ્બમ માટે આટલો બધો આગ્રહ કેમ કરતી હશે, એ મને પહેલાં સમજાયેલું નહિ. પછી ગયા શનિવારે ટોરન્ટોથી એક ભાઈ આવ્યા, એ આ…’

મુકુન્દભાઈ પાછા આરામખુરશીમાં બેસી ગયા પછી સ્પષ્ટ સંભળાય એવો નિસાસો અને ચહેરા ઉપર ઊપસી આવેલા ઉદાસીના ભાવ સાથે, એમણે કહ્યુંઃ

‘કેવું કહેવાય નહિ?’

‘હા! અમીતાએ મને કશી વાત એના કાગળમાં લખી નથી. પણ આ પૉર્ટ્રેટ લાવનાર ભાઈ કૉફી પીતાં પીતાં સહેજ અણસાર આપી ગયા કે અમીતાએ આની ખૂબ મોટી કિંમત ચૂકવી છે. પાંચ-છ હજાર ડૉલરથી ઓછા તો…’

‘ના! ના! બાબુભાઈ, હું તો બીજી વાત કહેવામાં હતો કે આ… કેવું કહેવાય નહિ?’

હીંચકો જરા વધુ ઝુલાવતાં મેં કહ્યું, ‘તમે શું કહેવા… કશું સમજ્યો નહિ…’

‘…કે બે વરસ પહેલાં તમે અને નંદિનીબહેન આ હીંચકા ઉપર સાથે બેસીને ઝૂલતાં હતાં અને જોતજોતામાં… બાબુભાઈ! તમારી જગ્યાએ બીજું કોઈ હોય તો…’

ના. ચોથી નહિ, મુકુન્દભાઈ આ પાંચમી મુલાકાત હતી, અને એ કશીક ખાસ વાત, માંડીને કહેવા માગતા હતા.

નિરાંતની મેં ખાતરી આપી હોય એવી એમની હરેક મુલાકાત વેળા એમની ખાસ વાત સાંભળતાં, હું જાણીજોઈને મૌન રહેતો. ખાસ ઉત્સુક પણ રહેતો. પૂરી તત્પરતા બતાવતો. અને હરેક વખતે એમને ભારપૂર્વક જણાવતો કે પૂરી નિરાંત છે. શાંતિ છે. બહાર કે મનમાં કશી ગડભાંજ નથી. ક્યાંય જવાની ઉતાવળ નથી. કોઈ આવી પડે એવી શક્યતા નથી. ખાસ વાત સાંભળવા જમવાનું પણ ખાસ્સું ઠેલી શકાય. એકાદ-બે મુલાકાતો વખતે તો ફોનનું રિસીવર પણ મેં ઊંચકીને, એમના દેખતાં નીચે મૂકી દીધેલું અને આજની જેમ જ હીંચકાને નિરાંતે અઢેલીને બેસી ગયેલો. એટલા માટે કે મુકુન્દભાઈને એવી પૂરેપૂરી ખાતરી થાય કે જુઓ! કેવી નિરાંત છે…

…એટલે જ અમીતા વિશે કે નંદિનીના આ પૉર્ટ્રેટ વિશે, એમણે વાત કાઢી છતાં એક હરફ સરખો મેં ઉચ્ચારવાનું યોગ્ય માન્યું નહિ. કદાચ, મારી વાતોમાં, એમની ખાસ વાત હડસેલાઈ જાય…

નંદિનીની મોટા કદની છબી સામેથી હજીય મુકુન્દભાઈની આંખો ખસતી નહોતી. પૉર્ટ્રેટ ખરેખર હતુંય એવું જ… નર્યું જીવંત, બોલકું… નજર છબીની સામે જ રાખીને, એમણે કહ્યુંઃ

‘માણસ ઉપર દુઃખ આવે છે ત્યારે ઘણી વાર એકસામટાં આવે અથવા તમારી જેમ… મોટો પહાડ તૂટવા જેવું… નહિ બાબુભાઈ?’

મને લાગ્યું, હવે ના બોલું એ અવિવેક ગણાય.

‘કિડનીને લગતા બહુ ઓછા કેસો સંપૂર્ણ સાજા થાય છે.’

મુકુન્દભાઈએ તરત મારી સામે જોયું અને બોલી ઊઠ્યા.

‘હું એ જ કહું છું. આ કોઈને નહિ અને તમારે… સાચું કહું છું, હોં બાબુભાઈ! તમારી જગ્યાએ બીજું કોઈ હોય તો…’

એમનું વાક્ય પૂરું કરે, એ પહેલાં મેં પૂછી લીધુંઃ

‘શું લેશો આજે? કૉફી મૂકી દઉં કે લીંબુનું તાજું શરબત?… હું તો કહું છું આવ્યા છો તો જમીને જ જાઓ ને…’

મુકુન્દભાઈની પાંચમી મુલાકાત, એમની દૃષ્ટિએ સાવ અમસ્તી ન જાય, એમ વિચારીને મેં એમને જમવાનો ભાવપૂર્વક આગ્રહ કર્યો.

કશું સાંભળ્યું જ ના હોય એ રીતે એમણે ફરીવાર નંદિનીના પૉર્ટ્રેટને જોવા માંડ્યું.

‘કહું છું, બાબુભાઈ! માનો ના માનો પણ આ… આની કિંમત પાંચ-છ હજાર ડૉલરથી પણ વધુ હોવી જોઈએ. જુઓ તો ખરા! કેવું બેનમૂન છે, નર્યું જીવન્ત, એમ લાગે જાણે હમણાં નંદિનીબહેન ત્યાંથી સરકીને સીધાં તમારી બાજુમાં…’

‘હા, કદાચ વધારે પણ હોય! પૉર્ટ્રેટ લઈ આવનાર ભાઈ એમ પણ કહેતા હતા કે આ બનાવનાર કૅનેડાનો એક મશહૂર પૉર્ટ્રેટ-ચિત્રકાર છે.’

વળી મુકુન્દભાઈએ એક મોટો ને ઊંડો નિસાસો મૂક્યો.

ના! એમની ખાસ વાત. એ જાતે જ ઉપાડે એમાં શોભા. એમણે જાતે જ તો કહ્યું હતું કે જરા માંડીને… નિરાંતે…

ના! સામે ચાલીને એમને શી વાત કહેવા જરા ટોકવા, પ્રેરવા કે ઉશ્કેરવા નથી જ. શા માટે? શક્ય છે કોઈ એવી અંગત વાત હોય કે એમના જીવનની કોઈ સતત દુખતી રગની વાત હોય… જે હોય એ. ના! સામે ચાલીને કશું નહિ.

પછી મુકુન્દભાઈએ જરા ના માન્યામાં આવે, આવે, વાત ઓચિંતી કહીઃ

‘તમને મેં કહ્યું જ નહિ, કેમ? પણ એવો પ્રસંગ જ ક્યાં મળ્યો કે કહું!’

મને થયું, હાશ! કદાચ એમણે આરંભ કર્યો છે.

હું મૌન જ રહ્યો — ક્યાંય એમને રોકવા-ટોકવા નથી.

‘એ તો કહું છું. પણ બાબુભાઈ! આમ ઘરભંગ તમારે થવું પડ્યું અને સાવ એકાકી બની ગયા. એ તમને…’

ફરી હું એમની સામે જોઈને, નિખાલસ ને સરળ એવું મંદ મંદ હસ્યો.

‘હીંચકે ઝૂલતાંય આમ કાંટા ભોંકાતા હોય એવું…’

થોડી ક્ષણો એ મૌન બની ગયા. પછી કહે,

‘હુંય પૉર્ટ્રેટ બનાવું છું. તમને કદી આ કહેવાનો મોકો જ ના મળ્યો. નંદિનીબહેનના ગયા પછી એક વાર મને થયું કે તમને કહું. એક સરસ પૉર્ટ્રેટ બનાવો નંિદનીબહેનનું. મને એમ કે એથી તમને ઊલટું વધારે… તાજો ઘા એટલે… તમને… સમજી ગયા ને?’

‘સાચે જ, મુકુન્દભાઈ? આ તો સરસ વાત કહેવાય.’

‘હા… કદાચ આટલું જ અ્ભુત બનાવી શક્યો હોત. ખેર!…’

વળી એક નિશ્વાસ આખા રૂમને ઘેરાઈ વળે એવો લેતાં એમણે કહ્યુંઃ

‘ક્યારનો તમને કહું-કહું કરતો હતો. થયું, જરા નિરાંત મળે તો માંડીને કહું, પણ હવે આજે આમ મોકો મળ્યો જ છે તો કહું?…’

થોડી ક્ષણો વળી મુકુન્દભાઈ થંભી ગયા. મોટા વિશાળ ખંડમાં ચારે તરફ નજર ફેરવી લીધી પછી કહેઃ

‘આ બધી સજાવટ કોની? આ પડદા, આ ફૂલદાનીઓ, દીવાલ ઉપરનો આ શાંત છતાં ઉલ્લાસમય વાતાવરણ ખડું કરે એવો રંગ, આ આનંદઉલ્લાસથી હિલોળા લેતાં નૃત્યમુદ્રાનાં ચિત્રો, આ ગુલાબ છંટાયો હોય એવી જાજમ, આ હવાના હિલોળે ઝૂમતી ચમેલી ને મધુમાલતીની વેલો, એક ખૂણામાં સાચવીને ગોઠવેલી આ વાયોલિન, બાળકોને રમવાનું મન થઈ આવે એવાં આ… આ બધી… આવી સજાવટ કોની?’

‘મારી, અમારી નંદિનીને હંમેશાં આવું ઉલ્લાસમય વાતાવરણ જ ગમતું. એવી જ સજાવટનો મારોય આગ્રહ. તમને ખબર હશે, મુકુન્દભાઈ, ડૉક્ટરોએ આશા છોડી દીધી ત્યારે નંદિનીએ અહીં આ ખંડમાં એક ક્ષણનાય વિલંબ વિના, હૉસ્પિટલમાંથી આવી જવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો. એનો છેલ્લો શ્વાસ… સમગ્ર ખંડને એની નજરમાં સમાવતાં સમાવતાં એના ચહેરા પર તેજ અને મંદ સ્મિત ફરકી ગયું હતું, તમે તો કદાચ હાજર હતા ને? પણ… તમે… તમે… શું કહેતા હતા?’

મુકુન્દભાઈએ મારી સામે જોયું, કહેઃ

‘ઘણા વખતથી એક તીવ્ર ઇચ્છા મનમાં ઘોળાયા કરે છે — એક સુખી માણસનું ચિત્ર દોરવાની. એ ઇચ્છા પૂરી કરવી કે નહિ. એ તમારા હાથમાં છે, બાબુભાઈ!’ કશું સમજાતું નહોતું — મુકુન્દભાઈ કેમ અકળ રહેવા માગે છે?

‘મારા હાથમાં?… મારા હાથમાં શું છે?’

તમે એક વાર હા કહો તો આવું જ… નંદિનીબહેન જેવું જ પૉર્ટ્રેટ તૈયાર કરવું છે… તમારું.’

XXXVI

સુધીર દલાલ

પછી

છોકરાંઓ હવે સૂઈ ગયાં હતાં. બધાં છાપરે સૂતાં હતાં. ઉપર તારા હતા. કાળીભમ્મર રાત હતી. શહેર વચ્ચે રણની વીરડીની જેમ ઊગેલાં ગુલમહોરનાં ફૂલો પણ અત્યારે તો કાળાં લાગતાં હતાં. થોડોક પરસેવો વળતો ત્યાં પવનની એક લહેરખી આવી શરીર સૂકું અને ઠંડું — શરીર પર રૂંવાડાં ખડાં કરી દે એવું — બનાવી જતી હતી.

‘આપણે બૈરુત છોડ્યું ત્યારે લગભગ દોઢેક વાગ્યો હતો. લપસણીના ઢાળ પર એક પછી એક, એક ઉપર એક છોકરાઓ બેસે અને … એમ દદડતા, ગબડતા, લસરતા અટકી ગયા હોય એવા, પહાડના ઢોળાવ પર ઊભા રહેલા, એક પાછળ એક, એક ઉપર એક, — ટોચ સુધી મકાનો ગોઠવાયેલાં હતાં. પાછળ પહાડ પર બરફ હતો — આકાશ-છતની ચૂનાની પોપડીઓ ઊખડી. ખરી પડી, વેરાઈ ગઈ હોય એવો; આછો, છૂટોછવાયો, મેલો-સફેદ. પ્લેન હવાઈ-પટ્ટી પરથી જેવું ઊંચકાયું કે કોઈ વિશાળ ગલપંખીની માફક ભૂમધ્યના શાહી-ભૂરા મધ્યાહ્ને ઝિલમિલતા પાણી પર દોટ મેલવા ધસ્યું, પાંખ વાંકી વાળી એક સઢવાળી હોડીની ઉપર સમડીની જેમ પરકમ્મા કરી, ફિલ્મનો ફોટોગ્રાફર શૉટના ઍંગલનું ચકરડું મારી ચત્તું — સ્થિર કરે એમ એ પાછું પૃથ્વીને સમાંતર — સમુદ્રને સમાંતર થઈ ગયું અને બૈરુતનો સાગરપટ, બૈરુતના પહાડો, બૈરુતની ઇમારતો, બૈરુતના રોમન અવશેષો, બૈરુતની લલનાઓ, બેલી ડાન્સરો, બૈરુતની બલિહારીઓ — બધુંય એણે પાછળ મૂકી દીધું.’

‘તેં મને કહ્યું, “ચાલની ડાર્લિંગ પત્તાં રમીએ.” ’

‘ “અરે, હમણાં ચા આવશે, નાસ્તો આવશે.” ’

‘ “આ લોકો બહુ ખાવાનું આપે છે. હમણાં તો જમ્યા! શું કરે બિચારા, તમારા જેવા ખાઉધરા હોય ત્યારે… હું નથી ખાવાની. પેટ તો ટાઇટ છે”.’

‘ત્યાં હોસ્ટેસ આવી. રૂપાળું મુખડું, નાજુક નમણું, પતલી કમર ને અંગ એનું રંગે રૂડું.’

‘કવિતા કરે છે?’

‘સાંભળ તો ખરી.’

‘હોસ્ટેસ કહે, મિ. શાહ વૉટ વૂડ યુ હૅવ? ટી ઑર કૉફી?’

‘મેં એને આંખ મારીને કહ્યું, ‘ટી ઔર કૉફી”.’

પણ એ હિંદી તો સમજે નહીં. એટલે એણે ફરી પૂછ્યું, ‘નો, નો. આઇ મીન વૂડ યુ લાઇક ટુ હૅવ ટી ઑર કૉફી?’ તેણીએ કહ્યું, ‘મશ્કરી છોડ ને, કહી દેને જે જોઈતું હોય તે.’ તેથી મેં કહી દીધું… પછી એ હસી…

‘હમ્બગ, બોગસ, તેં વળી ક્યારે આંખ મારી હતી? પ્લેનમાંથી ફેંકી જ ન દઉં? જોઈ છે?…હા…’

‘ઑલરાઇટ, ઑલરાઇટ, So નહોતી મારી. પણ એ મારા પર ખુશ હતી. You must admit that much.’

આશા હસી. તારાના આછા ઉજાસમાં તરંગે એના તરફ એક દૃષ્ટિ ફેંકી લીધી. આશા મીઠું હજુય મલકતી હતી. ચોક્કસ એ લહેરમાં હતી.

‘ ‘કહું છું, નિર્મળાબહેન આપણને મૂકવા આવ્યાં હતાં? એરપૉર્ટ પર દેખાયાં નહીં’. ’

‘ના, દેખાયાં તો નહીં.’

‘ખરાં છે. આપણે એમનું બધું રાખીએ. એમનો ભાઉ દુષ્યંત સિલોન ગયો તોય મૂકવા ગયાં હતાં ને ગાડી ઊપડે ત્યાં સુધી રહ્યાં હતાં ને આપણે આ લંડન સુધી જવાના તોય ઘેર સુધ્ધાંય મળવા ના આવ્યાં.’

‘કંઈ નહીં, હૂઈ જાય, ના આવ્યા તે આપણે નોંધી રાખવાનું.’

‘હાસ્તો વળી, વ્યવહાર છે. હું તો એમની સામેય ન જોઉં.’ તેં કહ્યું.

‘ઘણા મૂકવા આવ્યા હતા (તૉ ય) કેમ?’

‘ઘણાય, હાર પહેરીને તો થાકી ગઈ હતી. એટલી લદાયેલી! ડોકીય દુઃખી ગયેલી.’

થોડી વાર તરંગ શાંત રહ્યો આશાને હારથી લદાયેલી આંખ બંધ કરી જોઈ રહ્યો, દાચ આશા પણ પોતાની જાતને જોઈ રહી.

‘હં, By about ૨.૩૦, ૨|| વાગે આલ્પ્સના પહાડો ઉપરથી ઊડી રહ્યા હતા. નીચે ટૂથપેસ્ટ ઘસીને હોઠ પરથી ઊતરેલા ઓઘરડા જેવા બરફના રેલા રેલાયેલા, ઠરેલા, થીજેલા, આલ્પ્સના પહાડો પસાર થતા હતા. ના, આલ્પ્સના પહાડો ઊભા હતા અને અમે પસાર થતાં હતાં. ચાર વાગે માઇક પર કેપ્ટનનો અવાજ આવ્યો.

‘This is your pilot speaking-Captian De Souza. નીચે જોશો તો થોડી જ વારમાં આપણે ઇંગ્લિશ ખાડીમાં પ્રવેશીશું. પંદરવીસ મિનિટમાં આપણે લંડન ઊતરીશુ.ં હવામાનનો સંદેશો કહે છે કે હવામાન (છેલ્લા ચોવીસ કલાકમાં સૂકું રહ્યું હતું, ઉષ્ણતામાન સામાન્ય કરતાં સહેજ ઊંચું રહેવા પામ્યું હતું. આગાહી છે કે આવતા ચોવીસ કલાક દરમિયાન…)’ આશા ખડખડાટ હસી પડી.

‘કેમ, શું છે? હસવું શેનું આવે છે? This is your Captain speaking – ‘કૅપ્ટન ડિસો’ઝા.’ તરંગે ગંભીર મોઢે કહ્યું.

‘તું રેડિયોના ન્યૂસ બોલે છે! શું હવામાન સૂકું રહ્યું હતું, ને ઉષ્ણતામાન ઊંચું રહ્યું હતું ને…! ધૂળ ને ઢેફાં?’

‘અરે તેં રેડિયો એ વખતે ચાલુ રાખ્યો હતો! સ્થાનિક સમાચાર આવતા હતા!’

‘ત્યાં ગુજરાતી સમાચારો ક્યાંથી સંભળાયા?’ તરંગે હસીને કહ્યું, ‘આવું જ મારે વાતચીતમાં હમામ સાબુની જાહેરખબર વિશે થઈ જાય છે. આ વ્યાપારવિભાગની આવી અસર થઈ ગઈ છે, હમણાં સાહેબ સાથે વાત કરતો હતો ત્યારે મેં વચમાં કહ્યુંઃ ‘હમામ સાબુ સે હી નહાતે હૈં સભી.’ સાહેબ કહેઃ શું? મિ. શાહ, What?’

આશા ખૂબ હસી. એને હસતી રાખીને તરંગે કહ્યું.

‘લંડનથી હવામાનનો સંદેશો છે કે દિવસ Sunny છે, વાતાવરણ ખુશનુમા છે, ટેમ્પરેચર ૮૦° સે. છે. બધા મુસાફરોને વિનંતી કરવાની કે બધા જ પોતપોતાના Disembarkation Card અને Health Card ભરીને તૈયાર રાખે, કારણ કે પાસપૉર્ટ કંટ્રોલમાંથી પસાર થવા માટે એની જરૂર પડશે.’

‘છેલ્લે, I Hope, you have enjoyed your flight with us, I hope you shall soon honour us by flying with us once more and let us have the privilege of serving you once again. So from all the officers and crew of this Air-India, Boeing, we wih you a very happy time in London.’

‘– And safe landing.’ મેં કહ્યું. ટક્ દઈને માઇક બંધ થઈ ગયું. ઉપર No smoking અને Fasten your seat beltની સૂચના પ્રકાશિત થઈ. તેં Disembarkation Card કંઈ આડુંઅવળું મૂકી દીધું હતું એટલે તેં પટ્ટો છોડી કાર્ડ શોધવા ધમાલ આદરી. એ જોઈ હોસ્ટેસ આવી. ‘મિસીસ શાહ, વિલ યુ ટાઇ અપ યૉર બેલ્ટ પ્લીઝ. વી આર એબાઉટ ટુ લેન્ડ યુ નો.’ મિસીસ શાહે ‘આઇ નો’ કહી બેલ્ટ બાંધ્યો અને પછી વાંકાં વળી સીટ નીચે ફંફોસવા માંડ્યાં. એમનું શુદ્ધ ગુજરાતી પેટ બહુ દબાતું હતું…’

‘તું બધું વધારી વધારીને કહે છે!’ — (પણ આશાને મજા પડતી હતી.)

[ઘડીકમાં લંડન દેખાયું; લંડન — એના રસ્તા, એનાં હરોળબંધ મકાનો, એની હરિયાળીઓ, એના ફૂટબૉલ ફીલ્ડ પર ખેલાતી ફૂટબૉલ મૅચો, ક્યારેક ક્યાંક ક્યાંક રમાતું ક્રિકેટ, પાછાં ક્યાંક તળાવડાં, નહેરો, સઢવાળી હોડીઓ, ‘પેલી ટેમ્સ નદી. અહીં સુધી સ્ટીમરો આવે છે. જો પેલું પાર્લમેન્ટ બિલ્ડિંગ દેખાયું? એનો ઊંચો ટાવર!’ ‘ક્યાં છે? મને બતાવ ને!’ ‘પણે, નથી દેખાતું? નદીને કાંઠે, પેલા પુલની પડખે!’ ત્યાં પ્લેન વળ્યું ને આભલું દેખાયું. ‘મૂઆ મિ. ડિ’સોઝા, લ્યા તારું બલૂન સીધું રાખ ને!’ તેં કીધું, ત્યાં પાછું — ‘પેલું ટાવર પર ઘડિયાળ છે એ?’ ‘તો નહીં? એ જ, એ જ બિગ-બેન.’ ‘કંઈ બે’ન? કોની બે’ન?’ તેં પૂછ્યું, મેં કહ્યું, ‘સૌથી મોટી બેન.’ ‘ચલ ચલ જૂઠડા, મને મૂર્ખી ધારે છે? જાણે બિગ-બેન શું છે એ મને ખબર જ નહીં હોય! બધુંય જાણું છું. રેડિયો પર એના પીપ્સ આવે છે. ડંકા આવે છે, સૂર આવે છે.’ આશાએ તરંગને ઠોંસો માર્યો.

‘છેવટે અમે ધરતીને અડ્યાં.’ એંજિન ધણધણીને શાંત થઈ ગયું. બહાર નીકળ્યાં. લંડન એર ટર્મિનલ મકાનના એક વિશાળ બાહુની આંગળીએથી ચઢ્યાં અને કાચની દીવાલોવાળા કૉરિડૉરમાં — બાહુની શિરામાં રક્તકણની માફક આગળ વધ્યાં. પાસપૉર્ટ વટાવ્યું. કસ્ટમ વટાવી. ‘Have you anything to declare?’ કંઈ જાહેર-બાહેર કરવું છે? ‘જરૂર, જરૂર, I love my wife… this one — Asha. મળો મિસિસ આશાને.’ Glad to know you Mrs. Asha. Asha, How do you do?’ ‘મેર મૂઆએ શું કીધું?’ તેં પૂછ્યું.

આશાનું તરંગે નાક ખેંચ્યું. ગૂંગણાતાં ગૂંગણાતાં આશા બોલી, ‘I have to declare mad husband, I mean a husband mad.’

મારી સાથે એક ગાંડો છે, ઑફિસર. તમે એને અમાનતમાં રાખશો? હું લંડન જોઈ આવું. છોડતાં લઈ જઈશ. પ્લીઝ ઑફિસર. I love all Englishmen officer’ આશા લટકો કરી બોલી અને હસી. પથારીમાંથી લગભગ એ બેઠી થઈ ગઈ.

‘ટર્મિનલની બહાર નીકળતાં તું મારા પર લળી પડી, ઢળી પડી, કોટે મારી વળગી પડી, હાથ વીંટાળ્યા, એડી ઊંચકી, ચપ દઈને હજુ તો હું વિચારું ત્યાં તો ચુંબન દીધું, સ્ટૉબેરીના લચકા જેવું. સરળ, સુંવાળું, રૂમાલ કાઢી મેં લૂછી લીધું. રૂમાલ પર સ્ટૉબેરીના ઓષ્ઠદ્વયની છાપ જોઈ મેં પૂછ્યું, ‘આ શું? આશા, આ શું?’ તેં કહ્યું, આ લંડન, દેશમાં કંઈ જાહેરમાં આમ કરાય છે? આ તો લંડન, અહીં બધું જાહેરમાં કરાય, એટલે મેં કર્યું, તરંગ, ઓ તરંગ… આ લંડન!… આ લંડન?… આ લંડન?!!!

બહાર કોચ તૈયાર હતો. આળસુ સૂર્ય ઝાંખું ઝાંખું પ્રકાશતો હતો. થોડોક ઠંડો પવન હતો. ખેતરોમાં સફેદ — લાલ — કાબરચીતરી ગાયો, ખૂંધ વગરની ગાયો, ફાટું ફાટું થતા આંચળવાળી ગાયો, ઠીંગણી ગાયો પડેલી હતી, બેઠેલી હતી, ચરતી હતી, વિચરતી હતી. ચારે બાજુ બધું જ લીલુંછમ હતું, શાંત હતું, સુઘડ હતું, કોચ લંડન શહેરમાં પ્રવેશ્યો. સાઉથ કેન્સિંગ્ટન ગયું. અર્લ્સકૉર્ટ ગયું. ચેલ્સી ગયું. રસ્તા વેરાન હતા. રવિવાર હતો. નાનકડું ગામ કોઈ શાપથી (કે આશીર્વાદથી) એકાએક મોટું થઈ ગયું હોય અને વસ્તી એની એ જ રહી હોય એવું લાગતું હતું. ચેસ્ટનર પર સફેદ ફૂલો બેઠાં હતાં. બાગમાં મોટાં મોટાં ગુલાબો અને ડહેલિયાઓ ડોલતાં હતાં. ક્યાંક… Well… It was London.

સ્વપ્નનું લંડન, ઇતિહાસનું લંડન, ભૂગોળનું લંડન, સમાચારોનું લંડન, અખબારોનું લંડન, રેન્ક ફિલ્મ્સનું લંડન, નવલકથાનું લંડન, અગાશીમાં કેટલીય રાતોના સ્વપ્નમાં જોયેલું લંડન, અર્ધજાગ્રતાવસ્થામાં જોયેલું લંડન, તેં પૂછેલું કેવું હશે એ લંડન? એ જ આ લંડન, મેં કહેલું એવું તો છે એ લંડન! એ જ આ લંડન. બધાએ ઈર્ષ્યાથી જોઈ પૂછેલું કે ઓહ ક્યાં જાઓ છો? લંડન? એ જ આ લંડન…’

આશાના ધીમા ડૂસકાથી એ એકદમ રોકાઈ ગયો.

‘અરે ગાંડી, રડે છે? શું થયું?’

એ કંઈ ન બોલી. બેઠાં થઈ એણે બે પગ ઊભા કરી વચમાં માથું નાખી દીધું.

‘શું થાય છે એ તો કહે!’

થોડી વારે એ શાંત થઈ.

‘શું થયું હતું? કહે તો ખરી! હમણાં તો હસતી હતી!’

‘આપણે ક્યારેય પૈસાદાર થઈશું?’

‘થઈશું જ સ્તો વળી. કેમ નહીં? થઈશુંય ખરાં ને લંડન બી જઈશું. તારું નામ આશા છે ને આમ તું આશા છોડી દે એ કેમ ચાલે?’ તરંગે એને માથે હાથ ફેરવવા માંડ્યો.

‘આ જન્મારે તો અહીંથી — આ ગોઝારા ગામની બહાર પણ પગ મૂકીએ તોય બહુ.’ ફરી એ રડી.

‘જો, સાહેબે હમણાં જ થોડા દહાડા પર કહ્યું હતું કે તમારો પગાર રૂ. ૧૫/- વધારી આપીશ. સારું કામ કરી બતાવો. અને હું સારું કામ કરી બતાવીશ, કરી બતાવીશ ને કરી બતાવીશ. તું જોયા તો કર. લંડન તો શું, આ સ્પૂટનિકના જમાનામાં ચંદ્ર પણ બતાવીશ.’

થોડી વારે એ શાંત થઈ. વદ ચોથનો ચાંદો દૂર લીમડા પાછળથી ડોકિયું કાઢતો હતો. તરંગે એ તરફ જોયું; પછી માથું ઓશીકા પર ઢાળી દીધું અને જોરથી આંખો બીડી દીધી. એને જોવું નહોતું કે આશાએ પણ પેલો ચંદ્ર જોયો હતો કે નહીં.

XXXVII

વર્ષા અડાલજા

‘એ’

એક હળવા આંચકા સાથે ટ્રેન ઊપડી.

ધાંધલધમાલ મચાવતા સૈનિકોના ધાડામાંથી રસ્તો કરતો એ ડબ્બાની છેક છેવાડેની બારીએ જઈને બેઠો. બધા સૈનિકો ખૂબ આનંદમાં હતા. હો-હા અને બૂમોના કાન ફાડી નાખતા અવાજો, ઝડપથી ધસી જતી ગાડીના ખુલ્લા બારણામાંથી બહાર ફેંકાઈ જતા હતા. કોઈ બેસૂરા અવાજે ગાતું હતું. એની સાથે તાળીઓ પાડતા બે-ચાર જણા નાચતા હતા. અને બાકીના બધા કૂંડાળું કરી, ભારે વજનદાર બૂટના ઠપકારા અને તીણી સીટીઓથી તાલ પુરાવતા હતા.

આખરે લાંબી લડાઈ ખતમ થઈ ગઈ હતી.

સતત પાંચ વર્ષના ભયંકર ખૂનખાર લોહિયાળ જંગ પછી દુશ્મનો પર વિજય મેળવી સૈનિકો વતન પાછા ફરતા હતા. સાક્ષાત્ મૃત્યુને બાથ ભીડી લઈ, હવે એ લોકો જિંદગીની ઉજાણી કરતા હતા.

છેવાડેની બારીએથી એણે ચૂપચાપ આ ટોળા સામે જોયું, પછી નજર ફેરવી લઈ એ બારીની બહાર જોવા લાગ્યો. ઝગમગતા તારાઓથી આકાશ છલોછલ ભર્યું હતું. રાત સોહામણી હતી — પોતાની પત્ની જેવી જ. શાંત અને સુંદર. બહાર ઝડપથી સરી જતાં દૃશ્યોમાં પત્નીનું મુખ, એની સાે સ્થિરતાથી જોઈ રહ્યું હતું.

આંખો બંધ કરી એણે માથું ઢાળી દીધું. પત્નીની સ્થિર તેજસ્વી આંખો ફેલાતી ઝગમગતા તારા ઉપર છવાઈ ગઈ.

પાંચ વર્ષ પહેલાં, આવી જ ઉજાસભરી રાત્રે, સૈનિકના ગણવેશમાં પોતાના ગામના નાનકડા સ્ટેશને જવા એ નીકળ્યો હતો. છેલ્લી વિદાય વખતે એની પત્ની આંસુથી છલકાતી આંખે એને આમ જ જોઈ રહી હતી. એ આંખોમાં શું હતું? ભય… નિરાશા… શ્રદ્ધા… આજેય એ નક્કી નહોતો કરી શક્યો. માત્ર એટલું જાણતો હતો, એ આંસુભરી નજરની ભીનાશ હજીયે એના અંતરમાં હતી.

પ્લેનની ભયાનક ઘરઘરાટીમાં, બૉમ્બમારાથી ઉજ્જડ થયેલા ગામની ભેંકાર શૂન્યતામાં, બંદૂકની ગોળીની બેફામ રમઝટમાં અને ભૂખ્યા, તરસ્યા, લોહીનીતરતા શરીરે જંગલમાં લપાતાછુપાતા જતાં એ છેલ્લી નજર તેનામાં બળ પ્રેરતી. નહીં જોયેલા પોતાના બાળક માટે એ વિહ્વળ બની જતો. વિદાય આપવા આવેલી પત્નીએ શરમાઈને એનો હાથ પકડી, મૃદુતાથી પોતાના ઊપસી આવેલા પેટ પર મૂક્યો હતો. પાંગરતા બીજના સ્પંદનથી એ પુલકિત થઈ ગયો હતો.

ઓહ! કેવું હશે એ બાળક! પોતાની પત્ની જેવી ચમકતી આંખો અને ભોળું હાસ્ય કે… કે પછી પોતાની રેખાઓ એના નાનકડા ચહેરામાં અંકાઈ હશે?

પોતાના પિતાને એ ઓળખશે?

ઉફ્… આ ગાડી કેટલી ધીમી ચાલે છે? એની પત્ની કિલકિલાટ કરતા ગોળમટોળ બાળકને તેડી સ્ટેશન ઉપર ક્યારની ઊભી હશે. સ્ટેશન ઊતરતાવેંત જ એ પોતાના બાળકને ઊંચકી લેશે. ભીંસી નાખશે. ચૂમીઓથી ગૂંગળાવી નાખશે. એ રડશે, છટકવા જશે તોય એ નહીં છોડે. નાનો ભાઈ ઊંચો થઈ ગયો હશે. અને મા! માના વિચારથી જ એનું અધીર મન એક મધુર પ્રસન્નતાથી ભરાઈ ગયું, માએ તો એને ભાવતું જમવાનું કંઈ કેટલુંય રાંધી રાખ્યું હશે. અત્યાર સુધી સુકાયેલાં બ્રેડ અને ચૉકલેટ… એ આંખો ખોલી હસી પડ્યો.

‘કેમ દોસ્ત, પત્નીનો વિચાર કરે છે ને?’

એ ઝબકી ગયો.

સામે એનો મિત્ર હાથમાં શરાબની બાટલી લઈને ઊભો હતો.

એનું હાસ્ય છલકાઈ ગયું. એણે માત્ર માથું હલાવીને હા પાડી. એનો મિત્ર બાટલીમાંથી ઘૂંટ ભરતો સામેની પાટલી પર બેસી ગયો. એના હોઠ પર શરાબના તાજા ઘૂંટના રેલા ઊતર્યા. ખમીસની ગંદી બાંયથી એણે અછડતું લૂછી નાખ્યું.

‘પણ તારી પત્નીનું મુખ તને યાદ છે ખરું?’

એ હજી હસ્યા કરતો હતો. કોટના અંદરના ખિસ્સામાંથી, સાચવીને એક પાકીટ બહાર કાઢ્યું. પત્ની અને બાળકનો ફોટો કાઢી અધીરાઈથી તાકી રહેલા મિત્રના હાથમાં મૂક્યો. ફરી એક ઘૂંટ ભરી મિત્ર એ ફોટા સામે ક્યાંય સુધી તાકી રહ્યો. એક હલકો, પીંછા જેવો નિશ્વાસ મૂકી ફોટો પાછો આપ્યો.

‘નસીબદાર છે દોસ્ત તું, આવી સુંદર સાલસ પત્ની, મઝાનું બાળક, પ્રેમાળ વૃદ્ધ મા અને નાનો ભાઈ.’

બાટલીની ઊપસેલી કિનારે આંગળી ફેરવતો શરાબ જેવું કડવું કડવું હસ્યો. ‘આવી ઘૃણાજનક લડાઈ પણ મીઠી લાગે એવાં વહાલસોયાં સ્વજનો. અને હું? હું શું કામ પાછો જાઉં છું, એ મને નથી સમજાતું. સાવકી મા અને એનો નઠારો દીકરો, મારા ખતમ થઈ જવાની રાહ જોતાં હશે એને બદલે હું જીવતોજાગતો.’

બારીમાંથી ધસી આવતા પવનમાં એના શબ્દો વેરાઈ ગયા.

પ્રેમાળ કુટુંબના વિચારે પ્રસન્ન થયેલું એનું હૃદય અનુકંપાથી ભરાઈ ગયું. ટ્રેનમાં ધમાલ વધતી હતી. અવાજોની આરપાર એ શબ્દો પહોંચાડવા મિત્ર તરફ ઝૂંકીને બોલ્યોઃ ‘મારી સાથે મારે ઘેર ચાલ દોસ્ત, મારી મા અને પત્ની તને જોઈને ખુશ થઈ જશે.’

શરાબનો છેલ્લો ઘૂંટ ભરી બહાર બાટલી ફેંકી દઈ, મિત્ર પાટલી પરથી ઊભો થઈ ગયો.

‘ના, ના, દોસ્ત તારો આભાર.’ અને ઝડપથી મોં ફેરવી લઈ એ નાચતા સૈનિકોના ટોળામાં ઘૂસી તાળીઓ પાડવા લાગ્યો. એના લંબાયેલા હાથ પરથી મિત્રનું આંસુનું ટીપું સરકી ગયું.

એક પછી એક સ્ટેશન આવતાં ગાડી ઊભી રહેતી હતી. સૌ પોતપોતાને ઘરે જવા ઊતરી પડતા હતા. બધા છેલ્લું હળીમળી લેતા હતા. વજનદાર બંદૂક ઉઠાવનાર હાથ સાથીઓના હાથના સ્પર્શથી પીગળતા હતા. યુદ્ધના ભંગારનો બોજ ખભેથી ફેંકી દેતા હોય એમ બગલથેલા ગાડીમાંથી ફેંકી દઈ સૌ ટપોટપ ઊતરી પડતા હતા.

એનો મિત્ર એની નજીક આવ્યો. ‘ચાલ દોસ્ત, હું જાઉં છું.’ બારણા પાસે અટકીને એણે પાછું જોયું. ‘તારી પત્નીને સલામ અને બાળકને રમાડજે.’

એ કશું કહી શકે ત્યાં તો ઉષ્માથી હાથ દબાવી એનો મિત્ર ઊતરી પડ્યો. ભારે હૈયે એ તેની ઝૂકેલી અદૃશ્ય થતી પીઠને તાકી રહ્યો.

એ ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. હવે એને ઊતરી જવાનું હતું. ગાડી એકશ્વાસે દોડી જતી હતી. શ્યામ યુવાન રાતના શરીરની ફૂટતી સુગંધથી એનાં નસકોરાં ફાટી ગયાં. મદભર ફોરમ… પત્ની… બાળક… ઘર… મા. એણે સખત મુઠ્ઠી ભીડી દીધી. નખ હથેળીમાં ખૂંપી ગયા. સાચે જ ગાડી ધીમી ચાલે છે. એ બધું જ ભૂલવા માગતો હતો. યુદ્ધે એના હૃદય પર કરેલ ઊંડા ઘાવ હવે એ ભરી દેવા માગતો હતો. પત્નીને પ્રેમ કરશે, બાળકને રમાડશે, નાનાભાઈને ખેતીમાં મદદ કરશે. રાત્રે મા એના કપાળે હાથ ફેરવશે…

તીણી વ્હીસલ સાથે ગાડી ધીમી પડી. ભૂતકાળને શરીરથી અલગ કરો હોય એમ એ ઝટકા સાથે ખસ્યો. અને કૂદકો મારી સ્ટેશન ઉપર ઊતરી પડ્યો.

એની ઉતાવળી, અધૂરી નજર પ્લૅટફૉર્મ પર ફરી વળી. ફરી ફરીને નજર ભટકાતી રહી. અહીં… ત્યાં… ના, એની પત્ની સ્ટેશન પર નહોતી, એક ક્ષણ એ ઠીંગરાઈ ગયો.

ટ્રેન ચાલુ થઈ ગઈ હતી. સાથીઓ બૂમ પાડતા હતા, હાથ હલાવતાં હતા. ઝૂકેલી નજરે એણે ધીમે ધીમે ગામ તરફની કેડી પર ચાલવા માંડ્યું. અંધારામાં દોડતા આકાર સાથે એ ભટકાઈ જ પડ્યો. આ જ તો… આ જ તો એ હતી, જેની છેલ્લી નજર એને સદા પીડતી. શાતા દેતી.

એક ઘેલી ચીસ સાથે એણે હેબતાઈ ગયેલા બાળકને ઊંચકી લઈ છાતીસરસું ભીંસી નાખ્યું. તરત એણે લગોલગ ઊભેલી પત્નીને નજીક ખેંચી લીધી. ખીલી ગયેલા ચંદ્રના આછા ઉજાસમાં એણે પત્નીને ધ્યાનથી જોઈ. એના હોઠ પત્નીના હોઠ પર ઝૂલતા રહી ગયા. આ જ, આ જ તેની પત્ની!

ધૂળમાં ખરી પડેલા, કરમાયેલા ફૂલનો મલિન નિસ્તેજ ચહેરો, આંખોમાં બુઝાયેલું તેજ અને છેક જ કૃશ કાયા… ઝાડની સુકાયેલી ડાળી જેવો એનો હાથ લંબાવી એ ભરાયેલા અવાજે બોલીઃ

‘ઈશ્વરનો આભાર તમે સલામત છો.’ એ જ કંઠ એ જ માધુર્ય. એની આંખોમાં પાણી ભરાઈ આવ્યાં. પત્નીને વળગી પડી એ મુક્ત મને રડી પડ્યો. ચૂપચાપ એનું મુખ ઊંચું કરી પત્નીએ આંસુ લૂછ્યાં, બાળકોને તેડી લીધું અને એનો હાથ પકડી ચાલવા માંડ્યું. આકાશના ઘુમ્મટ નીચે પત્નીનો હાથ પકડી એ નાના બાળકની જેમ ચાલતો રહ્યો.

બન્ને ઘરે આવ્યાં ત્યારે એનો નાનો ભાઈ અને બીજા કેટલાય લોકો એના ઘર આગળ એકઠા થઈ ગયા હતા. ટોળામાંથી રસ્તો કરતો એ સીધો ઝૂંપડામાં દોડ્યો. ‘મા… મા, હું આવી ગયો છું.’

એના નાનાભાઈએ એના ખભે હાથ મૂકી ધીમેથી કહ્યું, ‘મા તો બે વર્ષથી મૃત્યુ પામ્યાં છે. તમને દુઃખ ન થાય એટલે ન લખ્યું.’

હતબદ્ધ બની માના ખાલી ખાટલાને તાકી રહ્યો. પરિચિતતાના અણસાર ખોજતી એની નજર ઘરમાં ફરતી હતી. બાકોરાં પડેલા છાપરામાંથી આછો પ્રકાશ નીચે પોપડા ઊખડેલી ભોંય પર ચાંદરણું પાડી રહ્યો. ઘર ખાલી, ઉજ્જડ અને ભેંકાર લાગતું હતું. પણ… પણ… આમ કેમ બન્યું? એનું ઘર ભરેલું અને સુખી હતું. ઘરની સમૃદ્ધિ ગારમાટીના પોપડાની જેમ ઊખડી ગઈ હતી. બચી હતી વરવી દીવાલો માત્ર.

ધીમે પગલે એ ખાટલા તરફ ગયો. રાતોની રાતો જેનાં સ્વપ્નાંમાં વિતાવી હતી એ આ ઘર નહોતું. પત્ની નહોતી. મા નહોતી! તૂટેલા સ્વપ્નનો ભંગાર પોપચાં પર લઈ એ સૂતો રહ્યો.

રાત ખૂબ વીતી ગઈ હતી. ઘેરી નિસ્તબ્ધતાને ચૂપચાપ પગ તળે દાબતો એ ઘરની બહાર નીકળ્યો. વાદળોએ ઝગમગતા આકાશને ઝાંખું કરી નાખ્યું હતું. કૂવાના થાળા પર પગ ટેકવી એ ઝૂકેલી હવાની પીઠ તાકતો ઊભો રહ્યો.

એને સાંભર્યું, એ રાત પણ આવી જ ભૂખરી અને ઝાંખી હતી.

ચાલીસ સાથીદારોની ટુકડી ગઈ, પહાડની ઘાટી પાર કરી સામી બાજુના જંગલમાં પહોંચી જવાનું હતું. ચોક્કસ બાતમી મળી હતી કે ત્યાં દુશ્મનો છુપાયા છે. એ લોકો સામે મોરચો માંડે તે પહેલાં જ અણધાર્યો ગેરીલા હલ્લો કરી દુશ્મનોને સાફ કરી નાખવાના હતા. ચુનંદા સૈનિકોની ટુકડીમાં એ પણ સામેલ હતો. ચિત્તાના જેવી ચપળતાથી સૌ સૂતેલા ગામ સુધી પહોંચી ગયા. મેજરે ફટાફટ હુકમો છોડવા માંડ્યા.

‘ફાયર. બધાં જ ઝૂંપડાંને આગ ચાંપી દો. દુશ્મનો એમાં જ છુપાયેલા છે.’

કંપતા હાથે બીજા સૈનિકો જોડે મળીને એણે ઝૂંપડાંઓને આગ ચાંપી. ક્ષણભર લાલપીળી, કેસરી આગની ભડભડતી જ્વાળાઓ આકાશને આંબવા મથી રહી. એ સાથે જ અત્યંત કરુણ ચીસો અને હૃદયદ્રાવક આર્તનાદોનો ભયાનક શોર ઊઠ્યો. એ ફાટી આંખો તાકી રહ્યો. ભડકે બળતાં ઝૂંપડાંઓમાંથી બળતી સ્ત્રીઓ. નિઃસહાય અપંગો અને વૃદ્ધો અને માસૂમ બાળકો પડતાંઆખડતાં નીકળવાની કોશિશ કરતાં હતાં. દુશ્મન-દળનો કોઈ સૈનિક નહોતો!

થોડી ક્ષણોમાં જ બધું પૂરું થઈ ગયું. કશું જ ન બચ્યું. અગ્નિમાં હોમેલા બલિદાનની જેમ બળીને ભડથું થઈ ગયેલી લાશોનો ખડકલો હતો. માંસ બળવાની તીવ્ર વાસથી એનું માથું ફાટતું હતું. અર્ધબળેલાંની વેદનાની ચીસો ફાંસીના ગાળિયાની જેમ એના ગળાને ભીંસતી હતી.

એ મેજર પાસે દોડી ગયો. પાગલની જેમ એ બૂમો પાડવા લાગ્યોઃ ‘સર… સર… કેવી ભયંકર ભૂલ! આ તો બધા નિર્દોષ નાગરિકો છે.’

એક બળી ગયેલા હાથને લાત મારી, ગાળો ઓકતો મેજર ચાલવા માંડ્યો.

એ રાત્રે બૅરેકની નરમ પથારીમાંયે એ ન ઊંઘી શક્યો. કપાયેલો હાથ એને ખેંચીને ચીસો પાડતો હતો… તું હત્યારો છે… હત્યારો…

— કૂવાના થાળા પાસેથી હટી જઈ એ ઝૂંપડીમાં પાછો આવ્યો. ખાટલામાં પડતાં જ છાપરાના બાકોરામાંથી કપાયેલો લોહિયાળ હાથ લટકવા લાગ્યો.

ધીમે, ખૂબ ધીમે, અસહ્ય બોજ ખેંચી જતા વૃદ્ધની જેમ દિવસો ઘસડતા જતા હતા. એ ભાવવિહીન, સુક્કી આંખે રખડ્યા કરતો. એ જોયા કરતો. ગામમાં બધે જ ગરીબી હતી. લાંબી લડાઈને લીધે વસ્તુની અછત હતી. ભાવ વધી ગયા હતા. ગામનો યુવાનવર્ગ લડાઈમાં કાં તો ખપી ગયો હતો કાં તો અપંગ બની બોજ બની ગયો હતો.

એની પત્ની અને નાનો ભાઈ દિવસ-રાત ઢસરડો કરતાં ત્યારે માંડ નભી શકતું, એ કૂવાના થાળા પર બેસી ઉજ્જડ ચહેરે સૌને જોયા કરતો. પોતાના પર ખુન્નસે ભરાતો. હા, એ જ ગુનેગાર હતો. સૌનાં સુખ-શાંતિ એણે હણી નાખ્યાં છે. જે દેશને એ પરાભવ આપીને આવ્યો એ દેશનું જીવન છિન્નભિન્ન થઈ ગયું અને જે દેશને માટે એ જ્વલંત વિજય લઈ આવ્યો છે એ દેશનાં લોકોનુંય જીવન છિન્નભિન્ન છે! સાચે જ, એ કાતિલ છે. પોતાની પત્નીને પૂરું ખવડાવી નથી શકતો. એ વિજયની ફૂલમાળાને એ શું કરે? છતાં નવાઈની વાત હતી કે લોકો એની પર રોષે ભરાતા નહોતા! એ બહાદુર ગણાતો હતો.

એ વસ્તીથી ડરતો હોય એમ સૌથી દૂર ભાગતો. જંગલોમાં આથડતો, નદીકિનારે બેસી ઘાસને હાથથી ખેંચ્યા કરતો.

એનું બાળક એની પાસે દોડી આવતું અને એ છળીને નાસતો. એના લંબાયેલા ટચૂકડા હાથ, એની આંખોના ખૂણામાંથી ઝમી જતું હાસ્ય… જમીનમાં ઊંડા ખોદેલા ભોંયરામાં એણે બૉમ્બ ફેંક્યો હતો. અંદર આરામ કરતા દુશ્મન સૈનિકો અને એમનો પુરવઠો બધું તત્ક્ષણ ખતમ થઈ ગયું હતું. વિજયના ઉન્માદમાં ગાતા-નાચતા સાથીદારોથી છેલ્લે એ જતો હતો, ત્યાં એના કાને રૂંધાતો, કણસવાનો અવાજ આવ્યો. ‘પાણી,’ એ અવાજે પગમાં દોરી નાખી. એ અટકી ગયો. પોતાની બાટલીમાંથી થોડું પાણી એ મરતા માણસના અધખુલ્લા મોંમાં રેડ્યું. હોઠ ખુલ્લા જ રહ્યા. પાણી વહી ગયું. છાતી પરના હાથમાં કશુંક સજ્જડ પકડ્યું હતું. એણે હાથ ખોલી નાખ્યો. એક નાનકડો પત્ર હતો.

પૂજ્ય પિતાજી,

તમે કુશળ હશો. હવે તહેવારો નજીક આવે છે. મારો જન્મદિવસ પણ. તમે જલદી ઘેર આવો. મારા માટે રમકડાં લાવજો અને મા માટે કપડાં. અમે તમારી રાહ જોઈએ છીએ.

તમારા વહાલા
પુત્રના પ્રણામ.

નાના પત્રને તાકતો ક્યાંય સુધી બેસી રહ્યો. ધીમેથી ઊઠી ભીના ગાલને લૂછ્યા વિના એ પાછો વળી ગયો.

એની પત્ની એને રાત્રે પ્રેમ કરતી અને એની છાતીમાં મૂંઝારો થઈ જતો. એના સાથીદારો મોજ ઉડાવવા સ્ત્રીઓને ખેંચી જતા. એમના અટ્ટહાસ્યથી એના કાન ભરાઈ જતા. એ પત્નીને હડસેલી પરસેવે રેબઝેબ ઊભો થયો. પત્નીના રુદનમાં મડદાને ફોલતા ગીધનો અવાજ સંભળાતો… ઠક… ઠક…

લાશ

નિશા ખૂબ મોડી ઊઠી, પણ પથારીમાં પડી રહી. રેશમી રજાઈની હૂંફમાં ગઈ કાલ રાતનો ઉજાગરો શોષાતો રહ્યો.

એણે જોયું, અનંત પણ સૂતો હતો. આમ પણ અનંત રવિવારે ક્યારે વહેલો ઊઠતો હતો? બાળકો પણ બાર વાગ્યા પહેલાં ઊઠવાનાં ન હતાં.

પણ ચાની તલપ લાગી હતી એટલે ઊઠવું જ પડ્યું. એરકન્ડિશન્ડ બેડરૂમની શીતળતામાં આળસ પણ થીજી ગઈ હતી. એ પરાણે બહાર નીકળી અને રસોડામાં આવી. આયા અને નોકર ઊઠીને સવારનાં કામો ઉકેલતાં હતાં. એક કપ ચા બનાવી આપવાનું કહી એ બાલ્કનીમાં હીંચકા પર આવીને બેઠી.

કાલે રાત્રે એન્જિનિયરને ત્યાં ડિનરમાં વધુ ખવાઈ ગયું હતું. તોય કોણ જાણે અત્યારે ભૂખ લાગી હતી. કમબખ્ત આ ભૂખ પણ! હમણાં યોગ ટીચર આવીને ઊભી રહેશે, ચિબાવલી થઈ પૂછશે, વહેલાં કેમ ઊઠ્યાં નહીં! ડાયેટિંગ કરવાનું છે અને દૂધવાળી ચા પીઓ છો?

નિશાને હસવું આવ્યું. સ્ટુપિડ! કાલે રાત્રે એન્જિનિયરને ત્યાં મને એણે ખાતી જોઈ હોત તો તે બેભાન થઈ જાત! માય ગૉડ! શું રસમલાઈ હતી! અને પકોલા અને પેલા મેક્સિકન રાઇસ…

અત્યારે પણ નિશાના મોંમાં પાણી છૂટ્યું. બાઈ ચાની ટ્રે લઈ આવી. નિશાએ બિસ્કિટ મંગાવ્યાં અને ચા પીવા લાગી. બાલ્કની સોનાના ટુકડાની જેમ ઝગમગી ઊઠી હતી અને કૂંડાંઓમાંના છોડનાં લીલાંછમ પાન પર સૂરજ એની સોનેરી કિરણાંંગુલિ વડે હસ્તાક્ષર આલેખી રહ્યો હતો.

બિસ્કિટ આવ્યાં. ચા અને બિસ્કિટ પૂરાં કરી નિશા હળવી ઠેસથી હીંચકો ખાવા લાગી. વિચારો ઝૂલવા લાગ્યાઃ ‘હાં, કાલે રાત્રે ડિનરમાં મઝા આવી. તોપણ મિસિસ એન્જિનિયરે તો હીરાના દાગીના પહેર્યા હતા. એની પાસે ક્યારે વળી એટલા પૈસા થઈ ગયા! શું વટ મારતી હતી! જોજે ને, અનંતનો આવતા અઠવાડિયે બર્થડે છે, પોતે ડિનર રાખશે અને પછી સ્વિસ, બ્લૂઇશ હીરાની બુટ્ટી પહેરશે ત્યારે મિસિસ એન્જિનિયરની આંખ જ ફાટી જશે.’

નિશા મલકી પડી. પોતાના પર એ ખુશ થઈ ગઈ. આ બર્થડે પાર્ટીનો આઇડિયા ગ્રેટ છે. એ બહાને ચાંદીનો નવો ડિનર સેટ વાપરવા કાઢશે. અને પેલી ઇમ્પોર્ટેડ કટલરી…

ચી… ઈ… એક જબરદસ્ત ચિત્કાર સાથે ગાડીને બ્રેક લાગવાનો અવાજ આવ્યો. એની પાછળ બીજા થોડા અવાજો ઘસડાયા પછી શાંતિ.

નિશા ચમકીને ઊભી થઈ ગઈ અને બાલ્કનીમાંથી ઝૂકીને જોવા લાગી. રસ્તા પર એક કાર પાસે નાનું ટોળું એણે જોયું. રવિવારની સવારનો નિશ્ચલ રસ્તો જરા ખળભળી શાંત થઈ ગયો. ટોળું થોડું વીખરાયું. નિશા આંખો ફાડીને જોઈ રહી. ટોળાંની વચ્ચે હાથપગ ફેલાવી એક માણસ પડ્યો હતો. થોડા માણસો ચાલ્યા ગયા. અને બેચાર આમતેમ આડાઅવળા ઊભા રહી વાતો કરતા હતા.

નિશા બાલ્કનીમાંથી તરત બેડરૂમમાં આવી. બાપ રે! કેવું ભયાનક દૃશ્ય જોયું! રિઅલી હોરિબલ. માણસો કેવાં મૂર્ખ હોય છે! ત્યાં ઊભાં ઊભાં વાત કરતાં હતાં પણ ઍમ્બ્યુલન્સ તરત બોલાવવી જોઈએ. પોલીસને જણાવવું જોઈએ. રિઅલી સ્ટુપિડ!

અનંત ઊઠી ગયો હતો અને સૂતો સૂતો છાપું વાંચતો હતો.

‘કેમ નિશા! શા વિચારમાં પડી ગઈ?’

‘માય ગૉડ! અનંત, મેં હમણાં જ રસ્તા પર ઍક્સિડન્ટ જોયો, મને લાગે છે કે એ ખતમ થઈ ગયો. તોય, યુ સી, કોઈએ ન ઍમ્બ્યુલન્સ બોલાવી, ન પોલીસ… બિચારો!’

અનંતે બગાસું ખાધું.

‘હાઉ સૅડ! સાચ્ચે જ આપણા લોકોમાં સિવિક સેન્સ નથી. અત્યારે અમેરિકા હોત તો…’

શિવરામ ચાની ટ્રે લઈને આવ્યો.

‘સાહેબ, નીચે રસ્તા ઉપર અકસ્માત થયો. મરી ગયો. હું હમણાં પાંઉ લેવા નીચે ગયો હતો ને, ખોપરી જ ફાટી ગઈ. અને લોહી જુઓ તો…’

‘પ્લીઝ શિવરામ.’ પાંઉ પર માખણ લગાડતો નિશાનો હાથ ધ્રૂજી ગયો. ‘મારાથી તો આવું જોવાય જ નહીં.’

મોં બગાડી અનંત ઊઠ્યો, ‘તને કોણે ડહાપણ કરવાનું કહ્યું હતું શિવરામ, કે સવારના પહોરમાં આવી વાત કરે! મારો તો મૂડ બગડી ગયો.’

શિવરામ ચાલ્યો ગયો. નિશાએ ટી.વી. ચાલુ કર્યો. છાપાંઓ ઉથલાવતાં રહ્યાં બંને. નિશા નવી વાનગીની રીત રસપૂર્વક વાંચતી હતી ત્યાં બાઈ આવીને કહી ગઈ, ‘બાઈસાહેબ, આજે મહારાજ નહીં આવે.’

નિશા આભી બની ગઈ. મહારાજ નહીં આવે! અરે પણ આજે બધાં ઘરમાં હોય, આટલી બધી રસોઈ હોય અને મહારાજ… એ ગભરાઈ ગઈ.

‘પણ એમ કહ્યા વિના શું કામ ચાલ્યો ગયો?’

‘બાઈ, એની દીકરીને રાતથી તાવ ભરાયો હતો, એટલે એની વહુ એને તેડવા આવી હતી.’

આળસ મરડતો અનંત ઊભો થયો.

‘હું તને શું કહેતો હતો નિશા, કે અહીંના માણસો કેવા સ્ટુપિડ હોય છે! મહારાજ જઈને શું કરવાનો હતો? એ કંઈ ડૉક્ટર છે? એના કરતાં કામ પર આવ્યો હોત તો…’

પણ નિશાને બીજી ચિંતા હતી.

‘પણ આજની રસોઈનું શું?’

‘ઓહ! ડોન્ટ વરી ડાર્લિંગ, આપણે બહાર જમી લઈશું.’

માથા પરથી ભારે વજનનું પોટલું ફેંકાઈ ગયું હોય એમ નિશાએ હળવાશ અનુભવી.

અનંત બાળકોને ઉઠાડવા એમના ઓરડામાં ગયો. બારી પરના ભારે પડદા ખસેડ્યા, અને બારી ખોલી. એ સાથે જ નજર પડી નીચે રસ્તા પર. લોહીથી લથબથ લાશ પડી હતી, અને બે-ચાર જણ દૂર ઊભા હતા.

એકદમ એ ત્યાંથી ખસી ગયો. કેવા હોય છે લોકો પણ! મોરલ ડ્યૂટી નથી, આ લાશને ઠેકાણે પાડવાની!

નૂપુર અને શુચિ ઊઠીને એને વળગી પડ્યાં.

‘ગુડ મૉર્નિંગ ડેડી!’

અનંતે નૂપુરને તેડીને બચ્ચી ભરી લીધી. પણ અચાનક લોહીના ખારા તૂરા સ્વાદથી મોં ભરાઈ ગયું હોય એમ બગડી ગયું. ફરી એક વખત એની નજર નીચે ખેંચાઈ ગઈ. ચગદાઈ ગયેલા માણસની લાશ અચાનક જીવતી થઈ એના પર છલાંગ મારવાની હોય એમ એણે તરત પડદા ખેંચી લીધા. કમબખ્ત, ઘર સામે આવીને જ મરવાનું સૂઝ્યું!

મહારાજની ગેરહાજરીમાં બાએ નાસ્તો બનાવી ટેબલ તૈયાર કર્યું અને સૌ ત્યાં ગોઠવાયાં. શુચિએ કાર્ટૂન વાંચ્યાં, શાળાના પ્રિન્સિપાલની નકલ કરી સૌને હસાવ્યાં અનંતે ઑફિસના નવા ફર્નિયરની નિશા સાથે ચર્ચા કરી. નિશાએ બર્થડે પાર્ટીની વાત કરી. અનંત ખુશ થઈ ગયો. ચાલ, એ બહાને પેલા વરદરાજનને જમવા બોલાવીશું, કેટલા વખતથી મથું છું, ફૅક્ટરી લાઇસન્સની જરા ગરબડ છે, પણ વરદરાજન માનતો જ નથી. આ વખતે તો બાટલીમાં ઉતારી જ દઈશ.

નાસ્તો કરીને સૌ ઊઠ્યાં, અને પોતપોતાના કામમાં પરોવાયાં. દરજી નૂપુરનાં નવાં ફ્રોક સીવીને લાવ્યો હતો, એનાં બ્લાઉઝ પણ સિવાઈ ગયાં હતાં. એની સાથે નિશાની બે કલાક માથાકૂટ ચાલી. એને મનગમતી ડિઝાઇન થઈ ન હતી. ‘ફૅશન’ મૅગેઝિન એણે ડિઝાઇન બતાવવા આપેલાં તોય કંઈક ભૂલો કરી હતી. સાડા બાર થઈ ગયા હતા. બહાર જમવા જવાનું મોડું થતું હતું. દરજીને રવાના કરી એ કંટાળીને ઊઠી અને નહાવા જતાં પહેલાં શિવરામે બધા ફૂલછોડને પાણી પાયું છે કે નહીં તે જોવા બાલ્કનીમાં આવી. લટકતા કૂંડામાંની નાની સફેદ કળી જોવા ઉત્સાહપૂર્વક ઊંચી થઈ ત્યાં ફરી નજર પડી રસ્તા પર, અરે! લાશ હજી એમ જ પડી હતી. માત્ર એના પર એક નાનો સફેદ કાપડનો ટુકડો કોઈએ નાખ્યો હતો.

ખરેખર! અજબ છે આ શહેર. લોકોમાં લાગણી જેવી કોઈ ચીજ જ નથી. બે-ચાર ફોન જ કરવાના છે! પણ સાચ્ચે, સૌ પોતપોતાના સ્વાર્થમાં પડ્યાં છે. બિચ્ચારો!

નિઃશ્વાસ મૂકી નિશા નહાવા ગઈ. બધાં તૈયાર હતાં. એ જ મોડી પડી હતી. ઝટપટ તૈયાર થઈ ગઈ. ઉતાવળ હતી તો ય મેકઅપ સરખી રીતે કરવાનો સમય એણે લીધો જ હતો. રવિવારે જમવા જવાનું થાય એટલે અનંત ફાઇવ સ્ટાર હોટેલ જ પસંદ કરશે, અને ત્યાં જઉં એટલે કોઈ ને કોઈ મિત્રો મળી જવાના.

અને એમ જ થયું. લીના અને અરુણ મળી ગયાં. ખૂબ મજા આવી વાતો કરવાની. એ લોકોએ ખંડાલામાં બંગલો લીધેલો. ત્યાં આવવાનું આમંત્રણ એમણે અનંત-નિશાને આપ્યું. આવતા શનિ-રવિ ત્યાં જવાનો પ્રોગ્રામ ઘડાયો. નિશા ખુશ થઈ ગઈ.

‘થેંક યુ લીના, આ સિઝનમાં ખંડાલામાં મજા આવશે. અમે પણ લોનાવલામાં બંગલો લેવાનો વિચાર કરીએ છીએ. બાકી શહેરની જિંદગી દિવસે દિવસે કેવી થતી જાય છે યુ નો! જો ને આજે સવારમાં અમારા ઘરની સામે ઍક્સિડન્ટ થયો, પણ કોઈએ કંઈ કર્યું નહીં. હજી બપોર સુધી લાશ રઝળતી હતી.’

આઇસક્રીમની ચમચી લીનાના હાથમાં અધ્ધર જ રહી ગઈ. ‘ખરેખર! બિચ્ચારો! ખરું પૂછો તો આપણી સરકાર બિલકુલ પ્રજાની દરકાર કરતી નથી. આફ્ટર ઑલ આપણે ટૅક્સ ભરીએ છીએ.’

‘હું એ જ કહેતો હતો.’ અરુણે પાઇનૅપલ કેક ખાતાં કહ્યું. ‘કેટલા દેશ જોયા, પણ ભારતના લોકો જેવા ડર્ટી પીપલ કોઈ નહીં. અને સરકારને કંઈ પડી જ નથી.’

જમવાનું ખૂબ સરસ હતું અને વાતોમાં વખત ક્યાં પસાર થઈ ગયો, ખબર ન પડી. વાતોમાં ખવાઈ પણ વધુ ગયું હતું. નૂપુર તો ટેબલ પર માથું ઢાળી ઊંઘી ગઈ હતી. ખંડાલા જવાનું નક્કી કરી બધાં છૂટાં પડ્યાં.

ઘરે પાછાં ફર્યાં ત્યાં એ જ લાશ. એમ જ પડી હતી. અનંત સૂગથી મોં ફેરવી ગયો, નિશાએ નાકે સુગંધી રૂમાલ દાબી દીધો.

‘ઓહ ગૉડ! શું થવા બેઠું છે ઇન્ડિયાનું! રસ્તા પર કોઈની લાશ રઝળે, અને ત્યાંથી ખસેડવાની કોઈને ફુરસદ નથી.’

અનંતે કમ્પાઉન્ડમાં ગાડી પાર્ક કરી અને નિશાએ લિફ્ટનું બટન દાબ્યું.

(‘એંધાણી’માંથી)

XXXVIII

વિભૂત શાહ

શૂન્યમાં વસતા શાહમૃગો

આજે એને ઘેર આવતાં વધારે પડતું મોડું થયું હતું. આવીને કોટ કાઢીને તે ચૂપચાપ ખાટલાની ઇસ પર ઢગલો થઈ બેસી પડ્યો. આજે પણ બારી ખુલ્લી રહી ગઈ હતી. પાડોશમાં રમાબહેનના રેડિયોમાં મીરાનું ભજન આવતું હતું. સાથે સાથે વાંસળીના સૂર પણ રેલાતા હતા. બે હાથ વચ્ચે માથું પકડીને તે બેસી રહ્યો. ત્યાં તો રસોડામાંથી એની પત્ની આવી અને એને જોઈ હાંફળીફાંફળી થઈ ગઈ અને બોલી ઊઠી, ‘આવી ગયા! મને તો ખબરેય ના પડી.’ મોઢું નીચું રાખીને જ તે બોલ્યો, ‘જલદી કર, જે હોય તે જલદી જલદી ખાવાનું આપી દે. મોડું થાય છે. સવારનું હશે તોય ચાલશે.’ સાડી વડે હાથ લૂછતાં લૂછતાં તે બોલી, ‘શાક તો સવારનું વધ્યું છે, ભાખરી હમણાં જ બનાવી છે.’ તે ઊભો થયો અને સ્ત્રીના લૂખા વાળમાં ચોટેલી લોટની રજકણો સામે જોઈ રહ્યો અને પછી ધીમેથી બગડ્યો, ‘લાવ, બે કોળિયા મોંમાં નાખી દઉં.’ ખાટલો ઢાળી સ્ત્રી બોલી, ‘આખો દિવસ નોકરી કરી પાછા તમે નામું લખવા જાઓ છો, એટલે પછી તમે કેટલા થાકી જાઓ છો!’ ભાખરીનું એક બટકું મોંમાં નાખતાં સહેજ ચિડાઈને એ બોલ્યો, ‘તે થાક તો લાગે જ ને, આ શરીર છે, ઓછું કંઈ મશીન છે! તને ખબર નહિ હોય, મશીનને પણ થાક લાગે છે, એ ખોટકાઈ જાય અને બંધ થઈને ઊભું રહી જાય, મારાથી ઓછું એમ ઊભું રહી જવાય છે!’ પહેલાં તો સ્ત્રીએ કશો જવાબ ના આપ્યો. એના ચહેરા સામે જોઈ રહી, પછી પ્યાલામાં પાણી રેડતાં રેડતાં બોલી, ‘આ નાનકાને કામ મળી જાય તો તમને થોડીક રાહત રહે.’ ભાખરીનો ટુકડો પાણી સાથે ગળે ઉતારતાં એણે જવાબ આપ્યો, ‘મળ્યું કામ! મને નથી લાગતું કે નાનકાને આ ભવ કામ મળે… લોકોને પગે લાગીને મારું કપાળ ઘસાઈ જવા આવ્યું… બિચારો નાનકો પણ શું કરે! આપણે ત્યાં જન્મ્યો એ જ એનો વાંક…’

ઘરની સામે સહેજ દૂર આવેલા મંદિરનો ઘંટ એકાએક રણકી ઊઠ્યો. સ્ત્રીએ કશું બોલ્યા વિના બારીની બહાર મંદિરની ઊડતી ધજા પર એની નજર ઠેરવી. પુરુષે મૂંગા મૂંગા જમવા માંડ્યું. થાળી પરથી માખી ઉડાડતાં સ્ત્રી પછી ધીમેકથી બોલી, ‘તમે ગુસ્સે ના થાઓ તો એક વાત કહું.’ આ સાંભળતાં જ પુરુષ એકદમ ગુસ્સે થઈ બોલ્યો, ‘મેં તને કેટલી વાર કહ્યું છે કે જે કહેવું હોય તે સીધે-સીધું કહી દે. આમ વાતમાં મોણ ના નાખ, મારે મોડું થાય છે. અને માથા પર પાછાં કેટલાંય કામ…’ ત્યાં તો એને ઉધરસ ચઢી અને પૂરું બોલીયે ના શક્યો. ઉધરસ શાંત થવાની રાહ જોઈ સ્ત્રી બેસી રહી અને પછી બોલીઃ ‘લો પાણી.’ પાણી પીતાં પીતાં તે બોલ્યો, ‘બોલને, શું કહેતી હતી?’

ભોંય ખોતરતાં થોથરાતી જીભે એ બોલી, ‘હું એમ કહેતી હતી કે મોટાની વહુને સારા દિવસો જાય છે.’ ખાતાં ખાતાં પુરુષે ઊંચું જોયું, એનો ચહેરો સહેજ પલળ્યો, એ ખુશ થયો અને બોલ્યો, ‘હા, તો વહુને ડૉક્ટર પાસે મોકલજે, સાથે તું જજે… ડૉક્ટર લઈ લઈને કેટલા લેવાનો હતો! હવે લૂંટાવાનું શું બાકી છે!’ અને ત્યાં તો ફરીથી પાછી એને ઉધરસ ચઢી અને એ બબડ્યો. ‘આ ઉધરસ પણ જંપવા દેતી નથી.’ થોડી વાર સ્ત્રીએ ખામોશી રાખી. પછી બીતાં બીતાં બોલી, ‘ન, ના, આ તો… આ તો…’ ત્યાં તો બહાર સાઇકલની ઘંટડી વાગી. પુરુષ બોલ્યો, ‘જા તો દૂધ આવ્યું.’ સ્ત્રીએ તરત જ જવાબ આપ્યો. ‘આપણે અત્યારે નથી લેવાનું.’ પછી એની વાત આગળ ચલાવતાં બોલી, ‘પણ મારી વાત જરા સાંભળો… મોટો તો…’ ત્યાં તો ફરીથી પાછી સાઇકલની ઘંટડી વાગી. પુરુષ સહેજ ચિડાઈને બોલ્યો, ‘કહી તો દે કે નથી લેવાનું.’ સ્ત્રીએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો. ‘એ તો જતો રહેશે.’

સ્ત્રી પુરુષ સાથે ટગર ટગર જોઈ રહી હતી. એણે ખાવાનું પૂરું કર્યું એટલે તરત જ એ બોલી, ‘મોટો તો વહુને અવળા કામ માટે મોકલવાની વાત કરતો હતો.’ પુરુષનો ચહેરો તંગ થયો અને ફાટેલા અવાજે પૂછ્યું, ‘અવળા કામે એટલે?’ સ્ત્રીએ નીચું જોઈ જવાબ આપ્યો, ‘શું કહું. બળ્યું, સમજી જાઓને… ગર્ભ પડાવવાની વાત કરતો હતો.’

થોડી વાર સુધી પુરુષે કશો જવાબ ના આપ્યો. મનોમન કશોક વિચાર કરવા લાગ્યો, પછી બોલ્યો, ‘એને વળી આ કુમતિ ક્યાંથી સૂઝી?’ અને પછી ઓચિંતો જ હસીને બોલ્યો, આપણે હજુ ક્યાં બહુ વસ્તી વધારી છે! આ સાંભળી સ્ત્રીનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો. એને ખૂબ દુઃખ થયું અને તે આજીજી કરી બોલી, ‘તમે આમ હસો નહિ. મારો જીવ બળે છે.’ પુરુષ ફરી પાછો પહેલાંની જેમ ગંભીર થઈ ગયો અને બોલ્યો, ‘મારો જીવ તો સતત બળ્યા જ કરે છે… આ પેલી તારી સળગતી સગડીની જેમ… પણ હું તો બહુ જીવ બળે એટલે હસવા માંડું છું… શેઠ બહુ ધમકાવે તોપણ પછી બહાર આવી હસવા માંડું છું… બસનો કંડક્ટર ધક્કો મારી અપમાન કરે તોય હસું છું… આપણાથી હવે ઓછું રડાય છે!’

— ત્યાં તો રમાબહેનને ઘેર ટ્રાન્ઝિસ્ટર રેડિયો ઓચિંતો મોટેથી વાગી ઊઠ્યો અને અત્યંત શૃંગારિક ફિલ્મી ગીત ‘આ જા પિયા તુજે પ્યાર દૂં’ ઝણઝણી ઊઠ્યું. એ સાંભળી પુરુષ એકદમ ભભૂકી ઊઠ્યો અને બોલ્યો, ‘આ રમાબહેનને મોટેથી રેડિયો મૂકવાની ખૂબ ખરાબ ટેવ છે. તું એમને કહી દેતી હો તો! આ શું સાલું. જ્યારે ને ત્યારે આવાં ગાયનો! આજકાલ તો બસ જ્યાં જુઓ ત્યાં સાઇકલો અને ટ્રાન્ઝિસ્ટરો! સાઇકલો અને ટ્રાન્ઝિસ્ટરોનો જાણે રાફડો ફાટ્યો છે!’

સ્ત્રી પાછી સિયાવિયા થઈ ગઈ અને બારી પાસે દોડી મોટેથી બોલી, ‘અરે રમાબહેન… ઓ રમાબહેન. રેડિયો જરા ધીમો કરશો? એ જમવા બેઠા છે.’ અને પછી પુરુષ તરફ વળી અને એને ફાળ પડી, ‘અરે, તમે હાથ ક્યાં ધોવા માંડ્યા! ભાખરી નથી લેવી?’

પુરુષે ટૂંકો જવાબ આપ્યો, ‘ના, બસ.’ અને ઊભો થઈ ગયો. બબડતાં બબડતાં ગભરાઈ ફંફોસવા માંડ્યો, ‘મારાં કાગળિયાં ક્યાં છે?… કશું જ ઠેકાણે નહિ.’ અને પછી સ્ત્રી તરફ ફરી કશુંક કહેવા જતો હતો, ત્યાં તો સામે મંદિરનો ઘંટ મોટેથી વાગ્યો. પાછો એ બબડ્યો, ‘આ મંદિરની ઘંટ પણ કેટલો મોટેથી વાગ્યા કરે છે! આખો દિવસ બસ વાગ્યા જ કરે છે… બધાં કહે છે કે મંદિરની સામે જ તમારું ઘર છે એ કેટલું સારું! હા, ભાઈ હા, સારું તો ખરું જ ને… તમે ભગવાનને ભૂલી જાઓ… અમારે તો એમને યાદ રાખવા જ પડે ને!’ અભરાઈ પર ટિંગાડેલી ભગવાનની છબીને પગે લાગી સ્ત્રી બોલી, ‘અરે ભગવાન! આ શું બોલો છો! થોડીક ક્ષમતા રાખો, જુઓ —’ ત્યાં તો મિલની સાયરન વાગી. એ સાંભળી સ્ત્રીએ પુરુષને કહ્યું, ‘મોટાને આવવાની ટેમ થયો છે… હું એમ કહેતી હતી કે ઘણા વખતથી આપણે ત્યાં કોઈ પ્રસંગે નથી આવ્યો. કશો બનાવ નથી બન્યો… તો આ વખતે —’

આ સાંભળી દુઃખથી ફિક્કું હસીને પુરુષ બોલ્યો, ‘એક હસવા જેવી વાત કહું? આપણા જેવાના જગતમાં શો બનાવ બનવાનો હતો તે આટલી હરખઘેલી થાશ! રોજ ઊઠીએ. નહાઈએ-ધોઈએ, બે કોળિયા ખાઈએ, નોકરીએ જઈએ, થાકીને ઘેર આવીને પછી સૂઈ જઈએ… શું બનવાનું હતું! બોલ શું બનવાનું હતું? કીડી-મંકોડા આમતેમ ફરે છે એમાં કોઈ બનાવ હોય છે? કોઈ પ્રસંગ હોય છે? કેમ હસવું નથી આવતું?… મને તો હસવું આવે છે… આપણે તો ખાલી મરી જઈએ ત્યારે જ કોઈ ઘટના કે બનાવ બને છે, અને બસ એ જ વખતે પૈસાની ખાસ જરૂર નથી પડતી… થોડાક પૈસામાં આપણે એ પ્રસંગ ઊજવી શકીએ છીએ. કેમ ખરું કે નહિ?’ આટલું કહી પરુષ આજે પહેલી જ વાર ખડખડ હસ્યો. પુરુષ હસ્યો એટલે સ્ત્રી પણ ખુશ થઈ અને રસોડાનાં વાસણો એકઠાં કરવા લાગી. એક કકડો લઈ પુરુષ મોં લૂછવા લાગ્યો. અને ફરી પાછો અભરાઈ ફંફોસવા લાગ્યો. પુરુષને થોડો અજમો આપી સ્ત્રી હળવાશથી બોલી, ‘કાલે રમાબહેન પણ કહેતાં હતાં કે કોઈને સુખડી તો કોઈને રોટલો… પણ સુખડી મળે ત્યારે ખરી. ઓહ! પાછી ભૂલી ગઈ. રમાબહેનનું નામ લીધું.’ કોટ પહેરતાં પહેરતાં પુરુષ બોલ્યોઃ ‘આ તારાં રમાબહેને પહેલી જ વાર સાચી વાત કરી… સુખડી મળે ત્યારે ખરી… તેલપળી કરી કરીને જીવતા આપણા લોકોનો શો શક્કરવાર વળવાનો હતો!’

— ત્યાં તો સ્ત્રી ઓચિંતી બોલીઃ ‘તમને એક વાત કહેવાની તો રહી ગઈ, ટપાલ આવી છે. નાનકો, મોટો અને તમે બધા ભેગા થઈને પેલી સોસાયટીમાં પડ્યા છો ને તે એનું કાગળિયું આવ્યું છે — હપતાની રકમ માટે.’ આ સાંભળી પુરુષ એકદમ લાલચોળ થઈ ગયો અને સ્ત્રી તરફ ફરી તાડૂકી ઊઠ્યો, ‘અત્યારે મૂકને હવે એ માથાકૂટ… હું તો મોટાને કહેતો જ હતો કે આપણું ગજું નહિ, સાલું ઘર!… ઘર કે જંગલી રાક્ષસ! સાલું ખુદ આપણને જ ખાઈ જાય એ તે કેવું ઘર! મેં તો મોટાનેય કહ્યું હતું, નાનનેય કહ્યું હતું અને તનેય કહ્યું હતું કે—’ પણ ફરી પાછી એને ઉધરસ ચઢી ને ‘ચાલ હવે મારે મોડું થાય છે.’ એમ કહેતાં કહેતાં તે ઝડપથી બહાર નીકળી ગયો.

‘હા, હા, મેં જે કહ્યું હતું એ ખરું, પણ મારી વાત તો સાંભળો—’ કહેતી સ્ત્રી ખાલી અવકાશમાં એની પીઠ પાછળ તાકી રહી અને ફરી પાછું રમાબહેનના રેડિયોમાં ‘વૈષ્મવજન તો તેને કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે’ એ ભજન ઓચિંતું વાગી ઊઠ્યું.

*

આજે તો આવતાંની સાથે જ વ્હિસલ મારી તે સોફા પર જ આળોટવા માંડ્યો અને ટેબલ પર ચાનો સેટ ગોઠવતી સ્ત્રીની સામે જોઈ હસતાં હસતાં બોલ્યોઃ ‘ગજબની જોક થઈ ગઈ.’ એનો એપ્રન સરખો કરતાં સ્ત્રી બોલીઃ ‘શું થયું! પાછી બીજી જોક! મને કહો તો ખરા!’ લહેરમાં આવી પગ પર પગ ચઢાવી પુરુષ બોલ્યો, ‘આજે અમે એક પરદેશી મહેમાનને કારમાં ફેરવતા હતા. પાકથી લહેરાતાં પીળાં ફૂલોવાળાં રાઈનાં ખેતરો બતાવતા હતા, ત્યાં તો રસ્તામાં નદીનો એક ઘાટ આવ્યો. ત્યાં આપણી કેટલીક સ્ત્રીઓ નહાતી હતી. પેલા પરદેશી મહેમાન ત્યાં એકીટશે જોઈ રહ્યા અને પછી બોલ્યાઃ ‘અમારે ત્યાં સ્ત્રીઓ આવી રીતે જાહેરમાં નહાતી નથી.’ આ સાંભળી મારા બૉસ તરત જ બોલી ઊઠ્યા, ‘અમારે ત્યાં પુરુષો આવી રીતે જાહેરમાં સ્ત્રીઓને જોતા નથી.’ પુરુષ અને સ્ત્રી બન્ને ખડખડ હસી પડ્યાં. થોડી વાર પછી સ્ત્રી બોલીઃ ‘હું આમ હસું છું. પણ અંદરથી બહુ દુઃખી છું… મોટા દીકરાને લશ્કરમાં ભરતી કરવા માટે ફરજિયાત ઉપાડી ગયા. એવું સાંભળ્યું છે કે આપણી દીકરીને પણ ફરજિયાત વૈજ્ઞાનિક તાલીમ આપવાના છે… બહુ જોખમી અને ભયંકર—’ ત્યાં તો પુરુષ અધવચ્ચે જ બોલી ઊઠ્યોઃ ‘તો શું તું એમ માને છે કે હું પણ દુઃખી નથી?’ આટલું કહેતામાં તો એનો ચહેરો એકદમ તંગ થઈ ગયો અને સિગારેટ કાઢી સળગાવી ધુમાડા બહાર ફેંકવા લાગ્યો. એને ચાનો પ્યાલો આપતાં સ્ત્રી બોલીઃ ‘બસ બસ, હવે સિગારેટ ના પીશો… હમણાં હમણાંથી તો સિગારેટ વધુ પડતી પીવો છો અને દારૂ પણ.’

પુરુષે કશો જવાબ ના આપ્યો અને મૂંગો મૂંગો ચા પીવા લાગ્યો. સ્ત્રી બારી સામે જઈ ઊભી રહી અને બહાર જોઈ રહી. ત્યાં તો ઉપર આકાશમાંથી જમ્બો જેટ વિમાનનો સુસવાટા મારતો અવાજ આવ્યો. સ્ત્રી પુરુષ તરફ બોલી, ‘કેટલી તેજ ગતિથી વિમાન ઊડે છે! આપણાં સુખશાંતિ માટે ચારે બાજુથી બહુ પ્રગતિ થાય છે.’ સાંભળ્યું ના હોય એમ કશું બોલ્યા વિના પુરુષ ઊભો થયો અને વૉર્ડરોબમાંથી કોટ કાઢી મોટા કદના અરીસા પાસે ગયો અને ટાઈ સરખી કરી કોટ પહેરી બ્રશ વડે વાળ સરખા કરવા લાગ્યો અને અરીસામાંથી જ સ્ત્રી સામે જોઈ બોલ્યો, ‘ક્રાંતિ પછી આપણે સુખી સુખી થઈ ગયાં; નહિ?’ સ્ત્રીએ એપ્રન કાઢી નાખ્યો. ફ્રૉક પર કોટી પહેરી લીધી અને પરુષ પાસે આવી બોલીઃ ‘હા, બધા જ સુખી થઈ ગયા, ફરજિયાત સુખી થઈ ગયા.’ અને પછી ધીમેકથી બબડી, ‘શી ખબર મારો દીકરો શું કરતો હશે!’ આ સાંભળી પુરુષ એકદમ ગુસ્સે થઈ ગયો અને મોટા અવાજે બોલ્યોઃ ‘દીકરો દીકરો શું કરે છે! કતારમાં ઊભો હશે… જો જો, આ સૈનિકો જેવાં કતારબદ્ધ બંધાયેલાં ઘરો તને તારા દીકરા જેવાં નથી લાગતાં! કેટલાં સરસ સગવડભર્યાં ઘર છે!’ કોરી ભીંત સામે જોતી હોય એમ બધિર ભાવે સ્ત્રી ખાલી એટલું બોલી, ‘ઘર!’ પુરુષ એની પાસે ગયો, એના ખભા પર વહાલથી હાથ મૂક્યો અને ડ્રૉઇંગ-રૂમની ક્રીમ દીવાલોને જોઈ રહ્યો, અને પાછો ઓચિંતો ટી.વી. સેટ પાસે ગયો અને ચાલુ કરી બોલ્યો, ‘હા, ઘર… જો કેટલું સરસ ઘર છે.. હવે તો ટી.વી. પર સવારે સમાચારપત્ર પર વાંચી લેવાનું. કોઈ પણ માહિતી હવે ટી.વી. ના પડદા પર જમાડી પણ દે.’ આટલું બોલી પુરુષ હસ્યો અને બીજી સિગારેટ સળગાવી. સ્ત્રી પણ ફિક્કું હસીને બોલીઃ ‘હા, ફરજિયાત.’

હવે કશું જ ના બોલવું હોય એમ પુરુષ શાંત બેસી રહ્યો. સ્ત્રી ઊભી થઈ અને ટીવી.નો અવાજ ધીમો કરી ફોનનું રિસીવર ઉપાડ્યું. પછી વિચાર બદલી ઘડિયાળ સામે જોયું અને પર્સ ખોલી અંદરની વસ્તુઓ બરાબર તપાસી પુરુષની સામે આવી બેઠી. બન્ને ક્યાંય સુધી શાંત બેસી રહ્યાં. થોડી વાર પછી મનોમન બોલતો હોય એમ બોલ્યોઃ ‘મને એક હસવા જેવો વિચાર આવે છે, જોકે એવો વિચાર આવવો જોઈએ નહિ, છતાંય આવે છે. મન પર કાબૂ શી ખબર ક્યારે આવશે!’ સ્ત્રી પુરુષના બોલવાની જ રાહ જોતી હોય એમ તરત જ બોલીઃ ‘મારે તો મન પર કાબૂ આવી ગયો છે.’ આ સાંભળી પુરુષ હસ્યો અને બોલ્યો, ‘તો તો તારી ઘણી સિદ્ધિ કહેવાય; પછી શેની તારી જાતને દુઃખી કહ્યા કરે છે, અને જો આજે—’ ત્યાં તો ફૅક્ટરીની સાયરન વાગી. એ સાંભળી સ્ત્રી બોલીઃ ‘હા, પણ તમે તમારો હસવા જેવો વિચાર તો કહો… ‘વિચાર’ સાંભળવાની મજા આવે છે… હવે જલદી જલદી કહી દો, મારે ફૅક્ટરીએ જવાનો ટાઇમ થયો છે.’

સ્ત્રી તરફ ઝૂકીને પુરુષ હસતાં હસતાં બોલ્યો, ‘મને એવો વિચાર આવે છે કે… કે આપણા બધાનાં ઘર સરખાં, બધાની સુખસગવડ સરખી તો… તો આપણા બધાના ચહેરા પર કેમ સરખા નહિ?… બધાં રીંછનાં મોં સરખાં, બધા ઘોડાનાં મોં સરખાં, બધાં પક્ષીઓનાં મોં સરખાં, તો આપણા માણસના ચહેરા સરખા કેમ નહિ?… માણસના ચહેરા જુદા જુદા કેમ?’ આ સાંભળી સ્ત્રીને પણ હસવું આવ્યું અને કોઈ નવી નવાઈની વાત સાંભળી હોય એમ આશ્ચર્યથી બોલી, ‘હા, બધા કાગડાનાં મોં એકસરખાં જ હોય છે… કાગડાને ઓળખી શકીએ છીએ? તો માણસો પણ ના ઓળખાવા જોઈએ.’

— પણ પુરુષ હવે ગંભીર થઈ ગયો હતો. ઊભો થઈ તે વૉર્ડરોબ પાસે ગયો અને એમાંથી એની બ્રીફ-કેસ કાઢી. વૉર્ડરોબમાં એનું એક સાવ અંગત ખાનું હતું. એ ખોલી એમાંથી કેટલાંક અગત્યનાં કાગળિયાં કાઢ્યાં અને સ્ત્રી સામે જોઈ પોતાની બ્રીફકેસમાં મૂક્યાં. સ્ત્રી કશું બોલ્યા વિના એનો મેક-અપ સરખો કરવા લાગી. પુરુષ એના આઇડેન્ટિટી કાર્ડ સામે ક્યાંય સુધી તાકી રહ્યો. સ્ત્રી વારંવાર એના ઘડિયાળ સામે જોતી હતી. પુરુષ સ્ત્રીની એકદમ પાસે આવ્યો અને ધીમેકથી એના કાનમાં બોલ્યોઃ ‘હવે હું તને એક ગંભીર વાત કહેવા માગું છું.’ સ્ત્રીએ પૂછ્યુંઃ ‘તમારા બૉસની?’

પુરુષે એકદમ સ્ત્રીના બે હાથ પકડી લીધા અને ઝડપથી બોલ્યો, ‘ચાલ, આપણે બીજા કોઈ દેશમાં ભાગી જઈએ, હવે અહીં રહેવાય એમ નથી. હું ગૂંગળાઈ ગયો છું, સતત તમને કોઈ જોયા જ કરે. તમારા પર કોઈ ચાંપતી નજર રાખે…’ આ સાંભળી સ્ત્રી બાવરી બની ગઈ અને થડકાતા અવાજે બોલી, ‘ના, ના, એ બધું સ્વીકારી લો… સ્વીકારવું જ રહ્યું. બધાંએ સ્વીકારી લીધું છે.’ પુરુષ વધારે ઉત્તેજિત થઈ ગયો અને સ્ત્રીને વધારે ભીંસમાં લઈ બોલ્યો, ‘બધાએ છો સ્વીકાર્યું, મારે નથી સ્વીકારવું. બસ હવે જતા રહેવું છે.’ પુરુષની પકડ છોડાવી સ્ત્રી ફસડાઈને ખુરશીમાં બેસી પડી અને એના હૃદયના ધબકારા વધી ગયા. બારીની બહાર થોડી વાર તાકી રહી અને પછી શાંત દયામણા અવાજે બોલી, ‘જરા વિચાર તો કરો, એમ જતાં રહેવું સહેલું છે?… અહીં આપણાં બાળકો છે, આપણું ઘર છે, આપણાં ખેતરો છે.’

— આ કશું જ સાંભળવા ન માગતો હોય એમ ઉગ્ર અને કઠોર થઈને પુરુષ બોલ્યો, ‘એ બધું જ છોડી દેવાનું… તારે આવવું છે કે નહિ?’ સ્ત્રીની આંખમાં હવે આંસુ આવી ગયાં. હતાશ થઈને તે બોલીઃ ‘પણ અહીં મારાં મા-બાપ છે. મારી બહેન માંદી છે… ના, ના, એ લોકોને હું ના છોડી શકું. તમે પણ—’

‘તો તો… તો તો હું તને પણ છોડીને જતો રહીશ.’ ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં આટલું કહી પુરુષ ઝડપથી ઘરની બહાર જતો રહ્યો. એને જતાં જોઈ સ્ત્રીને ધ્રાસકો પડ્યો અને ચિત્કારી ઊઠીઃ ‘સાંભળો… સાંભળો… હું તમને એક વાત કહું—’ ત્યાં તો ટેલિવિઝન પર ઓચિંતી જાહેરાત થઈ—

‘અમને જણાવતાં આનંદ થાય છે કે આપણું અવકાશયાન શુક્રના ગ્રહ પર પહોંચી ગયું છે. આ રીતે આપણે સાતમા ગ્રહ પર કબજો મેળવી લીધો છે. એ તો તમને ખબર જ હશે કે ૧૯૫૭માં ઑક્ટોબરની ચોથી તારીખે અવકાશમાં આપણી આ પૃથ્વીની પ્રદક્ષિણા કરતો સૌથી પહેલો ઉપગ્રહ છોડવામાં આવ્યો હતો. અને ૧૯૫૯માં ચંદ્ર પર સૌથી પહેલું અવકાશયાન પહોંચ્યું હતું અને એનાથી આગળ વધીને ૧૯૬૫માં માણસે પહેલી વાર અવકાશમાં તરવાની સહેલ માણી હતી.’

શૅક અને પૉપ બન્ને મ્યુઝિકની રેકર્ડ્સ પૂરી થઈ ગઈ એટલે એણે રેકોર્ડ ચેઇન્જર પર ડિસ્કોની રેકર્ડ મૂકી અને સ્ટીરિયો પર એનું સંગીત મોટેથી ધમધમી ઊઠ્યું. એકાવનમા માળની બારીએથી એ નીચે જતાં-આવતાં વાહનો, ટ્રાફિક સિગ્નલોને, ડિપાર્ટમેન્ટ સ્ટોર્સને અને માણસોને જોઈ રહી અને પછી અરીસા પાસે જઈ હેડડ્રેસર મશીનથી એના વાળ સેટ કર્યા અને પછી ચોપડી લઈ વાંચવા બેઠી. થોડાં પાનાં વંચાયાં ત્યાં જ કૉલબેલ વાગ્યો. બારણું ખોલી જોયું તો તે આવી ગયો હતો. એણે ચોપડી ઠેકાણે મૂકતાં કહ્યું, ‘તારા ડેડીને હવે કેમ છે?’ ફ્રિજ ખોલતાં ખોલતાં પુરુષે જવાબ આપ્યોઃ ‘ઠીક છે, પથારીવશ છે. બહુ હરીફરી શકતા નથી.’ સ્ત્રી તરત જ બોલીઃ ‘ઓહ! જાણીને ખૂબ દુઃખ થયું, કોન્સોલેશન.’ પુરુષ વૉર્ડરોબ પાસે ગયો અને એ ખોલીને એમાં એની બ્રીફ-કેસ મૂકી અને સ્ત્રીની તરફ ફરીને બોલ્યોઃ ‘થૅંક યુ… અરે એક વાત કહેવાની તો ભૂલી જ ગયો. આજે તારો બીજી વારનો પતિ રસ્તામાં મળી ગયો હતો.’ સ્ત્રીએ ખૂબ જ સાહજિકતાથી પૂછ્યુંઃ ‘એમ! કંઈ વાત થઈ?’ પુરુષે હસીને જવાબ આપ્યોઃ ‘ખાસ કંઈ વાત ના થઈ… બસ મને કહે ‘કેમ છે?’ આંખ મીંચકારી બોલ્યો હતો એટલે સાલો કટાક્ષમાં બોલ્યો હશે, અને—’ ત્યાં તો સ્ત્રી પણ હસીને બોલી ઊઠીઃ ‘મને કોઈ વાર તારી પહેલાંની પત્ની રસ્તામાં નથી મળી જતી, નહિ તો મજા આવે, સામસામે પૂછીએ તો ખરાં, કેમ છે?’

સ્ત્રીપુરુષ બન્ને ખડખડ હસ્યાં.

સ્ટીરિયો સહેજ ધીમો કરી પુરુષ બેઝિનમાં મોં ધોવા લાગ્યો. સ્ત્રીએ પાછી ચોપડી હાથમાં લીધી અને પાનાં ફેરવવા લાગી. મોં લૂછતાં લૂછતાં એની પાસે આવ્યો એટલે તે બોલીઃ ‘તને હું ફોન કરતી હતી પણ તારી સેક્રેટરી તને આપતી જ નહોતી.’ પુરુષે ટૂંકો જવાબ આપ્યોઃ ‘હું બિઝિ હતો.’ સ્ત્રી સહેજ કટાક્ષમાં બોલી… ‘તું કે તું અને તારી સેક્રેટરી બન્ને? અને એટલે જ મોડે સુધી રોકાય છે ને?’ પુરુષ હસીને સ્ત્રી તરફ ઝૂક્યો અને એનાં સોનેરી જુલ્ફાં પસવારી બોલ્યોઃ ‘સેક્રેટરી બિઝિ હોય તો તારો ફોન ક્યાંથી રિસીવ કરે?’ સ્ત્રીએ આછો હડસેલો મારી પુરુષને ખુરશીમાં બેસાડી દીધો અને પોતે ઊભી થઈ અને ખૂણામાં એક ઇલેક્ટ્રિક સ્વિચ ઑન કરી બોલીઃ ‘બિઝિ હોય તો મારે શું! અચ્છા, મારી ઑફિસેથી આવી મેં તો એટલા માટે ફોન કર્યો હતો કે આ રોબોટ હવે કશું કામ જ કરતો નથી.’ સ્થિતપ્રજ્ઞ સાધુની જેમ ઊભેલા રોબોટ પાસે જઈ તે આશ્ચર્યથી બોલ્યોઃ ‘રોબોટ કશું જ કામ કરતો નથી! પણ કંપનીએ બે વર્ષની ગૅરંટી તો આપી હતી! કેટલા પૈસા આપી સ્ટાન્ડર્ડ કંપનીમાંથી ઘરનું કામ કરવા રોબોટ લાવ્યા હતા!… સાવ ડેડ થઈ ગયો છે!’ રોબોટ પર એક ગુસ્સાભરી નજર ફેંકી સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યોઃ ‘ડેડ તો નથી થઈ ગયો, પણ એકના બદલે બીજું કરે છે… કહીએ છીએ કંઈ અને કરે છે કંઈ… બરાબર આદેશો ઝીલતો નથી, બગડી ગયો છે.’ રોબોટની આંખો તરફ જોઈ પુરુષે જવાબ આપ્યોઃ ‘તું બરાબર સ્વીચ દબાવતી હોઉં.’ આ સાંભળી સ્ત્રી એકદમ ઉશ્કેરાઈ ગઈ અને બોલી ઊઠીઃ ‘જા જા હવે, એ લોકોએ કોમ્પ્યુટર્સમાં ડેટા મૂકવાની કશીક ગરબડ કરી લાગે છે… આજે તો હાથે કામ કરી કરીને થાકી ગઈ… ઇફ યુ ડોન્ટ માઇન્ડ, આજે તારા માટે તું જરા ચા બનાવી લેશે!’ પુરુષે જવાબ આપ્યોઃ ‘ઑફ કોર્સ, ડાર્લિંગ.’

‘થૅંક યુ સો મચ ડિયર.’ આટલું કહી સ્ત્રી બારી પાસે જઈ ઊભી રહી અને નીચે જોતાં જોતાં કશે વિચાર કરવા લાગી. પુરુષ એની પાસે જઈ ઊભો રહ્યો. બન્ને ક્યાંય સુધી બોલ્યા વિના ઊભાં રહ્યાં, પછી પુરુષ ધીમેકથી બોલ્યો, ‘શું વિચાર કરે છે?’ સ્ત્રીએ બારીની બહાર જોતાં જોતાં જ જવાબ આપ્યોઃ ‘આ એકાવનમા માળની બારી પાસેથી બહાર આકાશ સામે અને નીચે વહેંતિયા જેવા માણસો અને વાહનો જોઉં છું ત્યારે મને ઘણી વાર વિચાર આવે છે કે ફ્લૅટમાં આપણે ઓચિંતાં મરી જઈએ તો આપણું શું થાય? આપણી કોણ ખબર કાઢે? તને એવો વિચાર નથી આવતો કે લિફ્ટ ઓચિંતી બંધ થઈ જાય તો આપણે ગૂંગળાઈ જઈએ અને—’

સ્ત્રીની આ વાત સાંભળી પુરુષ એકદમ ચિડાઈને બોલ્યોઃ ‘સ્ટોપ ધિસ નોનસેન્સ. શું વાંચતી હતી! વ્હાય ધિસ ડિપ્રેશન! જો આ મેગેઝિન તારા માટે લાવ્યો છું… વાંચ… ફોટા જો. તારી તબિયત ખુશ થઈ જશે.’ સામે ટેબલ પર પડેલું બીજું મૅગેઝિન સ્ત્રીએ હાથમાં લીધું અને પુરુષ સામે ધરી બોલીઃ ‘મૅગેઝિન મૅગેઝિન કરે છે તે લે આમાં વાંચ.’ મૅગેઝિન હાથમાં લીધા વિના પુરુષ સહેજ રોષથી બોલ્યોઃ ‘શું છે?’ મૅગેઝિનનું એક પાનું ખોલી સ્ત્રી બોલીઃ ‘ડેઇટિંગ માટે સાંજે બહાર જતી વખતે ડૉટર મધરને કહે છે, કે મોમ, કાલે દૂધમાં મને પેલી ગોળી આપવાનું તો તું ભૂલી ગઈ… હવે શું થશે!… બોલ, તારે કંઈ કહેવું છે! ઍની કોમેન્ટ?… આપણો હવે એવો વારો નહિ આવે? આપણી ડૉટર—’

ગુસ્સે થઈ મેગેઝિન પછાડી પુરુષે ઘાંટો પાડ્યોઃ ‘મારો મૂડ શા માટે બગાડે છે! લેટ ધેમ ગો ટુ હેલ.’

સ્ત્રી પુરુષ સામે જોઈ રહી અને કશું બોલ્યા વિના ભોંય પર પડેલું મૅગેઝિન હાથમાં લીધું અને પુરુષને શાંત પાડતી હોય એમ દુઃખભર્યા અવાજે બોલીઃ ‘સૉરી… મારે તને દુઃખી નથી કરવો. પણ જેમ જેમ હું મોટી થતી જાઉં છું એમ એમ જાણે હું એકલી પડતી જાઉં છું, કશાકથી અળગી પડતી જાઉં છું અને… અને એકલતા એ તો કેટલી ખરાબ વસ્તુ છે! અને… અને…’

પુરુષ પણ અધવચ્ચે શાંત અવાજે બોલ્યોઃ ‘એટલે તો કહું છું કે બહુ વિચાર કર્યા વિના બને એટલી મોજમજાહ કર… જીવન એ બહુ વિચાર કરવા જેવી વસ્તુ નથી.’

કશો જવાબ આપ્યા વિના સ્ત્રી ઊભી થઈ. એના વોર્ડરોબ પાસે ગઈ અને એમાંથી એક ફોટોગ્રાફ કાઢી બોલીઃ ‘હા, મને પણ એવું જ લાગે છે… આપણો પોપ જોને, આપણને કેવો છોડી જતો રહ્યો! હજુ તો ગયા ઑગસ્ટમાં સત્તરમું બેઠું… એમાં તો સ્વતંત્ર થઈ ગયો! પાંખો તો હજુ માંડ ફૂટી ત્યાં તો ઊડીને જતો રહ્યો! એને પ્રેમ જેવી કોઈ લાગણી જ નથી.’

પુરુષે સ્ત્રીના હાથમાંથી ફોટોગ્રાફ લઈ લીધો અને વૉર્ડરોબમાં પાછો મૂકી દીધો. પછી સ્ત્રીને સાંત્વન આપતો હોય એ રીતે બોલ્યોઃ ‘પણ આજે આ બધી વાતો શા માટે કરે છે? આ આપણા એકલાની વાત છે. તને આજે શું થયું છે!’

સ્ત્રી ફરી પાછી બારી પાસે ગઈ અને બહાર રસ્તા પર જોઈ બોલીઃ ‘ના, આમ તો કશુંય નથી થયું. સાવ નાનકડી વાત છેઃ ‘આજે પોપ, મારો દીકરો, માઇ સન. મને રસ્તામાં મળ્યો હતો… સાથે એની પેલી બદામી જુલ્ફાંવાળી છોકરી પણ હતી. મને જોઈને પસાર થતાં થતાં જ બોલ્યોઃ ‘હલ્લે મોમ, હાઉ ડૂ યૂ ડૂ?’

‘તેં શું કહ્યું?’ પુરુષે પૂછ્યું.

મેં હસીને કહ્યું, ‘ફાઇન.’ સ્ત્રીએ જવાબ આપ્યો.

એકદમ હળવાશથી પુરુષ હસતાં હસતાં બોલ્યોઃ ‘બસ, આ જ તો આપણું જીવન છે… ફાઇન-એક્સ્ટ્રીમ્લિ ફાઇન.’ અને પછી સ્ટીરિયો પાસે જઈ ફરી પછી રેકોર્ડ-ચેઇન્જર પર ડિસ્કો ગીતની રેકર્ડ મૂકી અને સ્ત્રી માંડ એટલું બોલીઃ ‘પણ… પણ… પણ…’

XXXIX

નાનાભાઈ જેબલિયા

છટકું

મળું મળું થયેલી બેચરભાઈની આંખ ભડાક દઈને ઊઘડી ગઈ. રોંઢા દિવસનો સતાવ્યા કરતો પેલો ચહેરો વળી પાછો ઊપસી આવ્યો — પાતળા, સખત બીડેલા હોઠમાંથી બહાર લટકતા લાંબા ઉપલા બે દાંત; લાંબી ને સૂકી હડપચી, બેઠેલા ગાલ, ઝીણી ને ધારદાર આંખો!

‘હવે તું સગડ મેલ્ય હોં, રામશંકર! મંગળ ટાણે જ મોંકાણ મંડાવવા નો’ય ત્યાંથી ફૂટી નીકળછ, પણ યાદ રાખજે, મારો કે મારા મનુનો વાળેય વાંકો થવાનો નથી…’ કાલ સવારે તો મારો મનુ ઘેર આવે છે, ને તે પણ દાક્તર થઈને… અને બેચરભાઈ ખાટલામાંથી ઊભા થયા. ઢીલી પાંગતનો ખાટલો જરા કકડ્યો, લોચો કરીને મૂકેલાં ગોદડાંમાંથી ‘ફસ્’ કરતીકને હવા નીકળી અને બેચરભાઈના પોંચાને ચાટતી ઊડી ગઈ…!

પડખેના ખાટલામાં સાથી હજી નાખોરાં ખેંચતો હતો. બેચરભાઈ એની ઊંઘ ઉપર તપ્યાઃ ‘અઘોરી છે ને માળો! સાતરશ (સપ્તર્ષિ)નાં ચાર તો ઊગી ગયાં…! બળદોને હાથલો ફેરવશે ક્યારે? બગાયું વીણશે ક્યારે?’ ધીમે ધીમે ચાલતા એ બળદોને ગમાણે ગયા… બળદો નાખોરાં બોલાવતા ઊંઘતા હતા…

બળદોને ઉદ્દેશીને બેચરભાઈ બોલવા લાગ્યાઃ ‘હાથલો કરાવીને ચોખ્ખા ફૂલ થઈ જાવ. વળતે ફેરે મનુભાઈ હાંકવા બેહશે. એક તો એની ‘રાશ’ ઉતાવળી છે અને એમાંયે એના દોસ્તારો ભેગા હશે. હવે તો પાછો દાક્તર થયો… મોટરુંમાં ભમનારો આદમી તમને હળું હળું હાલવા દે. એમ? ઈ તો હડી જ કઢાવશે ને હવે? દાક્તર છે, સમજાણું? એને તો મોટરેય ફાસંફાસ દોડાવવી જોઈ, ન દોડે તો દાક્તરને પોસાઈ કાંઈ? સામેના દર્દીનો જીવ જાતો હોય હોં… અને હવે માણસો પણ કેવાં ગણતરીબાજ થઈ ગયાં છે — જીવ લવકીએ હોય તંઈ જ દાક્તરના પૈસા ભાંગે…!’ ચાલતા ચાલતા બેચરભાઈ વળી પાછા પથારીએ આવ્યા અને સાતરશનું છઠ્ઠું ચાંદરણું ઊગવાની રાહ જોઈ રહ્યા. છઠ્ઠું ઊગે કે પોતાને જાગવાનું હતું, ગાડી જોડવાની હતી. છઠ્ઠું ઊગતાં જ હજી નહીં નહીં તોય એકાદ કલાક લાગે એમ હતો…

જો આંખ મળી જાય તો એકાદ સારું એવું ઝોલું ખાઈ લેવાય. બેચરભાઈએ આંખ મીંચવાનો પ્રયાસ કર્યો અને ડોળા ઉપર પાંપણો ઢળી, કે જાણે પાંપણોના બેવનમાં જ સંતાયો હોય એમ રામશંકર ફરીવાર ઊપસી આવ્યો. યાદ આવ્યું કે નોકરી ગુમાવેલા રામશંકરને હવે કાંઈ જ ધંધો નથી, જ્યારે પોતાને કેટલું બધું કામ છે!

બેચરભાઈએ આંગળીના વેઢા ઉપર અંગૂઠો માંડ્યોઃ ગાડીને તળિયે ‘મુંજ’ પાથરવો, ઉપર જાજમ. એના ઉપર નવાં બે ગાદલાં, ચાર-પાંચ તકિયાઃ ઓછાડ, પાણી પીવાનો જર્મનનો કૂંજો, ચીતરવાળા ગ્લાસ, છત્રી, ગાડીનો છાંયો, બળદોની ઝૂલ્યો, ને? હજી બે-ત્રણ ચીજો ઘટતી હતી…!

રોંઢે ગણી ત્યારે આકરે કાંટે બાર થઈ હતી… ને એવાં મોટા ભાગની તો ગામલોકોએ જ સંભારી દીધી’તી.

બેચરભાઈ ધીમું, ગર્વીલું હસ્યાઃ ‘હોદ્દો કેવી ચીજ છે! હું મનુનો બાપ છું, છતાં મનુને ફૂલની જેમ જાળવીને તેડી લાવવા ગામ આખું કેટલી ભલામણ કરી ગયું! અને શિવો ટપાલી? મનુભાઈ માટે વળી વળીને ભલામણ કરતો હતો. ખુશાલીમાં બે રૂપિયા મળેલા ને? પણ પહેલાં તો મારે બેટે મારી છાતી જ બેસારી દીધી’તી.’ ને બેચરભાઈ સામે રોંઢાનો એ રૂંવાડાં થીજવતો પ્રસંગ વળી પાછો તરી રહ્યો.

‘તમારો તાર છે, બેચર આતા!’ બેચરભાઈને જગાડીને શિવાએ કહ્યું. તાર શબ્દ જ જાણે કે લોખંડનો તાર બનીને બેચરભાઈના કાળજામાં પરોવાઈ ગયો. એક જ પળ માટે બેચરભાઈની આંખ મીંચાઈ ગઈ, અંધારું છવાઈ ગયું ને અંધારામાં બેચરભાઈ સામે ભમરિયા કૂવા ઘૂઘવતા દેખાયા; રેલગાડીઓનાં રાક્ષસી એન્જિનો, નાપાસ થઈને પાટા માથે સૂઈ ગયેલા મનુના દેહના ફોદા કાઢી નાખીને ‘હુસ્! હુસ્!’ કરતાં પસાર થતાં દેખાયાં! માંકડ મારવાની ગંધારી દવા બેચરભાઈના નાકને ગૂંગળાવી રહી. છાપાવાળા ગોકીરો કરવા લાગ્યા.

‘આતા… લ્યો પાણી…’ મોટા આતાને જાગેલા જોઈને ‘જીવતી’ પાણીનો કળશો લઈ આવી.

જીવતી સામે બેચરભાઈની આંખો સતપ થઈ. શિવો નો’ત તો એ જીવતીને તતડાવત — ‘મૂકીને હાલતી થા, છપ્પરપગી…!’

— બેચરભાઈ જીવતીને છપ્પરપગી કહેતા. — જીવતીના જન્મ પછી ત્રીજે જ દિવસે બેચરભાઈનો નાનો ભાઈ પરબત — કૉલેરામાં પાછો થયો હતો…!

બેચરભાઈને મળનાર પરબતની સાઠ વીઘા જમીન આ જીવતીએ પચાવી પાડી’તી!!

‘પારકી આશ’ના કપાળમાંથી સાઠ વીઘા જમીન પોતાની કરી લેવા બેચરભાઈએ રામશંકર તલાટીને સો-સોની બે નોટો વદાડી’તી, ને તોય રામશંકર એકનો બે નો’તો થયો. લાજ્યો નહીં ને ઊલટાનો એ ગાજ્યોઃ

‘બેચરભાઈ, નાનેરા ભાઈની વિધવાનો ઊલટાનો તમારે ખ્યાલ રાખવો જોઈએ. તમે એક હજાર આપશો તોય એ બાઈ અને દીકરી માટે હક્કપત્રકે હું ઘાલમેલ કરવાનો નથી. કાશીવહુ તો ધન્યવાદને પાત્ર છે. તમારી નાતરિયા વરણમાં એ બાઈ ફક્ત દીકરીના ‘પાણકા’ ઉપર જિંદગી ગુજારવા બેઠી છે — ખાનદાન છે, ખાનદાન!’

‘ચોખલિયાવેડા જાવા દ્યો તલાટી, ને લઈ લ્યો.’ બેચરભાઈએ કોરી કડકડતી સોની નોટ રોકડી કાઢીને રામશંકરને કહ્યું, ‘સો રોકડા ને સો માગું છું એ માફ — તમારું સોનાનું લોકીટ લઈ જાજ્યો.’

‘નોટ તમારા ખિસ્સામાં જ રાખો. તમારા સો લેણા છે એના અડાણામાં મારી પત્નીનું લોકીટ તો છે ને, તમારી પાસે?’ રામશંકરે કહી દીધુંઃ ‘બસ હવે સો આપી જજો. મારે હવે લોકીટ પણ નથી જોઈતું, બસ?’

બેચરભાઈ તપી ગયાઃ ‘લખમી ચાંદલો કરવા આવે છે રામશંકર. ભૂખડી બારસ એવા આ ગામમાં સો-સોની બે નોટો! બસોમાં લોકીટ વેચાય નૈં તલાટી!’

‘તમને મુબારક… સરકાર મનેયે નોટો આપે છે.’ કહીને રામશંકરે હોઠ બંધ કરી લીધા. એના બહાર રહેતા ઉપલા, લાંબા દાંત, બેચરભાઈને રવાના થવાનો જાણે સિગ્નલ આપતા હતા!

‘તો સતવાદી, સો પોગાડી જઈશ અને લોકીટ જાહે ગાંઠિયા ખાવા!’ બેચરભાઈ આવું બોલવાના હતા પણ ઑફિસમાં કોઈક આવી ચડ્યું અને પોતે સમસમતા ઘેર આવતા રહેલા.

શિવો ટપાલી ઊભો ઊભો વહેંચવાના બીજા કાગળો ગોઠવતો હતો. બેચરલાલની સ્મૃતિ લંબાતી હતી.

મનુને શહેરની હાઈસ્કૂલમાં ભણવા મોકલ્યો ત્યારે પત્નીએ કહ્યું હતુંઃ ‘એકના એક દીકરાને આંખથી અળગો નથી કરવો. મનુ આઘોપાછો થાય છે ને મને ઓલી બાઈના સરાપ —’ કહેતાં તો મનુની બા રડી પડી હતી…

ઓલી બાઈ એટલે રામશંકર તલાટીની વહુ —  કંચન…! ગામના ચોકમાં રોકકળ કરતી, ઝટિયાં પીંખતી, સમ ખાતી, રામશંકરની નોકરીને ‘એરેસ્ટ’ કરીને લઈ જતા — ઍન્ટિકરપ્શન ખાતાના અમલદારોને વિનવણી કરતી કંચન…! દસ વરસ ઉપરનો પ્રસંગ સળવળીને જાગતો હતોઃ

ઍન્ટિકરપ્શન ખાતા દ્વારા બેચરભાઈને રામશંકરને મહાત કરવા ‘છટકું’ ગોઠવ્યું હતું.

ઍન્ટિકરપ્શનના અમલદારો રામશંકરના ઘર પાછળ છુપાયા. અને બેચરભાઈ સો રૂપિયા દેવા રામશંકરને ઘેર ગયા.

કરાર મુજબ પૈસા રામશંકરે હાથમાં લીધા કે અમલદારોએ ‘દરોડો’ પાડ્યો…!

રામશંકરે ઘણીયે ચોખવટ કરી કે ભાઈસા’બ, આ પૈસા તો મારી પત્નીના લોકીટના છે. બેચરભાઈએ એના લેણાનું દબાણ કરીને બસો રૂપિયામાં એ રાખી લીધું… ઓ એના કાપીને, સો રોકડા દેવા આવ્યા છે. લાંચ નથી. મારી જિંદગીમાં મેં લાંચ લીધી નથી.’

‘સો રૂપિયામાં ખોટી એન્ટ્રી પાડવાની એણે લાંચ માગી’તી, સા’બ!’ બેચરભાઈએ અમલદારોને કહ્યું.

અને બેચરભાઈ જ સાચા ઠર્યા — રામશંકરની સચ્ચાઈનો કોઈએ પુરાવો ન આપ્યો… કોણ આપે?…

કોઈના બે મણ દાણામાં વરસવળોટ ફોરમ જાળવ્યો હોય તો ને? પાંચ રૂપિયા લઈને એકને બદલે ત્રણ બાવળ પાડવાનો લાભ કરી દીધો હોય તો ને? પણ ઘઉંમાં સરકારી પડતર કોઈને ‘બળતી બેણી’માં દીધી હોય તો ને?

રામશંકર સસ્પેન્ડ થયો ને છ માસની સજા થઈ!

‘મનુભાઈ પાસ થઈ ગયા ને કાલે ઘેર આવે છે, એનો આ તાર છે’ શીખની ગરજે, ઘણી વાર લગી ઊભા રહેલા શિવાએ વિચારમગ્ન બેચરભાઈ આગળ સ્પષ્ટતા કરી.

બેચરભાઈના કોઠામાં જીવ આવ્યો. છતાં એનાથી એક દુઃખભર્યો નિઃશ્વાસ મુકાઈ ગયો. ‘મૂરતમાં જ, એકના એક દીકરા માટે કેવી વહરી કલ્પના થઈ ગઈ?’

અને અત્યારે, ખાટલામાં બેઠાં બેઠાં એણે રામશંકરને ભાંડ્યોઃ ‘કરમચંડાળ, તેં કીધું’તું કે કરેલા કરમનો બદલો ભોગવવો પડશે… પણ જો! મારો છોકરો તો દાક્તર થઈને આવે છે… તારાં તું ભોગવી રહ્યો છે! નોકરી ખોઈને!’ અને પોતાને આખી રાતનો ઉજાગરો કરાવનાર રામશંકર માટે બેચરભાઈના મોઢામાં એક ગાળ આવી ગઈ, પણ ત્યાં જ કૂકડો બોલ્યો અને એ ખાટલામાંથી ઊભા થયા, સાથીને જગાડ્યો.

સાથીએ બળદોની બગાઈઓ વીણી, હાથલો ફેરવ્યો એટલી વારમાં બેચરભાઈએ ગાડી તૈયાર કરી નાખી અને યાદી મુજબ બધું ગોઠવાઈ જતાં ગાડી જોડાવીને રામપરને માર્ગે ચાલી નીકળ્યા.

સીમની મોકળી હવામાં ગાડી થોડી વાર ચાલી અને બેચરભાઈની આંખો ઘેરાવા લાગી…

‘અરે તારી…! રાત આખી ન આવી અને હવે!’ બેચરભાઈએ આંખો મીંચી. રામશંકર દેખાયો નહીં અને એને ઝોલું આવી ગયું.

સામેથી મનુને લઈને બસ આવતી દેખાણી… પણ આ શું!

બસને નોંધીને એક ભારખટારો દોડ્યો કાં જાય! અરે, પેસેન્જરો ને કન્ડક્ટર બૂમો પાડે છે, છતાં એ તારવતો કાં નથી? અરે, હરામી! પીધેલો લાગે છે…! અને ભારખટારો આખરે બસ સાથે અથડાયો. બસના ખુરદા ઊડી ગયા…!

બેચરભાઈના મોંમાંથી કાળી ચીસ નીકળી ગઈઃ ‘મ…નુ…ઊ…’ પોતાની બળદગાદી ધડામ્ કરતી… પછડાણી. બેચરભાઈની આંખો ઊઘડી ગઈ…!

‘એરુ હતો, આતા!’ સાથી કપાળ લૂછતો બોલતો હતોઃ ‘ગાડી ભેખડે ચડાવી તોય તરતો નો’તો, પણ ગલઢાનાં પુન્ય જુઓ!’ કહીને સાથીએ ગાડીના પાટા ઉપર આંગળી ચીંધી.

સાપ ગાડીના પાટા સાથે છૂંદો થઈ ગયો હતો… ખરી વેળાએ સંકટ ટળી જતું જોઈને બેચરભાઈ, પેલું દુઃસ્વપ્ન ભૂલી જઈને ખુશ અવાજે બોલ્યાઃ ‘હાંક્ય ભગવાનનું નામ લઈને — બે હજારના બળદ ઊગરી ગયા!’

ઊંઘવાનું માંડી વાળીને બેચરભાઈ ટટ્ટાર થઈને ગાડીમાં બેઠા.

દિવસ ઊગતાં તો ગાડીએ રામપરના પાદરમાં ચાંપી દીધાં.

થોડે દૂર ગાડી છોડાવીને બેચરભાઈ ધૂળ ઝાપટતા બસ-સ્ટૅન્ડ પર આવી પહોંચ્યા.

બેચરભાઈનાં ઊજળાં કપડાં જોઈને પરબવાળાએ પાણીનો ગ્લાસ અંબાવ્યો. અને મોઢે માંડે એ પહેલાં તો બસનો પંખો ગાજ્યો. બેચરભાઈ દોડ્યા— પાણીનો ગ્લાસ પડી ગયો!

‘કરીમગઢ આવી!’ બે-પાંચ પૅસેન્જરો બોલ્યા. અને બેચરભાઈ ભોંઠા પડીને પાછા વળ્યા. મનુ તો સેજપરવાળી બસમાં આવવાનો હતો!

બેચરભાઈએ ફરીવાર પરબવાળા પાસે પાણી માગ્યું. આ વેળાએ અડબંગ જેવા બેચરભાઈ ઉપર એ ખિજાયોઃ ‘ક્યાંની બસ છે, એ વાંચતાં તો આવડતું નથી અને પૂછ્યાગાછ્યા વગર દોટું કાઢે છે!’

‘એટલેથી જ રાખજે હોં — હું મનુભાઈ દાક્તરનો બાપુ છું.’ બેચરભાઈ બોલવાના હતા, પણ ત્યાં જ પોતાનો ભડકેલો બળદ બસના એન્જિન સાથે ભટકાતો રહી ગયો. ડ્રાઇવરે સમયસર બ્રેક મારી દીધી હતી…

મોતના મોંમાંથી પોતાનો બળદ બીજી વાર બચી ગયો. બેચરભાઈ પોતાના ચડિયાતા નસીબ પર હવે મગરૂર હતા, ખુશ હતા. નિર્ભય હતા, અને એવા જ અવાજે એણે પેલા ડ્રાઇવરને શાબાશી આપીઃ ‘શા…બા…શ!’

‘શાબાશી ગઈ ચૂલામાં!’ બેચરભાઈની કદરનો ભૂકો બોલાવતાં ડ્રાઇવર કરાંજ્યો, ‘આવ્યા છો કોઈ દી’ બસ-સ્ટૅન્ડ ઉપર!’

બેચરભાઈ આ વખતે બોલી ગયાઃ ‘ઢાંકો જો પીલ્યો હોત ને… ઘરનો જ દાક્તર છે, દારૂ પીને હાંકછ એવો દાખલો લખત અને ખીચડી ખોવાઈ જાત, બેટા!’ પણ પંખાના અવાજમાં ડ્રાઇવરે એ સાંભળ્યું નહીં… સારું થયું…

અને ત્યાં તો સેજપરવાળી બસ આવી ગઈ. બેચરભાઈ વળી પાછા દોડ્યા, બસ સેજપરની જ છે, એવી ખાતરી થતાં એ બારીની અડોઅડ ઊભા રહી ગયા.

‘ઊતરવા દો, એ મિસ્ટર!’ એકાદ બે પેસેન્જરો બેચરભાઈને બારીની લગોલગ જોઈને તપી ગયા. પણ બેચરભાઈ સાંભળતા જ ક્યાં હતા? એની બહાવરી આંખો તો — વાંકડિયા વાળ, પાતળી ફ્રેમનાં ચશ્માં, પાતળો એવો બાંધો અને ભરાવદાર ગાલવાળા મનુને જ શોધતી હતી. અરે, મનુને ઝીલી લેવા માટે બેચરભાઈએ હાથ પણ પહોળા કરી રાખ્યા, બસમાંથી પાંસર્યો તેડી લઈને એ છપકો દેવાના હતાઃ ‘ટૅક્સી બાંધીને જ આવવું’તું ને, દીકરા! આ ડ્રાઇવરનો શો ભરોસો?’

પૅસેન્જરો ધબાધબી ઊતરતા હતા. બેચરભાઈ એ સૌની પછવાડે મનુને શોધતા હતા — આ જુવાનની પાછળ, આ ડોસી પછી આ ભાભાની વાંહે…

એક જાડી એવી બાઈને બારીમાં જોતાં એ મનોમન ઊકળ્યા, ‘બોરી જેવી છે જરગી! આની પાછળ મનુ દેખાય પણ કેમ બચ્ચારો!’

એક ડેસાને એનું પોટલું લેવામાં વાર થઈ અને બેચરભાઈ ઊકળી ગયાઃ ઊતર ઝટ ડોહલા! વાંહેના માણસુંને ‘ઊતરવું હોય, ઘેર જાવું હોય, તડકો થાતો હોય…’

પેસેન્જર ઉપર ખિજાવાના પોતાના હકનો ઉપયોગ કરતા બેચરભાઈ ઉપર કંડક્ટરની આંખો પહોળી થઈ ગઈ…

બસ આખી ખાલી થઈ ગઈ, છતાં મનુ ન ઊતર્યો. બેચરભાઈએ આગળ અને પાછળ જોયું, પછી ચારે બાજુ ઝડપથી જોયું. પણ મનુ ન દેખાયો. બેચરભાઈની ધીરજ ખૂટી પડી. ઠેકડો મારીને એમણે બસનો સળિયો પકડ્યો!

કંડક્ટરને ખિજાવાનો મોકો મળી ગયોઃ ‘ટિકિટ લઈને ચડો, આ શાકમારકીટ નથી.’

કંડક્ટરને ભૂંસણ દઈનેય બેચરભાઈ બસમાં ડોકાયે રહ્યા.

અને… અને બેચરભાઈની આંખો ચાર થઈ ગઈ! બસમાં રામશંકર બેઠો હતો. બેચરભાઈને જોઈને જૂની ઓળખાણને નાતે સ્વાભાવિક રીતે જ રામશંકરે હાસ્ય કર્યું.

બેચરભાઈનું મગજ ભમી ગયું. એણે સળિયાને ભીંસ્યો.

‘તમારે છે શું છેવટે?’ કંડક્ટર ધૂં — વરાળ થઈ બેઠો, ‘કોણ છો તમે?’

‘હું પૂછું છું માસ્તર, કે… કે…’ બેચરભાઈ રઘવાયા સાદે બોલ્યાઃ ‘મનુભાઈ, દાક્તર આ બસમાં કેમ આવ્યા નૈં? આમાં જ આવવાના હતા. વખતોવખત આ બસમાં જ આવે છે. હુંશિયાર માણહ છે. બસ કોઈ દી ચૂકે જ નૈં…’

‘એ કઈ વાડીનો ભીંડો હશે!’ બારી બંધ કરીને કંડક્ટર અંદર બેઠેલા રામશંકર સામે જોઈને હસ્યો. રામશંકર પણ હસ્યો.

‘માસ્તર! મનુભાઈ કેમ ન આવ્યા? હેં? તમને પૂછું છું…?’

‘છટકું થઈ ગયું લાગે છે આને.’ કંડક્ટર ફરીવાર રામશંકર સામે જોઈને હસ્યો અને તે પછી ઘંટડી મારી. બસનો પંખો જોરથી ગાજ્યો. એ ગજવાટમાં બેચરભાઈએ રામશંકરને હસતો જોયો. રામશંકર માટે બેચરભાઈના મોંમાં એક ગાળ આવી ગઈ, પણ ત્યાં જ ટૅક્સી આવીને સ્ટૅન્ડ પર ઊભી રહી. બેચરભાઈએ એ બાજુ જોયું. મનુ એના ભાઈબંધો સાથે ઊતરતો હતો. બેચરભાઈ પેલી બસની પાછળ દોડ્યા અને જોરથી બોલ્યાઃ ‘મારો મનુ તો આવી ગયો સાજો-નરવો… જોતો જા, રામશંકર!’

‘બાપુજી!’ મનુએ આવીને, અકારણ બોલતા પિતાના ખભા પકડ્યા, હલાવ્યાઃ ‘બાપુજી!’

‘રામશંકર…! હરામખોર! જોતો જા…! તારી આંખ ફાડીને આમ જોતો જા!’ બેચરભાઈએ ફરીથી ચીસ નાખી.

પિતાની વિચિત્ર દશા અનુભવતાં મનુનું કાળજું ફફડી ગયુંઃ ‘બા…પુ…જી!’

‘હત તારી જાતનો હરામખોર!’ બેચરભાઈ ક્યારનીયે ઊપડી ગયેલી બસ પાછળ દોડવા લાગ્યાઃ ‘રામશંકર! જોતો જા… જોતો જા… હે… ઈ!’ બેચરભાઈએ હતા એટલા જોરથી બંડીના ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યા અને પછી આંચકો માર્યો. બંડી લીરા લીરા થઈ ગઈ…!

‘બા… પુ… જી… ઈ!’ મનુ ભયભીત થઈ ગયો.

બેચરભાઈએ જોરથી માથું ધુણાવ્યું, પાઘડી ઊગી ગઈ, પગમાંથી પગરખાં નીકળી ગયાં અને પછી છાતી ફાટે એવા જોરથી ત્રાડ્યાઃ ‘હા…! હા…! હા! હા!’

તબીબી વિજ્ઞાનના નિષ્ણાત એવા મનુની આંખમાંથી આંસુની ધારાઓ વહેતી થઈ!

કાટલું

‘ઝીંકલ્યા, પતુભાઈને રોઝીએ ઝીંકલ્યા!’

‘હોય નઈ!’

‘હોય નઈ તો જોઈ આવો પતુભાઈનાં બરડો-હાડકાં રંગી નાખ્યાં!’

‘પણ કોણે જોયું? કહું છું, ભૂલ તો નથી થતી ને? બરોબર પાકું છે? આપણા પતુભાઈ? પતુભાઈ જીલુભાઈ, નારંગા ગામના?’

સમાચાર આપનારે છાતી ઠબકારીને કહ્યું — ‘હા, હા, પતુભાઈ જીલુભાઈ દસ્તક પોતે! આ કાંઈ ધાપ નથી, નજરોનજરના ખેલ છે. રોઝીએ બહુ ભૂંડાઈના નાખ્યા — બરોબર ગામને ધણ કેડે, શમજી સવાના પાળા પાસે. બચુની વહુએ નજરોનજર જોયું. ઈ ભાત દેવા જાતી’તી. પતુભાઈના મોંમાં સુંડલોક ધૂળ ગરી ગયેલી. ને અરધી કલાકે કળ વળી ત્યારે પાછલા વાડામાં થઈને ઘરભેળા!’

‘ને ઘોડી? કોરે વાંસે?’

‘પલટો ખાઈને ઘરભેગી થઈ ગઈ — સાજી નરવી, પદડકિયું કરતી. પતુભાઈને ક્યાં તેવડ હતી કે ભાઠાવે?’

‘રોઝીએ ભારે કરી, પતુભાઈનું મોત જ બગાડ્યું કે બીજું કાંઈ?’

વાત સાચી હતી. નારંગા ગામના પતુભાઈને બીજું ગમે તે થાય, બાકી ઘોડું પાડે તો એનું મોત જ બગડ્યું કે’વાય. અને સાંભળવા પ્રમાણે તો રોઝીએ પતુભાઈનું મોત જ બગાડ્યું હતું. એમને ફંગોળીને ઝીંકલ્યા હતા. બચુ મકવાણાની વહુએ નજરોનજર જોયું હતું. પતુભાઈને તો એક ભવમાં બે ભવ થઈ ગયા હતા. ઘોડું પોતાને પછાડે? ઘોડું? શકરાબાજ જેવા ચપળ અને ચાલાક પતુભાઈને?!

ગમે તેવું ખઝાડું ઘોડું કેમ ન હોય પતુભાઈનો હાથ અડ્યો, રાંગ વાળીને એક જ પલટો ખવરાવ્યો કે ઘોડું છપ્પનિયાના રાંક જેવું! ભલભલા કાઠી દરબારો પતુભાઈની ઓશિયાળ કરતા. અરે, ઘણી વાર તો કલાંટમાં કલાંટ ઘોડું લઈ આવતા, ને જેવો પતુભાઈનો હાથ અડક્યો કે ભમરા જેવું! હીંચકે હાલતાં, ‘આદહો’ લેતાં ને તરીંગો ઉછાળતાં કૈંક ઘોડાંને પતુભાઈએ રેવાલમાં નાખેલાં, છૂટમાં નાખેલાં. પતુભાઈની કારકિર્દી ઉપર છીણી મૂકી દીધી!

રોઝીને પતુભાઈએ ટીમાણાના નથુ લાધા પાસેથી ચાહીને લીધેલી. આસપાસમાં બધાંને ખબર હતી કે નથુ લાધા રોઝીને ગળોગળ આવી ગયો હતો. નથુ લાધાને એણે ઝીંકલ્યો’તો ને માંડ માંડ બચેલો. એના અરજણનો તે કેડ્યનો મંકોડો તોડી નાખેલો, અને અરજણથી નાનેરા કેશવનો નળો ભાંગી નાખેલો!

અને પછી તો રોઝીના વાયકા છૂટી ગયાઃ રોઝી એટલે હાડકાં ભાંગવાનો સંચો!

નથુ લાધા દસ દસ ગાઉમાં ભમી વળ્યો, ‘જો કોઈ લાંબો હાથ કરે તો પીપળે પાણી રેડીને પૂર્વજને ભલું લગાડવાનો કીમિયો કરી જોયો, પણ કોઈ તૈયાર ન થતાં આખરે કાઠી દરબારોમાં ભમ્યો. ‘બાપુ ઘોડી દઉં રૂપિયા એક હજારની, પાઈ પણ હરામ!’ દરબારોએ કહ્યું, ‘હાડકાં કાંઈ વેચાતાં મળતાં નથી!’ વીરવદરના અમરુભાઈનો નંબર પતુભાઈ પછી બીજો આવે. પણ એણેય હાથ ખંખેરી નાખ્યા. પતુભાઈને આની જાણ થતાં એણે અમરુભાઈની રેવડી કરીઃ ‘માળો કોડણ અમરુભાઈ તે કાંઈ કાઠી ગણાય? ઘોડાંથી બીનો-વાદકઢણ!’

અને પતુભાઈએ સામેથી નથુને કહેવરાવ્યું, ‘રોઝીને લેતો આવ્ય. મારા હાથ વગી આવવા દે એને, દરબારોનું નાક વઢાવે છે કેદુનું!’

નથુ લાધા રોઝીને લઈને નારંગા આવ્યો, ઘોડીના પગ કાનોટી. તરીગંગો, આંખો બધુંય જોઈને પતુભાઈએ એક આંટો માર્યો અને પછી નથુને કહ્યુંઃ ‘બોલ્ય, પટલ! શી એબ છે આ ઘોડીમાં?’

‘એબ’માં નથુ કાંઈ સમજ્યો નહિ એટલે પતુભાઈએ સાદી ભાષામાં ફરી પૂછ્યુંઃ ‘શી ખોડ છે આમાં, સાચું કહેજે.’

‘ખોડમાં કાંઈ નંઈ, બાપુ ફક્ત આને હાકલો મારો કે ઝીંકલી નાખે. અમે રહ્યા ખેડુ માણહ. ખેતર-પાદર જાઈં. કોક સામું મળે કે ‘ઘોડી’ એવું બોલી જવાય, અને બોલ્યા કે ઝીંકલ્યા જ છે, આખા ઘરને પછાડી પછાડીને ખોખરું કરી નાખ્યું છે. લ્યો, આ પેટછૂટી વાત!’ અને પતુભાઈએ રોઝી સાંભળે એ રીતે કહ્યુંઃ ‘એની તે જાતનું ટટ્ટુ!’

રોઝીને પછી તબેલામાં બાંધી પાવરો દીધો, ખરેરો કર્યો, એક વાર કાટલું ખવડાવ્યું. રોઝી શાંત થઈ ગઈ, ડાહી થઈ ગઈ.

બીજા દિવસે તો પતુભાઈએ રોઝીને ગામના ચોકમાં ઊભી રાખી. જોવા લોકો ટોળે વળ્યાં; પઠ્ઠો ઘોડી… માતબર ઘોડી!

‘તમે ફાવી ગયા, પતુભાઈ! રૂપિયા દોઢ હજારની ઘોડી!’

સીધી રીતે ફાવી જવાનો આ શબ્દ પતુભાઈને કઠ્યોઃ ‘ફાવી ગયો હોઉં તો તમે રાખો.’ પતુભાઈએ વાત કરનારના હાથમાં ઘોડીની વાત મૂકી, ‘મારે પૈસાય ન ખપે!’

પેલાએ રોઝીથી બે પગલાં પાછાં ભર્યાં — ‘ના રે આપણું ગજું નઈ, બાપુ! આ તો ફાવી ગ્યા એટલે એમ કે રોઝી હવે તમારા હાથમાં પાંસરી દોર. બાકી બીજાની દેન છે કાંઈ?’

‘એમ છે ત્યારે!’ પતુભાઈ હસી પડ્યા. ‘પોદળા પાડે એનાં કામ નથી, ભાઈ! નથુ લાધાને કાંઈ હેત નો’તું ઊભરાઈ જાતું તે સામે ચાલીને દઈ ગયો!’

અને પછી એ જ રાતે પતુભાઈએ ઘોડાનું વૈદક અજમાવ્યું. રોઝીને ચારે પગે બાંધી હાથમાં લીધી સોટી અને કર્યો હાંકલો ‘ઘોડી!’

અને આ ‘ઘોડી’ શબ્દ રોઝીને કાળજામાં જાતો વાગ્યો — એની કેશવાળી ઊભી થઈ ગઈ…!

‘ઘોડી! પતુભાઈએ ફરી હાંકલો કર્યો. રોઝીની આંખો બદલાઈ ગઈ, નખોરાં ફૂલ્યાં, ઝૂડ નાખી હાવળ દીધી.

અને ત્રીજી વેળા ‘ઘોડી’ એવો હાંકલો થતાં ઘોડીએ એવો તો આંચકો લગાવ્યો કે તબેલાનાં બે પતરાં ‘બર્‌ર્‌ર્’ કરતાં ઊડી ગયાં. પતુભાઈ ઘા ખાઈ ગયા. કાળજું બેસી ગયું. ઢીલા પગે ઓસરીમાં જતાં બોલી પડ્યા, ‘નથુ લાધા કાંઈ જેવોતેવો નથી!’ આ બનાવને પૂરા બે માસ થયા પણ પતુભાઈ પછી રોઝીને લઈને બહાર જ ન નીકળ્યા!

ગામમાં ધીમે ધીમે અને પછી છડેચોક વાતો થવા માંડીઃ ‘બાકી રોઝીનું નામ ન લેવાયું. જોયું ને પતુભાઈ ઢઢળી ગ્યા!’

‘લેતાં લેવાઈ ગઈ, બાકી પતુભાઈનાં હાંજાં ગગડી ગ્યાં!’

અને એમાંય એક દિવસ વીરવદરના અમરુભાઈ નીકળેલા તે પતુભાઈને કોઈની જોડ્યે સમાચાર દેવડાવ્યાઃ ‘પતુભાઈને કે’જ્યો, અમરુભાઈએ સુવાણ્યે આંટો તેડાવ્યા છે. રોઝી ઉપર બેસીને એક આંટો આવી જાય, અને ન આવે તો મારું મોઢું ન ભાળે!’

તે દિ’ આખી રાત પતુભાઈ જાગ્યા. રોઝીને એમણે ફોસલાવી, પટાવી, મનાવી, છાના છાના એની સામે હાથ પણ જોડ્યા — ‘હવે તને કોઈ દિ’ ‘ઘોડી’ નઈં કહું બસ? ભલી થઈને કાલનો દિવસ વીરવદર સુધી ચાલ, અમરુભાઈએ મારી આબરૂ માથે હાથ નાખ્યો છે. મારી લાજ…’ અને અહીં પતુભાઈની આંખો ભીની થઈ ગઈ.

સવારના દસેક વાગે પતુભાઈ રોઝી ઉપર સવાર થઈને ધીમે ધીમે નીકળ્યા. બજાર વટીને અવેડે પહોંચ્યા.

‘જો આ ઘોડી!’ કૂવા ઉપર સ્ત્રીઓ ઘોડી બતાવીને વાતોએ વળગીઃ ‘આને ઘોડી એવું ન કેહવાય, હોં બાઈ!’

‘હા, ‘ઘોડી’ એવું બોલે તો તરત ઝીંકલે – નથુ લાઘાના આખા ઘરનાં હાડકાં ભાંગ્યાં આ રાંડે!’

‘પતુભાઈ એને પોગશે… જોયું ને, કેવી ગરીબડી થઈ ગઈ રાંડ!’

‘પતુભાઈ એને સાત વાર ‘ઘોડી’ કે’વાના. જોજ્યો! ઈ કાંઈ નથુ લાખા છે? મૂઈના મંકોડાય તોડી નાખશે!’

અને પતુભાઈ ઘોડીને આસ્તે આસ્તે વીરવદરને માર્ગે હાંક્યે ગયા.

‘ઈ તો આંય પાદર છે એટલે’, કૂવા પરની સ્ત્રીઓ બોલતી હતી. ‘બાકી સીમાડો આવ્યો નથી, પતુભાઈએ ‘ઘોડી’ કહીને હાંકલો માર્યો નથી ને પછી ઘોડીનાં નહોડાં તૂટ્યાં નથી!’

પતુભાઈ જાણે આ સાંભળતા જ ન હોય એ રીતે ઘોડીને ધીમે ધીમે હાંકતા, પંપાળતા, કેશવાળી થપથપાવતા જતા હતા — ‘બાપો રોઝી! ભાઈ રોઝી…! ધીરી રોઝી!’

અને એ જ વેળા રોઝી પાછી હઠી. સામેથી બચુ મકવાણાની વહુ ભાત દઈને આવતી હતી — એનો લાલ ચણિયો ફડફડતો હતો.

રોઝીએ એકાએક ગોથું માર્યું, પતુભાઈ જરાક લડી ગયા. બચુની વહુથી હસી જવાયું.

રોઝીએ હાવળ કરી, લાદ કરી. અને પૂંછડું ઊંચું કરી ગામ તરફ પાછી ભાગી. બચુની વહુ લાજ ઊંચી કરીને આ જોઈ રહી.

પતુભાઈએ આ જોયું. બચુની વહુ અમરુભાઈના ગામની હતી, જાણે એ બધુંય જાણતી હતી, અમરુભાઈએ જાણે એને બધું જ કહી દીધું હતું, અને અત્યારે અમરુભાઈ જ જાણે દાંત કાઢી રહ્યો હતો…

પતુભાઈના માથામાં એક સબાકો આવ્યો. એને ફેરવીને રોઝીના કૂલા સાથે સોટી ઝીંકી. રોઝી પાછલા પગે ઊભી થઈ ગઈ. પતુભાઈ કેશવાળીએ બાઝી પડ્યા.

રોઝીએ બીજો ઠેકડો માર્યો. પતુભાઈનો સાફો દૂર જઈ પડ્યો… બચુની વહુ આ બધું જોતી હતી — ધ્યાનથી, એકીટશે, રજેરજ જોતી હતી.

અને પતુભાઈએ ‘ઘોડી!’ કહીને સોટી ઉછાળી. પણ સોટી રોઝીને વાગે એ પહેલાં પતુભાઈ, શામજી સવાના પાળા પાસે, ગામના ધણ કેડે ઊડી પડ્યા — બહુ ભૂંડાઈના પડ્યા. સૂંડલોક ધૂળ મોંમાં ગરી ગઈ.

બચુની વહુને લાગ્યું કે પતુભાઈ પતી ગયા. એણે મૂઠીઓ વાળી…

થોકેથોક માણસ ઊમટતાં હતાં. પતુભાઈ ખરેખર ‘પડદે પડ્યા’ હતા. બહુ વહમણનું વાગ્યું હતું. ચિંતાથી ખબરઅંતરે પૂછતાં બધાંને સાચો ખ્યાલ તો જ્યારે પતુભાઈની જીભાન ખૂલી ત્યારે આવ્યો—

‘બાકી નથુ લાધા ખરો નીકળ્યો મારો બેટો!’ પતુભાઈ સહેજ હસીને બોલ્યાઃ ‘રોઝીને વાઈનો રોગ છે. ચક્કરી આવી અને બહુ ભૂંડાઈની પડી. સારું થ્યું કે હું પછેટે પડ્યો, નકર ચેપી નાખત.’

પણ આ વાત બધાંને ગળે ઊતરી. સામે જ પઠ્ઠા જેવી માતબર રોઝી તબેલામાં ઊભી હતી — આ ઘોડીને વાઈ આવે?!

રોંઢે વીરવદરથી અમરુભાઈ ખબર કાઢવા આવ્યા. ગામના વીસ-પચ્ચીસ માણસો હજીય પતુભાઈની પાસે બેઠા હતા.

‘અમરુભાઈ!’ પતુભાઈ પથારીમાં બેસીને વાત કરવા માંડ્યા — ‘બાકી નથુ લાધા મારો બેટો છેતરી ગ્યો, હોં!’

અમરુભાઈ મૂછમાં હસતા હતા.

‘ઘોડીને વાઈ આવે છે.’ પતુભાઈએ ગંભીરતાથી કહ્યુંઃ ‘તમે નઈં માનો, પણ ખોટું બોલતો હોઉં તો ઠાકર-મા’રાજના સમ!’

હવે સૌને આ વાતમાં તથ્ય લાગ્યું — પતુભાઈ ખોટા નથી.

અને વળતે દિવસે સવારે તો પતુભાઈના આ કથન ઉપર સત્યની મહોર લાગી ગઈ.

રોઝી ચીભડું ફાટે એમ ફાટી પડી. નાખોરે લોહી આવી ગયાં હતાં. મોઢું ફાટી ગયું હતું. પતુભાઈનો ભાગિયો બજારે વાત કરતો હતોઃ ‘પતુભાઈ ઊભા નો’તા થઈ શકતા તોય રાતે કાટલું કરાવ્યું ઘોડીનું. મોઢું પકડીને ખવડાવ્યું. એને આટલું બધું વગાડ્યું છે તોય ઈ તો ‘બાપો, બાપો’ કરતા રિયા. પણ લેણાની વાત છે ને? ભળકડે જાતો હુમલો આવ્યો. અને આવ્યા ભેળી રોઝી પડી — પડી એવા પ્રાણ ઊડી ગયા!’

અને ગામમાં પછી બચુ મકવાણાની વહુની કંગી થઈ — ‘માળી ખોટી! નરાતાળ ખોટી! ગમે તેમ તોય અમરુભાઈના ગામની ને? પતુભાઈ પડે? ઘોડાં માથેથી પતુભાઈ ત્રણ કાળેય પડે?!’

(‘મારી શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ’માંથી)

XL

હરિકૃષ્ણ પાઠક

ઘરભંગ

ફૂલ-ફટાક થઈને ફરે છે બધાં, આ આવડો મોટો દૈત જેવો અહીં બેઠો છું તે ધ્યાન તો બધાંનું જાય છે. પણ કોઈ બાડું જુએ છે, કોઈ જોયું ન જોયું કરે છે, કો’ક આડી નજરે વારે વારે જોઈ લે છે, તો કોઈ વળી તાકી રહે છે ઘુવડની જેમ! અરે ભઈ, સીધી નજર માંડો ને; ને વાત કરોને સીધી-પાધરી! આ તો સગ્ગા કાકાના દીકરાનું લગન છે ને આવ્યો છું, એમાં એવું તે શું છે કે આમ જોવું પડે? ને મારે કાંઈ થોડો ખૂણો પાળવાનો હતો? આજકાલ કરતાં હવે તો દોઢ વરસ થયું… પણ આ અહીં આવતી વખતે કાંઈક શુકનફેર જેવું થયું છે. આ જાનની બસમાંથી હેઠો ઊતર્યો કે તરત પહેલાં મળી પેલી મંગળી! કોરા ભૂખરા વાળ ને મોટો બાવણ જેવો ચાંલ્લો કરીને આવેલી તે સામે આવીને ઊભી ત્યારે તો માંડ ઓળખી.

પાછી કહેઃ ભઈ, સારું કર્યું તું આવ્યો તે. સાવ કેવો થઈ ગયો છે! જાણે તું જ નહિ! હું તો પૂછવા જ જતી’તી કે તું ચંપકભાઈનો જેન્તી તો નહિ?

લે, કર વાત. હું હું જ ન’તો લાગ્યો તો વાત કરવા આવી હશે શીદ ને? ફરી પાછી કહેઃ અસ્સલ તારા બાપા જેવો લાગે છે. જાણે ચંપકભાઈ જ સામે આવીને ઊભા!

ડોશીની આંખ જોતાં લાગ્યું કે એને કહેવું છે કંઈક; ને વાત બીજી કરે છે. કહેવું છે કે તારા બાપા જેવો ઘરડો લાગે છે. આ માથે આવેલા ધોળા, મોં પર પડતી જતી કરચલીઓ… વાત પામી ગયાનો ખ્યાલ આપવા મેં કહ્યુંઃ બાપા તો પચાસમે વરસે ઘરભંગ થયેલા ને મને તો હજી ચાળીસમું હવે બેસવાનું. બાકી દીકરો તો બાપ જેવો જ લાગે ને!

તો ડોસીએ વાતનો દોર સાંધી લીધો ને વળતી કહેઃ હા, ચંપકભઈને તો બે દીકરાની જ ચિંતા હતી. ને તારે તો પાછી ઘાઘરીઓ ઘેર છે.

અરે ભગવાન! આ ક્યાં ભટકાણી? મારે જે છે તે છે. એમાં આને શું? વાત ટૂંકાવીને જરા અમથો છાંયે બેઠો તો બે-ત્રણ જણા એવું જોતાં જોતાં ગયા જાણે અહીં આવવામાં મેં કંઈ ગુનો ન કર્યો હોય! કંઈક અજુગતું ન કર્યું હોય! અરે ભઈ, મનમાં હોય એ બોલી નાખો ને; ભસી મરો ને! કોઈ ફાડી ખાવાનું તો નથી ને? ને આ જેન્તી તો એનો એ જ છે. આ દોઢ વરસ પહેલાં હતો એ જ.

હજી આ દોઢ-બે વરસ પહેલાં જ આ બધાંમાંથી કોઈ કોઈ તો પ્રભાસપાટણની જાત્રાએ જતાં વેરાવળમાં ઘેર પણ આવી ગયું છે. પણ આજે મારા બેટાઓને ઓળખાણ આઘી પડી ગઈ છે. એકબે જણને તો આંખને ખૂણેથી મારી વાત કરતાંયે જાણે સાંભળી લઉં છું. પડખે થઈને ફરડક… ફરડક… ફરડક કરતી પેલી રમા પસાર થાય છે ને બસ એમ જ લતા સાંભરી આવે છે. ઘણીયે વાર કહેતી કે રમા તો મારી ખાસ બેનપણી છે. આ એની બેનપણી! — પૂછતીયે નથી કે શું થયું’તું લતાને? છોકરીઓને ભણાવવાનું કેમનું ગોઠવ્યું? લૉજનું ખાવું ફાવે છે? કશું પૂછતી નથી; ને જુએ છે ત્યારે એવું જુએ છે, જાણે કો’ક દુખિયારું કૌતુક આવી ચડ્યું ના હોય!

આ જમવા બેઠો ને પેલો જુગો પંડ્યો નીકળ્યો પીરસવા. મારી બેટી આ પંડ્યાની ઓલાદ; પારકે ઘરે તો તાણ કરી કરીને પીરસે. મારી પાસે આવ્યો કે મોં પહોળું કરીને કહેઃ અરે, મોં તો તને ઓળખ્યો નહિ! ગઈ કાલે વડોદરાના મહેમાનો સાથે ગુરુકુળમાંથી તારી દીકરીઓ આવી ત્યારે જ તને સંભાર્યો’તો, કહે છે કે તું તો નહોતો આવવાનો…

કોણ કહે છે? મેં પૂછ્યું, તો કહેઃ કોઈ નહિ. આ તો અમથી વાત થતી’તી. બાકી આવ્યો એ સારું કર્યું. જરા જઈએ — આવીએ, તો મન જરી હળવું થાય.

અરે ભઈ, તને કોણે કહ્યું કે મારું મન ભારે છે? હોય એ તો. જ્યારે માણસને આવી પડે ત્યારે લાગે. દુઃખ થાય. બધું થાય. પણ પછી બધું કોઠે પડી જાય. ને માણસ કાંઈ એમ મરી થોડું જવાનું હતું. કે બદલાઈ થોડું જવાનું હતું? ને બધાંને કહેવા થોડું જ બેસાય છે કે આ જેન્તી તો એનો એ જ છે! દોઢ-બે વરસ પહેલાં હતો એવો જ. હજી એને હસતાં આવડે છે; ખડખડાટ, કાન ફાડી નાખે એવું, ઘર આખું ગજાવી મૂકે એવું…

પણ મારું બેટું જે કોઈ આવે છે તે ખરખરો કરતું જ આવે છે? અરે ભઈ, હું કાંઈ અહીં કોણ-મોકાણે નથી આવ્યો. હું તો લગનમાં આવ્યો છું લગનમાં. ને લગનેય પાછું સગ્ગા કાકાના દીકરાનું. પણ મારા વાલા જે મળે છે એ બધા…

આ પેલી રમા બેઉ છોકરીઓ સાથે વાતે વળી છે. પલપલિયાં પાડતી જાય છે, પોતે તો રડે છે પણ પેલી બાપડી બેઉ કૂણી કળીઓનેય ઢીલી-વીલી કરે છે. માંડ ભૂલી છે બધું. એમને પાછી દુઃખી દુઃખી કરે છે. પણ હવે તો હું હસવાનો. ગાંડો થઈને હસવાનો. ખડખડાટ હસવાનો. ગમે તેવું — નામનુંયે કારણ મળશે તોય હસવાનો…

આ પૈઠામાં કૂતરું પેસી જશો તોય હસવાનો.

કોઈનું નવાંનકોર કપડાં પહેરેલું છોકરું પાણીના ખાબોચિયામાં લપસી પડશે તોય હસવાનો.

જાન-ચલામણી વખતે કન્યાની મા રામણદીવડો શોધવા ઘાંઘી થશે તોય હસવાનો.

વરનો બાપ — આ કલ્યાણકાકો, એના સ્વભાવ પ્રમાણે ઢોલીને દાપું આપવામાં કચકચ કરશે તોય હસવાનો; ખડખડાટ હસવાનો. હસવાનો હવે તો આખો માંડવો ગજાવીને, કાન ફાડી નાખે એવું. હસવાનો, ખડખડાટ હસવાનો… બધાંને થાય કે આ તો પેલો હતો એ જ જેન્તી છે. એ જ છે આ તો — એમ બધાંને થાય ત્યાં સુધી હસવાનો… હસવાનો હવે તો, ખડખડાટ…

— ને એવું હસતો હોઈશ ત્યારે બન્ને દીકરીઓ દોડતી આવશે. ડાબે-જમણે ઊભી રહી જશે. આંખને ઇશારે મોટી નાનીને કહેશેઃ લે, તું કહે.

નાની કહેશેઃ ના, તું કહે.

— ના, તું.

— તું કહે.

— ના, તું… થોડી રકઝક ચાલશે પછી થોડું લુચ્ચું હસી લઈને, ઠાવકું મોં કરીને નાની કહેશેઃ પપ્પા, એ પપ્પા.

શું છે? — હું બનાવટી કડકાઈ કરીને પૂછીશ. તો કહેશેઃ પપ્પા, મારી બા પુછાવે છે કે જા તારા પપ્પાને પૂછી જો, ગાંડા તો નથી થયા ને?

(‘મોરબંગલો’માંથી)

નટુભાઈને તો જલસા છે

‘નટુભાઈને તો જલસા છે.’

કોઈક આવું બોલે ને નટુભાઈને કાળજે વાગે. પણ નટુભાઈ કશું બોલે નહીં. એમનો સ્વભાવ જ એવો કે સાંભળી લે, ખમી ખાય. અને પછી થાય એવું કે લોકો એવું જ માનવા માડે કે નટુભાઈને તો જલસા છે.

આ હમણાંની જ વાત લઈએ.

બનેલું એવું કે નટુભાઈનો એક ભાણિયો ગામમાં જ રહે. નોકરીમાંથી સસ્પેન્ડ થયેલો તે કુટુંબકબીલા સાથે નટુભાઈને ત્યાં ધામા નાખ્યા. અડધો પગાર તો મળે. કાયદેસર મળે. પણ મામાને પાઈ પરખાવે નહીં. હા, ક્યારેક શાક-પાંદડું, તેજાના-મસાલા કે તેલ-ગોળ લાવે ખરો. પણ એ તો પોતાને શું ભાવે છે ને શું નથી ભાવતું એનો ઇશારો કરવા પૂરતું, નટુભાઈની બહેનેય પછી ધાડધાડા. બીજે ગામ રહે, પણ મહિને – પંદર દહાડે ખબર કાઢી જાય ને નટુભાઈને ને ઘરનાંને સલાહ-સૂચન કરતી જાયઃ જોજો પાછા, ભાણાને ઓછું નૉ આવે!

નટુભાઈનું ઘર સાંકડું ને કમાણીય સાંકડી. તોયે બાપડા મૂંગા મૂંગા ખમી ખાય. બે છેડા માંડ ભેગા કરે.

પછી તો ભાણિયો પાછો નોકરીમાં લેવાઈ ગયો. બાકીનો અડધો પગારેય સામટો મળ્યો. રંગેચંગે પોતાને ઘેર પાછો ફર્યો ત્યારે મામીને ભૂંડો ભૂખ જેવો છીંદરીનો સાલ્લો લાવી આપ્યો ને તેય જાણે ઉપકાર કરતો હોય એમ. ને તોય નટુભાઈ તો કશું બોલે જ નહીં. બધુંય ખમી ખાય. ભાણિયો ગયો પછી નટુભાઈ બજારમાં ગયેલા; તે ઓટલે બેસીને ગામ આખાની ચોવટ કરનારા વાડીલાલ દાણી, ચંપક દોશી, બુધાલાલ જોશી ને એવા એક-બે જણાએ મશ્કરી કરી જ નાખીઃ કાં નટુભાઈ, આટલા દા’ડા તો ઘરમાં બહુ ગડદી રહી. સાંકડ્યમાં સાંકડ્ય હતી, પણ હવે સૂવા-બેસવાની છૂટ થઈ ગઈ, ખરું ને?

નટુભાઈ કાંઈ ભોટ નહોતા કે આ બધા અવળચંડાઓની વાતોનો વળ સમજે નહીં. પણ કશું બોલ્યા નહીં, સાંભળી લીધું, પણ એમના મનમાં તો સતત ફડક રહ્યા કરી કે પાછું કોક બોલશે કે…

ને ત્યાં જ બુધાલાલે બોલી નાખ્યુંઃ હવે તો જલસા છે નટુભાઈને… નટુભાઈ પોતે બોલવાનું ક્યારે, કઈ ઉંમરે શીખેલા એ તેમને પોતાને તો ક્યાંથી યાદ હોય? ને એમની માયે બહુ વહેલી ગામતરે ગયેલી. પણ એમને ત્યાં એક ઘરડાં ફોઈ ક્યારેક આવતાં. સગાં ફોઈ નહીં. દૂરનાં સગાં ખરાં. પણ એમને નટુભાઈ ઉપર ભારે હેત. એ ક્યારેક ક્યારેક વાત કરેઃ

મારો આ નટુ તો નાનપણથી આવો જ છે. બોલતાંયે મોડું શીખેલો, ને આજેય મોઢામાં જીભ ન મળે. એટલે કોક જાણે કે મૂજી છે. કોક કહેશે કે મીંઢો છે તો કોક વળી કશુંક જુદું જ સમજે. બચાડાએ નાનપણમાં ખૂબ વેઠ્યું છે. હવે માંડ ઠર્યો છે…

ફોઈ ઓશરીમાં બેસીને વાતો કરતાં હોય, સાંભળનારું કોક સાંભળતું હોય ને નટુભાઈ ઓરડામાં રહ્યા રહ્યા મૂંગા મૂંગા કાન માંડીને સાંભળતા હોય ને મનોમન ફફડાટ અનુભવતા હોય કે પાછું કોક બોલશે કે જલસા છે…

શું ધૂળ જલસા છે! બીજાના ભાણાનો લાડવો તો સૌને મોટો લાગે, કહેનારે કહ્યું છે તે અમથું કહ્યું હશે! ને આંઈ તો લાડવાને બદલે સૂકો રોટલોય નથી ને તોય મારા બેટા… પણ આવો ધૂંધવાટ તો ક્ષણેક માંડ ટકે. ને નટુભાઈ બહારથી તો ટાઢાબોળ દેખાય.

હા, એમની ફડક હેઠી બેસે જ નહીં.

આ ફડકમાં ને ફડકમાં એમના મનમાં એક વે’મ ભરાઈ ગયેલોઃ કોક કાગવાસિયું બોલ્યું નથી કે ‘જલસા છે’, ને નવી ઉપાધિ આવી નથી.

ભાણિયો ગયો ત્યાં નટુભાઈની ખુદની બદલીનો હુકમ આવ્યો. નટુભાઈના તો મોતિયા મરી ગયા. ગામમાં થોડુંઘણું દેવું તો રહેતું જ. હમણાં થોડું વધારે થયેલું. જૂનું ગામ તે વેપારીઓ શરમ ભરે. તકાદા ન કરે, પણ જો બદલી થઈ ને જવાનું થયું તો દેવું તો પહેલું ચૂકવવું પડે. દેવું વધી જાય ત્યારે નટુભાઈ ઢોર જેવું વૈતરું કરે, નોકરી ઉપરાંત ક્યાંક નામું લખે. કોકનાં છોકરાં ભણાવે, ઘડિયાળો રીપૅર કરે. ઘરનાં બૈરી-છોકરાંનેય કાલાં ફોલવામાં કે ટોપીઓ ભરવામાં જોતરી દે. બધાં કાળી મજૂરી કરે ને દેવું ભરે… આવામાં બદલી થઈ ને નટુભાઈના તો મોતિયા મરી ગયા.

જોકે નટુભાઈ મનમાં તો સમજતા કે નોકરીમાં બદલી તો થાય. આ એક જ ગામમાં પંદર વરસ તો થયાં. ને બદલી ક્યાં એમની એકલાની થઈ હતી? કચેરીના મનુ વ્યાસનીયે થઈ હતી. પણ મનિયો તો ભારાડી માણસ. ઉપર ઉપરથી કહેતો ફરે કે આપણે તો જવાના. નોકરી હોય તો બદલી તો થાય. પણ બધા સમજે કે આ કંઈક દોરીસંચાર કરવાનો, ને જરૂર પડશે તો ‘પત્રમ્ પુષ્પમ્’ કરીને બદલી બધેય રખાવવાનો. નટુભાઈને આવું કશું સૂઝેય નહીં ને આવડેય નહીં. પણ ઉપાધિનો પાર ન હતો. તેમણે તો અરજી કરી દીધી — સીધીસાદી, વિગતવાર ને ધોરણસરના રાહે, થ્રૂ પ્રોપર ચૅનલ…

કોકે વાતવાતમાં કહ્યુંઃ નટુભાઈ, પેલા બળવંતકાકા નહીં. તમારા બાપાના જૂના ભાઈબંધ, ખાદીધારી? — એ તો હેડ ઑફિસમાં જ છે. ને બધું તેમના હાથમાં જ છે. ભલા’દમી, તેમને જ મળી લ્યોને, પાછા છેય તમારી ન્યાતના… બોલનારું કશુંયે વધુ કહે તે પહેલાં નટુભાઈ ખસી ગયા ને ચાલતા થયા. તેમને પાછી ફડક ઊપડી કે ક્યાંક કોક બોલી નાખશે… તો વાત પાછી સાવ વણસી જશે.

કેટલીયે અવઢવ પછી નટુભાઈ હેડ ઑફિસે ગયા. લાગવગ કરાવવા નહીં, પણ અરજીની તપાસમાં. પૂછપરછ કરી કે આ એસ્ટ્રાનું કોણ સંભાળે છે! જાણ્યું કે બળવંતભાઈ. ગયા. મળ્યા, વાત કરી…

બળવંતભાઈએ અણિશુદ્ધ ઉચ્ચારોમાં સમજાવ્યુંઃ જુઓ નટુભાઈ, તમારી અરજી મેં વાંચેલી. તમારી પરિસ્થિતિ હું જાણું છું ને સમજુંય છું. તમારી મુશ્કેલીઓ વાજબી છે. પણ તમે પંદર વર્ષથી તમારા ગામમાં છો જ, ને જો હું તમારી સિફારસ કરું તો કોકને એવું લાગે કે હું તરફેણ કરું છું… આપણને એ શોભે? ન શોભે. એટલે મેં તો ઘટતો શેરો કરીને કાગળો પટેલસાહેબ સમક્ષ રજૂ કરી દીધા છે. મળવું હોય તો તેમને મળી શકો છો. તમારો એ અધિકાર છે. પણ મારી પાસેથી તમે વધુ અપેક્ષા રાખી ન શકો… દિલગીર છું. હા, આવ્યા જ છો તો ઘેર થતા જજો. સમય હોય તો જમીને જજો.

નટુભાઈએ મૂંગા મૂંગા બધું સાંભળી લીધું ને પટેલસાહેબની ચેમ્બર તરફ વળ્યા.

પટેલસાહેબનો કડપ એવો કે આખો જિલ્લો ફફડે. એક વાર ઓચિંતા ઇન્સ્પેક્શનમાં આવેલા ને આખી કચેરીને ઉપરતળે કરી નાખેલી. પટેલસાહેબ શું કહેશે ને શું કરશે — કશું કહેવાય નહીં. પણ નટુભાઈએ તો ચિઠ્ઠી મોકલાવી ને પટાવાળાએ ઇશારો કર્યો એટલે અંદર ગયા. પટેલ સાહેબે તેમની રીતે જ કડકાઈથી સવાલો કર્યા. ને નટુભાઈએ આવડ્યા એવા સીધાસાદા જવાબ દીધા. મુલાકાત પૂરી થઈ ને નટુભાઈ પાછા ફર્યા… તેમને મનુ વ્યાસ યાદ આવી ગયો ને તેનું એક ટીખળ સાંભરી આવ્યું.

પટેલસાહેબ ઇન્સ્પેક્શન કરીને ગયા પછી હેડ ઑફિસમાંથી પટાવાળાઓના ડ્રેસને લગતો એક સરક્યુલર આવેલો… કચેરીના બંને પટાવાળાનાં માપ લખી મોકલવાનાં હતાં. ડ્રેસ જિલ્લામાંથી સિવાઈને તૈયાર આવતો. ત્યારે મનુ વ્યાસે કહેલુંઃ આપણે આ કેશુનું એકલાનું માપ મોકલીએ અને મોહનલાલ પૂરતું લખી જણાવીએ કે પટેલસાહેબના માપથી સીવી મોકલશો…! બધા ખૂબ હસેલા, ખડખડાટ.

નટુભાઈને થયું કે કોકે જો પટેલસાહેબને આ વાત કરી હોય તો મનિયાને તો ખાઈ જાય, કાચો ને કાચો. જોકે એ તો ભારે પાજી છે. એય રૂબરૂ મળવાનો. પૂંછડી પટપટાવશે. સાલાને બધાય ખેલ આવડે છે. સોળેય સોપારા ભણીને બેઠો છે.

આઠ-દસ દિવસ થયા ને હેડ ઑફિસમાંથી નવો હુકમ આવ્યો; મનુ વ્યાસની બદલી વધારે દૂરના ગામે થઈ હતી ને નટુભાઈની બદલી બંધ રહી હતી. કચેરીમાં સોપો પડી ગયો.

નટુભાઈ મનમાં ફફડતા રહ્યાઃ આ મનિયાને કરવો હોય એટલો ઉધમાત ભલે કરે, ને ભલે એની બદલીયે બંધ રહે. એ ક્યાં આપણા ભાણામાંથી કશું ખાઈ જવાનો છે! પણ જો કોક કાગવાસિયું બોલ્યું કે… તો ભારે થવાની. પણ કોઈએ કશું કહ્યું નહીં. મનુ વ્યાસ બદલીના ગામે હાજર થઈ ગયો. ને પંદર દહાડે ભાડાનું ઘર ગોતીને બૈરી-છોકરાં ને ઘરવખરી લેવા પાછોયે આવી ગયો.

પાનવાળાની દુકાને સાંજે બધા ઊભેલા. એમાં મનુયે હતો ને નટુભાઈ કશીક ખરીદીએ નીકળ્યા. કોઈએ સાદ પાડ્યો. ગયા. વાતો ચાલતી હતી ને મનુ કહેતો હતોઃ આપડે ધાર્યું હોત તો ઠેઠ રાજની કચેરીમાંથી લાગવગ લઈ આવત. બદલી બંધ રખાવવી એ તો છોકરાંના ખેલ ગણાય. પણ આગળ જતાં બધું અવળું પડે, આડું આવે. ને જે કામ હેઠથી થાય એ ઠેઠથી નૉ થાય. એ કરતાં એક વાર હુકમ માની લેવો વધુ સારો. જોકે ભાડાનું ઘર મેળવવામાં મુસીબત પડી. માંડ મળ્યું, ને ભાડુંયે પાછું ગજવાં ફાડી નાખે એવું, પણ શું થાય? નોકરી કરવી હોય તો બદલીમાંયે જવું પડે. બાકી ગામ સારું વસ્તી સારી.

— ને ત્યાં જ કોક બોલ્યુંઃ આ તમારે બદલી થઈ એટલે આવી બધી ઉપાધિ વો’રવી પડી ને! બાકી જુઓ આ નટુભાઈ, એઈને પોતાના ઘરના ઘરમાં જ રહેવાનું, નંઈ ભાડું કે નંઈ બીજી કશી જળોજથા. નંઈ કશી ઉપાધિ, જલસા છે નટુભાઈને તો…

ને ત્યારથી નટુભાઈ ફફડે છે. નોકરી સિવાયનો બધો વખત ઘરમાં બેસી રહે ને ચકળવકળ નજર ફેરવતા રહે ને પછી ઘરના મોભને તાકી રહે ને મનોમન મૂંઝાયઃ આ ઘરનું ઘર ને આ જલસા… જલસામાં જે કાંઈ ગણો એ આ ઘર; કોણ જાણે હવે આ બધું કેટલા દિ’ ટકશે!!

XLI

વીનેશ અંતાણી

શ્વાસનળીમાં ટ્રેન

બધી તૈયારી થઈ ગઈ હતી. સામાન ધીરે ધીરે બહારના કમરાના એક ખૂણામાં મુકાઈ રહ્યો હતો. સુષીના બાપુજીએ કહ્યું હતું કે છેલ્લી વાર નજર ફેરવી લેજો, કંઈ ભુલાઈ જતું ન હોય. પણ કોઈએ નજર ફેરવી નહોતી. એમ તો હજી વખત હતો. બાપુજીની છાપ આમ પણ ઉતાવળાની હતી. ક્યાંયે જવું હોય તો એમના ચહેરા પર દિવસો પહેલાં મૂંઝવણની રેખાઓ ઊપસી આવે ને ચિંતા કર્યા કરે. આ વખતે પ્રવાસ લાંબો હતો અને લગ્ન જેવો પ્રસંગ હતો એટલે ચિંતાનાં કારણો મળી ગયાં હતાં. હજી સુષી નહાઈ નહોતી. એણે વાળનો ઢીલો અંબોડો બાંધી લીધો હતો. ઊડી ગયેલા રંગવાળી ઝાંખી સાડી પહેરી હતી અને છેડો ખોસી લીધો હતો. એના કાન પાસેથી પસીનાની એક લકીર ખેંચાઈ રહી હતી. કપાળમાં ચાંદલો નહોતો ને ચહેરો વધારે શ્યામ લાગતો હતો. નાક પાસેનો તલ જોઈ શકાતો નહોતો, કારણ કે સુષી ઝડપથી ફરફર કરતી હતી અને એક કમરામાંથી બીજા કમરામાં આવજા કરતી હતી. તું ક્યારે નાહીશ, સુષી? એની બાએ પૂછ્યું. સુષીએ ચપટી વગાડી. બધું આવી ગયું? બાપુજીનો અવાજ બહારના કમરામાંથી અંદર આવ્યો.

એ કપડાંવાળી ખુરસી પર પગ ચડાવીને બેઠો હતો. અને એકદમ ખ્યાલ આવ્યો કે એ ઘણી વારથી આમ ને આમ બેઠો છે, કશું જ વિચાર્યા વિના, કશું જ બોલ્યા વિના. માત્ર ગૉગલ્સની દાંડી પકડીને મોંમાં દબાવ્યા કરી છે કે પાછળ હાથ રાખીને આંગળીના અંકોડા ભીડી રાખ્યા છે. એના પગ પાસે એક કવર પડ્યું હતું. ઉપર કોઈકનું નામ હતું. પછી સરનામું ન મળ્યું હોવાથી કવર પોસ્ટ થઈ શક્યું નહોતું. અંદરથી કંકોતરી કાઢીને વાંચવા માંડી. ચિ. સુષમા, બી. એ.… આ કંકોતરીનો ડ્રાફ્ટ એણે જ કર્યો હતો. સુષમાનાં બા-બાપુજીનો આગ્રહ હતો કે એણે સાથે આવવું જ પડશે. પણ એણે ના પાડી હતી. બધાંને આશ્ચર્ય થયું હતું. સુષમાનાં લગ્નમાં નહીં આવે? એણે વધારે સખ્તાઈથી ના પાડી હતી. પછી થયું હતું કે આટલી સખ્તાઈની જરૂર નહોતી. પછી કારણો આપવા માંડ્યાં હતાં. બાપુજી એની ટિકિટ પણ લઈ આવ્યા, પણ એણે બે દિવસ પહેલાં જ કેન્સલ કરાવી દીધી હતી. સુષી એકદમ નજીકથી પસાર થઈ ને એની ફરકતી સાડી ખુરસીમાં અટકતી અટકતી રહી ગઈ. એને થયું કે કશુંક અપેક્ષાકૃત બનતું અટકી ગયું.

સુષી એક મોટો બિસ્તરો અંદર લઈ આવી. બે હાથે વચ્ચેનું કડું પકડીને ચાલતાં ફાવતું નહોતું તોપણ ચાલતી હતી. બિસ્તરો મૂકીને સહેજ સીધી વળી. એનું સફેદ પેટ દેખાઈ ગયું. ખુરસી પર જરા નીચે ઢળી જઈને એણે બિસ્તરા પર આંખ માંડી. સુષી બિસ્તરો છોડવા લાગી. થોડી વાર પહેલાં જ મહામહેનતે બિસ્તરો બંધાયો હતો. સુષી એની એકદમ સામે બેઠી હતી. પાછળ કબાટમાં મોટો અરીસો જડેલો હતો. એને આ ક્ષણે આખી સુષી દેખાઈ રહી હતી. એ પટ્ટો છોડવા મહેનત કરતી હતી. શા માટે ખોલે છે? એણે પૂછ્યું. કમરામાં કોઈ નહોતું. બહારના કમરામાં ઊભીને બાપુજી એક તાળામાં ચાવી ફેરવી રહ્યા હતા. એમનો અવાજ સંભળાયો, મેં નહોતું કહ્યું કે તાળામાં તેલ પૂરજો? સુષીએ ઊંધી હથેળીથી કપાળ પરના વાળ ખેસવ્યા ને કહ્યું: રસ્તામાં પહેરવાની સાડી બિસ્તરામાં રહી ગઈ છે. એને થયું કે એ સુષીને લડી નાખે, પહેલાં લડતો તેમ. એટલી ખબર ન હોય? હવે જવાના સમયે… પણ કશું જ બોલ્યા વિના એ સુષીની મહેનત જોઈ રહ્યો. સુષીએ અંદરથી પીળાં ફૂલવાળી સાડી ખેંચી કાઢી. આ સાડી પહેરીશ? સુષીએ ઊંચું જોયા વિના, બિસ્તરાનો પટ્ટો ખેંચતાં હા પાડી.

એને અહીં આવ્યે એકાદ કલાક થયો હશે. પણ કોઈની સાથે કંઈ જ વાતચીત નહોતી થઈ. કદાચ બધા આવનારી મુસાફરીની તૈયારીમાં એટલાં વ્યસ્ત હતાં કે વાતચીતની કોઈ શક્યતા જ નહોતી. પાણી ભર્યું? બાપુજીનો અવાજ સંભળાયો. સુષીનાં બા પાછળના ખૂણામાં ઊંધા વળીને સાડી પહેરતાં હોય એવો અવાજ આવતો હતો. મને તો ચિંતા થાય છે કે ત્રણ દિવસની મુસાફરીમાં આની બૂમાબૂમ કેમ સહન કરી શકીશ? બાએ કહ્યું. કોઈને સંબોધાયા વિના વાતો થતી હતી. એને થયું કે આ રીતે બેસી રહેવાને બદલે કામકાજમાં મદદ કરવી જોઈએ. પણ ઊભા થવાતું નહોતું. કદાચ તો કશું જ કામ બાકી નહોતું અને જે બાકી હતું તેમાં એ કશી જ મદદ કરી શકે તેમ નહોતો. એમ તો ગઈ કાલ રાત્રે ત્રણ વાગ્યા સુધી એ અહીં હતો. બધી તૈયારીમાં મદદ કરાવી હતી. આવી ધમાલ છેલ્લા કેટલાય દિવસોથી ચાલતી હતી. સતત કામ છતાં કશુંયે ન થયું હોવાની લાગણી. કંકોતરી લખવાનું લાંબું ચાલ્યું. નામ યાદ આવતાં જાય તેમ તેમ લખાતી જાય. અંગ્રેજીમાં સરનામાં કરવાં પડે તેવી બધી જ કંકોતરી એણે લખી હતી. બાપુજીનો આગ્રહ હતો. તારા અક્ષર ને સ્પેલિંગ સારાં છે. લિસ્ટમાં એનું પોતાનું નામ આવ્યું ત્યારે એ અટકી ગયો હતો. સુષી સામે જોયું હતું. સુષી એ વખતે એક કવર પર ટિકિટ લગાવી રહી હતી. કોઈ જ રસ્તો બાકી ન રહ્યો હોય એમ એણે પોતાનું નામ કવર પર લખ્યું. એમાં કંકોતરી નાખીને સુષીને બતાવ્યું. સુષીએ વાંચ્યું, સમજી ને હસી. પણ તારા નામની આગળ ‘શ્રીમાન’ છે એ તો છેકી નાખ, એણે કહ્યું હતું. ત્યારે એને લાગ્યું હતું કે એ સુષી પાસે બીજી જ કોઈ પ્રતિક્રિયાની આશા રાખતો હતો, પણ તેના વિશે સ્પષ્ટ પણ નહોતો. એટલું ખરું કે પોતાના નામ પર સુષીનાં લગ્નની કંકોતરી લખી લીધા પછી એ એક વાત અંગે તો ચોક્કસ થઈ ગયો હતો કે સુષી હવે ખરેખર પરણી જવાની હતી.

એણે સુષીને જોઈ. એ પગના નખ કાપતી હતી. એને સુષી પર ખીજ ચડી. ‘અત્યારે તને નખ કાપવાનું સૂઝે છે, સુષી?’ સુષીએ નખ કાપતાં કહ્યું, ‘તને શેની ઉતાવળ આવી છે? બાપુજી ઉતાવળ કરે છે તે બસ નથી? પણ તું જલદી કર. તારા લીધે જ મોડું થશે.’ એ હસી. ‘મારે લીધે તો જવાનું છે, અને મારે લીધે જ…’ પછી એ આગળ ન બોલી. નીચું જોઈને પોતાનું કામ કરવા લાગી.

એ કમરાની વચ્ચે બેઠો હતો. ચારે બાજુ કેટલીયે વસ્તુઓ વીખરાયેલી પડી હતી. ઘરની બધી જ વસ્તુઓ અને વ્યક્તિઓ જાણે એની આસપાસ ગોળ ગોળ ફરવા લાગી હતી. માત્ર એ જ સ્થિર હતો. ઘરમાં કોઈ નહોતું. બા પડોશીને પાછળ સંભાળ રાખવાનું કહેવા ગયાં હતાં. બાપુજી કોઈકને ફોન કરવા શેરીના નાકે આવેલી દુકાને ગયા હતા. સુષી હતી. ઘણુંબધું બોલી શકાય એવી ક્ષણો હતી, પણ એ કશું જ બોલ્યો નહીં. સુષીએ નખ કાપવાનું છોડીને વાળ છોડી નાખ્યા ને ઓળવા માંડવા. ઉપર ફરતા પંખાને કારણે ફાવતું નહોતું. અરીસામાંથી એના સામે જોઈને સુષીએ કહ્યું: ‘ફૅન બંધ કર ને…’ એને થયું કે એ ના પાડી દે. પહેલાં સુષીને કહેતો ન બંધ કરવાનું તો એ ન કરતી. તને શું છે? મને ફૅનની હવા ગમે છે, એ કહેતી. પણ મને શરદી થઈ છે. સુષી ઊભી થતી, પણ સ્પીડ વધારી આવતી. બા એને ગુસ્સાથી કહેતાં, ‘આ શું સુષી?’ પણ સુષી માટે એ કદાચ કશું જ નહોતું. કદાચ ઘણુંબધું હતું. પંખાની હવાના વિસ્તારથી દૂર ખસીને એ કહેતો, તારો દિવસ પણ આવશે… એ દિવસ આવ્યો હતો. સુષીએ પંખો બંધ કરી દેવાનું કહ્યું હતું. અરીસામાંથી જોતાં સુષીએ કહ્યું, ‘જલદી કર.’ એણે રેગ્યુલેટર પર હાથ મૂક્યો ને થોડો | વિચાર કરીને પંખો ઝડપથી બંધ કરી દીધો. પંખો ધીરે ધીરે બંધ થતો ગયો ને કમરામાં બાકી રહેલો એકમાત્ર અવાજ પણ વિરમી ગયો. એ ગૉગલ્સ પહેરીને બેસી રહ્યો. સુષીએ ટુવાલ લીધો અને બાથરૂમમાં ચાલી ગઈ…

હવે કોઈ ન રહ્યું. બંને કમરા ખાલી હતા. થોડા સમય પછી આ ઘરમાં સ્થાયી થનારો આ વર્તમાન હતો. સુષી ચાલી જશે પછી કમરા ખાલી રહેવાના હતા. બધી જ વસ્તુઓ, સ્થિતિઓ અને સમય એ જ રહેવાનાં હોવા છતાં પણ સંદર્ભ બદલી જવાનો હતો. એ અહીં આવશે. દરરોજ આવશે. આ જ ખુરસી પર, આ જ પંખાની નીચે બેસશે. બધી વસ્તુઓ અત્યારે પડી છે તેમ જ ગોઠવાયેલી હશે. માત્ર જવા વખતે વાળ ઓળવા માટે એ દાંતિયો ઉપાડશે ત્યારે એમાં હંમેશ રહી જતા સુષીના વાળ નહીં હોય…

ત્રણ દિવસની મુસાફરી છે, છતાં પણ આ લોકોને.. બાપુજી ફોન કરીને આવી ગયા હતા. ‘સુષી ક્યાં છે?’ એમણે પૂછ્યું. ‘નાહવા ગઈ છે.’ ‘હવે ગઈ? અત્યારે? ક્યારે તૈયાર થશે?’ સુષી વિશેની તમામ જવાબદારી જાણે એની હોય એમ બાપુજીએ કહ્યું. પહેલાં પણ કહેતા, ‘સુષી તારું માનશે. તું એને સમજાવજે.’ સુષી એનું માનશે એ વાત બા-બાપુજી સુધી પહોંચી ગઈ હતી. ‘તારા વિના એક ડગલું પણ નહીં ભરે. હું એને ઓળખું ને!’ બા કહેતાં. વાત સાચી હતી. ‘સાડી કેવી લાગી’-થી માંડીને ‘કેવી લાગું છું?’ સુધીના તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આ ખુરસી પર બેસીને એને આપવા પડતા. એ હા જ કહેતો. ‘તને બધું સારું લાગે છે, સુષી.’ એ કશું બોલતી નહીં. માત્ર જીભ બતાવતી. એ તારી વાત માનશેવાળી પરિસ્થિતિ સુષીની સગાઈ સુધી પહોંચી આવી. ‘મદ્રાસમાં રહે છે. વકીલ છે. આવો છોકરો નહીં મળે.’ આ જ કમરામાં ચક્કર મારતાં મારતાં બાપુજીએ કહ્યું હતું, ‘પણ એ માનતી જ નથી.’ થોડી વારે એકાએક યાદ આવ્યું હોય તેમ પત્નીને કહ્યું હતું, ‘આપણે એમ કરીએ, આને કહીએ. બીજા કોઈનું સુષી નહીં માને. આનું માનશે…’ ને સુષીએ માન્યું હતું. દલીલ કર્યા વિના માન્યું હતું. ‘તને ગમે છે?’ વકીલનો ફોટો બતાવતાં સુષીએ એને પૂછ્યું હતું. હા, એણે હા પાડી દીધી હતી. અને સુષી માની ગઈ હતી. સુષીનો પણ ફોટો મોકલવાનો હતો. જૂના ફોટા એની બાને ગમ્યા નહીં. નવો પડાવી આવ. જલદી આપી દે એમ કહેજે. ‘સુષીએ પૂછ્યું હતું,’ ફોટામાં કઈ સાડી પહેરું?’ એ અભિપ્રાય આપી શકે તેમ નહોતો. તારા થનારા પતિને કઈ સાડી ગમશે એની મને શું ખબર? સુષીનું મોઢું પડી ગયું હતું. એ તૈયાર થતી નહોતી. બાએ આવીને પૂછ્યું હતું, ‘શું થયું વળી?’ સુષી કંઈ બોલી નહીં. પણ એણે જલદીથી કહ્યું હતું, ‘કંઈ નહીં. મારું માનતી નથી.’ ‘હું કહું છું તે સાડી પહેરતી નથી.’ ‘તું કઈ સાડી કહે છે?’ એણે એક સાડીનું નામ દઈ દીધું હતું. સુષી હસી પડી હતી અને એનું માનીને સાડી પહેરી હતી. પછી સુડિયોમાં એને સારી લાગે તે રીતે પોઝ આપ્યો હતો. ‘આમ ઊભું ને?’

તેં એને જલદી તૈયાર થવાનું ન કહ્યું? બાપુજીએ હવે એને ધમકાવ્યો. હમણાં જ આવશે.’ એનાથી અજાણતાં જ સુષીનો બચાવ થઈ ગયો. ‘ત્યાં સુધીમાં હું ઘોડાગાડી કરી આવું.’ બાપુજી બહાર ગયા. ખાલી ઘર ફરીથી એના માથે આવીને ત્રાટક્યું. એ બેસી રહ્યો. થોડા જ સમય પછી સુષી અહીંથી ચાલી જવાની હતી. આ ક્ષણોની એણે કેટલાય વખતથી કલ્પના કરી હતી. સુષી એકબે દિવસ માટે બહાર જાય તોપણ ઘર ભેંકાર લાગતું. બા સાથે વાત કરીને એ પણ ચાલ્યો જતો. જલદી ઊઠી જતો. બા બેસવાનું કહેતાં તો કહેતો, ‘માથું દુઃખે છે.’ પછી એ પોતાની ઓરડીમાં ચાલ્યો આવતો. રાતના અંધકારમાં ખુલ્લી બારીના સળિયામાંથી દૂર દેખાતા આકાશ સામે તાકી રાખતો ને સુષીના ચાલ્યા જવાના વિચારો કર્યા કરતો. એણે હંમેશાં સુષીના ગેરહાજરીના જ વિચારો કર્યા છે. ને એ ક્ષણ મોડી આવે એવું જ ઇચ્છ્યું છે. છતાં પણ વિચારમાત્રથી એ ઉદાસ થઈ જતો ને પછી એક હદ સુધી પહોંચી આવેલું વિચારવું છોડી દેતો. સુષીને ક્યારેય કહેતો નહીં.

એણે નક્કી કરી આપેલી સાડી પહેરેલી સુષમાનાં વકીલ સાથે સગપણ થઈ ગયાં હતાં. તાર લઈને બાપુજી ઑફિસમાં જ આવ્યા હતા. ‘સાંજે વહેલો આવજે.’ એ નહોતો ગયો. મોડે સુધી ઑફિસમાં જ બેસી રહ્યો હતો. કશીક અપેક્ષામાં. કોઈ એની પાસે આવે. એ જે સમયમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો તેને સમજે, પણ કોઈ નહોતું આવ્યું. માત્ર ચાલ્યા ગયેલા ક્લાર્કોની ખાલી ખુરસીઓ એને તાકતી ઊભી હતી. એ સુષીને ખુશાલી વ્યક્ત કરવા આવેલા લોકોની વચ્ચે જોવા નહોતો માગતો. રાત્રે ઓરડી પર ગયો ત્યાં સુષી આવી. એને સવારે જ જોઈ હતી. પણ અત્યારે બદલી ગયેલી લાગતી હતી. ‘ઘરે કેમ ન આવ્યો?’ ‘બસ, ન આવ્યો.’ ‘પણ મેં કહેવરાવ્યું હતું’, સુષીએ કહ્યું. ‘તું જે કહેવરાવે તે બધું જ મારે કરવાનું હોય જ, સુષી?’ હસીને એણે કહ્યું. એ આવીને બેસી ગઈ. ‘અભિનંદન નહીં આપે?’ સુષીએ પૂછ્યું. ‘તું કહે તો આપું.’ એ કંઈ બોલી નહીં. નીચું જોઈને બેસી રહી. ‘તેં કંઈ કહ્યું નહીં, સુષી?’ એણે ઊંચું જોયું. ‘મને ખબર છે તું મારું કહ્યું નહીં માને.’ સુષીના અવાજની ભીનાશ એને ક્યાંય સુધી સ્પર્શી ગઈ. ને બંને બેસી રહ્યાં. ‘ચાલ, ઘેર… બા જમવાની રાહ જોઈને બેઠી છે.’ બંને ઘેર ગયાં હતાં. એ દિવસે પુષ્કળ ઉકળાટ હતો છતાં પણ એને કે સુષીને પંખો યાદ નહોતો આવ્યો. દાંતિયામાંથી વાળ કાઢીને એણે બાને કહ્યું હતું, ‘બા… હવે સુષીને કહેજો કે દાંતિયામાંથી વાળ કાઢવાની ટેવ પાડે. આ ઘરમાં ચાલ્યું, પેલા ઘરમાં નહીં ચાલે.’

આ ઘર ઉપરાંત નવું એક ઘર ઉમેરાઈ ગયું હતું. સુષીનું હસવું, સુષીનું બોલવું, સુષીનું ચાલવું ને સુષીનું વિચારવું સુધ્ધાં પેલા ઘરના સંદર્ભમાં બનવા લાગ્યાં. એ ઊભો રહેતો, બેસી રહેતો, આવતો, જતો. દૂરથી જોઈ રાખતો. સુષી પૂછતી તેના જવાબ આપતો. રાત્રે આકાશનો અંધકાર એની બારીના સળિયા પકડીને આંખો પર સતત તોળાયેલો રહેતો.

સુષી તૈયારી થઈ ગઈ હતી. ઘોડાગાડી આવી ગઈ હતી. એ પણ ખુરસી પર ઊભો થયો. ગૉગલ્સ પહેરી લીધાં. ઓરડાના દબાયેલા પ્રકાશમાં ગૉગલ્સ પહેરવાથી વિચિત્ર લાગતું હતું. બાપુજી ઉતાવળ કરાવતા કરાવતા બધો જ સામાન ઘોડાગાડીમાં મૂકી રહ્યા હતા. સુષીએ સૂકવવા મૂકેલો ટુવાલ વળગણી પર લટકતો હતો અને ભીનો હતો, છતાં પણ ટપકતો નહોતો. સુષી ઘરમાંથી બહાર આવી ગઈ. એ ઉદાસ લાગતી હતી. આ ઘર છોડીને જતી હતી. પંદર દિવસ પછી લગ્ન હતાં અને જે સુષી અહીંથી જતી હતી તે સુષી અહીં પાછી ફરવાની નહોતી.

ટ્રેનના ડબ્બામાં બધી જ વસ્તુઓ મુકાવી દીધી. એક બૅગ મૂકતાં મૂકતાં એ સુષી સાથે ભટકાઈ પડ્યો. પછી ભટકાઈ પડવાની માફી માગતો હોય એવો એનો ચહેરો થઈ ગયો હતો. આગળ કશુંક પણ બને તે પહેલાં એ ડબ્બામાંથી નીચે ઊતરી આવ્યો. સુષી પેલી બાજુની બારી પાસેની જગ્યા પર બહાર જોતી બેસી રહી. એ પ્લૅટફૉર્મ પર ઊભો ઊભો સુષીનાં બા-બાપુજી સાથે વાતો કરતો રહ્યો. આવ્યો હોત તો? અમારી જવાબદારી કેટલી ઓછી થઈ જાત? સુષીને કેવું લાગશે… એનાં લગ્નમાં તું નહીં હોય તે… ચાવી સાચવજે. પહોંચતાં તાર કરીશું. તારા માટે શું લઈ આવીએ? અમે મહિનાદિવસમાં પાછાં આવી જશું…

ટ્રેન ઊપડવાનો સમય થઈ ગયો હતો. સુષી પેલી બારીમાં જ બેઠી હતી. સુષી આ બાજુ આવ… આને આવજે નહીં કહે? સુષીનાં બાએ કહ્યું અને તેમનો સ્વર ભરાઈ આવ્યો. વિચિત્ર છોકરી છે, બાપુજીએ કહ્યું ને ટિકિટ બરાબર મુકાઈ છે કે નહીં તે તપાસવા લાગ્યા. સમય થઈ ગયો હોવા છતાં પણ ટ્રેન ઊપડતી નહોતી. એ ઇચ્છતો હતો કે ટ્રેન જલદી જાય. કશુંક જલદી પૂરું થઈ જાય. એની જાણે કે રાહ જોતો હતો પણ ટ્રેન ઊપડતી નહોતી. એણે હાથ ભીંસીને ટ્રેનની બારીના સળિયાને પકડી રાખ્યો. ત્યાં જ વ્હિસલ થઈ ને ટ્રેન ધીરે ધીરે ખસવા લાગી. એનો હાથ સળિયા પરથી લપસીને છટકી ગયો. એણે ગૉગલ્સ પહેરેલી આંખે બા-બાપુજીને હાથ હલાવતાં જોયાં. માત્ર સુષીનો ચહેરો દેખાયો નહીં. ટ્રેન પણ દૂર નીકળી ગઈ ને દેખાતી બંધ થઈ, છતાં એ એ જ જગ્યાએ ઊભો રહ્યો. એને લાગ્યું કે જેમાં સુષી બેઠી હતી તે ટ્રેન હજી ગઈ નથી. એ ટ્રેન એની શ્વાસનળીમાં અટકી ગઈ છે અને સમય થઈ ગયો હોવા છતાં પણ ખસતી નથી…

તરસના કૂવાનું પ્રતિબિંબ

સાંજ સુધી તો કશું જ નહોતું પણ રાત પડતાં તો વાવડો નીકળ્યો અને શરીર પર રેતીના કણના પ્રહાર થવા લાગ્યા. રણની કાંધ ઉપર ચંદ્ર હજી તો ઊગ્યો જ હતો કે ક્ષિતિજ રેતીની આંધીથી ઘેરાઈ ગઈ અને ઉપરનું આકાશ રંગ બદલવા લાગ્યું. એણે ખાટલી ઉપરથી પગ ઊંચા લઈ લીધા. આખા દિવસની ધખધખતી લાય પછી વાવડો ગમતો હતો, પણ વાવડો ખેંચી લાગ્યો હતો તે રેતીનું તોફાન હવે દિવસો સુધી રહેવાનું હતું. હજી તો શરૂઆત હતી. સવાર પડતાં રેતીની દીવાલો ઊભી થઈ જશે અને સુસવાટા મારતો વાવડો પસાર થતો રહેશે.

એણે આજુબાજુના ભૂંગાઓમાં જોયું. નાની નાની ચીમનીઓનો પ્રકાશ એક એક ભૂંગાને દ્વીપ બનાવી દેતો હતો. ભૂંગામાં ઊંચા, પડછંદ, દાઢીવાળા આદમીઓ, કાળા બુરખાવાળી ધોળી સ્ત્રીઓ અને ફક્ત ખમીસ પહેરીને ફર્યા કરતાં બાળકો ઠરી રહેલા ચૂલા સામે જોતાં આવતી કાલે નીકળી પડવાની ગમગીનીને ખોતરતાં હશે. એણે બગાસું ખાધું. ખુલ્લા થયેલા મોઢામાં રેતી ઘૂસી ગઈ. ઉધરસ આવી. એક ઊંટ ગાંગરવા લાગ્યું. એ ઊભો થઈ ગયો. આ લોકોને કોઈ પણ રીતે નહીં સમજાવી શકાય? ઊંડો શ્વાસ લઈને દરેક ભૂંગા સાથે કાંટાની વાડથી વાળેલા વાડાઓમાં ઊંચી ડોક કરીને રેતીની આંધીને સૂઘતાં ઊંટોનાં કાળાં છાયાચિત્રો જોયાં કર્યાં. એ ઊંટોની ડોક જંગલમાં ઊગી આવેલાં થડિયાંનો આભાસ ઊભો કરતી હતી. એ પોતાના ભૂંગામાં ગયો. અંદર જલી રહેલી ચીમનીને ફૂંક મારીને બુઝાવી દીધી. બહાર નીકળી આવ્યો અને ચાલવા માંડ્યું.

ચાળીસ-પચાસ ભૂંગાઓ વસાવીને ઊભું થયેલું આ ગામ. લોકો એને વાંઢ કહેતા. રણની જમીન ઉપર ઊગી આવેલી વાંઢમાંની એક વાંઢ. વાંઢની બહાર બાવળ અને પીલુનાં ઝાડોની ઝાડી આવેલી હતી. દિવસે ઊંટ અહીં છૂટથી ચરતાં. છાતીની પાંસળીઓ ઉલેચી ઉલેચીને ઊભાં કરેલાં ચાર-પાંચ નાનાં નાનાં ખેતરોમાં ડૂંડાં બેસતાં ત્યારે ડૂડાંનો લીલો રંગ રણની આબોહવામાં આગંતુક લાગતો. પણ એ તો ક્યારેક જ. બાકી ખારાપટ પર ઊગેલા ઘાસ પર લોકોનું પશુધન ઊછરે અને એ પર વાંઢના લોકોનો જીવનનિર્વાહ ચાલે. ગામની બહાર ખોદેલા ખૂંયરા (કૂવા) ઉપર માટીનો હવાડો બાંધેલો હતો. પણ છેલ્લાં ચાર વર્ષથી આવા ખૂંયરા, અરે ખુદ પાતાળ, પણ પાણી વિના ખાલી થઈ ગયા હતા. એ ફરતો ફરતો સુક્કા તળાવની જમીન પર આવી ગયો. કરચલીવાળા ચહેરા જેવી તળાવની જમીન પર તરડ પડી ગઈ હતી.

અહીંથી પણ ભૂંગા જોઈ શકાતા હતા. થોડા ભૂંગાની ચીમનીઓ બુઝાઈ ગઈ હતી. માત્ર ઓળા જ દેખાતા હતા. ચન્દ્ર હજી પૂરેપૂરો રેતીમાં ઢંકાઈ ગયો નહોતો, પણ પાછલી રાતે નમ્યા પહેલાં જ ઢંકાઈ જશે. સૂરજ તો ઊગશે જ નહીં. દિવસો સુધી. છતાંયે સવાર તો પડશે જ. આવતી કાલની સવારે આખી વાંઢ ખાલી થઈ જશે. એને વેદના થઈ. કેટલાયે દિવસ સુધી એ બધાને રોકતો રહ્યો. સમજાવતો રહ્યો. પણ સતત ચાર વર્ષથી દિવસ-રાતની જેમ હાલ્યા આવતા દુષ્કાળે ઊંચી કાયાવાળા આદમીઓની છાતી તોડી નાખી હતી. પાણી વિના બેહાલ પશુઓ તરફડી તરફડીને મરી ગયાં હતાં. વાટ જોવાનું કહ્યું તો ગાળ ખાધીઃ વાટ તો, ભૂંડા, ચાર વરસથી જોઈએ છીએ. તું જ કે’, નથી જોતા? હા પાડવા સિવાય એની પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. તું જ કે’, ગુમાવ્યું એટલું રહ્યું છે બાકી? એણે ખાલી પડતા જતા વાડાઓ તરફ નજર ફેરવી હતી. છાતીમાં શ્વાસ ભરીને પૂછ્યું હતું, પણ ક્યાં જશો? થોડી વાર સુધી તો કોઈએ જવાબ નહોતો આપ્યો પણ પછી કોઈક બોલ્યું હતું, સડક તો લાંબી છે. હાલ્યા જશું. એકઠા થયેલા બધા જ લોકોનાં સુકાઈ ગયેલાં જડબાંઓ પર સંમતિ દેખાતી હતી. હવે કોઈ ઉપાય નહોતો. પણ હું નહીં આવું. કોઈએ એની નોંધ ન લીધી. મરવું જ છે તો સડક પર મરવા કરતાં મારા ભૂંગામાં મરવું શું ખોટું છે?

પણ કરીશ શું અહીંયાં?

આટલાં વરસ શું કર્યું છે?

એને ગમતું નહોતું. અહીંથી ચાલ્યા જવું વ્યાવહારિક હતું, છતાંયે એને ગમતું નહોતું. આ જાણે પરાજય હતો. રણના આદમીઓની છાતી કુદરત તોડી જાય એ કેમ પોસાય? તું તો એકલો છે. મારી ગયો તોયે કોને ખોટ પડવાની છે… એને લાગ્યું કે આ આક્ષેપ હતો. એને ખોટી રીતે સમજવામાં આવી રહ્યો હતો. પણ બોલવાનો અર્થ નહોતો.

આખા દિવસના ઉકળાટ પછી રણની રાત ઠંડીહિમ જેવી થઈ જાય. એ ઊભો રહ્યો. પોતાના ભૂંગા તરફ પાછો ચાલ્યો. ચારે તરફનું રણ અંધકાર અને રેતીમાં અટવાઈ ગયેલું, નિઃસ્તબ્ધ અને ભેંકાર લાગતું હતું. ચન્દ્ર ઝાંખો થઈ ગયો હતો. વાવડો દર વર્ષે લાવતો એ આંધી લાવ્યો હતો.

ખાટલી પર પડ્યો. વાડામાં બાંધેલું ઊંટ એને આવેલો જોઈને ગાંગર્યું. એણે આંખ પર હથેળી દાબી દીધી. આંખ બળતી હતી. અંદર રેતીના કણ ખૂંચતા હતા. આ તોફાન હવે દિવસો સુધી ચાલશે. દાઢી, વાળ, દાંત, નખ અને કાનમાં રેતીના કણ લટકવા માંડશે. એ નાનો હતો ત્યારથી આવી આંધી જોઈ છે. ઊંટ લઈને સીમમાં ચરાવવા જતો ને આવા તોફાનમાં આખો દિવસ કાઢી નાખતો. તોફાન ખૂબ વધી જાય ત્યારે ઊંટો ગરદન લંબાવીને પડ્યાં રહે અને એ એકાદ ઊંટના પેટની આડશે છુપાઈ જાય. રોટલા ખાવા કાઢે ત્યારે રેતી પણ ચવાય. અંધકાર, પવન અને રેતીની વચ્ચે સમય પસાર થતો ગયો ને એ મોટો થતો ગયો. એની સમજણમાં અને વધતી વયમાં રેતીનાં તોફાનોએ નવા અર્થ પ્રેર્યા. ગમે તેવા બપોરે ઊંટોને ચરતાં મૂકીને, બાવળના કે પીલુના એકાદ ઝાડ નીચે મોરચંગ કાઢીને એ વગાડવા માંડતો. ધીરે ધીરે લય બંધાતો જાય. મોરચંગના અવાજમાં એ બધું ભૂલી જાય. રેતી ઓકતો બપોર, લાંબાં લાંબાં શુષ્ક મેદાનોની એકલતા અને ઊંટોની આંખોમાં ઓગળ્યા કરતો સમય… બધું જ અદૃશ્ય થઈ જતું. પછી તો એ મોરચંગ બીજા માટે વગાડતો થઈ ગયો. એ વર્ષે કોઈ વખતે નહોતું ચાલ્યું એટલું લાંબું તોફાન ચાલ્યું. લાંબી ડોક તાણીને રેતીની વણજાર વણથંભી પસાર થતી જ રહી. એ પીલુના થડની આડશે બેઠો રહેતો. બંધ આંખોમાં રેતી ખૂંચતી અને હાથ અને હોઠોની વચ્ચે મોરચંગ દબાયેલું રહેતું. પણ એને ખબર હોય કે એના ખભા પર જે શ્વાસ સ્પર્શે છે તે કોઈ ઊંટનો શ્વાસ નથી. કણાની જેમ રેતી ખૂંચે છે તોયે બે પાંપણોની વચ્ચે બાવળની શૂળ ખોસીને ખુલ્લી આંખે એને કોઈ સાંભળતું. આંખમાંથી ખારાં પાણી વહી જતાં અને એને સંભળાતું, હવે બસ કર, ભૂંડા… મારાથી નથી સંભળાતું. એ અટકી જતો ને પૂછતોઃ થાકી ગઈ? ના, એ ડોકું ધુણાવતી અને એનાં લાંબાં લાંબાં ચાંદીનાં એરિંગ આંદોલિત થઈ ઊઠતાં. વાળમાં બાંધેલી ઘૂઘરી ઝણકી ઊઠતી. ના, થાકી નથી ગઈ… તારી આંખમાં રેલો તો જો… એ હસતો. આંખમાં કણાં ખૂંચ્યા છે તે ખારાં પાણી તો કાઢશે જ ને! ને પછી એની આંખમાં તાકી રહેતો. એ શરમાઈને ડોક નીચે સંતાડતી. કે’ને… એ કહેતો. પણ શું કહું? એ લાલ થઈ ગયેલી આંખ ઊંચી કરીને પૂછતી. આ અંદર કણાં ખૂંચે છે એનું કંઈક બોલ ને… છૂંદાયેલો હાથ પકડી લેતો. ભરપૂર પુરુષનો ખડતલ સ્પર્શ અનુભવતી એ બોલતી, કણા તો મારી આંખમાંયે ખેંચ્યા છે. પણ શું કરું? વાવડો બંધ થાય તો કણાયે નીકળે. વાવડાની વાત પર એ હસતો. ગાંડી, વાવડો એમ બંધ ન થાય. વાવડા તો આપણી ભીંત છે. જોતી નથી, આ ભરબપોરે પણ મને અને તને કોઈ દેખી શકતું નથી…

પછી તો વાવડો અટકતો. રેતીની દીવાલ ખસી જતી અને આકાશનો મટમેલો રંગ સાફ થઈ જતો. રાત દરમિયાન એકાએક બદલી ગયેલાં દૃશ્યોવાળી સાફ સવાર ઊગતી. આટલા દિવસોનું વેર લેતો હોય તેમ કાળઝાળ સૂરજ ગરમી ઝીંક્યે રાખતો. કબૂતર અને હોલાનાં ગળાં ધ્રૂજતાં રહેતાં. લૂ ઝીંકાતી રહેતી. સાંજ નમ્યે રણની કાંધ ઉપર ઠંડી રાત ઊતરી આવતી. રાતે પણ ખાટલામાં પડ્યો પડ્યો એ મોરચંગ વગાડતો. એને ખબર રહેતી કે થોડે દૂર આવેલા ભૂંગામાં એ પણ ખાટલો નાખીને પડી હશે ને એના કાન મોરચંગ પર મંડાયા હશે. ઘણી વાર દશ-બાર ભૂંગા દૂર એકાદ ઓળો ઊભો થતો દેખાતો ને પાછો ખાટલા પર પછડાઈ પડતો. રણની ઉનાળાની ઠંડી રાત આખાયે પટ પર છવાઈ જતી ને એ ધીરે ધીરે સૂઈ જતો.

આ બધું થતું પણ વરસાદ ન આવતો. વાદળાં ઘેરાય, ચકલીઓ ધૂળમાં પાંખ ફેલાવીને નહાય, ઊંટ ગરદન ઊંચી કરીને હવાને સૂંઘે પણ કશું જ ન થાય. ક્યારેક ઘેરાઈ ઘેરાઈને છાંટા પડી જાય ને આકાશ ખૂલી જાય. ફટ ભૂંડા, વરસતાંયે ન આવડવું? એને ખબર નહોતી કે એનું બોલવું કોઈ સાંભળી ગયું હશે. રેતીની વણજાર સાથે એક દિવસ એક અજાણી સાંઢણી એની વાંઢમાં આવીને એની મોરચંગની પ્રીતને ઉપાડીને ચાલી જતી દેખાઈ, એ જાણે કહેતી હતી, ફટ ભૂંડા, વરસતાં ન આવડ્યું તો આવડો ઘેરાયો કાં?

એ બેબાકળો બનીને સફાળો જાગી ઊઠ્યો. આખું શરીર પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ ગયું હતું. પાછલી રાતની નિઃસ્તબ્ધ શાંતિ હતી અને પડખેની ઝાડીમાંથી તમરાં બોલતાં હતાં. એને લાગ્યું, જાણે એક સાંઢણી હમણાં જ એની ખાટલી પાસેથી પસાર થઈ ગઈ હતી. પણ કશું જ નહોતું. વધી ગયેલા વાવડાના સુક્કા સુસવાટાની પેલે પાર બધું જ સંકેલાઈ ગયું હતું અને આછો ચન્દ્ર ખારી જમીન નીચે ઊતરી જવાની તૈયારીમાં હતો.

એણે બીડી સળગાવી અને સળગતી બીડીના આછા લાલ પ્રકાશને તાકતો બેસી રહ્યો.

સવારે આંખ ઊઘડી ત્યારે દિવસ ચડી ગયો હતો. પણ સૂર્ય નહોતો ઊગ્યો. કાનમાં જુદા જ પ્રકારની ચહલપહલના અવાજ સંભળાયા. એ બેઠો થઈ ગયો. વાંઢના લોકો જવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. જરૂરી વસ્તુઓ બહાર કાઢવામાં આવી રહી હતી. ઊંટો ગાંગરતાં હતાં. બેત્રણ ઊંટને નીચે બેસાડીને એમના પર ખાટલી મૂકવામાં આવતી હતી. ખાટલાના પાયા સાથે ફાનસ, ખાલી માટલાં અને પોટલાં લટકાવવામાં આવી રહ્યાં હતાં. આદમીઓ એમની દાઢી નીચે છુપાયેલી ઉદાસીને અવાજમાં વ્યક્ત કર્યા વિના સતત બોલ્યે જતા હતા. કાળા બુરખા પહેરેલી સ્ત્રીઓ ભૂંગામાંથી અંદરબહાર આવજા કરતી હતી. ચારે બાજુની પ્રવૃત્તિમાં એ નિષ્ક્રિય બેઠો હતો. વાડામાં જોયું તો એનું ઊંટ પણ બાવળ સાથે બંધાયેલું હતું. અને આંખો બંધ કરીને જડબાં હલાવતું હતું.

આ ફેરાનો દુષ્કાળ ચટ્ટાન જેવી છાતવાળા લોકોને પણ ભાંગી ગયો. એને લાગ્યું કે એ પરાજિત થઈ રહ્યો છે. કશુંક છટકી રહ્યું છે અંદરથી. વર્ષોથી ભોગવતો આવ્યો છે એ અધિકાર કોઈક છીનવી રહ્યું છે… અહીંથી જવું હોય તો જઈ શકાય… પણ ગયા પછી શું? એ સમજતો હતો, આખી વાંઢ ચાલી જશે પછી અહીં પણ શું રહેવાનું હતું? જડબાં ફાડીને તાકી રહેલાં ખાલી ભૂંગા… ઊંટના બરાડા અને ઊંટની ગંધ વિનાની હવા… રેતીનાં તોફાનો… બાવળની સૂકી ડાળી પરથી વારંવાર ઊડી જતા હોલા… ધખધખતાં મેદાનો અને અંધારી રાતે ચીમનીના પ્રકાશ વિનાના ભૂંગાના કાળા કાળા ઓળા… પાછલી રાતે કાંધ ઉપર ઝળૂંબી રહેલા ચન્દ્રની એકલતા…

બધા ધીરે ધીરે ખસકી રહ્યા હતા. સીમમાં એકઠા થઈ ગયા હતા. એ પણ પાછળ ઘસડાયો. દૂર મરી ગયેલાં ઢોરોનાં હાડપિંજર પર કાગડા ઊડતા દેખાયા. પછી એ કાગડા સ્થિર થઈ ગયા અને ચાળીસ-પચાસ ઊંટો ચાલવાથી ઊડતી ધૂળ વાવડાની ધૂળમાં સમાઈ ગઈ… એ બધાને સડક પર જવું હતું, ને સડક પર ગયા. ન ગયો માત્ર એ અને વાડામાં બાંધેલું એનું ઊંટ. દેખાયું ત્યાં સુધી એણે જોયા કર્યું. ચારે બાજુ વાવડો, વાવડો ને વાવડો. રેતી, રેતી અને રેતી. વાળમાં હાથ ફેરવ્યો. ધૂળ ખરી.

મરી ગયેલાં ઢોરોનાં હાડપિંજરને સડતાં મૂકીને, પાણીથી સુકાતાં ગળાંવાળાં છોકરાંઓને ઊંટ ઉપર બાંધેલી ખાટલી પર બેસાડીને બધા ચાલ્યા ગયા હતા. ન ગયો માત્ર એ. એનો કોઈ અર્થ નથી, એણે કહ્યું હતું. છતાં પણ બધા ગયા હતા. જઈ તો એ પણ શક્યો હોત. તરસ તો એના ગળામાંયે કાંકરીની જેમ ખૂંચતી હતી. રાહતકામોની મજૂરી કરી કરીને છાતી તો એની પણ તૂટી ગઈ હતી છતાંયે એ નહોતો ગયો. જવાનું ક્યાં હતું? એણે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. એના બધા જ પ્રશ્નો નિરુત્તર રહી જવા જ પુછાયા હતા. સામે એક સડક હતી. થોડે દૂર સુધી દેખાઈ ને પછી અજાણી દિશામાં તૂટી પડતી સડક.

પાછળ વાંઢ હતી. ખાલી, ભેંકાર, ઉજ્જડ… આ ભૂંગા, આ ખાલી તળાવ, પીલુનાં ઝાડ, બાવળના કાંટાળા પડછાયા, ઉનાળાના ધખધખતા બપોર અને ટાઢી હિમ જેવી રાતો… હું નહીં આવું. પડઘા પડ્યા. શાંતિમાં ઝીણું ઝીણું મોરચંગ વાગતું હતું અને એક સાંઢણી દૂર ને દૂર દોડતી જતી હતી. બધું જ સમાપ્ત થઈ ગયું હતું.

ખોબો ભરીને રેતી એની આંખમાં ઉલેચાઈ ત્યારે એને ભાન આવ્યું કે સામે વાવડો ઊભો છે. એના ગળામાં સુક્કા પડઘા પડતા હતા. ફેફસાંની જાળીમાં આ મોસમનું સમગ્ર તોફાન ભરાઈ બેઠું હતું. નસેનસમાં દૂર ચાલ્યા ગયેલાં ઊંટોની પગની ગાદીઓનો થપ્પ થપ્પ અવાજ પડઘાતો હતો. હાડપિંજરોને ખોતરતા કાગડા એની ચામડીમાં ચાંચ ભરાવતા હતા. પગમાં બધા જ બાવળની શૂળો ભોંકાતી હતી. આકાશ રેતીથી ઘેરાયું હતું. ઘેરાવું હતું તો ભૂંડા, રેતી બનીને કાં ઘેરાયો… એ જોરથી બોલી ઊઠ્યો. ફાટેલી આંખે એ પાછો ફર્યો. પરસેવા પર રેતી ચોંટતી હતી. આંખમાંથી ખારાં પાણી નીકળતાં હતાં. કણા લાગ્યા છે ને… વાંઢના દરેકે દરેક ખાલી ભૂંગામાં એ જઈ આવ્યો. એ દોડ્યો. પોતાના ભૂંગા પાસે આવ્યો. વેરાન નિઃસ્તબ્ધતામાં એણે એક અવાજ સાંભળ્યો. વાડામાં એનું ઊંટ ગાંગરતું હતું. ક્ષણવાર એ થંભી ગયો. ફાટેલી આંખે ઊંટને જોતો રહ્યો. પછી એ ભૂંગામાં ગયો. પાછો બહાર આવ્યો ત્યારે એના હાથમાં કુહાડી હતી. ઝાંપો ખોલીને તે વાડામાં ગયો. એને નજીક આવતો જોઈને ઊંટે ગરદન હલાવી અને ગાંગરવા માંડ્યો. આંખ બંધ કરીને એણે જોરથી ઊંટની ડોક પર કુહાડીનો ઘા કર્યો. ઊંટનો અવાજ અવરોધાઈ ગયો. બળપૂર્વક કુહાડી પાછી ખેંચીને એણે ફરીથી ચાર-પાંચ ઘા કર્યા. ઊંટ નીચે ઢળી પડ્યું. એના લાંબા પગ તરફડિયાં મારતા હતા. કપાયેલા શરીરમાંથી લોહી વહેતું હતું. થોડી વારે ઊંટના પગ શાંત થઈ ગયા અને આખું શરીર લંબાઈને ઢળી પડ્યું. એણે પોતાના તંગ થઈ ગયેલા શરીરને ઢીલું કર્યું અને બળપૂર્વક પકડેલી કુહાડી ફેંકી દીધી. ઊંટની નજીક ગયો. નીચે નમ્યો ને ઊંટની ખુલ્લી રહી ગયેલી આંખમાં તાકવા માંડ્યું. એ છળી ઊઠ્યો. મરી ગયેલી નિશ્ચેતન બે આંખો જાણે તરસના ઊંડા કૂવા હતા અને એ કૂવામાં એનું પોતાનું જ પ્રતિબિંબ દેખાઈ રહ્યું હતું…

સત્તાવીસ વર્ષની છોકરી

છોકરી હમેશાં સાંજ નમી જાય પછી ઊતરી આવેલા અંધારામાં અહીં આવતી. પુરુષનું ઘર આ નાના શહેરથી સારું એવું દૂર, લગભગ નિર્જન વિસ્તારમાં, આવેલું હતું.

બીજાં શહેરોની જેમ આ શહેર પણ બહાર વિસ્તરવા લાગ્યું હતું. લોકો શહેરની બહાર મકાનો બાંધવા લાગ્યા હતા, પણ જૂના શહેરનો મોહ છોડી શકતા નહોતા. એથી ઝાઝા લોકો એટલે દૂર રહેવા આવ્યા નહોતા. પુરુષને આ ઘર મધ્યમ વર્ગના સરકારી અધિકારીને પોસાય તેવા ભાડામાં મળી ગયું હતું. એથી દૂર હોવા છતાં એ અહીં રહેવા આવી ગયો હતો.

છોકરી સાઇકલ પર આવતી. આજે પણ એ સાઇકલથી આવી હતી. વચ્ચે કાચાં મકાનો અને ભેંસો બાંધી હોય તેવા ગામડા જેવા વિસ્તારમાંથી પસાર થવું પડતું. પછી ખુલ્લું મેદાન આવતું. પુરુષના ઘર સુધી પાકી સડક બંધાઈ નહોતી. લાંબું ફરીને સ્ટેડિયમ પાસેથી આવે તો પ્રમાણમાં સારો રસ્તો હતો. છોકરી ટૂંકા રસ્તે, મેદાનમાં આવેલી કેડી પરથી આવતી. મેદાનમાં આડેધડ ઝાડીઓ ઊગી આવી હતી. સાંકડી કેડી આવે ત્યારે છોકરી અંધારાને લીધે સાઇકલ પરથી ઊતરી જતી. સાઇકલ હાથમાં પકડીને એ ચાલવા લાગતી. એને જરા જરા ડર લાગતો. એને હંમેશાં એવું લાગતું કે ઝાડીમાં કોઈ છુપાઈને બેઠું છે અને કોઈ પણ ક્ષણે એને પુરુષના ઘરમાં જતી પકડી પાડશે. એ વચ્ચે વચ્ચે સાઇકલની ઘંટડી વગાડી લેતી.

આજે પણ એ અંધારામાં જ આવી હતી. પુરુષના ઘરની આસપાસ હજી કોઈ રહેવા આવ્યું નહોતું. પુરુષ હજી ઘેર પાછો આવ્યો નહોતો. એ બજારમાં જવાનો હતો, પણ આટલું મોડું થશે તેવી કલ્પના નહોતી. છોકરી ઘરની સામે ઊભી રહી. આસપાસ અંધકાર અને પાછળ આકાશના આછા અજવાળામાં ઘર નક્કર લાગતું નહોતું — જાણે તે માત્ર છાયા હતું, કોઈ આભાસ માત્ર.

વરંડાનું ફાટક ખોલીને છોકરીએ સાઇકલ અંદર લીધી. સાઇકલને એક ખૂણામાં મૂકી દીધી. ચાર-પાંચ પગથિયાં ચઢીને ઘરનાં બારણાં સામે આવી ગઈ. પર્સમાંથી ચાવી શોધવા લાગી. પુરુષે એના ઘરની એક ચાવી છોકરીને આપી રાખી હતી. છોકરીએ તાળું ખોલ્યું. દરવાજો ઉઘાડ્યો. અંદર દાખલ થતાં જ નાની કૉરિડૉર જેવું આવતું હતું. ડાબા હાથે રસોડું હતું. સામે મોટો હૉલ હતો. દરવાજો બંધ કરીને છોકરી રસોડામાં ગઈ. ફ્રિજમાંથી ઠંડા પાણીની બૉટલ કાઢી અને પાણી પીધું.

છોકરીએ બત્તી ન કરી. એ પુરુષના ઘરથી પરિચિત હતી. અંધારામાં પણ સરળતાથી હૉલમાં આવી ગઈ. હવે તે બહારના અંધકારમાં નહીં, પણ લગભગ ખાલી એવા ઘરની અંદરના અંધકારમાં ઊભી હતી. પુરુષે સવારે કશુંક ખાવાનું બનાવ્યું હશે, તેની ગંધ આખો દિવસ બંધ રહેલા ઘરમાં પુરાઈ ગઈ હતી. છોકરી લાંબા લાંબા શ્વાસ ખેંચીને પુરુષના ઘરની ગંધ છાતીમાં ભરવા લાગી.

એ હૉલની વચ્ચે ઊભી હતી. બહાર સાંજ નમી ગયા પછી બાકી રહી ગયેલું અજવાળું બારીઓના કાચમાંથી અંદર આવતું હતું. ત્યાં પડેલા સોફા, ડાઇનિંગ ટેબલ, ટિપૉય પર પૉર્ટેબલ ટીવી, દોરી પર સુકાતાં પુરુષનાં કપડાં — બધું જ આછું આછું દેખાતું હતું. નિર્જન વિસ્તારમાં આવેલા એકલવાયા ઘરની વચ્ચે ઊભી રહેલી છોકરીની છાતી ધીરે ધીરે ધડકતી હતી. ભયને લીધે નહીં — કશુંક હિંમતભર્યું કામ પૂરું થઈ જવાને લીધે ધડકતી હતી. આજે પણ એને અહીં આવતી કોઈએ જોઈ નહોતી. હવે એ સુરક્ષિત હતી, આજની રાત પૂરતી તો ખરી જ.

છોકરી શ્વાસ રોકીને એકધ્યાને ઊભી રહી. આખા ઘરમાં સન્નાટો હતો. પાછળ જરા દૂર આવેલી કાચી સડક પર એકાદ વાહન પસાર થતું, ત્યારે તેનો પ્રકાશ બેડરૂમની બારીના કાચ પર થઈને આખા ઘરમાંથી પસાર થઈ જતો હતો. બાથરૂમમાં ટપકતા નળનો અવાજ સન્નાટામાં સંભળાતો હતો. એક ટીપા અને બીજા ટીપા વચ્ચે લાંબો ખાલી સમય વીતી જતો હતો. છોકરી મનમાં આંકડા બોલીને તે ખાલી સમયને ભરવાની રમત કરવા લાગી.

પુરુષ આવે ત્યાં સુધી આ રીતે જ ઊભા રહેવું કે બત્તી કરીને એની રાહ જોવી તે વિશે છોકરી નક્કી કરી શકી નહીં. એ દોરી પર લટકતાં કપડાં પાસે ગઈ. પુરુષના શર્ટની બાંય પોતાની ગરદનની આસપાસ વીંટાળી. પછી પુરુષના ટુવાલમાં મોઢું દાબી દીધું.

છોકરી દોરી પર લટકતાં કપડાં ઉતારવા લાગી. ઘરમાં બે બેડરૂમ હતા. એક બેડરૂમ પુરુષ વાપરતો અને બીજો લગભગ ખાલી રહેતો હતો. છોકરી કપડાંનો ઢગલો બાથમાં ભરીને પુરુષ ઉપયોગમાં લેતો તે બેડરૂમમાં ગઈ. ત્યાં બારીના પડદા ખેંચેલા હતા, તેથી કશું દેખાતું નહોતું. એ દીવાલ પર હાથ ફંફોસતી સ્વિચ શોધવા લાગી. એક સ્વિચ દાબી તો ફટફટ થતી ટ્યૂબલાઇટ થઈ. આકસ્મિક પ્રકાશથી છોકરી ચોંકી ઊઠી. એણે ઝડપથી તે સ્વિચ બંધ કરી નાખી. બીજી સ્વિચ દાબી તો નાઇટલૅમ્પ સળગ્યો. બેડરૂમમાં સાવ આછું, આસમાની રંગનું અજવાળું પથરાઈ ગયું.

આ અજવાળાને છોકરી ઓળખે છે. ત્યાં પડેલા ડબલ બેડ પલંગને, ગાદલાંને, ઓશીકાંને, ટેબલને, ટેબલલૅમ્પને પણ છોકરી બરાબર ઓળખે છે. છોકરીને હંમેશાં એવું લાગે છે કે આ બધી ચીજો એની સાક્ષી છે. એ ચીજોએ બધું જ જોયું છે અને કદી પણ મોઢું ખોલ્યું નથી.

પલંગ પર ચાદર અસ્તવ્યસ્ત પડી હતી. પુરુષે લુંગી પણ પલંગ પર જ ફેંકી હતી. ઓશીકાં આડાંઅવળાં પડ્યાં હતાં. સવારનું છાપું ખુલ્લું પડ્યું હતું. છોકરી લુંગી અને ચાદર સંકેલવા લાગી. છાપાનાં પાનાં ગોઠવી લીધાં. ખુરશી પર મૂકેલાં પુરુષનાં કપડાંની ગડી વાળી નાખી. પછી ખુશ થવા માગતી હોય તેમ ગણગણવા લાગી.

ત્યાં જ બહાર ખખડાટ સંભળાયો. છોકરી દોડી. પુરુષ ફાટકમાંથી અંદર આવતો દેખાયો. એને મૂકવા આવેલો ઑફિસનો ડ્રાઇવર જીપ રિવર્સમાં લઈ રહ્યો હતો. છોકરીએ દરવાજાની કડી ખોલી નાખી અને ભીંત સાથે દબાઈને ઊભી રહી. એની સાઇકલ જોઈને પુરુષ સમજી જશે કે છોકરી આવી છે. જીપ દૂર જતી હોય તેવો અવાજ સંભળાયો. થોડી વારે દરવાજા પર હળવા ટકોરા પડ્યા. પછી દરવાજો ધીરે ધીરે ખૂલવા લાગ્યો. પુરુષ અંધારામાં અંદર આવ્યો. છોકરીને લાગ્યું કે પુરુષ નહીં, પણ તેની છાયા અંદર આવી છે.

છોકરી પુરુષની છાયાને વળગી પડી.

*

પુરુષના હાથમાં શાકભાજી અને રસોડાની ચીજોથી ભરેલી થેલીઓ હતી. છોકરીએ તો થેલીઓ લઈ લીધી. રસોડામાં મૂકવા ગઈ. પાછી આવી ત્યારે પુરુષ માટે પાણી લેતી આવી હતી. પુરુષ ડાઇનિંગ ટેબલની ખુરશી પર બેસીને બૂટ ઉતારતો હતો. છોકરી એની સામે ઊભી રહી. એના હાથ ઝૂલતા હતા.

‘ક્યારે આવી?’ પુરુષે પૂછ્યું.

‘થોડી વાર થઈ. તમને મોડું થયું.’

‘હં…’ પુરુષે બંને પગ અને હાથ લંબાવ્યા, ‘બજારમાં વાર લાગી ગઈ. ઘણી ખરીદી કરવાની હતી.’

‘મને કહ્યું હોત તો?’

‘શું?’ પુરુષ પ્રશ્નભરી નજરે છોકરીની સામે જોવા લાગ્યો.

‘આ બધી ખરીદી—’ છોકરી બોલતાં બોલતાં વચ્ચેથી અટકી ગઈ. કદાચ તે પુરુષની નજરમાં દેખાયેલા પ્રશ્નને સમજી શકી નહોતી. એણે કોઈ નવી વાત કરી નહોતી. એ ઘણી વાર પુરુષને જોઈતી ચીજોની ખરીદી કરી લાવતી.

‘મને એમ હતું કે તું આજે નહીં આવે.’

‘કેમ?’

‘આપણા વચ્ચે વાત થઈ નહોતી.’ પછી વાત બદલતો હોય તેમ તેણે કહ્યું, ‘આમ પણ આજે ઘણી વધારે ખરીદી કરવાની હતી. એથી જીપમાં જ બજાર ગયો હતો.’

પુરુષ એના બૂટ ઉપાડીને ખાલી રહેતા બેડરૂમમાં મૂકવા ગયો. બાજુના બેડરૂમમા નાઇટલૅમ્પ ચાલુ હતો તે જોઈને પુરુષે પૂછ્યું, ‘શું કરતી હતી અંદર?’

‘પલંગ સાફ કર્યો.’

પુરુષ છોકરીની સામે જોઈ રહ્યો. છોકરી જાણે કશીક અપેક્ષા સાથે ઊભી હતી. એ શું હતું તે પુરુષને સમજાયું નહીં હોય? છોકરી તેની નજીક ગઈ. પુરુષના શરીર સાથે જડાઈ ગઈ! એના શરીરમાંથી વીતેલા દિવસની અને બજારની ગંધ આવતી હતી. છોકરી પુરુષની ટાઈ ખોલવા લાગી. એ ડોક ઊંચી કરીને ઊભો રહ્યો. છોકરી ટાઈ કબાટમાં મૂકી આવી.

‘નહાવું છે?’ છોકરીએ પૂછ્યું.

‘હેં? હા… થોડી વાર પછી.’

છોકરી પુરુષના ગાલ પર હાથ ફેરવવા લાગી. સવારે કરેલી દાઢી અત્યારે કરકરી થઈ ગઈ હતી. તે પુરુષના નાક પાસેના સળ પર હાથ ફેરવવા લાગી. પુરુષે તેનો હાથ પકડી લીધો.

‘કેમ?’ છોકરીએ પૂછ્યું.

‘કંઈ નહીં… થાકી ગયો છું.’

‘આજે ઑફિસમાં બહુ કામ રહ્યું, નહીં?’

‘હા… રજા લેવી પડશે એટલે થોડું કામ અગાઉથી પતાવવું પડશે.’

રજા… છોકરીને લાગ્યું કે એ જે વાતને દૂર રાખવા મથતી હતી તે અચાનક નજીક આવી ગઈ હતી. ત્યાંથી છટકવા માગતી હોય તેમ એણે પૂછ્યું :

‘ખાવાનું શું બનાવું?’

‘તું અહીં રોકાવાની છે?’

‘રોકાઉં? આજની રાત?’ છોકરીના અવાજમાં અનિચ્છાએ જરા ખટક જેવું તરી આવ્યું. પ્રશ્ન પૂછ્યા પછી જવાબની ઉત્સુકતા રહી નહોતી, પણ જવાબ મળી ગયો હોય તેવા વિષાદનો અણસાર ઊતરી આવ્યો હતો.

‘હજીયે મને પૂછવું પડે છે તારે?’ પુરુષનો અવાજ સ્થિર અને સપાટ હતો.

‘બીજી રાતોની વાત જુદી છે.’

‘આજની રાત જુદી છે?’

‘તમારે કદાચ વહેલા ઊંઘી જવું હોય… સવારે વહેલા ઊઠવાનું છે?’

આવતી કાલે સવારે પુરુષની પત્ની અને બે સંતાનો અહીં આવે છે. એ લોકોને લેવા માટે પુરુષે આવતી કાલે સવારે રેલવેસ્ટેશન જવાનું હતું. પુરુષ ત્રણ વર્ષ પહેલાં બદલી થવાથી અહીં આવ્યો, ત્યાર પછી એ લોકો પહેલી વાર અહીં આવતાં હતાં. મોટા ભાગે પુરુષ જ છુટ્ટી લઈને એ લોકોને મળી આવતો.

‘હા… સવારે વહેલાં ઊઠવાનું તો છે જ… કદાચ આપણે ઊંઘીએ પણ નહીં.’ શક્ય તેટલી હળવાશ લાવીને પુરુષે કહ્યું, પણ મોઢાની ચામડી ખેંચાઈ આવી હતી.

‘ના… કાલે—’ છોકરી અટકી ગઈ. પીઠ ફેરવીને રસોડામાં ચાલી ગઈ. પુરુષ એની પાછળ આવ્યો. છોકરીના ખભા પર હાથ મૂક્યો. છોકરી આંખો બંધ રાખીને સ્થિર ઊભી રહી.

‘તને કંઈ થયું છે?’ પુરુષે પૂછ્યું.

‘મને? ના… મને તો કંઈ થયું નથી.’ છોકરીનું વાક્ય જાણે હવામાં અધ્ધર લટકતું હતું. એ થેલીમાંથી ચીજો કાઢવા લાગી. અહીં આવ્યા પછી પુરુષે આટલી બધી ખરીદી એકસાથે ક્યારેય કરી નહીં હોય.

‘તું રહેવા દે.’ પુરુષે એને કામ કરતી અટકાવી.

‘કેમ?’

‘કાલે એ આવશે પછી પોતે—’

છોકરી રસોડાના પ્લૅટફૉર્મ પર મૂકેલી બધી ચીજોની સામે જોઈ રહી. કદાચ પુરુષની વાત સાચી હતી. સામે પડેલી ચીજો સાથે છોકરીને કશો જ સંબંધ નહોતો. એ જાણતી હતી કે આ બધું એના માટે આવ્યું નહોતું.

પુરુષ બાથરૂમમાં ચાલ્યો ગયો. એ નહાતો હતો તેનો અવાજ છોકરીને સંભળાયો.

એ રસોડામાં જ ઊભી રહી. ત્યાં છાજલી પર અને ગોખલામાં પડેલી બધી જ વસ્તુઓ છોકરીએ ગોઠવી હતી. ગયા અઠવાડિયે જ એણે ગોખલામાં પાથરેલા જૂના કાગળો બદલી નાખ્યા હતા. રસોડું વ્યવસ્થિત લાગતું હતું. તેમાં કોઈ સ્ત્રીનો હાથ ફર્યો હોય તેવી છાપ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. થોડું અવ્યવસ્થિત કરી નાખવું જોઈએ, છોકરીએ વિચાર્યું.

‘ટુવાલ…’ બાથરૂમમાંથી પુરુષની બૂમ સંભળાઈ. આ એની જૂની ટેવ હતી. બાથરૂમમાં જાય ત્યારે ટુવાલ લઈ જવાનું ભૂલી ગયો હોય. છોકરીએ તે વિશે ઘણી વાર ટકોર કરી હતી, પણ પુરુષ હસી કાઢતો — શું કરું જૂની ટેવ છે. એ એની સાથે પણ એવું જ કરતો હશે? છોકરીને વિચાર આવ્યો. પુરુષે બીજી વાર બૂમ પાડી. છોકરી દોડતી ગઈ. થોડી વાર પહેલાં સંકેલી રાખેલો ટુવાલ લઈને એ બાથરૂમ તરફ દોડી. બારણું ખુલ્લું હતું. છોકરીએ ટુવાલ આપવા માટે હાથ લંબાવ્યો. પુરુષે ટુવાલ ખેંચી લીધો. છોકરી કશાકની રાહ જોતી હોય તેમ થોડી ક્ષણો ત્યાં જ ઊભી રહી. પછી કોણ જાણે કેમ એને એવું લાગ્યું કે એ ખોટી જગ્યાએ ઊભી છે. એ ત્યાંથી ખસી ગઈ અને હૉલની બારી પાસે ચાલી ગઈ.

એ કાચમાંથી બહાર જોવા લાગી. બહાર તમરાં બોલતાં હતાં. થોડા આગિયા ઊડતા હતા. આખું સ્થળ વેરાનીમાં ડૂબી ગયું હતું. ચારે તરફ વગડાની નિર્જનતા હતી. એ ઘણી વાર અહીં રાતે રોકાઈ હોય, ત્યારે નજીકમાં જ શિયાળ રડતાં સાંભળ્યાં છે. એ વખતે એ પુરુષની વધારે નજીક ખસીને ભરાઈ જતી. કાન ઉપર ચાદર દાબી દેતી. પુરુષ એની પીઠ પર હાથ પસવારતો રહેતો. ‘બીક લાગે છે?’ એ પૂછતો.

છોકરી પુરુષના શરીર સાથે જડાયેલું માથું ધુણાવતી અને પુરુષની છાતીને સંભળાય તેમ બોલતી :

‘હવે નથી લાગતી.’

બારીના કાચ સાથે નાક દબાવીને ઊભી રહેલી છોકરીને થયું કે એ બધાં નાનાં નાનાં બહાનાં હતાં અને નાનાં નાનાં તકલાદી આશ્વાસનો હતાં. એ ઊભી હતી તેની પાછળ પુરુષના ઘરના કમરા આવેલા હતા. બધા કમરામાં અંધકાર હતો. માત્ર એક બેડરૂમમાંથી પ્રકાશ બહાર ડોકાતો હતો. રસોડા પાસે આવેલા કૉરિડૉરમાં અજવાળાનો એક પટ્ટો દેખાતો હતો. બારીના કાચમાંથી બહારનો વરંડો, અંધકારમાં છુપાયેલી ઝાડીઓ, બંધ ફાટક, સાઇકલ દેખાઈ રહ્યાં હતાં. એ બહારનું જગત હતું અને છોકરી એ જગતમાં વસતી હતી.

બહારની દુનિયામાં આ જ શહેરમાં એનો એક બેડરૂમનો ફ્લૅટ આવેલો હતો. આ શહેરથી થોડે દૂર આવેલા એક ગામમાં એનાં વૃદ્ધ માતાપિતા અને પરણેલો ભાઈ રહેતાં હતાં. છોકરી એક વર્ષથી એમને મળવા ગઈ નથી. છેલ્લે ઝઘડો થયો હતો, ત્યાર પછી એ ત્યાં ગઈ નથી. બહારના જગતનો એક ટુકડો એણે કાપી નાખ્યો હતો અને પુરુષના ઘરવાળો નાનો ટુકડો થીગડાની જેમ સાંધી દીધો હતો.

બારીના કાચ પર છોકરીને પોતાના શરીરનું પ્રતિબિંબ દેખાયું — એક અંધારું શરીર. છોકરીને લાગ્યું કે એ અહીં છે, છતાં ક્યાંય નથી. અસહ્ય બેચેની ઊઠી. છોકરીએ ધ્રૂજતા હોઠ દબાવવાની કોશિશ કરી. પાછળથી પુરુષનો સ્પર્શ થયો.

‘શું વિચારે છે?’

છોકરીએ જવાબ આપ્યો નહીં. એ માથું ધુણાવતી રહી અને તેનો કોઈ અર્થ નીકળ્યો નહોતો.

‘તું આજે અહીં આવી તે સારું થયું. મને બહુ એકલું લાગતું હતું.’

છોકરી તેની વાત માની શકી નહીં. એ કદાચ ખોટું બોલતો હતો. આજે એને એકલું લાગવાની કોઈ શક્યતા નહોતી. આવતી કાલના વિચારોમાં રાતનો સમય ભરાઈ ગયો હોત. કોઈ વાતનું વેર લેતી હોય તેવા ભાવ સાથે છોકરીએ ઓચિંતો સીધો જ પ્રશ્ન પૂછ્યો :

‘એ લોકો અત્યારે ટ્રેનમાં બેસી ગયાં હશે, નહીં?’

પુરુષે છોકરી સામેથી નજર ખેસવી ને બારીના કાચની બહાર જોવા લાગ્યો. એ પણ કદાચ બહારનું જગત જોવાની કોશિશ કરતો હતો. ત્યાં ક્યાંક એનું પોતાનું ઘર હતું અને—

છોકરીને લાગ્યું કે પુરુષ કદાચ આવતી કાલની રાહ જુએ છે અને છોકરી અહીં છે તેથી સ્પષ્ટપણે એ વિશે અનુભવી શકતો નહીં હોય.

થોડા દિવસો પહેલાં પુરુષે છોકરીને કહ્યું હતું :

‘આ વખતે એ લોકો વેકેશનમાં અહીં આવશે.’

‘કોણ?’ છોકરી સમજી નહોતી!

‘મોન્ટુની દસમાની અને સોનાલીની બારમાની પરીક્ષાઓ પૂરી થઈ ગઈ છે. આ વખતે જરા નિરાંત છે, એટલે એ લોકો અહીં આવશે. આજુબાજુ ફરવા પણ જવું છે.’

તે વખતે છોકરીને કશી લાગણી થઈ નહોતી. બધું સ્વાભાવિક લાગ્યું હતું. પછી એમને આવવાના દિવસો નજીક આવતા ગયા તેમ તેમ એ એમના વિશે સભાન થવા લાગી હતી. હવે માત્ર એક રાત બાકી છે. આવતી કાલે આ સમયે એ લોકો આ ઘરમાં હશે અને ઘરના બધા જ કમરામાં પ્રકાશ હશે. એક બીજી સ્ત્રી રસોડામાં હશે.

પુરુષે બારી સામેથી વળીને છોકરીને બાથમાં લેવાનો પ્રયત્ન કર્યો. છોકરી દૂર ખસી ગઈ. પુરુષનો હાથ હવામાં લટકી ગયો.

‘ખાવાનું બનાવું.’

‘મને બહુ ભૂખ નથી. તેં શું ખાધું હતું બપોરે?’

‘કંઈ નહીં. પરાઠા અને સબજી.’

‘તને તો ભૂખ લાગી હશે.’

‘ના… મને પણ ભૂખ નથી.’

આવી વાતો આ પહેલાં કરવી પડતી નહીં. છોકરી અહીં આવી હોય અને બીજા દિવસે રજા હોય તો રાતે અહીં જ રોકાઈ જતી. એ પુરુષને કશું પૂછતી નહીં. એને ઇચ્છા થાય તે ખાવાનું બનાવતી. ઇચ્છા થાય તે રીતે ઘર ગોઠવતી. ઇચ્છા થાય ત્યારે પુરુષની સાથે સૂઈ જતી.

‘ઑમ્લેટ બનાવી લઉં.’ છોકરી ખસવા લાગી.

‘થોડી વાર પછી.’ પુરુષે કહ્યું. છોકરી સમજી ગઈ. પુરુષ વ્હિસ્કીની બૉટલ કાઢી લાવ્યો અને ઊંચી કરીને જોવા લાગ્યો.

‘બહુ નથી. ત્રણેક પૅગ છે.’ પછી હસવા લાગ્યો. ‘આજે જ ખાલી કરી નાખવી પડશે. પછી આ અને રસોડામાં પડી છે તે બીજી બૉટલો રાતે જ બહાર ફેંકી દેવી પડશે. કોઈ સાબિતી રહેવી જોઈએ નહીં.’

છોકરી હસી શકી નહોતી. પુરુષ બે ગ્લાસ બૅસિનમાં ધોવા લાગ્યો. છોકરી સામે જોઈને બોલ્યો :

‘ફ્રિજમાંથી બરફ કાઢી લાવ.’

*

છોકરીએ બેડરૂમનો કબાટ ખોલ્યો. એનાં કેટલાંક કપડાંની થપ્પી ત્યાં પડી હતી. એણે એમાંથી પોતાનો નાઇટ ગાઉન કાઢ્યો. પછી આખી થપ્પી ઉપાડી લીધી અને ટેબલ પર મૂકી દીધી. આ બધું અહીંથી લઈ જવું પડશે, એણે વિચાર્યું. પુરુષે શું કહ્યું હતું? કોઈ સાબિતી રહેવી જોઈએ નહીં.

પુરુષ પલંગ પર બેસીને એને જોઈ રહ્યો હતો. બે પૅગ પછી એના મોઢાની ચામડી ઢીલી થવા લાગી હતી. છોકરીનો અર્ધો ભરેલો ગ્લાસ ટેબલ પર પડ્યો હતો. એ નાઇટ ગાઉન લઈને બાથરૂમમાં જવા લાગી, ત્યાં કશુંક યાદ આવ્યું હોય તેમ પુરુષની સામે જોવા લાગી.

‘શું જુએ છે?’

‘કશું નહીં.’

‘તું કશુંક છુપાવે છે, આજે આવી છે ત્યારથી…’

એને કશી ખબર પડતી નહીં હોય? છોકરીએ વિચાર્યું.

‘કહે ને, શું જોતી હતી? પહેલી વાર જુએ છે મને?’

એને પહેલી વાર આટલો નજીકથી ક્યારે જોયો હતો? કદાચ દોઢેક વર્ષ પહેલાં. તે સમયે છોકરીના ઘરમાં ઝઘડા શરૂ થઈ ગયા હતા. એ લોકો એનાં લગ્ન માટે મથામણ કરતાં હતાં અને દર વખતે યોગ્ય છોકરા માટે પૈસા ઓછા પડતા હતા. એ લોકો પસંદ કરી લાવતાં તે છોકરો એને પસંદ પડતો નહોતો અને ઉંમર વધતી જતી હતી. પુરુષને એના વિશે ખબર પડી હતી. એક વાર એણે ઑફિસમાં કહ્યું હતું — આપણે તારી સમસ્યા વિશે નિરાંતે વાત કરવી પડશે. તે પછી એક સાંજે એ પહેલી વાર અહીં આવી હતી. છોકરી રડી પડી હતી અને પુરુષે એની પીઠ પર હાથ ફેરવ્યો હતો. વાતોમાં મોડું થઈ ગયું હતું. પછી રાતે અહીં જ રોકાઈ જવું પડ્યું હતું. એ રાતે પહેલી વાર—

એ રાતનો વિચાર આવ્યો અને છોકરી બાથરૂમમાં ગઈ નહીં. પુરુષની સામે જ ઊભી રહીને કપડાં બદલવા લાગી. પુરુષે એનો ગ્લાસ ખાલી કર્યો. છોકરીએ તેના હાથમાંથી ગ્લાસ લઈ લીધો.

‘તમારે બૉટલ ખાલી કરવી હતી ને? તે તો થઈ ગઈ છે…’ છોકરીએ હસવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પુરુષ લાંબો થઈને પલંગ પર સૂઈ ગયો. છોકરીએ ટેબલલૅમ્પ ચાલુ કર્યો અને તેને નીચે વાળી દીધો. પ્રકાશનું નાનું ચકતું ઊઠી આવ્યું. તેમાંથી છટકેલું થોડું અજવાળું ટેબલની આસપાસ વેરાઈ ગયું. એ હંમેશાં ટેબલલૅમ્પને નીચે વાળી દેતી — જાણે અજવાળું એની શરમ હતું અને એ તેને સંકોચવાની કોશિશ કરતી રહેતી.

ટેબલ પર પડેલો પોતાનો ગ્લાસ ઉપાડીને છોકરી વધેલી વ્હિસ્કી બૅસિનમાં ઢોળવા બહાર નીકળી. બૅસિન પર લગાવેલા અરીસામાં મોઢું દેખાયું હતું. એના વાળ વીખરાઈ ગયા હતા. આંખો નીચે કાળા ડાઘ દેખાતા હતા. સત્તાવીસમા વર્ષે આવા ડાઘ? એ જોઈ રહી. હાથ ફેરવીને વાળ ઊંચા કર્યા. પછી ગ્લાસ બૅસિનમાં ઢોળવાને બદલે તેમાં બાકી રહેલી વ્હિસ્કી ઝડપથી ગટગટાવી ગઈ! છાતી બળવા લાગી. એણે ગ્લાસ બરાબર ધોઈ નાખ્યો અને રસોડામાં મૂકી આવી.

બેડરૂમમાં આવી, ત્યારે પુરુષ પગને આંટી મારીને ચત્તો સૂતો હતો. એનો એક હાથ કપાળ પર પડ્યો હતો. છોકરી પુરુષની બાજુમાં સૂઈ ગઈ. પુરુષ સીધો જ સૂતો રહ્યો. છોકરીએ એની છાતી પર હાથ મૂક્યો. પુરુષ જરા સળવળીને છોકરીની સામે વળ્યો. એના હોઠ જરા જરા ખુલ્લા હતા. છોકરીએ એના પર હળવું ચુંબન કર્યું અને આછું સ્મિત કર્યું. એ પુરુષના વાળમાં હાથ ફેરવવા લાગી. છોકરીને થયું, આ ક્ષણે પુરુષ ખરેખર એકલો લાગે છે. એકલો કે છૂટો પડી ગયેલો?

‘સાંભળ…’ પુરુષ ધીમા અવાજે બોલ્યો.

કોઈ મહત્ત્વની વાત કરવાની હોય ત્યારે એ હંમેશાં આવી રીતે જ શરૂઆત કરતો.

‘તું થોડા દિવસોની રજા લઈ લે.’

‘કેમ?’

‘કેટલાય સમયથી તારા ગામ ગઈ નથી. ત્યાં જઈ આવ. આવું ક્યાં સુધી ચાલશે? ત્યાં જઈશ તો કોઈ રસ્તો નીકળશે.’

રસ્તો? કઈ વાતનો? છોકરીને લાગ્યું કે વચ્ચે વીતેલા સમયમાં તો એ નવા પ્રશ્નોમાં વધારે ખૂંપી ગઈ હતી. એ જાણે કોઈ સાંકડી શેરીમાં આવી ગઈ હતી અને તેમાંથી બહાર નીકળવા માટે શેરીના સામા છેડે કોઈ જગ્યા નહોતી. કદાચ એણે રસ્તો શોધવાનું પણ બંધ કરી દીધું હતું.

પુરુષ ઊંચો થઈને છોકરીના ચહેરા પર ઝૂક્યો.

‘તેં જવાબ ન આવ્યો…’

‘રજા લઈને શું કરું? મને ત્યાં પણ નહીં ગમે…’

‘પણ એ લોકો અહીં હશે એ દિવસોમાં—’

‘મને ખબર છે.’

પુરુષે ઓશીકા પર માથું મૂકી દીધું.

‘ના… તને કશી જ ખબર નથી.’

આ બધી વાતોનો કોઈ અર્થ નહોતો. પુરુષ જાણતો હતો કે છોકરી જાણે છે, બધું જ જાણે છે. એક ટ્રેન આ શહેરની નજીક આવી રહી હતી અને વચ્ચે એક રાત બાકી રહી હતી. પ્રશ્ન માત્ર આવનારા થોડા દિવસોનો જ નહોતો. પુરુષને અહીં આવ્યે ત્રણ વર્ષ થઈ ગયાં હતાં અને એ બદલી માટે પ્રયત્નો કરતો હતો. એ માટેનો પત્રવ્યવહાર છોકરી જ ટાઇપ કરતી હતી.

પુરુષનો હાથ છોકરીના શરીર પર ફરતો હતો, જાણે એ છોકરીના શરીરમાંથી કશુંક શોધી રહ્યો હતો — આ દિવસોનો અર્થ અને આવનારા દિવસોનું સત્ય. એના હાથમાં વ્યાકુળતા અને કશીક ઉતાવળ જેવું છોકરીએ અનુભવ્યું.

છોકરીએ પુરુષનો હાથ પકડી લીધો.

‘આજે નહીં…’ છોકરીએ કહ્યું.

‘કેમ?’

‘ના… આવતી કાલે એ લોકો અહીં આવે છે…’

‘તો?’

‘હું તો આજે માત્ર તમારી પાસે રહેવા માગતી હતી.’

‘પણ—’

એકાદ રાત એવી પણ આવે છે, જ્યારે ‘પણ’ પછી કશું જ હોતું નથી, છોકરીએ વિચાર્યું. એ સૂતી હતી તે જગ્યાએ આવતી કાલે પુરુષની પત્ની સૂતી હશે. બેડરૂમમાં પડેલી બધી ચીજો એ બધું જોઈ રહી હશે. એ વખતે પણ પુરુષનો હાથ કશુંક શોધતો હશે. કદાચ એ પામી લીધેલા સત્યની શોધ હશે.

છોકરીની છાતીમાં કશુંક ચૂભવા લાગ્યું. બેડરૂમના નીરવ અંધકારમાં એક ખટક તોળાયેલી હતી. છોકરી બેઠી થઈ ગઈ. રાતના આ સમયે એ પોતાના ઘેર પાછી જઈ શકે તેમ નહોતી. પુરુષ પણ બેઠો થઈ ગયો. છોકરી એની સામે જોવા માગતી હતી, પણ હિંમત ચાલી નહીં. એ એની સામે જુએ અને ક્યાંક માત્ર એ જ ન દેખાય — એની આસપાસ બીજી છાયાઓ પણ દેખાવા લાગે તો?

‘મારી વાત સાંભળ…’ પુરુષનો અવાજ સંભળાયો. ‘તું એને મળશે?’

‘કોને?’ છોકરીનો અવાજ જરા કંપી ઊઠ્યો.

‘એને…’ પછી ઉમેર્યું, ‘મોન્ટુને અને સોનાલીને…’

છોકરીએ જવાબ ન આપ્યો. પુરુષે પણ કદાચ છોકરીનો જવાબ સાંભળવા માટે એ પ્રશ્ન પૂછ્યો નહોતો. એ કશુંક બોલવા માગતો હતો અને પછી પોતાનામાંથી પણ છૂટી જવા માગતો હતો. કદાચ એ આવતી કાલની તૈયારી કરી રહ્યો હતો. છોકરીને પુરુષની દયા આવી ગઈ, પણ એ કશું જ કરી શકે તેમ નહોતી.

એ ઊભી થઈ. બાજુના ખાલી બેડરૂમમાં ગઈ. પછી રસોડામાં ગઈ. હૉલમાં આવીને ઊભી રહી. બારી બહાર હવે આગિયા ઊડતા નહોતા. જૂના શહેરના આકાશ તરફ ઝાંખો ચન્દ્ર ઉપર આવી ગયો હતો. પુરુષનું ઘર મધરાતની ક્ષણોમાં શ્વાસ રોકીને ઊભું હતું. બાથરૂમમાં હજી પણ નળ ટપકતો હતો અને બે ટીપાં વચ્ચે ખાલી જગ્યા રહી જતી હતી.

સ્ત્રી નામે વિશાખા

તુષારનો પત્ર જોઈને વિશાખાને નવાઈ લાગી હતી. માત્ર એક જ લીટીની વિગત હતી. તુષારે લખ્યું હતું: ચોવીસમીએ ગુજરાત એક્સપ્રેસમાં ત્યાં આવું છું… ચોવીસમી એટલે આજે જ… આજે તુષાર આવતો હતો. વિશાખાએ કશુંક અનુભવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ઘણાં વર્ષો પછી અચાનક તુષારને મમ્મી પાસે આવવાનો વિચાર આવ્યો. શું કારણ હશે? કદાચ અમસ્તો જ મળવા આવતો હોય… ના… વિચારમાં ને વિચારમાં વિશાખાએ માથું ધુણાવ્યું. એ વખતે જ એની સેક્રેટરી મિસ ડિસૉઝા વિશાખાના કમરામાં દાખલ થઈ. વિશાખા મૅડમ એકલાં હતાં, છતાં કોઈની સાથે વાત કરતાં હોય તે રીતે માથું ધુણાવતાં હતાં તે જોઈને મિસ ડિસૉઝા સ્થિર થઈ ગઈ. એ અંદર આવી છે તે તરફ પણ મૅડમનું ધ્યાન નથી આજના આખા દિવસનું કામ જાણી લેવા માટે થોડી વાર પહેલાં એમણે ઇન્ટરકૉમ પર ડિસૉઝાને બોલાવી હતી. અત્યારે એમના હાથમાં એક પત્ર છે અને ઊંડા વિચારમાં ગરકાવ છે.

ડિસૉઝા ધીરે ધીરે વિશાખાની વિશાળ ડેસ્ક સામે આવીને ઊભી રહી. ડિસૉઝાને વિશાખા મૅડમ પર ખૂબ માન છે. લગભગ એકલા હાથે એમણે ‘વિશાખા એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સી’નો વિકાસ કર્યો છે. લાગલાગટ પંદર વર્ષોથી એ મહેનત કરતાં આવ્યાં છે. એમની કાર્યદક્ષતાથી ‘વિશાખા એડ્વર્ટાઇઝિંગ એજન્સી મુંબઈની શ્રેષ્ઠ એજન્સીઓમાં એક લેખાય છે. ટીવીના વિકાસની સાથે અને જાહેરાતોની દુનિયામાં આવેલાં મહત્ત્વનાં પરિવર્તનોની સાથે વિશાખાએ પણ તાલ મેળવ્યો છે. પહોંચી ન વળાય તેટલો બિઝનેસ મળે છે. વિશાખાને જિંદગીમાં બીજી કોઈ જ વાતમાં રસ ન હોય તે રીતે સતત પોતાના બિઝનેસમાં જ વ્યસ્ત રહે છે… એજન્સીના બધા જ સ્ટાફ સાથે એમનો વર્તાવ માયાળુ રહેતો, પણ એ કામ માગતાં અને તેમાં કશી પણ ચૂક ચલાવી લેતાં નહીં.

ડિસૉઝાએ અંગ્રેજીમાં વિશાખાને પૂછ્યુંઃ

‘કંઈ ચિંતામાં છો, મૅડમ?’ ‘ના…’

‘સમથિંગ ઇઝ રૉન્ગ, મૅડમ! કોનો કાગળ છે?

વિશાખા હસી પડી. ડિસૉઝાની નજરમાંથી કશુંયે છટકતું નથી.

‘તુષારનો…’

‘તુષાર?’

વિશાખાની નજર જરા ઝાંખી થઈ, ક્ષણાર્ધ માટે કશુંક ડહોળાયું અને પછી તરત જ બધું વિખેરાઈ ગયું. એની આંખો સ્વસ્થ થઈ.

મારો દીકરો…’

ડિસૉઝા ખુરસી પર બેસી ગઈ. વિશાખા મૅડમનો પરિવાર પણ હોઈ શકે એ વાત જ જાણે પહેલી વાર યાદ આવી. એમની અંગત જિંદગી વિશે કોઈ કશું જ જાણતું નહોતું. જૂહુના દરિયાકિનારે વિશાળ ફ્લૅટમાં તે એકલાં રહેતાં હતાં અને તે સિવાય બીજું કશું જ કોઈ જાણતું નહોતું.

હાથમાં પકડેલો પત્ર નીચે મૂકીને વિશાખા ડિસૉઝા સાથે આજનાં કામોની ચર્ચામાં ડૂબી ગઈ. તે સાથે એનો ચહેરો પણ બદલાતો ગયો. થોડી ક્ષણો પહેલાં એના દીકરા તુષારનો ઉલ્લેખ થયો ત્યારે જે ભાવ એમની આંખમાં ડોકાયો હતો તે ક્યાંય ઊડી ગયો. લંચ પછી બે મિટિંગ હતી અને બંને મિટિંગ અગત્યની હતી. એ કામ પૂરું થતાં તો ચાર વાગી જશે. કદાચ વધારે મોડું પણ થાય. બીજી મિટિંગ કૅન્સલ કરાવી શકાય. તુષારને લેવા રેલવેસ્ટેશન પર જવાનો નિર્ણય લઈ લીધો હતો.

‘કૅન્સલ ધ સેકન્ડ મિટિંગ, મિસ ડિસૉઝા…’ વિશાખાએ કહ્યું. ડિસૉઝાને નવાઈ લાગી.

‘મૅડમ –’

‘એ મિટિંગ અગત્યની છે તે હું જાણું છું. પાર્ટી કદાચ નારાજ પણ થઈ જાય.. પણ મારી પાસે બીજો કોઈ રસ્તો નથી…’ વિશાખાએ કહ્યું.

ડિસૉઝા ડાયરીમાં જોવા લાગી.

‘આજે ડિનરમાં પણ જવાનું છે…’

વિશાખાએ વિગતો માગી. ડિસૉઝાએ તે આપી. પછી પ્રશ્નભરી નજરે જોઈ રહી.

‘મે આય કેન્સલ–’

ડિસૉઝાના વાક્યની અધવચે જ વિશાખાએ કહ્યુંઃ

ના… એ કૅન્સલ કરવાની જરૂર નથી.’

ડિસૉઝા ઊભી થઈ અને વિશાખાની ચેમ્બરની બહાર ગઈ. વિશાખા અચાનક એકલી પડી ગઈ. ફરીથી એ પોતાની જાતની સન્મુખ થઈ ગઈ. અંદરથી કશુંક ઉપર ઊઠતું હતું– લિફ્ટની જેમ… તુષારે બીજી કોઈ વિગત લખી નથી. શા માટે આવતો હશે? આટલાં વર્ષોમાં અહીં આવવાનું તો ઠીક, એકાદ પત્ર લખવાનો વિચાર પણ એને આવ્યો નહોતો. એના જે કંઈ સમાચાર વિશાખાને મળતા તે તુષાર કે મહેન્દ્ર દ્વારા ન મળતા. બીજા કોઈ દ્વારા આછાપાતળા સમાચારો મળી જતા. મહેન્દ્રનો તો પ્રશ્ન જ નહોતો. તુષાર પણ એના પિતાની જેમ વિશાખાથી દૂર જઈ બેઠો એ વાતની વેદના શરૂઆતનાં વર્ષોમાં વિશાખાને રહી, પણ પછી તો એ વેદના પર પણ જાણે ધૂળ જામી ગઈ હતી.

વિશાખા અને મહેન્દ્ર અલગ થયાં તે ઘટનાને લગભગ વીસેક વર્ષો થઈ ગયાં છે. તે વખતે તુષાર છ વર્ષનો હતો. મહેન્દ્ર કાયદેસરના છૂટાછેડા ઇચ્છતો હતો, પણ વિશાખા એ માટે તૈયાર ન થઈ.

‘આપણે આપણી ઇચ્છાથી લગ્ન કર્યાં હતાં. હવે છૂટા થઈ જવું છે તો આપણી ઇચ્છાથી જ થઈએ છીએ…’ વિશાખાએ કહ્યું હતું… ‘હું કોઈ દિવસ ફરિયાદ નહીં કરું. લાચાર થઈ જાઉં એવી સ્ત્રી હું નથી… તારી પાસેથી મને કોઈ પણ વાતની અપેક્ષા કદી નહીં રહે.. હા.. તારે બીજાં લગ્ન કરવાં હોય તોપણ છૂટ છે તને…’

તે પછી વિશાખા મુંબઈ ચાલી આવી હતી. એના દાદાજી વર્ષો પહેલાં કચ્છથી મુંબઈ આવ્યા હતા અને ધીરે ધીરે ધંધો જમાવ્યો હતો. વિશાખાના પિતાએ પૈસા બનાવ્યા હતા. પિતાની અનિચ્છા છતાં વિશાખાએ પિતાના ધંધામાં રસ લેવાની શરૂઆત કરી હતી અને પછી જાહેરાતના ધંધામાં અલગ રીતે આગળ વધી હતી. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં તુષાર મમ્મી પાસે આવતો. એ અંગે પણ વિશાખાએ કશો આગ્રહ રાખ્યો નહોતો. તુષારની ઇચ્છા હોય ત્યાં એ રહે. તુષાર મોટો થતો ગયો તેમ અહીં આવવાનું ઘટતું ગયું. છેવટે છેલ્લાં દસેક વર્ષોથી એ મમ્મીને મળવા પણ આવ્યો નથી. મિલમાલિક પિતાના ઘરમાં એને બધું મળી રહેતું હશે.

લંચ પછીની પહેલી મિટિંગ પૂરી થઈ. સવા ત્રણ વાગતા હતા. વિશાખા ઊભી થઈ. બહાર નીકળીને મિસ ડિસૉઝાને કહ્યુંઃ

‘હું રેલવેસ્ટેશન પર તુષારને લેવા જાઉં છું… પાંચ વાગ્યા પછી ઘેર હોઈશ.’

વિશાખા લિફ્ટમાં નીચે ઊતરી, પાર્કિંગમાંથી ફિયાટ બહાર કાઢીને એ બપોરના સમયે જરા આછા થયેલા ટ્રાફિકમાં ગાડી ચલાવતી રેલવે-સ્ટેશન પર પહોંચી ત્યારે ટ્રેન આવવાનો સમય થઈ ગયો હતો. થોડી વારે અમદાવાદથી આવતી ગુજરાત એક્સપ્રેસ પ્લૅટફૉર્મ પર આવી, વિશાખાની છાતીમાં અજાણ્યો થડકાટ જન્મ્યો. ફર્સ્ટ ક્લાસના કમ્પાર્ટમેન્ટમાંથી ઊતરતા પ્રવાસીઓને જોઈ રહી. તુષારને ઓળખી શકશે? પણ મુશ્કેલી ન પડી. નીચે ઊતરી રહેલા પ્રવાસીઓમાં તુષાર જુદો પડી આવતો હતો અને સાવ મહેન્દ્ર જેવો લાગતો હતો! એની પાછળ એના જેવડી જ એક છોકરી પણ નીચે ઊતરી. તુષારે એની સાથે કશીક વાત કરી અને આજુબાજુ જોવા લાગ્યો. વિશાખા ઊભી હતી ત્યાં જ ઊભી રહી. તુષારની નજર એના પર પડી. એ ઝડપથી આગળ આવ્યો, નીચે વળીને પગે લાગ્યો. વિશાખાની નજર પાછળ ઊભેલી છોકરી પર સ્થિર થઈ.

‘મમ્મી…! તુષારનો અવાજ જરા ભીનો લાગ્યો. એણે વિશાખાના બંને હાથ પકડી લીધા. પાછળ ઊભેલી છોકરી સામે જોઈને એ બોલ્યોઃ ‘આ રશ્મિ છે, મમ્મી!’

રશ્મિ આગળ આવીને પ્રણામ કરવા ગઈ, પણ તે પહેલાં વિશાખાએ નમસ્કાર કરવા હાથ જોડ્યા. રશ્મિએ પણ નમસ્કાર કર્યા.

‘મારી પત્ર મળી ગયો હતો?’ તુષારે પૂછ્યું.

વિશાખા હસી પડી.

‘તે વિના આ સમયે હું રેલવે સ્ટેશન પર શા માટે હોઉં? તને એમ કે અમદાવાદથી આવતી બધી જ ટ્રેનના સમયે હું રોજ અહીં ઊભી હોઉં છું?’

તુષાર જરા ઝંખવાણો પડી ગયો, પણ એ હસવા લાગ્યો. રશ્મિના હોઠ પર સ્મિત હતું અને સંકોચ હતો. એ સાડીનો છેડો ખેંચીને ઊભી હતી.

‘ચાલો…’ વિશાખાએ કહ્યું. ‘રશ્મિ પણ આપણી સાથે જ આવે છે ને?’

‘હા…’ તુષાર એક ક્ષણ માટે વિશાખાને ધારીને જોઈ રહ્યો. પછી ઉમેર્યું, ‘અમે તમને મળવા માટે આવ્યાં છીએ, મમ્મી!’

‘તેં પત્રમાં રશ્મિનો ઉલ્લેખ નહોતો કર્યો! મને કેમ ખબર પડે?’

વિશાખાની ગાડીમાં બધાં ગોઠવાયાં, કુશળતાપૂર્વક કાર ચલાવી રહેલી વિશાખા સામે રશ્મિ ચોરીછૂપીથી જોઈ લેતી હતી. ઉંમર ઢળવા લાગી હતી, છતાં રૂપ ઘટ્યું નથી. સોનેરી ચશ્માંમાંથી દેખાતી મોટી આંખોમાં ભય લાગે તેવી દૃઢતા છે. એ આંખોથી એક ડગલું પણ આગળ જઈ શકાતું નથી. કદાચ વિશાખાની આંખોની પાછળ ઊંચી દીવાલ આવેલી છે. તુષાર કશું જ બોલતો નહોતો. એની નજર રસ્તા પર હતી. કોઈ વાતનો સંકોચ એને ઘેરી વળ્યો હોય તેમ એ જરા દબાયેલો બેઠો હતો. વિશાખાનો ફ્લૅટ ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર હતો. કમ્પાઉન્ડના ગેટમાં દાખલ થઈને વિશાખાએ ગાડી ઊભી રાખી. નીચે ઊતરીને તુષાર એનો સામાન લેવા લાગ્યો. પણ વિશાખાએ કહ્યુંઃ

છોડ એ બધું. બંડુ બધું કરી લેશે.’

ડૉરબેલ સાંભળીને વિશાખાના નોકર બંડુએ દરવાજો ઉઘાડ્યો. આ સમયે વિશાખાને અને પાછળ બે મહેમાનોને જોઈને બંને નવાઈ લાગી. સામાન અંદર લે લો, બંડુ..’ વિશાખાએ કહ્યું. રશ્મિ જરા દૂર આવેલા દરિયા સામે જોતી હતી.

‘શું વિચારે છે?’ વિશાખાએ રશ્મિને પૂછ્યું.

‘જોઉં છું!’ રશ્મિએ ધીમા અવાજમાં જવાબ આપ્યો.

‘તે તો હું પણ જોઉં છું કે તું જોઈ શકે છે.’

મમ્મીના અવાજમાં કટાક્ષ હતો કે કેમ તે તપાસવાનો તુષારે પ્રયત્ન કર્યો, પણ એવું કશું લાગ્યું નહીં. મમ્મીની જેમ રશ્મિ પણ સાહિત્ય ભણી છે. કદાચ એટલે જ મમ્મીનું કહેવું એ સમજી હોય તે રીતે હવે મુક્તપણે હસે છે! તુષારના મનનો બોજ થોડો હળવો થયો હોય તેવું લાગ્યું. મમ્મી કેવી રીતે વર્તશે તે વિશે એને ચિંતા હતી. આટલાં વર્ષો મમ્મીને મળવા પણ નથી આવ્યો… હવે આવ્યો છે ત્યારે રશ્મિ સાથે છે! પણ વિશાખાને એમાંની કશી જ વાત માટે નવાઈ ન હોય, એ બધું જ જાણતી હોય તેમ સ્વાભાવિકતાથી હસે-બોલે છે. તુષારને એણે પૂછ્યું પણ નહીં કે આટલાં વર્ષો કેમ ન આવ્યો? હવે અચાનક કેમ આવ્યો છે? કોઈ વાતના સમાચાર પણ પૂછતી નથી. કેટલી બધી વાતો કરવાની છે! તુષાર મમ્મીને બધું જ કહેવા માગે છે. પણ તુષાર અને રશ્મિ વર્ષોથી અહીં જ રહેતાં હોય તેવી રીતે વિશાખા પોતાના કામમાં પડી ગઈ છે.

બંડુને રસોઈ વિશે સૂચના વખતે વિશાખાએ કહ્યુંઃ

‘મારે આજે એક ડિનર પાર્ટીમાં જવું પડે તેમ છે. હું કૅન્સલ કરી શકું તેમ નહોતી… થોડી વાર પછી હું જઈશ…’

લગભગ સાડાસાત પછી વિશાખા ચાલી ગઈ. નિરાશ થઈ ગયો હોય તેમ તુષાર હીંચકા પર બેઠો. રશ્મિ નહાઈને વાળ લૂછતી બહાર આવી.

‘મમ્મી ગયાં?’ એણે પૂછ્યું.

‘હા…’

રશ્મિ પણ હીંચકા પર બેઠી.

‘મારા વિશે કંઈ પૂછ્યું? તે કંઈ વાત કરી?’

તુષારે જવાબ ન આપ્યો. પગની ઠેસથી હીંચકો ઝુલાવતો રહ્યો. થોડી વારે રશ્મિએ પૂછ્યુંઃ

‘કેવી લાગી મારી મમ્મી?’

‘બંધ પેટી જેવાં…’ રશ્મિ પાસે જવાબ તૈયાર હતો.

‘એટલે?’

‘અંદર ખૂબ ખજાનો ભરીને બેઠાં છે તારાં મમ્મી! પણ પેટીનું ઢાંકણ ચુસ્ત રીતે બંધ છે… બે મોટાં મોટાં તાળાં પણ લટકે છે, તુષાર!’

‘તું મજાક કરે છે?’

‘ના… એક કડવું સત્ય કહું છું તને!’

વિશાખાને પાછી આવતાં વાર થઈ. તુષાર અને રમિએ જમી લીધું. સાડાદસ થઈ ગયા પછી વિશાખા આવી. એ ખૂબ થાકેલી લાગતી હતી.

‘તમે જમ્યાં?’ એણે પૂછ્યું.

‘હા…’

વિશાખા એના કમરામાં ચાલી ગઈ. થોડી વારે નહાઈને નાઇટ ગાઉન પહેરીને બહાર આવી ત્યારે એના ચહેરા પર હળવાશ હતી. કશું જ બોલ્યા વિના એ બહાર નીકળી. રોજની આદત પ્રમાણે કમ્પાઉન્ડમાં આંટા લગાવવા લાગી. રશ્મિ પગથિયાં પર બેસી રહી. તુષાર પરસાળ જેવી જગ્યામાં મૂકેલા હીંચકા પર બેસી રહ્યો. કામકાજ પતાવીને બંડુ બહાર આવ્યો. ‘પથારી કેવી રીતે કરવાની છે’ તે વિશે વિશાખાને પૂછ્યું.

‘તુષારને પૂછી જો!’ વિશાખાએ કહ્યું.

તુષાર ઊભો થઈ ગયો. પગથિયાં ઊતરીને ઝડપથી ચાલતો વિશાખા સામે ગયો. રશ્મિ ઊભી થઈ ગઈ.

‘મમ્મી…’ તુષારનો અવાજ કંપતો હતો.

‘શું થયું, તુષાર?’

‘તમે મને કશું જ પૂછતાં કેમ નથી?’

બંડુ અંદર ચાલ્યો ગયો.

‘શું પૂછું?’

‘કશું જ પૂછવા જેવું નથી?’

વિશાખાએ તુષારના ખભા પર હાથ મૂક્યો.

‘તારી પાસે કશું પણ કહેવા જેવું છે ખરું, તુષાર?’

‘ગુસ્સે થયાં છો મારા પર?’

‘ગુસ્સો? એ વળી કેવો શબ્દ?’

‘ઘણાં વર્ષે આવ્યો છું… મારી મમ્મી પાસે આવ્યો છું… એક છોકરીને લઈને આવ્યો છું.’

‘તો? હું તો જાણે એમાંનું કશું જ જોઈ શકતી ન હોઉં એવી વાત કરે છે તું!

‘તમે જોઈ શકો છો, પણ કશું જાણતાં નથી.’

‘મારે શા માટે જાણવું જોઈએ?’

તુષાર જવાબ આપી ન શક્યો. રશ્મિ નજીક આવી, વિશાખાનો હાથ પકડીને એ બોલીઃ

‘મમ્મી. અંદર ચાલોને! આપણે નિરાંતે બેસીએ…’

એક ક્ષણ માટે વિશાખાએ રશ્મિની સામે ધારીને જોયું. પછી બોલીઃ

‘ચાલો… નિરાંતે બેસીએ!’

બંડુએ બીજા કમરામાં બે પથારી કરી હતી. તે પર વિશાખા નિરાંતે બેઠી. એક ઓશીકું ખોળામાં મૂક્યું અને તુષાર સામે જોયું. એ જરા દૂર પથારીના છેડે બેઠો હતો.

‘આરામથી બેસ, તુષાર!’ વિશાખાએ કહ્યું અને એક ઓશીકું તુષાર સામે ફેંક્યું. રશિમ વિશાખાની સાવ નજીક, લગભગ એને સ્પર્શીને બેઠી.

‘બોલ…’ વિશાખાએ તુષારને કહ્યું. પણ તુષાર કશું જ ન બોલી ન શક્યો. એની આંખો સજળ થઈ ગઈ હતી.

‘ખુલાસા કર્યા વિના વાત કરજે.’ વિશાખાએ કહ્યું અને રશ્મિ હસી પડી. તે જોઈને વિશાખાને પણ હસવું આવ્યું.

‘જો તો, કેવો લાચાર લાગે છે તુષાર!’ વિશાખાએ રશ્મિને કહ્યું.

‘ટ્રેનમાં તો મોટી મોટી વાતો કરતો હતો. મમ્મીને આ વાત કહીશ અને તે વાત કહીશ…! અત્યારે ગુનેગાર જેવો બેઠો છે!’ રશ્મિ બોલી.

‘ગુનેગાર જેવો નહીં, રશ્મિ! નાના બાળક જેવો!’ વિશાખાએ જવાબ આપ્યો.

તુષાર જરા નજીક આવ્યો.

વિશાખાએ રશ્મિનો જમણો હાથ ઊંચો કર્યો અને તુષારને પૂછ્યુંઃ

‘આ તારી પત્ની છે?’

‘અમારાં લગ્ન થવાનાં છે… આવતા મહિને…!’

‘મને બતાવવા લાવ્યો છે?’

તુષાર છેક નજીક ખસી આવ્યો. મમ્મીના ખોળામાં બે હાથ મૂકીને એ બોલ્યોઃ

‘ના… તમને લઈ જવા આવ્યો છું.’

‘ક્યાં?’

‘ત્યાં… તમારા ઘરમાં પાછાં લઈ જવા માટે આવ્યો છું.’

‘મારું ઘર તો આ રહ્યું! આપણે બેઠાં છીએ તે!’

‘ના, મમ્મી! આ તમારું ઘર નથી. તમારું ઘર ત્યાં છે… તમારે ત્યાં પાછાં આવવાનું છે!’

વિશાખાના હોઠ પર સ્મિત ફેલાયું.

‘બીજી વાત કર, તુષાર! ભણી લીધું તેં?’

‘હા… ટેક્સ્ટાઇલ એન્જિનિયર થયો છું.’

‘સરસ… મહેન્દ્રની મિલ બરાબર ચલાવજે! રશ્મિ, તું શું કરે છે?’

‘ગુજરાતી સાહિત્ય સાથે એમ.એ. કર્યું. હવે પીએચ.ડી. કરું છું.’

‘પ્રેમમાં પડી હતી તુષારના?’

રશ્મિ નીચું જોઈ ગઈ. તુષારે જવાબ આપ્યોઃ

‘ના… પપ્પા અને રશ્મિનાં મા-બાપે ગોઠવ્યું છે… ગયા અઠવાડિયે જ ચાંદલા કર્યા…’

‘તમને ફોન કરવાના હતા, મમ્મી!’ રશ્મિએ ઉમેર્યું.

‘શો ફરક પડે છે?’ વિશાખાએ જવાબ આપ્યો. એના અવાજમાં ચહેરા પર કોઈ જગ્યાએ કડવાશ નહોતી.

બધી જ વાતો પૂરી થઈ ગઈ હોય તેવી શાંતિ છવાઈ ગઈ. થોડી વારે તુષાર બોલ્યોઃ

‘આ બધું સમેટી લો, મમ્મી! અમે તમને પાછાં લઈને જ જવાનાં છીએ… તમારા વિના આપણા ઘરમાં ન આવવાની રશ્મિએ હઠ લીધી છે અને પપ્પા…’

વિશાખાએ તુષાર સામે જડાયેલી નજર પાછી ખેંચી લીધી. હવે એ દીવાલ સામે જોઈ રહી છે. તુષારે અધૂરું વાક્ય પૂરું કર્યું.

‘બે મહિના પહેલાં પપ્પાને પૅરાલિસિસ… એ પથારીવશ છે, મમ્મી… એમણે પણ કહ્યું છે કે વિશાખાને પાછી લાવજો…’

વિશાખાની આંખો અજાણ્યા વજનથી બંધ થઈ ગઈ. એની બંધ આંખોમાં ઊંચા, સશક્ત મહેન્દ્રની આકૃતિ ઊભી થઈ. પછી એ આકૃતિ ધૂંધળી પડી અને પૅરાલિસિસથી લાચાર બની ગયેલા એક પુરુષનો લબડી પડેલો આકાર જન્મ્યો. તે સાથે જ એની બંધ આંખોમાં શરણાઈના સૂર ગુંજવા લાગ્યા. દૂર એક વિશાળ ઘર હતું અને તેના દરવાજામાં તુષારની પાછળ પાછળ રશિમ પ્રવેશ કરી રહી હતી. પણ વિશાખાએ પોતાને ત્યાં ન જોઈ.

એણે ધીરે ધીરે આંખો ઉઘાડી. તુષાર અને રશ્મિ સામે જોયું. એ બંનેની આંખોમાં અપેક્ષા છે. વિશાખા ઊભી થઈ. પોતાના કમરામાં ગઈ. કબાટ ઉઘાડ્યો. કબાટની નાનકડી તિજોરીમાં મૂકેલો દાગીનાનો ડબ્બો બહાર કાઢ્યો. તેમાંથી એક લાંબો વજનદાર સોનાનો અછોડો લઈને એ તુષાર અને રશ્મિ પાસે આવી:

‘ઊભી થા, રશ્મિ…’ વિશાખાએ કહ્યું.

રશ્મિ ઊભી થઈ. વિશાખાએ સોનાનો અછોડો રશ્મિની ડોકમાં પહેરાવ્યો અને પછી એના કપાળ પર લાંબું ચુંબન કર્યું.

‘આ ક્ષણે જ તું મારા દીકરાની વહુ થઈ, રશ્મિ! મારા ઘરમાં રહી શકે તેવાં આ લગ્ન!

તુષાર ઊભો થઈ ગયો.

‘તમે નહીં આવો, મમ્મી?’

ના… હું ત્યાં કદી પણ નહીં આવું. મહેન્દ્રને મારી જરૂર હોય તો એને કહેજે કે તારાં લગ્ન પછી એ નિઃસંકોચ અહીં આવતો રહે! મારું ઘર એના માટે અને તમારા માટે ખુલ્લું છે. ક્યારેક ક્યારેક ઇચ્છા થાય તો તમે આવતાં રહેજો… પણ હું ત્યાં… હું ત્યાં નહીં આવું… હું અહીં જ છું અને તે સિવાય બીજે ક્યાંય નથી…!’

એક ક્ષણ માટે વિશાખાની આંખો ફરી બંધ થઈ અને પછી તરત જ ઊઘડી ગઈ. પણ તે વચ્ચે જાણે બધું જ બદલાઈ ગયું. રશ્મિને લાગ્યું કે વિશાખા સામે ઊભી હતી છતાં પીઠ ફેરવીને ક્યાંક જઈ રહી હતી. હવે એ પોતાના ઘરમાં હીંચકા પર બેસી જશે અને વર્ષો સુધી બધાની રાહ જોશે છતાં દેખાશે એવું કે એ કોઈની રાહ જોતી નથી.

નિર્જનતા

ઘણા સમય પછી સરિતા હળવાશ અનુભવતી હતી.

નીતિ અને ગટ્ટુ સરિતાના દિયર રમેશ સાથે ગામ ગયાં. આજે સવારે સરિતા એ લોકોને બસસ્ટેશન પર મૂકી આવી. રમેશ સાથે છે એટલે ચિંતા નથી. રમેશ અહીં રહીને ભણે છે; એટલે એની સાથે ભળી ગયાં છે. સારું થયું. એ લોકોને પણ હવાફેરની જરૂર હતી. આ પરીક્ષાનું દબાણ પણ કેટલું બધું હોય છે! નીતિ બાર વર્ષની છે તોયે બધું સમજે છે. ગટ્ટુ તો નાનકડો છે.

‘મમ્મી, તું શું કરશે?’

ગટ્ટુએ કાલ રાતે પૂછ્યું હતું. ગામ જવાના ઉત્સાહમાં મમ્મી અહીં એકલી થઈ જશે એ વાત અચાનક એને યાદ આવી હતી.

‘હું શું કરીશ?’ સરિતા જાણે યાદ કરવા લાગી. ‘હા ગટ્ટુ, હું તો મજા કરીશ… દરરોજ નવી નવી ફિલ્મ જોવા જઈશ ઝૂમાં જઈશ નીતિ નહીં હોય એટલે સવારે દૂધની બૉટલ લેવા જઈશ..!’

ગટ્ટુ હસવા લાગ્યો. નીતિ ગંભીરતાથી મમ્મી સામે જોઈ રહી હતી. એ કશું બોલી નહીં, પણ સરિતા સમજી ગઈ. મમ્મી એકલી થઈ જશે અને એને ગમશે નહીં એવું નીતિ વિચારતી હતી.

તોપણ સરિતાને આ ફેરફાર ગમ્યો હતો. પોતે પણ થોડા સમય માટે મુક્ત રહી શકશે. ઘણા સમયથી મિત્રોને મળી નથી. એ બધાને ઘેર જઈ આવશે. ખરીદી કરવા જશે. લાઇબ્રેરીમાં જવું હશે તો જઈ શકશે. કદાચ વેકેશનમાં સંગીતક્લાસમાં પણ જોડાઈ જાય… સમય ઘણો મળશે.

સરિતા અરીસા સામે આવીને ઊભી.

એના છૂટા વાળ ખભા પર આગળ પડડ્યા હતા. ચહેરો એકદમ સ્વચ્છ લાગતો હતો – હમણાં જ રડી લીધું હોય તેવો! સરિતાને ઘણી વાર પોતાના ચહેરા પર સતત હાજર રહેતી ઉદાસીની છાયાઓ ગમતી નથી. બીજા કોઈએ એને કહ્યું નથી, એણે પોતે જ એવું અનુભવ્યું છે કે એની આંખોમાં હંમેશાં વિષાદનો ભાવ રહેલો હોય છે.

કદાચ એવું ન પણ હોય. એવું હોવું જોઈએ એવી સ્થિતિ છે એટલે એ એવું વિચારતી હોય! એ પૂછે પણ કોને? સામેથી આવીને એની આંખો વિશે હવે કોઈ વાત કરે નહીં અને સરિતા પોતે તો કોઈને પૂછી જ કેમ શકે?

બીજું શું શું હતું આ ચહેરામાં? એ ધ્યાનથી જોવા લાગી. સફેદ, લિસ્સી, સુંદર ચામડી પર, આંખ નીચે કાળી રેખાઓ ઊઠવા લાગી હતી. મોટું કપાળ અને ભ્રમર જરા ઘાટી થઈ ગઈ છે. જવાશે તો બ્યુટીપાર્લરમાં જઈ આવશે.

પણ –

જવાય? જવું જોઈએ? ભ્રમર વધારે ઘાટી થઈ જાય, ચામડી પર રુવાંટી વધી જાય, વાળ આડેધડ વધે શો ફરક પડવાનો હતો? થોડાં વર્ષો સુંદરતા સાથે જીવી લીધું એ પૂરતું નથી? છતાં એ પોતાની સ્થિતિ વિશે સભાનતા ન બતાવીને પણ વર્તમાનમાં ટકી રહેવાની કોશિશમાં તો છે જ.

એ અરીસા સામેથી ખસી ગઈ અને પલંગ પર બેઠી. અચાનક થાક કેમ લાગ્યો? થોડી વાર પહેલાંની પેલી હળવાશ ક્યાં ગઈ? સરિતાએ માથું ઝાટકીને અંદર ભરાતા ધુમાડાને દૂર હડસેલી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો અને ઊભી થઈ ગઈ. કશુંક કરું. ઘણા સમય પછી ઇચ્છેલી હળવાશ અને નિરાંત મળી છે. નીતિ-ગટ્ટુ નથી એટલે સમય પણ પુષ્કળ મળશે. કશી જ ઉતાવળ નહીં હોય. સાંજે દોડતી દોડતી આવીને રસોઈ બનાવવાની પણ જરૂર નહીં. એવું લાગશે તો બહાર જમી લેશે. સવારે ઊઠવાની પણ ઉતાવળ નથી. દૂધની બૉટલ લાવીને પાછી સૂઈ જશે. પાણી તો ભરી લેવાશે. આરામથી, શરીર ફેલાવીને હિલસ્ટેશન પર ફરવા આવી હોય એમ સરિતા પોતાના આ નિરાંતના દિવસો પસાર કરશે.

ડૉરબેલ વાગ્યો. વાસંતી આવી. એ પચાસ નંબરમાં રહેતી હતી.

‘શું કરે છે, સરિતા?’

‘બસ.’ બે હાથ પહોળા કરીને સરિતાએ મોકળાશ વ્યક્ત કરી.

‘નીતિ-ગટ્ટુ ગયાં?’

‘હા.. આજે સવારે જ ગયાં…’

‘રમેશ સાથે છે એટલું સારું છે.’

‘હા… ત્યાં તો દાદી અને દાદાજી પણ છે; એટલે એ લોકોને મજા આવશે.’

‘તું શું કરીશ?’

‘હું પણ મજા કરીશ…!’

વાસંતી કશાક વિચાર સાથે સરિતા સામે જોવા લાગી. પછી કંઈ બોલી નહીં. સરિતાને પણ લાગ્યું કે વાસંતી કોઈ વિચાર સાથે ઊભી છે. એણે વાસંતીને પૂછી લીધું.

‘શું વિચારે છે, વાસંતી?’

‘કંઈ નહીં, મને તારો વિચાર આવી ગયો.’

‘ઈર્ષ્યા આવે છે મારી? હું કેવી આઝાદ લાગતી હોઈશ અત્યારે! તારાં ઈવા-દીપ તો વેકેશનમાં દોડાદોડી કરીને તેને થકવી નાખશે! તારે બહાર નીકળવું હોય તોયે ચિંતા. મેં તો નક્કી કર્યું છે કે આરામથી રહીશ. છૂટથી હરવા-ફરવાની છું. રસોઈ બનાવવાની નથી. ઇચ્છા થશે તો તારી પાસે આવીને જમી લઈશ!’

વાસંતીએ કશો જ પ્રતિભાવ ન આપ્યો, પણ તરત જ ગંભીરતા ઓછી કરી નાખી. સરિતા આ રીતે હળવી થવા માગતી હતી અને ખરેખર એવું થઈ શકે તો બહુ સારું. એ એના મનના દબાણમાંથી જરા સમય માટે પણ છૂટી થઈ શકે તો વાસંતીને ખૂબ ગમશે. એને લાગ્યું કે સરિતા પોતે પણ એ વિશે સક્રિય હતી.

નહીં તો – ચાર વર્ષ થયાં…

વાસંતી ઊભી થઈ ગઈ.

‘ચાલ… જાઉં અને તું તારી મજાને માણ… મારા માટે તો ત્યાં બધું તૈયાર ઊભું જ છે. ઓછામાં પૂરું મારાં સાસુ-સસરા પણ મુંબઈથી ફરવા આવે છે!’

‘ઓહ… કૉન્સોલેશન, વાસંતી…’

બંને ખડખડાટ હસ્યાં અને વાસંતી ગઈ.

દરવાજો બંધ કરીને સરિતા દીવાનખંડમાં પાછી ફરી. વાસંતી સાથે વાત કરતી વખતે સરિતાને હંમેશાં એક વાતનો ડર લાગે છે. સરિતા સરળ, સીધી અને સાદી વાત કહેતી હોય, પણ વાસંતીની આંખમાંથી વ્યક્ત થતી સમજ સરિતાને ખળભળાવી નાખે છે. વાસંતી સામે કશું જ છુપાવી નહીં શકાય એવો ભય લાગે છે. નીતિની આંખમાં પણ એ વાત આવતી-જતી સરિતાએ જોઈ છે અને એ વાતની એને ચિંતા છે. સરિતા જેટલું બતાવવા માગતી હોય એટલું જ બીજાઓ જોઈ શકે. એથી વધારે અંદરનાં દૃશ્યો જોઈ લેવાની ટેવ નીતિને જો પડી ગઈ તો –

કેટલા વાગ્યા? ચાર થયા લાગે છે…

આજે બપોરે લાંબી ઊંઘ થઈ ગઈ. સરિતાને બપોરે ઊંઘવાની ટેવ નથી, એવો સમય પણ નથી મળતો. પણ આજે વાંચતી હતી અને ઊંઘ આવી ગઈ. એથી ચોમાસાના દિવસોમાં આવે તેવી બટાઈ ગયેલી વાસ જેવી લાગણી અંદર થયા કરે છે.

તો – હવે શું કરું?

આજથી જ બહાર નીકળવાની શરૂઆત કરું. ચંદ્રાને ઘેર જઈ આવું. ઘણા સમયથી ગઈ નથી. પણ એ ત્યાં પહોંચે તે સમયે જ પરીખનો ઘેર આવવાનો સમય થયો હોય. કદાચ ચંદ્રા અને પરીખનો સાથે બહાર જવાનો કાર્યક્રમ પણ હોય તો? સુમીના કોઈ સમાચાર નથી. છેલ્લે મળી ત્યારે કહેતી હતી કે કૉલેજ સમયનો એનો ફ્રેન્ડ નિખિલ પાછો શહેરમાં આવ્યો છે અને સુમીને એણે ફોન કર્યો હતો. સુમી કહેતી હતી – સારું થયું કે નીરવ અંદરના કમરામાં હતો… નહીં તો? પછી ઉમેર્યું હતું પણ મળવા જવું પડશે, સરિતા…

સુમી કદાચ એના જૂના પ્રેમીને મળવા ગઈ હોય. નીરવને એવું કહ્યું હોય કે હું સરિતા પાસે જાઉં છું! સરિતા સુમીને ઘેર પહોંચે!

સરિતાને હસવું આવી ગયું. હસતાં હસતાં જ અરીસા સામે જોવાઈ ગયું. એકલી એકલી હસતી હતી તે જોઈને મનમાં ભોંઠપ જેવું પણ થયું. ઘરમાં અરીસો હોવો જ ન જોઈએ. હસતાં કે રડતાં એ પકડી જ પાડે છે અને જરાય એકાંત નથી મળતું, જાણે સતત કોઈ ચોકી કરી રહ્યું છે!

હવે! શું કરવું જોઈએ?

ઊંડા વિચારમાં હોય એમ, બે હાથ પાછળ રાખીને સરિતા આંટા લગાવવા લાગી. ઘરમાં તો નથી જ રહેવું, બહાર નીકળી જવું છે, સાંજની રસોઈ પણ નથી બનાવવી. એક કમરામાંથી બીજા કમરામાં ગઈ. વરંડામાં ગઈ. ત્યાંથી પાછી દીવાનખંડમાં આવી. ચાલવું ગમી રહ્યું હતું. પછી તો ચાલતાં ચાલતાં ઘરની વસ્તુઓ પર નજર પડવા લાગી. દીવાનખંડ નાનો હતો, પણ આકર્ષક રીતે સજાવ્યો હતો. દીવાન પરનું આ ચિત્ર ક્યાંથી લીધું હતું? હા… ઉદયપુરથી…

સરિતાએ ઝડપથી એ વિચાર ફેંકી દીધો. બારી પાસે આવીને ઊભી. અંદર કશુંક બુઝાયું. શું થયું તે સમજાયું નહીં, પણ અંદર અંધકાર થવાની શરૂઆત થવા માંડી કે શું? બારી બહારના તડકામાં સાડાચાર-પાંચ વાગ્યા હતા અને મનમાં અંધારી સાંજ નમી આવી.

સરિતા સૂવાના કમરામાં ગઈ. ખૂણામાં સિતાર પડી હતી. અચાનક સિતાર વગાડવાની ઇચ્છા થઈ આવી. સિતાર લઈને પલંગ પર બેઠી. બધા તાર ઊતરી ગયા હતા. એ તાર મેળવવાની શરૂઆત કરે તે પહેલાં જ એને લાગ્યું કે સાંભળનારાં તો ઊઠીને ચાલતા થઈ ગયા…

ઊતરેલા તાર પર આંગળી ફેરવીને સરિતાએ સિતાર પાછી મૂકી દીધી.

અચાનક એ સજાગ થઈ ગઈ.

બહુ જ ઝડપથી ઘરની બહાર નીકળી જવું જોઈએ. ઘણા સમય પછી મળેલી હળવાશ અને મુક્ત સમયનો પહેલો દિવસ હતો અને સરિતા નિષ્ક્રિયતામાં સરી પડવા માગતી નહોતી.

એણે આજનું છાપું ઉઘાડ્યું. કોઈ જગ્યાએ સારું વ્યાખ્યાન હોય, કોઈ ગોષ્ઠિ હોય, ક્યાંક પ્રદર્શન હોય જ્યાં માણસો અને માણસો હોય એવી કોઈ પણ જગ્યા…

કશું જ નથી… આજે જાણે જાહેરમાં કોઈ જ પ્રવૃત્તિ થવાની નથી. લોકો સરિતાથી રિસાઈ બેઠા લાગે છે… તો શું થયું, સિનેમા તો છે ને? શહેરમાં ચાલતી ફિલ્મોનાં નામો વાંચવા લાગી. ભુલાઈ ગયેલી પરભાષા વર્ષો પછી વાંચતી હોય એવું લાગ્યું! પણ મજા આવી. જાતજાતનાં નામો હતાં. કેટલાંક એક્ટર-ઍક્સેસ પણ નવાં આવી ગયાં હતાં. પણ કઈ ફિલ્મ જોવા જેવી હતી તે નક્કી ન થઈ શક્યું.

– આજે બહાર તો નીકળવું જ છે. પુલ પરથી પસાર થતાં ‘અમૂલ’ની જાહેરાત વાંચીને મનમાં સ્મિત કરવું છે… દબાયેલા પ્રકાશમાં, એરકન્ડિશન્ડ સુગંધમાં પ્રવેશ કરીને ધીરા અવાજે બૅરાને ઑર્ડર આપવાનો છે. કદાચ બનારસી પાન પણ ખાવું છે…

સરિતા પોતે પણ હસી પડી. મજા આવી રહી હતી. આવું વિચારવું ગમતું હતું.

એક નાટકની જાહેરાત પાસે નજર અટકી. આ નાટક… અંગ્રેજીમાંથી રૂપાંતર હતું. હા… આ મૂળ અંગ્રેજી કૃતિ એણે વાંચી છે. ગમશે. આ નાટક જોવા જેવું હશે… સાંજે સાડા છનો શો હતો. સરિતાએ ઘડિયાળમાં જોયું. પહોંચી જવાશે. ટિકિટ તો મળી જ જશે. એ ઊભી થઈ અને ટુવાલ લઈને ઝડપથી બાથરૂમમાં ઘૂસી ગઈ. નહાતાં નહાતાં તો સાવ હળવી થઈ ગઈ. બપોરની ઊંઘનો અવસાદ પણ શાવરનાં પાણીમાં વહી ગયો. એ ગણગણવા માંડી.

સરસ રંગની સાડી કાઢી અને પહેરવા લાગી. ફૅન ચાલતો હતો એટલે પાટલી વળતી નહોતી. એ ખૂણામાં ખસી ગઈ અને સાડીની પાટલી લેવા માંડી. પછી સાડીનો છેડો ખોસીને ડ્રેસિંગ ટેબલ સામે આવી. સ્ટૂલ પર બેઠી. ધીરે ધીરે વાળ ઓળવા લાગી. સાડાછનો શો છે, જરાક ઉતાવળ કરે તો સમયસર પહોંચી જશે. સમય નહીં હોય તો બસમાં નહીં જાય. રિક્ષામાં ચાલી જશે. વાળ પર ધીરે ધીરે દાંતિયો ફેરવવાની મજા આવતી હતી. સરિતાના વાળ સુંવાળા હતા અને લાંબા હતા. શરીરમાંથી ઊઠતી સાબુની સુગંધ પ્રસરતી હતી, જાણે આસપાસ ફૂલો ઊગી આવ્યાં હતાં. અત્યારે આંખ નીચેનાં કાળાં કૂંડાળાં અદૃશ્ય થઈ ગયાં હતાં. ઘડિયાળમાં જોયું – છ વાગતા હતા.

બંને બારીઓના પરદાને લીધે કમરામાં આછો અંધકાર હતો. સાબુની, પાઉડરની, સુંવાળા વાળની સુગંધ પ્રસરી રહી હતી.

વાળ ઓળીને દાંતિયામાંથી વાળ કાઢવા લાગી. અરીસામાં જોયું. ત્યાં જ –

વરંડામાંથી અવાજ સંભળાયોઃ

કેટલી વાર છે, સરિતા? જોતી નથી આપણને કેટલું મોડું થઈ ગયું? હું અર્ધો-પોણો કલાકથી તૈયાર થઈને બહાર ઊભો છું. અને તું શું કરે છે? નાટકમાં કે કોઈ પણ કાર્યક્રમમાં મોડું પહોંચવું મને ગમતું નથી…

થોડાં વર્ષો પહેલાં સાંભળેલાં આ વાક્યો…

આ રીતે જ તૈયાર થઈ રહી હતી.

બોલતાં બોલતાં એ અંદર આવ્યો હતો. સરિતા ઊભી થઈને સાડી બરાબર પહેરાઈ છે કે નહીં તે અરીસામાં જોઈ રહી હતી. કમરામાં આવીને એ બોલતો અટકી ગયો હતો અને સરિતાને જોઈ રહ્યો હતો. પહેલી વાર જોતો હોય તેમ… એ સાંજે પણ સરિતાના શરીરમાંથી નાહવાના સાબુની સુગંધ ઊઠતી હશે. કદાચ એના વાળ મહેકતા હશે. એ સાંજે નાટક જોવા નહોતાં ગયાં એ યાદ આવ્યું. સરિતા અવાચક બનીને અરીસા સામે જોઈ રહી. આંખ નીચે કાળાં ધાબાં ઊપસવા લાગ્યાં છે અને વરંડામાં તો કોઈ નહોતું.

સરિતાએ વાળ છોડી નાખ્યા અને એની આંખોમાં નિર્જનતા છવાઈ ગઈ.

જૂના ઘરનું અજવાળું

નવા ઘરમાં રહેવા જવાનું હતું. સુકેતુને બે દિવસની રજા હતી. આવતી કાલે રવિવાર હતો અને સવારથી જ સામાન લઈ જવા માટે પેકર્સના માણસો આવી જવાના હતા. અત્યારે આખું ઘર અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું હતું. સુકેતુ અને એની પત્ની મીના નવા ઘરમાં લઈ જવાની જરૂર નહોતી એવી ચીજવસ્તુઓ એકઠી કરી રહ્યાં હતાં. એવી નકામી ચીજોની સંખ્યા વધતી જતી હતી. કેટલીક વસ્તુઓ વરસોથી કશા કામમાં આવી નહોતી અને કેટલીક વસ્તુઓ બદલાયેલા સમય પ્રમાણે નવા ઘરની સજાવટમાં કામ લાગે તેવી રહી નહોતી. મીના તો બધું જ બદલાવી નાખવા માગતી હતી, પણ એકીસાથે નવી વસ્તુઓ અને ફર્નિચર ખરીદવા જતાં અત્યારે બજેટ વધી જતું હતું. એની અને સુકેતુની વચ્ચે થયેલી લાંબી ચર્ચા અને દલીલો પછી મીનાએ કમને સંમત થવું પડ્યું હતું.

જૂની ચીજોનો મોટો ઢગલો થવા લાગ્યો હતો. રમણભાઈ ડ્રૉઇંગરૂમમાં એકઠી થઈ રહેલી જૂની અને નકામી ચીજોના ઢગલા સામે જોતા ઊભા હતા, એક ખૂણામાં – ડ્રૉઇંગરૂમની બારી પાસે. એ નિઃસ્પૃહ અને તટસ્થ દેખાતા હતા. એમનો અભિપ્રાય લેવામાં આવ્યો નહોતો અને એ કશું બોલ્યા પણ નહોતા. ત્યાં એકઠી થયેલી વસ્તુઓના ઢગલામાં તાંબાના ત્રણ-ચાર કળશિયા હતા, જમવા બેસતી વખતે કે ઘરમાં પૂજા હોય ત્યારે વપરાતા પાટલા હતા, પિત્તળના ત્રાંસ હતા, બે-ત્રણ ઢીંચણિયાં પણ માળિયામાંથી નીકળ્યાં હતાં. રમણભાઈ દરેક ચીજને ઓળખતા હતા, દરેકનો જાણે ઇતિહાસ હતો – કશાક અંગત પરિચય જેવું લાગતું હતું. મીના દરેક વસ્તુ વિશે કંઈક ને કંઈક અભિપ્રાય આપતી જતી હતી – ‘બાપ રે! આ બધું આટલાં વરસો આપણે સાચવી રાખ્યું! પછી તો માળિયામાં ઉંદરડા જ ફરે ને!’ બુંદી પાડવાનો ઝારો તો એણે રીતસર જમીન ઉપર ફેંક્યો હતો. રબ્બિશ!’ મીના બબડી હતી, ‘આ તે ઘર છે કે કંદોઈની દુકાન?’ એ વખતે સુકેતુએ એની સામે જરા નારાજગીથી જોઈ લીધું હોય તેવો વહેમ રમણભાઈને ગયો હતો.

એક સગડી પણ નીકળી હતી. એ સગડી જોઈને કદાચ સુકેતને પણ કશુંક યાદ આવ્યું હશે. શિયાળાની રાતે ઠંડી વધી જતી ત્યારે સુશીલા એ સગડીને રસોડામાંથી ઉપાડી આવતી અને ડ્રૉઇંગરૂમમાં વચ્ચોવચ મૂકતી. એમાં તાપણું કરવામાં આવતું. એ તાપણાની હૂંફમાં રમણભાઈનું આખું કુટુંબ – એ પોતે, પત્ની સુશીલા, સુકેતુ અને દીકરી નીતા – ઠંડી દૂર કરતાં. નાનકડો સુકેતુ રમણભાઈ અને સુશીલાની વચ્ચે બેસતો અને જરૂર ન હોય તોપણ નવાં નવાં છોડિયાં સગડીની આગમાં નાખતો જતો.

‘છી! આખી સડી ગઈ છે! હીટરના જમાનામાં આવી સગડી!’ મીના બોલી હતી.

‘મીના, તું કશી જ કૉમેન્ટ કર્યા વિના તારું કામ કર ને!’ સુકેતુએ એને ધીરેથી કહ્યું, પણ મીના ભડકી ઊઠી, ‘એક તો આટલાં વરસો સુધી આવી ચીજોને આપણે ઘરમાં ભરી રાખી… કોઈને ફેંકવાનો વિચાર ન આવ્યો!’

એક ચાલણગાડી પણ નીકળી, એ જોઈને પૌત્ર આયુષને રસ પડ્યો. એ સુકેતુને ચાલણગાડી વિશે પૂછવા લાગ્યો. વ્યસ્ત સુકેતુએ આયુષને કહ્યું, ‘દાદાજીને પૂછ. એ તને સમજાવશે.’

મીનાએ આયુષના હાથમાંથી ચાલણગાડી ઝૂંટવી લીધી અને ઢગલામાં ફેંકી. આયુષ રડવા લાગ્યો. રમણભાઈ આગળ આવ્યા… ચાલણગાડી ઉપાડી.

‘તમે પણ શું, પપ્પા?’ મીના ચિડાઈ ગઈ.

રમણભાઈએ ધ્યાન આપ્યું નહીં. આયુષને એક તરફ લઈ ગયા. ચાલણગાડી ઊભી કરી.

‘આને ચાલણગાડી કહેવાય, બેટા!’

‘ચાલણગાડી?’

‘હા, બેટા. બાળક નાનું હોયને ત્યારે અહીંથી પકડીને ઊભું થાય. ચાલણગાડી ચાલે અને બાળક ચાલે.’

આયુષને નવાઈ લાગી.

‘કેવી રીતે, દાદાજી?’

રમણભાઈએ તે કરી બતાવ્યું. આયુષ તાળી પાડવા લાગ્યો.

બેટા, તારા પપ્પા અને નીતાફોઈ આનાથી ચાલતાં શીખ્યાં હતાં!’

આયુષે સુકેતુ તરફ જોયું, ‘આ પપ્પા?’

‘હા – એ જ પપ્પા!’

‘મારે પણ ચલાવવી છે, દાદાજી!’

‘રિપૅર કરાવી લેશું, પછી તું ચલાવજે.’

‘રિપૅરબિપૅર કરાવવાની કંઈ જરૂર નથી.’ મીનાનો અવાજ સંભળાયો, ‘આ બધી ભંગારની ચીજો છે. કબાડીને આપી દેવાની છે. નવા ઘરમાં આમાંનું કશું જ લઈ જવાનું નથી.’ એણે ઉતાવળને લીધે રમણભાઈના હાથમાંથી પણ ચાલણગાડી ઝૂંટવી લીધી અને ઢગલામાં ફેંકી.

આયુષ ફરી રડવા લાગ્યો, રમણભાઈ રડવા જેવા થઈને ઊભા થઈ ગયા. સુકેતુ વચ્ચે પડ્યો, ‘અત્યારે તો એને રમવા દે!’

‘આ રીતે તો કામનો આરો જ નહીં આવે!’ મીના છણકો કરીને બીજા રૂમમાં ચાલી ગઈ.

‘રડ નહીં, આયુષ. હું તને નવી અપાવીશ.’ સુકેતુએ આયુષને છાનો રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

રમણભાઈએ ઢગલા તરફ અછડતી નજર ફેંકી. ત્યાં કેટલીક ફ્રેમ પડી હતી. મોટા ભાગની ફ્રેમ ખાલી હતી અને તૂટી ગઈ હતી. એક ફ્રેમમાં શિવજીનું ઝાંખું થઈ ગયેલું ચિત્ર હતું. સુશીલાએ એક કૅલેન્ડરમાંથી એ ચિત્ર કાઢીને મઢાવ્યું હતું અને પૂજામાં રાખ્યું હતું.

એકાએક રમણભાઈના કાનમાં પૂજાના ખૂણામાંથી ઊઠતા અવાજ અથડાવા લાગ્યા. સુશીલાનો અવાજ. ઘંટડીનો રણકાર. આરતી ઉતારવા ટાણે આસપાસ ચકરાતું જ્યોતનું અજવાળું. રમણભાઈ સુખડ ઘસે છે. પાલખની રેશમી ગાદી પર અનેક ભગવાનોની નાની નાની મૂર્તિઓ બેઠી છે. એની સાથે બીજા પણ કેટલાય ભુલાઈ ગયેલા અવાજો અને સુગંધોથી આખું ઘર ઊભરાઈ ગયું. વરસો પહેલાંની ગૃહસ્થીના અવાજો અને તેની ગંધ. બધું જ જાણે એકીસાથે રમણભાઈ ઉપર ખાબક્યું.

એ યાદ કરવા લાગ્યા. આ ઘર એમણે બંધાવ્યું ત્યારે ગામ પ્રમાણમાં નાનકડું હતું, એક ઊભરી રહેલા શહેર જેવું. ગઢની બહાર પહેલી સોસાયટી બની. રમણભાઈએ પૈસાની વ્યવસ્થા કરી હતી. સુશીલાએ પણ કહ્યું હતું, ‘થોડાં વરસો હાથ ટૂંકો રાખશું તો ઘરનું ઘર થઈ જશે. જરૂર પડશે તો મારા દાગીના…’ દાગીના વેચવાની જરૂર પડી નહોતી. ઘર બંધાઈ ગયું હતું. રમણભાઈ અને સુશીલા ઘરના વાસ્તા વખતે હવન કરવા બેઠાં હતાં. એ જ જગ્યાએ હવન કર્યો હતો, જ્યાં અત્યારે જૂની ચીજોનો ઢગલો કરવામાં આવી રહ્યો છે. સુકેતુ અને નીતા આ જ ઘરમાં જન્મ્યાં હતાં. અત્યારે સુકેતુ અને મીનાનો બેડરૂમ છે એ રૂમમાં જ સુશીલાનો ખાટલો હતો. સોસાયટીના મકાનમાં રહેવા આવી ગયાં હતાં, છતાં પણ રમણભાઈની માએ સુવાવડી સુશીલાના ખાટલા નીચે શેક કરવા છાણાં મૂક્યાં હતાં. એની પણ ગંધ ઊઠી રહી છે.

‘પપ્પા!’ સુકેતુનો અવાજ સંભળાયો, છાણાંની ગંધમાંથી પસાર થઈને રમણભાઈ સુધી પહોંચેલો એ અવાજ લગભગ ઘાંટા જેવો લાગ્યો. રમણભાઈ ઝબકી ગયા. લાંબી ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય તેમ સુકેતુ સામે જોવા લાગ્યા.

‘તમે તમારી ચીજો એકઠી કરી લીધી?’ સુકેતુ પૂછતો હતો.

‘ના, કરી લઉં છું.’

‘જલદી કરોને, પપ્પા, પ્લીઝ. ભંગારવાળાને બોલાવ્યો છે. થોડી વારમાં એ આવશે.

મીના આવી.

‘મેં તમને અઠવાડિયા પહેલાં કહ્યું હતું કે તમારું બધું એકઠું કરી લેજો. આ વખતે મીનાના અવાજમાં માત્ર ઉતાવળ નહોતી, ચીડ પણ સંભળાઈ, ‘કાલે પેકર્સ આવશે. એ લોકો કંઈ રાહ નથી જોવાના. ધબાધબ શરૂ કરશે. જલદી કરો, પપ્પા!

‘હમણાં જ કરી લઉં છું. વાર નહીં લાગે.’ રમણભાઈ એમના રૂમમાં ગયા. એ ત્યાં ઊભા રહ્યા. કરવાનું શું હતું એ જાણે સૂઝતું જ નહોતું. શું લઈ જવું અને શું મૂકી જવું? આટલાં બધાં વરસોનો અસબાબ. અઠવાડિયું તો શું, વરસો વીતી જાય તોપણ એકઠું કરી શકાય તેમ નથી. નવા ઘરમાં એમના માટે એક નાનકડો રૂમ ફાળવવામાં આવ્યો હતો. એ સિવાય બીજો બધો જ વિસ્તાર એમના માટે નહીં હોય. નવું ઘર લગભગ બંગલા જેવું હતું. લગભગ શા માટે? બંગલો જ હતો. સુકેતુને બૅન્કમાંથી મોટી રકમની લોન મળી હતી, હાથ ટૂંકો રાખવાની જરૂર નહીં પડે. નવા ઘરમાં ઉપર-નીચે નાનામોટા સાતેક રૂમ હતા. આયુષ માટે પણ અલગ રૂમ હતો. એ ત્યાં પોતાનાં બધાં ટૅડી ગોઠવવાનો હતો. મહેમાનો માટે પણ અલાયદો રૂમ… મોટા ભાગે ખાલી પડ્યો રહેશે. વરસના વચલા દહાડે કોઈક આવે તો જ.

‘તમને લખવા-વાંચવા માટે અલગ રૂમ જોઈશે…’ સુશીલાનો અવાજ સંભળાયો અને એ વખતે બંધાઈ રહેલા આ ઘરના ખાલી વિસ્તારમાં ગુંજવા લાગ્યો. પ્લાસ્ટર થવાનું બાકી હતું. રમણભાઈ ચોંકી ઊઠ્યા. એ અત્યારે જ્યાં ઊભા છે એ જ કમરામાં સુશીલા પણ ઊભી હતી. ભીના સિમેન્ટની ગંધ ઊઠતી હતી.

‘તમારા માટે આ રૂમ. અત્યારથી જ બધી વ્યવસ્થા વિચારી લેજો.’

રમણભાઈએ સુશીલાના અવાજને હા પાડી. એમને કશું જ કરવું પડ્યું નહોતું. સુશીલાએ જ બધું ગોઠવ્યું હતું. ‘આ બારીમાંથી પૂરતું અજવાળું આવશે. તમારું ટેબલ ત્યાં એ બારી પાસે મૂકવાનું છે. આ બાજુની આખી ભીંત પર તમારાં થોથાં મૂકવાની સગવડ કરાવવી પડશે. તમારે આ રૂમમાંથી બહાર નીકળવાનું જ નહીં, નકામા મને આડા આવશો!’

રમણભાઈ હસવા માગતા હતા, પણ એમના મોઢાની ચામડી તરડાઈ ગઈ. એમણે આસપાસ નજર કરી. કોઈ નહોતું. સુશીલાનો ફોટો દેખાયો. સુખડનો હાર લટકતો હતો. એ ફોટામાંથી રમણભાઈ સામે જોઈને સ્મિત કરતી હતી. ફોટાના કાચમાં રમણભાઈનું પણ પ્રતિબિંબ પડતું હતું.

એ આખી ભીંત રોકીને ગોઠવેલાં પુસ્તકો તરફ વળ્યા. ત્યાં જઈને ઊભા રહ્યા. પુસ્તકોની હાર ઉપર સરસરતી આંગળી ફેરવી. આ બધું કેવી રીતે આટોપી શકાશે? મીનાની વાત સાચી હતી. એમણે છેલ્લા દિવસ સુધી પોતાનો સામાન એકઠો કરવાનું કામ બાકી રાખવું જોઈતું નહોતું. હવે છેક છેલ્લી ઘડીએ –

‘કેટલે પહોંચ્યું, પપ્પા?’ બહારથી સુકેતુનો અવાજ સંભળાયો. અવાજની પાછળ એ પણ અંદર આવ્યો.

‘શું કરો છો? હજી શરૂ પણ કર્યું નથી?‘

‘વિચારું છું. આ પુસ્તકો –’

‘એ બધાં અહીં જ રહેવા દો. નવા ઘરમાં તો જગ્યા જ નથી. તમે તમારાં કપડાંલત્તાં એકઠાં કરીને સૂટકેસમાં ભરી દો.’

‘પણ આ પુસ્તકો?’

‘કહ્યું તો ખરું, અહીં જ રહેવા દો.’

‘પણ આપણે તો આ ઘર વેચવા કાર્યું છે, તો’

પપ્પા, વ્હાય ડોન્ચ્યૂ અંડરસ્ટૅન્ડ? આ પુસ્તકો સાર્વજનિક લાઇબ્રેરીમાં ભેટ આપી દેશું. આપણે એવું જ નક્કી કર્યું છે ને?’

‘ક્યારે?’

‘શું ક્યારે?’

‘આપણે એવું ક્યારે નક્કી કર્યું છે?’

‘તમારી સાથે વાત નથી થઈ લાગતી! ઓકે… એ સિવાય બીજો કોઈ ઉપાય પણ નથી. લાઇબ્રેરીમાં આપશું તો ગામના લોકો વાંચશે તો ખરા!’

‘ઘરના લોકો? ઘરના લોકો નહીં વાંચે?’

‘સુકેતુને જવાબ સૂઝયો નહીં. એ ફક્ત એટલું જ બોલ્યો, ‘બીજો કોઈ રસ્તો જ નથી, પપ્પા!’

મીના અંદર આવી.

‘જલદી કરો, પપ્પા. હું તમને મદદ કરું છું. આ ગોખલા ખાલી કરવાનું તમારું કામ નહીં.’ એ રમણભાઈના જવાબની રાહ જોયા વિના એક ગોખલો ઉઘાડી તેમાંથી કપડાં બહાર કાઢવા લાગી. આખો ગોખલો ઠસોઠસ ભર્યો હતો. તેમાં સુશીલાની સાડીઓની થપ્પી ગોઠવેલી હતી.

‘આ બધી સાડીઓનું શું કરવું છે?’ મીનાએ સુકેતુ સામે જોઈને પૂછ્યું. સુકેતુ રમણભાઈની સામે જોવા લાગ્યો. મીનાએ બધી જ સાડીઓનો નીચે ઢગલો કર્યો.

‘મીના, તું રહેવા દે, હું કરી લઈશ.’ રમણભાઈ બોલ્યા.

‘તમે કર્યું હોત તો આટલા દિવસોમાં થઈ ગયું હોત…’ મીનાએ એક સાડી ઉપાડી. એ તાર-તાર થઈ ગયેલી રેશમી સાડી હતી. તેના પરની કરી ખરવા લાગી.

‘મને લાગે છે કે આ સાડીઓ–’ મીના બોલતી બોલતી અટકી ગઈ. એની નજર રમણભાઈ પર પડી હતી. એમનું ધ્યાન નહોતું. એ યાદ કરતા હતા – મીનાએ બતાવી એ સાડી સુશીલા માટે ક્યારે ખરીદી હતી? કદાચ લગ્ન વખતે જ. આણામાં.

‘પપ્પા –’

એમણે મીના સામે જોયું. એના હાથમાં બીજી સાડી લટકતી હતી, કોઈ મૃત પ્રાણીના લબડતા શરીરની જેમ લટકતી સાડીને એ જોઈ રહ્યા.

આ સાડી… કદાચ સુકેતુ જન્મ્યો ત્યારે –

‘ચીંથરાં થઈ ગયાં છે, છતાં – મીના બોલતી હતી. એ સાડીઓના ડૂચા વાળીને ખૂણામાં ફેંકતી જતી હતી.

બહારથી કોઈનો અવાજ સંભળાયો, ‘બે’ન!’

‘ભંગારવાળો આવી ગયો! સુકેતુ, તમે જાઓ તો… એને પહેલાં અહીં જ લઈ આવો. અહીંથી જ શરૂઆત કરીએ. પૂછી તો જોઈએ, એ આ જૂની સાડીઓ પણ લઈ જશે કે નહીં.’

સુકેતુ બહાર જવા લાગ્યો. રમણભાઈ પૂરેપૂરા જાગ્રત થઈ ગયા હતા.

‘એક મિનિટ, સુકેતુ’ એ બોલી ઊઠ્યા, પછી પોતાના જ અવાજથી નવાઈ પામ્યા હોય તેમ ચૂપ થઈ ગયા.

રમણભાઈ આગળ શું બોલે છે એની રાહ જોતો સુકેતુ રૂમના બારણાની વચ્ચે ઊભો રહી ગયો હતો. મીના સાડીઓના ઢગલાને ફેંદતી હતી.

‘કામવાળીને પણ આપી શકાય તેમ નથી. આટલી બધી જૂની સાડીઓ! સાચવવાની જરૂર જ શી હતી?’ મીના બોલતી હતી.

ભંગારવાળાનો અવાજ ફરી સંભળાયો.

‘તમે હજી ગયા નથી? લઈ આવો એને અહીં.’

‘સુકેતુએ જવા માટે પગ ઉપાડ્યો.

‘સુકેતુ’ રમણભાઈ ધીમેથી, પણ સ્થિર અવાજે બોલ્યા. એમના અવાજમાં જૂનો રણકો ઊઠી આવ્યો હતો. આ રણકો સુકેતુએ એના બાળપણમાં ઘણી વાર સાંભળ્યો હતો.

‘ભંગારવાળાને બોલાવવાની જરૂર નથી.’

‘પણ, પપ્પા – ’ સુકેતુ બોલવા ગયો.

‘જાઓને તમે! જલદી બોલાવો એને. મારી પાસે ટાઇમ નથી.’ મીનાએ કહ્યું.

રમણભાઈએ મીના સામે જોયું.

‘મીના, એ બધી જ સાડીઓ ફરી વ્યવસ્થિત સંકેલીને ગોખલામાં જ્યાં હતી ત્યાં ગોઠવી દે.’

‘કેમ?’

‘મેં કહ્યું ને, મીના! કોઈ પણ જૂની ચીજને તમારે હાથ લગાવવાની જરૂર નથી. આ ઘરમાંથી કોઈ પણ ચીજ ભંગારમાં વેચવાની નથી.’

મીના હાથમાં પકડેલી સાડી નીચે પછાડતી ઊભી થઈ. એ સુકેતુ તરફ વળી.

‘તમે કેમ કંઈ બોલતા નથી? આપણા નવા ઘરમાં આ બધી જૂની ચીજો – ત્યાં જગ્યા જ નથી. પપ્પા, તમે સમજતા કેમ નથી?’

‘લીવ ઇટ. કોઈ પણ ચીજને હાથ અડકાડતી નહીં. નવા ઘરમાં જગ્યા નથી તો મારા આ ઘરમાં બધી જ ચીજો માટે પૂરતી જગ્યા છે. જસ્ટ ડૉન્ટ વરી!’

‘પણ, પપ્પા –’ સુકેતુ બોલવા ગયો.

‘આમાનું – આ ઘરમાંથી તમને જે કંઈ જોઈતું હોય એ તમે લોકો લઈ જઈ શકો છો. મને વાંધો નથી. બાકીનું બધું અહીં જ રહેશે – આ ઘરમાં જ.’

‘પણ, પપ્પા તમે?’

‘હું પણ આ ઘરમાં જ રહેવાનો છું, સુશીલાના ઘરમાં…’

કોઈની સામે જોયા વિના રમણભાઈ બારી પાસે પોતાના ટેબલ નજીક આવ્યા. ખુરસી ખેંચીને એના પર બેઠા. બારી સામે જોયું. સુશીલાની વાત સાચી હતી, બારીમાંથી અઢળક અજવાળું આવતું હતું.

XLII

હિમાંશી શેલત

અંધારી ગલીમાં સફેદ ટપકાં

અંધારી ગલીઓમાં એ અટવાઈ ગઈ. અહીં ગોવર્ધનધામ અને ચિત્રકૂટ, કૈલાસધામ અને શ્યામવિહાર જડતાં હતાં, પણ ભાગીરથી કલ્યાણધામ ના જડ્યું. ગલીઓ અત્યંત સાંકડી, તેમાં બંધ બારીઓ દીવાલોમાંથી બહાર ધસી આવતી હતી, ગંદું પાણી ગમે ત્યાંથી પગ પાસે ફૂટી નીકળતું હતું. સાડી સહેજ ઊંચી પકડી, આંખો ઉપર રાખી, આમ અથડાવાનો થાક તો લાગ્યો જ હતો. આવી સાંકડી ગલીઓમાં પાછી સવત્સ ગાયો ભટકાતી હતી, એવે વખતે શ્વાસ રોકીને, ભીંતે ચોંટીને ઊભા રહેવાનું કષ્ટકર બનતું હતું. એક પુષ્ટ બ્રાહ્મણ કશુંક અસ્પષ્ટ બબડતો આવી રહ્યો હતો. એણે ખભા પર સાડી બરાબર ગોઠવી, થેલો જરા ચપસીને પકડ્યો, અને એ નજીક આવ્યો તેવું તરત જ બોલી પડી, ‘ભાગીરથી કલ્યાણધામ?’

પેલાએ ઉપર આંગળી બતાવી. ઇશારતથી સમજાવ્યું, ‘ઊંચું મકાન છે, પહેલાં આ ગલીઓની ગૂંચમાંથી બહાર નીકળવાનું, પછી બીજી એવી જ ગૂંચમાં પેસી જવાનું. તેમાં જમણી તરફથી ત્રીજી ગલીમાં ચોથું મકાન. બડા હૈ, એમ કહ્યું એટલે ગફલત ન થવી જોઈએ. જે દિશામાં જરાતરા પ્રકાશ દેખાયો. તેને વળગીને એ આગળ વધી, પણ દરેક વખતે ભોંઠી પડી. છેવટે પ્રકાશ ધૂંધળો જ થઈ જતો, અને ગલી અંધારી. માંડમાંડ, પૂછીપૂછીને, અથડાઈ-કુટાઈને, આ ભુલભુલામણીમાંથી એ બહાર આવી શકી.

પહેલાં તો ફેફસાં ભરીને શ્વાસ લેવો પડ્યો. અંદર તો હવા જ ક્યાં હતી? હવે ભાગીરથી કલ્યાણધામ. ગણીગણીને એ ગલીમાં વળી, અને બરાબર ચોથા મકાન પાસે થોભી. એટલી રાહત લાગી કે ઓટલા પર જ પગ લાંબા કરીને બેસી પડવાનું મન થઈ આવ્યું. ઓટલો પાછો સરસ હતો, સફેદ આરસનો અને ઠંડોગાર. અર્ધગોળ તકતી પર નામ પણ વાંચી લીધું. હવે વાંધો નહીં. આમાં પાર્વતી અને સુલક્ષણા તરત જ મળી જશે. એક જ તો મકાન છે, એટલે અંદર જઈને પૂછતાંવેંત બંને દોડી આવશે કદાચ.

ચંપલ કાઢીને અંદર જવાનું હતું. એક કરડા ચહેરાએ થેલી પણ બહાર જ રખાવી. કોઈ કારણસર નિયમ હશે એવો. દાખલ થઈ કે તરત થોડા તુલસીક્યારા આંખ સામે જ આવી ગયા. બે કાગડા બળી ગયેલી દિવેટની ખેંચાખેંચમાં પડ્યા હતા. જમણી તરફ મંજીરાં અને તબલાં પર ઠોકઠાકથી કંઈ ભજનકીર્તનની તैયારી થતી હોય એવું લાગ્યું. એ જમણી તરફ ફંટાઈ.

એક મોટા ખંડમાં શેતરંજી પર સફેદ રંગનાં નાનાંમોટાં ટપકાં ગોઠવાયાં હતાં. એણે ચશ્માં સરખાં કર્યાં. કોઈ ઘટ્ટ અવાજે ‘શ્રીકૃષ્ણ શરણં મમ્‌થી શરૂઆત કરી. તાળીઓનો અવાજ કાનમાં મૂઢમાર જેવો વાગ્યો, બધું સંભળાતું જ બંધ થઈ ગયું. આવામાં પાર્વતી અને સુલક્ષણા વિશે કોને પૂછવું તે ખબર પડી નહીં. ખૂબ તરસ લાગી હતી. એણે પાછળ જઈ રસોડું શોધી કાઢ્યું. મોટા મોટા ચૂલા પાસે ધુમાડીમાં સફેદ સફેદ આકારો કડછા-તબેથા ફેરવતા હતા. એણે પાણી માંગી પી લીધું, પાર્વતી સુલક્ષણા માટે પણ પૂછી લીધું. ‘વો જિસકા મરદ દંગેમેં મરા,’ એકે બીજીને કહ્યું. તો કોઈક ઓળખતું હતું પાર્વતી સુલક્ષણાને. ‘આવો અંદર.’

એક નાની ઓરડીમાં એ દાખલ થઈ. અગરબત્તી, ફોટાઓ અને પાદુકાઓ, માળા, ચોપડીઓ, એક ખૂણે માટલી, બાજુમાં કાંસકો. એ આસપાસ જોતી રહી. અહીંથી નીચેનો ખંડ દેખાતો હતો. થોડી વાર પછી ફર્શ પરથી એક મોટું સફેદ વાદળ ઉપર ઊઠ્યું. પછી થોડો ધોળો ફડફડાટ, એને થયું હમણાં દોડતાં આવશે પાર્વતી અને સુલક્ષણા.

બંને આવ્યાં. ધીમે ધીમે. શરીર નંખાઈ ગયેલાં લાગ્યાં અને આંખો સાવ કોરી પડી ગયેલી. એણે વારાફરતી બંનેના હાથ પકડી લીધા.

‘કેમ છો, શું કરો છો અહીં આખો દિવસ?’ ‘બસ, ભજનકીર્તન, કથા-સ્વાધ્યાય, પાઠ-પૂજા, દિવસ પસાર થઈ જાય. વારા પ્રમાણે રસોઈ, સફાઈ એવું બધું કામ પણ ખરું ને… વચ્ચે રામાયણ જોયેલું, વીડિયો કૅસેટ લાવેલા’, કંઈ ઉલ્લાસ આણીને સુલક્ષણા બોલી.

એ બારી બહાર જોતી રહી. ઝુંડનાં ઝુંડ નદી ભણી જઈ રહ્યાં હતાં. નાની નાની ગલીઓમાંથી એમનો પ્રવાહ ઠલવાતો હતો, એમાંયે સફેદ રંગનાં ટપકાં વધારે હતાં.

‘ચલો, બતાવીએ તમને બધું.’ થોડી અનિચ્છા છતાં એ ઊભી થઈ.

‘આ રસોડું, અહીં કીર્તન થાય, કથા બેસે આઠમની ઉજવણી વખતે અહીં,’ – એનું ધ્યાન વાતોમાંથી ખસી પડ્યું હતું. સુલક્ષણાએ હજી મુનિયા વિશે કંઈ જ પૂછ્યું નહોતું. પછી પૂછે તો કોણ જાણે. પાછળ મોટી ખુલ્લી જગા હતી. પાર્વતી કહે, ‘હવે થોડા દિવસ માટે, પછી ત્યાં ચાર મજલાવાળું મકાન થશે. આ વખતે જ નક્કી થયું મિટિંગમાં, હજી તો બે હજાર નામ પેન્ડિંગ છે.’ પાર્વતી અંગ્રેજી શબ્દો લગભગ બરાબર બોલતી હતી. કદાચ વારંવાર સાંભળ્યા હશે. ‘મૈયા કહે છે કે આ બધી નાની ઉંમરની છે, છડેછડી, બચ્ચાંવાળી ઓછી છે, એટલે કરવું તો પડે જ કંઈક. ધરમધ્યાનમાં જીવન પૂરું થાય એ સારું. બીજા જનમમાં આવું દુઃખ ન આવે. અહીં તો બાકી બધી વાતે સારું છે.’

આખા ભાગીરથી કલ્યાણધામમાં એકેય અરીસો નહોતો, નહીં તો જરાતરા વાળ ઠીક કરવા હતા, થોડો પાઉડર મોં પર ફેરવી લેવાય તો તાજગી આવે. થેલામાં બધું હતું, પણ અહીં પથારો કરવાનો સંકોચ થયો. એણે વાળ દાબીને પિન ફરીથી મારી. પાર્વતી ધ્યાનથી એને જોઈ રહી હતી.

‘રોકાવાનાં નથી?’ એ લોકોને જાણે કંઈ નવાઈ ન લાગી.

‘ના, અમે તો ઘણાં છીએ, ટૂરમાં આવ્યાં છીએ, અત્યારે જઈશ, કાલે વખત હશે તો પાછી આવીશ. કાલે રાત્રે અહીંથી નેપાળ તરફ,’ એને થયું એ અમસ્તી જ બોલ્યે જતી હતી.

દાદર નજીક ખૂણામાં એક કેશવિહીન મસ્તક માળા પર નમી ગયું હતું. સફેદ રંગ ન હોય તો અંધારામાં એ આકાર સાવ ભળી જાય. એક ખૂણે હાર્મોનિયમ પર કોઈ છોકરી, સાવ નાદાન લાગે એવી, ભજન બેસાડવા મથતી હતી. મોટા સૂર પર આંગળી પડતાં એને હસવું આવી જતું. ‘બસંતી, ચલો રસોઈ ઘર મેં…’ કોઈ એને બોલાવી ગયું. એ એકદમ ઠેકડો મારીને ઊભી થઈ, પછી જરા આમતેમ જોઈ ઠાવકી ચાલે અંદર ખોવાઈ ગઈ.

જાજમ પર પચાસેક સ્ત્રીઓ થીજી ગઈ હતી. ધૂળ ખાતી પ્લાસ્ટર ઑફ પૅરિસની મૂર્તિઓ જ દેખાય. એ બધી ત્યાં બેઠી બેઠી શું કરતી હશે એ જોવાની ઇચ્છા થઈ આવી, પણ પછી પાસે જવાનો ડર લાગ્યો, કોઈ હાલતુંચાલતું નહોતું એટલે હોય કદાચ.

પાર્વતીએ એક આકાર ભણી આંગળી ચીંધી. મૈયા… ભારે ભારે પોપચાં, ચહેરાની રેખાઓ થોથરમાં પૂરેપૂરી દબાઈ ગયેલી. લઈને ચાલતાં તકલીફ પડે એવું શરીર, ખૂબ ઊજળો વાન. મૈયાની ચૂડીઓ સોળ વરસે તૂટેલી. એમના વરને ચપ્પુ ભોંકેલું કોઈકે, પછી ખબર પડેલી કે મારવાનો હતો તે તો બીજો જ કોઈ માણસ. ‘

એણે ચંપલ પહેરી લીધાં. એ આવી ત્યારે સામેની ભીંત ઉપર નજર નહોતી પડી તે હવે પડી. યમરાજની પાસેથી સાવિત્રી વરદાન મેળવે છે એવું મોટું ચિત્ર દીવાલનો મોટો ભાગ રોકીને પથરાયું હતું. યમરાજની હથેલીમાંથી વરદાનનો પીળો અને કેસરી રંગનો પ્રકાશ નીકળતો હતો. એ રંગનો પટ્ટો એવો તો જાડો અને ચમકતો હતો કે એની આગળ ચિત્રની બીજી તમામ વિગતો પછીતમાં પડી જતી હતી.

સુલક્ષણાએ જરા નજીક આવી પૂછી લીધું કે, ‘મુનિયા તો સારી છે ને… હવે તો મોટી દેખાતી હશે…’ એને જરા વસવસો થઈ આવ્યો કે એકાદ ફોટો લાવવો જોઈતો હતો મુનિયાનો. સુલક્ષણા રાજી થાત. કંઈ નહીં. ત્યાં ગયા પછી ટપાલમાં મોકલી શકાશે.

એણે હાથ હલાવ્યો. ‘ફરી વાર આવજો આવી રીતે કોઈ વાર,’ પાર્વતી ઝૂકીને કહેતી હતી.’ અહીં બેચાર દિવસ રહેવું હોય તો સગવડ થઈ શકે. શાંતિથી ભજનકીર્તનમાં વખત સારો જશે. ગમશે તમને…’

એ પગથિયાં ઊતરી પડી. ગલી છોડીને ફંટાવાનું થયું ત્યારે એણે જરા પાછળ જોઈ લીધું. ઓટલે હજી સફેદ રંગ સહેજસાજ ફરફરતો હતો. બરાબર ગલીને નાકે જ રામનામની પીળી ચાદરવાળો કોઈક ધસી આવ્યો, અને એ કંઈ સમજે-બોલે તે પહેલાં તો ‘ભગવાન તેરા ભલા કરે માઈ’ કહીને કપાળે ચંદન ચોંટાડી દીધું. એણે સાવ બેધ્યાનપણે સામે દેખાતા પાત્રમાં એકાદ સિક્કો મૂકી દીધો.

પછી ઉતારે આવીને પહેલું કામ અરીસામાં જોવાનું કર્યું. એનો લાલ ચાંદલો ફિક્કા ચંદનના મોટા થપ્પા પાછળ સાવ જ ઢંકાઈ ગયો હતો.

ઇતરા

આ કાંટાળી કેડી પર ચાલીએ તો કાંટા ભોંકાઈ જવાના અને વેદના થવાની, આ બળબળતી રેતીમાં પગ મૂકીએ તો એ દાઝવાના, પેલા અંગારાને હથેલીમાં લઈએ તો ફોલ્લો પડવાનો ને આમ જો તર્ક આગળ ચાલે, કોઈ અવરોધ વિના, તો એવું તારણ નીકળે કે આ-ને પ્રેમ કર્યો એટલે આવું થવાનું જ, પણ તર્કની ખીંટીનો આધાર અહીં લેવાય નહિ. અહીં તો આમ જ, સહજ ભાવે બધું ફગાવી દેવાનું, વારી જવાનું, ન્યોચ્છાવર કરી દેવાનું. પૂછવાનું નહિ શું. આ તો ફૂલ પર ઝાકળ બનીને સરવાની વાત હતી, ક્યાંક વરસી પડવાની વાત હતી. તું દસ વર્ષ વહેલી મળી હોત તો આવું ન થાત. તારા આવ્યા પહેલાંનો આ સંબંધ…ઘૂઘવતા કાળનાં દસ વર્ષ ઓળંગીને સામે કિનારે ઊભેલા મુકુંદનો હાથ કોઈ પકડે તે પહેલાં પકડી લેવાનું હવે શી રીતે બને? રેતીના ઘરને પણ પગની ઠેસ ન લાગે એની કાળજી રાખીને એ ચાલે છે તો બીજું કંઈ ચણેલું વધારે નક્કર અને વ્યવસ્થિત, એને તે શી રીતે તોડાય? હવે તો આમ જ, આ રસ્તે જ ચાલ્યા કરવાનું. અજાણ્યા બનવાનું, સમજદાર થવાનું. મર્યાદા, વાસ્તવિકતા, લાચારી, ડહાપણ બધાંનો ભાર ખભે નાખીને ચાલ્યા કરવાનું ને આમ જ આ ટૂંકા દિવસની સાંજ પડી જવાની, પણ વિસામો આવવાનો નહિ.

એક સુંદર માર્ગ, વૃક્ષછાયો, ઝળૂંબી રહેલી પુષ્પખચિત ડાળીઓ પર પંખીનાં ગીત. વેરાયેલાં પુષ્પોથી માર્ગ પણ રંગીન અને કોમળ, કોમળ. ઉપર આસમાની રંગ. મોજથી ચાલ્યા કરવાનું. શરત એટલી કે આગળપાછળ જોવાનું નહિ. આગળ જોવાનું નહિ કારણ આગળ કશું આવે નહિ, પાછળ જોવાનું નહિ કારણ પાછળ કશું દેખાય નહિ. વિસામો, પડાવ, આરામ એવું કંઈ નહિ. ચાર દીવાલવાળું કોઈ સ્થાન નહિ. વિરામની વાત નહિ. આ મુસાફરીમાં એની જરૂર કોઈએ સ્વીકારી જ નથી. આમાં તો માત્ર ચાલવાનો જ આનંદ. થાક લાગે ત્યારે એવી ઇચ્છા થાય કોઈ વાર કે ચણેલી દીવાલોની હૂંફ મળે તો સારું લાગે. કોઈ વૃક્ષ નીચે થોભવું હોય તો થોભી શકાય પણ એમાં હૂંફ ન મળે. રાતદિવસ ખુલ્લામાં ચાલ્યા કરવાથી મન તલસ્યા કરે પેલી હૂંફ માટે. ઘરની હૂંફ. ત્યાં અથડાટ ભૂલીને નિરાંતે બેસાય, બારણું બંધ કરી બહારની દુનિયાને બહાર રાખી શકાય. કોઈ ખલેલ વિના અલસ ગતિએ ક્ષણો સરતી જાય. એવું અહીં બને તેમ નથી. માર્ગ અલબત્ત સુંદર છે પણ અહીં ઠરવાનું ‘નથી. એકાદ-બે પળ વિસામો લીધો પછી પાછું ચાલવાનું જ છે. વધારે થોભાય એવું કોઈ સ્થાન અહીં આવતું નથી. જોકે આ વિચાર આ માર્ગ ભણી આવતાં પહેલાં કરવો જોઈતો હતો. હવે અહીંથી પાછા જવું કેવી રીતે અને ક્યાં?

તાળીઓના ગડગડાટથી એની તંદ્રા તૂટી. કોણ શું બોલ્યું એની ખબર પડી નહિ. મુકુંદ પૂછે કે પેલાએ મારે માટે શું કહ્યું તો એનાથી જવાબ ન અપાય. એણે કશું સાંભળ્યું જ નહોતું. ન આવી હોત તો સારું થાત એમ લાગ્યું એમાં પાછું મુકુંદને ખરાબ લાગે, જે પરિસ્થિતિ સમજી-વિચારીને સ્વીકારી એમાં ફરિયાદ નહિ કરવાની. મેં તને છેતરી છે? કંઈ સંતાડ્યું છે તારાથી? એમ તો કશું થાય નહિ. આમાં તો અસામાન્ય બની જવાનું. સામાન્ય સ્ત્રીઓ જેવી સામાન્ય ઇચ્છા એને હોવી જ ન જોઈએ. આસપાસ જોયું. કેટલીક આંખો બહુ વિચિત્ર રીતે એની સામે તાકી રહી હતી. એ જરા સંકોચાઈ ગઈ. થોડી મૂંઝવણ થઈ આવી. પછી ડોક ટટાર કરીને એણે મુકુંદ સામે જોયું. મંદાબહેનની બાજુમાં બેઠેલો મુકુંદ સાવ અજાણ્યો હોય એવું લાગતું હતું. સાક્ષીભાવે એ બધું જોઈ રહી. જલદી પતે તો સારું હવે.

ગણગણાટથી હૉલ ઊભરાઈ ગયો એટલે હાશ અનુભવતી એ ખૂણામાં ઊભી રહી. પરિચિત ચહેરાઓ એકમેક સામે મલકાતા હતા, ક્યાંક હાથ ઊંચા થતા હતા, નમસ્કારની મુદ્રામાં જોડાતા હતા, ઓળખાણ તાજી થતી હતી. એને ખબર હતી કે આવા કોઈ સમારંભ પછી મુકુંદને મળ્યા વગર ચાલી જવાથી એને ખોટું લાગવાનું. બીજું તો કંઈ નહિ, સહેજ હસીને હું જાઉં છું એમ કહેવું જ પડે. મિત્રો-સંબંધીઓના ટોળાને વીંધીને આવતા મુકુંદને ખાસ્સી વાર લાગી. મુકુંદને આપેલો લાલ ગુલાબનો ગુચ્છ મંદાબહેનના હાથમાં હતો. મુકુંદ નજીક આવ્યો. કેવી રીતે આવી છે તું… જતી રહેતી નહિ. તને કોઈ મૂકી જશે. અથવા તું થોભ, હમણાં મંદાને મૂકીને આવું છું. ના, ના, એ ઉતાવળથી બોલી. મારે ક્યાં દૂર જવાનું છે. રિક્ષા મળી જશે અથવા ચાલી નાખીશ. તમે જાવ. આમ પણ મોડું થયું છે. એનો અવાજ અકારણ ધારદાર બની ગયો. વાગે એવો. કેમ તે તો સમજાયું નહિ. કદાચ મંદાબહેનનું સ્મિત એનું કારણ હોઈ શકે. પાછળ પડી છે તું મુકુંદની, પણ મારા કિલ્લામાંથી છટકવું સહેલું નથી. એને પૂરી રાખીશ. તારે તો બહાર જ ઊભા રહેવું પડશે. અને બહાર મોકલીશ તોપણ દોરી બાંધીને, દોરી ખેંચાશે કે પાછો અંદર. મંદાબહેન ફરી મરક્યાં અને અધિકારથી મુકુંદના સ્કૂટર પર ગોઠવાયાં. આવો મિસિસ સાથે કોઈ વાર. આપણો બંગલો છે ઉભરાટમાં. બધી સગવડ છે. કોઈ લળીલળીને મુકુંદને કહેતું હતું. જરૂર આવીશું. ના, એકલો નહિ – અમે બંને. એમને એવું ને કે કામ બહુ ને સમય મળે નહિ. એ તો વખત કાઢવો પડે. આ વખતે જરૂર નિરાંતે આવીશું. બસ ત્યારે, નીકળીએ. સ્કૂટરે ગતિ પકડી ત્યારે મુકુંદે ખરેખર પાછળ જોયું કે એને એવું લાગ્યું? મંદાબહેન એની સામે હસ્યાં એમાં ડંખ હતો કે વિજયનો એક ક્રૂર વિકૃત આનંદ? ધીમે ધીમે એણે એના રસ્તા તરફ ચાલવા માંડ્યું. ખાસ કશો વિચાર આવતો નહોતો. કંઈ અસાધારણ બન્યુંય નહોતું. આવું તો બને જ છે કેટલાં વર્ષોથી છતાં કશી બળતરા થતી હતી. નીચી નજર રાખી એણે ઝડપ વધારી. મુકુંદ ઘેર પહોંચી ગયો હશે. મંદાબહેને પર્સમાંથી ચાવી કાઢી બારણું ખોલ્યું હશે. સમીર એના રૂમમાં હશે. એને તકલીફ ન પડે માટે આમ બહાર તાળું મારીને જ એ લોકો નીકળતાં. બંને કાર્યક્રમની વાતો કરતાં હશે. પછી કપડાં બદલી મુકુંદ સૂવા જશે. એની પાછળ જ મંદાબહેન… એક એક પગલું વજનદાર બની ગયું. થાક લાગતો હતો અને થાકનો વિચાર આવ્યો ત્યારે જ એને લાગ્યું કે પેલો રસ્તો એણે કલ્પેલો એટલો સુંદર નહોતો. એ ભયાનક હતો, રહસ્યમય હતો, કાળજું થથરી ઊઠે એટલો બિહામણો અને નિર્જન, ખાસ તો જ્યારે એ રસ્તે આમ એકલાં જ ચાલવાનું હોય ત્યારે.

એને થયું આટલું ચાલ્યા છતાં ઘર કેમ નથી આવતું?

બારણું

‘મોઈ આમ ને આમ મરવાની, આજ ચાર દા’ડા થયા તે પેટમાં ચૂંકાતું નથી? આ બધીઓ નિરાંતે જાય છે તે દેખતી નથી, તું મારે એક નવાઈની લાજુ લાડી ના જોઈ હો તો…’

સવલી પરાણે ઊભી થાય માને આમ બબડતી સાંભળીને, તોયે ખાડીની બીજી બાજુ જતાં તો એને ટાઢ ચડી જાય. બે દહાડા પહેલાં જ ગગડી ગગડીને ઝીંકાયેલો. લપસણા કાદવિયા રસ્તા, ગંદા પાણીની નીકો કૂદતાં-ઓળંગતાં ઠેઠ દૂરનાં ઝાડીઝાંખરાં લગી જવું પડે. ત્યાંયે પાછું ગોબરું કાદવિવું ઘાસ, કેટલાયે પગ નીચે ચબદાઈને ચપ્પટ થઈ ગયેલું, એવામાં એકાદ સરખી જગા ખોળીને બેસવાનું. એકાદ દેડકું કૂદે, કે પગને અળસિયું અડી જાય તો બૂમ પડાઈ જાય. અધ્ધર જીવે, ચકળવકળ આંખે બધું પતાવી દેવાનું. ખબર નહીં શાથી, સેવંતી કે દેવુને તો કંઈ ખરાબ ના લાગે આમાં. ગમે ત્યાં ફટ દઈને બેસી જાય.

‘એટલે દૂર કાદવ ડખોળતા કંઈ જવું નથી. ચાલ આટલે જ, કોઈ નવરું નથી જોવા…’ પછી ખિખિયાટા કાઢતી કહે કે બધા પોતપોતાનું કરતાં હોય તાં કોણ કોનું જોવા બેસે. છેક જ નફ્ફટ સેવંતી તો.

ઝાઝા અંધારે ને આછા અજવાળે, મળસકું થતામાં જ ખાડી ભણીથી ફૂટતા પગરસ્તે ચૂપચાપ ઓળાઓ સરકતા દેખાય. આખું દૃશ્ય આમ તો ભારે ભેદી લાગે, પણ વાતમાં દમ નહીં. ખાડીની આસપાસની વસ્તી અડખેપડખેની ખુલ્લી જમીનનો અને ખાડાટેકરાનો ઉપયોગ આમ જ કરતી આવેલી. કોઈને એમાં કંઈ લાગે નહીં, સવલી જ ડરપોક અને શરમની પૂંછડી એટલે ખુલ્લાં ખેતરાંથી બીએ.

‘સવલીની મા કે’ કે એને હારે લઈ જાઓ, પણ સવલી તો બાપ બહુ નખરાળી. અહીં ના ને તાં ના, ચાલ ચાલ કરીએ તારે એકાદ ખૂણો જડે એને.’

‘અલી ઓ… એટલે દૂર કાં ચાલી, જર જનાવર ચોંટી પડે પગે…’

સવલીને અટકવું પડતું. ઝાંખરાંટેકરાની આડશે સંતાતી એ બેસતી તો ખરી, પણ જરા પગરવ સંભળાય તો ફટ દઈને ઊભી થઈ જતી. ખુલ્લું આકાશ એને માથે તોળાઈ રહેતું અને ઝીણો અમથો ખાડો ગુફા જેવો દેખાતો. ગામમાં હતી ત્યારે એને ને બુધિયાને બહાર ખાટલી પર બાપા ઉંઘાડી દેતા. પછી રાતે એકાએક ઝબકીને એ જાગી જતી તો બાપા દેખાતા નહીં, અને ઓરડીનાં બારણાં તો બંધ જણાતાં. આઘે આઘે શિયાળવાં રડતાં, પવનમાં બે-ચાર સૂકાં પાંદડાં ઝાડની ઠેઠ ઉપરની ડાળીએથી ખરી પડતાં, અને અથડાતાં-કુટાતાં નીચે આવતાં, પડખે વાડાના ઘાસમાં કશુંક સરકતું હોવાનો ભાસ થયા કરતો. એવે વખતે અંધારું એને ગળી જતું, અને શિયાળાની રાતમાંયે એ પરસેવે રેબઝેબ થઈ જતી. એક વાર તો બહુ બીક લાગી એટલે દોડીને બારણું જોરજોરથી ઠોક્યું હતું, અને કશું નથી એ જાણ્યા પછી બાપાએ એક થપ્પડ મારેલી, બહુ જોરથી નહીં જાણે, કારણ બાપાયે જરા ઘેનમાં જ હતા.

પણ ત્યાર પછી બારણું ઠોકીને બાપા કે માને જગાડવાની એને બીક લાગતી, અને આમ કાળી રાતમાં ખુલ્લી આંખે એકલાં એકલાં ખાટલીમાં પડી રહેવામાંયે હાથપગ પાણીપાણી થઈ જતા. બુધિયો તો સાવ નાનો તે નિરાંતે ઘોરે. એને કશી ગમ નહીં.

અહીં શહેરમાં બધું જુદું. આખી વસ્તી રાત-દહાડો ખદબદે. એવામાં ખુલ્લામાં જ પાણીનું ડબલું ઝાલીને બધાં જ – નાની કાકી એક વાર બંધાયેલાં જાજરામાં લઈ ગઈ. ત્યાં લાઇન તો હોય પણ એક વાતથી સારું કે બારણું તો બંધ થાય. એ તો અંદર ગઈ ત્યારે જ ખબર પડી કે બારણું તો નામનું જ. આંકડી તૂટી ગયેલી. એણે નાની કાકી અને પનીને ઉથલાવી ઉથલાવીને કહેલું કે જોજો કોઈ ખોલી ન નાખે, પણ બેય હાહાઠીઠીમાં પડેલાં તે એને અંદર ભૂલી ગયાં ને કો’ક મુછાળા તગડા મરદે ધડાક દઈને બારણું ખોલી કાઢેલું. એ તો અંદર થીજી જ ગયેલી, પછી ઊભી થઈ ત્યારે પગ થરથર કંપે. પેલો નાલાયક તો બહાર હસતો’તો, જરી આંખ મિચકારી હોય એવુંયે લાગ્યું. પછી તો રસ્તે જતાં-આવતાં એ મળી જાય તો સવલી આઘુંપાછું જોઈ લેતી.

આઠમની રાતે દયાળજીનગરમાં સિનેમા દેખાડેલી. અડધું તો ઊંઘમાં જ ગયેલું, પણ ગુલાબી લાદીવાળો બાથરૂમ અને એમાં સાબુના ગોટેગોટામાં લપેટાયેલી પરી જેવી છોકરી યાદ રહી ગયેલાં બરાબર. સેવંતી કહે કે બંગલામાં એવા જ બાથરૂમ હોય. એટલે જ એ બંગલામાં કામ કરતી હશે કદાચ. અહીં તો ચાર વાંસ પર લપેટેલા કોથળા એવા ઘસાઈ ગયેલા કે કપડાં કાઢીને તો પાણી રેડાય જ નહીં. ફડક રહ્યા કરે કે વખત છે ને કો’ક જોઈ જશે કે કો’ક જોતું હશે. પાછળ કારખાનાવાળો રસ્તો એટલે સાઇકલ-સ્કૂટરની ધમધમાટી ચાલે, નવરાધૂપ છોકરાઓ સિસોટી મારતા રઝળ્યા કરે મવાલી જેવા, એટલે અંદર પણ જાણે લોકની સામે જ ખુલ્લાં થઈ નહાતાં હોઈએ એમ જ. સેવંતી અને મુમતાઝ તો પાંચ-છ મહિનાથી માથે નહાતાં થયાં છે તે કેમ’કે એવા દહાડામાં બહાર જવાની બહુ પંચાત. બધું રોકી રાખવું પડે. પછી એ લોકો તો જાણે બંગલે કામ પર જાય ત્યાં બધું પતાવી લે. પની કે’તીતી કે પછી એનુંયે એવું જ થશે. એવું એટલે દર મહિને બધી ગંદકી… મા તે પછી તો કોને ખબર કેટલું બબડશે. અત્યારેય તે —

‘દાધારંગીને રોજેરોજ સાબુ જોઈએ છે. હજી તો એક પૈસો સરખો લાવતી નથી. ઘરમાં પણ ચાળા એના બધાંથી ચડે એવા. ને ઘસે એટલો કે અઠવાડિયામાં તો પાતળી પાતળી પતરી થઈને રહી જાય છે…’

મેદાનમાં મેળો લાગ્યો છે. વસ્તીમાંથી ધાડેધાડાં તે તરફ આંટા માર્યા કરે. બે-ચાર દિવસથી પની ને સેવંતીને બધાં પાછળ પડી ગયાં છે પણ માનો નન્નો. એના મનથી એમ કે પાછી સવલી પાંચેક રૂપિયા ખરચી આવે તે કરતાં જાય જ નહીં તો.. સેવંતીને તો જાણે એના પોતાના જ પૈસા એટલે કોઈને પૂછવા-કરવાનું નહીં.

છેવટે મા વળી કંઈ માની ગઈ ખરી, તે ચીપી ચીપીને વાળ ઓળી, પાઉડરના લપેડા કરી સેવંતીની આંગળી ઝાલી એ ભીડમાં ભળી ગઈ. માએ દસ વાર કહેલું કે હાથ છોડશો નહીં, નકર અટવાઈ જશો ભીડમાં અને એકમેકને ખોળવામાં જ રાત પડી જશે. અંધારું પડવા દેશો નહીં, એકની એક જગાએ વધારે વખત થોભશો નહીં. બંગડી-ચાંદલાની લારીઓ લાઇનબંધ ને ત્યાં પડાપડી. એવામાં ભાગદોડ અને રીડિયારમણ. સમજ કશી પડી નહીં, પણ હો હા અને દોટંદોટ, ભારે હડબડાટીમાં સેવંતી છૂટી ગઈ. બૂમો પાડી પણ રાડારાડમાં કશું સંભળાતું નહોતું. ઊભી ઊભી રડવામાં જ હતી, ત્યાં કોઈ ભલી બાઈએ હાથ ખેંચી લીધો. એને સાચવીને બહાર લઈ આવી, ને બધું પૂછવા બેઠી.

‘દયાળજીનગર? ચલ છોડ આઉં, ડર મત.’ ભીની આંખો ફરાકની બાંયે કોરી કરી એણે બાઈ જોડે ચાલવા માંડ્યું. રિક્ષા કરી બાઈએ, પછી બોલી.

‘પહેલે જરા ઘર જા કે બતા દે, બાદ મેં તેરે ઘર ચલેંગે, જલદી નહીં તેરેકુ?’

એણે ડોક હલાવી. ગલીકૂંચી અને ઝાકઝમાળ દુકાનો વચ્ચેથી સડસડાટ રિક્ષા ચાલતી હતી. કેટલાંક બારણાં બંધ ને કેટલાંક ખુલ્લાં, બધું અજાણ્યું, પણ એને કંઈ બીક ન લાગી. બાઈ ભલી હતી તેથી હશે એમ, એક ખૂણે રિક્ષા અટકી. મોટું મકાન, મોટો ઓટલો, તોતિંગ મજબૂત બારણાં.

વચ્ચે ચોક હતો. ઉપર થોડી ઓરડીઓ. નાની નાની બારીમાંથી બેચાર ચહેરા ડોકાયા, પછી બારીઓ બંધ થઈ ગઈ. ઘણા માણસો રહેતા હશે આટલી મોટી જ ગામાં. આમતેમ જોતી એ અધૂકડી ઊભી રહી.

ક્યાંકથી ગાવાના, હસવાના દબાયેલા અવાજો આવ્યા કરતા હતા. ઉપર તો કશું દેખાતું નહોતું. ઓરડીઓનાં બારણાં બંધ હતાં ચસોચસ, ને જે ખુલ્લાં હતાં એ લાલ ગુલાબી ફૂલોવાળા પડદે પૂરાં ઢંકાયેલાં, અંદરનું કંઈ દેખાય નહીં.

‘આતી હૂં અબી, ફિર ચલેંગે તેરે ઘર છોડને કે વાસ્તે.’ બાઈ આઘીપાછી થઈ ગઈ.

સેવંતી ખોળતી હશે એને ભીડમાં. બધાં હવે તો ઘેર પહોંચી ગયાં હશે અને કદાચ મા કાળો કકળાટ કરતી હશે. ના પાડેલી આટલા સારુ, ભીડમાં હવે સવલીને કાં ખોળવા જવાનાં, આવડી ફોતરા જેવી છોકરી ભચડાકચડીમાં કોને ખબર કાં… મા એને ફોતરા જેવડી છોકરી કહેતી.

એકાએક એને પેટમાં જરા ચૂંક જેવું લાગ્યું. થોડી ભૂખ અને તરસ તો લાગેલી જ, હવે આ પેટનો અમળાટ. અમળાય જ ને, આજે ત્રણ દિવસથી ટાળતી હતી જવાનું તે… બાઈ બહાર આવે તો પૂછીને જવાય. આવડા મોટા ઘરમાં બધું હશે તો ખરું સ્તો.. પતાવી દેવાય તો કાલે ખટપટ નહીં.

પેટમાં હવે કશુંક ગોળગોળ ફરતું હતું, અધીરાઈમાં એ આકળવિકળ થઈ ગઈ. અબઘડી બાઈ બહાર આવે કે તરત જ. આવી વાતે કંઈ કોઈ ના ઓછું પાડે? એણે લાગલું જ પૂછ્યું.

‘હાં, હાં, અરે મુન્ની, જરા ઉસે.’

ચોકની એક તરફ બે મોટા બાથરૂમ, સરસ સુંવાળી ગુલાબી અને આસમાની લાદીવાળા. પેલી ફિલમમાં જોયેલો બાથરૂમ યાદ આવી ગયો. બાજુમાં એકદમ ચોખ્ખું બરાબર બારણાં બંધ થાય એવું, પાકી મજબૂત દીવાલોવાળું… આમાં જવાનું? આ બધાં આમાં જતાં હશે!

આંખો ફાડીને એ બારણું અને આગળો જોઈ રહી. બારણું બંધ થાય એટલે બધુંયે બહાર રહી જાય. આપણને તો અંદર કશી બીક નહીં, કોઈથી ખોલાય સુધ્ધાં નહીં, કોઈને એ દેખાય પણ નહીં, કશો રઘવાટ નહીં.

‘જા અંદર.’

હરખની મારી એ જમીનથી ઊંચકાઈ ગઈ, સપનું જોતી હોય એમ એ અંદર દાખલ થઈ, અને એની પાછળ બારણું બંધ થઈ ગયું, ચસોચસ.

સાંજનો સમય

રોજ સાંજે કાકુ ઘરની બહાર નીકળી જતા એની નિન્નીને ખબર હતી. ઑફિસેથી આવે અને એકાદ કલાકમાં જ ઘરની બહાર નીકળી જાય. મમ્મા કાકુને કોઈ દિવસ પૂછે નહીં કે એ ક્યાં જાય છે. સાંજને સમયે ક્વચિત્ કોઈ વળી ઘેર મળવા આવી ચડે તો આવેલાને ઝટપટ વિદાય કરી દેવાની કાકુની ઉતાવળ સાવ ઉઘાડી પડી જાય. છતાં મમ્મા આ બાબત એકેય શબ્દ બોલે નહીં અને એક નિયમ પાછો કાકુ માટેય અફર. બધાએ સાંજે સાથે જ જમવાનું. સંદીપને આવતાં પાંચદસ મિનિટ આમતેમ થાય કદાચ, પણ કાકુ તો આઠમાં પાંચ મિનિટ બાકી હોય ત્યાં આવી જ રહે.

કાકુ ઘરની બહાર પગ મૂકે કે મમ્મા સીધી રસોડામાં. નિન્ની લાઇબ્રેરીમાંથી આવી હોય. એટલે જરા આડી પડી છાપાંનાં પાનાં ફેરવે અને ઠેઠ સાડાસાતે — રોટલી-ભાખરીનો સમય થાય ત્યારે — રસોડામાં દાખલ થાય. મમ્માના હાથ ચાવી આપી હોય એમ ચાલે. આડણી, તવી, ચીપિયો, ગરમીમાં ફૂલતો દડો અને થાળીમાં થપ્પ. લય સહેજ પણ તૂટે નહીં.

પછી નિન્ની અને મમ્મા બહાર આવે. ઘડિયાળ તરફ આંખ જાય કે ન જાય. બહારના ઝાંપાનો ખાસ પ્રકારનો કિચૂડકટ અવાજ સંભળાય એટલે જાણી જ લેવું કે આઠ વાગ્યા. બારણું ખૂલે કે તરત નિન્નીના ખભા પર કાકુની ટપલી અને એમનું હૂંફાળું હસવું — બંને મઘમઘતાં ફૂલ હથેળીમાં સાચવતી નિન્ની અંદર આવે. કાકુ નિન્ની માટે માત્ર ડૅડી નહોતા. દુનિયાની શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ એના ઘરમાં હોય એવું જ કંઈક લાગતું નિન્નીને. નાનપણથી જ કાકુએ ડર વિના એમના જૂના ઘરના માળિયામાં કેમ જવું એ શિખવાડેલું નિન્નીને. ત્યાં નીચેના નળ પર પાણી ભરવા જવું પડતું અને એક નાનકડી દેગડીમાં નિન્ની પાણી ભરી લાવતી ત્યારે ઉપરને પગથિયે કાકુ ઊભા રહેતા અને છલકછલક થતી દેગડી નિન્નીના હાથમાંથી લઈ લેતા. મોજમાં હોય તો ક્યારેક રાગ કાઢીને ગાઈ લેતાં કે નિન્ની રાણી ભરતાં પાણી…

નિન્ની અને સંદીપ પરીક્ષા વખતે જાગરણ માંડે ત્યારે કાકુય જોડે બેસી વાંચતા. લાઇબ્રેરી સાયન્સની પસંદગી કાકુની જ.

તને પુસ્તકો ગમે છે તો કંઈ નવું જ કર ને! બહુ મઝા પડશે નવી નવી ચોપડીઓ વચ્ચે… જમતી વેળા નિન્ની, સંદીપ અને કાકુ જાતજાતની વાતો કરે. ફિલ્મ, ટીવી, રાજકારણ, સંગીત, ચિત્ર, કશું બાકાત નહીં. કાકુની વાતો સાંભળવાનું ગમે. મમ્મા માત્ર ખાવા સંબંધે પૂછપરછ કરતી રહે.

– તને શાક આપું નિન્ની?

– મોળું દહીં છે, જો ખાવું હોય તો…

– સંદીપ, તું તો કઠોળને અડતો જ નથી.

– જીભ બગાડી છે કચરો ખાઈ-ખાઈને… જમીને ઓટલા પર બેસવાનું બધાએ. નિન્નીનો આ ખાસ સમય. ઘરની, સ્વજનોની સુગંધમાં એ તરબતર હોય. આવું મનગમતું વાતાવરણ છોડીને બીજે ક્યાંય જવાનું આવે તો…? કાકુ તો એના દોસ્ત જેવાય ખરા પાછા.

– આપણે તો ભઈ નિન્નીને છૂટ આપી છે પૂરેપૂરી. નિન્ની એને ગમતો છોકરો જાતે જ લઈ આવશે. કોઈનો વિરોધ નહીં ચાલે. નિન્નીની પસંદ આપણી પસંદ, ખુશ ને હવે?

એ દિવસે ગઝલના કાર્યક્રમમાં આવવા કાકુ તૈયાર થઈ ગયા. મમ્મા ન આવી. ત્યાં ઘણાંબધાં મળ્યાં. ડૉ. ઘોષ અને રામનાથન્, કુસુમબહેન, નૌશીર અને ગુલ… એટલાં બધાં ઓળખીતાં એકસાથે કે કોઈ જોડે વાતચીત તો ઠીક, સામે સરખું હસીયે ન શકાય એટલી ગરબડ. કાકુ છૂટા પડી ગયા. હાલકડોલક માથાંની પેલે પાર જતા દેખાયા. પછી નિન્ની એને અચાનક મળી ગયેલી સુંદરા જોડે કોઈ ખાસ વાતમાં ડૂબી ગઈ. ડૂબકીમાં બહાર આવી તો સામે દીઠા કાકુ. જોડે કોઈક હતું – ચાળીસેક વર્ષની એક સ્ત્રી, યાદ રહી જાય એવી આર્દ્ર આંખોવાળી.

– આ નિન્ની-નંદિની – મારી દીકરી. સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરીમાં છે એક વર્ષથી… અને આ ડૉ. વિદુલા દવે. સાઇકૉલૉજી ભણાવે છે કૉલેજમાં.

કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી કાકુએ વિદુલાબહેનને પૂછેલું કે મૂકી જાઉં? નિન્નીને ગમેલું નહીં. પણ પછી તો વિદુલાબહેને જ ન પાડી, ભારપૂર્વક.

વચ્ચે એક વાર લેખા આગ્રહ કરીને નિન્નીને ‘યલો રોઝ’માં લઈ ગઈ. આખા શહેરમાં એ નામ જાણીતું થતું જતું હતું. કહે કે ના ખાવું હોય તો કંઈ નહીં, જસ્ટ એન્જૉય ધી ઍટમોસ્ફિયર. જગ્યા તો નાકડી જ હતી પણ બંને બાજુ તોતિંગ કૂંડાંઓની હારમાં થોકબંધ પીળાં ગુલાબ ઊગ્યાં હતાં અને એનાથી જ અત્યંત રમણીય વાતાવરણ સર્જાતું હતું.

આઇસક્રીમ મગાવ્યો. વાતવાતમાં લેખાથી બોલી પડાયું – લેખા એ વાક્યો જે રીતે બોલી, કયા અક્ષર પર ભાર મૂક્યો, કયો શબ્દ આઇસક્રીમની ચમચીને વળગી પડ્યો – એ બધું જ નિન્નીના ચિત્તમાં રેકૉર્ડ થઈ ગયું.

– કેટલી સરસ જગ્યા છે? નહોતી કહેતી હું? એટલે જ તારા ડૅડીય ક્યારેક અમારાં મૅડમ જોડે અહીં…

– કોણ મૅડમ?

નિન્ની ચોંકી ગયેલી. કાકુ વળી કોઈ દિવસ રેસ્ટોરાંમાં જાય? લેખા ઝંખવાણી પડીને અટકી ગયેલી પણ મોંમાંથી નીકળી ગયું તે નીકળી ગયું. શબ્દો કંઈ એકઠા કરીને પાછા પર્સમાં તો મૂકી દેવાય નહીં.

– બોલ ને, મૅડમ એટલે કોણ?

– છે એક વિદુલાબહેન. પરદેશથી ભણીને આવ્યાં છે. મારું તો સાઇકૉલૉજી નહીં એટલે બીજી કંઈ ખબર નથી મને…

નિન્નીને પેલી સાંજ યાદ આવી ગઈ ગઝલવાળી. પેલી મોટી આર્દ્ર આંખો પણ… આ ડૉ. વિદુલા દવે…

આખું ચિત્ર ગોઠવાઈ ગયું. કાળાધોળા અને રંગીન ટુકડાઓએ પોતપોતાની જગ્યા લઈ લીધી. હજી તો કાકુ પર કોઈએ તહોમતનામું મૂક્યું નહોતું ત્યાં નિન્ની કાકુના બચાવમાં રોકાઈ ગઈ, આવેશથી. કેમ કોઈ બે વ્યક્તિ રેસ્ટોરાંમાં જઈ ન શકે? બે સ્ત્રીઓ જઈ શકે, બે પુરુષોય જઈ શકે, તો એક સ્ત્રી ને એક પુરુષ શા સારુ ન જાય? આવું જોવા કેમ આપણી આંખો જરાય ટેવાતી નથી?

… પણ કાકુ તો તમારી જોડે પણ કદી રેસ્ટોરાંમાં આવતા નથી તેનું શું?

નિન્નીની અંદર ભરાયેલું કોઈક આવા ચતુર સવાલો પૂછી એને અકળાવતું હતું.

…તને કે મમ્માને લઈને કેમ કાકુ નથી આવતા ‘યલો રોઝ’માં?

નિન્ની પાસે કંઈ જવાબ નહોતો. લેખા જોડે પછી કોઈ વાતચીત જામી નહીં. લેખાએ જ સાંજ બગાડી.

*

મમ્મા કાકુના શર્ટને બટન ટાંકતી હતી. નિન્ની એને ધ્યાનથી જોઈ રહી. મમ્માની સફેદ લટ સરસ દેખાય છે… મમ્માની આંખો અમને ન મળી, સંદીપ પણ કાકુના કુટુંબ પર ગયો. જોકે મમ્માનું શરીર હવે જરા ભારે દેખાય છે. કાકુ પહેલી વાર મમ્માને મળ્યા હશે ત્યારે મમ્મા આવી નહીં હોય. જૂના ફોટાઓ જોવા પડશે એકાદ દિવસ ફરી પાછા…

બટન ટંકાઈ ગયું એટલે મમ્માએ કાળજીથી શર્ટની ગડી કરી અને પછી શર્ટની બાંય પર હાથ ફેરવવા લાગી. નિન્નીએ સાવ અચાનક જ પૂછ્યુંઃ

– તું કાકુની જોડે સાંજે જતી હોય તો ક્યારેક?

– હું? કાકુ જોડે?

કોઈ છેક જ બેહૂડો અને રમૂજી સવાલ પુછાયો હોય તેમ મમ્માના અવાજમાં વિસ્મય અને અણગમો સાથે જ ઊભરાઈ આવ્યાં. નિન્ની સંકોચાઈ ગઈ. એને જાત પર ખીજ ચડી. ખોટી ઉતાવળ થઈ ગઈ. દીવાલો એના પર ધસી પડતી હોય એમ જાતને બચાવતી એ ત્યાંથી ઊભી થઈ ગઈ જલદી જલદી.

પછીના જ દિવસે ફોઈની મંદાકિની એના આખા કુટુંબ જોડે આવી. કલબલાટ વેરતી એક મોટી મોટર આંચકા સાથે ઘર પાસે ઊભી રહી. મંદાકિની એની ખાસિયત મુજબ ખડખડાટ હસતી બહાર આવી, જોડે એનો શરમાળ વર અને નર્યા વાંદરવેડા કરતા બે છોકરા.

મામા ક્યાં ગયા રવિવારે સાંજેય તે? અમે આબુ જવા નીકળ્યાં છીએ. વડોદરા રાત રોકાવાનાં. થયું કે રસ્તે મળતાં જઈએ તમને બધાંને… કલાકમાં જ નીકળવું છે.

– હવે રોકાઈ જાને! આપણે ઘેર બધી સગવડ છે…

– ના, માંડ રજા મળી છે અને માંડ પ્રોગ્રામ ગોઠવાયો છે. આ તો માત્ર તમને મળવા જ… ફોન કરો ને કાકુને! ક્યાં ગયા છે?

મમ્મા કયો નંબર જોડે છે તે જોવા નિન્ની નજીક સરકી. ચારપાંચ વાર પ્રયત્ન કર્યો પણ મેળ ન પડ્યો. થાકીને મમ્માએ નિન્ની સામે જોયું.

– કાકુને બોલાવવા જવું પડશે તારે.

– ક્યાંથી?

હમણાં મમ્મા કહેશે કે બેઠા હશે પેલાં વિદુલાબહેનને ઘેર જ… પણ મમ્મા તો સાવ ધીમેથી બોલી,

– હીરાબાગ સર્કલ સામે જ શિવમ્ એપાર્ટમેન્ટ છે. તરત જ જડશે તને, રસ્તેથી જ દેખાય છે. ત્યાં કોણ રહે છે એ ન તો મમ્મા બોલી, ન તો નિન્નીએ પૂછ્યું. એવી જરૂર જ ન લાગી.

શિવમ્ એપાર્ટમેન્ટ તો જડી ગયું. દીવાલ નજીક કાકુનું સ્કૂટર પણ દેખાયું. વધારે તપાસ કરવાની જરૂર ન પડી. દાદર પાસે જ નામની પટ્ટીઓ હતી. બીજે માળે પાંચ… ડૉ. વિદુલા દવે… એ બારણાં સામે થોડી ક્ષણો માટે એમ જ ઊભી રહી. ડોરબેલ ન દેખાતાં આગળો ઠોક્યો. બારણું ઊઘડ્યું. કાકુ દેખાયા. આરામદાયક ખુરશી પર બહુ નિરાંતે બેઠેલા. સામે બે ગ્લાસ પડ્યા હતા નાનકડા ટેબલ પર. એને જોઈને એકમ ઊભા થઈ ગયા.

– અરે, નિન્ની! કેમ આમ એકાએક? કંઈ થયું?

– મંદાકિની આવી છે. બધા જ છે. તરત પાછાં જવાનાં છે. તમને મળવા જ રોકાઈ છે. ફોન તો બહુ કર્યા પણ લાગ્યા નહીં, મમ્માએ કીધું કે કાકુ આવશે થોડી વારમાં, પણ ઉતાવળ છે એટલે મને કહે કે…

અહીં ધસી આવવા બદલ માફી માગવા જેવું બોલાતું જતું હતું એનું ભાન થતાં નિન્ની અટકી ગઈ. મમ્મા પર ને મંદાકિની પર દાઝ ચડી થોડી.

– જોયો અમારો તૂફાનમેલ?

કાકુ વિદુલાબહેન સામે જોઈ હસ્યા. પછી બારણાં નજીક જઈ ચંપલ પહેરી લીધાં.

– કેવી રીતે આવી તું?

– મારા કાઇનેટિક પર તો વળી!

– ભલે, તું આવ તારી મેળે. હું નીકળું.

વિદુલાબહેને જરા મલકીને હાથ હલાવ્યો.

– આવ નિન્ની, તારે કંઈ ઉતાવળે જવાની જરૂર નથી.

– ના, ના, ફરી આવીશ. આજે તો ઘરે બધાં છે એટલે…

એની આંખ સાવ સામે જ પડેલા ટેલિફોન તરફ ગઈ. રિસીવર નીચે મૂકી દીધેલું.

આખે રસ્તે કાકુ અને વિદુલાબહેન કેવી વાતો કરતાં હશે એની નિન્ની કલ્પના કરતી રહી. વિદુલાબહેન પરણ્યાં જ નહીં હોય કે પછી વિધવા હશે? છૂટાછેડા લીધા હોય એમ પણ બને…

ઘર આવી ગયું. મંદાકિની વળગી હતી કાકુને બરાબર.

– તારો રવિ તો મંદા, ભારે ખેપાની દેખાય છે! કેમ, કેમ સચવાય છે આવા બે બારકસો!

– એટલે જ તો મામા, એકને તમારી જોડે મૂકી દેવાનું મન થયા કરે છે!

રવિ મંદાકિનીના ખોળામાં માથું મૂકી જાતજાતના અવાજો કરી અમળાતો હતો. નિન્ની આ બધી ધમાલનાં ઝાંખરાં અળગાં કરી બારી પાસે ઊભી રહી. વિદુલાબહેન કેવી રીતે મળ્યાં હશે કાકુને? એ તો એવું જ માનીને જીવતી હતી અત્યાર સુધી કે કાકુની એકેય વાત એને ના ખબર હોય એમ બને જ નહીં.

— તમારે માટે એક ખાસ ચીજ લાવી છું મામા! એ કુંદન, જરા પેલી થેલી આપ તો… પછી ઉત્સાહભર્યા થોડા ચિત્કાર અને ધમાલ… નિન્ની કામને બહાને રસોડામાં ભરાઈ ગઈ.

મંદાકિની નામનું વાવાઝોડું પસાર થઈ ગયું. રાતે નિન્નીને સપનું આવ્યું કે વિદુલાબહેન એને આગળો ઠોકવા બદલ ધમકાવતાં હતાં ને કાકુ ત્યાં જ બેઠા હોવા છતાં એકેય શબ્દ બોલતા નહોતા. પછી એ નીચે મોંએ ત્યાંથી જતી રહી એટલે વિદુલાબહેન કાકુને ભેટી પડ્યાં…

ફરી શનિવારની સાંજ. નિન્ની આવી ત્યારે મમ્મા ઓટલે બેઠેલી. સામેવાળાં દેસાઈકાકા અને કાકી નિયમ મુજબ ફરવા નીકળ્યાં. બાજુમાંનાં કૌશિકભાઈ અને મીનાબહેન દર શનિવારે ઘરમાં જ પિકનિકની હવા ઊભી કરે. એમનો બ્રિજનો દિવસ. હમણાં બીજાં બે સ્કૂટર ધમધમાટ આવશે. ચંપકભાઈને ઓટલે છોકરાંઓની અંતકડી ઊછળતી હતી, ટપાટપ તાળીઓ સાથે. મમ્મા સાવ એકલી એના પોતાના ટાપુ પર બેસી રહી હતી, ફરિયાદ ન કરીને સ્વમાન સાચવવાની જીદ થાક બનીને ઘેરાઈ હતી એના આખા ચહેરા પર. પતિ, સંસાર, સંતાનો, ઘર… ક્યાં હતું આ બધું? નિન્નીની આંખે પડ બાઝ્યાં. ધૂળ ચોંટી હોય તેમ રૂમાલ આંખ પર ફેરવતી એ ઝડપભેર પગથિયાં ચડી મમ્માની પડખે આવી ગઈ.

— ચાલ મમ્મા, તૈયાર થઈ જા સરસ સાડીમાં, આજે આપણે બંને ફરવા જવાનાં છીએ!

— કેમ કેમ? કંઈ અચાનક મન થઈ આવ્યું?

— બસ, મૂડ અમારો…

નિન્નીએ ઠાઠથી કહ્યું, અવાજની ભીનાશ સંતાડતાં.

બગીચામાં વાંસના ઝુંડ પાસેના બાંકડા પર બેસી એણે મમ્માનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો. એ નાની હતી ત્યારે ઊંઘમાંય આમ જ પકડી રાખતી મમ્માનો હાથ, પણ ત્યારે એના બીજા હાથમાં કાકુની આંગળી જકડાયેલી રહેતી.

કિંમત

આખા એરિયામાં, એટલે કે ચાર રસ્તાથી માંડીને સ્ટેશન તરફ ખૂલતી સાંકડી ગલીઓ લગી, એક કતારમાં ઊભેલી એમની ખોબા જેવડી ઓરડીઓમાં આ સમાચાર ઝડપથી ફેલાઈ ગયા. ફેલાયા તે સાથે વાતાવરણમાં હલચલ મચી ગઈ. સમાચાર કંઈ સાધારણ તો હતા નહીં.

જમાનાઓથી એ બધાં અહીં જ, આ ગલીઓમાં જ એમનો ધંધો જમનાબાઈ જાય ને કલાબાઈ આવે કે ચંદ્રિકા આવે અને મોનિકા જાય, મૂળ તો કશો ફેર નહીં. ચારપાંચ ખોલી તો વળી એવી પણ હતી જેમાં મૌસી ગંગાકિનારે ગઈ હોય કે કોઈ તીરથધામમાં પડી રહી હોય અને અહીં એના હાથ નીચે તૈયાર થયેલી કોઈ ચંપાકલી કે સોના-રૂપા બરાબર ધંધો જમાવી, મૌસીને નિયમિત મનીઑર્ડર મોકલતી હોય. તે બધું તો ઠીક, પણ આવા લિજ્જતદાર સમાચાર એમના ભણી કદી ફરક્યા નહોતા. એમનામાંની જ એક, અહીં જ અટવાતી, બારીએ ચહેરો ટાંગીને બેસતી અને ફેરિયાને બોલાવી સસ્તાં ક્રીમ-લિપસ્ટિક ખરીદતી, અઠવાડિયામાં બે વાર નિયમિત અબ્દુલની લારી પર મટન-સમોસાના સિસકારા બોલાવતી મોહના ફિલમના પડદે દેખાવાની હતી. અને આ કોઈ અફવા નહોતી, સાવ સાચી, ટકોરાબંધ હકીકત હતી.

મોહનાની મૌસીનાં ગલોફાં તો ફૂલેલાં જ રહેતાં હતાં હમણાં હમણાં. આવી મજેદાર વાત રસઝરતા હોઠથી જ કહેવાય એટલું તો એ જાણે બરાબર. પાન સરસ રીતે ગોઠવી, નજાકતથી આંગળી બહાર લાવે મોંમાંથી.

— ફોટુ નિકાલા હતા તે અપની મુન્નીકી પાર્ટી પર, બસ તે ફોટુ ફિલમવાલાએ જોઈ લીધા. ગનીની પહેચાનમાં હતા તે ફિલમવાલા. મોન્નાના ફિગર પર ફિદા. બોલા કે મોન્નાની હાઇટ ને ઉસકી હિરોઇનકી હાઇટ એકદમ એક સરીખી, ઇંચેઇંચ.

— ભઈ કમાલ થઈ ગઈ. અપન તો ધંધામાં નંઈ નંઈ તો બી પંદ્રા સાલથી છીએ. ચુસ્તી બી નથી બદનમાં અવે તો. મોન્ના તો જૈસે હલકી છોકરી. અતાપતા પૂછતી અજનબી જૈસી. તે ફટ કરીને ફિલમ લાઇનમાં… નસીબ કી બાત હૈ…

— મોહના, આતા આમાલા પાર્ટી પાયજે.

હોઠ વચ્ચે દુપટ્ટો દાબી, લટને કાન પાછળ ધકેલતી, આમળતી મોહના મલકાતી રહી, સવારથી સાંજ સુધી. ફિલમવાળું કંઈ પાકું નહોતું થયું, છતાં એ સાચું હતું કે કો’કે મૌસીને સંદેશો મોકલ્યો હતો. લાલાજી અને ગની મારફત. માત્ર ઉપર ઉપરથી વાત થઈ હતી. પૂછપરછ સુધી આવીને અટક્યું હતું. મોહનાના થોડી ફોટા લીધા હતા. બે દિવસ પછી ગોઠવાશે અને વધારે વાતચીત થશે એમ બોલેલા. હિરોઇનને ફોટા બતાવવાના છે એવું એકાદ વાક્ય પણ વચ્ચે આવી ગયેલું. મોહના ખીલી ગઈ હતી આખેઆખી.

— એ તેરેકુ ક્યા બનાયેગે યે લોગ? શાયદ હિરોઇનકી સહેલી યા તો ફિર…

— એમ કંઈ હિરોઇનની સહેલી ના બનાય. એમાં તો ડાયલોગ બોલવા પડે. હિરોઇનની સહેલી બહેરી મૂંગી તો હોય નહીં…

— હોય બી ખરી, કેમ નથી હોતી એવી કોઈ?

— હોતા હૈ, મગર ફિલમમેં નહીં…

સવારે ડાઘાડૂઘીવાળા અરીસા સામે મોહનાએ શકલ જોઈ પોતાની. આ શકલ હવે કદાચ આખા ઇન્ડિયામાં લોકો જોવાના હતા. સાલા પેલા ખવીસને હવે ખબર પડશે. દસ હજારમાં વેચી ગયો ભડવો તે રહ્યો હવા ખાતો… એટલા પૈસા તો હવે મારે ત્યાં કામ કરતા માણસોને પગારમાં… એક વાર ફિલમ લાઇનમાં ગયા એટલે નાનું-મોટું કામ મળ્યા કરે. આપડે કંઈ ભાવ ખાવા નથી. નાનાં નાનાં કામમાં એક્સ્ટ્રાની જરૂર પડે તોયે બે-પાંચ હજાર તો મળતા જ રહે. છોટામોટા સીન કરતા રહેવાનું… મગર શકલ ઠીકઠાક રાખવાની હવે. ક્રીમ-મસાજ બધું રેગુલર કરવું પડે. મૌસીને કહી દેવાય કે ખાવાપીવામાં જૈસાતૈસા ચાલે નહીં. સબજી તાજી, ગાજર ટમાટર ચાહિયે. દહીં મંગતા, દૂધ ન સહી. કાલે ફિલમવાલા આવે ત્યારે ગ્રીન સાડી. બ્લાઉસનું ફિટિંગ જામતું નથી. કાલે તો ઢાંકી દેવાય. પછી નવાં કરાવી લેશું. એક વાર નક્કી થાય એટલે કપડાં માટે મૌસી પૈસા આપે વધારે. આમ બી ખુશ છે. મોન્ના બેટી મોન્ના બેટી તો થવા જ લાગ્યું છે. એક-બે સાવ પૈસા કમાઈ લેવાય તો અહીં કોણ રહેવાનું પછી…

ફિલમવાળા આવવાના હતા તો એક ખોલીમાં, પણ ઊંઘ કોઈને ન આવી. આમેય રાતને દિવસમાં પલટી જતાં અહીં વાર ન લાગે. આવનજાવન સતત ચાલે, પાનના ગલ્લા મધરાત પછી માંડ ઠંડા પડે – ન પડે કે મળસકે ધમધમતા. સિગારેટ-પાનમસાલાની ઘરાકી તો ચાલુ જ રહે. લાલ-કેસરિયા છાંટણાં વિનાનો એકેય ઓટલો કે દીવાલ આ તરફ જોવા ન મળે. તેમાં ભળ્યા ચગળવા ગમે તેવા આ ખબર, સુધારાવધારા સાથે રેલાતા, ફેલાતા બેય નાકે અને પડખેની બધી ગલીકૂંચીઓમાં પહોંચી ગયા. જ્યાં પહોંચ્યા ત્યાં એનો રંગ જામતો ગયો.

— મોહના સાલી નસીબવાળી છે. બાકી એનામાં એવું કંઈ છે નહીં. શકલ એકદમ ગમી જાય તેવી થોડી છે એની? એમ તો સુંદરી જુવો ને નેપાલવાળી..

— હા, ઠીક બતાયા. સુંદરી મસ્ત છે એકદમ, ગુલાબી ગુલાબી છે પાછી. પહેલે સે જ ફિલમસ્ટાર.

— પણ તે બુટકી આહે, આણી પ્લમ્પ…

— તો ક્યા, જ્યાદા અચ્છી દીખ રહી હૈ ઇસસે તો…

— અપને કો ક્યા? મોન્નાકો ભી પતા ચલેગા. ફિલમવાળા કોઈ શરીફ હોતા નથી. પૈસા ભી બરાબર દેવે તો અચ્છા…

રેશ્મા અને સલમાને તો હજી એ બાબતનો જ પસ્તાવો થતો હતો કે મુન્નીની પાર્ટીમાં એ બંને શા સારુ ગયાં નહીં. ગયા હોત ને વળી નસીબ જોર કરતું હોત તો દેખાવ તો એમનોયે ક્યાં ખોટો હતો? મોહના કરતાં થોડો ચડિયાતો કહેવાય એવું કેટલાં બધાં કહેતાં હતાં. મોહનાની આંખો થોડી ફાંગી છે. ધ્યાનથી જોઈએ તો તરત ખબર પડી જાય. મૌસીઓએ તો કહેવા જ માંડ્યું છે કે મોહના સવિતાબાઈને માથે બિન્ધાસ્ત છાણાં થાપવાની.

સવિતાબાઈ તો હરખાઈને ઘેલી થાય છે અને રૂપિયાના ઢગ પગ પાસે જોયા કરે છે. જાડી મૌસી પછી માથું પકડીને રોવાની છે, મોહના તો પાછું વાળીને જુવે તેવી નથી. એક વાર ચલી ગઈ ફિર દેખના મજા…

દમામદાર લોકો માટે સરભરાની તેવી જ જોગવાઈ કરેલી. એમાં તો મૌસીને કહેવું ના પડે. ફારૂકને ત્યાંથી જ નક્કી કરેલી આઇટમ આવે એવું, ઉપરથી આઇસક્રીમ, સાદો નહીં, કેસર-પિસ્તાનો, માળિયાની પેટીઓ ખોલાવી નવા પડદા લગાવડાવ્યા હતા મૌસીએ. બીજી કચરાપટ્ટી મોટા પલંગ નીચે ધકેલી મોટી નવી ચાદર એવી પાથરી દીધી કે ઠેઠ શેતરંજીને અડે. આ તો ઉપર ઉપરની મુલાકાત હતી, પછી સહી-સિક્કા ને બધું તો મોટી હોટલમાં થવાનું હતું. ઠાઠમાઠમાં જ તો થાય એવું. અહીંની ગલીકૂંચીમાં એવા લોક કંઈ વારેવારે આવે નહીં.

મોહનાને તો પુલ પાસેથી બ્યુટીપાર્લરમાં જવું હતું. ચંદ્રિકા અને સુનિતા ત્યાં જતાં કોઈક ખાસ પ્રસંગ હોય તો અને બહુ વખાણ કરતાં. સરસ તૈયાર થયાં હોઈએ તો ફેર પડે જરા, પણ મૌસીએ ના પાડી. બહુ વાર લાગે એમ કહીકહીને. પછી એ લોકો થોડા વહેલા આવી જાય તો મુસીબત થઈ જાય. મોહના એના ડાઘાડૂઘીવાળા ઝાંખા અરીસામાં જોઈને જ તૈયાર થઈ. કાલીએ એની બહારથી મળેલી લિપસ્ટિક લગાડવા આપી. સાડી પહેરવામાં ઠીકઠીક વખત ગયો. ચળકતું રેશમી કપડું શરીર પર રહેવા કરતાં ભોંય પર ઢગલો થવા જ બન્યું હોય તેમ ઘડી ઘડી આંગળીઓની પકડમાંથી છટકી પડતું હતું.

— પાછળ દાદર પાસે બેસી રે’જો તમે બધી. બોલાવ્યા વગર કોઈએ આવવાનું નથી. પડદા પાછળથી ડોકાં કાઢવાનાં નથી.

બધાં હાહાઠીઠી કરતાં આઘાંપાછાં થઈ ગયાં. ગમ્મત પડતી હતી ને સાવ નવું લાગતું હતું આવું તો, જુદી ઉત્તેજના, અપરિચિત એવી.

બપોર થતાંમાં તો સવિતાબાઈએ બારીએથી વાંકા વળી વળીને ચાર રસ્તાના નાકા તરફ નજરને દોડાવી. મોહના પણ જરા હતાશ થઈ ગઈ. તાજો ચહેરો થાકેલો દેખાય તે તો ખોટું જ. તૈયાર થઈ બેઠાંને નહીં નહીં તોયે બે કલાક ઉપર થયા હશે. કદાચ કોઈ બીજી વધારે સારી દેખાઈ ગઈ હોય તો — છોકરીઓની તો લાંબી કતાર હોય છે ફિલમમાં જવા માટે, એવી માહિતી એની પાસે હતી. કદાચ લાલાજી અને ગની અમથા જ બધું કરતા હોય, એવી કોઈ ફિલમ- બિલમ — પણ તો પછી એ લોકો કેટલા બધા ફોટા લઈ ગયા… સાવ ખાલી ખાલી કોઈ એવું કરે?

— લટ આમળીઆમળીને માથું જો કર્યું તે… કેવું સરસ ઓળેલું હતું…

મૌસીએ જરા લાડથી એને ટપારી. મોહનાએ લટ કાન પાછળ ધકેલી દીધી ને ત્યાં જ એક સફેદ મોટર ચાર રસ્તાને નાકે આવી ઊભી રહી. બે જણ — ગૉગલ્સવાળા — લાલાજી સંગાથે અંદરથી નીકળ્યા. સીધા મૌસીના ઘર તરફ. મોહના હરખથી હવામાં ફરફરવા લાગી. મોહનાની સાથે સીધી જ વાતચીત થઈ, ગૉગલ્સવાળાઓએ કરી. લાલાજી વચ્ચે વચ્ચે બોલે, જરૂર પડે ત્યાં.

— સૂચના પ્રમાણે કામ કરવું પડે. નખરાં ન ચાલે. પહેલેથી ચોખવટ કરી લઈએ તો ઠીક. સીન જે પ્રમાણે જોઈએ તે પ્રમાણે કરવાનું. બરાબર છે?

મોહનાએ હા પાડી, ડોક હલાવીને, તોયે સંતોષ ન થયો હોય તેમ ફરી આ જ સવાલ જુદી જુદી રીતે પુછાયો. એટલે મોહનાએ સવિતાબાઈના કાનમાં કહ્યું કે એને જાણવાની ઇચ્છા છે, કેવા પ્રકારનું કામ છે ફિલમમાં તે…

— કામ કે બારેમેં મોન્ના પૂછ રહી’થી, ક્યોં મોન્ના? ડર મત, પૂછ તેરે કુ જો પૂછના હૈ…

— અબ એક્સ્ટ્રા હૈ ઇતના તો સમજ લીજિયે, પૈસે આપકો બરાબર મિલેંગે જિસ પ્રકાર કા કામ હૈ, ઉસકે મુતાબિક પૈસે તો મિલેંગે. લાલાજી કો પૂછો.

— હાં… હાં… વો તો સબ સમજ લિયા. મોન્ના તો હુશિયાર હૈ. દુબારા બતાના નહીં પડેગા. ફિર ભી ઉસે કરના ક્યા હૈ વો અભી સે પતા ચલે તો…

— દેખિયે જી, મોહનાજી કી હાઇટ ઔર ફિગર બિલકુલ હમારી હિરોઇનસે મિલતેઝુલતે હૈ… પીછે સે તો પતા હી નહીં ચલતા ઇતના મેલ… એકદમ કાર્બન કાપી…

— તો?

— અબ ફિલમમેં એક સીન ક્યા હૈ કિ ગાંવ કે બદમાશ લોગ હિરોઇન કો પરેશાન કરતે હૈં… ઉસકે પીછે પડે હૈ સબ… સરે બાજાર ઉસકે કપડે ઉતાર લેતે હૈં… એક એક કરકે સબ…

— નહીં નહીં… આપકે લિયે હિચકિચાહટવાલી તો કોઈ બાત હી નહીં હૈ… પૂરા શૉટ હમ પીછે સે લેંગે, ખૂબીસે, શકલ તો દિખાની નહીં હૈ… અબ કિસકો પતા ચલનેવાલા હૈ કિ યે કૌન હૈ?

— હિરોઇનને સાફ બોલા. યે શોટ દેનેમેં તકલીફ હૈ ઉનકો. બિલકુલ હી તૈયાર નહીં. અચ્છા તો યે હુવા કે મોહનાજીકી હાઇટ ઔર પૂરા ફિગર બરાબર હિરોઇન કે સાથ…

સવિતાબાઈએ મોહના સામે જોયું. મોહના બંગડીઓ પર આંગળી ફેરવી રહી હતી.

— પૈસે જો ચાહો મિલેંગે. પરેશાની કી બાત નહીં હૈ કોઈ. ભીડમેં બસ ચલે જાના હૈ, શૉટ પીછે સે, બાલ હવામેં ઊડ રહે હૈ, બદનપે કુછ નહીં… સિર્ફ પાંચ મિનટકા કામ…

લાલાજી અને ગની હવે પ્રોત્સાહન આપવા માટે મીઠું મીઠું – ધીમું ધીમું — એમની ખાસ ઢબે બોલવા લાગ્યા. એ લોકો સાથે રહેશે, મોહનાને કોઈ પરેશાની નહીં થાય, ટૅક્સીમાં જવાનું ને આવવાનું, ઘણું નવું નવું જોવા મળશે, સારું લાગશે. મોહના સાંભળતી રહી, જવાબ આપ્યા વગર.

— તો ફાઇનલ સમજેં અબ? કલ રકમ મિલ જાયેગી, જો તય કર લો. બતા દીજીયે ક્યા દેના હૈ હમેં… ક્યોંકિ જરૂરત તો હમેં હૈ હી… હમારા બહોત ઇમ્પાર્ટન્ટ સીન હૈ…

પડદાની આરપાર જોવા મથતી મોહનાને મૌસીએ ઢંઢોળી.

— દેખ, કામ મેં તો દમ નહીં. પૈસે જરૂર મિલેંગે યે સચ હૈ. એક બાર કોઈ દેખ લે તો કભી ચાન્સ મીલ ભી સકતા હૈ. માયુસ હોનેકી જરૂરત નહીં. જાયેગી?

મોહના બેસી રહી, નિરુત્તર.

મૌસીએ એને ખભે હાથ મૂકી કાનમાં પૂછ્યુંઃ

— દસ હજારમેં કરેગી કી જ્યાદા બતાયેં? તૂ ખુદ હી બતા દે અપની કિંમત…

XLIII

ધીરેન્દ્ર મહેતા

ઓળખાણ

કૅશિયરે તો માથું ઊંચું કર્યા વિના જ કહી દીધું, તો સાહેબને મળો.

પરંતુ હું એકદમ ત્યાંથી ખસી ન શક્યો.

સામે એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી સળંગ કાઉન્ટર હતું. એની પાછળ બેઠેલો સ્ટાફ મને માનવમહેરામણ જેવો લાગ્યો. ઉપર જોરભેર ફરતા પંખાઓનો ફડફડાટ ત્યાંથી સીધો મારા કાનને ભરી દેવા લાગ્યો. મારી આજુબાજુ એક જબરજસ્ત શૂન્યાવકાશ હતો. કાઉન્ટરની પેલી પારનું જગત પણ જાણે ધીરે ધીરે શૂન્ય બનતું જતું હતું. મને લાગ્યું કે આ પ્રક્રિયા કદાચ ક્રમશઃ મારા સુધી વિસ્તરશે.

એમ બને તો ટકી રહેવા માટે જ કદાચ મેં હાથ લંબાવ્યો. મારો હાથ કાઉન્ટર પર ટેકવાઈ ગયો. એક આટલા આધારથી પણ હું જાણે રાહતનો દમ ખેંચી શક્યો.

ધીમે ધીમે મેં સ્વસ્થતા મેળવવા માંડી. હાથમાં ઝાલી રાખેલી ચેકબુક અને પાસબુક સામે જોયું.

બાજુ પર ફરતાં કૅબિનના દરવાજા પર મારેલી પટ્ટી તરફ ધ્યાન ગયું. લાલ રંગેલી પટ્ટી પર સફેદ અક્ષરે લખ્યું હતુંઃ પોસ્ટ માસ્તર.

હું બારણું ધકેલીને અંદર દાખલ થયો.

સામે ટેબલની પછવાડે ખુરશી પર કાળા રંગની જાડી ફ્રેમનાં ચશ્માં પહેરીને બેઠેલો આધેડ જણાતો માણસ કશુંક લખી રહ્યો હતો. મને એનો ચહેરો નહિ પણ માથું દેખાતું હતું. જેના પર રંગ લગાડેલા થોડા વાળ હતા.

હું છેક ટેબલ સુધી પહોંચી ગયો ત્યાં સુધી એણે મારી સામે જોયું નહિ, પછી જોયું તે પણ ઓળખાણ માટેની કશી જ તૈયારી વગર.

મારે એની સાથે શી વાત કરવી તે હું નક્કી કરી શક્યો નહિ. મેં એની સામે જોયું તો એનો પ્રશ્ન ઉગામેલો ચહેરો મને દેખાયો.

મારે બોલવું પડ્યું, મારે પૈસા લેવાના છે. હાથમાં ઝાલી રાખેલી પાસબુક અને ચેકબુક ઊંચી કરીને મેં એમને દેખાડી.

એણે વિચિત્રતાથી મારી સામે જોઈને નવાઈ દેખાડી. પછી બોલ્યોઃ

‘અજાણ્યા લાગો છો. પૈસા લેવા માટે અહીં નહિ આવવાનું, ત્યાં — બહાર — કાઉન્ટર પર જવાનું.’

અને પછી હું જાઉં એની રાહ જોતો હોય એમ જોઈ રહ્યો.

હું એમ ને એમ ઊભો રહ્યો.

‘પણ એમણે જ મને આપની પાસે મોકલ્યો છે.’

એણે પળ વાર પછી મારી સામે પૂર્વવત્ જોયા કર્યું. પછી પૂછ્યુંઃ

‘તમારે કંઈ પ્રોબ્લેમ છે?’

હું અંદરથી ચોંકી ગયો. કેવી વાત કરે છે આ માણસ! મારે શો પ્રોબ્લેમ હોય? પછી વિચાર આવ્યો, પિતાજી ગુજરી ગયા પછી કેમ આમ બન્યા કરે છે! એવું લાગ્યા કરે છે, જાણે કોઈનો વ્યવહાર નૉર્મલ નથી. બધા પ્રશ્નો કર્યા કરે છે…

છેલ્લા કેટલાક વખતથી આ પ્રક્રિયા ચાલ્યા કરે છે! રૅશનકાર્ડ, ઇલેક્ટ્રિસિટી-કનેક્શન, ગૅસ-કનેક્શન, બૅન્ક-એકાઉન્ટ, બધેથી પિતાજીનું નામ ભૂંસાવવાનું હતું; ક્યાંક એમની જગાએ મારું નામ દાખલ કરવાનું હતું. લોકો ઓળખાણ માગતા હતા, શંકાની નજરે જોતા હતા. વચ્ચે વચ્ચે વિચારો આવી જતા હતા, માણસ કેટકેટલી જગાએથી કેટલી ઝડપથી ભૂંસાઈ જાય છે!

હું કહેતો હતો, હું આ શહેરમાં છેલ્લાં પાંત્રીસ વરસથી રહું છું; અરે, સાહેબ! મારો જન્મ અહીં થયેલો, આ તો મારું વતન!

પછી જાણે વિશ્વાસ બંધાવવાના હેતુથી કહેતો હોઉં એમ શહેર વિશે માહિતી આપતો, આ શહેર ત્યારે બહુ નાનું; શહેર શું, નાનું ગામ જ કહો ને! આ — આ તરફ — ગામની બહાર તો કંઈ વસ્તી જ નહિ, સાવ વગડો!

પરંતુ મારી આ બધી વાતોનો એમને મન કશો અર્થ ન હતો, એમને ઓળખાણ જોઈતી હતી, નક્કર ઓળખાણ! જે ખાતરીપૂર્વક, સોએ સો ટકા ખાતરીપૂર્વક એમ કહી શકે કે હું નિમેષ હરિલાલ પંડ્યા, હરિલાલ મણિલાલ પંડ્યાનો પુત્ર અને એટલે એમનો ઉત્તરાધિકારી છું અને એ મને અમુક વરસથી ઓળખે છે. પાછું એમ કહેનાર અમુક હોદ્દો કે મોભો ધરાવતો હોવો જોઈએ, ગમે તે માણસ ન ચાલે!

એક જગાએ આવો આગ્રહ રાખનાર અધિકારીને મેં પૂછ્યું હતું,

‘સાહેબ, આપ આ શહેરમાં કેટલા વખતથી?’

એમણે પ્રશ્ન સમજ્યા વગર જ ઉત્તર આપી દીધો હતોઃ

‘હું? હું ગયે વરસે અહીં બદલીને આવ્યો.’

મારા કટાક્ષે એમને કશી અસર કરી નહોતી, હું જ છોભીલો પડી ગયો હતો, એમમે તો મારા પરથી નજર ખસેડીને ચુપચાપ પોતાનું કમ સંભાળ્યું હતું.

એક વાર કોઈ વિકલ્પ સૂચવ્યો હતોઃ

‘અથવા તમે ઍફિડેવિટ કરી શકો. અદાલતમાં તમારે સોગંદ ખાઈને કહેવાનું કે તમે—’

આટલું સાંભળીને જ હું તો ડઘાઈ ગયો.

કોઈને એ સમજાતું નહોતું કે આ આખી વાતમાં મુશ્કેલી ક્યાં છે? શી ગૂંચ છે આમાં? આવી સીધીસાદી બાબતમાં હું દ્વિધા કેમ અનુભવું છું? મારા કહેવા મુજબ જો હું પાંત્રીસ પાંત્રીસ વરસથી આ શહેરમાં રહેતો હોઉં તો હું એક એવી વ્યક્તિને લાવી શકતો નથી, જે ખાતરીપૂર્વક એમ કહી શકે કે —

‘કે?’ આ જ મારો પ્રશ્ન હતો.

પણ એમાં સામી વ્યક્તિને કશી મૂંઝવણ ન હતી, એણે સડસડાટ આગળ બોલવા માંડ્યુંઃ

‘કે તમે —’

નામ યાદ ન આવવાથી એને એક ક્ષણ ખંચકાવું પડ્યું પરંતુ એને કશી મુશ્કેલી ન નડી, બીજી જ ક્ષણે એણે પૂરું કર્યું.

‘કે તમે અમુક અમુક છો.’

માણસો અચકાતા નહોતા, મારે જ અચકાવું પડતું હતું. એ જોઈને પળ વાર હું નાસીપાસ થયો અને પછી ઉશ્કેરાઈ ગયોઃ

‘એક શું, એકવીસ માણસને અબઘડી હાજર કરું, જે ખાતરીબંધ એમ કહે કે આ—’

‘તો?’

મને જાણે એકાએક ભાન થયું. હું પોતે ગૂંચવાઈ ગયો, ખરેખર કંઈ મુશ્કેલી છે ખરી?

તો?

મનમાં એ પ્રશ્ન ઊગ્યો અને હું પાછો ઢીલોઢસ થઈ ગયો.

પરંતુ મને સમજાતું નહોતું કે મારે જઈને એ લોકોને કહેવું શું? આ શહેરના કોઈ એક જણની પાસે જઈને હું એમ કહું કે એ મારી સાથે આવીને અમુક જણને મારી ઓળખાણ આપે કે હું —

આ પ્રકારની ગડમથલમાં ઘણોબધો સમય વીતી ગયો હોવો જોઈએ. એ દરમિયાન પોસ્ટ માસ્ટર સાહેબે મને અહીં મોકલનાર કર્મચારીને બોલાવી મંગાવ્યો હતો. એ બે જણ વચ્ચે કંઈક વાતચીત થઈ હોવી જોઈએ.

એ કર્મચારી એમને આમ કહેતો મને સંભળાયો,

‘કશી જ ઓળખાણ વિના, એમને એમ તો — સાહેબ, કેમ બની શકે?’

એના સ્વરમાંથી લાારી પ્રગટ થતી હતી, પોસ્ટ માસ્તર એની સાથે સંમત થતા લાગ્યા.

મારે પછી એમને શું કહેવાનું હતું? મને સમજાયું કે મારે હવે ત્યાંથી નીકળી જવાનું હતું. મેં કૅબિનનું બારણું ઉઘાડ્યું અને જોવા પ્રયત્ન કર્યો કે એ બારણું શામાં ઊઘડે છે?

(‘એટલું બધું સુખ’માંથી)

XLIV

વિજય શાસ્ત્રી

મિસિસ શાહની એક બપોર

મિસિસ શાહે પડખું ફેરવ્યું. મિસ્ટર શાહ નજર સામેથી દૂર થઈ ગયા. મિસ્ટર શાહનો વારો આવ્યો. તેઓ બારી પાસે, પલંગની નજીક ખુરશી નાખીને બેઠા હતા. તેમની નજર, અનેક વાર પોતાની બરછટ હથેળીથી પંપાળાઈ ચુકાયેલી મિસિસ શાહની ગોરી અને માંસલ પીઠ ઉપર ફરી વળી. મિસિસ શાહના સ્થૂળ થતા જતા બદનને જમ્યા બાદ આરામ જોઈતો હતો. મિસ્ટર શાહને રજાના દિવસે, મિસિસ શાહ જમ્યા બાદ પલંગ પર પડે ત્યારે અંગ્રેજી પેપરબૅક પુસ્તક લઈ બારી પાસે બેસવાની ટેવ હતી. મિસ્ટર શાહને જોઈ રહેવામાં મિસિસ શાહને કંટાળો આવ્યો એટલે તેઓ પડખું ફેરવી ગયાં.

જે બાજુ પડખું ફેરવ્યું હતું તે બાજુએ ગોઠવેલા એક આદમકદ આયનાવાળા ડ્રેસિંગટેબલ પર આયનાની આગળ એક વૃદ્ધાની છબી ચાંદીની ફોલ્ડિંગ ફ્રેઇમમાં મઢાઈને પડી હતી. એ મિસિસ શાહનાં કાકી થતાં હતાં. મિસિસ શાહ એ કાકીને તેમના મરણ પછીના ચોથે વર્ષે પણ ભૂલી શક્યાં નહોતાં, કારણ કે…

— કારણ મિસિસ શાહ ખૂબ સારી રીતે જાણતાં હતાં.

દર વખતે તો મિસિસ શાહની આંખો આદમકદ આયનામાં પ્રતિબિંબિત થતા પોતાના મેદસ્વી નિતમ્બો પર પડતી, કદાચ માથામાં જગ્યા કરીને ઊગી આવેલા એકાદ ધોળા વાળ પર પડતી, તો ક્યારેક ઝાંખી થઈ ગયેલી આંખ એ આયનો બતાવતો. પણ આજે અચાનક કાકીની છબી ઉપર મિસિસ શાહની નજર ઠરી. મિસ્ટર શાહે, માથા પર તડકો ન આવે એ હેતુથી અધખૂલી રાખેલી બારીમાંથી તડકાનો એક લિસોટો એ છબી પર પડતો હતો. આમ તો એ છબી કાયમ જોવાતી હતી પણ તેના અસ્તિત્વને મિસિસ શાહ અત્યારે નવેસરથી અનુભવી રહ્યાં. મિસિસ શાહનાં એ કાકી મિસ્ટર શાહનાં માસી પણ થતાં હતાં. ચત્તા ત્રિકોણ ટોચના ખૂણાની જેમ એ વૃદ્ધા મિસ્ટર અને મિસિસ બંને સાથે સંકળાયેલાં હતાં. જો એ ડોશી મિસ્ટર શાહની માસી ન થતી હોત તો કદાચ પોતે અત્યારે મિસ્ટર શાહની પત્ની ન હોત — મિસિસ શાહ વિચારી રહ્યાં હતાં. પણ એ ડોશી મિસ્ટર શાહનાં માસી હતાં જ, એટલે પોતે અનીશને પરણી શક્યાં નહોતાં. એક ‘હતાં’એ બીજા ‘નહોતાં’ને જન્મ આપ્યો હતો.

કાકીની સાથે અનીશની દુઃખદ યાદ મિસિસ શાહને ઘણી વાર આવી જતી. અનીશને એક ચહેરો હતો. એ ચહેરા પર બે આંખો હતી. જેમાં પલ્લવી ખોવાઈ ગઈ હતી. પલ્લવી નામ મિસિસ શાહનું સ્થિર ઘરેણું હતું. તે પહેલાં પલ્લવી મહેતા હતી હવે પલ્વવી શાહ બની ગઈ. એક માણસે પોતાના આખા નામનો ઉત્તરાર્ધ બદલી કાઢ્યો હતો — જિંદગીના ઉત્તરાર્ધની જેમ.

મિસ પલ્લવી મહેતાને મા નહોતી. ગુજરી ગઈ હતી. કાકી હતાં. તેમણે તેને ઉછેરી, ભણાવી, ગણાવી, મોટી કરી. પછી બદલો માગ્યો. પલ્લવી મહેતા કાકીના ભાણેજ નૈનીશ શાહ જોડે પરણી. દ્રોણે એકલવ્ય પાસે અંગૂઠો માગી લઈ તેનું કૌવત હણી લીધું હતું તેમ કાકીએ પલ્લવી પાસેથી અનીશને હણી લીધો. અંગૂઠો કપાયા બાદ એકલવ્ય જીવી શકતો હતો — માત્ર જીવનભર જેની ઉપાસના કરી તે ધનુર્વિદ્યા વગર. નૈનીશ શાહને પરણ્યા પછી પલ્લવી જીવી શકતી હતી — જીવનભર જેની ઉપાસના કરતા તે અનીશ વગર. દ્રોણ અને પલ્લવીનાં કાકી બંને એકલવ્ય અને પલ્લવીની દક્ષિણાથી ખૂબ ખુશ થયાં હતાં.

અનીશને તો મળાય એમ નહોતું પણ તેનો ફોટો મિસ પલ્લવી પાસે હતો.

મિસિસ શાહના કપાળે પરસેવો વળી ગયો હતો તેમને મિસ પલ્લવીનાં, લગ્નની આગલી રાતનાં આંસુ યાદ આવ્યાં. મિસિસ શાહનું સ્થૂળ થતું જતું શરીર પલંગ પર પડ્યું હતું એમાંથી વીસ વર્ષની પલ્લવી મહેતાનો પુનર્જન્મ થયો હતો. શરીરને પલંગ પર મૂકીને મિસિસ શાહમાં વસેલી સ્ત્રી ભૂતકાળમાં ફરવા નીકળી પડી હતી. તે સ્ત્રી અનીશના ફોટાને કહેતી હતી —

‘હું તારી જ પત્ની છું, અનીશ. મારો પતિ તું જ છે. હું તારી જ પત્ની છું, ભવોભવ.’ પલ્લવી રડી પડી હતી. માત્ર ફોટો પલળી ગયો હતો. તે ન હાલ્યો, ન ચાલ્યો. જીવતા અનીશની જેમ તેને સ્થિર બનાવી દેવાયો હતો. ‘હું તારી જ છું… તારી જ…’

‘મિસિસ શાહ કોણ છે?’ એક જાડો અવાજ બહારથી આવ્યો. એક્સપ્રેસ ડિલિવરીની ટપાલ લઈને આવેલો ટપાલી ઘાંટો પાડતો હતો.

મિસ પલ્લવી ગભરાઈ ગઈ, ઝટ ઝટ પેલા સ્થૂલ શરીરમાં પાછી ફરી. મિસિસ શાહનું વ્યક્તિત્વ પહેરી લીધું. મિસ પલ્લવી, મિસિસ શાહ બની ગઈ — ટપાલીની એક જ બૂમે. પોતે મિસિસ શાહ છે એ યાદ રાખવું પડ્યું.

ઊંધી હથેળીએ સહેજ ભીની થયેલી આંખો લૂછી કાઢતાં મિસિસ શાહે સ્લીપર પહેરવા પલંગ પરથી નીચે પગ લબડાવ્યા.

‘તમે જ છો મિસિસ શાહ?’ ટપાલીએ પૂછ્યું.

મિસિસ શાહે હા કહી. કારણ કે પોતાના હૃદય સિવાય બીજા કોઈને ના કહેવાય એમ નહોતું.

(‘વિજય શાસ્ત્રીની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ’માંથી)

XLV

પુરુરાજ જોશી

છત્રી

ઉતાવળે વાળુ પતાવ્યા પછી ચલમમાં નવી તમાકુ ને દેતવા ભરીને ભાથી બહાર આવ્યો. રાત ઉકળાટભરી હતી અને ચૂલા આગળ બેસી રહેવાને કારણે એનું શરીર પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયું હતું, પણ ફળિયામાંય પવન ક્યાં હતો? આંગણામાંના લીમડાનું એકે પાન હાલતું જણાતું નહોતું. વરસાદ ખેંચાતો જતો હતો. અષાઢ બેસતાં બેચાર ઝાપટાં વરસાવીને વાદળાં કોણ જાણે કયા મલકમાં ઊતરી પડ્યાં હતાં. ગોકળઆઠમ જેવો તહેવાર આવી રહ્યો હતો, પણ ઘર, ખેતર કે ગામ આખામાં કશો ઉજાસ જ ક્યાં દેખાતો હતો? આ વરસ પણ મોળું જ જવાનું કે શું?

ભાથીએ આકાશમાં નજર નાખી. વાદળ વિનાના આકાશમાં તારાઓ નીકળ્યા હતા. વદ પાંચમનો ચાંદો ઊગવાને હજી ઘણી વાર હતી પછી પાછું વળીને એણે પોતાના ઘરમાં નજર કરી. બૈરાં વિનાનું ઘર… ચેલૈયા કુંવર જેવા છોકરાની કિલકારીઓય ક્યાં બચી હતી? ભાથીનું મન ભારઝલું થઈ ગયું. ઘડી વાર તો હુક્કાની ગુડગુડાટી પણ અટકી ગઈ. કાશી વિનાનું ગયું ચોમાસુંય ભારે કાઠું લાગેલું ભાથીને. એકલે હાથે ઘર ને ખેતર સંભાળતાં એ તનથી ને મનથી થાકીને ઠૂસ થઈ ગયો હતો. કાશીના ગયા પછી ભેંસો ભાગે બંધાવી દીધી હતી અને ખેતીમાં મદદ કરવા હમણાં એક ચાકર પણ રાખ્યો હતો, છતાં આખો દહાડો કામનો પાર જ આવતો નહોતો. એક હળવો નિસાસો નાખીને ભાથી મન સાથે બબડ્યો, ‘બૈરાં વનાની જંદગીમાં કશો ભલીવાર નંઈ, મારા ભઈ!’

ફળિયામાંના ઊખડી ગયેલા લીંપણ તરફ નજર જતાં વળી પાછી એને ઓકળીઓ પાડતી કાશી સાંભરી આવી. કાશી હતી તો ઘર ને ફળિયું, અરે ભાથીનું મન પણ કેવું ભર્યું ભર્યું લાગતું ને આજે? એટલામાં દૂરથી ‘ભાથીઓ…?’નો સાદ સંભળાયો. ભાથીએ જોયું તો તરશી એના ઘર તરફ આવી રહ્યો હતો. ભજનમંડળીનું વાયક આલવા તો નહિ આવતો હોય? વિચારતાં ભાથીએ જોયું કે તરશીની કેડે એના પડછાયા જેવો તિકમોય હતો.

‘આવો, આવો,’ કહેતાં ભાથી ઊભો થઈ ગયો ને સાવ નજીક આવી પહોંચેલા તરશીના હાથમાં હુક્કો પકડાવીને એ ઘરમાં ગયો. ઘરમાંથી ખાટલો ઊંચકી લાવી ફળિયામાં ઢાળી દીધો. બન્ને જણ પગ પર પગ ચઢાવીને નિરાંતે ખાટલામાં બેઠા એટલે ભાથીને થયું, માન ન માન, પણ બેઉ જણ કશીક સંતલસ કરીને આવ્યા છે. ‘રકાબી ચ્હા મેલું’ બબડીને એ ફરી ઘરમાં જતો હતો, પણ ‘ચા-બાની કડાકૂટ મેલીનં ઘડીક બેસ’ કહીને તરશીને એને વાર્યો, તો વળી તિકમ તો એની ટેવ પ્રમાણે બોલી ઊઠ્યો, ‘ચ્હા તો બસ કાશીભાભીની! તારા હાથની ચ્હામાં તે કશો ભલી વાર આવ્વાનો?’

ભાથી આવીને ચૂપચાપ બેઠો એટલે તરશીએ હુક્કાના બે દમ લઈને તિકમ સામે ધરતાં ભાથીને પૂછ્યું, ‘કોંય ખાધુંપીધું ક પસી રૉમ રૉમ?’

ભાથીએ કહ્યું, ‘રૉમ રૉમથી કોંય ઓસું પેટ ભરાય?’ રોટલો ખઈનં અમણાં જ બા’ર આયો.’

‘ભઈ તારા જેવા ભગત મોણહનું ભલું પૂસવું.’ કહીને પછી થોડી વાર કોરાકટ વીતી રહેલા ચોમાસાની, માથું ફાટી જાય એવા તાપની એમ આડીતેડી વાતો કર્યા પછી તરશી એકદમ મુદ્દાની વાત પર આવી ગયો. લાગણીભર્યા અવાજે એણે સવાલ કર્યોઃ ‘આ રોજ ઊઠીનં હાથ બારવામોં આવાયાને શો હવાદ આવતો હશે?’

ટૅસથી હુક્કો પી રહેલો તિકમ થોડું અટકીને બોલ્યો, ‘એ તો ભઈ, જેની રોટલા ટીપી આપનારી અડધે રસ્તે અથડાતો મેલીનં જતી રઈ વોય એનં ખબેર પડ!’

‘પણ ભલા’દમી એ વાતનં તો ચેટલો વખત થયો? થવાકાર તે થઈ જ્યું. કુદરેતની આગર્ય કોંય આપડું ડા’પણ સાલતું હોય? પણ આ ભાથી જેવો ભડ મોંણહ ઓમ બૈરાંની ઘોડે રંડાપો ઓઢીનં બેહી રે’ એનો અરથ શો?’ તરશીએ અકળામણભર્યા અવાજે પ્રશ્ન કર્યો. થોડી વાર કોઈ કશું બોલ્યું નહિ. ભાથી તો લીમડાની ઘટામાંથી ઊડી જઈ રહેલા કોઈ પંખીના આછા અણસાર તરફ તાકી રહ્યો હતો. છેવટે તિકમ જ બોલ્યોઃ

‘ભઈ, એના જોગું કોંક મલવુંય જોયેનં? આપડી ઉતાવરે ઓસા આંબા પાક?’

‘અરે, હોધવા નેહરિયેનં ના મલ એ વાતમાં માલ નથી, તિકમા! આ પેલા મોંનાડોહાની જ વાત કર્યનં! હાઇઠ વરહે તીજી વાર ઊઘલ્યો ક નંઈ? લ્યા એના જેવા ટરચાનં મલી ર’યું નં આપડા આવાયાનં ન મલ? પણ મૂળ વાત સ મૉણહનું મન. મન જોયેં. મન વના તો કોય મારવ લગણ પોંચ્યું જાણ્યું નથી.’

ભાથીને ખબર હતી કે વાત એના વિશે જ થઈ રહી છે. બેઉ ભાઈબંધો ઇચ્છી રહ્યા છે કે આ બાબતમાં એ કંઈક ખૂંખારીને કહે, પણ ભાથીને સમજાતું નથી કે પોતે શું કહે? તરશી ને તિકમ એના બાળપણના દોસ્તારો છે. એમની વાતમાં કશો સ્વાર્થ ન જ હોય. દોઢ વર્ષ પહેલાં કાશી અચાનક ગુજરી ગઈ એ દિવસોમાં ભીતરથી ભાંગી ગયેલા ભાથીને તરશી-તિકમની હૂંફે જ ટકાવી રાખેલો. સગા ભાઈઓ કરતાંય વધારે લાગણી એમણે જ દાખવેલી. ઘરભંગ થયેલા ભાથીને ફરી બૈરું કરવા માટે આ પહેલાં પણ ઓછો નહોતો સમજાવ્યો આ લોકોએ. વચ્ચે ગામ-પરગામના ભાંજગડિયાઓ પણ કોઈ રંડવાળ તો કોઈ છેડાછૂટકા થયેલીની વાતો લઈને આવી ગયેલા, પણ ભાથીએ બધાને એક જ વાત કહી હતી — ‘અમણાં તો આ બાબતમાં મારું મન માનતું નથી.’

એ પછી તો કાશીને ગુજરી ગયે ખાસ્સો વખત વહી ગયો હતો. ભાથી પછીથી ઘરભંગ થયેલા માનાડોસા જેવા ઘણા તો બૈરું કરી આવીને કજિયાકંકાસમાંય પડી ગયા હતા, પણ ભાથીને મનમાં બૈરું લઈ આવવાનો ઉમળકો જાગતો નહોતો. ચાળીસ-પિસ્તાળીસમાં ફરતો ભાથી એ પણ જાણતો હતો કે ફરી પરણવાનું મન ન થાય એવો ઘરડો નહોતો થઈ ગયો પોતે. પણ… કાશી સાથે ઘર માંડ્યા પછી પાંચેક વર્ષે જન્મેલો છોકરો બાપને ટેકો કરવા જેવડો થાય એ પહેલાં જ એક દિવસ મહીસાગરના વહેણમાં તણાઈ ગયો હતો અને એ પછીનાં પાંચસાત વર્ષે, ગયા ચૈતરમાં કાશીએ પણ કશા લાંબા મંદવાડ વિના અખંડ હેવાતણ સાથે આંખ મીંચી દીધી હતી. જીવતરની આ અણધારી ઘટનાઓએ એને ભીતરથી વલોવી નાખ્યો હતો. દિવસે દિવસે એ અતડો ને એકલસૂરો બની ગયો હતો. પણ એથી કંઈ એને સંસારસુખથી ધરવ થઈ ગયો હતો કે વૈરાગ આવી ગયો હતો એવુંય નહોતું. હા, અવારનવાર એ ભજનમંડળીમાં જઈ બેસતો ને ક્યારેક ઊલટથી વૈરાગની વાણી ગાતોય ખરો. પણ ‘મેરું રે ડગે પણ જેનાં મન ના ડગે રે પાનબાઈ, ભલે ભાંગી પડે ભરમાંડ જી!’ ગાનારો ભાથી પોતાના મનને બરાબર ઓળખતો હતો.

પાવાગઢની ટૂક જેવું લાગતું એનું મન કોઈક વાર મહીસાગરના કાંઠાની ભીની રેત જેવું સહેજ અડતાંમાં ચૂર ચૂર થઈ જાય એવુંય બની જતું અનુભવ્યું છે એણે. અરે એ મનનો ભમાવ્યો પોતે તે દિવસે મહાપૂનમના મેળામાં આંખના ઉલાળાથી પ્રેમનો અણસાર આપીને ભીડમાં અદૃશ્ય થઈ ગયેલી એક અજાણી છોકરીને ખોળવા ગાંડાની જેમ કેટલું ભટક્યો હતો…! કદાચ એની મોકળાશમાં કાશીના મોંની કોઈક રેખા હતી તેથી કે બીજા કોઈ કારણે પણ ભાથીને મનમાં એ છોકરી વસી ગયેલી, પણ પછી તો ઘેર આવીને ઘર-ખેતરની આળપંપાળમાં પડી જતાં બધું ભુલાઈ ગયેલું, પહેલા પહોરના સ્વપ્નની જેમ.

હા, ક્યારેક એકલા એકલા કામ કૂટે જવાનો કંટાળો ઘેરી વળતો તો ક્યારેક ચૂલામાં આવી ગયેલાં લીલાં ઈંધણાંની જેમ મન ધૂંધવાઈ ઊઠતું. ક્યારેક તો લોટના લૂઆનો ચૂલામાં ઘા કરીને ઊભા થઈ જવાનું, ને પછી ખાટલીમાં સૂનમૂન પડ્યા રહેવાનુંય મન થઈ આવતું, પણ પછી તરત એની નજર આગળ કાશીનું ઠપકાભર્યું મોં તરવરી રહેતું. કેટલી સહેલાઈથી, કેટલાં બધાં વર્ષો લગી એ બાઈએ હસતે મોઢે ઘર, ખેતર ને ઢોરઢાંખરનું વૈતરું કર્યા કર્યું હતું… કાશીના ગયા પછી બધું કામ એના માથે પડ્યું હતું. ખેતરમાં તો ચાકરનો ઢેકો મળી રહેતો, પણ ઘરની કડાકૂટમાં તો એકલો જ મથ્યા કરતો.

શરૂ શરૂમાં તો ઘણા દિવસ સુધી તરશી અને તિકમની વહુઆરુઓ રોટલા આપી જતી, પણ પછી એક દિવસ ભાથીએ જ હાથ જોડીને કહી દીધું હતું, ‘હવે બસ કરો, ભાભી! આ તો રોજનું લાજ્યું. મનં મારો રોટલો ઘડી લેવામાં કશી અજા આવવાની નથી.’ ને ભાથીએ ચૂલો સંભાળી લીધો હતો. પરંતુ આટલા લાંબા ગાળાના અનુભવ પછી પણ ભાથીને લાગતું હતું કે એના ઘડેલા રોટલામાં કાશીના હાથની મીઠાશ નથી આવતી તે નથી જ આવતી. રામ જાણે આ બૈરાંવના હાથમાં ભગવાને એવો તે શો જાદુ ભરી દીધો હશે?

‘એકલા હાથમાં જ ચ્યમ? બૈરાંની તો આખી દેઈમોં જાદુ જ જાદુ ભરેલો સેનં!’

કોણ બોલ્યું એ? — ચોંકીને ભાથીએ સાે બેઠેલા બેઉ ભાઈબંધો તરફ જોયું. પણ એને સમજતાં વાર ન લાગી કે આ અવાજ તો એના પોતાના જ મનાંથી ઊઠ્યો હતો. તરશી તે તિકમ ક્યારના બોલતા હતા એ તો એને સંભળાતું જ ક્યાં હતું? તરશી તો તેથી જ અકળાઈને ઊભો થઈ જઈ તિકમને કહી રહ્યો હતો, ‘લે થા ઊભો તિકમા, આપણે નમારમૂંડા તે ઓંઈ આઈનં લવારો કર્યે જઈએ, પણ આવોયા, મારો હારો, મેંઢો ચ્યારનો બેઠો બેઠો બધું હોંભરે સે, પણ મોંનો કશો મોખ દે’સે? ઓમ ન ઓમ હવાર હુધી બેહી રઈશું તય કશા કૌદા કાઢવાના નથી. હેંડ થઈ જા ઊભો. એ તો દીઠી દેવ ને પોંચી જાતરા…!

ભાથી પણ એકદમ ઊભો થઈ ગયો અને ‘અરે એમ કોંય ઊભા થઈ જવાતું હશે, તરશી?’ કહીને એણે ઊભા થઈ ગયેલા તરશીને બાવડું ઝાલીને ખાટલા પર બેસાડી દીધો.

‘પણ બેહીનં કરું હું?’ કહેતો તરશી બેઠો. પછી જરા ટાઢો પડીને ખભે હાથ મૂકી, લાગણીભર્યા અવાજે કહેવા લાગ્યો, ‘ભાથી, હાચું કઉં તો વરહ દોઢ વરહથી તનં એકલો ગડમથલ કરતો જોઈનં મારો તો જીવ બરીને ખાખ થઈ જાય સે. શા હાતર તું આટલું બધું વેઠતો હઈશ? લ્યા આપડી નાતમાં કોઈ બૈરાંનો દુકાળ પડ્યો સે? મેં નં તિકમાએ આજ નક્કી કરી દીધું સ ક થોડા દા’ડામાં જ તારું ગમ ત્યાં ગોંઠવી આલવું —’

‘પણ—’

‘પણફણ કર્યા વના હૉભર તો ખરો, કાશીની ખોટ પૂરી હક એવી એક વાત આઈ સે મારી પૉહે, હા-ના કરવા ર’યો તો પેટ ભરીનં પછતઈશ. તિકમા, હાચું ક નંઈ?’

તિકમે તરત તરશીની વાતમાં ટાપશી પૂરી. એટલું જ નહિ, ઉમેર્યું, ‘તું તાર ભાથી હવારમાં તિયાર થઈ રે’જે. આઠની મોટરમાં આપડે તૈણેય પાદરા જવાનું સે.’

ભાથીને લાગ્યું કે એના ઘરમાં નવુંનકોર પટોળું પહેરેલી એક બાઈ હરફર કરી રહી છે અને એની પાસે જવામાં સંકોચ દાખવી રહેલા એને બેઉ ભાઈબંધો ઘરમાં ધકેલી રહ્યા છે…

એણે ગૂંગળામણ અનુભવતાં કહ્યુંઃ ‘એટલી બધી ઉતાવર?…’

‘ઉતાવર તો કરવી જ પડ. હારા કૉમમાં હો વઘન ઊભાં થાય. આ તો વિવા-વાજનનું કૉમ.’ કહીને તરશીએ માંડીને વાત કરી. છેડાછૂટા થયેલી નછોરવી બાઈ છે. રૂપાળી છે, જવાન છે. ધણી પાણી વગરનો નીકળ્યો એટલે એને પડતો મૂકીને પિયર ભાગી આવેલી. સામેવાળા હારીથાકીને હમણાં ફારગતી કરી ગયા. બાઈમાં કાંઈ કે’વાપણું નથી એટલે બીજો કોઈક પહોંચી જાય એ પહેલાં આપણે પહોંચી જવું પડે.

આખરે ‘ઠીક તંઈ, તમે ઠરાવો એ હાચું.’ કહીને ભાથીએ સંમતિ આપી તે પછી જ તરશી ને તિકમ ઊભા થયા. તોય જતાં જતાં તિકમ તો કહેતો ગયો, ‘જોજે પાસો હવારમાં કશું ફેલું ના કાઢતો.’

એમના ગયા પછી ખાટલા પર ગોદડી નાખી ભાથી આડો તો પડ્યો, પણ એને લાગ્યું કે એની આંખોમાંથી કોઈએ ઊંઘ સેરવી લીધી હતી. ઘડીકમાં એ કાશી સાથે ભોગવેલા સંસારનાં સ્મરણોમાં ડૂબી જતો હતો તો ઘડીકમાં એ સવારે જેને જોવા જવા તૈયાર થયો છે એ અજાણી બાઈ સાથે એકડેએકથી શરૂ થનાર સંસારની કલ્પનામાં તરતો જતો હતો અને એ બંનેની વચ્ચે પડ્યો હતો પત્ની વિના ગુજારેલા સમયનો ખારોપાટ. એને થતું હતું આટલાં બધાં વર્ષો કાશી સાથે જીવ્યા પછી હવે એક સાવ અજાણી સ્ત્રી સાથે પોતે કેમનું પનારું પાડશે? માનાડોસીની જેમ એના ભવાડા તો નહિ થાય ને? એવા રોજના કઢાપામાં પડવા કરતાં તો પોતે પોતાનો રોટલો ટીપી લે છે એ શું ખોટું? ભાઈબંધોની લાગણીને વશ થઈ, બૈરું જોવા જવાની હા પાડીને પોતે ભૂલ તો નહોતી કરી?

ધીમે ધીમે ચંદ્ર પર વાદળ ઘેરાઈ આવ્યાં. તારાઓ ટપોટપ ભૂંસાતા ચાલ્યા અને અચાનક છૂટેલા ઠંડા પવનમાં વરસાદનો અણસાર પામીને ભાથી મનોમન રાજી થઈ ગયો. એને થયું, હવાર હુધીમાં ઝાપટું પડ્યું જાણોનં! બે-સાર દા’ડા મન મેલીનં પડ તો હૂકોંભંઠ પડેલાં સેતરોં મોં કોંક જીવ આવ.’ વિચારતાં વિચારતાં આછા અંધારામાં શાંત બેસી રહેલા બળદ તરફ એણે વહાલભરી નજર કરી લીધી. પછી ધીમે ધીમે એને ઊંઘ આવી ગઈ.

ઊંઘના વહેણમાં સ્વપ્નાં પણ ડબકડોયાં કરતાં રહ્યાં.

એક સ્વપ્નામાં ભાથીએ અનુભવ્યું કે બહાર ઝરમર ઝરમર વરસાદ પડી રહ્યો છે. બૈરું જોવા જવા તૈયાર થઈને આવેલા તરશી ને તિકમ પોતપોતાની છત્રીઓ ઓઢીને આંગણામાં ઊભા ઊભા એને સાદ દઈ રહ્યા છે ને પોતે પોતાની છત્રી ખોળવા માટે ઘરમાં ખાંખાંખોળા કરી રહ્યો છે.

બીજા એક સ્વપ્નમાં ભાથીએ જોયું કે એ બાવો બની ગયો છે. ઘૂઘરા વગાડતો ને ચીપિયો ખખડાવતો ‘આહલેક…!’ કરીને ઊભો રહી ગયો છે એક બારણે. ઘરમાંથી ભિજ્ઞાનો થાળ ભરીને એક રૂપરૂપના અંબાર જેવી બાઈ નીકળે છે. એને જોઈને ભાથીને થાય છે — ઓત્તારીની! આ તો પેલી મહાપૂનમના મેળામાં અલપઝલપ મળીને ખોવાઈ ગયેલી એ જ…

પરોઢિયે મોટાં ફોરે વરસાદ શરૂ થતાં એ સફાળો જાગી ગયો. ઝટઝટ ગોદડી ઉપાડીને ઘરમાં દોડી ગયો. પછી ખાટલોય ઊંચકીને પરસાળમાં લઈ લીધો. લાઇટ કરવાના ઇરાદે એણે સ્વિચ પાડી, પણ લાઇટ થઈ નહિ. મનોમન અકળાતો, ધૂંધવાતો એ ખાટલાની પાંગથ પર બેસી રહ્યો. બહાર પવનના સુસવાટા સાથે વરસાદનું જોર વધતું જતું હતું. શીળી વાછંટથી ભાથીનું ડિલ ભીંજાતું જતું હતું. ગરમીથી અકળાયેલા જીવને વરસાદની ઠંડક ગમી રહી હતી. એકાએક વીજળીનો એક ભારે કડાકો થયો. પલક વારમાં આખું જગત ઝળાંહળાં થઈને પાછું અંધારામાં ડૂબી ગયું. એ સાથે જ ભાથીને એની છત્રી સાંભરી આવી.

ઘણા સમયથી ઘરમાં છત્રી દેખાતી ન હતી. અષાઢ બેસતાં ઝાપટું પડેલું ત્યારેય એણે છત્રી માટે ઘરમાં ખોળાખોળ કરી હતી. ઘરમાં ખૂણાખાંચરા તો બહુ હતા નહિ, પણ ખીંટીઓ, વળગણી, ડામચિયો, છાજલીઓ — બધું જ જોઈ વળેલો. અંધારિયા માળિયામાં પડેલા ડબચરનેય આઘુંપાછું કરીને જોઈ લીધેલું. પણ છત્રીનો કશેથી પત્તો લાગ્યો નહોતો. તો છત્રી જાય ક્યાં? ધરતી ગળી ગઈ કે પછી પોતે ક્યાંય ખોઈ આવ્યો હશે? અંધારામાં આંખો પટપટાવતાં એણે ઘણું યાદ કર્યું, પણ છેલ્લે પોતે છત્રીનો ક્યારે ઉપયોગ કરેલો તે યાદ ન આવ્યું તે ન જ આવ્યું. કેટલાય વખતથી છત્રી ઉઘાડવાનો પ્રસંગ જ ક્યાં પડ્યો હતો? હવે પ્રસંગ ઊભો થયો છે ત્યારે તાકડે છત્રી ખોવાઈ ગઈ છે. છત્રી વગર મહેમાન-પરોણે જઈએ તો કેવા અણઘડ લાગીએ? પણ હવે કરવું શું? ઘણું વિચારવા છતાં ભાથીને આ મૂંઝવણનો કોઈ ઉકેલ હાથ ન લાગ્યો. એટલે છેવટે એણે મનને ઢીલું મેલી દીધું. મરશે, જે થાય તે જોયું જશે. સવારમાં નીકળતાં સુધીમાં વરસાદ અટકે તો ઠીક છે, નહિતર આણંદ ઊતરીને તરત નવી છત્રી વો’રતાં વાર કેટલી? થોડો વધારાનો ખર્ચ થશે એ જ ને? પણ છત્રી વિના તો કેવી રીતે ચાલે? ઉપયોગ કરીએ ના કરીએ એ અલગ વાત છે, પણ હાથમાં છત્રી તો જોઈએ જ. છત્રી તો આદમીની શોભા છે, મારા ભૈ!

પછી ત્રણ જણાની પાદરા લગીની ટિકિટ, ચા-નાસ્તો અને નવી છત્રીના ખર્ચનો વિચાર કરતો ભાથી ખાટલામાં જરા આડો પડ્યો. વાદળાં તરત ખાલી થઈ ગયાં હોય એમ વરસાદનો અવાજ પણ વધારે ને વધારે ધીમો થતો ચાલ્યો. ઘડીક વારમાં તો રહી રહીને ટપક્યે જતાં નેવાં સિવાય સઘળું શાંત થઈ ગયું. ભાથીને થયું, ‘આ તો મારું બેટું, ગરજ્યા મે’ વરસ્યા નંઈ જેવો ઘાટ થયો. આ વરહાદેય શા ચારા મોંડ્યા સે! ઓંમ નં ઓંમ અષાઢની ચેડે શાવણેય હેંડતો થયો. પસે ભાદરવાનો શો ભરુંહો?’ પોતાની જાત પર મનોમન હસીને વળી પાછો એ બબડ્યો, ‘ઉં ચેટલો ભોટ, તે પાસો નવી સત્રીના ઓરતા કરતો’તો. આ તે ડોબું ખોઈનં ફોર બનવાના ધંધા ક બીજું કોંય? આ સત્રી વના અરધું ચોમાહું નેહરી જ્યું તો બીજું અરધું નંઈ નેહરે? પાદરા નં ફાદરા, મેલ પૈડ બધી, માર તો હવ ચ્યોંય જવું નથી. ઉં તો માર આ… હૂતો.’

ને એટલું વિચારતાં તો મન ઉપરથી કશો ભારે બોજ ઊતરી ગયો હોય તેમ ભાથી વાછંટથી સહેજસાજ ભીંજાયેલા ખાટલામાં ગોદડી નાખ્યા વિના જ લાંબો થઈ ગયો ને થોડી વારમાં તો નસકોરાં બોલાવવા લાગ્યો.

(‘૧૯૯૬ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ’માંથી)

XLVI

ઇલા આરબ મહેતા

પરીકથા

ચોતરફ ફેલાયેલાં હતાં ગગનચુંબી મકાનો. ક્યાંક તો આ વિશાળ ઇમારતો એકબીજા સાથે જોડાઈ માઈલો લગી વિસ્તરી હતી. તેમની છતો પર હેલિપેડો હતાં. જોકે એ સાથે એવી પણ સગવડ હતી કે મોટા ભાગના રહેવાસીઓને કામ માટે બહાર જવું પડતું ન હતું. તેઓની વિશાળ હાઈટેક આવાસ યોજનામાં જ તેઓ કામ કરતા હતા. ખરીદી, પૈસાની લેવડદેવડ, ડૉક્ટરી તપાસ, બૅન્કિંગ તો બધું કમ્પ્યૂટર અને વીડિયો કૉન્ફરન્સ દ્વારા પતતું હતું. રસ્તા પર ટ્રાફિકની ભીડની સમસ્યા નિવારવા સરકાર અંગત હેલિકૉપ્ટરો તથા નાની વિમાનિકાઓ વાપરવા લોકોને પ્રોત્સાહન આપતી હતી. જોકે તે માટે આકાશમાર્ગે થતા અકસ્માતો નિવારવા ઠેર ઠેર સ્કાય સ્ટેશનો તથા કન્ટ્રોલ રૂમ્સ બનાવવા સરકારને ખર્ચાળ આયોજન કરવું પડ્યું હતું.

બાળકો જે આવાસ સંકુલમાં જન્મતાં ત્યાંની જ શાળામાં ભણતાં. જોકે ઘણાં માતાપિતાઓ પોતાનાં બાળકોને પૃથ્વી વિશે ફક્ત કમ્પ્યૂટર દ્વારા એટલે કે, વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી દ્વારા માહિતી આપવાને બદલે તેમને પૃથ્વીનો પ્રત્યક્ષ પરિચય કરાવવા નીચે મોકલતાં હતાં અથવા શાળા તરફથી પર્યટન ગોઠવાતું. વૃક્ષ, ફૂલો, માટી વિશે તેમને વરિષ્ઠ નાગરિકો વાતો કહેતા, બતાવતા. જે વરિષ્ઠ નાગરિકોની ઉંમર દોઢસોની ઉપર હતી તેમણે તો લીલાં ખેતરો, ગાઢ જંગલો જોયાં પણ હતાં. બાળકો તેમને મળવા આવતાં.

આવા અગણ્ય આવાસ સંકુલ ધરાવતા રાજ્યમાં છેલ્લા બે દિવસથી એક તનાવ હતો. પોતપોતાના વ્યવસાયમાં પ્રવૃત્ત હોવા છતાં તેઓ બધા સતર્ક અને સાવધ બની ગયા હતા.

આમ તો યુદ્ધ માટેનાં સર્વ સાધનો તેમની પાસે મોજૂદ હતાં. અતિઆધુનિક શસ્ત્રો મોટે ભાગે રિમોટ કન્ટ્રોલથી વપરાતાં હતાં. મિસાઇલો, બૉમ્બ ફેંકનારાં વિમાનો, રોગના વિષાણુ ફેલાવનારાં — બાયૉલૉજિકલ — દુનિયાના વિનાશ માટેનાં શસ્ત્રો તેમણે ખડક્યાં હતાં. આ વખતે તો શસ્ત્રો સાથે તેમણે માનવસર્જિત રક્ષણ પણ રાખ્યું હતું.

બે દિવસ પહેલાં પડોશી રાજ્યની હિલચાલ પર ચોકી કરી રહેલા જાસૂસી સૅટેલાઇટ દ્વારા ખબર મળી હતી કે સરહદની પાર થોડા માણસો એકઠા થઈ રહ્યા છે. શા માટે આટલા માણસો ભેગા થતા હશે? યુદ્ધમાં તો તેની જરૂર નથી. રાજ્યતંત્ર એકદમ સાવધ બની ગયું. કોઈ રાષ્ટ્ર સરહદની પેલે પાર થતી હિલચાલ જાણ્યા પછી જરાય ગાફેલ રહી ન શકે. રૉબોટ અને માનવસૈન્યના સૈનિકો સાબદા થયા. રાષ્ટ્રીય અમૂલ્ય સંપત્તિની સુરક્ષા માટે સહુ સાવધ બન્યા. કમ્પ્યૂટર સ્ક્રીન, ઘડિયાળનાં ડાયલો, મોબાઇલ ફોનની સ્ક્રીન બધાં પર સ્પાય સૅટેલાઇટનાં ચિત્રો ઝબકતાં હતાં.

રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ પાસે એક અતિસંવેદનશીલ કમ્પ્યૂટર સર્વ માહિતીઓ એકત્ર કરી તેના આંકડાઓ ઝબકાવ્યા કરતું હતું. પરંતુ ફક્ત રૉબોટ પર વિશ્વાસ ન રાખતાં ત્યાં રાજ્યના અનુભવી વરિષ્ઠ નાગરિકો વારાફરતી ફરજ બજાવતા હતા.

બપોર પછી કરણનાથ ફરજ પર હાજર થયા. સ્ક્રીન પરના આંકડાઓ જોયા. સૈનિકોની પોસ્ટિંગ જોઈ. હજુ સુધી કશુંય બનતું ન હતું. હા, સરહદપારના રાષ્ટ્રમાં એકત્રિત થતો સમુદાય થોડો વધ્યો હતો.

ત્યાં આકાશ આવ્યો. કરણનાથની સાથે તેની પણ સંપત્તિરક્ષક તરીકેની ખાસ નિમણૂક હતી.

‘શું લાગે છે, કરણ? શા માટે આટલો બધો માનવસમૂહ ત્યાં મળ્યો હશે?’

‘સૅટેલાઇટ પરથી હજુ વધારે તસવીરો આવી રહી છે. કદાચ કોઈ ધાર્મિક આયોજન પણ હોઈ શકે.’ કરણે જવાબ આપ્યો. તસવીરોમાં કોઈ રૉબોટ જણાતા ન હતા. આકાશ હસી પડ્યો. ધર્મના નામે, ઈશ્વરના નામે જેમ અહીંના બધા યુવાનો હસી પડતા હતા તેમ જ.

તે યુવાન હતો ચાળીસ જ વર્ષનો. કરણ તેના તરફ ઊંડા સ્નેહભાવથી જોઈ રહ્યો. તે કેટલો નાનો હતો! કેટલો કોમળ તેનો ચહેરો હતો! દુનિયાનો અનુભવ પણ તેનો સાવ થોડો!

કરણનાથની સાથે તેને ફરજ પર મૂકવામાં આવ્યો, ત્યારથી તે બંને વચ્ચે એક વિશિષ્ટ સંબંધ બંધાયેલો છે.

દોઢસો વર્ષની ઉંમરની અને ચાળીસ વર્ષની ઉંમરની બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેના સંબંધને એક જ નામ આપી શકાય : સંબંધ. કોઈ પણ એક બંધન. આકાશે તેના જન્મ પહેલાં થયેલાં ઘોર વિનાશક ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધની વાત સાંભળી હતી. તેથી અત્યારે તે થોડો ભયભીત લાગતો હતો. પણ કરણે જ્યારે ધાર્મિક મેળાવડાની વાત કરી, ત્યારે હસી પડ્યો. રિલૅક્સ થયો. કરણે આશ્વાસક અવાજે કહ્યું,

‘માણસો ઘણાં કારણસર એકઠા થઈ શકે. તેઓ હુમલો કરવા, આપણી સંપત્તિને લૂંટવા આવ્યા છે તેમ શા માટે માનવું?’

કરણે આકાશને કહ્યું, પણ છતાં કમ્પ્યૂટર પરના આંકડાઓ ફરી જોઈ લીધા. હવામાન થોડું વાદળિયું હોવાથી સૅટેલાઇટની તસવીરો ઝાંખી આવતી હતી.

થોડી વાર બંને શાંતિથી સ્ક્રીન જોતા રહ્યા. જમીન કરતાંય આકાશમાં વધુ વિસ્તરેલા આ શહેરમાં અત્યારે કરણનાથ અને આકાશની ફરજ જમીન પર હતી. તેઓ આજુબાજુ વિસ્તરેલી ક્ષિતિજ, ક્યાંક હરિયાળી લૉન — પણ બહુધા તો સિમેન્ટ-કૉંક્રીટના અફલાતૂન રસ્તાઓ જોતા, વાતો કરતા બેસી રહ્યા.

પછી કરણે આજુબાજુ જોઈ ખિસ્સામાંથી એક બાટલી કાઢી. ઝડપથી બે ઘૂંટ પી લઈ તેણે આકાશના હાથમાં આપી કહ્યું, ‘જલદી. બે ઘૂંટડા લઈ લે.’

આકાશે ઊંડો શ્વાસ લઈ બે ઘૂંટડા ભર્યા. ઘૂંટડા ગળા નીચે ઊતરતાં તો જાણે અમૃતઘૂંટ પીતાં હોય તેવી સંતૃપ્તિ અને સંતર્પકતાનો ભાવ આકાશના ચહેરા પર છવાઈ ગયો. કરણે હાથ લાંબો કર્યો. થોડી ગમગીની, આનાકાની પછી આકાશે બાટલી પાછી આપી. કરણના હાથમાંની બાટલીને તે પાંપણો વડે ભીતર ઉતારી રહ્યો.

અચાનક વિચાર આવતાં બોલ્યો, ‘એવું ન બને કે તે માણસો પાસે કોઈ હથિયારો ન હોય, હાહાકાર કરતા તેઓ આપણી સરહદમાં ઘૂસી આવે?’

‘તે માટે તો લૅન્ડ માઇન્સ ગોઠવી દીધા છે.’

‘હં…’ કહી આકાશ ચૂપ થઈ ગયો. કોને ખબર કેમ તેને આ લૅન્ડ માઇન્સ અને રિમોટ કન્ટ્રોલના મિસાઇલો અને મોબાઇલ ફોનમાં છુપાવાયેલી નાની શક્તિશાળી બંદૂકોની વાતો ગમતી ન હતી. તે તો પોતાના મોબાઇલ દ્વારા કેટલાક અજાણ્યા મિત્રોને એસએમએસ કરતો. ઈ-મેઇલ દ્વારા મૈત્રીનો સંદેશો મોકલતો. નવરો હોય તો કમ્પ્યૂટર પર પ્રાચીન કવિનાં કાવ્યો વાંચતો. આ કાવ્યોની કેટલીય વાતો તેને સમજાતી નહીં. તે વખતે તે કરણને પૂછવા આવતો. તેમના સમૂહમાં કરણનાથ સહુથી વધુ પ્રાચીન યુગ, પ્રાચીન પ્રાણીઓ, માણસો, રીતરિવાજ વિશે જાણતો હતો. હા, આ બધું જ્ઞાન-માહિતી કમ્પ્યૂટર પર ઉપલબ્ધ હતાં, પણ તોય કરણને મોઢેથી તે સાંભળતો ત્યારે તે સર્વ ભૂતકાળની દફનાવાયેલી દંતકથાઓ મટી જઈ સંસ્કૃતિના સાતત્યની સ્મરણકથાઓ બની જતી હતી.

એક વાર તે પોતાનું લૅપ-ટૉપ લઈ દોડતો આવેલો.

‘કરણ, જુઓ આ ચિત્ર. કોનું છે?’ ચિત્ર જોઈ કરણ હસી પડેલો.

‘આ તો ચકલી છે.’

‘આ બર્ડ છે ને? કેટલું સુંદર લાગે છે નહીં?’ આકાશે સ્ક્રીન પરની ચકલીને પંપાળતાં કહ્યું.

‘હા. એ નાનું પક્ષી છે. અમે તેને ચકલી કહેતાં. આકાશ, અમે બહુ નાનાં હતાં ત્યારે આ પક્ષીઓ અમારા ઘરમાં માળો બાંધતાં.’

‘શું? ઘરમાં?’

‘હા રે. મારી મા કહેતી હતી કે મૂઆં આ બધાં ચકલાં.’

બોલતાં બોલતાં કરણની આંખો આગળ એ ભૂતકાળ સજીવન થયો.

‘ઘરમાં ચકલીઓ માળો બાંધે પણ મારી મા પછી તે ફેંકવા ન દે. જ્યારે ઈંડાં ફૂટે અને નાનાં નાનાં બચ્ચાં આવે તે અમે છાનામાનાં ઉપર ચડી જોતાં. પછી જોઈએ તો માળો ખાલી.’

આકાશ સ્તબ્ધ બની આ રોમાંચક કથા સાંભળી રહેલો.

કમ્પ્યૂટર સ્ક્રીન પર સેટેલાઇટની તસવીરો ઝિલાવા માંડી. સાથે નોંધ પણ લખાઈ કે ભેગા થતા સમુદાય પાસે લશ્કરી સાજસરંજામ જણાતો નથી. આકાશે એકદમ ઉત્સાહમાં આવી જઈ કહ્યું,

‘કરણ! હું થોડો વખત માટે મીત્સુ પાસે જઈ આવું?’ આકાશે અધીરાઈથી પૂછ્યું.

કરણ જરા ખચકાયો. ફરજ — તેમાંય રાષ્ટ્રની સંપત્તિનું રક્ષણ કરવાની ફરજમાંથી એકાદ કલાક પણ તેને જવા દેવો તે યોગ્ય ન હતું, પણ યુવાન અધિકારીને પ્રિયતમાને મળવા જતોય કેમ અટકાવાય?

માતા-પિતાની મનાઈ પછીય તે અને સરમા કેટલીક વાર ગામ બહાર નદીકિનારે ભાગી જતાં! કરણની આંખો સામે સરમાનો ખૂબ ઝાંખો ચહેરો તરવરી રહ્યો.

‘જા. જલદી આવજે.’

આકાશ એકદમ કૂદ્યો. કરણને ગળે વળગ્યો ને કહ્યું, ‘આભાર. મને ખાતરી છે કે રાષ્ટ્રને કોઈ ખતરો નથી.’ કહી તે ઝડપથી ગયો. થોડે દૂર રાખેલી નાની વિમાનિકામાં બેસી તેણે ટેઇક ઑફ કરી.

કરણ તેને જતાં જોઈ રહ્યો. હૃદયમાં વિષાદ છવાઈ ગયો. સરમાની સ્મૃતિઓ તેને ઘેરી વળી.

ત્યાં તેને કાને કોલાહલ સંભળાયો. કોલાહલ કોમળ અવાજોનો હતો. કરણે જોયું કે ઘણાંબધાં બાળકો તેની તરફ દોડતાં આવતાં હતાં.

આહ! આજ કેટલે દિવસે નાનાં બાળકો જોયાં! તેનું હૃદય થોડા વખત પહેલાંની ઉદાસી ખંખેરી આનંદ અને ઉલ્લાસથી ભરાઈ ગયું.

બાળકો દોડતાં આવી તેની સામે ગોઠવાઈ બેસી ગયાં. તેમનાં નાનાં નાનાં લૅપટૉપ તેમણે બાજુ પર મૂકી દીધાં. તેઓ કરણને વીંટળાઈ ગયાં હતાં. એક સૂરે બોલવા લાગ્યાં, ‘ગ્રાન્ડપા! અમને પરીકથા કહો!’

‘ગ્રાન્ડપા કંઈ પરીકથા નથી કહેતા. મારી ગ્રાની કહે છે કે ગ્રાન્ડપા રિયલ સ્ટોરી કહે છે.’ નાનકડી સલોનીએ ડોકું હલાવી ગંભીરતાથી કહ્યું :

‘નો. નો. તે પરીકથા જ કહે છે.’ રોમીએ જોરથી કહ્યું.

‘પરીકથા કે રિયલ સ્ટોરી, ગ્રાન્ડપા કહે તો મને તો ગમે છે.’ અખિલે કહ્યું.

‘હા. હા. ગ્રાન્ડપા, પરીકથા કહો. સ્પીક.’

‘સ્પીક પ્લીઝ.’ સલોનીએ સુધાર્યું.

કરણનું હૈયું આ કોમળ કોમળ અવાજો સાંભળી આનંદથી છલકાઈ ગયું. સામેના આવાસ સંકુલનાં આ બાળકો ઘણી વાર આમ આવતાં. તેઓને પરીકથા સાંભળવી હતી — ગ્રાન્ડપાને મુખેથી. રૉબોટ માતા દ્વારા સંભાળપૂર્વક ઉછેરાતાં ઘણાં બાળકોને આ ગ્રાન્ડપા બહુ ગમતા.

‘હા, હા, જરૂર… ચાલો. બરાબર બેસી જાવ.’

જોકે આમ કહ્યા પછી કરણે પોતાની ફરજના ભાગરૂપ કમ્પ્યૂટર સ્ક્રીન ચેકિંગ કરી લીધો. સ્ક્રીન પરની છેલ્લી તસવીર અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી.

તેણે બાળકો તરફ જોયું અને કહ્યું, ‘આજ તમને એક ખાસ પરીકથા કહું. બહુ બહુ વર્ષો પહેલાંની વાત છે.’

‘બહુ બહુ એટલે? બહુ બધાં બહુ?’ સલોનીએ પૂછ્યું.

‘હા. હન્ડ્રેડ યર્સ.’ રોમીએ કહ્યું.

‘ના, તેનાથી પણ વધારે.’ કરણે કહ્યું.

‘તે સમય આજના સમયખંડ કરતાં જુદો હતો. વહાલાં બાળકો, લોકો તે વખતે જમીન પર રહેતાં. નાનાં નાનાં ઘરોમાં રહેતાં.’

બાળકોએ લૅપટૉપ ખોલી એક નાનું ઘર જોવા ટ્રાય કરી. ‘નાનું એટલે? ઑન્લી દસ માળનું?’

‘ના. એક પણ માળ વિનાનાં.’

બાળકો લૅપટૉપ બંધ કરી આવી અજાયબ વાત સાંભળવા લાગ્યાં.

કરણની આંખો આગળ દૂર, અતિદૂરનો એ ભૂતકાળ જીવતો થયો. ડૉક્ટર ખુરાનાની મદદથી તેના મગજમાંના તે કોષો જીવંત હતા. જ્યાં ભૂતકાળ સચવાઈ ગયો હતો. તે કાલખંડ અત્યારે જીવંત બન્યો અને શબ્દો દ્વારા આકાર ધરવા લાગ્યો.

‘વહાલાં બાળકો, દૂર દૂરના સમયની વાત છે. એક દેશ પૃથ્વી પર ફેલાયેલો હતો. ત્યાં નાનાં નાનાં ઘરો બંધાતાં. ઘરોની આજુબાજુ ખુલ્લી જમીન પર વૃક્ષો ઉગાડવામાં આવતાં. ક્યારેક વળી નાના બગીચાઓ બનાવવામાં આવતા.’

બાળકો આશ્ચર્યમાં ડૂબતાં આ અદ્ભુત પરીકથા સાંભળી રહ્યાં.

કરણની આંખો સામે તે ગામ, તે ઘર, તે સરમા હવે સાચાં બની ગયાં હતાં. તે બાળકોની વચ્ચે હતો અને તેના ગામમાં પણ હતો.

‘મારું પણ આવું એક ગામ હતું. નાનું ઘર હતું. અમે જમીન પર ઊભા રહી આકાશના તારા નિહાળતા. મારા દાદા ધોળી મૂછોવાળા પણ જબરા માણસ હતા. બળદ ન હોય તો તેઓ પોતે હળ ચલાવી સવારથી સાંજ ખેતર ખેડી નાખતા.’

કરણ અટક્યો.

‘અરે! આ વહાલુડાં બાવીસમી સદીનાં બાળકો આ ક્યાં સમજવાનાં?’

તે જરા અટક્યો. પછી કહ્યું, ‘તમારે પરીકથા સાંભળવી છે ને? તો તે જ કહું. એક ટીનેજર હતો. તે ટીનેજર રહેતો હતો પૃથ્વી પર. આજુબાજુ વૃક્ષો, બાગ, તેમનાં આવાસ સંકુલો પૂરાં થાય ત્યાં લીલાં લીલાં ખેતરો, ટીનેજરની શાળામાંથી પણ હરિયાળી દેખાતી.’

આકાશમાં વસતાં બાળકો પૃથ્વીની વાતોથી અચંબામાં પડી ગયાં.

‘અને બાળકો, તમે માનશો નહીં પણ તે વખતે તો પૃથ્વી પર મોટી મોટી નદીઓ હતી. તળાવો હતાં. કૂવાઓ હતા.’ કરણ અટક્યો.

તેની નજર આગળ તેનું ગામ, નદી, કૂવો બધુંય તાદૃશ્ય થયું.

‘એટલે કે પાણીનાં?’ બાળકોનાં મુખો પ્રચંડ અચંબામાં ખુલ્લાં થઈ ગયાં. ‘વ્હૉટ?’

બધાં ગામમાં નદી? તળાવ? ઇમ્પૉસિબલ. ‘ગ્રાન્ડપા પરીકથા તો કહે છે.’

‘ના, પરીકથા નહીં, હકીકત. મારાં વહાલાં બાળકો, ના. હું તમને ટીનેજરની વાત નથી કરતો. મારી જ વાત કરું છું. હા, તે વખતે પાણી હતું. ભરપૂર જળ હતું. વરસાદ વરસે તેનું અંતરીક્ષ જળ હતું. પર્વત પરથી દડદડ નીચે દડતાં ગાતાં ઝરણાં હતાં. નદીઓ બેઉ કાંઠે છલકાતી. તેનાં સરોવર બનતાં.’

‘તમે સાચું કહો છે? આ બધું ખરેખર હતું ગ્રાન્ડપા?’

‘હા, સલોની. અરે, વિશાળ જળાશયોમાંથી પાઇપલાઇનો દ્વારા ઘરેઘરે પાણી પહોંચાડાતું હતું!’

‘નો. નો. એવું તે હોય?’

‘ચૂપ. ગ્રાન્ડપા તો પરીકથા કહે છે. પરીકથામાં તો એવું જ હોય ને?’

‘રોમી, અખિલ, તમને કેમ સમજાવું? અરે અમારી નદીમાં તો ક્યારેક પૂર આવતાં ને એક વાર તો હું ને સરમા ત્રણ દિવસ ઘરને છાપરે બેસી રહેલાં!’

બાળકો કરણને પૂછવા લાગ્યાં :

‘પૂર? તમે પૂર જોયું હતું?’

‘મારી મમ્મી કહે છે કે તેની ગ્રેટ ગ્રેટ ગ્રાન્ડમાએ તો પાણીનો માઉન્ટન જોયો હતો. માઉન્ટન પર ખૂબ આઇસ હતો.’

‘પરીકથા…પરીકથા…’ પાણીના માઉન્ટનની કલ્પનાથી બાળકો ઉત્તેજિત થઈ ગયાં અને હસવાં લાગ્યાં.

‘પછી તમે પાછાં નીચે કેવી રીતે આવ્યાં? નદીમાં તો ખૂબ વૉટર હતું.’ મિન્ટુએ પૂછ્યું.

‘પછી ધીરે ધીરે પૂરનાં પાણી ઓછાં થયાં. પાણી જમીનમાં ઊતરી ગયું કે પાછું નદીમાં ગયું.’

‘આટલું બધું પાણી ચાલ્યું ગયું? કેટલું દિલગીરીભર્યું કહેવાય નહીં?’ સલોની થોડી દુ:ખી થતાં બોલી :

‘ગાંડી! આ તો પરીકથા છે. આટલું બધું પાણી શું ક્યારેય હોઈ શકે?’

‘પછી?’ મિન્ટુએ પૂછ્યું.

‘પછી?’ કરણ જરા ઉદાસ થતાં બોલ્યો, ‘સલોની સાચી છે. આ બધું દિલગીરીભર્યું જ બન્યું.’

કરણની આંખો સામે હવે વર્ષો — એક પછી એક વર્ષો પસાર થતાં રહ્યાં. પૃથ્વીનું હવામાન ગરમ થવું, વધુ ગરમ થવું, ધ્રુવપ્રદેશના બરફો ઓગળવા, વરસાદનું ઓછું ને ઓછું થવું અને પાણી પાણી… ગરમ પ્રદેશમાં પશુઓ અને લોકો પાણી ઝંખતાં મર્યાં. પક્ષીઓ તો ક્યારનાં નામશેષ થયાં હતાં. ધરતીને શોષી લીધી અમે. પેટાળનાં પાણી ખેંચી ફૅકટરીઓ ને હાઇરાઇઝ બનાવ્યાં. પેટ્રોલ તો ક્યારનું ખતમ થઈ ચૂક્યું હતું, પણ સૂર્યની ઊર્જામાંથી હવે ઊર્જા મેળવાતી હતી જોકે પાણીનો કોઈ વિકલ્પ શોધાયો ન હતો.

‘ગ્રાન્ડપા! સૂઈ ગયા?’ રોમીલે તેને ઢંઢોળીને પૂછ્યું.

‘ના. ના. જાગું છું, રોમીલ, હું તો ડ્યૂટી પર છું. જો, મારે રક્ષા કરવાની છે આ રાષ્ટ્રીય સંપત્તિની.’

જે રાષ્ટ્રની સંપત્તિની રક્ષા કરવા દેશે સૈનિકો ગોઠવ્યા હતા તે હતું એક જળાશય. આખાય રાષ્ટ્રમાં જે થોડાં જળાશયો બચેલાં તેમાંનું એક. સરહદની પેલેપારના રાષ્ટ્રની નજર આ સરોવર પર હતી. શરૂ શરૂમાં તેના સૈનિકો રાતે અણધાર્યો છાપો મારી પાણી ભરી જતા. પછી થયેલાં યુદ્ધો બાદ સંધિ થઈ હતી. સરહદ પાસેના બે કૂવાઓ માનવતાની રાહે તે રાષ્ટ્રને આપી દેવાયા હતા.

બાળકો ઊઠ્યાં. કરણદાદાનો હાથ પકડી તેઓ સરોવર જોવા ગયાં. સૈનિકો સાવધ બની ગયા, પણ કરણને જોતાં તેઓએ બાળકોને નજીક આવવા દીધાં. ખિસ્સામાંથી બાટલી કાઢી પાણીથી ભરી. પછી બાળકોને કહ્યું, ‘બધાં થોડું થોડું પી લો.’

‘પાણી! પાણી!’ કલશોર કરતાં બાળકો ઝૂંટાઝૂટ કરતાં પાણી પીવા લાગ્યાં. સાંજ પડતી હતી. બાળકોના મોબાઇલ રણકવા લાગ્યા. તેમનાં માતાપિતા કામ પરથી આવ્યાં હતાં ને તેમને બોલાવતાં હતાં. બાળકો ‘બાય ગ્રાન્ડપા!’ ‘ગ્રાન્ડપા! હજુ અમને પાણીની પરીકથા કહેજો.’ કહેતાં પોતપોતાનાં ઘર તરફ જવા લાગ્યાં.

આથમતો સૂરજ સરોવરનાં જળ ઉપર સોનેરી લીંપણ કરી રહ્યો હતો. વર્ષો વર્ષો વર્ષો પહેલાં ગંગાનાં નીર પર આથમતો હતો તેવો. તે અને સરમા ગંગાને કાંઠે બેઠાં હતાં. સરમાએ પૂછેલું, ‘શા માટે તારે આટલું જીવવું છે, કરણ? ડૉક્ટર ખુરાનાના સ્ટેમસેલ સંશોધન પછી માણસ બસો વર્ષ પણ જીવે. પણ શા માટે?’

તે ખૂબ ઉત્સાહમાં બોલેલો, ‘ગાંડી! બસો વર્ષ પછીની દુનિયા કેવી હશે તે મારે જોવી છે. તું પણ મને સાથ આપ.’

પછી તે ડૉક્ટર ખુરાનાના ક્લિનિકમાં જઈ ઇન્જેક્શનો લઈ આવેલો. સરમાને પોતે સમજાવી શકશે તેવી ખૂબ આશા હતી, પણ સરમા ન માની.

કરણની આંખોમાં હજુ ગંગા, સરમા અને હરીભરી પશુપક્ષીની માતા પૃથ્વી વસતાં હતાં. શું જોવા તે જીવતો રહેલો? પાણીકથા પરીકથા બની જાય તે?

ત્યાં તેની કાંડાઘડિયાળના સ્ક્રીન પર સંદેશો છપાયો. આકાશનો સંદેશ હતો. આકાશને ફોન કરવાનો. કરણે ફોન કર્યો. આકાશનો ઉલ્લાસિત અવાજ સંભળાયો.

‘કરણ, સરહદ પર જમા થયેલા લોકો સૈનિકો નથી. મને હમણાં ખબર આપવામાં આવ્યા છે કે ત્યાં સ્વેચ્છા-મૃત્યુનો કૅમ્પ થઈ રહ્યો છે. જે વરિષ્ઠ નાગરિકોને મૃત્યુ પામવું હોય તેને ડૉક્ટરો મદદ કરી રહ્યા છે! સૈનિકોને હવે આપણે ઘરે જવાનું કહી શકીએ.’

કરણે મોબાઇલ બંધ કર્યો. સરોવરની રક્ષા કરતા વધારાના સૈનિકોને જવાની છૂટ આપી. પોતાની રિવૉલ્વર ને મોબાઇલ ત્યાંના મુખ્ય રક્ષકને સોંપી દીધાં.

ટેઇક ઑફ કરતાં એક નાના વિમાનમાં બેસી તે સરહદ ભણી રવાના થયો.

પાંખ

રાતના બારને ટકોરે ઘરનાં બારણાં ધડામ્ દઈને બંધ થયાં ને સોનલ બહાર અંધકારમાં હડસેલાઈ ગઈ.

થોડી વાર તો એ ન સમજતી હોય એમ દરવાજા તરફ તાકી રહી. દરવાજા એના ઘરના બંધ થયા? એના પોતાના ઘરના? એ તાકીને દરવાજાને જોઈ રહી. લાલ ચટક અક્ષરોએ લખ્યું હતું, લાભ અને શુભ. નજર ઊતરતી નીચે ભોંય પર પડી. ગઈ દિવાળીએ કરેલો ઑઇલ-પેઇન્ટનો સાથિયો હજુ તેમનો તેમ હતો.

એક ધ્રુસકું તેના ગળામાંથી ઊઠ્યું. એની ચારે બાજુ રાતનો અંધકાર એને ગળી જવા ધસતો હતો. હું ક્યાં જાઉં… સામેના બંધ દરવાજાની પાછળ એનો ભૂતકાળ બિડાઈ ગયો હતો. ચોપાટ રમતાં જાણે કોઈ ખેલાડી હાથ પસારી બધીય સોગઠીઓને ખિસ્સામાં મૂકી ઊભો થઈ જાય એમ સોનલનાં પચીસેય વર્ષો પોતામાં બીડી દઈ ઘર એકદમ મૂંગું બની ગયું.

ખોલો… ખોલો… એણે ચીસ પાડી. ઘર ચૂપ. દરવાજો ખટખટાવવા એણે હાથ લંબાવ્યો… ને સોનલથી ચીસ પડાઈ ગઈ.

એનો હાથ અદૃશ્ય થઈ ગયો હતો. બંને હાથની જગ્યા સાવ ખાલીખમ. ભયથી વિસ્ફારિત આંખોએ એ પોતાના શરીર તરફ જોઈ રહી.

ને પછી ધીરે ધીરે એ બન્યું. એના પડખામાં પાંખો ફૂટી હતી. વર્ષો પહેલાં ઘરમાં એક કબૂતર ઊડતું ઊડતું આવી ચડેલું ને એને જેવી પાંખો હતી તેવી જ પાંખો અત્યારે સોનલને ઊગી હતી. સફેદ ને બ્લ્યૂ સોનેરી ઝાંયવાળી.

એ સોનલ હતી એ નક્કી જ. માણસ સોનલ. હજુ એ વિચાર કરી શકતી હતી. હજુ એના ગળામાં રુદન હતું, ને આંખમાં આંસુ. હજુ એ પેલા દરવાજા તરફ તાકી રહી હતી. કદાચ એ ખૂલે… પોતે પાછી અંદર જાય… પણ હાથ… ને આ પાંખ?

સામે જવાબ આપતી હોય તેમ એની પાંખો ફફડી. નવાઈ પામી એણે વિચાર કર્યો, ‘પાંખો ફફડે ત્યારે પક્ષીએ શું કરવાનું? કેવું વિચિત્ર!! એ હજુ માણસની જેમ વિચારી શકતી હતી.

ઊડવાનું, બીજું શું? ઊડવાનું? હેં…! મારાથી ઊડી શકાય?

પાંખો વધારે જોરથી ફફડી ને ઘડીકમાં તો એ પોતે પાણીમાં તરતી હોય તેમ હવામાં તરતી હતી. એનાથી આનંદ અને ભયમિશ્રિત એક ચીસ પડાઈ ગઈ.

એ હજુ એના ઘર આગળ જ હતી ત્યાં દૂરથી એક કાળો, જાડો માણસ આવતો જણાયો. એ ભયથી ફફડી ઊઠી. એ નજીક આવ્યો… એ નજીક આવ્યો… ઘેરો અંધકાર હતો. રસ્તો સાવ સૂમસામ હતો. હવે તે એકદમ પાંખો ફફડાવી એ ઊંચે ઊડી ગઈ ને સામેના ઘરના છજા પર બેઠી.

પાંખો ફૂટી તો કેટલી સહેલાઈથી એ ક્રૂર હાથોમાંથી છટકી શકી!!

સાંજ પડી ગઈ હતી. તાજા વૈધવ્ય પછી એકદમ કરમાઈ જતી સ્ત્રીની જેમ સાંજ પણ એકદમ કરમાઈ ગઈ હતી. સૂરજ ડૂબતામાં તો પૃથ્વી પર ઘેરી ઉદાસી છવાઈ ગઈ ને આછા ધુમ્મસમાં દીવાઓ અને તારાઓ પણ પ્રાણહીન પ્રકાશ પાથરી રહ્યા હતા. સોનલ બારીએ ઊભી ઊભી રાકેશની રાહ જોતી હતી. ખાસ મેઇકઅપ વગરનો ચહેરો, ઢીલી વેણી, સુતરાઉ સાડી — એટલામાંય એ સુંદર લાગતી હતી. રાકેશ આવે ત્યારે બારીએ ઊભા રહેવાનો એનો નિત્યક્રમ હતો.

પહેલાં એ એનો આનંદ હતો.

પછી એ એક ટેવ હતી, લગ્નજીવનના પહેલા વર્ષ પછી રાકેશના ચહેરા પરનો વ્હાઇટવૉશ ઊતરવા માંડ્યો ત્યારે તેણે સોનલને કહ્યું હતું, ‘રોજ સજીધજીને, ઝરૂખે ચડીને કોની રાહ જુઓ છો રાણીજી?’ પહેલાં તો આ વાક્યને સોનલે મશ્કરી મની હતી. પણ પછી દિવસો ને મહિનાઓ વીતતાં એને ખબર પડી કે એ મશ્કરી નહિ, સત્ય હતું. રાકેશ શંકાશીલ અને વહેમી હતો.

બસ, પછી એનો શોખ ટેવમાં બદલાઈ ગયો, રાકેશની રાહ જોવાની ટેવ હતી. કોઈનો કાગળ નથી આવવાનો એ જાણ્યા પછીય ઘરડું માણસ જેમ ટપાલીની રાહ જોયા જ કરે તેવી ટેવ. એમ કરવું જ પડે. નહિતર દિવસના બધાય કલાકો વેરવિખેર થઈ જાય. આજે પણ રાકેશની રાહ જોતી હતી. દૂરથી રાકેશ આવતો દેખાયો, ઝટ દઈને એ બારી આગળ બેસી ગઈ. એ ઘરમાં આવ્યો. નજર ચારે બાજુ ફેરવી લીધી, જાણે મારી ગેરહાજરીમાં કોઈ આવ્યું તો ન હતું ને તેની ખાતરી કરવા.

પછી એ હાથ-મોં ધોઈ જમવા બેઠો. બંનેએ વાતચીત કરી. હસ્યાં. પાનાંની એક-બે ગેઇમ રમ્યાં.

બધું બરાબર જ.

ને પછી એક વાત બની.

બારણે ઘંટી વાગી. બંનેએ એકબીજાંની તરફ જોયું. અત્યારે દશ–સવાદશે કોણ? એવો પ્રશ્ન આંખમાં ડોકાયો — ન ડોકાયો ને રાકેશે બારણું ખોલ્યું.

કોઈ દિવ્ય નક્ષત્રલોકમાંથી તરી આવ્યો હોય તેમ સામે દેવપુત્ર જેવો એક યુવાન ઊભો હતો. દરવાજો ખૂલતાં એણે રાકેશને સફાઈદાર અંગ્રેજીમાં પૂછ્યું, ‘સોનલ અહીં રહે છે?’

અંદર ઊભેલી સોનલ ચમકી પડી. પણ ત્યાં આગંતુક અને એની વચ્ચે જાણે દીવાલ રચી દેતો હોય તેમ રાકેશ દરવાજાની બરાબર મધ્યમાં ઊભો રહી ગયો.

પેલા યુવાને પ્રશ્ન ફરી પૂછ્યો, પણ રાકેશે એનો જવાબ આપવાને બદલે સોનલ તરફ ફરી આ અવાજે પૂછ્યું, ‘સોનલ, કોણ છે આ?’

એ નવાઈ પામી, દરવાજા આગળ આવી ઊભી રહી.

‘કોણ છો તમે?’

પેલો યુવાન જરા ભોંઠો પડ્યો, સોનલ અહીં રહે છે કે નહિ તે સાધીસાદા પ્રશ્નને બદલે આ બંને જણાં એની ઊલટ-તપાસ લેવા લાગ્યાં.

‘તમારું નામ શું છે?’ રાકેશે પૂછ્યું, ‘જી… મારું નામ રાકેશ.’

‘શું? રાકેશ? રાકેશ કોણ વળી?’

‘રાકેશ મહેતા. મારે સોનલનું…’

ત્યાં તો એકદમ સોનલ બોલી પડી, ‘અરે… રાકેશ તું? તું ક્યાંથી? આવ, આવ, અંદર આવ.’

વચ્ચેની દીવાલ જેવા ઊભેલા રાકેશને ખસવું જ પડ્યું ને આગંતુક દાખલ થયો.

‘જો… સોનલ, કેવું તારું ઘર શોધી કાઢ્યું?’

‘શોધી કાઢવું જ પડે ને? બોલ, લંડનથી ક્યારે આવ્યો?’

‘અઠવાડિયા પર. આવીને તરત નાગપુર ગયો. અહીં આવ્યો ત્યારે બેન પાસેથી તારું ઍડ્રેસ ખાસ યાદ કરીને લીધું. ગમે તેમ, તોપણ તું મારી સોનકુડી ખરી ને?’

બન્ને જણાં ખડખડાટ હસી પડ્યાં. સોનલ બોલી, ‘અરે વાહ, તને હજુ એ બધું યાદ છે ખરું?’

‘કેમ ન હોય? તારી કોઈ વાત યાદ ન હોય તેવું બને ખરું?’

‘નીરુ કેમ છે?’

‘બસ, મજામાં. જાડી ને જાડી થતી જાય છે.’

બન્નેનું પાછું હાસ્ય.

‘ચાલ, ચા – કૉફી…’

‘પ્લીઝ સોનલ, વિવેક રહેવા દે. જ્યારે હું દરવાજે ઊભેલો ને સોનલ અહીં રહે છે તેમ પૂછતો હતો ત્યારે બેઉ જણાં મને સરખો જવાબ પણ નહોતો આપતાં, કેમ? મુંબઈમાં રાતે દશ વાગ્યે ચોર ઘંટી મારી ઘરમાં ઘૂસી જાય છે કે શું?’

ત્યારે જ સોનલને યાદ આવ્યું કે પોતે આગંતુક રાકેશની પાસે પતિ રાકેશ સાથે ઓળખાણ કરાવતાં ભૂલી ગઈ છે. એણે પતિ બેઠેલો એ ખુરશી તરફ જોયું ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે ખુરશી ખાલી હતી.

પાણી લાવવાના બહાને ઊઠી એ અંદર આવી. રાકેશ પથારીમાં પડ્યો પડ્યો વાંચતો હતો.

‘એ…ય બહાર આવો ને? હું તમારી ઓળખાણ કરાવું.’ રાકેશે એના તરફ જોયું ને એની આંખોમાં ને ચહેરા પર જે ઠંડી હિંસા હતી તે જોતાં સોનલના પગ ત્યાં જ જડાઈ રહ્યા. થોડી વારે જેમતેમ ગળામાંથી અવાજ કાઢ્યો, ‘ચાલો ને.’

‘ના, તમે લોકો જૂની યાદો તાજી કરો. મારી એમાં જરૂર નથી.’ કહો એ ચોપડી બંધ કરી પડખું ફેરવી સૂઈ ગયો.

પાણી લઈ એ બહાર આવી. પછી મહેમાનને પરાણે કૉફી પાઈ. એ હસતો હસતો કહેતો હતો,

‘કમાલ છે સોનકુડી! તેં વર શોધ્યો તે પણ મારા નામનો જ. રાકેશ મહેતા. મારી યાદ જાળવવા કે શું?’

પણ સોનલ હસી ન શકી. રાકેશ ઊઠ્યો ત્યારે સોનલ પાસેથી વચન લીધું. એ જરૂર લંડન આવશે. અરે, ટિકિટના પૈસા પણ પોતે મોકલશે પછી કાંઈ?

એ ગયો.

સોનલ શયનગૃહમાં પ્રવેશી. શિયાળાની ઠંડીથી શરીર કંપતું હતું તેથીય વિશેષ તો પતિના વિચારે હૃદય ધ્રૂજતું હતું.

પણ રાકેશ તો કંઈ ન બોલ્યો. ઓહ… આ રાકેશનું આવવું એ કેટલો સુખદ અકસ્માત હતો! ને એનું આવવું કેટલું અણધાર્યું હતું એ વાત જો આ રાકેશને સમજાવાઈ શકાય તો? એની આંખ આગળ પોતાનું બાળપણ ખડું થયું, નીરા એની બહેનપણી. રાકેશ એનો ભાઈ. કાગળની હોડીઓ બનાવી રમતાં ત્યારની મૈત્રી. પછી રાકેશ લંડન ભણવા ચાલ્યો ગયો. રાકેશ અને સોનલ માત્ર મિત્રો જ. અંગ પર કરેલા સુવાસિત લેપ જેવી એમની મૈત્રી. શરીરનો એ ભાગ નહિ પણ એના વગર અંગો સાવ સૂકાં લાગે! આજે અચાનક એ આંગણે આવ્યો. કેટલા બધા આનંદનો એ દિવસ હોવો જોઈતો હતો! પણ ઊલટું એક ભારેખમ પથ્થર ગબડતો ગબડતો ખીણમાં અફળાય ને માર્ગમાંના નાના નાના લીલા છોડ ઉન્મૂલિત, છિન્નભિન્ન, સાવ, નિરાધાર થઈ પડી રહે તેવું સોનલને લાગવા માંડ્યું.

બાળપણની યાદે આંખમાં આંસુ ઊભરાયાં. રોકવા ખૂબ પ્રયત્ન કરવા છતાં અંતરમાંથી એક ઊંડો નિસાસો બહાર સરી પડ્યો ને એકદમ ધગધગતા અંગારા જેવા રાકેશના શબ્દો ચંપાયા.

‘મારું નામ રાકેશ હતું માટે તેં મને પસંદ કર્યો ને? કંઈ નહિ તો હું તારા પ્રિયતમનો નામધારી તો ખરો ને!’

‘રાકેશ…’ એ ચીસ પાડી ઊઠી. ‘શું કામ ખોટાં આળ ચઢાવો છો?’

પણ રાકેશ ખરાબ રીતે હસતો રહ્યો. એ પ્રતિકાર કરતી હતી ને રાતના બારને ટકોરે ઘરનાં બારણાં ધડામ્ કરતાં બંધ થયાં ને સોનલ અંધકારમાં એકલી બહાર હડસેલાઈ ગઈ.

*

સોનલ ઘરના છજા પર બેસી હસતી હતી. એ બચી ગઈ હતી. એને પાંખો ફૂટી હતી. એ હવામાં ઊડી શકતી હતી. એ મુક્ત હતી.

સામે જ પોતાનું ઘર દેખાતું હતું. શયનગૃહની ખુલ્લી બારી હવામાં જરા જરા ધ્રૂજતી હતી, એ ઊડતી ઊડતી પોતાના ઘરની બારીએ બેઠી. બારી જરા હલી. કદાચ એનું વજન પણ પેલા પક્ષી જેટલું જ થઈ ગયું હતું. એણે અંદર જોયું. રાકેશ પથારીમાં હાથપગ ફેલાવી નિરાંતે સૂતો હતો. જાણે કશુંય બન્યું ન હતું. ઓહ પ્રભુ! આ તે કેવી ક્રૂરતા! આવડો મોટો જુલમ મારા પર ગુજારી એ કેટલો પરમ શાંતિથી સૂતો છે!

એણે ગુસ્સામાં ચીસ પાડી… ‘જો રાકેશ, જો મારા તરફ. તેં મને કાઢી મૂકી પણ જો… જો… હું મુક્ત છું. ઊડી શકું છું. સાંભળે છે?’

એણે પાંખો ફફડાવી ને ઉપર ગગનમાં સેલારા લેવા માંડી.

ઊંચે ઊંચે એ ગગનમાં ઘૂમશે ને નીચે ધરતી પર રાકેશ મોં વકાસી એના તરફ જોશે. કોણ એનું ઘર ચલાવશે? હા… હા… સવારની ચા પીવા નીચે ગંધાતી હોટલમાં જજે સાલા ગધેડા! તું એ જ લાગનો છે.

આવું વિચારતાં એ એકદમ આવેશમાં આવી ગઈ ને ફરી બારી આગળ એણે ચિત્કાર કર્યો, ‘તું હવે મને કંઈ કહી શકે એમ નથી, સમજ્યો? પાંચ પાંચ વરસથી હું સાંભળતી આવી છું. સહન કરતી આવી છું. પણ હવે એકપણ દિવસ વધારે હું સહન નહિ કરું, બસ?’

પણ જવાબમાં રાકેશનાં નસકોરાં સંભળાયાં. એની શાંતિથી એ ધૂંધવાઈ. એક પ્રચંડ લોખંડી મુઠ્ઠીમાં રાકેશને ભીંસી દેવાની પ્રબળ ઇચ્છા એને થઈ આવી.

એકદમ એ ચોંકી પડી. એની પાંખો અદૃશ્ય થઈ જતી ને એના બે હાથ ધીરે ધીરે બારીમાંથી રાકેશ તરફ લંબાતા હતા. ઓહ… એ હાથોનું વજન કેટલું હતું! જાણે એ લોખંડના ન બનેલા હોય!

ત્યારે એ ડઘાઈ ગઈ. એના હાથ તો સાચે જ લોખંડના હતા.

જાણે પોતે પ્રેક્ષક હોય ને નાટકમાં ભજવાતું દૃશ્ય જોતી હોય એમ એ જોઈ રહી. હાથ લંબાતા લંબાતા રાકેશ પાસે પહોંચ્યા ને ઓહ… એ લોખંડી પંજાએ તો સીધું રાકેશનું ગળું જ પકડ્યું.

રાકેશનો ઘોઘરો ફાટી ગયો. ડોળા બહાર નીકળી આવ્યા.

બારીએ બેઠેલી સોનલે ચીસ પાડી, ‘દુષ્ટ! મને ઘર બહાર કાઢી મૂકી! હું શું તારી ગુલામ છું? તું કોણ છે ને કેવો છે તે હું બરાબર જાણું છું.’

રાકેશ શિયાવિયા થઈ ગયો. સોનલની લોખંડી હાથની મુઠ્ઠીમાંથી છટકવું સહેલું ન હતું. માંડ માંડ ગળામાંથી અવાજ નીકળ્યો. ‘સોનલ, મને માફ કર. સોનલ, તારે પગે પડું છું.’

‘હા… હા…’ એ ખડખડાટ હસી પડી, ખૂબ હસી. ધક્કો મારી રાકેશને જમીન પર પછાડ્યો ને બોલી, ‘થૂ તારા પર.’

પછી હવામાં હવા બની વજન વગરની એ વહેવા લાગી.

પેલો રાકેશ, નીરાનો ભાઈ, ક્યાં રહેતો હતો?

કોઈ છઠ્ઠી ઇન્દ્રિયે એનું ઘર શોધી કાઢ્યું.

રાકેશ તો એને જોઈને આભો જ બની ગયો. સોનલ… મારી સોનકુડી…

વજન વગરની સોનલની જેમ વજન વગરના દિવસો વહેવા લાગ્યા.

સોનલ હવે આ નવા રાકેશની ખાસ દોસ્તાર છે.

રોજ સાંજે બનીઠનીને પોતે બહાર પેલા દોસ્તાર રાકેશ સાથે ફરવા નીકળે છે, જ્યારે પતિ રાકેશ ચૂપચાપ નીચું જોઈ જમી લેતો હોય છે.

સોનલ એકદમ મૉડર્ન છે. એણે ઊંચી એડીનાં સૅંડલ પહેર્યાં છે, હોઠે લિપ્સ્ટિક છે. એની પોતાની ગાડી છે. ડ્રાઇવિંગ પણ શીખી લીધું છે. બે લાલ હોઠ વચ્ચે સિગરેટ દબાવી એ ગાડી પૂરપાટ દોડાવે છે ત્યારે પતિ રાકેશ પાછલી સીટ પર બેઠો ચૂપચાપ બારી બહાર જોયા કરે છે.

સોનલ ટેલિફોન પર છટાથી વાત કરે છે. હાય… રીટા… શું? ડીનર? ઓહ… આઇ… ઍમ… સૉરી… હું તો કોકટેઇલ્સ પર જવાની છું. સોરી… પછી ટેલિફોન બંધ કરી રાકેશ તરફ રોટલાનો ટુકડો ફેંકતી હોય તેમ પૂછે છે, ‘પેલી મિસિલ રાવ એને ત્યાં ડિનર પર બોલાવતી હતી. એવી બોર છે! તમારે જવું હોય તો જજો.’

ને પછી પોતે લીલી શિફોનની સાડી લહેરાવતી કોકટેલ્સ પર જાય છે ને રાકેશ ડિનર પર.

વર્ષોને વજન નથી; હળવાં ફૂલ બની વહેતાં જાય છે, કાળસમંદર પર સોનલ ઘણી પોપ્યુલર છે. હવે ઘણા દોસ્તારો છે એને, ગાડીને સ્ટાર્ટ કરતાં એ હમેશ મોં મરડીને કહે છે. ‘બાય બાય રાકેશ.’ ને રાકેશ એને મોં વકાસી જોઈ રહે છે.

*

સોનલની પૂરપાટ જતી ગાડી જાણે અવકાશમાંથી નીચે ગબડતી ગઈ… નીચે નીચે…

એણે આંખો ખોલી. એ ક્યાં હતી? સફેદ કપડાં પહેરેલાં આ લોકો કોણ હતા! એણે માથું ફેરવી જોવાની કોશિશ કરી. પણ એકદમ માથામાં સણકો આવ્યો.

એણે આંખો ઉઘાડેલી જોઈ ડૉક્ટર એની પાસે આવ્યા. ધીરેથી સોનલના હાથમાં હાથ મૂક્યો ને કહ્યું, ‘હલશો નહિ. સૂઈ રહો.’

એ ચૂપચાપ પડી રહી થોડી વાર. દૂર ખૂણામાં ઊભેલી માથી ન રહેવાયું. એ નજીક આવી ને રુદનભીના સ્વરે બોલી, ‘સોનુ… સોન… દીકરી, કેમ કરતાં તું પડી ગઈ?’

‘હું? પડી ગઈ?’

‘હા. તારા ઘરના દાદરના છેલ્લે પગથિયે તું બેભાન પડી હતી. સારે નસીબે પોલીસ જમાદાર ત્યાંથી પસાર થયો તે અહીં લાવ્યો.’

સોનલે જોયું. ખૂણામાં જમાદાર બેઠો હતો. એનું નિવેદન લખવા. ઉંબરા આગળ રાકેશ ઊભો હતો. એણે નજર ફેરવી લીધી.

‘હું રાતના દૂધની બાટલી નીચેવાળા નોકરને આપવા નીચે ઊતરી. કેળાની છાલ પરથી પગ લપસી ગયો. પછી શું બન્યું…’

આગળ બોલતાં એ અટકી પડી. એની નજર એના દુર્બળ પીળા હાથો પર પડી. કાચની બંગડી નંદવાવાથી ક્યાંક ક્યાંક થોડું લોહી નીકળેલું હતું.

‘પછી શું બન્યું તે હું જાણું છું. હું જાણું છું.’ એને ચીસ તો પાડવી હતી. પણ ગળામાંથી અવાજ ન નીકળ્યો. પાંખ કપાઈ જતાં ઢગલો થઈ જમીન પર તૂટી પડતી કબૂતરી જેવી એ બિછાનામાં ઢગલો થઈ પડી રહી.

XLVII

રજનીકુમાર પંડ્યા

સીનો

માથે છાંયો હતો છતાં ગરમ ગરમ લૂનો દઝારો ચામડીને લાગ્યો; એટલે જરા વાર માટે ઝબકેલી આંખ ફરી ઊઘડી ગઈ. તરત જ મનમાં થડકારો થઈ આવ્યો. અરે, હજુ તો કેટલે દૂર ચાલીને પહોંચવાનું હતું! હું અત્યારે આ લાકડાના ચરક ચરક બાંકડે બે-ઘડી વિસામો ખાવા બેઠો હતો ત્યાં સિંહેન્દ્ર એટલી વારમાં ઘેરથી નીકળી ગયો તો?

તરત ઊભા થઈને ચાલતાં પગની ઘૂંટી લગીર કવી — વૃદ્ધાવસ્થા છતાં વગરચાલ્યે છૂટકો નહીં. બસનો આ રૂટ નથી. અને અમારા દક્ષિણ ગુજરાતના ગામડાનું આ એક ભારે. એક ઘર આ પાર. તો બીજું ઘર પેલે પાર. ગજરાનું ઘર જેટલું આજે દૂર લાગે છે તેટલું પહેલાં ના લાગતું. સંબંધ જ એવો થઈ ગયેલો તે. એનો માટીય થોડું થોડું જાણી ગયેલો, પણ ચાલ્યું ગયેલું જિંદગી આખી આમ ને આમ. સિંહેન્દ્રનું મોં અસલ મારા જેવું, જાણનારા સૌ જાણી જાણીને મરકે.

માથેથી લેલૂંબ ઝાડ હટી ગયાં એટલે સૂરજ લમણે ઝીંકાયો. લમણાં તપવા મંડ્યાં. સૂકાં પાંદડાં પગલાં નીચે કચડાયાં. મહીં થોડી સૂકી સળીઓ પણ હશે. એ ચાતરીને ઊની ઊની લાય ડામરની સડકે ચડ્યો. ત્યાં બરફ ભરેલો છકડો ધમધમાટ નીકળ્યો. એની પાછળના નિતાર નિતાર પાણીમાં ચાલવું મને બહુ ગમ્યું.

‘કાં!’ પાછળથી કોઈનો તરડાયેલો અવાજ આવીને કાને અથડાયોઃ ‘વકીલસાહેબ! રોજના ઠેકાણે કે?’

તરડાયેલા અવાજવાળો ટપુડો. ગધેડાં હકાલીને જતો હતો. દરેકની માથે શણિયાના ખોલમાં નદીના પટમાંથી સારેલી ભીની ટપકતી રેતી ઠાંસોઠાંસ.

મેં જરી ખિજવાઈને કહ્યું, ‘ગધેડાં હકાલ ગધેડાં… રસ્તે પડ. જા.’ ‘હી… હી… હી…’ એ ધીરે ધીરે આગળ નીકળી ગયો. મેં ચાલ ધીમી કરી. આજની વાત ગજરાને એવી કરવાની હતી કે સમજે તો સાર નહીંતર ફોફાં. આજે જો હું સિહેન્દ્રનો દુનિયાની નજર બાપ હોત, ગજરાનો ધણી હોત તો તો ધોકો મારીને ધાર્યું કરાવત. પણ ગજરા લોભણી છે. સિહેન્દ્રે શરીર ધારી જાણ્યું છે. મીઠું નથી. ગજરાનો ઘરવાળો તો હવે છે જ ક્યાં કે એની આશા કરવી?

લમણાં તપ્યાં. વિચારો કર્યા કર્યા. ડામરની સડક ઊતરીને એને ઘેર જઈને પાણીના બે ગ્લાસ ખાલી કરી નાખ્યા, ‘સિંહેન્દ્ર?’ મેં પૂછ્યું.

‘હમણાં જ નીકળી ગયો.’ ગજરા બોલીઃ ‘તમને સામે ના — ભુટકાણો?’

‘આવા તાપમાં જમવા ઘેર ના આવતો હોય તો?’ મેં કહ્યું, ‘એને સવારે જ ડબ્બો સંગાથે દઈ દેવો જોઈએ.’

ઇશ્ક-બિશ્કની વાત હવે પતી ગઈ. નહીં તો કંઈ ગજરાએ મને પૂછવાનું હોય? ‘શું ક્કો ખાધો વકીલ?’

એક પળ મારી આંખમાં સાપોલિયું રમી ગયું. ગજરા હવે કરચલિયાળી થઈ ગઈ. છોકરો પરણવા જેવડો થઈ ગયો; એટલે એવી રંગીલી બોલી બંધ. મારી આંખ પાછી હતી તેવી. ગજરા સમજીને નીચું જોઈ ગઈ. સૂપડેથી ચોખા ઝટકવા માંડી.

‘તારા ભલાની વાત લઈને આવ્યો છું.’ સાંભળીને ગજરાએ સૂપડું કોરાણે મૂક્યું. બોલીઃ ‘વધારે પાણી લાવું?’

‘પાણી બહુ છે મારામાં.’ અંતે હું જવાનીમાં આવી જ ગયો. આંખ ચમકાવીને બોલ્યોઃ ‘તને ક્યાં નથી ખબર?’

‘મુદ્દાની વાત કરો.’ એ હોઠને ડાબી તરફ ફરકાવીને બોલી, ‘હવે નથી સારા લાગતા આ પાંસઠ વરસે.’

‘હું શું કહેતો’તો?’ મેં કહ્યું, ‘સારા માઈલી વાત લઈને આવ્યો છું.’

‘તી કરોની!’ એ બોલી.

લમણાં બહુ તપી ગયા હતા તે રૂમાલ પલાળીને મેં કપાળે મૂક્યો. ‘મારી વાત પાછી નહીં કઢાય.’ પછી લાગ્યું કે વાક્યમાં કાંઈક ઉમેરવાનું રહી ગયું. એટલે બોલ્યાની સાથે સાંધો કરીને વળી બોલ્યોઃ ‘શું?’

‘હમજ્યા હવે.’ એ બોલી. ‘બોલો તો ખરા…?’

‘સિંહેન્દ્રનું કાંઈ વિચાર્યું?’

‘શું વિચારવાનું હતું વળી?’

‘કેમ? એને પરણાવવાનો નહીં કે?’

ગજરાએ સૂપડું હાથમાં લીધું. ચોખા વીણવા માંડી.

‘કેમ કંઈ બોલી નહીં? સિંહેન્દ્રને કેટલાં વરસ થયાં.’ ગજરાએ મારી આંખ સામે આંખ નોંધીને જોયું. ચોવીસ વરસ અગાઉ વલસાડની બજારમાં મને પહેલી વાર આવી તેજ તેજ આંખોથી જ મળી હતી. વકીલનો નવો નવો કાળો કોટ મેં ચડાવેલો. સિંહેન્દ્રને કેટલાં થયાં હોય? એથી એક-બે ઓછાં જ ને?

‘તે તમે ના જાણો?’ એ તરત આંખ બુઝાવીને બોલી. નીચું જોઈ ગઈ.

‘જાણું.’ મેં કહ્યું, ‘છોડ એ વાત. બધું જાણું.’

સામેની ભીંતે સિહેન્દ્રનો ફોટો મઢાવીને લટકાડેલો. મને એમ કે મારો જ ફોટો જોઉં છું. ચોખંડું ચોકઠું. ગરદન સુધી ઊતરતાં ઓડિયાં જાણે કે સિંહની જ કેશવાળી. ચોડો સીનો. ઉપર મારે બેટે વગર વકીલાતનો કાળો કોટ ચડાવેલો. જોનારાની તો છાતી જ ફાટે, ને જોનારી કોઈ હોય તો તો…

મેં ખોંખારો ખાધો.

ગજરા કાયમ બોલતી એમ આજેય બોલીઃ ‘પુરુષાતનનું કાંઈ બહુ અભિમાન. કાંઈ બહુ અભિમાન…’

મેં ફરી ખોંખારો ખાધો.

‘બહુ અભિમાન સારાં નથી…’ એ બોલી.

‘અહીં ગરમ ગરમ લૂ વાય છે.’ મેં કહ્યું, ‘ચાલની અંદર જઈએ.’

‘સખણા રે’જો હો.’ એ મને અંદર દોરી જતી બોલી, ‘ખબર છે, તમારી તો અંદર બધુંય છલકાય છે.’

અંદર જઈને સાચોસાચ હું ઠાવકો બેઠો. એ મારી સામે આવીને બેઠી. ‘પણ દીકરીઓને પરણાવતાં વાંકડો આપીને ખેતર-ખોરડાં વેંચાઈ ગયાં સમજ્યા! હવે આ છોકરાથી કંઈ ઘર ભરાય તો ભરાય…’

‘તે તારે વાંકડો લેવો છે એમ ને?’

‘સૌ લે છે અમારા અનાવલામાં, અમારો કોઈ વાંક છે?’

‘હું કાંઈ બોલ્યો નહીં. અટકવાનું હતું તે અહીં જ અટકવાનું હતું. ને અટક્યો. શું બોલવું તેની સૂઝ ન પડે, ત્યાં ગજરા જ બોલી, ‘કેમ, સારું ઘર કાંઈ નબળું ઘર છે?’

‘નબળું કંઈયે નથી.’ હું બોલ્યોઃ ‘મઝાનાં પાંચ આંબાવાડિયાં છે.’ હવેલી જેવાં ઘર છે. પહોંચતા કુટુંબી છે.’

‘તે પછી?’

‘ખોપરી માથાની ફરેલી છે. કહે છે કે વાંકડો આપીને ના પરણું તે ના જ પરણું, છોકરો ભલે ને કેમ રાજા રામ નથી?’

‘ભણેલી ઓહે?’

‘ડબ્બલ ગ્રૅજ્યુએટ.’ હું બોલ્યો, ‘મહિને-દહાડે બે હજાર કમાતી છે.’

‘એમ?’ ગજરાએ ઝીણી આંખ કરીને પૂછ્યું, ‘શું કામ કરતી છે તે એટલા પૈહા મલે?’

‘મુંબઈમાં એક બૅંકમાં નોકરી કરતી છે. હર શનિ-રવિ પાછી વલસાડ ભેગી. સીધી લીટીની. કોઈ લપ્પન-છપ્પન ની મલે. એમ તો એક વાર ‘કહેવું ના કહેવું’ તેના વિચારમાં એકાએક હું આવી પડ્યો. કહેવું તો ખરું જ એમ નક્કી કરેલું, પણ હમણાં કે પછી? વકીલનું ભેજુંય વિચાર માગી લે. પણ હું વગરવિચાર્યે બોલી જ ગયો. પછી પૂરું જ કર્યું. ‘એક વાર સગાઈ પણ થયેલી.’

આ તોપ ફોડી એટલે ગજરા ચમકવાની. તરત જ મેં ઢાલ આડી ધરી, ‘આજ કેમ મને ચાનો ભાવ પણ પૂછતી નથી?’

પણ એની ઝીણી આંખો વધારે ઝીણી થઈ ગઈ. ચાની વાત જ એને ફોતરાં જેવી લાગી હશે તે ઓગળી ગઈ. બોલી, ‘એમ? ત્યારે બળ્યું આવી ચેરાઈ ગયેલી વાત લઈને શું ચાઈલા આવતા હશો મારા સિંહેન્દ્ર માટે?’ ‘ચેરાઈ ગયેલી નથી.’ હું બોલ્યો, ‘તું ચા મૂક ની એટલે વાત કરું. અરે, આ તો સિંહણ છે. પેલાને ફાડી ખાધો.’

ઘૂંટણે ટકો દઈને ગજરા બે વાર જોર કરીને માંડ ઊભી થઈ. સહેજસાજ પુષ્ટ કાઠું થઈ ગયેલું. તે ચાલે ત્યારે જરા બંને બાજુ થોડું થોડું થથરે. આનાથી જ ઉંમર વરતાય; નહિતર શરીર કાંઈ ખાસ વધેલું ની મલે, બૈરીની જાત તે વળી લટકતો છેડો કમર ફરતો જોરથી વીંટાળ્યો. કેમ જાણે હું પરાયો પુરુષ…! પછી વિચાર આવ્યો, હા ભઈ, આમ તો પરાયો જ ને. આમ ભલે ખરો. પણ સિંહેન્દ્રની પછવાડે મારું નામ નહીં ને!

ચાનો કપ હાથમાં પકડાવીને બોલીઃ ‘તમારી કંઈ સગી થાય કે?’

‘હા.’ ચાનો કપ બાજુમાં મૂકીને કપાળેથી પસીનો લૂછ્યોઃ ‘મારા સાઢુના છોકરાની છોકરી, પણ ટંકણની ખાર હો!’

‘સિંહણ…’ એ મરડમાં બોલી, ‘કો’કને ફાડી ખાધો તે હવે મારા સિંહેન્દ્રને ફાડી ખાવા મેલવો હશે કાં?’

‘સિંહેન્દ્ર તારો એકલીનો નહીં.’ મારા શરીરમાં ફરી મરદાનગીનો જુસ્સો વ્યાપી રહ્યો. ટટ્ટાર થઈને રકાબીની ધાર હોઠેથી આઘી કરીને બોલ્યોઃ ‘આપણો કહે, આપણો, સિંહ જેવો જ પાક્યો છે ને! મારા જેવો. જો ને—’ એના ફોટા તરફ જોઈને વળી ચાનો સબડકો ભરીને બોલ્યોઃ ‘એનો સીનો તો જો! તારા ઘરવાળાનો સીનો હતો કદી આવો?’

‘અભિમાન… અભિમાન…’ એ બોલી, પણ ઠર્યું ઠર્યું. એમાં તિખારો ન મળે. હાથના આંકડા ભીડીને ઘૂંટની આજુબાજુ કર્યા. કશુંક આઘે આઘે જોતી હોય એમ બોલીઃ ‘તો અાગાઉના મુરતિયા સાથે કેમ તોડી મેલ્યું?’

‘એ એને ફોસલાવતો હતો.’ મેં કહ્યુંઃ ‘અમેરિકાથી આવેલો. પહેલાં બોલ્યો કે દાયજાને નામે રાતી પાઈ ની માગું. આ છોકરી… નામ કુંતી, રાજીના રેડ થઈ ગઈ. સગાઈ કરી નોકરીમાંથી રાજીનામું બી આપ્યું. અમેરિકા જવા માટે બિચારી થનગની. પાસપૉર્ટ માટે અરજી પણ પેલાએ કરાવી. પાસપૉર્ટનો એજન્ટ કહે કે ભલે સગાઈ જ થઈ. પણ લગ્ન થઈ ગયાં હોય એમ પાસપૉર્ટની અરજીમાં પતિ-પત્ની તરીકે સહી કરો તો જ વીસા મળે. બિચારીએ વગરપરણ્યે એ પણ કર્યું, એના માટે મુંબઈના ત્રણ-ચાર ધક્કા પેલા જોડે ખાવા પડ્યા.’

એકાએક મને લાગ્યું કે આ ઠેકાણે ગજરાની આંખમાં એક ચમકારો આવ્યો. મનોમન અહીં અટકી ગયેલી. મેં એને દેખી. અમારા તો તાર તાર વરસોથી મળેલા ને? હું સમજી ગયો. એના મનના વહેમની તરત જ ચોખ કરી, મરકીને બોલ્યો, ‘વહેમાઈશ મા હો… મુંબઈ પેલા જોડે ગયેલી તે પોતાના ભાઈને સાથે લઈને હો! એટલે હર્યાફર્યા. હોટલમાં ખાણાં ખાધાં, પણ જાતને તો ચોખ્ખી જ રાખેલી હો… ને…’ વળી મારામાં ઉન્માદ છલકાયો. વિકારી નજરે ફરી એના દેહ તરફ નજર કરીને બોલ્યોઃ ‘ને બધાય કાંઈ મારા જેવા મરદ ની મલે કે તને જેમ તારા સગા ભાઈની ચોકીમાંથી છટકાવીને હી…હી..હી…’

‘અભિમાન… અભિમાન!’ એને બધું યાદ આવ્યું ને ચહેરા પર રેલાઈ રહ્યું તે મેં ચોખ્ખું દેખ્યું. મારો સીનો વળી વધારે ચોડો થયો.

પછી મેં કહ્યુંઃ ‘વીસા-પાસપૉર્ટ બધું તૈયાર. લગનની તિથિ બી નક્કી. કંકોત્રી બી છપાવી. સગાંવહાલાંઓને વહેંચી બી ખરી. નજીકનાઓને ફોન ખખડાવી ખખડાવીને ખબર કર્યા. હવે બન્યું એવું કે…’

ગજરા એકકાન થઈને સાંભળી રહી. મને તો લાગ્યું કે ફોટામાંનો સિંહેન્દ્ર પણ એકકાન થઈને સાંભળે છે.

‘પછી?’

‘લગ્નના આડા ચાર જ દિવસ…’ મેં કહ્યુંઃ ‘ને છોકરાએ પોત પ્રકાશ્યું. જાતે જ ઘેર આવ્યો. એ વખતે છોકરી સુરત લગ્નની ખરીદી કરવા ગયેલી. એનાં મા-બાપ ઘેર હતાં. છોકરો કહે, ભલે વાંકડાને નામે રોકડો રૂપિયો ના આપશો. પણ સો તોલા દાગીના, એક કાર અને એક આંબાવાડિયું મારા નામે કરી જ આપવું પડશે. નહિતર લગ્ન નહીં થાય. છોકરીનાં માબાપ માથે જાણે કે વીજળી જ પડી.’

‘પણ તમે તો કહેતા હતા ને!’ ગજરા બોલીઃ ‘વાંકડો તો લેવાનો ન હતો.’

‘હકીકત છે.’ હું બોલ્યોઃ ‘વાંકડો કાં લેવાનો હતો?’ પછી હળવેથી પેલા છોકરાવાળી લુચ્ચાઈ મારી આંખમાં પેદા કરી બતાવીને બોલ્યોઃ

‘વાંકડો નહીં, ને વાંકડાનો બાપ! છેલ્લી ઘડીએ નાક દબાવ્યું એટલે પછી છોકરીનાં મા-બાપ બિચારાં જાય ક્યાં? માણસ પહોંચતાં. ધારે તો આપીય શકે. પણ આ રીતે? બંદૂકની અણીએ? બહુ કાલાવાલા કર્યાં, બહુ કાલાવાલા કર્યા, પણ પેલો તો ઊઠીને ચાલતો જ થયો. વળી ધમકી આપતો ગયો. પાસપૉર્ટ-વિસાના કાગળોમાં તમારી છોકરીએ મારી પરણેતર તરીકે સહીઓ કરી છે. કપલ ફોટો બી આવ્યો છે… હવે જો ના પાડશો તો વિચારી જોજો કે પરિણામ શું આવશે?’

‘હાય… હાય…’ ગજરા બોલીને સામેની બારીમાંથી ગરમ ગરમ લૂ આવતી હતી તે ઊભી થઈને બારી બંધ કરી આવી. ઓરડામાં વધારે અંધારું થયું તેની અસરથી મારી હથેલીઓમાં ફરી જૂનું લોહી ગરમ થઈને ધસી આવ્યું. ઊભા થઈને મેં એનું કાંડું પકડી લીધું. પણ ગજરા જાણે પહેલાંની ગજરા જ નહીં. મારા મોટા સીનામાં આમ કરું ત્યારે સમાઈ જતી એ જાણે આ નહીં. આણે તો પટ્ટ દઈને ઝાટકો મારીને કાંડું છોડાવ્યું. ને દૂર હટીને ઊભી રહી — કહે, ‘વાંદરો ઘરડો થયો તોય ગુલાંટ ની ભૂલ્યો…’ પછી મારા તરફ સાચોસાચ ખીજની કપાલ કરચલી પાડીને બોલીઃ ‘દેહના ઉફાનમાંથી હવે છૂટો… હવે છૂટો… નથી સારા લાગતા…’

પછી સામેની ખુરશીએ જઈને બેઠી. હું બોલ્યો, ‘હું હજુ ઘરડો નથી થયો હો! જોવું છે?’

‘અભિમાન… અભિમાન…’ એ ફરી એકનું એક વાક્ય બોલીઃ ‘અભિમાન સારાં નથી.’

‘અરે ભક્તાણી! મેં કહ્યું, ‘ત્યારે સાંભળ વાત. છોકરીનાં મા-બાપ તો વીજળી પડી એમ લાકડું જ થઈ ગયાં. પાંચની ફાસ્ટમાં છોકરી આવી. મા-બાપના ચહેરા કાળા ભઠ્ઠ જોઈને પૂછ્યું કે શું થયું? ત્યારે માએ ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડતાં વાત કરી. એને એમ કે છોકરી માથું કૂટશે. પણ છોકરી તો વાત સાંભળતાંવેંત ચંડી થઈ ગઈ. જાણે કે સિંહણ જોઈ લો. પગમાંથી પૂરા ચંપલ કાઢ્યા નથી ને પહોંચી સીધી છોકરાને ત્યાં. કંકોત્રીનો થોકડો બી સાથે લઈ ગયેલી. છોકરો સ્ટિરિયો પર ડિસ્કો કરતો હશે. જઈને કંકોત્રી એના માથામાં ફટકારી. પછી એક એક કંકોત્રીના ચીરેચીરા કરતી જાય ને પેલાને ઢગરે ફટકારતી જાય… તારાથી થાય એ કરી લેજે. મારા તારી સાથેના ફોટા છાપામાં છપાવજે. હવે તો તું સામેથી કરોડ રૂપિયા આપે તોય તારા જેવા નામર્દ સાથે ફેરા ફરવાની નથી. બદમાસ… હિજડા… કાયર…’

ગજરા ફાટી આંખે વાત સાંભળી રહી.

મેં કહ્યુંઃ ‘મનેય થયું કે જે થયું તે ઠીક થયું. આવા વેંતિયા હાથે પરણીને એ બી શું સુખી થતે? હેં! આને લાયક તો કોઈ જોઈએ સિંહ જેવો મરદ… તરત મારી નજરમાં આપણો…’ પછી જરા અચકાઈને બોલ્યો, ‘હા, આપણો જ ને! સિંહેન્દ્ર આવ્યો. કેવો પાંચ હાથ પૂરી પડછંદ. પંજાદાર છે! મારા જેવો ચોડો સીનો, ચોખૂણિયા મોંવાળો, કમાતો… ધમાતો… જાણે મારી જ અસલ ધોળી કૉપી જોઈ લે.’

‘પણ વાંકડો?’

‘પાછી વાત કરી?’ મેં કહ્યું, ‘વાંકડાને નામે રાતી પાઈ છોકરીનાં મા-બાપ આપવા માગશે તોપણ છોકરી આપવા નહીં દે. હા, લગન પછી છોકરાને અમેરિકા મોકલે… મોટર-ગાડી-બંગલો આપે… ત્યારે છોકરી થોડી જ ના પાડવાની છે? અત્યારે તો તને ખબર છે ને? માન ખાટી જવાનો વખત છે. અનાવલામાં ચારેકોર સન્માન થાય… છાપાંઓમાં આવે. સમાજસુધારકો હારતોરા લઈને પાછળ પડી જાય… અરે, રિસેપ્શનમાં ભેટને નામે લાખ રૂપિયાની જણસ આવે. તું સમજતી કેમ નથી? પૈહા, પ્રેમ અને પ્રસિદ્ધિ ત્રણેય મળે…’

ગજરાની આંખની કીકી ચળકી, ‘મારા સિંહેન્દ્રને એવું બહુ ગમે હો…’ મેં કહ્યું, ‘બસ ત્યારે…’ છોકરી અપસરા જેવી છે. સમજી લે. ઘરમાં ફરતી હોય ત્યારે માની લે કે આરસની પૂતળી ફરે છે ને હેં! મેં માંચીની ઈસ પર હાથ ટેકાવતાં આંખ મીંચકારી… ‘જોજેને, સિંહેન્દ્રેય મારા જેવો હશે ને! અગત જેવાં એનાં છોકરાં થાય એ પણ જોજે… ત્રણ વરસમાં તો…’

ગજરાની કલ્પનામાં ચિત્ર બરાબર દોરાયું. મને એની આંખોમાં વરતાયું. એ બોલી, ‘સાંજે સિંહેન્દ્રને તમારે ત્યાં મોકલીશ… બસ!’

ત્યાંથી પાછા ફરતાં ફરી પેલા ચરક ચરક બાંકડે જરા ચોખવાંડું કરીને શ્વાસ ખાવા બેઠો. થોડો થોડો પવન ઢળવા માંડેલો. લૂ ઓછી થયેલી છતાં પવનનો ઝપાટો આવ્યો તે સૂકાં પાંદડાં અને ડાળખાં મારી નજર સામે ચક્કર ચક્કર ફરીને ઊંચે ચડ્યાં.

*

‘રૂપાળી. રૂપાળી જ નહીં, પણ રૂપ રૂપનો અંબાર. પાતળી સાગના સોટા જેવી. ડબલ ગ્રૅજ્યુએટ. સ્વભાવે સાચક, તેજી છતાં સંસ્કારી. ભરત-ગૂંથણ, રસોઈ-પાણી, બોલી-ચાલી બધું ઉત્તમ-ચારિત્ર્યમાં તો આ જમાનામાં બીજી એવી મળવી મુશ્કેલ. વાંકડાની વિરોધી; પણ એનો બાપ અવળે હાથે આપે તો વાંકડા કરતાં વીસ ગણું. બાકી અમેરિકા જવાનો ચાન્સ. આ તો તારા બાપનો હું મિત્ર અને મરતી વખતે મને તારી ભાળવણી કરી ગયેલા એટલે તારી આટલી ચિંતા કરું છું. બાકી છોકરી એવી કે એને તો એક કરતાં એકવીસ મળશે. એની આગલી સગાઈ તૂટ્યાની હિસ્ટરી બી તારાથી છુપાવતો નથી. મારું માન તો કર. ન્યાલ થઈ જઈશ. ને આપણા અનાવલાઓમાં ઊપડ્યો નહીં ઊપડ.’

આટલું મેં એને કહ્યું. બહુ વિસ્તારીને વકીલની રીતે કહ્યું. સાંજે મને મળવા આવ્યો ત્યારે.

હું પણ પડછંદ-પંજાદાર. પણ જુવાન એ. તેથી મારી સામે એ પણ પડછંદ-પંજાદાર ઊભો રહ્યો ત્યારે બેઘડી હું ઓઝપાયેલો. કદાચ મારા મનમાં મારા એની મા સાથેના સંબંધને કારણે ગુનાની લાગણી પણ હોય. પણ આટલું તો હું પૉઇન્ટ ટુ પૉઇન્ટ બોલી શક્યો.

કહી લીધા પછી મેં એની સામે નજર માંડી. રોમન શિલ્પનું હોય એવું ચોખંડું પુરુષાતનથી ભર્યું ભર્યું મોં. મહીં સિંહ જેવી આંખો માંજરી તગતગે. ગરદન પર ઓડિયાં. મૂછો થોડી થોડી કાતરેલી. કોટની અંદર શર્ટનાં બટન ખુલ્લાં રાખેલાં ને વાળના ગુચ્છા દેખાય. મને અંદર ને અંદર મારી જાત પર સાવ છાનો છાનો, દૂર દૂરના એક છાને ખૂણે ગર્વ થઈ આવ્યો. કોનું બચ્ચું? બચ્ચું કોનું?

થોડી વાર વિચાર કરીને એણે મોં પર સ્મિતથી એક રેખા ફરકાવી. પછી બોલ્યાઃ ‘ભલે કાકા. તમે કહો તેમ…’

‘લગન પણ પંદર દહાડામાં જ હો!’

‘ભલે…’ એ બોલ્યોઃ ‘તમે કહો ત્યારે મળી આવીએ.’

એ ગયો ત્યારે હું ક્યાંય સુધી એની પીઠ પર જ નજર તાકી રહ્યો. મહીંમહીં એક જાતનો ઠારકો થતો હતો.

*

ઉનાળામાં ધગધગતી હતી તે જમીન ઑગસ્ટમાં તો સાવ પચકાણ થઈ ગયેલી. મારા ચંપલનું ચપચપ થાય ને મને જાત પર ખીજ ચડે. ઉતાવળી ચાલે ચાલું તે પેલો ચરકવાળો બાંકડો આવ્યો અને સહેજસાજ શ્વાસ ચડેલો તોપણ બેસવાનું મન ના થયું. ‘તારી તો જાતનો…’ કોણ જાણે કોને મેં ગાળ આપી… બાંકડાને? કે સૂકેલા પાંદડાં-ડાળી પલળીને લોચો થઈને એક તરફ પડેલાં ને ખિસકોલાં એની ઉપર દોડાદોડ કરતાં હતાં એને! લીલા ઊગેલા ઘાસ પર મછરાં ઝુંડ ઝુંડ થઈને ઊડતાં હતાં. આ હું બે મહિના સિંહેન્દ્રનાં લગન કરાવીને દુબઈ ચાલ્યો ગયો એમાં દુનિયા પલટાઈ ગઈ! સાલ્લી મારા મનમાં ગાળ ખનારીનું નામ ધુમ્મસમાંથી તાડ નીકળી આવે એમ સ્પષ્ટ નીકળી આવ્યું… સાલ્લી… ગજરા તારી જાતની…

ડામરની સડક પર સાવ રાબડ, તે લપસતાં માંડ બચ્યો. મોઢા ઉપર ઝીણી ઝરમર ઝીંકાણી તે રૂમાલથી લૂછી કાઢી… સાલ્લી મને વાત કરતી નથી… મને… મને છેતર્યો?

એને ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે સિંહેન્દ્ર નહોતો. ક્યાંથી હોય? મુંબઈ ગયેલો. ગજરા અઘોરીની જેમ આડેપડખે થયેલી. કમરેથી પહાડ ઊપસી આવ્યો હોય એમ ઢોંચો થઈ ગયેલો… માથાના વાળ જાણે રેલો થઈને જમીન પર વહી ગયા હોય એમ ભોંય પર ફેલાયેલા.

ભીંતે ત્રણ ફોટા નવા ઉમેરાયેલા. સિંહેન્દ્રને અનાવિલ સુધારક મંડળે સન્માનપત્ર આપેલું તેનો તાજો રંગીન ફોટો, ધોતિયાધારી કાર્યક્રમની વચ્ચે લાંબો સિંહેન્દ્ર મરકતે મોંએ ઊભેલો… બાજુમાં નવવધૂના પહેરવેશમાં કુંતા. બીજો ફોટો લાયન્સ ક્લબવાળાએ દહેજ વિરોધી ચળવળના કાર્યક્રમમાં એને બે હજારની જણસો ભેટ આપેલી તે સમારંભનો. હું તો લગનને બીજે જ દહાડે દુબઈ ચાલ્યો ગયેલો. મેં આ જોયેલું નહીં.

પાછળથી ખબર પડેલી કે ભાટલાની (અનાવલાની) નાતમાં ચારે તરફ સિંહેન્દ્ર…સિંહેન્દ્ર થઈ ગયેલું. વટ પડી ગયેલો. વાંકડો લીધા વગર પરણેલો વીરપુરુષ… ક્રાંતિકારી નવજુવાન… દાખલારૂપ દંપતી… આવા શબ્દોની ફૂલછોળ ઊડેલી – ભાઈ એમાં નહાયેલા.

તરત જ ભીંત ઉપરથી મારી નજર નીચે સરકી આવી. ગજરા હજુ કોણીનું ઓશીકું માથા નીચે રાખીને સૂતેલી. પહેલાં હું એને હાથ પકડીને ઉઠાવવા ગયો. પછી ગુસ્સાનું ભયાનક મોજું માથા પર સવાર થઈ ગયું. પગનો હળવો ગોદો એના ઠાઠા પર માર્યો ને લાલ આંખે કહ્યું, ‘ઊઠ, ઊભી થા.’

હડબડીને એ બેઠી થઈ. જલ્દી હથેળીથી છૂટા વાળને ફીંડલું વાળી દીધા. આંખો ચોળી બોલીઃ ‘આવી ગયા દુબઈથી?’

‘હા.’ મેં કહ્યું, ‘કમજાત…’

‘એમ ગાળ ના દો.’ એ બોલી, પણ બળ વગરનું. થોડું બરડ ખરું.

‘ગાળ ના દઉં તો શું પૂજા કરું? મેં મારા ભીના વાળને આંગળાંથી કપાળ પરથી ઊંચા કર્યાંઃ ‘કોઈ કુંવારી છોકરીનો ભય બગાડતાં શરમ ના આવી?’

‘હું કાંઈ સામે ચાલીને બોલવવા ની આવેલી.’ એ બોલીઃ ‘તમે જ કાળા ઉનાળામાં મારો ઉંબરો ટોચતા આવેલા…’

‘તે?’ મારાથી ત્રાડ જેવો અવાજ થઈ ગયો. ‘તે શું થઈ ગયું?’

‘ધીરે બોલો…’ એણે આંખોમાં સહેજ ગરમી આણી. ‘આ તમારું ઘર નથી. ને હું તમારી ઘરવાળી નથી.’

હરિકેનની વાટ કોઈકે જાણે ઝડપથી ધીમી કરી નાખી એમ મારા દિમાગમાં એકાએક જાણે કે ઉજાસ તૂટી ગયો. સમજાવીને હું કાંઈક આકરું બોલવા જતો હતો. પણ હોઠ ફફડ્યા ને શબ્દો ઓટોગોટો વળી ગયા. ગમે તેવા મરદને પારકું બૈરું આ રીતે બોલીને તોડી નાખે છે.

છતાં હું ગરજ્યોઃ ‘પણ સિંહેન્દ્રમાં ખામી હોય એ તને ખબર ના હોય?’

‘મને શી રીતે ખબર હોય?’ એ ધગીને બોલીઃ ‘મને દીકરો કંઈ એવી વાત કરતો હશે?’

‘હવે ખબર પડી.’ હું બોલ્યો, ‘એ વાંકડા વગર, લગન કરવા કેમ તૈયાર થયો મારો બેટો…’

‘મારો બેટો’ શબ્દ આમ તો ક્રોધમાં બોલાયેલા, પણ એના ઉપર ગજરાએ એવી રીતે મોં માંડ્યું કે હું ઊભો ને ઊભો સળગી ગયો.

‘હાસ્તો વળી’ એ ચાબુકની જેમ શબ્દો વીંઝતી હોય એમ બોલી, ‘બહુ અભિમાન હતું ને? સિંહ જેવો સીનો, મારા જેવું ચોખંડું મોઢું, ગરદન પર કેશવાળી જેવાં ઓડિયાં કાં? તમારું બુંદ… કાં?’

હું શું બોલું? મને કુંતી સાંભરી ગઈ. દુબઈથી આવ્યો કે તરત સાઢુ અને એના કુટુંબે મારા નામનાં છાજિયાં લીધેલાં.

કુંતી એક જ રાતમાં સિંહેન્દ્રની પૂંઠે લાત મારીને પાછી આવતી રહેલી. પાછી ઘેર આવીને મા-બાપ સામે બંગડીનો સીધ્ધો કર્યો ઘા. ચાંલ્લો ભૂંસી નાખ્યો. ચોધાર આંસુએ રડી તો નહીં પણ આગ વરસાવી મા-બાપ સામે… ફરી મુંબઈ ચાલી ગઈ નોકરી શોધવા… ચામડાની સૂટકેસમાંથી ઓટોગોટો વાળેલા પાનેતરનો કર્યો જ આ ઘા ઉંબરા વચ્ચે. ચાર જોડ કપડાં લઈને છંછેડાયેલી વાઘણની જેમ ઘર છાંડી ગઈ.

‘તને… તને…’ મેં ગજરાને કહ્યુંઃ ‘લગીર બી ખબર નહીં?’

‘કેવી રીતે હોય?’ એ બોલીઃ ‘મા સાથે દીકરો કંઈ એવી વાત કરે? તે મને પણ શું કે હશે તમારા જેવો જ.’ ફરી વાર એ ચીપી ચીપીને બોલીઃ ‘એનો સીનો અદ્દલ તમારા જેવો નહીં?’ પછી ફરી પથ્થરમાં કોતરવા હોય એટલા ભારથી એ જ શબ્દો ફરી બોલીઃ ‘તમે જ નહોતા કહેતા? નહીં તમારા જેવો સીનો…’ પછી વળી ફરી ગાજી, ‘નહીં?’

‘શી ખબર?’ હું બોલ્યોઃ ‘કદાચ તારા ઘરવાળાનો જ…’ બહાર ફરી વરસાદ તૂટી પડ્યો. અહીં મારી અંદરની આગ ઠરી ગઈ. હું નીચે પડેલી ગાયની ચારનું એક તણખલું મોઢામાં ચાવતાં બોલ્યો. ‘સાલ્લી આભની અને ગાભની શી ખબર પડે હેં? કદાચ સિંહેન્દ્ર મારો ના પણ હોય… શું કે છો?’

બહાર વાદળાંની ગડગડાટી થઈ. એ બોલી. ‘અભિમાન. અભિમાન…’

ચમકીને મેં કહ્યુંઃ ‘હેં? શું બોલી તું?’

‘કાંઈ નહીં.’ એ બોલીઃ ‘તમારા સીનાની વાત કરતી છું.’

XLVIII

ચિનુ મોદી

નાગના લિસોટા

ચાર વાગે એ પહેલાં એને એસ. ટી. બસસ્ટૅન્ડ પર પહોંચી જવું હતું અને હજી તો એને ખરીદેલી શાકભાજીના પૈસા ચૂકવવા હતા; ભાણિયા માટે ડાહ્યા કંદોઈને ત્યાંથી ભજિયાં ને જલેબીનાં પડીકાં બંધાવવાનાં હતાં; માને માટે કાંટાછાપ છીંકણીનો દાબડો લેવાનો હતો અને જો દલસુખ મેરાઈને ત્યાંથી સિવડાવવા નાખેલું કાપડું એ ન લઈ જઈ શકે તો રઈલી રાત આખીયનાં અબોલડાં લે, લે અને લે જ એની ખાતરી નાનજીને હતી. નાનજીએ બીડીનો છેલ્લો દમ ખેંચી, બીડીનું ઠૂંઠું ભોંય નાખી, જોડા તળિયે દાબી, ઘસી પછી હાથમાં, બાજુમાં પડેલું ધારિયું લઈ, હડફ હડફ ચાલવા માંડ્યું. થોડી વારમાં તો કાછિયા, કંદોઈ ને મોદીની હાટડીએ એ ફરી આવ્યો અને પછી ચાંલ્લાઓળમાં પેઠો. દલસુખ મેરઈ બાપદીધા જૂના મશીન પર ચણિયો સીવતો હતો ને નાનજીએ હાટડીના ઓટલે ચઢ્યા વગર જ કીધું, ‘ચ્યમ મેરઈ, કાપડું તો તિયાર સે ને?’

મેરઈએ હાથથી મશીનનું નાનું પૈડું પકડી, પગ હલાવવાનું મૂકી કહ્યુંઃ ‘એ આ…વો ઠાકોર, રામ રામ.’

‘ભઈ રામ રામ કહેવાનોય ટેમ નથ. હવે જો ખટારો ઊપડી ગ્યો ને, ધોળકા ગામની ધરમશાળા ગોતવી પડસે. તો ઝઝટ કહે કે કાપડું તિયાર સે ને?’

‘અરે ઠાકોર, જરા ચા-ફા પીઓ તો ખરા. કાપડું કાપડું શું કરો છો? એક બાંય બાકી છે, એ તો તમે ચાનો ઘૂંટડો નંઈ ભર્યો હોય ને થઈ જાશે. અલ્યા એ રામજીડા, એક ફસ્ટ ક્લાસ ચા લાઈ દેજે.’

મેરઈએ પાસેની હોટલવાળને બૂમ પાડી અને નાનજી ના કહેતો જ રહે ત્યાં મેરઈએ કહ્યુંઃ ‘અરે ઠાકોર, નીચે શું ઊભા રહ્યા છો? બેસો ને મારા ભઈ.’

‘પ…ણ મેરઈ, મારો ખટારો ચાર વાગે ઊપડે સે ને…’ ‘પણ ચાને આવતાં કેટલીક વાર લાગશે, કહો? ભૂંડા, હાલીને જજો, ખટારા પર કાંઈ છાપ મારી છે?’

મેરઈએ કપડાંના ઢગલામાંથી રઈલીનું લાલચટક કાપડું ગોતી કાઢ્યું ને વાળેલા કપડાને ઉકેલી એક બાંય સીવવા, મશીનને પગથી ફેરવવા માંડ્યું. લાલચટક કાપડું જોતાંવેત નાનજી ઓટલે બેસી પડ્યો ને ધારિયું બાજુ પર મૂક્યું. મેરઈએ લાકડાની પાટ પર બેસવા કહ્યું, પણ નાનજી કહેઃ

‘મેરઈ, તમે ઝટ કરો ભૂંડા. બઉ ટેમ સે નંઈ.’

નાનો ગંદો છોકરો એક હાથમાં પતરાના નાના ટબલરમાં ચા અને બીજા હાથમાં કપ ને રકાબી ખખડાવતો ખખડાવતો આવી પહોંચ્યો. એણે કપરકાબીને ઓટલા પર લગભગ પછાડી, મેરઈએ પૂછ્યુંઃ ‘ટબલરમાં ચા રાખું ને, દલસુખા?’ મેરઈ સ્હેજ ચિડાયો ને કહ્યુંઃ ‘તું આખો કોપ ભરી આપ ને. માળા હાળા બઉ ચિબાવલા થઈ ગ્યા તમે તો.’

પણ, પછી નાનજીએ જ છોકરાને કહ્યુંઃ ‘ટબલરમાં ચા રાખજે. મીં તો હવડાં જ ચા પીધો સે.’

મેરઈએ ‘ના’ ‘ના’ કહેતાં છેવટે ટબલરમાં ચા પીધો. નાનજી ચાના પૈસા ચૂકવવા ઘણું મથ્યો પણ મેરઈએ ‘તમારા ચિયાડા આવીએ ત્યારે શિરામણ કરાવજો પણ અહીં ધોળકામાં તમારો ચા હોય, ઠાકોર? કહી છોકરાને ફરમાવ્યુંઃ

‘જા, ઠૂંઠાની માફક ઊભો છે શું? રામજીડાને કહેજે કે મેરઈને નામે લખી લે.’

‘પ…ણ…’

‘પણ ને ફણની હગલી. તું જા, હું હાક મારી રામજીડાને કહી દઉં છું. એલ્યા રામજીડા, મારે નામે ચા લખી લેજે.’

છોકરો ચાનાં ત્રણચાર ટીંપાં કપમાં રહી ગયાં હતાં એને ઓટલા પર સિફતથી ઢોળી, ફરી કપરકાબી ખખડાવતો ખખડાવતો ચાલ્યો ગયો અને ત્યારે ગામની સુધરાઈના ટાવરમાં ચારના ટકોરા પડતા હતા.

(બે)

મેરઈએ બહુ કહ્યું એટલે નાનજીને પણ થયુંઃ ‘ખટારો તો વયો ગયો સે તે હાલ્યા વગર તે છૂટકો ચ્યાં સે? તો વ્હેલાય હાલવું ને મોડાય હાલવું. એકાદું પિચ્ચર જોઈ પાંડીએ તંઈ.’

અને એ સાંજે મેરઈને ત્યાં વ્હેલું ‘વાળુ’ કરી મેરઈ ને નાનજી પિક્ચર જોવા ઊપડ્યા. પિક્ચર છૂટ્યા પછી મેરઈએ કહ્યુંઃ

‘હવે આટલા મોડા ગયા વના ઠાકોર, કાલે મળસકે જ જજો – ખટારામાં બેસી.’

ને નાનજી થાક્યો હતો. પણ કહેઃ ‘ઘિરે હંધાય ફિકર કરે અને ચિયાડું ચ્યાં છેટું સે? મેરઈ, પોહની કડકડતી રાત્યમાં બે જવાન મનેખને નોખા હુવાડવામાંય પાપ તો લાગે ને, ભૂંડા?’ વાળુ કરતાં કરતાં જોયેલી સમુને યાદ કરતાં કરતાં નાનજીએ આંખ મીંચકારી કહ્યું, ત્યારે મેરઈએ વાત ઉડાવી દીધી અને કહ્યુંઃ

‘ઠાકોર, તમારા કોળીભઈના શાસ્તરમાં પાપ શું ને પુન શું? હાલો હવે, બઉ માન માગ્યા વગર.’

અને નાનજી મેરઈને ત્યાં રાત્રે સૂવા ગયો. મેરઈએ ઘેર જતાં જ સમુને ચા મૂકવા કહ્યું. નાનજી બોલી ઊઠ્યોઃ

‘અટાણે તે હોય, મેરઈ?’

‘ચા વિના મને રાતે ઊંઘ જ ન આવે ને.’

અને સમુએ ચા મૂકવા છોડિયાં ચૂલામાં નાખ્યાં ને પ…છી ચાનો ભર્યો કપ મૂકતાં કહ્યુંઃ

‘ઠાકોરને ભલા રોક્યા.’

‘એ તો ક્યાં રોકાય એમ હતા? મેં કહ્યુંઃ ‘અટાણે ક્યાં જાશો? સૂઈ રહો. મળસકે જજો. પ…ણ, હવે તું પથારી કર.’

‘મું તો બા’ર ઓસરીમાં જ પડ્યો રઈશ હોં, ભાભી.’

મેરઈએ નાનજીને કહ્યુંઃ

‘એટલે બે દી’નો ખાટલો કરવો છે કાં? પોહની ટાઢ હગલી નહીં થાય, ઠાકોર.’

‘ના, પણ મુંને માંહ્ય તો નંઈ ગોઠે. મું તો બા’ર જ…’

‘હારું, બસ એમ કરજો.’

ને ઘણીબધી વાતો કર્યા પછી નાનજીએ ઓસરીમાં લંબાવ્યું અને મેરઈ-સમુની હવે ગુસપુસ એના કાન સાંભળતા જ રહ્યા. થોડી વારે એ ગુસપુસ પણ બંધ પડી ને મેરઈનાં નસકોરાંનો અવાજ બારણાં વીંધી ઓસરીમાં આવવા માંડ્યો.

‘અટાણે રઈલી કંઈ ગાળ ભાંડતી હશે, કંઈ ગાળ.’ એમ એ બબડ્યો. અને એણે મેરઈના ઓશીકાને માથેથી કાઢી લીધું ને… પણ નાનજીને પારકું ઘર હોય કે રઈલીના વિચાર આવતા હોય કે કાંઈ બીજું કારણ હોય પણ એને ઊંઘ નહોતી આવતી. એ ઊભો થઈ એક વાર તો શેરીના નાકે જઈ પેશાબ કરી આવ્યો. એકાદ બીડી પી નાખી, પણ ઊંઘ જેનું નામ, આવે જ નહીં.

પોષની રાતમાં કૂતરાંય રડવાનું મૂકી દઈ સૂઈ ગયાં હતાં. હજી હમણાં જ સાડાબારનો છેલ્લો ખેલ છૂટ્યો હોવાથી એકાદ-બે જણના પગ સંભળાયા. કૂતરાં થોડુંક ભસ્યાં ને ચૂપ થઈ ગયાં. મેરઈનાં નસકોરાંના અવાજ હજી સ્હેજેય ધીમા પડ્યા ન્હોતા.

બારણા પાસે જ ઓસરીમાં સૂતેલો નાનજી અડધી રાતે કમાડની સાંકળ ધીમે રહીને ખૂલતાં ચમકી ગયો. મેરઈનાં તો હજીય નસકોરાંના અવાજ આવતા હતા.

સાંકળી આસ્તે રહી મુકાઈ, હડો ઊંચકાયો ને કમાડ ઊઘડ્યું ને ધીમે રહી બંધ થયું. નાનજીએ છેક માથા લગી ઓઢી લીધું. મેરઈનું બૈરું જ હોવું જોઈએ, એમ નાનજીને લાગતું હતું.

મેરઈનું બૈરું કહેતાં જ એની આંખો સામે ગોળ, રૂપાળું મોં, પાંચ હાથ પહોંચતી કાયા; કાળો કમખો ને લાલચટક લ્હેરાતી ચૂંદડી; મારકણી આંખો અને…

એનો ગોદડા બ્હાર રહી ગયેલો હાથ કોકના પગ તળિયે દબાયો, ભીંસાયો અને એણે એકદમ હાથ જોરથી ખેંચી લીધો ને એથી પગ મૂકનાર એક ધુબાકા સાથે નાનજી પર પડ્યું.

ને તોપણ હજીય મેરઈનાં નસકોરાંના અવાજ આવતા જ હતા.

(ત્રણ)

ભરભાંખળું થતાં થતાં સુધીમાં તો નાનજી ખોરડાની ઝાંપલી ઠેલતો હતો. એનો શ્વાસ હજીય રઘવાયો લાગતો હતો. રઈલીએ તો માત્ર આંખથી જ ઊધડો લીધો પણ, માએ તો દાતણનો ડોયો અર્ધબોખા મોંના દાંત પર ઘસતાં ઘસતાં કહ્યુંઃ

‘તી હેં નાનજી, તું તો ગગા કાલ હાંજ હોરો આવવાનો તો ને?’ નાનજી કાંઈ બોલ્યો નહીં અને ધારિયાને ખોરડાના એક ખૂણે રાખી, શાકભાજીનું પોટકુંય ત્યાં જ મૂકી, ઝોળીમાંથી નાનો કાંટાછાપ છીંકણીનો દાબડો કાઢી બોલ્યોઃ

‘હેં મા, છેંકણીના દાબડાનું પે…લી ફેરે હું બેઠું’તું?’

‘કી ફેરી?’

અને નાનજીએ મુખી ધોળકે ગયા હતા ત્યારે રૂપિયામાં પાયલું ઓછે લાવ્યા હતા જ્યારે પોતે દસ આનામાં જ લઈ આવ્યો છે એમ બોલતાં બોલતાં કહ્યુંઃ ‘પંડે જવામાં ફેર પડે જ.’ અને માને ફરી યાદ આવ્યું તે પૂછ્યુંઃ

‘તી હેં નાનજી, તું તો કાલ હાંજ હોરો આવવાનો’તો ને’…

‘મા બુન વયી ગઈ? હું તો ભાણિયા હારુ ડાહ્યા કંદોઈને ન્યાંથી…’

‘વાટ્ય જોતી તો બૈરી બેહી રહે. છેડિયું તો પંખીનો મેળો સં. એના વદાડ ન હોય. પણ ત…મે તો કાલ હાંજ હોરા આવવાના’તા ને…’

રઈલીએ વાસીદું કાઢતાં કહ્યું. હવે નાનજીનો ગુસ્સો ના રહ્યોઃ

‘ન્યાં મારે માટે હરગથી અપછરાઓ ઊતરી’તી ને તી રાત્ય રોકાઈ ગ્યો. હું વાત કરો સો? મા પૂછે ઈ તો હમજ્યા, પણ તું મને પૂછનારી કુ…ણ?’

માએ નાનજીને ટાઢો પાડતાં કહ્યુંઃ

‘ઈમાં આટલો બધો આકરો ચ્યમ થાય સે? આ તો ભાણિયો ગ્યો ન્યોં લગ ‘મામા આવસે, ભજિયાં-કોંડાળા લાવસે’ ઇમ રટણ કરતો જ રિયો પણ તું તો આયો જ નઈ ને…’

‘તું મા જાણસ ને કે મેરઈના વદાડ ચેવા હોય સે? ને ઈમાંય દલસુખના વદાડ તો ભગવાન તોબા.’

રઈલી તરફ આંગળી ચીંધતાં નાનજીએ આગળ કહ્યુંઃ

‘ઈની પાંહે હાજુ-હારું હમ ખાવાય એકેય કાપડું નો’તું ને મેરઈએ કાપડું તિયાર કીધું નો’તું તે રોકાઈ ગ્યો. ખટારો વયો ગ્યો પછે કપડાની એક બાંય થઈ પછી મનેય થ્યું હવે વ્હેલા જવું ને મોડાય જવું ને મેરઈએ બઉ કીધું તે પિચ્ચર જોવા રોકાઈ ગ્યો.’ હવે રઈલીએ ઝાડું વાળવાનું મૂકી દીધું હતું અને એ ગમાણમાંનું ભેળું થયેલું વાસીદું તબડકામાં ભરી ઉકરડે નાખવા જતી હતી ને માએ રીઢો કર્યોઃ

‘ભા, દેતવા પાડી સા-ફા તો મેકો?’

‘ઈ આટલું તબડકું ઠાલવી આવું પછે મૅકું સું.’

મા ઊભાં થયાં ને પાણીના બેચાર કોગળા કરી ઓઠ બ્હાર રહી ગયેલી ભીની છીંકણીને લૂછી નાનજીને કહ્યુંઃ ‘સા વ્હેલો મેકી આલું?’

નાનજીએ હાથમાં કળસ્યો લીધો ને ખોરડા બ્હાર નીકળતાં કહ્યુંઃ ‘થાય સે. મું કળશ્યે જાસ.’

નાનજી ખોરડું વટાવી, ચોરા પાસે થઈ ખેતરો તરફ જવા લાગ્યો.

સૂરજ હજી હમણાં જ ઊગ્યો હતો. ગામની હાટડીઓ બંધ હતી. નાનાં નાનાં ગલૂડિયાંને આસપાસ સુવાડી ‘કાળી’ હજીય સૂતી હતી. છનો ગાડું લઈ ધોળકે જતો હતો. એણે નાનજીને બૂમ પાડી. ‘હાલ્ય લ્યા, આવવું સે ધોળકે?’

‘મું તો ન્યાંથી હાલ્યો આવું સું.’

અને બળદને પૂંછડે આમળતો, ડચકારો બોલાવતો ગાડું દોડાવતો છનો પસાર થઈ ગયો અને પાછળ ધૂળની સેંતકની ડમરી ઉડાડતો ગયો.

નાનજીએ પહેરણના મોટા ગજવામાંથી બીડી ને બાકસ કાઢ્યું ને વાયરાને લીધે ત્રણ સળીઓ બગડી ત્યારે માંડ બીડી સળગી. સળગેલી બીડીનો દમ લેતો લેતો એ પાધરના હવાડિયા કૂવા પાસેથી પસાર થઈ ગયો ને ચાર ડગલાં ચાલી એને યાદ આવ્યુંઃ ‘અલ્યા, કળશ્યો તો ભર્યો જ નંઈ.’

કળશ્યો ભરવા એ કૂંડીનાં મેલાં પાણીમાં પોતાના જ મોંને દેખાતું જોઈ સમુ યાદ આવી.

‘સમુડીએ મોં જેવામાં તે હું રૂપ ભાળ્યું, તે દલસુખાને મેલીને…’ અને એણે વિચારમાં ને વિચારમાં બુઝાઈ ગયેલી, પણ ઓઠ વચ્ચે રહેલી બીડીના ઠૂંઠાને ફેંકી દીધું.

(ચાર)

છનાએ ઝાંપલી ખોલ્યા વગર જ બરકો પાડ્યો;

‘અલ્યા એ નાનજી, નાનજીડા.’

ને નાનજીને બદલે રઈલી જ હડફ દેતી બહાર આવી ને બોલીઃ

‘ઈમના નામનો ગોકીરો કાં કરો સો?’

‘તી ભાભી, તુંય નાનજીડાનું નામ લેઈને ગોકીરો કર ને કુણ ના કહે સે તને.’

‘ગોકીરો કરે સે મારી બલારાત.’

‘નાનજીડાને મોઢામોઢ તો કહે એક દિ’ તો જાણું કે લગદાણાના વાલજી ભાથાડીની તું દીકરી હાચી. પાછળ તો મગતરાં બોલે મગતરાં, હોં કે ભાભી.’

રઈલી કશો જવાબ આપવા જતી જ હતી કે રઈલીનાં સાસુ આવ્યાં એટલે એ બોલતી ચૂપ થઈ ગઈ. છનાએ કંકુડોસીને જોઈને પૂછ્યુંઃ

‘કાં માડી, ગગાને હાચવીને હોનાના દાબડામાં તો ન…થ મેકી દીધો ને?’

‘બઉ રતન ખરું ને. પણ હા, તી તારે નાનજીડાનું…’

‘ઈ તો મી ધોળકે ગ્યો’તો તી મેરઈએ નાનજીને કેવડાયું સે કે કાલ્ય હોરો આઈ જાય, લ્યો બેહો તંઈ, મીં જાસ.’

‘નાનજીડો ખેતરેથી આયો જ હમજ ને, બેહ તો ખરો.’

કંકુડોશીએ છનાને રોકતાં કહ્યું.

‘ના માડી, વે’લી હવારનો ધોળકે ગ્યો’તો તી હવડાં જ આયો. આ તો હવાડે રમતુડા બળદિયા વળગાડી ઊભાઊભ આવી ગ્યો. લ્યો, તંઈ બેહો.’

અને છનો હાથમાંના પરોણાને ઉછાળતો ઉછાળતો જતો જ હતો કે નાનજીડો બળદ લઈ આવી પહોંચ્યો. બળદને ગમાણે બાંધતાં બાંધતાં જ નાનજીએ પૂછ્યુંઃ

‘અલ્યા, ધોળકેથી આવતોય રિયો?’

‘હંધાય તમ જેવા ના હોય ને! અને માળી ઝમકુડી જેટલી બહાર સે એટલી ભોંયમાં સે. જો છનોભાઈ રાત હોરાય ઘીરે ના આયા તો જોયા જેવી કરે ને.’

રઈલીએ નાનજી અને છના બેયને એક વેણે જ આંટ્યાં.

છનો કહેઃ

‘ઘરમાં હખે રોટલો ખાવો હોય તો બૈરા મનેખને કીધે હાલવું જ પડે ને. બાકી બૈરી બગડી ઈનો ભવ બગડ્યો હમજો.’

‘આપડે તો ઈમાં ન…થ માનતાં. બૈરાને હખે રોટલો ખાવો હોય તો આપડે કીધે હાલે, ભઈ છેવટ તો ઘર તો ઈનું કે આપડું?’

નાનજીએ રઈલી તરફ જોઈને કહ્યું. છનો ખડખડાટ હસી પડ્યો અને બોલ્યોઃ ‘અલ્યા રાતોરાત બઉ ભડ થઈ ગ્યો ભાળું ને’ અને પછી કહ્યુંઃ

‘ધોળકે દલસુખો મળ્યો’તો તી કહેઃ નાનજી ઠાકોરને કહેજો કે ઊભાઊભ આંટો દઈ જાય કાલ હોરા!’

‘તી ત…ને ચ્યાં મળ્યો’તો દલસુખો?’

‘ઈની દુકાને. બીજે ચ્યાં?’

‘બીજુ કંઈ કહેતો’તો?’

‘ના… રે …ઈ કહે કાલ હોરા નાનજીનો મોકલજો.’

‘તી દલસુખાને તારું હું કામ સે, ગગા?’ માએ તુલસીના કૂંડે દીવો કરતાં કહ્યું.

‘ઈનો તો મુંય વચાર કરું સું, મા.’

અને પછી છના ભણી જોઈ નાનજીએ કહ્યુંઃ

‘હાલ્ય, હરજીની હોટલનો સા પીયે.’

માએ ઘણું કધું કે ચા તો ઘેરેય થશે. પણ મા બોલતી જ રહી ને નાનજી છનાનો હાથ પકડી લગભગ ખેંચવા માંડ્યો.

‘લ્યા, પણ મીં તો બળદિયા હવાડે મેલ્યા સે.’

‘તી તારા બળદિયા કુણ ખઈ જવાનું સે? હેંડ્ય, જરા આઈએ સીએ સા પીને.’

અને છનાએ રમતુડાને બળદિયા સોંપ્યા હતા એથી આમ તો નચિંત હતો ને એટલે નાનજીડા જોડે ચા પીવા હરજીની હોટલે ગયો પણ હજીય એના મનમાં ગેડ બેસતી નહોતી કે ‘કોઈ દિ’ નંઈ ને નાનજી સા પીવા લઈ જાય સે? સૂરજ આજ પછ્છમ તો નહોંતો ઊગ્યો ને? માળું બેટું, કાંક હોવું જોઈએ.’

પણ, એ કાંક શું હતું એ છનાથી બહુ વખત છાનું રહ્યું નહિ.

(પાંચ)

વાત સાંભળીને છનો ખડખડાટ હસ્યો.

‘ઈમાં સમુડીનો કંઈ વાંક ન…થી.’

‘તંઈ?’

‘દલસુખાને બઉચર માનું વરદાન સે.’

‘મું હમજ્યો નંઈ.’

‘ઈ પાવૈયો સે પાવૈયો. માનો ભગત.’

છનાએ જોરથી તાબોટો પાડતાં કહ્યું.

‘ભઈના?’

‘ભઈના. ગામ હંધુંય જાણે સે એક તારા વગર.’

‘પણ અલ્યા, ઈના બોલવા-ચાલવે તો અણસારે દેખાતો ન…થ…’

‘સમુડીનાં માબાપ પણ ઈમ જ ભરમાયાં ને.’

અને પછી છનાએ લાકડાની પાટલી પરથી ઊભા થતાં જ કહ્યુંઃ

‘બઉ મોડું થ્યું, રમતુડો તે મુંને ગાળો દેતો હશે, પણ લ્યા, હવે આપડો ચાનસ રાખજે હોં.’

અને વળી પાછો ખડખડાટ હસતો છનો ગયો ત્યારે નાનજીના મનમાં એક જ વાત ઘૂંટાયા કરતી હતીઃ

‘મુંને તો ઈમ કે સમુડી મું પર મોહી ગઈ સે, આ…’

નાનજીડાને હજીય સમુના શબ્દો યાદ આવતા હતાઃ

‘ઠાકોર, ત…મે કેટલા રૂપાળા છો.’ એને હવે આ યાદથી ગુસ્સો આવતો હતો.

‘માળી હાળીએ મુંને છેતર્યો’ — એ જરા જોરથી બબડ્યો. હરજીએ કહ્યુંઃ

‘અલ્યા, હવે ઊભો થાસ કે બહારથી તાળું દઈ ધોળકા ભેળો થઈ જાઉં? જાણે આખા મલકનું રાજ હોય ઈમ ચંત્યામાં સે તે થ્યું સે હુ તને? અને એ વગરબોલ્યે હજીય તરફ પાવલી નાખી, હોટલમાંથી બહાર નીકળ્યો.

‘માળો મેરઈ પણ જબરો, ગમે ઈમ કરીને મુંને રાત રોક્યે જ છૂટકો કર્યો.’ નાનજી પહેરણના ચાંદીના બટનની સેરને સરખી કરતો બબડ્યોઃ

‘માળો હાવ નફ્ફટ, વર થઈ હામેથી મુંને ધોળકે આંટો દઈ જવા કેવડાવે સે’ અને એમ વિચારતાં વિચારતાં એ પોતાને ખોરડે આવ્યો. રઈલી ચૂલા પાસે બેસી બાજરીના રોટલા ઘડતી હતી અને મા રોટલા શેકતી હતી. સાંઠીઓના કારણે ભડભડ સળગતો અગ્નિ જાણે બબડતો હોય એમ લાગતું હતું.

રઈલી બે પગ લાંબા કરી, પગ વચ્ચે લોટની થાળી રાખી લોટને બે હથેળીથી મસળતી, ધીમે ધીમે ટીપતી ટીપતી, રોટલો ઘડતી એ જોઈ જ રહ્યો. રઈલીના ઊજળા મોં પર ચૂલામાં ભડભડ બળતા અગ્નિનું તેજ પડતું હતું અને એથી એનું મોં લાલઘૂમ લાગતું હતું.

‘માએ પૂછ્યુંઃ ‘શિરામણ કરસ ને, ગગા?’

‘માળો મેરઈ મુંને છેતરી ગ્યો’ એ જ વિચારમાં નાનજીને માની પહેલી બૂમ તો સંભળાઈ જ નહીં.

‘ગગા, તું…’ મા ફરી બોલી ને તરત નાનજીને ખ્યાલ આવ્યો કે મા કશું એને કહી રહી છે. એણે તરત જ પૂછ્યું, ‘મા તે શિરામણની વાર સે?’

‘તારી વારે વાર. મીં તો તને એક ફેરા કીધુંય ખરું પણ તું તો મોટા બાલિસ્ટરની જેમ એવો તો વચારમાં પડ્યો’તો કે…!’

‘મા, લીલું મરચું સે ને? ના હોય તો છનિયાને ત્યાંથી લઈ આય.’

‘મરચાં વના તો એક કોળિયોય ભરતો ન…થ’ એમ બબડતાં મા લીલું મરચું લેવા છનાને ઘેર ગઈ કે તરત નાનજી ઊભો થયો અને ચૂલા પાસે બેઠેલી રઈલીને અટકચાળું કરતાં બોલ્યોઃ

‘આ દેવતાના તેજે તારું મોં એવું તો લાલ ટામેટા જેવું થઈ ગ્યું સે કે એક બટકું…’

‘હવે આઘા જાવ, મોટા બટકા ભરનાર ના દીઠા હોય તો! કાલે પિચ્ચરમાં અમને યાદે નંઈ કર્યા હોય.’

‘તારા હમ, રઈલી! પિચ્ચરમાં એક બાઈડી તો બસ તારા જેવી જ.’ રઈલી ચૂપ રહી રોટલા ઘડતી રહી.

‘અસ્સલ તારા જેવી. ઈને વર બોલાવે તો તારી જેમ તોબરો ચઢાવીને બેસી રહે ને જો વર ના બોલાવે તો કહે, કે તમને હું ગમું તંઈ બોલાવો ને મુંને.’

પણ રઈલી હજીય કંઈ બોલી નહીં એટલે નાનજીએ એના બે હા પકડી લેતાં કહ્યુંઃ

‘કાં બઉ રીહકો ચઢ્યો સે?’

‘આઘા ખહો હારા નોથી લાગતા. મા હવડાં આવસે.’

‘મા કંઈ રાખસ સે તે આટલી ડરસ?’ અને એમ કહેતાં ધરાર નાનજીએ રઈલીને એક બટકુ ભરી જ લીધું ને રીલીની ‘વો…ય’ એમ આછી ચીસની સાથે જ ઝાંપલી ઊઘડવાનો અવાજ થતાં નાનજી ફરી ડાહ્યોડમરો થઈ બેસી ગયો અને રઈલી બટકું ભરેલા ગાલ સુધી ઓઢણાના છેડાને લઈ ગઈ. માએ આવીને કહ્યુંઃ ‘ઓણને વરસે આપડેય મરચી વાવો.’

(છ)

કોસનું દોરડું ગરગડી પર રાખી નાનજીએ બે વાર ખેંચ્યું ને કોસની મસકમાં પાણી ભરાયેલું લાગ્યું એટલે જોતરેલા બળદિયામાંથી એકનું પૂંછડું સહેજ આમળી, એ કૂદકો મારી દોરડે બેસી ગયો. થાળામાં પાણી પડી રહ્યું પછી એણે રાશ ખેંચી, બળદિયાને પાછા પગલે કૂવાના થાળા તરફ ચલાવવા માંડ્યા. ફરી વાર એણે કોસનું દોરડું ગરગડી પર રાખી બે વાર ખેંચ્યું ને…

‘ઢાળિયો તૂટ્યો લાગે સે…’

એક હાથમાં પાવડો લઈ, બળદિયાને રાડાં નીરતાંક એ ઢાળિયે ઢાળિયે હડફ હડફ ચાલવા માંડ્યો. લીંબડી ને શેતૂર બેય કોર ઊગી ગયાં હતાં. કાળા શેતૂરને મોંમાં મૂકતોક એ આગળ વધ્યો અને એણે જોયું કે ઢાળિયો તૂટી જવાની જામફળીનાં સૂકાં પાંદડાં ગોરાડુ ભોંયમાં ભીનાં ભીનાં થઈ ચોંટી ગયાં હતાં.

નાનજીએ પાવડાથી ઝટ ભીની ભોંય ખોદી, પાવડામાં થોડી માટી ભરી તૂટેલા ઢાળિયાને ફરી બાંધ્યો અને પાણી વાળી પાછો ક્યારા તરફ જવા લાગ્યો.

સૂરજ હવે બરોબર માથે આવ્યો હતો અને શિરામણ કર્યું હતું કે કેમ એવો પ્રશ્ન થાય એવી કકડીને નાનજીને ભૂખ લાગી હતી.

‘ભલું હશે તો રઈલીએ કોઠીમાંથી બાજરો કાઢ્યોય નંઈ હોય,’ એમ બબડી એણે શેતૂરની ઊંચી ડાળેથી થોડાં કાળાં અને પછી તો અધપાકેલાં લાલ અને છેવટે હજી હમણાં જ બેઠેલાં લીલાં શેતૂર બુકાટવા માંડ્યાં. એનું મોં કેરીનો મરવો ખાધો હોય એવું ખાટું થઈ ગયું. હજીય પેટમાંની ભૂખ ઓછી થઈ નહોતી અને એથી ખેતરને છેટે ઊભેલી વાડને અઢેલી બોરડીનેય એણે ઝાટકી ખાધી.

‘માળી હાળી કંઈ ભૂખ લાગી સે, કંઈ ભૂખ’ એમ એ બબડ્યો અને એને તરત જ સમુ યાદ આવી.

‘મીં જ્યમ ભૂખને જોરે લીલાં શેતૂરે ન મેક્યાં ને બોયડીને વીણી ખાધી તો પ…છ સમુડીય ભૂખને જોરે મું જેવાનીય હેવાઈ થયા ઈમાં…’

પણ, એ વધારે વિચાર કરે એ પહેલાં તો એણે જોયું કે રાડાં થઈ રહ્યાં હોવાથી બળદિયા હવે ધીમે ધીમે તોફાને ચઢતા જતા હતા.

એણે બંને બળદિયાની રાશ પકડી અને તોફાને ચઢેલા એકને પરોણાની આર સહેજ ઘોંચતાં મનને જ એણે કહ્યુંઃ

‘નીરણ હતું તંઈ લગ તો ઊંચું હરખું જોતા નહોતા ને નીરણ ખૂટ્યું કે વકરે સે કંઈ વકરે સે, માળા હાહરા! અને બળદિયા પાછા પગલે ધીમે ધીમે કૂવા તરફ ઢસડાતા હતા.

‘સમુડીય નીરણ ખૂટ્યે જ… છનિયો હાચું કેતો’તો ઈમાં ઈ બચારીનો સો ગનો?’

એણે કોશને ફરી એક વાર પાણીમાં ડૂબકી ખવડાવી પણ કોશ જાણે કોશનું રોંઢવું તૂટી ગયું કે શું થયું, ભરેલો કોશ એક ધબાકા સાથે કૂવામાં પછડાયો અને ગરગડી પરથી રાંઢવું ઊતરી ગયું. બળદિયા સહેજ ચમક્યા અને કૂવા લગી ખેંચાઈ ગયા. નાનજી થાળું પકડી માંડ બચ્યો અને પછી બળદિયા છોડી નાખી એ કૂવામાં ઊતર્યો.

એણે કૂવાના ટાઢાબોળ પાણીમાં પગ મૂક્યો ત્યારે એ પહેલી વાર તો ધ્રૂજી ગયો. પણ, પછી મરેલી ભેંસ જેમ પડેલા, તરતા કોશને રાંઢવું બાંધી એ નીંગળ્યા દેહે કૂવા બહાર નીકળ્યો અને ઘાસ ભરવા લાવેલી પછેડીથી શરીર લૂછતો હતો ત્યારે એણે ખેતરને અડીને જતી નાળિયા સડક પર ભાત લઈને આવતી રઈલીને જોઈ અને ઝટ ઝટ ડિલ લૂછવા માંડ્યું. ડિલ લૂછી, બોળેલાં કપડાંને નિચોવી એણે બોરડી પર સૂકવી દીધાં. બોરડીના ઝીણા ઝીણા કાંટાથી ભીનું કપડું ધવન આવ્યે ફાટશે કે નહીં એનો વિચાર સુધ્ધાં ન આવ્યો.

અને રઈલી ખેતરની વાડના છીંડામાંથી આવે તે પહેલાં તો એણે ફરી કોશ જોડી દીધો અને બળદિયાના પૂંછડાને આમળતાં ગાવા માંડ્યું હતુંઃ

‘ઈ રે જોબનિયાને
પાઘડીના છેડામાં બાંધો
જોબનિયું આજ આયું ને કાલ્ય જાસે.’

(સાત)

રઈલીએ માથેથી ભાત ઉતારી, ચાર વાઢવાનું દાતરડું હાથથી હેઠું મૂકી ગાતા નાનજીને કહ્યુંઃ

‘માએ તમને પાણી પાવા મોકલ્યા સે કે ગાવા?’

‘તી તનેય માએ ભાત આલવા મોકલી સે કે મારી હારે વઢવા?’

અને રઈલી કંઈ જવાબ આપે એ પહેલાં તો નાનજીએ છેલ્લી ફેરા કોશની મશકને પાણીમાં બે વાર ઝબોળતાંક સડસડાટ બળદિયા હંકારી મૂક્યા અને થાળામાં ભરાયેલા તાજા પાણીનો કળશ્યો ભરતાં ભરતાં રઈલીએ કહ્યુંઃ ‘હૂરજ તો માથે થવા આયો. હજી લગણ તમને ભુખારવાને ભૂખ નથ લાગી ઈ તો ભારે અચરજ.’

‘નવરાં મનેખને ભૂખેય લાગે ને તરસે લાગે…’

‘તી તમે નવરા નથી?’ રઈલીએ હસીને કહ્યું.

‘નવરા તો છઈએ જ ને; પણ…’

‘પણ ને ફણ. બપોરાં કરી લો સો કે નંઈ? બચારા બળદિયાય ફેણ ફેણ થ્યાસ. જરાક તો દિયા રાખો રુદિયે.’

અને રઈલીએ બળદ છોડી લીંબડીના થડ સાથે રાશ બાંધી, પૂળાના ઓઘામાંથી એક પૂળાને ખેંચી પૂળાને છૂટો કરી બે પગથી ભાંગી રાડાં બેય બળદિયાને નીર્યાં અને ત્યાં સુધીમાં ઢાળિયામાં હાથ ધોઈ, મોંમાં પાણી ભરી બેચાર કોગળા કરી, જાડા ધોતિયાના છેડાથી મોં લૂછતો લૂછતો નાનજી બીજા લીંબડાની છાયામાં બેસી, ભાતનું પોટકું છોડતાં બોલ્યોઃ

‘હાલ્ય ને!’

‘બઉ ઉતાવળા ભાળું. પરથમ બળદિયાને તો નીરવા દ્યો. પ…પછી તમારો વારો.’

‘બઉ બોલવા માંડ્યું સે ને હવડાં હવડાં?’

નાનજીએ પોટલું છોડી બાજરીના રોટલા કાઢ્યા. બેચાર લીલાં મરચાંય બહાર ધસી આવ્યાં.

‘મીં તને ભાખરી ને સાક કરવા નો’તું કીધું?’ નાનજીએ જરા તપતાં કહ્યું.

‘માએ કીધું કે ભાખરા કાલ કરજે. આજ ભૂરી વટકી તે દોવા જ ન દે. માંડ દોઈ માએ. ઈમાં ને ઈમાં બઉ ટેમ ગિયો તે રોટલા જ કીધા.’

રઈલીએ રોટલાની ફડસ કરી, એક ફડસ ઉપર બે મરચાં મૂકી આપી, એક કોર મીઠું ભભરાવી દીધું અને કળશ્યામાં લાવેલી છાશનું ઉપરનું પાણી નિતારી કળશ્યો હાથમાં મૂકતાં કહ્યું,

‘લ્યો, હવે મારા મોં હામું સું તાક્યા કરો સો? ખાઈ લ્યો.’

‘પણ ભાખરા…’

અને નાનજીને સમુએ કરેલી મ્હોણ નાખેલી ભાખરી અને આંબલીનું પાણી છાંટી કરેલું બટાકાનું રસાદાર શાક યાદ આવતું હતું.

સમુએ પૂછ્યું હતુંઃ ‘મારી દેરાણીએ બાજરીના રોટલા વિના બીજું કંઈ ખવડાવ્યું છે કે નહિ, હેં ઠાકોર?’

નાનજીએ ત્યારે કહ્યું હતુંઃ

‘અમારે તમારી ઊજળી વરણ જેવી રાંધણિયે બેઠાં રહેવાનું સે? પેટ પૂરવા બાજરીના મોટા મોટા બે રોટલા મળ્યા એટલે હાંઉ. આ તમારી ભાખરીઓ તો દરઝન ખાઉં તોય મારી ભૂખ ના ભાંગે.’

અને નાનજીને થયું કે ભૂખ ના ભાંગે છતાં એ ભાખરી કરાવવા કેમ તૈયાર થયો હતો? ‘દાઢનો સવાદ. બીજું શું?’

અને જાણે આ ઉત્તર સાચો ન હોય એમ પ્રગટપણે રઈલીને એણે કહ્યુંઃ ‘પ…ણ ભાખરા…’

‘ભાખરા, ભાખરા, ભાખરા. ભાખરામાં હુંય ભાળી ગ્યા સે કુણ જાણે! એક દિ’ મેરઈને ન્યાં ખાધા ઈમાં આટલા મોહી ગ્યા?’

‘તી કે દા’ડે ભાખરી ખાધી સે તે તને ઈનો સવાદ આવે? બિસ્કુટ જેવી ભાખરી ને લહલહતું બટેટાનું સાક…’

‘દાઢના ચહાકા તો…’

અને નાનજીએ રોટલાની ફડસને મોંમાં મૂકી અને લીલાં મરચાંના અંગે મીઠું અડાડ્યા વગર જ કોરું બાટકી ગયો અને ઉપર છાસનો ઘૂંટડો પીધો.

‘માળો હાળો બાજરાનો તો સવાદ જ જુદો.’ એમ બબડી નાનજી ઊભો થયો અને ઢાળિયામાંથી ખોબે પાણી પી, હાથ ધોયા ત્યારે રઈલીએ લીંબડા નીચેની એની માયા આટોપી લીધી હતી.

‘ચાર વાઢી આવું સું.’ રઈલીએ દાતરડું ને ચાર ભરવા માટેની પછેડી લીધી.

‘આ પછેડી ભેની ચ્યમ સે?’

‘કૂઈમાં ઊતર્યો’તો ને.’

‘કોહનું રાંઢવું આજેય તૂટી ગયું’તું? કહું સું. આ લાવો સો ને તે લાવો સો તે એક રાંઢવું લેતા આવતા હો તો? કોક દિ’ જીવ લે એમાંનું સે આ રાંઢવું તો.’

‘આણી ફેરે ધોળકે જસું તંઈ લાવસું.’ એમ કહી નાનજીએ બીડી પેટાવી ને સળગતી દીવાસળી ઓઘા બાજુ ફેંકી.

‘કોક દિ’ ઓઘા આખાયમાં આગ મેકી દેવાના સો આમ.’ એમ બબડતી બબડતી, સળગતી સળીને પગથી ધૂળે દાબી, રઈલી ચાર વાઢવા ગઈ ત્યારે હજીય નાનજી વિચારતો હતો કે રાંઢવું લેવા ધોળકે જવું કે ના જવું.

(આઠ)

‘કુણ જાણે નજરાણી કે સે હું થ્યું સે. આજ ભૂયડી હરખી ઊભી રે’તી જ ન…થ ને! બે સેર પાડીએ ન પાડીએ કે પગ ઉલાળતી ઊભી થઈ જાય સે.’ માએ કહ્યું.

નાનજીએ કહ્યુંઃ ‘મા, તું આઘી ખસ તો. લાય, આજ મું દોહું.’

‘પણ ગગા, હંભાળજે, લાતફાત ના મારે.’ એમ કહેતાં કહેતાં કંકુ ડોશીએ બોઘરણું આપ્યું અને સહેજ આઘાં ઊભાં રહ્યાં.

નાનજી ભૂરી પાસે ગયો અને એની કેડે હાથ ફેરવી, મોંથી ડચકારો બોલાવતાં કહ્યુંઃ

‘મા, આંચળ તો જો. અધમણિયા થઈ ગિયા સે.’

‘ટિલડી નેય ચ્યાં અડવા દે સે.’ માએ પાડીને બતાવતાં કહ્યું.

નાનજી હળવે રહી ઊભા પગે બેઠો ને આંચળોને હથેળીઓથી સહેજ હલાવી બોઘરણામાં પાણીથી આંચળ ધોઈ, એક આંચળમાંથી સેર પાડવા આંચળ દાબ્યો કે પાછલો પગ ઉલાળતી એ ભૂરી આઘી જઈ ઊભી. બોઘરણાને અને પોતાને માંડ સાચવી શકેલા નાનજીને માએ કહ્યુંઃ ‘ગગા, જાળવજે ભઈલા.’

નાનજીએ કહ્યું, ‘મા, પાસલા બે પગ બાંધવા દોયડું લાય.’

‘પણ વટકેલું ડોબું પગ બાંધવા દેવાનું સે? ઈમાં તારી આ ભૂયડી?’

‘મા, તું તારે દોયડું લાય ને.’

નાનજી ફરી ભૂરીને પંપાળવા લાગ્યો. નાનજી પંપાળે ત્યારે નાનજીના હાથને વહાલથી ચાટતી ભૂરી આજ ગુસ્સે થતી હતી.

‘મા, ટીલડીનેય આણી કોર લાય.’ નાનજીએ કહ્યું.

‘અ…લી વઉ, કઉ સું હાંભળશ, દોયડું લાયને, ભૂયડીના પગ બાંધવા’ અને એમ કહેતાં કહેતાં કંકુ ડોશીએ બીજે ખીલે બાંધેલી ટીલડીને છોડી અને ટીલડી દોડતી દોડતી આંચળે વળગી ને આંચળ ચસચસ ચૂસવા લાગી, પણ ભૂરીએ ફરી કૂદકો માર્યો અને આઘી ખસી ગઈ. નાનજીએ બોઘરણું હેઠું મૂકી, કૂદતી ટીલડીને રાશ પકડી ભૂરીના મોં પાસે લઈ ગયો. ભૂરી ટીલડીના આખા શરીરને ચાટવા લાગી. રઈલી દોરડું લઈ આવી અને નાનજીને કહ્યુંઃ

‘તમારા બેમાંથી એક આ કોરે આવો તો મું પાછલા બે પગ બાંધું.’

અને માએ ટીલડીની રાશ પકડી એટલે નાનજી ભૂરીના પાછલા પગ બાંધવા આસ્તે આસ્તે ભૂરીના પૂંછડા ભણી ગયો અને દોરડાને હળવે રહી પગે વીંટાળી એણે ગાંઠ મારી અને ફરી એક વાર ભૂરી કૂદી.

પણ હવે એના પગ બંધાયેલા હતા.

‘મા, હવે તમતમારે ટીલડીને મોકળી કરો અને તું પેલું બોઘરણું લાય.’

અને એણે દૂધથી છલકાઈ ગયેલો, કૈંક પાકી ગયેલો આંચળ હાથમાં લીધો અને બીજી તરફ તો ભૂખી ડાંશ ટીલડી ચસચસ ધાવવા માંડી હતી.

માથું ઉલાળતી, શીંગડીઓ ભોંયમાં ઘોંચવા મથતી, આગલા બે પગ વડે આજુબાજુના ગોબરને માટી સાથે ઉડાડતી ભૂરીનાં તોફાન ઓછાં થતાં નહોતાં, પણ નાનજીએ અરધા ઊભા પણ ભૂરીને દોહી અને માને દૂધનું બોઘરણું આપ્યું ત્યારે માએ કહ્યુંઃ

‘આજ અત્તારે દોવાઈ ના હોત તો ભુયડીના આંચળ ફૂલીને થાંભલા થાત. અને એનું કાળોતરું કળતર તો અસ્ત્રીની જાત જ ખમી ખાય.’

‘દૂધાળુ ડોબું દોવાય નંઈ તોય પંચાત જ સે ને’ એમ નાનજી મોટેથી બોલ્યો ત્યારે એને અચરજ એક વાતનું થયું કે આ તો પોતેપંડ બોલે છે કે કોક બીજો? કોક બીજો તે કોણ? દલસુખો?’

(નવ)

વાળુ કરીને નાનજી ચૉરે બેસવા ગયો. ચૉરે બેપાંચ જુવાનિયાઓને ઘેરીને છનો ઊભો હતો. છનાએ નાનજીને જોયો એટલે પ્રથમ પ્રશ્ન કર્યોઃ

‘કાલે ધોળકે જાસ ને?’

પણ, નાનજીએ છનાનો આખોય પ્રશ્ન ઓહિયાં કરી જઈને કહ્યુંઃ

‘કંઈ કેટલા દિ’થી ચોપાટે બેઠા જ ન…થ્ય. આજ બેહવું સે?’

મંગાએ છના સામે આંખ મીંચકારતાં કહ્યુંઃ ‘સા-પાણી તારાં.’ છનો કંઈ બોલે તે પહેલાં જ નાનજીએ કહ્યુંઃ ‘સા નંઈ ને સાનો કાકો. જા હેંડ મખીને ન્યાંથી ચોપાટ લાય, મંગા.’ અને જોતજોતામાં ચાર ભેરુ ને બેચાર ટોળે વળનારાએ ગામ આખાયમાં દેકારો બોલાવી દીધો, ગામ આખુંય જાણતું થઈ ગયું કે આજ નાનજીડો ને છનિયો ચોપાટે બેઠા છે.

છનાએ મંગાને કહ્યુંઃ ‘કોડિયું ખખડાઈ લો મંગાજી, પ…ણ કોડિયું કીધું કરવાની સે તો મારું જ.’

નાનજીએ ગજવામાંથી ચારછ બીડીઓ કાઢી અને બધા તરફ એક એક ફેંકી અને એક બીડી પોતે સળગાવી. આજુબાજુ ધુમાડેધુમાડા થઈ ગયા પહેલી ફૂંકથી.

‘ભઈજીડા, મને કાળી હોગટીઓ દઈ દે. લ્યે, આ રાખ પોપટડા.’

‘કાળીથી તો હું હારી જાસ, તી તું જ રાખ્ય. ઈ કાળમુખીને.’

‘મુંને તો કાળી કામણગારી લાગે સે.’ એમ કહેતાં કહેતાં છનાએ કાળી સોગઠીમાંથી એકને છાતીસરસી ચાંપવાનો ચાળો કર્યો અને બધાય જોરથી હસી પડ્યા.

‘આપડે તે ચોપાટ રમવા ભેળા થ્યા સે કે ભવાયું કરવા?’ નાનજીએ બીડીનો છેલ્લો દમ ખેંચી ફેંકી દઈ કહ્યું.

‘પહેલો દાવ મું લેવાનો.’ મંગાએ કહ્યું.

‘ચ્યમ દૂધ પીતો છોકરો સે એટલે?’ છનાએ છાસિયું કર્યું.

નાનજીડાએ બધાને શાંત પાડી કહ્યુંઃ

‘ભઈજીડાને કોડીઓ દઈ દો. ઈ પ્હેલો દાવ લે.’

‘બ…સ.’

અને મંગાએ હાથમાંની કોડીઓ ભઈજીડાને આપી. ભઈજીડાએ થોડી વારમાં કોડીઓ ખખડાવી અને કોડીઓને રમતી મૂકતાં મૂકતાં કહ્યુંઃ ‘પરમેશ્વરના.’ અને ત્રીસ દાણા પડ્યા.

રાતના દોઢ વાગ્યાના સુમારે છનો અને નાનજીડો બે જણ વારંવાર ગાંડું કાઢવાને લીધે પાક્યા વગરના રહી ગયા હતા, ભઈજીડાની બે પીળી સોગઠીઓ ફરતી હતી, છનાએ બે વાર ગાંડાં કાઢ્યાં હતાં અને એટલે જ એક સોગઠી હજી બેઠા વગરની હતી. નાનજીડાએ કોડીઓ હાથમાં લીધી. આ ફેરા જો એ બે પચ્ચીસ દાણા પાડે તો પાકવાની અણી પર આવી જાય એમ હતો. એણે કોડીઓ રમતી મૂકી તો પચ્ચીસ દાણા.

સાતે કોડીઓ ભેળી કરી, ફરી એણે કોડીઓ ખખડાવવા માંડી.

‘લ્યા ગોઠવેસ?’ છનાએ પૂછ્યું.

‘અં…હં’ અને એમ કહેતાં જ દાણા પાડ્યા તો ત્રીસ. આજુબાજુ ભેરુઓ બોલી ઊઠ્યાઃ

‘હવે તો ખડું થ્યું જાણ નાનજીડા.’

‘ખડું! જો તો ખરો ભઈજીડા.’ અને એણે ફરી દાણા પાડ્યા તો પચ્ચીસ અને એકદમ હર્ષમાં આવી જઈ નાનજીડાએ કહ્યુંઃ ‘ચ્યમ બાળી નાખ્યા હંધાય દાણા?’

નાનજીડો ગામ, ચોરો, ભેરુઓ છોડી છેક ધોળકા પળએકમાં પહોંચી ગયો. એને થયુંઃ ચોપાટ જેમ જીવતરમાં માગ્યા દાણા ના પડે તો હંધાય દાણા બાળી નંખાતા હોય તો? અને પછી એને ચોપાટ રમવામાં રસ ન રહ્યો. એ ઊભો થયો અને સહેજ આગળ ચાલ્યો એટલે છનાએ એની સાથે થતાં કહ્યુંઃ ‘કાલે ધોળકે જાસ ને.’

‘માતાના, મન તો એવું થાય સે ને કે વાયરા ગોડે ધોળકે જતો રઉં, પણ તું કેસ ને કે દલસુખો મનેખમાં જ નથી તો…’

‘તો તો વધુ છૂટ રહે ‘લ્યા.’’

‘પ…ણ…’

‘પણ સું?’

‘પણ ઈનો અરથ તો ઈ થ્યો ને કે વાટે જનાર, ગમે ઈની હારે સમુડી…’

‘લ્યા, એ ઢેડને જાય તોય તારે કિયા ભઈને હેં? પંડના બૈરામાં ચેંપેં ના હાલે, પણ આ તો…’

‘પંડમાં કે પારકે, જેણે મુંને ન દીઠો હોય ઈને માટે રદિયામાં વહાલ થાય જ ચ્યમ?’

‘ન્યાં તો તું બઉ વહાલ કરવા જતો ખરો ને?’

‘વહાલ નંઈ તો બીજું સું?’

છનો જવાબ ગળી ગયો, પણ નાનજીડો એનો અર્થ ન સમજે એવો ભોટ નહોતો જ, એથી એણે તરત જ કહ્યુંઃ

‘છના, તું માન કે ન માન. પણ મીં તો સમુડીનું દલડું જ ભાળ્યું’તું, મીં ઈનો દેહ જ ન…થ દીઠો.’

‘એક રાતમાં દલડું દેખી ગ્યો તું?’

અને નાનજી છનાનો પ્રશ્ન ઓગાળી ગયો. છનો છૂટો પડ્યો ત્યારે નાનજીનું મન વધારે ડહોળાયું.

(દસ)

રઈલીએ કહ્યું.

‘બઉ વે’લા આયા?’

‘ચોપાટે બેસી પડ્યો. માંડ છૂટ્યો.’

નાનજીએ કળશ્યો ભરી પાણી ઊંચેથી પીતાં કહ્યું. પાણી પી રહી એણે બીડી સળગાવી.

‘ચ્યમ ઊંઘવું ન…થ?’

‘ચ્યમ બઉ ઉતાવળ સે?’ નાનજીએ હસતાં પૂછ્યું.

‘રોટલો ઘડતાં બચકું ભરે ઈની ઉતાવળ પાંહે મારી ઉતાવળ તો…’

‘રોટલો ઘડતાં બચકું ભરે ઈની ઉતાવળ પાંહે મારી ઉતાવળ તો…’

રઈલીને વાક્ય પૂરું કરવા દે તો નાનજીડો શેનો?

નાનજીડાએ અડધી બીડી ફેંકી દેતાં જ રઈલીનો હાથ પકડી જોરથી પાસે ખેંચી અને ખોળામાં સુવાડી એક બચકું ભરવા મોં નીચું નમાવ્યું તો રઈલી બોલીઃ

‘મોંમાંથી બીડીનો ધુમાડો પેલાં કાઢી નાખો. તમારું મોં એવું તો ગંધાય સે ને…’

અને નાનજીને ગઈ કાલની રાત યાદ આવી. સમુડીએ પણ નાનજીને કહ્યું હતુંઃ ‘ઠાકોર, બીડીઓ શું પીવો છો? પીવી હોય તો ધોળી બીડી પીવો, જેથી મોંમાંથી ગંધ આવે તોય ગમે.’ અને એણે રઈલીને દૂર હડસેલી દીધી.

‘ઓ…હો, મોટો બાલિસ્ટર જેટલો ગુસ્સો સે ને?’

— રઈલીએ દૂરથી પાસે આવી, નાનજીની ડોક આસપાસ બે હાથ ભેરવતાં કહ્યું.

‘નંઈ? તુંય જાણે ગોરી મડમ હોય ઈમ હુગાય સે ને!’ નાનજીએ કહ્યું.

‘ચ્યમ દૂધે ધોઈ હોય એવી તો ગોરી સું.’

‘પણ મડમ સે?’

‘ચ્યમ વળી, તમે કેસો તો મડમ જેવા અમેય ગોટપીટ ગોટપીટ કરસું.’

રઈલીએ નાનજીને ગાલે બટકું ભરતાં કહ્યુંઃ

‘મડમ ચ્યાં બટકું ભરે ઈ ખબર સે?’

‘ના.’

‘હોઠે. અને બચકું ભરે ને તોય દાંત ના બેહે હોઠે.’

‘તી ઈમાં મઝોય સો આવે?’

રઈલીએ તો ફરી ગાલ પર જ બટકું ભરતાં કહ્યું.

ગઈ રાતે સમુડીને એણે વહાલના આવેગમાં બટકું ભર્યું ત્યારે એ રાડ જ પાડત. એણે નાનજીને કહ્યુંઃ ‘બટકું ભરીને તે વહાલ દેખાડાય? ગાલ પર નંઈ, ઓઠ પર, તમારા ઓઠ…’ અને પછી સમુડીએ લાંબા સમય સુધી એના હોઠ પર જોરથી એના હોઠ ભીંસી રાખ્યા હતા. થોડી વાર તો નાનજીને કંઈ મઝા નહોતી આવી પણ સમુડીના પરવાળા જેવા હોઠ પર એણે છેલ્લી વાર જોરથી ચાંપ્યા ત્યારે…

‘ચ્યમ મીંદડી મીંદ થઈ ગ્યા?’

રઈલીએ નાનજીને પૂછ્યું.

‘લ્યો તમને ઈમ ગમતું હોય તો ઈમ.’

અને રઈલીએ પોતાના હોઠ નાનજીના હોઠ પર મૂક્યા.

‘બળ્યું… મું ને તો કંઈ…’ થોડી વારે રઈલી બોલી.

‘ગામડાનો અને શહેરનો ફેર એટલે ફેર…’

નાનજીએ રઈલીને દીવો ઠારવાનું કહ્યું. ને પડખું ફેરવી સૂઈ ગયો.

રઈલીએ ઘણી ગલીપચી કરી, કંઈ વાનાં કર્યાં પણ એણે પડખું ન જ ફેરવ્યું.

રઈલીએ બહુ કીધું તો કહેઃ

‘ઊંઘ આવે સે. કાલેય ઊંઘ નહોતી આઈ.’

અને ગઈ કાલની રાત એની આંખમાં આવી બેસી ગઈ. ને એ પડખું ફેરવી, રઈલીને બાથમાં લેતાં બોલ્યોઃ

‘તું કેટલી રૂપાળી સે?’

પણ, નાનજીનેય એ વાતની ખબર પડી નહોતી કે એણે આ રઈલીને કહ્યું હતું કે…

(અગિયાર)

પરોઢે ઊઠતાંવેંત નાનજીએ રઈલીને કહ્યુંઃ

‘મી ધોળકે જાસ.’

‘રાંઢવું લેતા આવજો.’

રઈલીએ ચા મૂકતાં કહ્યું.

‘ઈ લેવા જાસ ને પાસું દલસુખાએ કે’વરાવ્યું સેય, તી પૂસું તો ખરો સું કામ સે?’

નાનજીએ પાણીથી કોગળો કરતાં કહ્યું. ને થોડી વારમાં એ ખભે ધારિયું મૂકી ચિયોડથી ખટારાની રાહ જોયા વગર જ ધોળકે જવા ઊપડી ગયો.

એણે પાધરનો કૂવો વટાવી સીમમાં પગ મૂક્યો ત્યારે ભરભાંખળું થવામાં હતું. પણ હજી સૂરજનાં એંધાણે નહોતાં. શિયાળવાના રડવાના અવાજોથી હજીય સીમ જાગતી હતી. એણે રસ્તાની વચ્ચોવચ્ચ ચાલવા માંડ્યું. ગઈ રાતે ભરેલાં ગયેલાં ગાડામાંથી ઊડીને પડેલા પૂળાનાં કસ્તરથી વાટ ઊભરાતી હતી. ક્યારેક એ વાટને અઢેલીને ઊભેલી બોરડીના લાંબા થયેલા કાંટાળા ડાળખાને ધારિયાથી અલગ કરતો ચાલતો જતો હોતો.

‘મેરઈને અચરજ તો થવાનું જ.’ નાનજી બબડ્યો.

‘ઈ અટાણે સું કરતી હસે?’

નાનજીડાએ તરંગ દોડાવ્યો.

અને નાનજીને થયું કે સમુડી — દલસુખાએ કહેવડાવ્યું હોવા છતાં રાત સુધીમાં હું ન ગયો એટલે આખીય રાત રડી રડીને આંખમાં આંસુ સમાતાંય નહિ હોય. બોર બોર જેવડાં આંસુ મોટી મોટી આંખોમાંથી દદડતાં હશે. દલસુખો ચા મૂકવાનું કહેતો હશે તોય સમુડીનો જીવ નહીં ચોંટતો હોય.

‘ઈની મોટી મોટી આંખ્યુંમાં બોર બોર જેવાં આંહુડાં મુંથી તો નંઈ જ દેખ્યાં જાય… દલસુખો ઘરે હોય તોય મું તો સમુડીની આંખ્યું લૂસી આલ્યે ને કહ્યે,

‘તારી આંખ્યુંમાં આંહુડાં મુંથી ન…થ દેખ્યાં જતાં’ ઈનું મોઢું મરક મરક થસે ને મુને ઈ વળગી જ…’

મુખીની વાડીને અડકીને ઊભેલા વડ પર બેઠેલા ઘૂવડને સાંભળ્યું ને બબડ્યોઃ ‘ભરભાંખળાની ભૂંડા હવે ચ્યાં વાર સે? તું બોલસ પણ હવડાં જ મીંદડી મીંદ થઈ હમજો ને હૂરજ ઊગે એટલી વાર…’

અને એણે હવે રાત આખીય જાગતી રહેતી હવડ વાવ જોઈ. એનાં પગલાં કંઈક ધીરાં ને શ્વાસ ઉતાવળો થયો. વાવ જાગતું સ્થાનક કહેવાતું હતું. જોકે આમ તો નાનજી કશાયથી ડરે એમ નહોતો. એ હવે વાવની સાવ નજીક પહોંચતાં જોતો હતો. એણે મનમાં ને મનમાં પવનસૂતને યાદ કરવા માંડ્યા ને પછી એને ખ્યાલ આવ્યો ને અગ્નિ દેખી ભૂત દૂર જાય એટલે એણે બીડી સળગાવી. ધારિયાના લોખંડના પાના પર એક હાથ રાખ્યો.

એ વાવથી થોડાં પગલાં જ દૂર હતો અને એણે જોયું તો તોતિંગ મોટો નાગ ગાડાના ચીલામાં પડ્યો હતો. અને સડસડાટ કરતો ને અવાવરું વાવના પોતાના રાફડામાં પેસી ગયો.

નાગ ચાલ્યો ગયો છતાં નાગના લિસોટા ઓળંગીને જવાનું નાનજીનું ગજું ન ચાલ્યું…

(‘લીલા નાગ’માંથી)

XLIX

રમેશ પારેખ

ત્રેપનસિંહ ચાવડા જીવે છે

છબીમાં બેઠેલા ડોસાજી ઠહાકો મારી હસી પડ્યા.

હસતાંવેંત તેમના મોંમાંથી દાંતનું ચોકઠું ખટ્ટાક દઈ છબીની બહાર પછડાયું, બરોબર મારા પગની પાસે જ. ગઈ કાલે મ્યુઝિયમમાં આ વાત બની. અહીંના પ્રેસરિપૉર્ટરો પ્રમાદી છે. હું જો અનાયાસ અહીં આવી ચડ્યો ન હોત તો આવી જબરદસ્ત સનસનાટીભરી વાત હજુ પણ આ મ્યુઝિયમમાં ધૂળ ખાતી પડી હોત. સુમાહિતગાર વર્તુળોમાંથી જાણવા મળ્યું છે કે વહીવટના કહેવાતા લોચાને લીધે મ્યુઝિયમ ઘણાં વર્ષ સુધી બંધ રહ્યું. દરમિયાન છબીની ફ્રેમ પર લખેલું ડોસાજીનું નામ મોટે ભાગે પોપડી પોપડી થઈ ખરી પડ્યું હતું. ખેર, તો, ગઈ કાલે મ્યુઝિ યમમાં આ ઘટના બની.

મારા પગ પાસે પડેલું ચોકઠું ખડખડાટ હસતું હતું.

મેં ડોસાજીને પૂછ્યું : ‘ચોકઠું પણ હસે છે. એ કેવી નવાઈ છે!’

‘નવાઈ શાની?’ ડોસાજી બોલ્યા : ‘ગરોળીની પૂંછડી તૂટી જાય પછી પણ તે છટપટ્યા કરે છે, તેવું જ આ ચોકઠાનું.’ અને ઉમેર્યું : ‘તમને હરકત ન હોય તો જરા ચોકઠું આપશો?’

‘ચોકઠું ઢીલું હશે ખરું?’ મેં તેને ચોકઠું આપ્યું.

‘ના,’ ચોકઠું મોંમાં ગોઠવતાં ડોસાજીએ કહ્યું : ‘બહુ હસવું આવે ત્યારે હસવાના ધક્કાથી એ બહાર નીકળી પડે છે; ઢીલું નથી.’

તેણે ચોકઠાને મોંમાં ગોઠવ્યું. પેઢાંની સામસામી ભીંસ દીધી. એટલે એમનું બોલવાનું પણ ચપટું થઈ બહાર આવ્યું. ‘અલ્યા, તું નીચે વળીવળીને અને આંખ ફાડીફાડીને શું જોતો’તો?’

‘તમારું નામ ઊકલતું ન હતું, વડીલ, તે ઉકેલવા પ્રયત્ન કરતો હતો…’

‘શું કરવા?’ તેમણે પૂછ્યું. હવે, તેમનું ચોકઠું બરાબર ગોઠવાઈ ગયું હતું.

‘આપ તો જાણો જ છો, વડીલ, કે દરેક વ્યક્તિનું, તેના નામનું ક્યાંક ને ક્યાંક ઐતિહાસિક મૂલ્ય હોય છે. એ ક્યાંક સચવાઈ રહેવું જોઈએ, સંઘરાઈ રહેવું જોઈએ, લખાણમાં, ટેપમાં, દસ્તાવેજમાં, આવનાર પેઢીને કાયમ સુલભ બને તે રીતે. પછી એ દસ્તાવેજનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય શું અને કેટલું એ તો ભવિષ્ય પોતે જ નક્કી કરતું હોય છે…’

‘તું ફ્રેમ પર લખેલું નામ ઉકેલી શક્યો?’

‘ના.’ મેં રંજ સાથે ડોક હલાવી.

‘ગગા, તારે મને જ પૂછી લેવું’તું ને?’ ડોસાજી સપ્રમાણ હસ્યા : ‘એ નામ શોધવા તું ઊંચોનીચો ને વાંકોચૂંકો થતો’તો, ત્યારે વાંદરા જેવો દેખાતો’તો…’

‘આપનો સ્વભાવ રમૂજી છે, વડીલ.’

‘આ છબીવાળાએ ”જરા હસો” એવું કહેલું ત્યારે હું ખાસ હસ્યો નહોતો, કેમ કે એનો ચહેરો સાપ જેવો લાગેલો. સાપની બીક મને નાનપણથી જ…’

‘છબીમાંથી આપનું નામ ભલે ખરી પડ્યું.’ મેં મૂળ વાત આગળ ચલાવી : ‘પણ જ્યારે તમે સામે ઊભા છો, ત્યારે તમને જ શા માટે ન પૂછી લેવું?’

‘તો તેં ઊંચાનીચા થવાની કસરત કરી તે નકામી નીવડી…’ હસતાં હસતાં ડોસાજી બોલ્યા : ‘અલ્યા, હું સાવ નવરોધૂપ બેઠો છું, આ છબીમાં. તારા જેવા ભટૂરિયાને જવાબ આપવા સિવાય મારે બીજું કામેય શું છે?’

મને કોઈ ભટૂરિયો કહે તે પસંદ નથી, એવું કંઈક કહેવાનું મન થયું. પણ થયું : આખી વાત ચેરાઈ જશે તેથી ડોસાજીની નકલ કરતો હોઉં તેવું અને તેટલું બનાવટી હસ્યો અને પછી માફી માગતો હોઉં તેના દીન સ્વરે કહ્યું : ‘મને એ સરત જ ન રહી. ખેર, આપનું શુભ નામ જણાવશો?’

‘અવશ્ય’ તે ઉદારતાથી બોલ્યા : ‘મારું નામ ભૂરાજી. ના, ભૂરાજી નહીં. લીલાજી…’

ડોસાજી અંદરથી અકળાઈ રહ્યા હોય તેવા ભાવ ચહેરા પર ઊપસ્યા. અને તે પોતે બોલેલાં વાક્યોની ચેકભૂંસ કરવા લાગ્યા : ‘ઊભો રે… ભૂરાજી કે લાલાજી? મને લાગે છે કે ભૂરાજી… પણ કદાચ છે તે લીલાજીય હોય… ઘણાં વરસ થયાં… મેં બાપે ખવરાવેલી બદામ બગાડી… કેવો ભૂલશંકર છું! મારું નામ કયું ને મારા બાપનું નામ કયું એ ભૂલી ગયો… પણ ભટૂરિયા, એટલું સાચું છે હોં કે આ બે નામમાંથી કોઈ એક નામ તો ચોક્કસ મારું છે… ટૂંકમાં કહું તો અમારા બેમાંથી એક ભૂરાજી હતો ને બીજો લીલાજી હતો…’

‘તમે પ્રયત્ન કરો, વડીલ… આપને આપનું અસલ નામ જરૂર યાદ આવી જશે…’

‘એ જ તો કરું છું. આ છબીમાં આટલાં વરસ બેસી રહ્યો છું, એટલે ક્યારેય નામ અંગે જરૂર પડી નથી. કોઈ વારંવાર નામ પૂછે તો આપણું નામ આપણને યાદ રહે, પાણી પિવડાવીએ અને ઝાડ મહોર્યા કરે એમ. નહીં તો પાણીના અભાવે ડાળીઓ બટકી જતી હોય છે…’

‘આપણે બન્ને તમારું નામ ગોતવાના સહિયારા પ્રયત્ન કરીએ તો?’

‘ભટૂરિયા, મૂઈ માને ધાવવાની વાત છોડ…’ ડોસાજી અકળાઈને દાંતિયું કરવા લાગ્યા.

‘તો થોડી વાર એ વાત બાજુએ મૂકીએ… ધારું છું, થોડી વારમાં આપને આપનું શુભ નામ યાદ આવી જશે.’

મેં વાતને પાટા પર ચડાવવા ખાતર કહ્યું : ‘હાલ પૂરતા તમને ભૂરાજી અથવા લીલાજી કહીશ તો ચાલશે ને?’ ભૂરાજી અથવા લીલાજી ખુશ થયા. તે બોલ્યા : ‘બુદ્ધિશાળી છે તું તો…’

‘આભાર.’ મેં ઉતાવળે પૂછ્યું : ‘પણ મને એ જાણવાની આતુરતા છે કે તમે જીવતાજાગતા અને દેખાવમાં પ્રતાપી આદમી, એકાએક છબી કેવી રીતે બની ગયા?’

‘જુવાન… જાવા દે ઠાલી-મફતની વાતું છે એ તો…’ ભૂરાજી અથવા લીલાજી ધીમા અને વ્યથિત સ્વરે બોલ્યા: ‘જાવા દે એને. સાપ ગિયા ને લિસોટા રિયા…’

‘તમને સાપની બીક લાગે છે, એવું તમે થોડી વાર પહેલાં બોલ્યા હતા…’ મેં તેમને યાદ દેવડાવી કહ્યું : ‘સાપ સાથેનો કોઈક પ્રસંગ કારણભૂત છે, એવું નથી ને?’

‘મારા બાપ… મારા બાપ લીલાજી અથવા ભૂરાજીને સાપ કરડેલો. મને એ બરાબર યાદ છે. કાળોતરો હતો… સડપ દઈને સીધો જાંઘમાં કરડેલો… ઓ મારા બાપ રે…’ લીલાજી અથવા ભૂરાજીએ ઠૂંઠવો મૂક્યો.

મારી આંખમાંય જાણે આંસુ આવી ગયાં હોય તેમ મેં રૂમાલથી આંખ લૂછીને બનાવટી રીતે નાક પણ નસીક્યું.

‘ભટૂરિયા, મેં તો તનેય રોવરાવ્યો.’ ભૂરાજી અથવા લીલાજી પાંચેક સેકન્ડ પછી ગળગળા અવાજે મને કહેવા લાગ્યા : ‘મારો બાપ સાપને કારણે મર્યો. હું છબી થઈ ગયો, એનું કારણ એ નથી.’

‘આપનું છબી થવાનું જે કંઈ કારણ છે તે ઐતિહાસિક મૂલ્ય ધરાવે છે.’ આ ડોસાજીને ટેકલ કરવો કપરો છે એવું મને લાગવા માંડ્યું હતું. મારે કદાચ આખો જનમારો આ ડોસાજી સાથે ગાળવો પડે તો ગાળીશ પણ સત્ય શોધીને જ જંપવું છે — એવો મનોમન નિર્ણય કર્યો.

‘તું ઘણો જદ્દી છે, ભટૂરિયા…’ ડોસાજી બોલ્યા. ‘તારી જીદ જ છે તો પછી સાંભળ…’ દૂર દૂર નજર દોડાવીને જાણે કશું ફંફોળવા લાગ્યા : ‘હું આ છબીની બહાર હતો ત્યારે એક્ઝેટ ત્રેપન સિંહના મેં શિકાર કરેલા. કેટલા? ત્રેપન. એટલે મારું હુલામણું નામ ત્રેપનસિંહ પડ્યું. એ જ પ્રચલિત થઈ ગયું. લોકો અને હું મારું અસલ નામ જ ભૂલી ગયાં…’

‘આપના નામ અંગે તો આપણે કામચલાઉ સમાધાન શોધ્યું છે અને આપનું નામ લીલાજી અથવા ભૂરાજી નક્કી કર્યું છે…’ મેં મૂળ વાતની ગાડીને ઊથલી પડતાં બચાવી : ‘આપે ત્રેપન સિંહના શિકાર કર્યા. પછી?’

‘પછી જ્યારે ચોપનમા સિંહનો શિકાર કરવા ગયો, ત્યારે આ વાત બની.’

‘કઈ વાત?’ મેં જિજ્ઞાસાવશ પૂછ્યું.

‘કહું છું, કહું છું, ઉતાવળો ન થા.’ તેમણે અણગમો વ્યક્ત કર્યો : ‘આ ચોપનમો સિંહ પાજી નીકળ્યો… એ હરામજાદાએ આખી વાતને ઉલટાવી નાખી. શિકાર થયો, પરંતુ મારો.’ ભૂરાજી અથવા લીલાજીના અવાજમાં ખિન્નતા ઊભરાણી.

મને થયું કે અહીં કંઈક સારી વાત ઉચ્ચારવી જોઈએ. મેં કહ્યું : ‘ત્રેપન ત્રેપન સિંહના શિકાર કરવા એ કંઈ નાનીસૂની વાત નથી. બહુ જ મોટા પુરુષાર્થની અને પરાક્રમની ગાથા છે… ચોપનમા સિંહે જો તમારો શિકાર ન કરી નાખ્યો હોતો, તો તમે એનો પણ ખાત્મો બોલાવી દીધો હોત… અને તમે ચોપનસિંહ ચાવડા તરીકે ખ્યાતિ મેળવત…’

‘ચોક્કસ એમ જ બન્યું હોત.’ પ્રફુલ્લ અવાજે ડોસાજી બોલ્યા : ‘તું ભટૂરિયા, ઘણો બુદ્ધિશાળી છે. મને બુદ્ધિશાળી માણસો પસંદ છે.’

‘ફરી આભાર.’ મેં વાતનો દોર સાંધી રાખ્યો : ‘મને એક પ્રશ્ન થાય છે, વડીલ; પૂછું?’

‘પૂછ–પૂછ, બુદ્ધિશાળી માણસોના પ્રશ્નોના જવાબ આપવાની પણ એક લિજ્જત હોય છે.’ ડોસાજીએ મૂછે હાથ નાખ્યો.

‘તમે શિકાર કરતા એ દિવસો — એ મહાન દિવસોનું સ્મરણ થાય ખરું?’

‘થાય જ ને!’

‘એ વાતને કારણે આ છબીમાં તમને કોઈ થ્રિલ થાય છે ખરું?’

‘થ્રિલ?’ ડોસાજી દયામણું હસ્યા. ‘શિકાર કરતાં કરતાં થયેલા થ્રિલનો અનુભવ હાથમાં પકડેલી માછલી જેવો. ને સ્મૃતિ! એ તો માછલી પકડ્યાની હાથમાં ચોંટી રહેલી ગંધ…’

‘તમે માછલી પકડતા ખરા?’ મેં હોશિયાર પત્રકારની ચપળતા બતાવી.

‘ના રે ના. માછલીઓ પકડવાનો નહીં, ઉછેરવાનો મને શોખ હતો.’

‘તમે માછલીઓ ઉછેરતા એમ જ ને?’

‘મેં તને બુદ્ધિશાળી માન્યો એ મારી ભૂલ હતી.’ દાંતિયું કરીને ડોસાજી ઉવાચ્યા : ‘બાપ વારસામાં એક તળાવ મૂકી ગયેલા. હું એકનો એક દીકરો તેથી સુવાંગ તળાવ મારું થયું. મારા બાપે ઉછેરેલી માછલીઓ, કોણ જાણે શું થયું કે, એકીસાથે મરી ગઈ. મેં નવી નવી ને જાતજાતની માછલીઓથી તળાવ ભરી દીધું… એના ઉછેરમાં મને ઘણો જ રસ હતો…’

‘વાહ! મઝા પડે એવી વાત છે. કોણ કહે છે શિકારીને હૃદય હોતું નથી?’ મેં ડોસાજી અથવા ભૂરાજી અથવા લીલાજીની આંખોમાં જોયું. મને નવાઈ લાગી. એમની આંખોમાં મરી ગયેલી માછલીઓ ચત્તીપાટ તરતી હતી. સહસા મારાથી પુછાઈ ગયું : ‘તમારી આંખોમાં મરેલી માછલીઓ? તમારી આંખોમાં?’

‘વારસામાં મળેલું તળાવ જુગારમાં હારી ગયો એટલે આવું બન્યું છે, જુવાન…’

‘એવું તે શું બન્યું હતું કે માછલીઓ મરી ગઈ, વડીલ?’

‘મારી સાથે જુગાર રમતો હતો તે હકીકતમાં પ્રામાણિક હતો. તેણે માત્ર દાવમાં જીતેલું તળાવ જ લીધું અને મેં ઉછેરેલી માછલીઓ મને સુપરત કરી. મને એના પર માન થયું કે વાહ, અહીં ઉદારતા હજુ મરી પરવારી નથી. પણ તળાવ વિના માછલીઓને હું સાચવું ક્યાં? – છેવટે આ આંખોમાં તરતી મૂકી દીધી. પણ ખારાં પાણીમાં એ લાંબું ટકી શકી નહીં…’

‘તમારે જુગાર રમવો જોઈતો ન હતો, તેવું અત્યારે ફીલ થાય છે?’

‘ફીલ થાય તોય શું? જુગાર એ તો અમારો વંશપરંપરાગત ધર્મ છે. ધર્મને છોડી કેમ દેવાય? એમ કહી ભૂરાજી અથવા લીલાજીએ પોતાની બેઉ હથેળી બતાવી : ‘ગણ, આ મારી આંગળીઓ ગણ…’ તેમના આગ્રહને વશ થઈ મેં આંગળીઓ ગણી. ‘ઓહોહો! બેઉ હાથની પાંત્રીસ આંગળીઓ.’

‘આટલી બધી આંગળીઓ?’ મારું આશ્ચર્ય કેમે કરતાં શમતું નહોતું.

‘હા, પેઢી દર પેઢી અમને આટઆટલી આંગળીઓ ઊગતી આવી છે. જુગાર રમી શકીએ તે માટે જ.’

‘પણ આંગળીઓ છત્રીસને બદલે પાંત્રીસ કેમ? જમણા હાથમાં એક આંગળી ઓછી કેમ?’

‘અઢારમો સિંહ પણ થોડોઘણો પાજી હતો. તેનો શિકાર તો કર્યો, પણ મરતાં મરતાં એક આંગળી એણે કરડી ખાધી’તી…’

‘તોપણ તમે પાંત્રીસ આગળીના ધણી…’ મેં તેમને પોરસ ચડાવ્યો.

‘એ એવી એક આંગળી હતી જેનો અભાવ બાકીની પાંત્રીસે આંગળીમાં અંધારાની જેમ ફેલાઈ ગયો… પરિણામે મારો પાંત્રીસ આંગળીનો જુગાર આંધળુકિયો જુગાર બની ગયો હતો…’ વેદનાપૂર્વક ડોસાજીએ કહ્યું.

‘અરે હા,’ મેં સહસા કહ્યું : ‘તમારા ધર્મ વિશે મને ખાસ માહિતી નથી. એના પર કોઈ પ્રકાશ પાડશો?’

‘આમ તો ધર્મને કોણ જાણી શક્યું છે?’ ભૂરાજી અથવા લીલાજી બોલ્યા : ‘જ્યાં સુધી હું સમજ્યો છું, ત્યાં સુધી ધર્મ કંઈ શરીરની ચામડી નથી. લોહી-માંસ પણ નથી.

એ શરીરમાં રહેલી એ ચીજ છે, જે આપણને સતત જુગાર રમવા ઉશ્કેરી મૂકતી હોય છે… અમારે ધાર્મિક વડાઓ હોતા નથી. કહેવું હોય તો કહેવાય કે બાપ એ જ આ ધર્મનો વડો ને એ જ અધિષ્ઠાતા દેવતા. અમારા ધર્મમાં મરવું એ ધર્મોલ્લંઘન ગણાય છે. જીવવું એ જ તપ અને એ જ અમારી આરાધના.’

‘પણ આપણે તમારી વાત વિચારીએ, આ સંદર્ભમાં, તો ચોપનમા સિંહે તમારો શિકાર કર્યો એટલે તમે…’

‘ના, હું મર્યો ન કહેવાઉં, છબીમાં તો જીવી રહ્યો છું કે નહીં? તમે ક્યાં અને કેવી રીતે જીવો છો એ વાતમાં ધર્મ માથું મારતો નથી.’ ભૂરાજી અથવા લીલાજીએ મારી વાતને વચ્ચેથી કાપી નાખીને પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

‘અચ્છા, આપના ધર્મમાં કોઈ દૈનિક ક્રિયાકાંડ ખરા?’

‘છે સ્તો. દરરોજ અમુક માળા અચૂક કરવી વડે, ફરજિયાત.’

‘માળા?’

‘હા. દરરોજ માળા કરવાની. મનમાં કોઈ એક ધારેલી વસ્તુનું ચિંતવન કર્યા કરવાનું, જેટલો સમય માળા કરો ત્યાં સુધી.’

‘ચિંતવન?’

‘ભટૂરિયા, તારી સ્મૃતિને શું થયું છે? કહ્યું ને કે મનમાં ધારેલી કોઈ પણ વસ્તુનું ચિંતવન? કોઈ પણ વસ્તુનું. દાખલા તરીકે, માછલીનું, ઢોરઢાંખરનું, કાન ખોતરવાની સળીનું, સમજાય છે કંઈ?’

મેં એવી રીતે માથું ધુણાવ્યું કે હા પણ ગણાય ને ના પણ ગણાય. પછી પૂછ્યું : ‘આ ધર્મને તમે વડીલોપાર્જિત વારસો ગણો છો કે સ્વયં પોતાની શ્રદ્ધાનો આધારસ્તંભ?’

‘શ્રદ્ધા? એ શું ચીજ છે?’ ભૂરાજી અથવા લીલાજી બોલ્યા : ‘એ શું ચીજ છે તે મને કહીશ?’

‘શ્રદ્ધા એટલે તો વડીલ… ભવિષ્યની અનુકૂળ પરિસ્થિતિની કલ્પના અને તેનો પૂરા સામર્થ્યથી સ્વીકાર…’ મેં ખરબચડો ઉત્તર આપ્યો.

‘છબીમાં બેઠેલાને ભવિષ્ય સાથે શી નિસ્બત?’ ભૂરાજી અથવા લીલાજીએ મૂળમાં ઘા કર્યો.

મેં કહ્યું : ‘માફ કરજો, સાહેબ, હું પત્રકાર છું, પંડિત નથી. આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર નહીં આપી શકું. કૃપા કરીને પ્રશ્ન પાછો ખેંચી લો.’

દાંતનું ચોકઠું મોંમાંથી બહાર નીકળી જાય નહીં તેવી કાળજીપૂર્વકનું ભૂરાજી અથવા લીલાજી હસ્યા : ‘જોયું? મેં ખોટું કહ્યું’તું? – કે તું બુદ્ધિશાળી છે? પૂછ પૂછ, વધુ પૂછ. તારા પ્રશ્નોમાં રસ પડે છે, ભટૂરિયા…’

‘આ છબીમાં તમે લગભગ સતત આસનસ્થ જ હો તેથી કોઈ ખાસ તકલીફ ઉઠાવવી પડતી નહીં હોય એમ માનું છું’. મેં બુદ્ધિશાળી જેવું હસતાં હસતાં ભૂરાજી અથવા લીલાજીને સવાલ કર્યો.

‘અમારા જેવાને — રોજ રોજ દોડાદોડ રહેનારને — તમારા સુખની ઈર્ષા પણ આવે. એ વાત જુદી થઈ. મારે તો એ પૂછવું છે કે છબીમાં સતત રહેવાનો તમારો અનુભવ કેવો?’

‘આ જે ભવ્ય ખુરસી પર બેસી રહું છું તેની ગાદી અલબત્ત, મખમલની છે, ગરમ ને સુંવાળી છે. પણ એમાં એક ખીલી ઊપસી આવી છે તે ગધની સતત ખૂંચ્યા કરે છે. ખીલી એ ખીલી છે, કાંઈ સિંહ નથી કે એનો શિકાર કરી શકાય.’ ભૂરાજી અથવા લીલાજીએ કહ્યું.

હું બુદ્ધિશાળી જેવું સપ્રમાણ હસ્યો ને બુદ્ધિશાળી જ પૂછી શકે તેવો પ્રશ્ન કર્યો : ‘છતાં પણ વડીલ, ખીલી જો પોતે ધારે તો આપણને એનો શિકાર ગણી શકે, ખરું?’

‘સાલા નપાવટ… મૂરખ…નરાધમ… ચાલ્યો જ અહીંથી…’ ભૂરાજી અથવા લીલાજી ઊઠ્યા : ‘બે બદામની ઝાંટ જેવી ખીલીનો હું શિકાર છું, એમ? તને ખીલીનું હોવું જ મહિમાવંત લાગ્યું? આ મખમલની ગાદી કાંઈ વિસાતમાં જ નથી, એમ?’ તેણે પોતાની સર્વશક્તિપૂર્વકની ત્રાડ પાડી : ‘ગો અવે… ગેટાઉટ.’

હું તો હક્કોબક્કો બની ગયો. ભૂરાજી અથવા લીલાજીનો જ્વાળામુખી ફાટવાનું કારણ મને જડ્યું નહીં.

અવાક. હાથમાં કલમ ને હું આખેઆખો જડ, જાણે છબી હોઉં.

સારી વાર પછી, અપમાનિત દશામાં, બગલમાં નોંધના કાગળો દબાવી હું ધીમે ધીમે મ્યુઝિયમની બહાર નીકળ્યો. પરંતુ બહારની હવાએ મારી ગ્લાનિને લૂછી નાખી. તરત જ મારા મગજમાં અમારા અખબારનું રોટરી મશીન ધમધમવા લાગ્યું… અને હું મારો રિપોર્ટ સડસડાટ છપાતો જોઈ રહ્યો : ‘ચોપનમા સિંહે જેનો કરપીણ શિકાર કર્યો હતો એ રા.રા. ત્રેપનસિંહ ચાવડાની હયાતીની લાગેલી ભાળ…’

L

જોસેફ મેકવાન

પન્નાભાભી

મને ભાભીનો બહુ મોહ. પણ મારે મોટાભાઈ જ નહીં એટલે ભાભી આવે ક્યાંથી? ફળિયામાં નવી વહુઓ આવે. ગામહક્કે કે કુટુંબદાવે એમને ભાભી કહીએ, પણ હોળીને દહાડે, ‘ભાભીને મેં ગુલાલ છાંટ્યો તો એણે સવાશેર ખજૂર લાવી દીધી, હું તો રંગ લઈને ગયો તો ભાભીએ મને જ રંગી નાખ્યો’, ‘આ આણે તો ભાભી મારે માટે રંગીન મોજડી લઈ આવી, એના બાપા રેલવેમાં નોકરી કરે છે.’ આવી-આવી રસિક વાતો સગી ભાભીઓવાળા ભાઈબંધો કરતા જાય ત્યારે મારું મન દૂણાયા કરે. કાશ! મારેય એક ભાભી હોત! આવી વેળા નાનપણમાં મરી ગયેલા મારા મોટાભાઈનું મોત મને ખૂબ સાલે. ભાભીના ઓરતા આ આયખામાં તો વણપૂર્યા જ રહી જવાના એવા નિસાસે દિલ દુભાયા કરે.

એ અરસામાં મુંબઈથી મોટાકાકાનો બાપુના નામે કાગળ આવ્યો: ગામડેથી વેવાઈએ બેચાર સમાચાર કહ્યા છે. ઈશ્વરાની વહુનું આણું તેડી લાવો. મૂરત જોવડાવી મહારાજને મોકલજો. દસેક દહાડાની રજા લઈ ઈશ્વરાને દેશમાં મોકલીએ છીએ.

આ ઈશ્વરો તે મારા મોટા પિતરાઈકાકાનો દીકરો. એનું બાળલગ્ન કરેલું. મુંબઈવાળા કાકાઓનો બધો વે’વાર મારા ઘેરથી જ ચાલે. હું તો ખુશખુશાલ થઈ ગયો. ચાલો આપણા ઘરેયે હવે આપણી જ કહેવાય એવી ભાભી તો આવવાની.

જે દિવસે મા’રાજ આણું લઈ આવવાના તે દિવસે મારો તો હરખ ના માય. મુંબઈથી આવેલી કાકાની દીકરી, હું અને નાની ફોઈ ઘડો પાણી ભરી, આણિયાત વહુને લેવા સામે ચાલ્યાં. ગાડી અગિયાર વાગે આવવાની, ને પછી ત્રણ ગાઉ સ્ટેશનથી ચાલતાં આવવાનું. નવી વહુને અતોલું ના લાગે, તરસ લાગી હોય તો ટાઢું જળ દેવાય; સૌથી વધુ તો એની સાથે આગવું હેત ગંઠાય એવા મનસૂબા!

અમે સ્ટેશન પહોંચીએ તે પહેલાં તો ગાડી આવી ગયેલી. આગળ મા’રાજ ચાલે ને પાછળ રેશમિયા બાંટમાં મઢાયેલી, ઘૂમટે આખુ મોઢું ઢાંકેલી, મજબૂત બાંધાની આણિયાત ભાભી ધીમે ધીમે ચાલે. મુંબઈથી આણેલાં ચંપલ એને તોછડાં પડેલાં તે પગે ડંખ્યા કરે અને એને વેદના દીધા કરે. લખલખતો તાપ શરૂ થયેલો ને એ ઉઘાડા પગે કેમની ચાલે!

એક આંબાના છાંયે અમે મેળાપ કર્યો. ફોઈએ એનાં દુ:ખણાં લીધાં. ‘જો આ તારી હગી નણંદ! મુંબઈથી આઈ છ. નં આ તારો દિયર!’

મેંદીમઢ્યા, ચૂડીઓભર્યા બે ગોરા ગોરા હાથ ઊંચા થયા. નમણી આંગળીઓએ ઘૂંઘટની કિનાર ગ્રહી. પટ ખૂલ્યો ને મારું નાનકડું અંતર આહ્લાદથી ભરપૂર થઈ ગયું. ભાભી હતી રૂપરૂપનો અંબાર, ટીલડીથી ઓપતું એનું ચંદનઅર્ચિત ગોરું-ગોરું ગોળમટોળ મુખડું અસ્સલ સોન સરીખું દીસતું હતું. હલામણ જેઠવાના ખેલમાં અમે રૂપાળી સોન જોયેલી. ભાભી એ સોનનેય સો વાર ટપી જાય એટલી દેખાવડી હતી.

‘મમઈમાં જ હમાય એવું રૂપ લેઈનં આઈ છો તું!’ ફોઈ ગણગણ્યાં ને મેં ઘડામાંથી પાણીનો લોટો ભરી એની સામે ધરી દીધો.

ફોઈ કહે — ‘ઊભો રે!’ ને મારા હાથમાંથી લોટો લઈ એમણે ભાભીને માથે ત્રણ વાર વાર્યો ને એ પાણી આંબાના થડમાં રેડી દીધું, ફરી મેં લોટો ભર્યો ને ભાભીને ધર્યો.

ઘૂમટાનો પટ માથે વાળી ભાભીએ બંને હાથ લંબાવ્યા. લોટાગાળે ચપસાયેલ મારા પહોંચા સોતા એમના બંને પંજા વીંટાયા ને મધૂરું મલપતાં મલપતાં એમણે ઠંડા પાણીના ઘૂંટ ભર્યા. એ હેતાળ સ્પર્શે મારા અંગેઅંગમાં ઝણઝણાટી રેલાઈ ગઈ ને બીજા હાથમાંનો માટીનો ઘડો છૂટી ગયો. ફડાક કરતો એ ફૂટ્યો. તરસી ધરતીમાંથી અનેરી સુગંધ ઊઠી ને એના છંટકાવથી ભાભીનો નવોનકોર લાલ-લાલ બાંટ છંટાઈ ગયો. હું છોભીલો પડી ગયો, પણ ભાભી મઘમઘતું હસી પડ્યાં ને ફોઈ બોલી ઊઠ્યાં: ‘હેંડો શકન હારાં થયાં. વણબોટ્યો ઘડો ફૂટ્યો. તારું સુખેય એવું જ રહેવાનું. એમાં કોઈ ભાગ નહીં પડાવે.’

‘પણ ફોઈ, સુખના તો ભાગ સારા. મેં ચોથી ચોપડીમાં વાંચ્યું છે.’

‘એ તો સંસારનું સુખ ભાઈ! હું તો અમારું બૈરાંનું સુખ કે’તી’તી. તને એ ના હમજાય!’

સાચું છે, મને એ નહોતું સમજાતું, પણ ભાભીની નવીનકોર સાડી બગડ્યાનો મને વસવસો હતો. મેં એ વ્યક્ત કરી જ દીધો. ‘મારી ભૂલે તમારી સાડી રગદોળાઈ ભાભી. ડાઘા નહીં જાય તો તમને મારા પર કઢાપો થવાનો.’

ભાભીનું હાસ્ય જરાય નંદવાયું નહોતું. એ બોલ્યાં: ‘આ તો ધૂળના છાંટા, હમણાં વેરાઈ જશે. ને ડાઘ નહીં જાય તો હું તમને હંમેશ યાદ રાખીશ કે આ મારા લાડકા દિયરના શીતળ જળની યાદગીરી છે.’

હું તો આભો બનીને એમના મુખડે પ્રસ્ફુટતી એ સ્નેહસભર વાણી સંભાળી જ રહ્યો. મનોમન હરખાયો. ‘ભાભી સુંદર તો છે જ. પણ ભણેલાંય છે. ગામડાગામમાં ત્યારે ભાગ્યે જ કોઈ સ્ત્રી ભણેલી હોતી!’ અમે ચાલ્યાં. પણ ફોઈ વળી વળીને પાછું જુએ. મને દોડાવીને એમણે આગળ જતા મા’રાજને ઊભા રાખ્યા ને પૂછ્યું: ‘તમે આણંદ સ્ટેશન તપાસ કરી’તી? ઈશ્વરો અજુય મમઈથી નથી આયો!’

મા’રાજે એક વાર નવોઢા ભાભી હાંમે જોયું, પછી ડોકું ધુણાવ્યું, ‘આવશે હેંડો, આજે નહીં તો કાલે!’

ગામમાં આ પહેલી સ્ત્રી હતી જે પહેલા આણે આવી હતી ને એનો ‘વર’ તેલ-ફુલેલ લગાવી વરણાગિયો થઈ એની આતુર નેણે વાટ નહોતો જોતો!

પહેલી વાર સાસરે આવતી નવવધૂને પાદરના મહાદેવે પગે લગાડાતી. પછી સગાંસંબંધી એવી સ્ત્રીઓ – જવાન છોકરીઓ વ્યંગ-કટાક્ષ કરતી એને ગામમાં લઈ આવતી. ફળિયામાં અડીને જે સગો થતો હોય એના ઘેર એને બેસાડાતી. સાંજે વાજતેગાજતે એનું સામૈયું થતું. બનેલો-ઠનેલો વર એને લેવા આવતો. ફટાણાં ગાતી સ્ત્રીઓમાંથી વરની મોટી ભાભી થતી સ્ત્રી, નવી વહુને સૌભાગ્યનો ચાંલ્લો કરી ચોખા ચોડતી ને એના હાથમાં નાળિયેર પકડાવતી.

પછી વર-વહુ બેય સાથે ચાલતાં. ઘેર આવતાં સુધી જવાન છોકરીઓ ‘છોડી કોરો ઘડો ભરી લાય, તરસે મરીએ છીએ!’ ગાતી એને ઊછળી ઊછળીને ભાંડતી, ઘરની પરસાળે વરવહુનાં પાટબેસણાં થતાં. ઉંબરે નવી વહુ નાળિયેર વધેરતી અને એના પોતાના ઘરમાં પગલાં માંડતી. આમ આણામાંય લગનના જ લહાવા લેવાતા.

પણ પન્નાભાભીના ભાયગમાં આમાંનું કશું જ નહોતું નિર્માયું. એમનો નાવલિયો હજી નેવેજ નહોતો ચઢ્યો ત્યાં એમનું ફુલેકું કરવું કેમનું? એક આ પળે મને મારું નાનપણ શૂળની જેમ સાલેલું. ‘ભલે એવો એ ના આવ્યો, હેંડો એકલી ભાભીનું ફુલેકું ફરીએ!’ અધિકારભાવે મારાથી એમેય નહોતું કહેવાતું અને મન એક લલકે ચડ્યા કરતું હતું, જો પેલાની જગ્યાએ હું હોત તો…! અરે એમ ન હોત તોય જો હું ઉમ્મરલાયક હોત તો… ને ગામમાં ઘટી ગયેલી એક ઘટના મને દર્દ દીધા કરતી —

એક વાર આમ જ ગામમાં માણેકવહુનું આણું આવેલું. એ જ સવારે માણેકનો થનાર માણિગર ઘર છોડીને નાસી ગયેલો. સમાચાર લખતો ગયેલો. ‘સંસારમાં મારો જીવ નથી. મને શોધશોય નહીં, સાધુઓ સાથે ચાલ્યો જાઉં છું. શોધખોળ કરશો તો ડૂબી મરેશ, ઘેર પાછો નહીં આવું.’ ત્યારે સવાલ ઊભો થયેલો. આણિયાત વહુનું શું કરવું? આણું તેડ્યા વિના ફારગતી કરી હોત તો વ્યવહાર ગણાત. આણું વળાવી લાવ્યા પછી, આવા બહાને પાછી મોકલવી એમાં એનાં પગલાં ખોટાં ગણાય ને માથે જિંદગીનું કહેણ બેસે. આ બધી ગડમથલ ચાલતી હતી ત્યારે, નાસી જનારના કાકાનો દીકરો દાનો, ખરે ટાણે દાનો નીવડ્યો. એણે બીડું ઝડપ્યું. ‘આણિયાત વહુને પૂછો. જો હું એને પસંદ હોઉં તો એના છેડા ગાંઠો મારી હંગાથ. એ રાજી હોય તો. એનાં માવતરનેય પૂછી જોવો!’ નોંધારા નસીબના ચક્કરમાં ફસાયેલી નવોઢાને તો આ કહેણ મળતાં કિનારો લાધેલો. પેલા કાયર ભાગેડું કરતાં આ ભડ ભરથાર સો દરજ્જે સારો! અને બમણા રંગે-ચંગે એમનાં ઘડીયાં લગન લેવાયેલાં. દીકરો નાસી ગયો એનો વસવસો મા-બાપને ઘણો; પણ ખરે ટાંકણે ભત્રીજે ભીડ્ય ભાંગી એનો હરખેય હવાયો.

મનેય ‘દાનો’ થવાનો દમ ભરાયેલો. પણ મારી બાર-તેર વરસની વયને કોણ પૂછે? આખરે વર વિનાના ઘરને ભાભીએ વધાવવું ને વાલમની વાટ્ય જોવી એવો નિર્ણય લેવાયો. રંગેચંગે ભાભીનું ફુલેકું કરવાના અમારા ઓરતા અટવાઈ ગયા. ને તોય હસતે મોઢે પન્નાભાભીએ ઉંબરો પૂજ્યો. આંબા વેડાયેલા તે ઘરમાં પકવણાના પાથરા. પડખેનું ખાલી ઘર વાળીઝૂડી નવી વહુના નવ દહાડા માટે સજાવેલું. ત્યાં જ ભાભીની પધરામણી કરાઈ.

બપોર નમ્યો. સાચવેલી સારામાં સારી કેરીઓ લઈ હું ભાભી પાસે પહોંચ્યો. એમની ઊલટ ના માય. કેરી ઘોળી, ડીંટું કાઢી હું એમના હાથમાં દઉં, એક કેરી ચૂસ્યા પછી એ બોલ્યા: ‘ચાખીને આલો, આ થોડી ખટાશ ભળી છે!’

મેં હથેળીમાં રસ ચાખ્યો તો કહે, ‘એમ નહીં, મોઢે માંડીને ચાખો!’

મેં સહેજ રસ ચાખીને એમને કેરી દીધી તો મધુરું હસતાં હસતાં કહે: ‘હા, હવે બરાબર મીઠડી લાગી!’

મેં કહ્યું: ‘પણ મીઠામાં મીઠા આંબાની છે, તમને પહેલી કેરી ખાટી કેમ લાગી?’

‘તમે ચાખી નહોતી ને એટલે!’ કહેતાં એમણે પોતે ઘોળેલી કેરી મારા હોઠે ધરી દીધી અને બેએક ઘૂંટ ભરાવી પોતે મોઢે માંડી દીધી, હું અણુએ અણુએ એમનો થઈ ગયો. મને મનમાં થવા માંડ્યું, ‘હવે તો પેલો ભાઈ જેટલો મોડો આવે એટલું વધારે સારું!’ ચારેક વાગ્યે મારે ખેતરે જવાનું થયું. મને એ ના ગમ્યું. આખે રસ્તે મને ભાભીના જ વિચાર વ્યથા દેતા રહ્યા.

ખેતરમાં મોટો આંબો વેડાતો હતો ને જમીનદારનું ગાડું કેરીઓ ભરવા નહોતું આવ્યું એટલે મારે મોડું થયું. છેક સાડા નવ વાગ્યે હું ઘેર આવ્યો ત્યારેય છેલ્લી ગાડીમાં મુંબઈવાળા ભાઈની રાહ જોવાતી હતી. એ રઘવાટમાં કોઈને મારી સામે જોવાનીય મોકળાશ નહોતી ત્યારે ઠંડા પાણીનો લોટો ભરી ભાભીએ જ મારી ચિંતા દાખવી: ‘આટલું બધું મોડું? ભૂખ-તરસેય ના લાગી? હું તો ચિંતાની મારી અર્ધી થઈ ગઈ. ને અહીં તો કોઈને ફિકરેય ના મળે! કોઈને પૂછુંય કેમની?’

‘એ તો એવું ભાભી! કામ હોય તો અર્ધી રાતેય થાય. નિતનું લાગ્યું. ચિંતા કોણ કરે?’

હું આખો લોટો પાણી ગટગટાવી ગયો. ભાગની કેરીઓના કોથળા પરસાળમાં મુકાવ્યા. નાહ્યો, ત્યાં સુધીમાં સ્ટેશનથી છેલ્લી મોટર આવી ગઈ. મુંબઈથી સવારે ગાડી પકડી હોય તો ઈશ્વરભાઈ આ બસમાં આવવા જોઈતા હતા. પણ એ ના આવ્યા. ફોઈએ મને ભાણું પીરસ્યું ને ભાભીનેય કહી દીધું: ‘હવે તો કાલે જ આવે. હેંડ્ય વહુ તુંય ખાઈ લે!’

ઘણાંબધાંનો આગ્રહ થતાં ભાભીય મારી સાથે જમવા બેઠાં. પણ એમના કંઠે કોળિયા નહોતા ઊતરતા!

રાતે મોડે સુધી અમે વાતો કરી. ભાભી સાતમા ધોરણ સુધી ભણ્યાં હતાં. વાંચવાનો રસ હતો. આઠેક વરસની વયે એમના બાળવિવાહ થયા હતા. ત્યાર પછી કદી એમણે વરનું મોઢું નહોતું જોયું. પણ મોટા શહેરમાં નોકરી કરતો એમનો વર વરણાગિયો હશે એવી એમની કલ્પના હતી, પોતે એની નજરમાં ઊણાં નહીં ઊતરે એવો ભરોસો હતો. ને પહેલી નજરે એને પોતાનો કરી લેવાના એમને ઓરતા હતા. છેક આણાના મૂરત સુધી એ કેમ ના આવ્યો એની એમનેય ચિંતા હતી. પિયુમિલનની પહેલી રાતે નણંદ સાથે એ સૂતાં ત્યારે આંગણામાં સૂતેલો હું ઊંડી વિમાસણમાં પડી ગયેલો કે, આ તે કેવો નઠોર ભરથાર! જે ખરા અવસરે એની આણિયાત વહુના ઓરતા રિબાવી રહ્યો છે!

સવારે એ રિબામણ પૂરી થઈ. આખી રાતની ખેપ કરી ઈશ્વરલાલ આવી પહોંચ્યા હતા અને પરસાળ ભરેલાં બૈરાં એમની ખત-ખબર પૂછતાં હતાં ત્યારે ઊંધા ખાંડણિયાની ખુરશી કરી બેઠેલા એ મુંબઈગરા મહાશય ઉબરાશિયાં ખાતા હતા, એમના મુખ પર અરમાન ભરેલી નવોઢાને નીરખવાની જરાય ઊલટ નહોતી વર્તાતી ને વ્યવહાર- નિર્વાહની લજ્જાથી ભાભી પેલા ઓરડામાં એમનાં પગલાં સાંભળવા, ભરથારનાં દર્શન કરવા આંખ-કાન માંડી રહ્યાં હતાં.

‘મને ઊંઘ આવે છે. આખી રાતનો ઉજાગરો છે!’ એ કહેતા હતા અને ફોઈ એમને ‘થોડુંક ખાઈ-પીને સૂઈ જા ભાઈ! થાક્યોપાક્યો વિસામો લે!’ કહેતાં એની સગવડ સાચવવા મથતાં હતાં.

આવડી જિંદગીમાં હું એમને પહેલી વાર જોતો હતો. શહેરી વેશમાં સજ્યા હોવા છતાં મારી આંખ અંતરે એ ભાભીથી હેઠ્ય અંકાતા હતા. એમની પેટી ફંફોસી આગમચ આવેલી બહેન નિરાશાથી માથું ધુણાવતી હતી: ‘ભાઈ, ભાભી હાતર કશુંય નથી લાયા?’

ખાઈને એ ખાટલામાં પડ્યા તે પડ્યા જ. એ ઘોરતા હતા ત્યારે ત્રણ-ચાર વાર અન્યોથી આંખ બચાવી ભાભી ઊંચા શ્વાસે એમના જીવનસાથીને જોઈ ગયાં. નવું જીવન માંડવાના આ અણમોલ અવસરનો ઉમંગ જેને જરાય નહોતો અડતો એવા માણસને પ્રાણપણથી જીતી લેવાની એમની મંશા મૂરઝાતી જતી હતી.

પાંચેક વાગ્યે એ ઊઠ્યા ત્યારે હું ખેતરે આંટો મારવા નીકળતો હતો ત્યાં તે કહે: ‘ઊભો રહે. મારેય જરા પગ છૂટા કરવા છે!’

અમે ખેતર ભણી ચાલ્યા. એમને ને મારે કોઈ નેડો નહીં. ભાઈ લેખે થોડોઘણો હેળવાત એય ભાભી પ્રત્યેના નિર્દય વર્તનને કારણે ઉલી ગયેલો. મનોમન એ કશુંક વિચારતા રહ્યા અને હું મૂંગોમંતર પગલાં ગણતો રહ્યો.

ખળામાં એમણે સિગારેટ સળગાવી. બે-એક કસ ખેંચીને પૂછ્યું: ‘કેવીક છે લ્યા તારી ભાભી?’

‘તમને તો જોવાની તમાય નથી.’

ખાસ્સી વાર શાંત રહીને ફરી બોલ્યા: ‘ગમે તેવી હોય, દેશની છોકરી, મુંબઈમાં ના શોભે!’

‘તો પછી તમારે ના પાડી દેવી હતી ને! આણું શું કામ તેડાવ્યું?’

એ કાંઈ ના બોલ્યા. એનો પરચો રાતે થયો. અમારી પડખેના ઘરમાં એમની સોહાગરાત. પરસાળમાં હું! એ રાતે શું વીત્યું એ તો ખબર નહીં, પણ ભાભીનાં છેક બહાર સુધી સંભળાતાં ડૂસકાંએ મારી મતિ મૂંઝવી નાખેલી. આખી રાત એમના ફળફળતા નિસાસા મને સંભળાતા રહેલા.

સવારે ચહેરો વિલાયેલો. આંખો ઓશિયાળી, બે દિવસ પહેલાં પેલો ખિલુ ખિલુ કરતો ઊલટ ઉમંગાવતો ચંદ્રમા પૂનમ પહેલાં જ ખગ્રાસ થઈ ગયો હતો. મારી સાથે ખેતરે આવવા એ હઠે ચડ્યાં. નણંદ પણ સાથે થઈ. રસ્તે મેં પૂછ્યું, પુછાઈ ગયું: ‘કેમ ભાભી! આટલાં ગુમસુમ કેમ છો?’

જાણવા છતાં પૂછો છો! – એમના મૌનમાં એવો ભાવ હતો.

‘ભાઈ મુંબઈથી શું લાવ્યા તમારે માટે?’

‘મોત!’

મને ધ્રાસકો પડ્યો: ‘પણ કશું સમજાવો તો ખરાં? આખી રાત તમે રડતાં કેમ હતાં?’

‘વીરા મારા! તમને નહીં સમજાય! ભગવાને આંખો અને કાળજું આપ્યાં છે, એ ના આપ્યાં હોત તો પારકા દુ:ખે તમે આટલાં દુ;ખી ના થાત. નસીબ મારાં!’ કહેતાં મોકળે મોંએ રડી પડ્યાં.

થોડાંક હળવાં થયાં પછી એમણે જ વાત માંડી, ‘ભાઈ કોઈક પારસી શેઠનો ડ્રાઇવર છે. પારસણ એના પર રીઝેલી છે. પારસણે દાટી ભિડાવી છે કે, બૈરી લઈને મુંબઈ આવશે તો નોકરીમાંથી કાઢી મૂકશે. ને ભાઈને નોકરી કરતાંય પારસણ વધારે વહાલી છે!’

એની સગી બહેન સામે બેઠી હતી. એને મેં પૂછ્યું: ‘સવિ, ભાભી કહે છે એ વાત સાચી?’

‘હા, એના સકંજામાંથી છોડાવવા તો ભાઈનું આણું કરાવ્યું!’

‘પણ એ તો હપૂચો નામક્કર જાય છે, ને આટલું જાણતાં હતાં ત્યારે ભાભીને ઊંડાં પાણીમાં શા હાતર ઉતાર્યાં?’

સવિ કહે: ‘મુંબઈમાં બધાંને એમ હતું કે, ભાભીને જોતાં જ ભાઈનું મન ફેરવાઈ જશે!’

‘ફેરવાય એવું લાગે છે ભાભી?’

‘ના. એ પાણીએ મગ ચડે એમ નથી લાગતું. આખી રાત એમના પગ પકડીને રડી છું.’ ભાભીના સ્વરમાં આર્જવ હતો.

હું અસહાય હતો. એક ફોઈ કંઈક સમજે એમ હતાં. ત્યારે એમને સાસરે ઓચિંતું તેડું આવ્યું હતું. મોટેરાંને મન આ આંતરદ્વન્દ્વની કશી મહત્તા નહોતી, એ એમના વ્યવહારમાં સાચવવામાં પડ્યાં હતાં.

બીજી રાતે સૌ જંપ્યાં હશે ત્યારે બારણું ખૂલ્યું. ભાઈસાહેબ બહાર આવ્યા ને મને પડખાં ઘસતો ભાળી હુકમ કર્યો: ‘મને અંદર ગરમી થાય છે. જીવ મૂંઝાય છે. જા, તું મહીં જઈ સૂઈ જા. હું અહીં બહાર સૂઈશ.’

આદેશ અનુસર્યા વિના મારો છૂટકો નહોતો. હું અંદર ગયો તો ભાંગી પડેલી ભાભી બાપડી મને બાઝી પડી. ડામચિયેથી ગોદડી ખેંચી હું નીચે લંબાવવા કરવા કરતો હતો ને ભાભીએ મારો હાથ ઝાલ્યો.

‘ના. હેઠણ નહીં. અહીં ખાટલામાં સૂવો. મને નીચે સૂવાની ટેવ છે!’ હાથ ખેંચી એમણે મને ખાટલે ખેંચ્યો. ને મારા માથાને પસવારતાં-પસવારતાં એય મારી સાથે સૂતાં. એક હતાશ, યુવાન ભગ્નહૃદયા સ્ત્રી સાથે સૂવાનો જીવનનો એ પહેલો પ્રસંગ! આવેગથી ધબકતી એમની છાતી માત્ર આશરો ઝંખતી હતી.

સ્ત્રીના દેહની ગંધ ગમે એનું પહેલું જ્ઞાન મને ત્યારે થયેલું. ફરી એક વાર ‘દાના’ બની એની પીડા હરી લેવાના કોડ થયેલા. એના સ્નેહાસિક્ત આશ્લેષથી કિશોરસહજ આવેગેય ઊપજેલા પણ એ શાણી-સુશીલ સ્ત્રીના સ્પર્શમાં એક એવું હેત મારા રોમે-રોમમાં સંચરતું હતું કે, જનેતાના ભાવનો ભવ-ભવનો ભૂખ્યો હું એ છાતીમાં માથું સમાવી અનેરું સાંત્વન પામ્યો. મારા આવેગ સરી ગયા. ને એના દુ:ખે મારાંય ડૂસકાં બંધાઈ ગયાં. સમદુ:ખિયાંની સહાનુકમ્પા અણધારી આશાયેશ આપે છે. ધરપત વળતાં ખૂબ જ શાંતિથી સહેજ બાજુએ ખસી એમણે મારું માથું-બરડો પસવાર્યાં કર્યાં અને એ હેતાળ હૂંફનો માર્યો હું ક્યારે ઊંઘી ગયો એનુંય ભાન મને ના રહ્યું.

એ જ સવારે મુંબઈગરો ભાઈ પાછો મુંબઈ જતો રહ્યો ને મારા બાપુને કહેતો ગયો કે ફારગતી લખી દેજો. મારે આ બાઈ નથી જોઈતી. એના ગયા કેડે ચોધાર આંસુએ રડતાં પન્નાભાભીની આસપાસ સ્ત્રીઓનું ઝુંડ જામી ગયેલું. સૌને એક જ સવાલ હતો: ‘એવું તે શું થયું કે, બે દા’ડામાં એ આદમી ધરાઈ ગયો? આવડું રૂપેય એને કેમ ના હખાયું?’

ભાભી કંઈ જ ના બોલ્યાં. સમાચાર સાંભળીને નાની ફોઈ દોડી આવ્યાં. એમના ગળે વળગીને કલપતાં ભાભી કહેતાં હતાં:

‘આમ કરવું હતું તો આ માણસે મારો ભવ શું કામ બગાડ્યો? મારું ઘર શા હાતર ગણાવ્યું! મારું આણું જ ના તેડ્યું હોત તો મારું જીવતર તો ના રવડત! હવે કોણ મને કુંવારી કન્યા માનશે?’

રિવાજ મુજબ ગોર ના હોય તો ઘરનું કોઈ માણસ આણાત વહુને પિયર મૂકવા જાય. ફારગતી કરવાની એટલે મોટેરું કોઈ ના ગયું ને પન્નાભાભીને પહોંચાડવા આણામાં ચડાવેલા દાગીનાની યાદી સહિત મને મોકલવામાં આવ્યો.

ફ્લેગ સ્ટેશનથી એમના ગામ સુધી ત્યારે બેએક ગાઉ ચાલવું પડે. અમે મૂંગી વ્યથા વાગોળતાં ચાલતાં હતાં ને મને વાચા ફૂટી, મેં દાનાની કથા ભાભીને કહી સંભળાવીને છેલ્લે ઉમેર્યું:

‘આજે મને સાત-આઠ વરસ મોડા જનમવાનો અફસોસ થાય છે ભાભી! જો હું મોટો હોત…!’

કોણ જાણે કેમ પણ એવડા દુ:ખમાંય ભાભી હસી પડ્યાં. મારા ખભે હાથ મેલી બોલ્યાં: ‘તો તમે મોટા થાવ ત્યાં લગી હું તમારી વાટ જોઉં?’

હું ઊંધું ઘાલી ગયો. ગામ આવ્યું. ઘર આવ્યું. ચોથે જ દા’ડે પાછી આવેલ આણિયાત છોકરીને મળવા આખું ફળિયું એકઠું થઈ ગયું. પણ હોઠે ને હૈયે પથરો મેલી ભાભી હસતાં જ રહ્યાં. મારે કડવાં વેણ સાંભળવાં ના પાડે એ સારુ એમણે પોતાના વીતકનો હરફેય ના ઉચ્ચાર્યો.

એ જ સાંજે હું પાછો વળ્યો. ભાભી મને પાદર સુધી વળાવવા આવ્યાં. ‘જન્મારામાં કદીકેય મળવાનું થાય તો ઓળખાણ રાખજો. આ ચાર દા’ડામાં તમે જે દીધું છે એ અહીં—’ એમણે છાતી પર હાથ દીધો — ‘થાપણ બનીને સંઘરાઈ રહેશે.’ એ કહેતાં હતાં ત્યારે એમનાં લોચનમાં થીજી ગયેલાં આંસુ જે મેં જોયેલાં તે આજેય નથી ભુલાતાં. ત્યારે દિવસો સુધી લાગ્યા કરેલું કે અંદરથી કશુંક ટૂટી ગયું છે, ક્યાંકથી કશુંક એવું ખોવાઈ ગયું છે કે એ શોધ્યુંય નથી જડતું!

ધીરે-ધીરે-ધીરે દહાડા મારું દુ:ખ ખાઈ ગયા. એ ઘટના, એ પ્રસંગ અને એના મુખ્ય પાત્રના દૂરાપાએ સ્મૃતિને ધૂંધળી કરવા માંડી અને બદલાતા જતા મારા જીવનની ઘટમાળે એ દુ:સહ યાદને અંતરના એક ખૂણે ધરબી દીધી.

વરસો વીતી ગયાં એ વાતને. ને સામાજિક સમસ્યાઓમાં મારી વાત કે ઉકેલ વગદાર ગણાવા લાગ્યાં. એમાં એક મિત્રની દીકરીના છૂટાછેડાનો પ્રસંગ જેટલો રોમાંચક એટલો જ હૃદયસ્પર્શી બની ગયેલો. શહેરમાં નોકરી કરતો એનો સ્વચ્છંદી પતિ મૈત્રીકરાર કરી બેઠેલો. ને એક બાળકની મા એવી ભલી-ભોળી પત્ની પાસે છૂટાછેડાના દસ્તખત પણ લઈ ચૂકેલો. એ સ્ત્રીનો પક્ષ લઈ એનાં સાસુ ખુદ પોતાના દીકરા સામે વહુને ખાધા-ખોરાકી અપાવવા કોર્ટે ચડેલી. દીકરીનો બાપ-મારો મિત્ર – દીકરીને એટલી ચાહે કે એને આ ઝઘડામાં પક્ષકાર થવાનું ના રુચે. ત્યક્તા છોકરી ભારે પડે છે એટલે ખર્ચ લેવા કોર્ટે ચડ્યો એવી લોકવગોવણીનો એને ડર અને પડી તિરાડ સાંધી ના સંધાય તો નાહક મન ખાટાં શા કાજ કરવાં? આમેય દીકરીએ તો છૂટાછેડાના દસ્તખત કરી જ આપ્યા છે. એવા એના મનોભાવ. એણે દીકરીની સાસુને બેચાર કાગળ લખી જોયા, એકાદ સગાનેય મોકલ્યો કે એ દીકરીને તેડી લાવે પણ પેલી સાસુ ધરાર ના પાડે. ‘તમારે મન એ દીકરી છે તો મારે મન નરી વહુ નથી, મારીય એ દીકરી જ છે. મારા વેલાના વાંકે એનું જીવતર હું પાધર નહીં થવા દઉં. આદમીનો અવતાર મળ્યો એટલે અસ્ત્રીની જાતને ઠેબે ના ચડાવાય. છો મારો છોકરો રહ્યો, પણ મારે એને બતાવી આપવું છે.’

આવી આ સાસુ છાપાના ‘સમાચાર’ પણ બની ચૂકેલી. કોર્ટમાં મુદત ઉપર મુદતો પડે. પેલો દીકરો આવે. માથી મોઢું સંતાડ્યા કરે. પોકાર પડે ત્યારે પોતાના વકીલની ઓથે આવીને ઊભો રહે. મા સામે નજર ના માંડે અને એનો વકીલ કોઈ ને કોઈ બહાને મુદત મેળવી લે. ન્યાયના લંબાતા જતા આ નાટકથી ત્રાસેલી એ સ્ત્રી એક મુદતે, પોકાર પડતાં જ કાયદાના કઠેરે પહોંચી ગઈ અને બેઉ પક્ષના વકીલો કશીક પેરવી કરે એ પહેલાં જ બોલી ઊઠી:

‘સાયેબ! મને રજા દ્યો તો મારે થોડુંક કહેવું છે!’

આ અણધાર્યા પ્રોસીજરથી અકળાયેલા ન્યાયમૂર્તિ સાહેબે એની સામે જોયું ને પૂછ્યું: ‘કોણ છો તમે?’

ઊંધું ઘાલીને ઊભેલા દીકરા સામે આંગળી ચીંધી એણે કહ્યું: ‘આ કપાતરની મા!’

‘ઠીક છે. સમય આવે ને સાક્ષી લેવાની થાય ત્યારે કહેજો જે કહેવું હોય એ!’

‘મારે એ જ કહેવું છે સાયેબ, કે એવો તે ચેવો તમારી આ કોરટનો સમય છે કે આજે હાત-હાત મહિના થયા પણ એ આવવાનું નામ જ નથી લેતો! નાનું છોકરું લઈને ધક્કા ખાતી આ ગભરું બાઈની પણ તમને દયા નથી આવતી?’

કોર્ટની શાન જાળવવાના આદી સાહેબના ભ્રૂભંગ પેલા અવાક બની ગયેલા ઍડવોકેટો ભણી વંકાયા. ને મોકો મેળવી ચૂકેલી એણે કહેવાનું હતું એ કહી નાખ્યું:

‘મને આ નથી સમજાતું — સાયેબ કે ન્યાયની દેવડીએ સાચનો સ્વીકાર ઝટ કેમ થતો નથી? આ કપાતરે મારું લોહી લજવ્યું તે મને ધરતીમાં સમાવાનો મારગ નથી મળતો. અબળાના જીવતરને ધૂળધાણી કરી મેલનારા આવા નફ્ફટોને તો ફાંસીને માંચડે લટકાવવા જોઈએ. બોલ્યુંચાલ્યું માફ કરજો સાયેબ, પણ આનો પરોગ લાવો. નહીં તો કાયદામાંથી અમારો પતિયાર ઊઠી જશે.’

વારો આવવાની વાટ જોતા વકીલો અને અન્ય સૌ એકવારકા સ્તબ્ધ બની ગયા. મુદતોથી ત્રાસેલાઓમાં અનેરો ઉમંગ વ્યાપી ગયો અને વકીલોની વિમાસણ ગગણાટમાં વટલાઈ ગઈ. ઑર્ડર! ઑર્ડર! કરતા સાહેબે પેલા બંને વકીલોને તતડાવ્યા. ને આદેશ દીધો: ‘રિસેસ પછી કામ ચલાવું છું, જે હોય તે નક્કી કરીને આવો.’

કામ ચાલ્યું ત્યારે પેલો છૂટવા માગતો ધણી પંદર હજાર ઉચ્ચક આપવા તૈયાર થયેલો. સાહેબે પૂછ્યું: ‘તમે આ ભાઈની મા હોવા છતાં એણે તરછોડેલી સ્ત્રીનો હાથ પકડ્યો છે. તમારી એ ભાવનાની હું કદર કરું છું. બોલો તમારી શી ઇચ્છા છે. કેટલી રકમે તોડ આવે?’

‘મને પચાસ થયાં ને એક બાળકની મા એવી આ વહુને તેવીસમું બેઠું. એનો દીકરો ભણે-ગણે ને ધંધે વળગે ત્યાં લગી મહિને દા’ડે એને પાંચસો રૂપિયા મળી રહે એટલી રકમનો જોગ કરાવો સાયેબ. મોંઘવારીએ માઝા મેલી છે. ને બીજું ઘર માંડનારાનાય ઓરતા હખણા થવા જોઈએ.’

આવડી મોટી રકમનો તોડ કરવા પેલાના વકીલે ફરી એક વાર મુદતની આજીજી કરી. એની તારીખ આડે કૉર્ટનું ઉનાળુ વેકેશન શરૂ થયું. એ જ અરસામાં એ સાસુને સમજાવી દીકરીને હું તેડી લાવું એ માટે મિત્રે મને એને ગામ ધકેલેલો.

હું ગયો ત્યારે એ ખેતરમાં ગયેલાં. દીકરીની જેઠાણીએ મને આવકાર્યો ને સાસુને બોલાવવા માણસ મોકલ્યો. મને આવેલો જોઈ દીકરી મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગઈ. મેં એને કહ્યું: ‘આવ બહેન, તારી સાસુ આવે ત્યાં સુધી તારા બાપાનો ઉદ્ેશ હું તને સમજાવું.’ તો એ બોલી ઊઠી:

‘ના, કાકા!’ બા આવે એમની સાથે જ તમે તમારે વાતો કરી લેજો. એમના વિના હું એક અક્ષરેય નહીં બોલું!’

એ આવ્યાં. હાથ-મોં ધોઈ મારી સામે બેઠાં. હળવે રહી ખત-ખબર પૂછી. પછી કહે: ‘તમારા આવવાનું કારણ તો જાણે જાણ્યું પણ મારા વેવાઈને મારો પતિયાર નથી? શા હાતર એ હંદેહા ને માણહ મોકલ્યા કરે છે?’

‘એટલા માટે કે તમારા ઉપકારના બોજા હેઠળ એમને ઝાઝા નથી દબાવું. તમારી ભલમનસાઈના એ ઓશિંગણ છે. પણ નાહકનો તમારે સગા દીકરા સંગાથ અંટસ વહોરવો એમને ઓછો રુચે છે. અમારી દીકરીએ છૂટાછેડાના ખત પર દસ્તખત કરી આપ્યા છે. વ્યવહાર પ્રમાણેય એનાથી અહીં ના રહેવાય. ને અમને એ ભારે નથી પડવાની. તમારા છોકરા (પૌત્ર) પર હક તમારો, મોટો થયે એને તેડાવી લેજો. સામાજિક રીતે અમારે વર્તવું પડે એટલે આવ્યો છું. અમારે એની ખાધા-ખોરાકીય નથી જોઈતી! તમે સમજો તો સારું!’

‘હું તો સમજેલી જ છું. ને મારી સમજણમાં જે ઊતર્યું એ મેં કર્યું છે. છો વીઘાં ભોંય છે. એમાંથી અર્ધી સુધાના નામે કરવાની છું. મોટો મારા કહ્યામાં છે. એની વહુમાં જરાય વહેરો-આંતરો નથી. જે કરું છું એમાં એ બેયનો પૂરો સાથ છે. હું જીવું છું ત્યાં લગી નાનાનો હવે અહીં પગ ના પડે. સુધા અહીં રહેશે તો મારી આંછ્ય માથે ને એના બાપને ઘેર એને જવું હોય તો હું આડો હાથ નથી દેવાની. બોલ્ય સુધા! શું કરવું છે તારે?’

‘તમે જ કહો કાકા! મારી મા કરતાં સવાયાં આ સાસુને છોડીને હું તમારી સાથે આવું? તમને યોગ્ય લાગતું હોય તો હું આવું!’

સુધાના સવાલે મને તળે-ઉપર કરી નાખ્યો. ‘તારાં સાસુની શોભા ને શાંતિ તો તું અહીં રહે એમાં જ છે બેટા!’

‘બસ ત્યારે એટલું મારી મા અને બાપુને સમજાવી દેજો!’ સુધા આંસુ લૂછતી લૂછતી અંદર જતી રહી. એની સાસુ બોલ્યાં:

‘એની દુ:ખતી રગ તમે દાબી સાયેબ. મારા વે’વાઈને કે’જો, ફારગતી મેં નથી કરી. મેં તો મારા છૈયા હંગાથનો છેડો ફાડી નાંછ્યો છે. મારા વે’વાઈ અમારો વે’વાર જાળવી રાખે. પેટની જણીની જેમ સુધાને નહીં સંભાળું ત્યાં લગી મારા જીવને જંપ નથી વળવાનો. એક દા’ડો તો એ અક્કર્મીની આંખો ઊઘડશે. મારું વેઠ્યું અકારથ નંઈ જાય!’

‘લ્યો સારું ત્યારે, હું હવે જાઉં. મારી જરૂર પડ્યે મને યાદ કરજો!’

‘ના રે! એમ શાના જાવ? બહુ વરહાંથી તમને હાંમે બેહાડીને જમાડવાની અબળખા હતી, હેંડી-ચાલીને આયા છો તે યાદ કર્યા વના! બહુ યાદ કર્યા છે તમને!’

‘એટલે? શું કહેવા માગો છો તમે? હું ના સમજ્યો!’

‘સાયેબ! તમને ચશ્માં આવ્યાં. પણ ચશ્માંની પાર ચહેરો વાંચતાં ના આવડ્યું. જરાક નજર માંડો તો મારા ભણી. કશી ઓળખ વર્તાય છે?’

ચક્ષુ ખોલતાં જ ચહેરો વાંચી લેવાની મગરૂબીવાળો હું ચીસ ખાઈ ગયો. પાકટ દેહ, પાકો રંગ, અધપાક્યા બાલ ને આયખા ના આયપતે ઓળવી લીધેલાં રૂપ-રંગ. ભૂતકાળની ભવાટવિમાં મારા મનડાએ ખાસ્સાં ચક્કર માર્યાં પણ મને કશા સગડ નહોતા સાંપડતા. મારી અસમંજસને પારખતાં એ હસી પડ્યાં: ‘તમારે ‘દાનો’ થવું હતું ને? તમે મોટા થાવ ત્યાં લગી મેં વાટ જોવાનું કહ્યું હતું એય ભૂલી ગયા?’

અચાનક મારા આગળા ઊઘડી ગયા. ‘ભાભી તમે? પન્નાભાભી તમે?’

‘હા. હવે હાચું બોલ્યા!’

ઘેરા વિસ્મયથી હું એમની સામે નીરખી રહ્યો. સુધાને રક્ષણનું કવચ ધરવાની એમની ખોળાધરી હું સમજી ચૂક્યો. મને એ નારીની ચરણરજ લેવાનો ઉમળકો થઈ આવ્યો. ભાવુક મારી આંખ જળજળાં થઈ ગઈ.

‘બહુ વરસે મળ્યા ભઈ તમે! નામ સાંભળતી’તી તમારું. પણ એ તમે જ હશો એવો વિશ્વાસ નહોતો બેસતો. આજે બેઠો.’

પૃચ્છાતુર નજરે હું એમને નિહાળી રહ્યો હતો એ પામી જતાં એમણે જ કહ્યું:

‘તમે મેલી ગયા એ પછી બીજે વરસે આ ઘર માંડ્યું. જીવતરમાં સુખ નહીં લખેલું તે બે દીકરા થયા પછી એ આઠમે જ વરસે દેવ થયા. એમને પાળી-પોષીને આ ઘર વસાવ્યું. પરણાયા-પજીઠ્યા. પણ નાનો કપાતર નીવડ્યો. ક્યાંક મારા ઘડતરમાં કે ક્યાંક મારા વેઠ્યામાં કશીક કસુર-કવણ રહી ગઈ હશે ભઈ! બાકી પહેલે આણે મને જે વીત્યું એ જીવતાં મારી આંછ્યો આગળ કોઈના પર વીતે એ મારાથી કેમનું વેઠ્યું જાય!

હું અવાક હતો. ને એમણે છોગું વાળ્યું:

‘તમે મોટા તો થયા. પણ મને દીધો હતો એ વાયદો ના પાળ્યો!’

‘પણ તમેય મારી વાટ જોવા ક્યાં રોકાયાં ભાભી?’

‘જોઈ. બહુ વાટ જોઈ! હજીય જોઉં છું. વાટ આંખથી નથી જોવાતી ભઈ! અંતરથી જોવાય છે!’ ને હું કંઈ કહું તે પહેલાં હરખને હેલ્લાળે ચડાવી બોલ્યાં:

‘સુધા! તારા કાકા મારા હગા દિયર છે બેટા! તું એમની પાસે બેસ્ય. આજે રસોઈ હું જ કરું છું!’

બાપનું લો’ય

સવારમાં આંગણે માસ્તરનો પોકાર સંભળાયો.

‘કમરી…ઈ…ઈ… ચાલ બેન નિશાળે!’

બેઠા ઘાટની કોઠીના કાને ઢાંકેલા ભાંગેલા માટલાના કાંઠા પર હંમેશ પડી રહેતા એના ‘દફ્તર’ ભણી અનાયાસે જ એના પગ ધસી ગયા અને પરસાળમાં પડી રહેતા માંદલા બાપે ખાંસી ખાધી. કાયમની પથારીમાં પડી રહેતી દમલી માના ઉહકારાનો કણસાટ એમાં ભળ્યો અને કમરીના દફ્તર લેવા લંબાયેલા હાથ હતા ત્યાં જ અટકી ગયા.

રાત્રે મા-બાપને એણે ખાવાનું કાઢી આપ્યું ત્યારે માએ પૂછ્યું હતું…: ‘તેં ખાધું બેટા?’

‘ઊં..ખાછ અમણાં, તમે ખઈ લ્યો પછી!’ એણે શાંતિથી જવાબ વાળ્યો હતો. માથી હાંડલી જોવા ઊઠાય એમ નહોતું. તળિયે થોડાક પોપડા બાઝી રહ્યા હતા. પલળીને ઊખડી રહે એટલા હારુ કમરીએ એમાં પાણી છણકોર્યું હતું. બેચાર કોળિયા ખવાશે તો કળસ્યો પાણી પી લેશ, આમેય ઓંધ ચ્યાં આવવાની છે, કાલની-આવતી હવારની આબધ્યામાં!’ એણે વિચાર્યું હતું ને ખાઈ રહ્યા પછી તાવડી ચાટતી માએ પૂછ્યું હતુંઃ

‘કાલ્ય હાતર ચેટલી કોદરી વધી છ બોન?’

તાંણી-તોશીને કમરીએ આજની ટંક રાંધતા બે મૂઠ કોદરી બચાવી હતી. આભ ના વરસે તો કાંઈ નહીં, પણ કાલની જરીક આશા તો રહે! પાણીટેકા પૂરતી! એણે ટાઢા પેટે માને ભરોસો દીધો હતોઃ

‘છ મા છ, કાલની એક ટંક ચાલ ને તો ય થોડીક વધ એટલી છે. તું બળતના મેલ્ય!’

‘બળતના તે ચ્યમની મેલું બોન! કળિએ-કળિએ કારજું કરપાય છ, તારા મોં હાંમું જોવાતુ નથ્ય. બળ્યો આ મનખો. શા હાતર ભગવાન આપણનં જલમ દેતો અશે? મોટી બોનનો કાંય જબાપ આયો?’

મહિનો-માસ પહેલાં મા-બાપે કાગળ લખાવ્યો હતો. કમરીએ પંડે લખ્યો હતોઃ

‘અમે હમ હાજાં-ભલાં છીયે, તેમ તમેય હશો. બાદ લખવાનું કે, મારે હવે દમના ઊથલા પર ઊથલા આવે છે. બાપાનો ટી.બી. ય વકરી ગયો છે. ખાવાની ટંકો જાય છે. ત્યાં દવા દારૂની તો વાત જ શી? માટે કરીને તમે…’ માએ પૂર કરાવ્યું હતું, ‘મોટું મન રાછીનં દયા દાખવજો,’ બાપા બોલ્યા હતાઃ ‘અડચ્યા-ભીડ્યાની વા’ર કરજો, બાચી તો હીનો ભગવાન છે!’

પણ કમરી બેમાંથી એકેયની એ ટીપ કાગળમાં ટાંકી શકી ન હતી. કાગળ એણે અધૂરો જ છોડી દઈને લિખિતન તમારી કમરી-કરી દીધું હતું. મોટી બેન મુંબઈ પરણાવી હતી. એનો ધણી કશુંક કામ કરતો હતો. કામથી વધીને દારૂ પીતો હતો. છતાંય કદી-કદા મુંબઈથી પીળું પરબીડિયું આવી જતું તો એમાંથી પાંચ-દસની નોટ અણધારી કૃપા બનીને વરસી પડતી હતી. મોટી બેન હંમેશા સલાહ લખતીઃ ‘કમરી તું દિલ દેઈનં ભણજે, સુખી થૈશ.’

મા એ જ કાગળના જવાબની રાહ વલોણાના વારાની પેશ્ય જોઈ રહી હતી. કમરી એને શો સધિયારો બંધાવે? છતાં એણે કહ્યું હતુંઃ

‘મુંબઈથી કાગર આવતાં વાર થાય મા. બઉ આઘું. આજ નહીં તો કાલ આવશે.’

‘દઈ જાંણ બોન…’ કરતાં માએ નિસાસો નાખ્યો હતો અને પછી પૂછી લીધું હતુંઃ

પછી તેં શો વચાર કર્યો બોન! કોહલીનં મલીયાઈ?

કોહલી એટલે તમાકુની ખળીમાં મજૂરોને કામે લઈ જતી મુકાદમણ. છેલ્લા સાત-આઠ દા’ડાથી ઘરમાં એકટાણાં ચાલ્યાં કરતાં હતાં. વાસણ-કૂસણ ભંગારમાં વેચાઈ ચૂક્યાં હતાં, બચ્યાં હતાં હવે ઠોબર-ઠીકર! જણસભાવ તો કદી હતાં જ નહીં. મજૂરીએ ઢસરડા કરતાં મા-બાપ દમ-ખયનાં ખોખાં બની ચૂક્યાં હતાં જણસમાં જણસ ઘરમાં હવે એક માત્ર બચી હતી ચૌદ વરસની કમરી, ને ભેંકાર ભવિસ જાણતી હોવા છતાં મા એને ખળીમાં મજૂરીએ મોકલવા લાચાર બની ગઈ હતી. એ એને ભરોસો બંધાવતી હતીઃ

જેનો પરહુ પાધરો એનો વેરી આંધેરો બેટા! રામ રાખ એનં…કોણ ચાખ! ધોરા દા’ડ કાંઈ કારાં કરજગ નથી નેમજતાં. આપણો છૂટકારો નથી ડીચરા, બાચી મારી વશે કાંમ થતું હોત તો ઊં તને કુરી લહણ જેવીન કાળખાન ના ઢચેલત!’

ત્રણ દા’ડા પહેલાં કાળજું કઠણ કરીને માએ દીકરીને કહ્યું હતુંઃ

‘અવ તો તારો જ એક આધાર બાપા! ભણવાનું પડી મેલ્યનં કાંક કામકાજ હોધી કાઢ્યું. ભૂખનાં વેપલાં વે’લાચોંટા કરાવશે પણ જીવ નંઈ ટોંપવે! રૂપિયો-રેડો રોકડો મલ તો ઝેર તો ખવાય! ચ્યાં હુધી આમ વેઠ્યા કરવાનું?

કમરી બહુ પહેલેથી આ જીવતર સમજતી આવી હતી, પણ એને સમજાતું નહોતું તે આઃ દિવાળીએ ગામમાં ધૂમધડાકે દારૂખાનું ફૂટતું હતું, બેહતા વરસે ગામના મોટેરા ગણાતા લોકોનાં ઘર ઝળાંબોળ થઈ રહેતાં હતાં. ટાઢી શિયોર અને ઊની શિયોર, ઉજાણી ને નોરતાં-એમની હાતર જાણે શું ન’તું! ને એને પોતાને દોણી લઈને છાશ લેવા જવું પડતું! ઊંચા હાથે પટલેણ મહા ઉપકાર વરસાવતી હોય એવા ભાવે દોણીમાં છાશ રેહતી ને પછી એક કાંડી-સીલબંધ દીવાસળી રોક્કડ લેતી! છાશ લેઈને એ ખડકી કે ફળિયામાંથી પસાર થતી ત્યારે કઢી કે દાળનો વઘાર એનાં નસકોરાં ભરી દેતો ને ક્યાંકથી શીરો શેકાવાની સુગંધ એનાં ભૂખ્યાં આંતરડાંને આલહ-વેલણ કરી મેલતી. આ બધું માણનારા નિરાંતે મહાલતાં જ્યારે એનાં મા-બાપને હાહ (શ્વાસ) ખાવાની મોકળાશ ના મલતી. એની માના બોલ – ‘ગાંડને ને ભોંયને હગઈ નથી થતી એટલાં વેઠ-વૈતરાં ને ઉધામો કરવો પડ છ, પણ સખે ધાન નથી પામતાં. પરહુ તું તે ચિયા ભવનું આદવેર લેઈ બેઠો છે?

ધીરે-ધીરે દીવાસળીની કાંડી બદલ મળતી છાશ પણ બંધ થઈ ગઈ હતી. પડખેના શહેરમાં દૂધની ડેરી ખૂલી હતી અને હવે ભેંસોવાળા મોટા લોક ડેરીએ દૂધ ભરતા થઈ ગયા હતા. છાશ કદી વેચવાની વસ નહોતી ને છાશ હવે વેચાવા માંડી હતી ને એ છાશ ખરીદવાના જૈં (પૈસા) પણ ગરીબ લોકને ભારે પડવા માંડ્યાં હતાં. છેલ્લાં ત્રણેક વરસોથી વરસાદ પડું ના પડું કરતો ટે’પું ફોરે વરસીને જતો રહ્યો હતો. અનાજની અછત થઈ ગઈ હતી અને મોંઘવારીએ માઝા મેલી હતી! બે ટંકના રોટલા ભેળા થવાની વાતે ગરીબોની બૂરી વનોબત આવી હતી.

પણ આવું બધું વિચાર્યું કમરીનો દા’ડો વળે એમ નહોતું. એને ગમે કે ના ગમે. એની ઇચ્છા હોય કે ના હોય, એને તમાકુની ખળીએ જવું જ પડવાનું હતું. મા-બાપે એને ઉછેરી-પાછેરીને મોટી કરી હતી, આ નિરાધાર અવસ્થામાં એમનું કોઈ નહોતું થતું ત્યારે પોતે એમની કઈ રીતે મટી શકે!

બે જ દા’ડા પહેલાં કોહલીએ એને કહ્યું હતુંઃ

‘તમે ધારો તો બોન ટંકો ટોંકી કરી હકો, ખાસ્સાં હમણાં છો! આપણે તો અસ્ત્રીનો અવતાર, રૂપ આવ્યું બીજા શા કામનું? જો એ હાંકડી-હાટીમાં ખપ ના લાગ તો…!’

કમરી અવસ્થા પહેલાં જ ઘણુંબધું સમજવા લાગી હતી. રાત-દિવસ પીડતા અભાવોએ એની તમામ જ્ઞાનેન્દ્રિયોને ખૂબ સતેજ કરી મેલી હતી. એટલે જ રૂ૫ની વાત કરતાં કાહલીએ આંખ મીંચકારી એ એને જરાય નહોતું ગમ્યું. ફટ કરતીકને ઊભી થઈ એ પાછી ઘેર ચાલી આવી હતી! પણ કોહલી પાવરધી હતી. એણે જરાય માઠું નહોતું લગાડ્યું. દળણું દળાવીને પાછા વળતાં એ પડે કમરીની માની ખબર કાઢવાને બહાને એને ઘેર પહોંચી ગઈ હતી, બે રોટલાનો લોટ ત્યાં મૂકતી આવી હતી અને પથારીવશ કમરીની માને કહેતી આવી હતીઃ

‘મારા ભરૂંહે મોકલજો બા! ઊં છું નં બોન બાને હંભારેશ, મારા જીવની જેમ! બાચી અવતાર જ આ ગોલાપ કરતી વૈંણ્યમાં મલ્યો તે વૈતરાં કર્યા વના કાંઈ છૂટકો છ!’

ઓસરીની પડધીના આશરે ઊભી ઊભી કરી એ સંધુય સાંભળી રહી હતી.

બે વરસ પહેલાં માધવ આવ્યો હતો. પિતરાઈ કાકાની દીકરીનો દિયર હતો એ. મીઠડો ને મોહામણો. કમરી તો ત્યારે સાવ છોકરમત! ઘાઘરી-ડગલીભેર એ રમતી-રમતી કાકાને ઘેર પહોંચી ગયેલી ને માધવની નજરે ચડી ગયેલી. એને જોતાંવેંત માધવ આભો બની ગયેલો.

ભાભી…ઈ…ઈ..આ વૃંદાવનની રાધા અહીં તમારા ગામમાં ક્યાંથી ભૂલી પડી?!’ કહેતાં કહેતાં એણે કમરીના બંને ખભા પર હાથ મેલીને એની આંખોમાં આંખો પરોવી હતી. તે પછી ભાભીને સંભળાવ્યું હતુંઃ

‘બસ્સ ભાભી, આજે મારી શોધ પૂરી થઈ ગઈ. આની સંગાથ મને પરણાવજો!’

‘પણ દેવરજી! હજુ તો એ સાવ બાળક છે.’

‘તે મને ક્યાં ઉતાવળ છે! એ મોટી થાય ત્યાં લગી મારી કૉલેજ પણ પૂરી થઈ જશે! આ તો તમે મને અહીં છોકરી જોવા લાવ્યાં હતાં તે જુઓ, મેં જોઈ લીધી. આના વિના હવે કોઈનો હાથ ના ઝાલું.’

‘પણ એને પૂછો તો ખરા, એ તમારી વાટ્ય જોશે? વાટ્ય-બાટ્ય જોવાનું એને ભાન-બાન છે ખરું? એ તો નાણો!’ ભાભી સહેજ ઈતરાજીથી બોલી હતી. માધવે એ જ ભાવે રમત માંડતો હોય એમ કરીને પૂછ્યું હતું?

બોલ્ય રાધા! તારું નામ શું?’

‘કમરી…ઈ…!’

કમરી હસી પડી હતી…

‘કમરી? ઓ.કે. કમરી. પણ કમરી નહીં, હવેથી કહેવાનું કમલિની! બોલ્ય તો કમલિની?’

‘કમલિની…ઈ નં’ઈ કરી…ઈ…ઈ…’ – કહેતાં કહેતા માધવની પકડમાંથી એ નાસી છૂટી હતી!

‘લોક કે’છે એમ તમે તે સાવ ઘેલા છો. આવડી છોકરીમાં શું જોઈ ગયા?’

‘જે જોવાનું હતું એ જોવાઈ ગયું ભાભી એની આંખોમાં મેં મારી ઓળખ વાંચી લીધી છે. હજી તો કળી છે. ચાર-પાંચ વરસ પછી પૂર્ણ કુસુમ રૂપે એ ખીલી ઊઠશે ત્યારે તમે ઊભાં ને ઊભાં ઈર્ષ્યાનાં માર્યાં સળગી ઊઠશો! બસ, તમારા દિયરનુ ભલું ચાહતા હો તો આટલું કરજો!’

પણ આવી ઓળખ આપી જનારો માધવ બીજે જ વરસે અકસ્માતમાં માર્યો ગયો હતો ને એનો શોક ભાંગવા ભાભી પિયર પધારી હતી ત્યારે કમરીને પાંખમાં લઈને એટલું રડી હતી, એટલું તો આક્રંદી હતી કે એ રુદન કમરીના અંગે-અંગમાં થીજી ગયું હતું. કમરીને તે દિવસે પહેલી વાર જાણે સાક્ષાત્કાર થયો હતો કે હવે એણે કોઈનીય વાટ જોવાની રહેતી નથી. ને એને પોતાને ના સમજાય એવું કશુંક એના અંતરમાં તૂટી ગયું હતું. એનાં લોચન જળજળાં થઈ ગયાં હતાં અને પિતરાઈ બહેનની પાંખમાંથી છૂટીને એ પોતાના ઘેર દોડી આવી હતી અને પછી ધ્રુસકે-ધ્રુસકે રોઈ પડી હતી. એ રુદન શાંત પડ્યું ત્યારે આંસુ ભરેલી એની આંખો આગળ એક આકાર ઊભો થયો હતો. એ માધવ હતો ને માધવની ઓળખ કરીને એના કાળજે કોતરાઈ ગઈ હતી. એ પછી જ મનોમન એણે સંકલ્પ કર્યો હતોઃ માધવ ભણતો હતો, હું ય ભણીશ. ભણી-ગણીને મારા માધવને યાદ રાખેશ.

પણ ત્યારેય પાછું કમરીને એ જ ના સમજાતુંઃ માધવ એનો શું હતો! એની સરખી એકેય છોકરીને નથી થતું એવું એવું એને જ કેમ થાય છે!

આ બધા જવાબ ભણતરમાંથી જ મળશે એમ માની એણે દિલ દઈને ભણવા માંડ્યું હતું. મિશનરી શાળાના ઘરડા માસ્તર કદી-કદા એની સામે ચિંતાભરી નજરે તાકી રહેતા ને પછી માથે હાથ મેલીને કહેતાઃ

‘તું ભણવાનું ના છોડેશ બેટા, ભણેશ તો સુખી થૈશ!’

ને કમરીને ભણવું જ હતું, ખૂબ ભણવું હતું, માધવ જેટલું. એને તો માધવનાં ચોપડાંય લાવીને વાંચવાં હતાં. પણ ભૂખ…પેટની ભૂખ…અશક્ત મા-બાપની તગતગતી આંખોમાં ઘુરકિયાં કરતી ભૂખ… ઊપડે ત્યારે ભલ-ભલું ભુલાવી દેતી ભૂખ કમરી લાચાર થઈ ગઈ હતી આ ભૂખ સામે.

એ ભૂખ ભાંગવાનો એક જ માર્ગ હતો. કાહલી જોડે મજૂરીએ જવાનો. પણ કોહલીની યાદે જ એ કમકમી જતી હતી. કાહલી વિશે લોકમોઢે લાખ જાતની વાતો ચાલ્યા કરતી. કમરીએ કદીયે એ મન દઈને નથી સાંભળી, પણ જેટલી સાંભળી હતી એમાંની આ મજૂરીએ જવાની પળે જે પણ યાદ આવતી એ એવી હતી જે એના શરીરમાં તીખી ઝેર પાયેલી શારડી ફેરવી જતી.

એટલે જ દમનો ઊથલો સહેજ હેઠો બેઠો ને ઘૂંટ પાણી ગળે ઊતર્યું ત્યારે બહાર નીકળી ગયેલ કરોડથી ખરબચડો થઈ ગયેલ માનો બરડો પસવારતી કરીને માએ કહ્યું હતુંઃ

‘આમ લાંધણો ખેંચી ખેંચીનંય જીવ કાઢવાનું તો હૂતર પડશે, બેટ્ટા! પણ તારા હાથ રંજ્યા વના મરીશું તો અવગતિયાં થઈ જૈશું. એક તારી ચંત્યા ના હોત તો જો…પેલા ખેરાની દોયડી લટચી રૈ’ છ નં… તારા બાપાને બે વાર મેં ગળાફાંહો ખાતા ઝાલી રાછ્યા છે, બેટ્ટા! એક જરાક આધાર મલ… તારા બનેવીનં પરહુ હારી મત્ય હુઝાડ…કશોક આશરો મલ નં આપણો દંન ફર…તો આ ખોયડું વેચીનંય બે જણસો છોડાઈએ નં પછી તારો…તારો…’ ને માની બાકીની મંશા દમમાં અટવાઈ ગઈ હતી.

ને બસ, એ પળે કમરીએ નિર્ણય લઈ લીધો હતો. માની એક અબળખા હતી, અબળખાથી વધીને જિજીવિષા હતી. એ પૂરી થાય કે ના થાય પણ એ ઝંખે છે એવો આધાર તો એને પૂરો પાડવો જ જોઈએ.

માસ્તરની બૂમ સમાણો દફ્તર લેવા લંબાયેલો હાથ જ્યાં અટકી ગયો હતો ત્યાંથી એણે લાંબો કર્યો. દક્તરની થેલી હાથમાં લીધી ભાગલો કાંઠો ઊંચો કર્યો ને પેલી થેલી કોઠીમાં નાંખી દીધી.

ને એમ ભણતરના ઓરતા કોઠીમાં દફનાવી દઈને ખળીએ જવાની વેળા થતાં કમરીએ વળગણી પર લટકી રહેલી એક માત્ર ઓઢણી ઓઢી લીધી ને એ પરસાળમાં આવીને દાડિયાં નીકળવાની રાહ જોવા લાગી.

એના સરખી સાહેલીઓએ એને દાડિયે આવવા તૈયાર થયેલી જોઈને આંખો નમાવી દીધી. ‘લે હેંડ કમુ!’ એવો હરખની હેલ્લાળો એ ના દાખવી શકી. આમાંની જ એક-બેએ કરી આગળ પોતાની દુર્ગત વર્ણવી હતી ને ત્યારે એક સલાહ આપવાનું નહોતી વીસરીઃ ‘ગમે એ થાય કમુ, પણ તું તો બોન આ દિશે ચડશે જ નંઈ! તારું આ રૂપ જ તારું દશમન થઈ જશે. પછી જીવવા વારો નંઈ રે!’

કમરી એમને સામું કશું જ નહોતી કહી શકતી. એની પરસાળ આગળ રહીને જ દાડિયે જતી બે-ચાર વહુવારુઓએય એને જોઈને માથાં નમાવી દીધાં હતાં. કમરીના વિચારે એમનાં કાળજાંય કમકમી ઊઠતાં, પણ એય કરે કે કહે શું, એ જ એમને નહોતું સમજાતું.

સૌથી છેલ્લે દેખાઈ કાહલી, મુકાદમણ. કમરીને જોતાંની સાથે જ એની આંખોમાં એક અકળ ખુશી ચમકી ઊઠી. કમરીના ખભે હાથ મેલીને એ બોલીઃ

‘હિંડો બોન! તમે બહુ હમજણાં!’ – ને ખળીમાં પેસતાં જ એણે ઉપરના માળે ઓફિસમાં વિરાજતા શેઠને પોકાર કર્યોઃ ‘શેઠ! એક નવું નામ લખવાનું સે!’

આ પોકારમાં એક ગર્ભિતાર્થ રહેતો જે કોહલી ને શેઠ બે જ સમજી શકતાં. એ સાંભળતાંવેંત એક કાયા નીચે ઊતરી. એની નજરો સીધી નવાગંતુક કમરી પર મંડાઈ. દુઃસહ ભયના ભારણે નમી ગયેલાં કમરીનાં પોપચાં કશાક અકળ કુતૂહલે સહેજ ઊંચા થયાં. નાની હતી ત્યારે મા વારતા માંડતી. એમાં ભૂખ્યું ડાંસ વરુ જે જીભ લપલપાવતું એ જ ઓચિંતું એને આ પળે યાદ આવી ગયું ને બીજી પળે પોતાની ચોપડીમાંનું વરુ અને ઘેટાનું ચિત્ર સાંભરી આવ્યું. એણે ઊંચકાયેલાં પોપચાં ભીડી દીધાં. એક અજાણ્યા ઓથારે જાણે એનાં અંગાંગ થીજવી દીધાં.

‘એને હળવું કામ હોંપજે! હાંજે નામ નોંધી દઈશું!’

શેઠની નજરોનો રાજીપો વાંચીને કોહલી ન્યાલ થઈ ગઈ.

ખળીમાં બરાબરનો ગોહ (રજકણ) ઊડતો હતો. તમાકુની સહી ના જાય એવી બદબૂથી નસકોરાં ને ગળું ત્રાસ-ત્રાસતાં હતાં. કેટલાંક મોઢે ડૂચા બાંધીને તો ટેવાયેલાં ખુલ્લા મોઢે કામ કરતાં હતાં. એક પા ચાળણા ધમધોકાર ચાલતા હતા, બીજી પા તમાકુની રગો ટિપાતી હતી. સામેના ચોકમાં સૂકવવા પાથરેલી તમાકુની રગોના પાથરા પડ્યા હતા. કોહલીએ કરીને એક સૂપડું અને ટોપલો ભળાવતાં સમજાવ્યું: ‘તમાકુથી ટેવાવ ત્યાં લગી હલકાં કામ હોંપવાનું કર્યું છે શેઠ સાહેબે તે આ રગો ભરીભરીને પેલા ખોંણે ઢગલું કરજો.’

બપોરાની વેળા થતાં કલાકની છૂટી મળતી એમાં કમરીએ ઘેર જઈ પેલા બે રોટલાના લોટનું ભૈડકું બનાવ્યું ને બેઉ મા-બાપને પીરસ્યું. હાંડલીમાં બે કપ પાણી રેડી, હલાવીને એ પીવા જતી હતી ને કોહલી હણકા હેઠળ ઢાંકીને એક રોટલો ને. શાક લઈ ત્યાં આવી પહોંચી હતી.

‘લ્યો બોન! આટલું તમે કટક-બટક કરી લ્યો, મૂછયે પેટે કાંઈ કામ ના થાય, ઘરમાં હાંડલાં કુસ્તી કરછ એ ઊં જાણ છે, બય આપણો તે કંઈ મનખો છે! આજ હાંજ આપણ તમારી હાટુ આગોતરું ચલણ લઈ લેશું!’

બરાબર ત્રીજે દિવસે એ બપોરનો રોટલો પામી હતી. બપોર સુધી ઊંચકેલા ટોપલાએ એની ભૂખને બરાબરની ખાજી-ભરખૂ કરી મેલી હતી. એ ભૂખના ઉકાળાએ ઘમસાણ મચાવતા વિચારોને ધરબી દીધા – ને એ નહોતી ચાહતી તોય એનાં હાથમ્હોં પેલા રોટલા પર તૂટી પડ્યા.

સંધ્યા ઢળી ત્યાં સુધીમાં કમરીએ રગોનું ઢગલું વામી નાખ્યું હતું. એ ટોપલા ઊંચકતી હતી એ દરમિયાન ચાળીસીની ઉમ્મરે પહોંચવા આવેલ શેઠે એને ચારપાંચ વાર નજરો ભરીને નીરખી લીધી હતી.

સાંજે છૂટવાની વેળા થતાં સૌથી છેલ્લે કોહલી એને લઈને શેઠના ચોપડે ઊભી રહી. શેઠે એનું નામ નોંધ્યું અને પાંચ-પાંચની ત્રણ નોટો કોહલીના હાથમાં આગોતરી મજૂરી પેટે મેલી.

ખળીમાંથી બહાર નીકળતાં કોહલીએ કમરીના હાથમાં એક શીશી ભળાવીઃ

‘તમારી માને બઊ દમ ચડ છે. હાંજે દૂતાં પેલાં આ દવા આલજો, દમ બેહી જશે!’

મારગમાં આવતી કરિયાણાની એક દુકાન આગળ કોહલી થોભી. પેલા આગોતરા પૈસામાંથી એણે ચોખા, દાળ અને બાજરી ખરીદ્યાં અને કમરીને ભળાવતાં સલાહ દીધીઃ

‘હાંજે ખીચડી રાંધજો, આ પૈસા વધ્યા છે એમાંથી વાણિયાના તાંથી રૂપિયાનું જી મંગાઈ લીજો. તમારા બાપાના આંતયડા જરાક ભેનાં થશે તો ખયમાંથીય ખડાંધડાં બેઠા થે જશે! આપણને તો બોન ખધા વિના ખય ભરછી ખાય છે. આ તમારી કાયા કાચા કોપરા જેવી છે પણ ભૂખની મારી એવી કરમાઈ ગઈ છે!’

એ સાંજે કેટલાયે દહાડે મા-બાપ અને છોકરીએ ધરાઈને ધાન ખાધું.

સૂતી વેળાએ એણે માને પેલી દવા પિવાડી, પણ ચાહવા છતાંયે મા કમરીના મોઢા સામું મોં ના માંડી શકી. ને કમરીએ જોયું તો કેટલાંયે દિવસ ને રાતો પછી એ રાતે પહેલી વાર એની માને દમનો ઊથલો ના આવ્યો. બાપે બેએક વાર ખાંસી ખાધી ખરી, પણ ધરાયેલા પેટનો ખેસવાટોય ઝાઝો ના ટક્યો. ને તેમ છતાં કરીને નિરાંતની નીંદર નહોતી આવતી. એ રહી રહીને જાગી જતી હતી. દરરોજની ટેવ હતી માને ઓરાંસવાની, બાપાને પાણી પાવાની. પણ એ રાતે એણે ભય પેટનો પહેલો પરચો જાયો. આછા ઉજેતમાં એણે આંખો માંડી. બાજરી, ચોખા ને દાળની ત્રણ-ત્રણ માટલીઓ ઢંકાઈને ઢગલી વળી રહી હતી! આંખો પર અવળો હાથ દાબી એણે સવાર સવાર ઊંઘવાનાં ઝાંવાં નાખ્યાં કય.

સવારે એ બાજરીનું દળણું કરી રહી હતી ને વળી પાછી માસ્તરની બૂમ સંભળાઈઃ

‘કમરી…ઈ…ઈ! તું નિશાળ કેમ નથી આવતી બેન!’ ને એ લાગલા ઓરડીમાં ધસી આવ્યા?

‘આજે પાદરી સાયેબ આવવાના છે. કમરીને મિશનની બોર્ડિંગમાં મૂકવાનું આજે નક્કી થઈ જાય એમ લાગે છે. કમરીની બા.. તમે એના ભવિષ્યનો વિચાર કેમ નથી કરતાં?’

‘અમારા ભવિસને તો ચેદા’ડાનાંય ભૂખનાં તારાં વાજી જ્યાં છે સાહેબ! અમારી વશે અવ ઉઠાતુંય નથી. છોકરી વના કોણ અમારું આલુ-ટુલું કર બા?’

‘પણ એ આ આટલું વરસ ભણી લે તો એનું ક્યાંક નોકરીનુંય ઠેકાણું પડી જશે. છોકરી હોંશિયાર છે. તમે એને મોકલો. હું પાદરી સાહેબને તમારી વાત કરીશ. કશોક જોગ જોગવાઈ જશે.’

માસ્તર બોલતા હતા અને ત્યાં કોહલી આવી પહોંચી. એની સામે જોવું ના પડે એટલા માટે જ માસ્તર બહાર નીકળી ગયા. કહેતા ગયાઃ

‘કમરી તું નિશાળે આવી પહોંચ બેન! બાકીનું હું જોઈ લઉં છું!’

કાહલી ખંધું હસી પડીઃ ‘આ જોનારા તે દા’ડાના ચ્યાં જ્યા’તા!’

અડારામાં ઓથે ઊભેલી કમરી બહાર આવીઃ ‘ભાભી! હું નિશાળે જાઉં તો…પાદરી સાયેબ મન મિશનમાં લઈ જવા આવવાના છે!’

‘તમે ભણી-ગણીને મઢમ થાવ એથી રૂડું શું બોન! પણ આ તમારાં માબાપનું કોણ પછી? રૂપિયા પર આગમચ આયા તારા એ ધરઈન ધાન પામ્યાં. તમારું તો મિશન જ આ? ન બોન પૈસા આપ્યા એટલા વારી તો આલવા જ, પડને! અનવતના આપણાથી ઓછા ખવાય?’ કમરીની માએ પડખું બદલીને મોટું ઢાંક્યું. કમરીએ એક ફળફળતો નિશ્વાસ નાખ્યોઃ ‘તમે નેકરો ભાભી! હેંડો ઊં આવું છું!’

એ દિવસે બપોર સુધી કમરીને ગૂણો છોડવાનું કામ સોંપાયું. બપોર પછી કોહલીએ એને પોતાની સાથે સરસામાનનો ઓરડો, શેઠનો બેઠકખંડ ને એવા બધાની સાફસૂફી કરવા લીધી. તમાકુના ચાળણના કામની આંટીઘૂંટી ને એવી-તેવી અન્ય વાતોમાં પાવરધી કોહલીએ એને એવી તો વાતે વીંટી લીધી કે એને પોતાનેય ખ્યાલ જ ના રહ્યો કે કઈ પળે કોહલી ત્યાંથી રફુચક્કર થઈ ગઈ. બારણું ભિડાવાના અથડાટ થકી એ ચોંકી ગઈ ત્યારે એની સામે હરાયા આખલા શો દૈત્યાકાર ઊભો હતો. એ પછીની કુમળી કમરીની કરુણ ચીસ ક્યા અવકાશમાં ઓગળી ગઈ એની કાનોકાન કોઈનેય ખબર ના પડી.

એ સાંજે ઘડી-અંધારે દાડિયાં છૂટ્યાં ત્યારે એમાં કમરી નહોતી. વાચા હરાઈ ગઈ હોય એમ એ સૌ અવાચક ઘરભણી ડગ માંડી રહ્યાં હતાં પણ એ એકમેકની ખોપરીને પાછળ બબ્બે આંખો ફૂટી હતી અને એ કમરીને શોધતી હતી. હરફ ઉચ્ચારવાનીયે એ હામ હારી બેઠાં હતાં ત્યારે એ સૌની પછવાડે દૂર એકલી-અટૂલી કમરી ચાલી આવતી હતી. આંખો એની પથરાઈ ગઈ હતી અને લાગણી લકવાઈ ગઈ હતી.

એની પગરવટના અણસારે માંચીમાં પડેલી મા બોલી ઊઠીઃ

‘આઈ ગૈ બા…!’

કમરાએ કશો જ ઉત્તર ના વાળ્યો. દીવો ધરી એ અડારામાં ગઈ. હાંડલી ચડાવી ખીચડી રાંધી. બંને મા-બાપને તાવડીમાં ખીચડી પીરસી ફરી એ અડારમાં આલોપ થઈ ગઈ. મા-બાપના પી ગયા પછી એણે ઓઢણી કાઢી. ઊંચી કોઠીના કાંઠલે ચડીને એણે ગોખલામાં ટમટમતો દીવો ફૂંક મારીને રામ કરી દીધો.

ભળભાંખળે દમલી મા જાગી. પડખેની માંચી ખાલી જોઈ એણે બૂમ પાડી? કમરી…ઈ…ઈ – જવાબ ના મળતાં એ કોઠીના આશરે ઊભી થઈ. અડારામાં જવા કરતી હતી ને એને કમરીના લટકી રહેલા પગ અથડાયા. ભેંકારાની મારી એ ભોંયભેળી થઈ ગઈ. એના ગળાનો ચિત્કાર હાંફમાં અટવાઈ ગયો ને આંખો અજવાસ ખોઈ બેઠી. ફેક્યા વળતાં વળતાં તો ભળભાંખળું અજવાળામાં વટલાઈ ચૂક્યું હતું. હવાતિયું મારતાં એણે માંચીનું ઉપરું ઝાલ્યું ને એના હૈડિયામાંથી દીકરીના અવગતિયા અવતારની મરણપોક ફૂટી નીકળી. એ સાંભળીને –

– ધસી આવેલા લોકોએ જોયું તો કમરીના ડોળા પથરાઈ ચૂક્યા હતા અને કુમળી કેડ નીચેની ઘાઘરીમાં પડેલા લાલચોળ રક્તના ડાઘા શરમના માય સુકાઈને કાળાશ ઓઢી બેઠા હતા!

માંચીના ઉપરાને મુકીઓમાં ભીંસતાં કમરીની માએ રાઠ્ય નાખીઃ કાહલી…ઈ…ઈ!’

થર થર કાંપતી કોહલીને બે-ચાર જણે આગળ હડસેલીઃ એનાં લૂગડાં ચપસીને કમરીની મા ફૂત્કારી ઊઠીઃ

‘ચિયા ભવનું વેર તે વાર્યું અક્કમેંણા જઈને તારા હગલાને કીજે કે તેં જે લોય બોટ્યું એ તારા હગા બાપનું હતું, બીજા કોઈનુંય નંઈ!’

ઘરનું ઘર

આખી રાત ત્રમઝટ મેઘો વરસ્યો હતો. કલવો અને ભલચી રાત આખી આલહ-વેલહ થયાં હતાં. બીમાર દીકરાની માંચી ધણી-ધણિયાણીએ આખા ખોરડામાં અહીંથી ત્યાં બેસવ્યા કરી હતી, પણ આખું હડણ ચૂતું હતું. ઘર આખું ટપકતા ચૂવાથી હાબોળ હોય ત્યાં કોરી જગ્યા ક્યાંથી મળે? હવાયેલી ને ઊબળેલી ગોદડીના ગાભામાં કલવાના એકના એક દીકરાની દાંતકટ્ટી ટાઢની મારી કટકટતી રહી હતી પણ લાચાર બની દીકરાના તાવે ધખતા દેહને તાક્યા કર્યા વિના કલવાનો છૂટકારો નહોતો.

મળસકે ગગનમાં ઘનઘોર કાટકો ગાજી ઊઠ્યો હતો અને વીજળીના ઝબકારાએ નળિયાં પાર કલવાનું ખોરડું ચમકાવી મૂક્યું હતું. માંદો કનવો પેલા ગર્જનથી છળી પડ્યો હતો. એણે પાડેલી ભયની ચીસ સાથે જ હવાનું એક ઝોકું ખોરડામાં પ્રવેશી ગયું હતું ને થઈ રહેવા આવેલ ઘાસલેટની છેલ્લી દિવેટ એણે બઝવી નાખી હતી. હવાઈ ગયેલ કાંડીમાંની બેય સળીઓ નકામી થઈ ગયા પછી અંધારામાં જ દીકરાના માથે હાથ દાબી બે ય જણાંએ સૂરજના છડીદારની રાહ જોયા કરી હતી.

છેક સવારે કણસતા કનવાનો તાવ સહેજ ઓછો થયો ત્યારે કલવો બોલ્યોઃ

‘ક્યેંકથી દેવતા લાઈન ચા કર્ય, પછી હૈડ્ય ઊં જરાક છેતરમાં જતો આવું. આખી રાત હેલી રહી છ, ભુવારિયું ના પડ્યું હોય તો હા. તુવેરોના છોડવાય નમી જ્યા હશે!’

ભલચીએ ખાસ્સીવાર ફેફસાંની ધમણ ચલવી ત્યારે ચૂલો પેટ્યો. તપેલી ચડાવી એણે એમાં એક કળશિયો પાણી રેડ્યું. પછી એમાં કાળો ગોળ નાંખ્યો. એ ઊકળી રહ્યો એટલે ચાની ભૂકી નાખી, તુલસીનાં પાંદાં ઉમેર્યાં. દૂધ તો દેવનાં દરશન જેમ દુર્લભ હતું એટલે એ ‘કુમરી ચા’ બૂંઠિયા કૉપમાં રેડીને એણે કલવાને, આપી ને બોલી:

‘બેટા કના! જરાક બેઠો થા બાપા! લે બે ઘોંટ ચા પી. તાવ ઓછો થશે દીચરા!’

કલવાના ટેકાએ કનવો બેઠો થયો. એક છાછર પરાણે પીઈને એ પાછો લાંબો થઈ ગયો. પણ રાત કરતાં આ સવારની દીકરાની મોંકળા સારી વતતી હતી એટલે મા-બાપના શ્વાસ હેઠા બેઠા હતા.

દાતરડું ને પાવડો લેઈને કલવો ખેતરમાં ગયો. એના ગયા પછી થોડી વારે કનવો આપમેળે બેઠો થયો એટલે ભલચી પણ એક ઠેકાણે રાખેલાં વાસણ-કૂસણ અને ઘર-લૂગડાં કરવા ગઈ. એ ઘર નૌતમલાલનું હતું. ઘરાકોમાં એ ‘હારુ ગણાતુ ઘર હતું. મહિને દા’ડે વાસણ પાણીના રૂપિયા રોકડા પચ્ચી ભલચીને મલતા ને અડાભીયે ઉછી-ઉધારના સો-બસોનીય ચિંતા ના રહેતી! નૌતમલાલ શેઠ ભલા માણસ હતા. એમનાં ઘરવાળાં પારવતીય ભગવાનનું માણસ હતાં.

આગલ્યા દાડે જ રોડ ઉપર સ્કૂટર દોડાવતા નૌતમલાલ શેઠને જોઈને ખેતરમાં અ’લ્લો કરતા કલવાએ બે હાથ ઊંચા કરી ‘જેસી કશ્ન’ કર્યા હતા. એક પળ માટે નૌતમલાલનું એક્સીલરેટર હલકું થઈ ગયું હતું, પગ બ્રેક પર દબાઈ ગયો હતો અને એ રોડની અડોઅડ આવેલું, મોખાની જમીનવાળું કલવાનું ખેતર નજરી રહ્યા હતા. ને પછી કલવા પ્રત્યેનો ભાવ માતો ના હોય એમ હસતા-મલપતા ગત્યાધીન થઈ ગયા હતા. કલવો વારી ગયો હતો એ ભાવ ઉપર. ‘ભલો માણહ છ, ભલચી અમથી એનાં મોંફાટ વખાણ નથી કરતી. હાહરું હચી જંદગાની જ એ લોકોની! અમારી તે કંઈ મનખો છે! ચેટલા કઢાપા નં ચેટલા વે’લાચોંટા!’

વરસાદની હેલીએ પાડી નાંખેલી તુવેરો અને તલના છોડવા ઊભા કરવા મથતો, ક્યાંક જામેલું ખડતલું નીંદી કાઢતો, પાણીના વહેણે પાડેલ ભુવારિયાં પૂરવાનાં ઝાવાં નાંખતો કલવો વિચારી રહ્યો હતો. રાતે તાવમાં બળતા એના દીકરા કનવાએ એને પૂછ્યું હતુંઃ

બાપા! આપણું હારું ઘર ચ્યારે થશે! ચૂવા ના પડે એવું? સુલિયાના બાપાએ બંધાયું એવું તમે ચ્યારે બંધાવશો, બાપા! આ તો બઉ પલરી જવાય છ!’

કલવાના સામે ફળિયે છનિયો રહે, પણ એ હવે બસકન્ડક્ટરની નોકરી કરે એટલે શનાલાલ કહેવાતો. એણે નવુંનકોર ઇંટેરી ઘર બાંધ્યું હતું. ઉપર કોરૂગેટેડનાં પતરાં નંખાવ્યાં હતાં. પાટડીઓ નાંખીને મેડો ય કરાવ્યો હતો, કાળી સિગારેટ પીતો શનાલાલ મૂછે તાવ દેતો કહેતો ‘અવે, વરહાદની એસી-તેસી. આકાશ ચીરીને વરહે તોય ફોરું પોંણી મારા ઘરમાં નથી પડવાનું!’ પછી એ તુચ્છકારભરી નજરે જાતભાઈઓનાં છાપરાં તાકી રહેતો ને ટેસથી ઊંડા કસ લીધા કરતો. ઘર બંધાવ્યા પછી છોકરાંમાં સુલિયાના માન-પાન વધી ગયેલાં. સુલિયો એમને પાટિયે બેસાડતો, હીંચકા ખવડાવતો. કલવાનો વાંઝિયા બાપનો દીકરો કનવો પોતાની પરસાળની ખંભી પકડીને ટગરટગર એ પા તાકી રહેતો. શનિયાના બાપને અને કલવાના બાપને પેઢીઓ પુરાણો આ અંટશ હતો. બાપની ચડવણીએ સુલિયો ય છાતી ફુલાવતો ને કનવાને પરસાળે પેસવા ના દેતો. કલવાનો સાત ખોટનો દીકરો એ જ વેરવીના જેવું ઘર ઝંખતો હતો, જેમાં ચૂવા ના પડે, પાટિયાનો હીંચકો બંધાય. શિયાળે ટાઢ ના વાય, ઉનાળે ફરરર-ફરરર વીજળીનો પંખો રમકારા બોલાવે!

કલવાનું મન ઊંડાણે ઊતરી ગયું ઃ શનિયો નોકરીએ ચડ્યો. ચપટીક ભણેલો એ લેખે લાક્યું. બે વીધાં વેચી ખાધાં ન આ પાકું ઍટેરી ઘર ઊભું કરી દીધું! છ અવ કશી ચંત્યા-ફકર! ઊ આ માટી ભેળો માટી થતો રયો પણ મારી ધવા ના વળી. ચ્યાર બંધાશે મારું ઘર!’

એ જ વેળા ‘પી…ઈ…ઈ…પ્પ’ કરતો અવાજ આવ્યો. કલવાનો વિચારતંતુ તૂટી ગયો. એણે ઊંચું જોયું તો નૌતમલાલ સ્કૂટર સોતા ઊભા રહી ગયેલા ને ‘વીસલ’ વગાડીને એને જ બોલાવી રહેલા.

માટિયાળા હાથ ખંખેરતો ખંખેરતો કલવો શેઢે પહોંચ્યો એટલે નૌતમલાલ બોલ્યાઃ

‘કલજી! હાંજે જરાક ઘેર આવી જશો કે?’ માનવાચક નામના ઉચ્ચારે જ રાજીના રેડ થઈ જતો કલજી બોલી ઊઠ્યો:

આમે ય ઊં હાંજે આવવાનો વિચાર કરતો’તો જ શેઠ! તમે હરખા બોલાવો ના ના ચ્યમ આવું!’

નૌતમલાલની નજર ચાર વીઘાંના ચારે ય ખૂણે ફરી વળી. મનમાં રમતા વિચારે ધ્રુવપદ ધાર્યું ને જમણા પગની પાની દબાવી એમણે કિક મારી. ધરરરળ કરતું સ્કૂટર ચાલુ થઈ ગયું ને એ હસતા-હસતા ઓફિસે રવાના થઈ ગયા.

હજી તો એ પોતાની ચૅમ્બરમાં પહોંચીને પટાવાળાને બોલાવવા બટન દબાવતા હતા ને પટેલ સાહેબ ધસી આવ્યા?

શું થયું પછી પેલી વાતનું?’

‘બસ્સ! આ દિવાળી પછી કે મોડામાં મોડું માગશરમાં મૂરત કરી નાંખીએ!

‘શું કહો છો! એટલું પાક્કું?’

‘હા, બિલકુલ પાક્કું!’

‘મારો ભાગ ખરો!’

‘ના પટેલ, ભાગ-ભાગની વાત રહેવા દ્યો! સારામાં સારો પ્લૉટ તમારો જાવ!’

પટેલનું મોં લેવાઈ ગયું. એ નારાજ થઈને જતા રહ્યા. કેટલાય વખતથી કંપનીનો ઑફિસર સ્ટાફ નૌતમલાલને ‘ઓફિસર્સ કૉલોની’ માટે જમીનની જોગવાઈ કરવા વિનંતીઓ કરી રહ્યો હતો. નૌતમલાલ પહોંચતા માણસ હતા; પાવરધા ય ખરા જ. સૌથી મોટી વાત આ શહેર એમનું ગામેચી વતન હતું. એ ધારે એ કરી શકે! નૌતમલાલ ધારી રહ્યા હતા ને એમની ધારણા જાણે આકાર ધારી રહી હતી.

એ આખોય દિવસ નૌતમલાલનો ઑફિસમાં જીવ ના ચોંટ્યો. રહી-રહીને એમની આંખો આગળ ‘ઓફિસર કૉલોની’ આકાર લેવા લાગી. એમાં મોખાનો બંગલો એમનો પોતાનો હતો! એમને યાદ આવ્યું, હજી તો અઠવાડિયા પહેલાં જ ફૅક્ટરીમાં કંઈક કામે આવેલા મૂળજીભાઈ પટેલનો સંગાથ થઈ ગયો હતો. નૌતમલાલે એમને શહેરમાં જતાં સ્કૂટર પાછળ લિફ્ટ આપી હતી અને મૂળજીભાઈએ વાત-વાતમાં જ પથરો મેલ્યો હતોઃ

‘નૌતમલાલ! તમારા ઘેર કામવાળી આવે છે, એનો ધણી મારો ખેડૂત છે. ચાર વીઘાંના મારા ખેતર ઉપર એનો ગણોતહક્ક લાગે છે. લાખ વાનેય મારો વેરવી ગણોતહક્ક છોડવા રાજી નથી થતો. હમણાં તો કૉર્ટમાં મુદતો પડાવું છું. તમે કંઈ વચ્ચે પડો ને સમજાવટથી પતવી આલો તો..’

એક વારકું તો નૌતમલાલના મોંઢેથી નીકળી ગયું હતું: ‘તમે ય તે મૂળજી પટેલ જબરા છો! સરકારે કાયદો કર્યો તો એ ગરીબને એનો હક્ક મેળવી આપવા જ ને?’

પટેલ હસી પડ્યા હતા આ ન્યાયની વાત ઉપરઃ ‘વાહ શેઠ વાહ! કાયદા તો મજૂરો માટે ય કર્યા છે. તમે ને તમારી કંપનીના માલિક મજૂરોના હક્કમાં ચેટલુંક જતું કરશો, બોલો જોઈએ?

નૌતમલાલ ચડીચુપ્પ થઈ ગયા હતા ને ત્યાં સુધીમાં ઊતરવાનું ઠેકાણું આવતાં મૂળજી પટેલે છેલ્લું કહી નાંખ્યું હતુંઃ

‘મોખાની જમીન છે, મારી. રોડની અડોઅડ. સો ફૂટ પહોળો રોડ છે. આજુબાજુ સોસાયટીઓ થઈ જવાની ત્યારે આ ભોંય સો ટચના સોનાની લગડી બની જવાની! કંપનીમાં તમારો ભાગ થતાં થશે, પણ તે પહેલાં આ જમીનનું કરી લ્યો. તમારે નસીબે જો કલવો માની જાય તો તમે ય લાભ્યા વિના નહીં રહો!’

મૂળજી પટેલ તાકીને કૂકરી મારતા ગયા હતા. પંદર વરસથી-ફૅક્ટરી શરૂ કરી ત્યારથી નૌતમલાલે એના વિકાસમાં ‘લોહી’ રેડ્યું હતું. કંપનીનો માલિક કોણીએ ગોળ વળગાડી રહ્યો હતો, ‘નૌતમલાલ તમારી બહુ મહેનત છે. કંપની તમારો બે આની હિસ્સો કરવા વિચારી રહી છે.’ પણ હજી એ હિસ્સો થયો નહોતો. પોતે હડતાલો નિવારતા હતા, મજૂરોને સમજાવતા હતા. માલિક હિતમાં મજૂરોનું અહિત પણ કરી નાંખતા હતા. પણ હજી તેમનો પોતાનો બંગલો બંધાયો નહોતો. પોતે જરાક મક્કમ થઈ જાય તો મૂળજીભાઈના કહેવામાં જરાય મણા ના રહે, એ ચોક્કસ હતું.

સાંજે એ ઘેર પહોંચ્યા ત્યારે એમની આગળ ચાનો કપ મૂકતાં ધર્મપત્ની પારવતી બોલ્યાંઃ

‘ભલકી અજાર રૂપિયા ઉછીના માંગે છે. કહે છે, છોકરો માંદો છે તે દવા કરાવવી છે ને ખેતરમાં ખાતર નાંખવું છે. આડમાં દોઢ તોલાનો દોરો આલવાનો કહે છે!’

‘નૌતમલાલ બોલ્યા નહીં. ચ્હાનો કપ મોઢે માંડતાં ફરી એમની નજરે ફરી એકવાર કલવાનું ખેતર તરી રહ્યું. એ જ ખેતરનાં તાજાં શાકભાજી ભલકી અનેકવાર લાવી હતી. તુવેરો ને તુરિયાં, ગલકાં ને પાપડી! આ બધું આપતાં ભલકી જે બોલતી તે ય પોતે સંભાળતા હતા.

‘પે’લા ફાલનું શાક છે, બા! તમે મોટાં લોક, તમારે ખાવા જોયે, અમાર તો ટંકે રોટલો મલ્યો એટલે એઈ…ય ન જગ જીત્યા!’

નૌતમલાલ માણસ હતા. એમનું મન પોકારી ઊઠ્યું: ‘ગરીબ બાપડો ખેડુ!’ પણ ત્યાં તો એ જ મનના અગોચર ખૂણે લપાઈને બેઠેલો સ્વાર્થ પેલી માણસાઈ પર ચડી બેઠોઃ ‘ભલાઈ-બૂરાઈ વિચારવા રેશ નૌતમલાલ, તો હાથે ચડ્યો મોકો ખોઈશ!’

કડક-મીઠી ચ્હાથી ચીકટાઈ ગયેલું મોં સાફ કરવા એ મુખવાસ મંગાવવા જતા હતા ને પાર્વતી હાથમાં શીશી લઈને હાજર થયાં. ‘બહાર કલવો આવ્યો છે!’

મુખવાસ વિસરીને એ બોલી ઊઠ્યા: ‘એને અહીં અંદર મોકલો ને એને માટે સરસ ચ્હા કરી લાવો.’

બેઠકમાં પેસતા કલવા પર નજર માંડતાં એમણે એને આવકાર્યો: ‘આવો કલજીરામ! આવો. ના, ના, ત્યાં હેઠે નહીં, આ બાંકડા ઉપર બેસો!’

‘ના ભેશાબ શેઠ, મન એય નંઈ ફાવે!’ – કરતા કલવાએ નીચે જ પલાંઠી વાળીઃ ‘બોલો શેઠ, ચ્યમ બોલાયો’તો, હકમ કરો!’

‘એ બધી વાત પછી કલજી, પહેલાં ક્યો, તમારા દીકરાને કેમ છે?

‘હાહરનું કશુંય હમજાતું નથી, શેઠ! તાવ નથી જતો દેહમાંથી. દવા કરાઈ કરાઈને થાચ્યો! લોક કે’છ ક શે’રમાં લઈ જા. તે કાલે શે’રમાં લઈ જવા વચાર છે!’

‘વિચારેશ નહીં. લઈ જ જાવ. સારામાં સારી દવા કરાવો. દીકરો હશે તો તમારા દી વળશે. જાવ, ભગવાન તમારું સારું કરશે.’

‘પણ મારું કે’વું એમ હતું શેઠ ક, હવારે…એ…’

‘ઓ હો! વાત તો હું ભૂલી જ ગયો. અરે હજી તો હમણાં જ શેઠાણીએ યાદ અપાવી હતી. આ રહ્યા, લો આ હજાર રૂપિયા. છાપરું ય ચળાવી નાંખો પલળતા ઘરમાં છોકરું માંદું ના થાય તો બીજું થાય શું?’ .

‘મારે તો છેતરમાં થોડાંક ખાતરપાણી ય કરાવવાં છ શેઠ! તલ, તુવેરો ને ડાંગેર કર્યા છ, પણ કશામાં કહ જ નથી ચડતો!

‘પેલી કે’વતમાં કહ્યું છે ને કલજી! ટૂંકી ખેતી, ઉધામા અધિકા ને નકરી ફજેતી! એ ખેતીએ તમારો દહાડો નહીં વળે, ભાઈ!’

‘એ તો ઊંય હમજોછ શેઠ. વાત તમારી હોળ વાલ અને એક રતી હાચી પણ એવડા એક છેતર ઉપર જ મારો જીવારો છે. માનો ને એ જ જીવાદોરી છ. મૂળજી પટલ તો કોરટે ચડ્યા છ, આંગોઠો ચાંપી આલું તો પૂરા પાંચ અજાર રોકડા આલવાના કે’છ. પણ પછે શું? એક આધાર જતો રે’ પછે શું?’

‘આ તમારો મોહ બોલે છે કલજી! જમીન ખેડીએ એટલે એની હંગાથ માયાં બંધાઈ જાય. એ છોડી ના છોડાય ને એક દા’ડો આપણે જ છુટ્ટા થઈ જઈએ. રામ બોલો ભાઈ રામ! ને ત્યારે હંધુય અંઈનું અંઈ જ રહી જવાનું. એક વાત હાંભરી લેજો! દીકરો વધારે કે ખેતર? મેં તમારું ખોરડું જોયું છે. બાપ જન્મારે ય તમે એ પિંડેરિયા ઘરમાંથી પાકા મકાનમાં જવાના નથી. મારું માનવાના હો તો હું વચ્ચે પડું. મૂળજી પટેલને સસ્તામાં ના છોડું. પૂરા દશ હજાર રોકડા અપાવું – ને એક મુદ્દાની વાતઃ એ જ ભોંયમાં એક ઘર બંધાવવાની સોસાયટી ઊભી કરીએ. એમાં એક ઘર તમારું ય થઈ જાય. મારું વચન છે. તમારે રાતો જેંઈ ભરવાનો નહીં રહે. મારા પ્લૉટની અડોઅડ તમારું મકાન બનાવી દઈએ. ઘરની ઘરવટ જળવાય ને તમામ હરખો હારો પાડોશ મળી રહે. ઉતાવળ નથી આજ ને આજની, પણ જરા વિચારજો!’

કલવો નૌતમલાલની સામે તાકી રહ્યો. એ કશું જ ના બોલી શક્યો. નૌતમલાલના શબ્દે-શબ્દ એનાં મનપડળ આગળ ભાતેક ભાતેકનાં ચિત્ર ખડાં થતાં હતાં. ઘડીમાં પાકું ઈંટેરી, શનિયા કરતાંય સવાયું મકાન દેખાતું તો બીજી ઘડીએ પટેલે કાળાં-ધોળાં કરીને પડાવી લીધેલી જમીન દેખાતી ને પોતે છાપરામાં સાવ નોંધારો થઈને છેલ્લા દમ તાણતો દેખાતો!

ખાસ્સી ગડમથલમાં સપડાયેલો એ ઘેર આવ્યો. રાત્રે દીકરાની જવર ખૂબ વધી ગયો. એની હાયવૉયમાં એ ભલચીને કશી વાત-વિગત ના કહી શક્યો. સવારે એણે શહેર જવા પહેલી મોટર પકડી. એક ડૉક્ટરે એના દીકરાને તપાસ્યો. બે દા’ડાની દવા લખી આપી. પચાસ ડૉક્ટરે લીધા અને સોન્સવાસો લખી આપેલી દવાના થયા. તાવ જરાક હલકો પડ્યો. બે દા’ડા એણે ખેતરમાં વિલાયતી ખાતર વેર્યું. ત્રીજે દા’ડે એ ફરી પાછો દીકરાને લઈને દવાખાને દોડ્યો. આ ફેરા પહેલા ડૉક્ટરે એના છોકરાને તપાસ્યો. ફી લીધી અને ચિઠ્ઠી લખીને બીજા ડૉક્ટર કને મોકલ્યો. બીજાએ ખાસ્સે બધું તપાસ્યું. મસમોટી ફી લીધી અને ફોટું પાડવા મોકલ્યો. ફોટું તપાસ્યા પછી બીજાએ વળી એને ત્રીજો ડૉક્ટર પાસે મોકલાવ્યો. કલવો તે દિવસે સારી પેઠ્યે ખંચેરાઈ ગયો. દવા સાથે એના ત્રણસોએક રૂપિયાનો દાટ વળી ગયો હતો. હાર્યો ને થાક્યો-પાક્યો એ સાંજ પડે દીકરાને લઈને ઘેર આવ્યો. દવામાં ને ખેતરમાં એના હજાર રૂપિયા રોળવાઈ ગયા હતા. વરસાદ ખેંચાયો હતો. તે ખાતરના તપાશ સમાણાં પાણીને અભાવે ડાંગર અને તલના કોંટા બળી રહ્યા હતા.

હવે નૌતમલાલની વાતના અંકોડા એના મનમાં ગડ બેસાડતા જતા હતા, એમની સલાહમાં એને સાર દેખાવા માંડ્યો હતો. એક પા દીકરાનું દરદ વકરતું જતું હતું, બીજી પા ખેતરમાં ઊભો પાક બળી રહ્યો હતો. એક રાતે દિલની બળતરા એના એકલાથી ના જ વેઠાઈ ત્યારે એણે ભલચી આગળ દિલ ખોલીને વાત કરવા મથામણ કરવા માંડી.

કનવો કણસતો હતો ને ભલકી એનું માથું પસવારતી પેટના જણ્યાના કળતરે કરપાઈ રહી હતી.

‘અલ્યા હોંભરછ!’

‘હં..અં, ક્યો’નં, શું છ…અ…’

‘તારા ઘરાક નૌતમલાલ શેઠ બઉ હારા માંણહ! મુદ્દામ પરહુના માંણહ! પેલો પટલ છેતર ઓળવી લેવા ફર છ ને આમણે હૂતર મારગ દેખાડ્યો. બોલ્ય, પાકે ધાબાવાળું મકાન બનાઈ દેવાનું કે છ! એમની જોડાજોડ્ય!’

‘એમની તો વાત જ શી કરવી! હમ ખાવાના એટલા એ એક હાચા માંણહ છે. આ જુઓને રોકડા કેશ અઝાર રૂપિયા આલી દીધા. લીધું કશું લખાણ! ચેટચેટલા તોરા કર્યા તાર શેઠાણીએ હોનાનો દોરો લીધો. મનં કે’ક તાર જ્યારે જોયેં તાર દોરો લઈ જજે. રૂપિયાની ફકર ના કરતી! આવાં દેવતા લોકની પાડોસમાં વહવાનું મલ તો ભવ તરી જાય!

‘તો હાટવી દેવ નૌતમલાલ શેઠનં વચ્ચે રીછનં!’

‘હોવ્ય, હાટવી દ્યો. આમેય શું લાભવાનાં છૈયે? ઘરનું ઘર તો થશે!’

રાત વીતી ને સવાર થયે ખેતરમાં જવાને બદલે કલવો સીધો નૌતમલાલન ઘરે ગયો.

‘શેઠ સાયેબ…’

‘બોલો કલજીભાઈ…!’

‘પેલું પમધાડે તમે કેતા’તા એ…!’

‘એ વાત પછી, પહેલાં કહો, તમારા બાબાને કેમ છે? દવાખાને જ આવ્યા?’

પોતાના હૈયાને નૌતમલાલે ‘બાબો’ કીધો એ વાતે કલવાને શેર લોહી ચડ્યું એને નૌતમલાલના ભટુરિયા હંગાધ્ય પોતાનો કનવો રમતો દેખાયો. આંડ્યો લૂછી એ બોલ્યોઃ

‘કાંય હમજણ નથી પડતી, શેઠ. દા’ડે દા’ડે હુકાતો જાય છે. કાલે તો આખા શે’રના ડાગતરો પાંહણ મને ફેરવ્યો. અંઈથો તાં ન તો થો અંઈ! ફોટું હવ પડા પણ કશો ય શકવાર ના વય. કે’છ, સિવિલમાં લઈ જા, મ’મઈ લઈ જા ઈગરેજીમાં કશુંક ઈષ્ટમ્-પિષ્ટમ્ કે’છે. મન શાનું હમજાય!’

‘ઓહો! એમ વાત છે. ઊભા રહો!’ નૌતમલાલે ફોન લીધો. કોઈને કંઈ કહ્યું ને પછી કલવાને ફરમાવ્યુંઃ

‘જાવ, અબીતાલ તમારા દીકરાને લઈને અહીં આવી જાવ.’

કલવો હાંસે પડતો દોડ્યો. કંતાઈ ગયેલી કાયાવાળા દસ વરસના દીકરાને લઈને એ ને ભલકી આવી પહોંચ્યાં. ત્યાં સુધીમાં નૌતમલાલના બારણે કોઈક ટેક્સી આવી ગઈ હતી. ભલી જળજળાં તેણે પોતાના શેઠની ઉદારતા જોઈ રહી નૌતમલાલ કલવાને અને કનવાને ગાડમાં બેસાડીને શહેર તરફ ચાલી નીકળી કલવો એની જિંદગીમાં પરથમ વાર કારમાં બેઠો હતો. અને માંદલા કનવાનું મને હસુ-હસુ થઈ રહ્યું હતું.

નૌતમલાલે શહેરમાં એક જાણીતા અને પોતાના ઓળખીતા ડૉક્ટર પાસે કનવાને તપાસાવડાવ્યો, ખાસ્સી બધી તપાસ પછી ડૉક્ટરે એને ખાટલો આ ઊભા-ઊભા નૌતમલાલે પેલી ટેક્સીમાં કલવાને ગામમાં નસાડ્યો. ‘જાવ ભૂલીને આવો. તમારે ચાર-પાંચ દિવસ અહીં રહેવું પડશે.’ નૌતમલાલના ગયા પછી સાંજે કલવો પોતાની ધણિયાણીને દીકરાનું દરદ સમજાવતો હતોઃ

‘ડાગતરે બઉ તપાસ્યું. બઉ એટલે બઉ જ. ઝાડા, મૂતર, લોય, ફરી ફટાફટ, ફટાફટ! ન નૌતમલાલે ઘેડ દેનં હો હોની બે નોટો ડાગતરના હાથમાં મેલી દીધી. આ ડાગતરેય એટલા ભલા! એક નોટ પાછી કરતાકને કે’વા લાજ્યાઃ મને શરમાવશો નંઈ નૌતમલાલ. આપણે એક પાટલીએ હંગાથ્ય બેહીને ભણે લંગોટિયા ભઈબંધ, તમારી પાંહણ મારાથી પૈસા લેવાય! પણ શું થાય! આ જરાક વહમું છે! એમ કરો, છોકરાને થોડાક દિન અંઈ રાખો. હારું થઈ જશે.’ ચાર દાડા મોર્ય આયો’તો તાર પેલામણે હાહરામણે લોંટી જ લીધો. આ બધા શેઠના પ્રતાપ!’

પાંચ દિવસે કનવાને સારું લાગવા માંડ્યું. એ જરાક ફોરો થયો. હરતો-ફરતો થયો.

ડૉક્ટરે નૌતમલાલને બોલાવ્યા ને રોગ કહ્યો. નૌતમલાલ વિચારમાં પડી ગયા. પછી કહે – ‘સારું, તમે દવા કરતા રહો. હું કહું ત્યાં સુધી દવા કરતા જ રહો.’

પાંચ દિવસનું બિલ રૂપિયો છસો થયું હતું. કલવો જોતો રહ્યો ને નૌતમલાલે ‘કટૂ કટૂ કટૂ’ છ નોટો ગણી આપી. ગોળીઓ અને દવાનો ક્રમ કલવાને સમજાવ્યો. ‘નિયમિત આપતા રહેજો. સારું થઈ જશે.’

કલવો ઉપકારના બોજ તળે લદાઈ ગયો. વરસાદ ખેંચાયો હતો દવાખાને છ-સાત દા’ડા રહ્યો એ દરમ્યાન રેઢું પડેલું ખેતર ખાસ્સું ભેલાયું હતું. ઢોર તુવેરો ને તલ ચરી ગયાં હતાં. ને ડાંગર બળીને લખારો વળી ગઈ હતી. લમણે હાથ દઈને બેઠેલા હતાશ કલવાને નૌતમલાલના શબ્દો લોભાવી રહ્યા હતાઃ

‘દહ અજાર રોકડા મલશે. બાંધી મૂડી બૅન્કમાં કાયમની મેલી દેશું તો હાત વરાહાંએ બમણી થઈ જશે. મારી ફૅક્ટરીમાં હું તને તારા જેવી નોકરી અપાવીશ. શરૂમાં રોજ ભરવા પડશે, પછી કાયમનો થૈ જૈશ. ભલી તો મારે ત્યાં કામ કરે જ છે. ટાઢ-તડકો મટી જશે નં મઠના છાંયે મઝા કરે. ઘરનું ઘર થઈ જશે ને તાં હોરો તો છોકરોય ભણી-ગણીને હુંશિયાર હૈ જશે.

એ સાંજે એણે એને નૌતમલાલે ઘણી બધી ‘સમઝોટી’ કરી. ને ત્યાર પછીની મુદતે કલવો કોરટે ગયો. રાજી-ખુશીથી એણે મૂળજી પટેલની જમીન ઉપરનો પોતાનો ગણોતહક્ક છોડી દીધો. નૌતમલાલ એને બૅન્કમાં લઈ ગયા. એના નામે દસ હજાર ફિક્સમાં મૂકી દીધા. વારસમાં પોતાનું નામ લખ્યું: ‘વખત છે ને કશી આબધ્યા પડે ત્યારે પૈસા લેતાં તમને તકલીફ ના પડે હું સાથે હોઉં તો!’ કલજી ન્યાલ થઈ ગયા.

મૂળજીભાઈ સાથે નૌતમલાલે આગવો કરાર કરી લીધો હતો. કલવો ગણોતહક્ક છોડે તો ગુંઠાના ભાવે નૌતમલાલને ખેતર આપી દેવું. નૌતમલાલે સભ્યો ઊભા કર્યા. નામાભિધાન કરાયું, ‘આદર્શ ભ્રાતૃભાવ ગૃહનિમણિ સોસાયટી.’ નૌતમલાલ એના પ્રયોજક. ફટોફટ મોખાની જગ્યા બોટી લેવા વીસ સારા માણસો પચ્ચીસ-પચ્ચીસ હજાર રૂપિયા આપી સભ્ય પદે નોંધાઈ ગયા. મૂળજી પટેલને મફતમાં જવા બેઠેલી જમીનના રૂપિયા સાડા ત્રણ લાખ ઊપજી ગયા અને કલવાના દીકરાની દવા કરાવી એના બદલામાં નૌતમલાલ શેઠની તિજોરીમાં રૂપિયા દોઢ લાખ સમાઈ ગયા. પરિચિતોમાં નૌતમલાલ શેઠની પહોંચ અને પાવરધાપણાનો સિક્કો જામી ગયો. એ જ લાંબા હાથની પહોંચને વેગથી નૌતમલાલે બિનખેતીની કાર્યવાહી આટોપી અને જોતજોતામાં કલવાના ખેતરમાં ભ્રાતૃભાવ સોસાયટીના બંગલા આકાર લેવા લાગ્યા.

કલવાનો પ્લૉટ નૌતમલાલના પ્લોટને અડીને હતો. કલવો આવે ત્યારે એ એને બતાવતાઃ ‘જો મારી જોડ્યા-જોડ્ય તારો ય ‘બંગલો’ બંધાઈ જવાનો. પણ કોઈને કહેતો નહીં, વાત બગડી જાય!’

કલવો હાથ જોડેઃ ‘બારસલાખ ના કવ શેઠ. પણ અમન ગરીબન ‘બંગલો’ ન, પોહાય શેઠ. અમારે તો માથું ઢંકાય એવું ઘર થાય એટલે ભયો-ભયો!’

કલવો હેળવાયો છે એટલે નૌતમલાલ હવે એને પ્રેમથી તુંકારે બોલાવે છેઃ ‘તારી વાત સાચી, આ પેલી કોરના ચોખંડા પાયા કાઢ્યા છે ત્યાં પરસાળ, ઓરડા અને રસોડાવાળું તારું પણ પાક્કું ઘર બની જવાનું. આ તો મારી પડખો-પડખ એટલ જ ‘બંગલા’માં ગણાય.

કલવો આમ ‘ઘરનું ઘર’ બંધાઈ રહેલું એટલે ગુલતાન બની ગયેલો. દા’ડે કારખાને જાય, સાંજે સોસાયટીમાં આવે. નૌતમલાલના અને પોતાના બની રહેલા બંગલા અને ઘરમાં આંખે ચડ્યું એવું એવું કેટલુંય કામ કરે. નવરી પડી હોય તો ભલી ય પાયા પુરાયેલા ચોકઠામાં જઈને વિચારે ‘આની ઉપર્ય ધાબું ભરઈ જશે. પ્લાસ્ટર થૈ જશે પછી એયનં અમારું ઘરનું ઘર બની જશે.’ એ શેઠને સંભારેઃ શેઠ! અમારી પરહાર્યમાં કડાં મેલાવવાનું ના ભૂલતા હોકે! મારા કનુડાને એંચકાનો બઉ મોહ!’

નૌતમલાલના દિમાગમાં કશુંક દુણાઈ ઊઠતું અને એ જોરથી ઠેસ લગાવી હીંચકો હલબલાવી નાંખતા. કલવો મલકાતોઃ ‘શનિયાના હાહરાના ડોળા ફાટી જતા મારું ઘરનું ઘર જોઈને!’

કલવાનો હરખ આમ હવાયો થતો જતો હતો ને એક દા’ડો એને ચૈડી પડ્યોઃ પોતાનું બની રહેલું ઘર જોવા આવેલા દીકરા કનવાને ખૂબ ચક્કર ચડ્યા હતા ને એ બેભાન થઈને ભોંયે પડી ગયો હતો. નૌતમલાલે ડૉકટરે બોલાવ્યા પછી જ કલવાનો શ્વાસ જરાક હેઠો બેઠો હતો. ડૉક્ટર ગયા, દીકરાને જરાક ફેણ્યા વા. એ સાંજે કલવાએ પૂછ્યું હતુંઃ

‘શેઠ ડાગતર શું કૈ’છ! મારા કનવાનં હવે આંજીયે લાલ-પીળાં ચકામાં દેખાય છે. અચિંતા ફેર પડી જાય છે, દેહ કાળો પડતો જાય છે!’

એનું લોહી સુકાઈ જાય છે કલજી!’

‘તે હુકાતું ના મટે! એની દવા?’

‘આ કરીએ છીએ એ જ. બીજી બહુ ભારે. તારાથી ના પોંચાય, છતાં તે સિવિલમાં મોકલવાની વ્યવસ્થા કરી દઉં છું.’

વ્યવસ્થા થઈ ગઈ. કલવો ને ભલી બેય સિવિલમાં રહ્યાં. જંગલમાં ભૂલા પડ્યાં હોય એવાં જ સ્તો! નૌતમલાલની વગ પ્રમાણે ખાસ્સો મહિનો-માસ કનવાને ત્યાં રાખ્યો ને પછી રજા આપી દીધીઃ લ્યૂકેમિયા છે, જામી ગયેલું દરદ છે, હો ના મટે, ઘેર લઈ જાવ.

માથા કૂટતાં બેય જણાં દીકરાને લઈને પાછા આવ્યાં.

વળતે દિવસે કલવો કારખાને નોકરી ઉપર ગયો. મુકાદમે એને સંભળાવી દીધુંઃ ‘જો ભાઈ, રોજમદારીમાં તારું નામ લખ્યું’તું, પણ તું હળંગ મહીનો ના આયો તે કપાઈ જયું. હવે અમણાં હાલ તો તારો જોગ નહીં બેસે.’

કલવાએ બે-ચાર વાર આંખો પટપટાવી પછી એ આગળ વધ્યો.

‘કંઈ જાછ’!

‘નૌતમલાલ સાયેબ પાંહણ. એમણે મને નોકરી આવી’તી.’

‘એ હાલ ખૂબ કામમાં છે. ને કામ પર ન હો ત્યારે ફૅક્ટરીમાં ના જવાય. કાયદો છે!’

કલવો ટાંગા ઘસતો પાછો આવ્યો. એ સાંજે એ નૌતમલાલના ઘેર જવા નીકળ્યો. રસ્તે એનું ખેતર આવ્યું. આખી શીકલ જ બદલાઈ ગયેલી. એમાં અગાશીએ પહોંચેલા બંગલા ઊગી નીકળ્યા હતા. એમને ચોમાસાના વરસાદની કે વરાપની જરૂર નહોતી. એ ખેડય-ખાતરે ય નહોતા માગતા ને તો ય એમને નેધલ ચડતાં જતાં હતાં. એ પહોંચ્યો ત્યારે નૌતમલાલ હીંચકે હીંચતા હતા.

‘શેઠ સાયેબ…!’

‘આવો કલજી… હું તમને જ યાદ કરતો હતો.’

‘શેઠ મારો કનવો!’ એનું ગળું ભરાઈ આવ્યું.

‘એ વાત પછી, પહેલાં મુદ્દાની વાત કરી લઈએ. સાચું કે’જો, ધરમમાં તમને સૌથી વહાલું કોણ?

‘મઈસાગર મા, શેઠ!’

‘તો એ મઈસાગરના સોગંદ ખાઈને તું આ સરકારી કાગળ ઉપર લખી આપ કે તમે જિંદગીમાં કદી માંસ ખાધું નથી, ખાતાં નથી, ખાશો નહીં.’

‘ચ્યમ સાયેબ!’

‘સરકારી કાયદો છે કે આ સોસાયટીમાં શુદ્ધ શાકાહારીઓ જ રહી શકે. તમ તમારે અંગૂઠો ચાપો ને ભલા માણસ! કોણ જોવા આવવાનું છે!

‘ના સાયેબ, દશેરાએ બકરો વધેરે તાર પરસાદ લેખે કદી કદી ખાધું છ, નં મઈસાગર માના હમ ચ્યમના ખવાય?

‘તો પછી મને દોષ ના દેતો. તને ઘર નહીં મળે!’

‘પણ શેઠ…!’ કલવાને અંધારાં આવતાં હતાં.

‘જો કલજી! સરકાર અને કાયદા આગળ તું અને હું બેય હરખા. કાયદો કોઈનીય શેહ-શરમ ના ભરે. મારાથી કાયદા વિરુદ્ધ કશું ખોટું ના થાય. છતાં તારો વંત મારા મનમાં છે. તું ચિંતા ના કરતો.’

‘પણ મારા કનવાનં નવા ઘરનો બહુ જોવાહ હતો શેઠ! બહુ માયા હતી. એની આંખ મેંચાય એ પેલા!’

સોસાયટી પૂરી થઈ જાય ને દિવાળી ઊતરી રહે તે તરત તારું પિંઢેરીયું ઘર તોડી પડાવીને હું ત્યાં જ તારા વગામાં જ તને નવું ઘર ચણાવી આપીશ જા.’

‘એટલા બધા લાંબા દન મારે કનવો આવ ના ખેંચે શેઠ!’

‘તો મારાથી જમરાને ઓછા આડા હાથ દેવાવાના છે ભઈ! એમાં હું શું કરું?’

‘શેઠ.. આ… તમે આ બોલવા બોલો છો શેઠ..!’

‘તું જા હવે. મારે પૂજાનો સમય થયો છે!’ – કહેતા નૌતમલાલ અંદરના ઓરડામાં ચાલ્યા ગયા!

ભાંગેલ ટાંટિયે ઘેર પહોંચેલો કડવો ભલીને આજની વાત ના કહી શક્યો. દિવસો વીતતા રહ્યા, કનવાનું લોહી સુકાતું રહ્યું ને પેલી બાજુ ગૃહનિર્માણ સોસાયટીનું કામેય યુદ્ધના ધોરણે ચાલતું રહ્યું.

એક રાતે મોસમ વીત્યા પછીનું ભયંકર માવઠું થયું. વેલાતોડ વરસાદ વરસ્યો. કલવાનું છાપરું આખી રાત ચૂતું રહ્યું. એનો નહવાન થઈ ગયેલો એકનો એક દીકરો કનવો કણસતો રહ્યોઃ ‘બાપા.. આપણું નવું ઘર.. બાપા મને નવા ઘેર લઈ જાવ…’

કલવો હોઠ ભીંડીને દાંત કચડી રહ્યો. મળસકે કાન ફાડી નાંખતો કાટકો ગાજ્યો. ભયથી ને ટાઢથી થીજી ગયેલી કનવાની કાયાએ એક આંચકો ખાંધો ને પછી એ ટાઢીબોળ થઈ ગઈ.

ભલીએ પોક મેલી. કલવો એને સાહવા ધસ્યો ત્યાં જ ગગનમાં બીજી ઘોર ગર્જના થઈ અને કલવાના પિંઢેરિયાના ચાર-ચાર ભેડાં ધસી પડ્યાં.

દિવસના ચડતા પહોરે મા-બાપ અને દીકરાની ઠાઠડીઓ લઈને ડાઘુઓ. મસાણે જતા હતાં ત્યારે ‘આદર્શ ભ્રાતૃભાવ સોસાયટી’નું વાસ્તુ થઈ રહ્યું હતું. ઉદ્ઘાટક સહકાર ખાતાના મંત્રી હતા. દેશના એકે-એક નાગરીકને અન્ન, વસ્ત્ર અને આવાસ પૂરા પાડવાની પ્રતિબદ્ધતા એમના ભાષણમાં પડઘાતી હતી. એ મંત્રી કલવાની ન્યાતના જ હતા. ને એમની પડખોપડખ ફૂલહારથી લદાયેલા નૌતમલાલ બેઠા હતા. એ હવે કોઈક નવું સાહસ કરવા વિચારી રહ્યા હતા કારણકે મંત્રી-મહોદયે કહ્યું હતુંઃ ‘દેશને આવા સાહસિક નૌતમલાલોની ખૂબ જરૂર છે!’

ઓડિયન્સ પોકારતું હતું: ‘નૌતમલાલ આગે બઢો, હમ તુમ્હારે સાથ હૈ.’

ને એમાં દૂર-દૂર જતી ‘રામ બોલો ભાઈ રામ! રામ બોલો ભાઈ રામ!’ની સ્મશાન-ધૂન દબાઈ જતી હતી.

LI

મોહન પરમાર

આંધું

ધૂળના ગોટેગોટા મારા પર ધસી આયા, નઅ ઉં હગબગી જ્યો. મનઅ થ્યું કઅ આ બધું એકદમ ચઈ રીતે બન્યું? મીં આભલા હાંમું જોયું. આભલું કાળું ડિબ્બાંગ થ્યું’તું. સૂરજદાદા તો વાદળાંમાં હંતાઈ જ્યા’તા. મનમાં વહવહો થ્યો. હજુ તો ખાસ્સી મજલ કાપવાની’તી નઅ આંય તો ધૂળની ડમરીઓ ઊડવી શરૂ થઈ’તી. હવારથી જ ના પાડતો’તો, પણ કમુની બા ચ્યાં માંનઅ એવી છઅ! કેય કઅ ટેસન જઈનઅ હટાયૈણ કરી જ આવો. હું થાય! આવવું પડ્યું. પણ કમુની બાનઅ બચારીનઅ ચ્યાં ખબર હતી કઅ આંમ આંધુ આવશીં!

પરથમી પર વાદળાંની ઝાંય પડતી’તી. મનઅ થ્યું કઅ પરથમી ચ્યમ મેલી મેલી દેખાય છઅ? ધૂળ હાંમુ જોયું તો ધૂળેય મેલીદાટ કઅ પછ કાંક કઉતુક થ્યું છઅ! ઉં કાંય વધારે વચારું, તે પે’લાં હુહવાટા મારતો વાયરો મારા બે પગ વચાળે થઈનઅ ભાગી જ્યો. ધોતિયું રામાપીરની ધજાની પેઠે હવામાં ફડફડ થવા માંડ્યું. હું ધાર્યું છઅ આ ભગવાનિયાએ! હાળો જંપવા જ દેતો નથી. ગઈ સાલ દકાળા. નઅ ઉણ આંધાંબાંધાં રમતાં મેલ્યાં છઅ. શાંતિથી જીવવા દે બાપા!

એકાએક મારા પગ તો ફાંગા પડવા લાજ્યા. એક ડગ મેલું, નઅ બે ડગલાં પાછો પડું. એક પગ ધૂળમાં ઠરાવું, નઅ બીજો ધૂળમાંથી ફગી જાય. મનમાં તો થ્યું: ભોળા ભૈ! હવઅ તમારું નામું નંખાઈ જ્યું હમજો.

મીં વગડામાં નજર નાંખી. વગડો ધૂળમાં રમતો’તો. સેતરોમાં આભનો રા’ય કે દેખાતો નો’તો. જાંણી આ પરથમી પર હું એકલો જ હોઉં! મનઅ તો બીક લાજી. મીં દોટ લીધી. પણ હાંમી દશમાં દોડાયું જ નઈ. જાંણી મારી છાતી જ ચીરઈ જઈ. ભોળા, ચ્યમ આંમ રાંક થઈ જ્યો? કુદરત આગળ ચેવો હેંચકા લેવા માંડ્યો? ઈમ છઅ તાણ – મારી અંદર કોક ખાખલી કૂટતું’તું.

કાળધબ્બ દિશાઓ જાંણી મન ભરખી જવા માગતી હોય, ઈમ મનઅ જ લાજ્યું. ધૂળના ગોટેગોટા ઊડતા’તા. નઅ મારો જીવ મૂંઝાતો’તો. પાછળ ઘૂઘરા જેવું રણક્યું. ઉં ભડકી જ્યો. લમણો વાળીનઅ જોયું તો ઊંટગાડી, કુની ઊંટગાડી છઅ એય મનઅ તો હમજાતું ન’તું, મોં આગળથી નેકરી જતી ધૂળઅ ખાળવા મીં હાથની છાજલી કરીનઅ ઊંટગાડી આવતી’તી ત્યાં એકીટશે જોયા કર્યું. આટઆટલા આંધામાંય ઊંટ તો રમઝટ કરતો’તો. મારાથી હાશ બોલાઈ જ્યું, પણ તોય મનમાં હતું કઅ ઊંટગાડી હશીં કુની? ઝાઝું કાંઈ વચારું તે પે’લાં તો ધૂળમાં ધબધબ કરતી ઊંટગાડી મારી અડોઅડ આયીનઅ ઊભી રઈ જઈ. માં ઝાંઝામાંઝા થતી આંશ્યોએ જોયું તો શનો સેનામો હાથમાં દોરી પકડીનઅ ઊંટનઅ ડચકારા કરતો’તો. કુણ જાંણી મારાથી નેહાકો નંખાઈ જ્યો.

– હવઅ નેહાકા નાંગ્યા વન્યા આવી જાઓ ઉપર પટ્યોલ!

– લારી તો ઊંધી નઈ પડનઅ!

– પડી પડી હવઅ. આ લારી શના રાવતની છઅ. પાંચ વરહનો અનુભવ છઅ.

ચાણનો ય ધૂળ હાળે જુદ્ધ ચડ્યો’તો. પછએ મારઅ તો બોલવા જેવું હતુંય હું? સેતરની વાડ કૂદતો હોઉં ઈમ કૂદકો મારી નઅ ચડી જ્યો ઊંટગાડી પર.

ઊંટગાડી કિચૂડાટ કરતી ચાલ છઅ, ના ધૂળની ડમરીઓ મારા માથામાં વાગઅ છઅ. આંધાનું જોર હવણ વધ્યું છઅ. ધૂળની ડમરીઓ ભમ્મરીઓ ખાતી ખાતી ઊડી રઈ છઅ. એક હાથમાં દોરી નઅ બીજા હાથમાં હોટી પકડીના શનો અડીખમ બેઠો છઅ. ઈના ફાળિયાનો એક છેડો લબડી પડ્યો છઅ. એ બોલતો નથી. નઅ મારા રુવાડાંમાં બીક પેહવા માંડી છઅ. પણ ચ્યમ? આ વગડોય મારો વાલીડો સૂમસામ થઈ જ્યો છઅ. જાંણઅ રણમાં આ એક જ ઊંટગાડી હેંડી રઈ છઅ. અડખેપડખે જાંણી કાંઈ નઈ. બધું પાધરપટ, શનો ઊંટનઆ હોટી ફટકારઅ છઅ નઅ મારો જીવ ઊંચોનેચો થાય છઅ. એકદમ ઉત્તર દિશાથી ધડડ કરતો પવન છૂટ્યો. મારા તો હાંજા ગગડવા માંડ્યા.

– શના, ભૈલા હાચવજે!

– વાંધો નઈ આવઅ.

– પણ તોય.

– તમતમારે ફકરચિંત્યા ના કરો ભોળીદા!

મીં હોઠ પીસીનઅ જોશભેર આવેલા પવનઅ બૈડા વચ્ચે ખાળ્યો. મારો બેટો પવનઅ આંમ વાગતો હશીં ઈની તો ખબરેય નઈ. ઊંટગાડી હેંડતી’તી ત્યાં રસ્તામાં ધૂળ માથોડાં માથોડાં ઊંચી ઊછળતી’તી. મોં ખોળામાં ભાળ્યું. થેલી પર અનઅ ઝબ્બાની ચાળમાં ધૂળના ઢગલા થઈ જ્યા’તા. પરભુદાનું કણઝીવાળું સેતર આયું નઅ બધું ધબોધબ થઈ જ્યું. આડા દા’ડે આંયથી ગાંમ ચોખ્ખુંચણાક દેખાતું’તું. પણ હાલ ગાંમ તો હું મા’દેવનું મંદિરેય દેખાતું નથી. બધું ચ્યાં ગાયબ થૈ જ્યું? મીં મનમાં પોકાર પાડ્યો. પણ શનો તો ઊંટનઅ હોટીઓ મારીનઅ આડઅધડ ઊંટગાડી હલાવતો’તો. કણઝીવાળું સેતરેય પળવારમાં ખોવાઈ જ્યું.

મારાથી રે’વાંણું નઈ.

– શના, રસ્તાની તો સરત રહી છે. કઅ નઈ ભૈ’લા!

– હા, ચ્યમ ઈમ પૂછ્યું?

– તો ગાંમ ચ્યમ દેખાતું નથી?

– મી આંગળી કરી, ઇની ધારે ધારે જુવો!

ઈની આંગળી ધારે ધારે જોઈનઆ ઉં હસ્યો. એય બેવડ વળી જ્યો. મનઅ કેવાનું મન થ્યું: હાળા, શનિયા! મારી મશકરી કરઅ છઅ? પણ ઉં કાંય બોલ્યો નઈ. કોક દા’ડો કાંમમાં આયેલા માંણહનઅ અડધૂત નો કરાય. નકર આ શનિયું સેનમું મારી મશકરી કરઅ?

મારા મનમાં ઝબકારો થ્યો, શના હાંમું જોયું. એ હજુયે હસતો’તો. શનાએ મારી મશકરી ચ્યમ કરી, ઈની થોડી થોડી ગમ મનઅ પડવા માંડી. એ સેનમું ચ્યમ આટલું બધું ફાટી જ્યું છઅ. ઊંટગાડીવાળું થ્યું ઈમઅ તોર કરવા માંડ્યું. બેપાંચ વરહ મોર તો મારા સેતરમાં જ વાઢવા આવતું’તું. ભૂલી જ્યું બધું – નઅ મનઅ એક વરહ પે’લાની વાત હૈયે આઈ જઈ. ઉં તો સેતરમાં હતોય નઈ. નઅ ઈણે મારા સેતરના લેમડા પરથી લેમડો વાક્યો’તો. પણ પછઅ યાદ કરી ભોળીદા! શનાના તમી ચેવું બોલેલા?

નએ મારાં તો જાંણી હાતેય વો’ણ ડૂબી જ્યાં. શના પાંહે ધારિયું પડ્યું’તું. શનાનો હાથ વારેઘડીએ ધારિયા પર જતો’તો, મીં એ ભાળ્યું, જાંણી માં મારો જ વિસવા ગુમાઈ દીધો!

એક રસ્તો પૂરો થ્યો. ઘણાબધા રસ્તા આયા. આવા રસ્તા તો મીં આ પંથકમાં એ દીઠા જ નો’તા. ઝેણા હતા તાણઅ સેતરમાંથી બારોબાર બોર ખાવા આઘે આઘે વગડામાં ભાગી જતા’તા. એટલઅ અજાંણ્યું તો હું હોય! કદાચ આ નેળિયાં હશીં પણ અજાંણ્યા નેળિયામાં શનો હું કાંમ લાયો હશીં! મનઅ તો વસી જ જ્યું કઅ આ શનિયો હવઅ ફસાવવાનો. ઊંટગાડીમાંથી ઊતરી જઉં, એવું એવું થતું’તું. પણ ઊતરીને આ જવું? પછઅ મારું રણીધણીય કુણ?

મીં બોલવા માટઅ હોઠ ફફડાયા પણ ફોગટ. વળી પાછું મનમાં એવુંયે ખરું કઅ બોલવા જઉં નઅ મોંમાં ધૂળ ધરબાઈ જાય તો!

ભલે ધરબાય.

આ શનિયો મનઅ સેતરી રયો.

પણ ઉં કાંય નીં બોલ્યો. મૂંગા મૂંગા હેડતી ઊંટગાડીનાં પૈડાં હાંમું તાકી રયો. પૈડાંય હલઅ તો ઝાંખઝાંખા ફરતાં’તાં. કાળાભમ્મર ધૂળના ગોટા મારી અનઅ શનાની વચ્ચે થઈનઅ ગબડવા લાજ્યા. દાઢી પર ધૂળની કણીઓ વાગતી’તી, પણ આ શનિયાનએ કાંય લાજશરમ છઉ કઅ નઈ. ઘાલીનઅ બસ દેવાડવા જ માંડ્યો છઅ તે!

શનાની પીઠ પર ટાપલી મારવાનું મનઅ મન થ્યું, મી હાથ ઊંચો કર્યો નઅ ઝટ પાછો ખેંચી લીધો. પણ કુણ જાંણઅ મારી વૃત્તિ શનો પામી જ્યો હોય ઈમ ઈણે પાછું વળીનઅ જોયું. મનમાં ગભરાટ વછૂટ્યો. ગામમાં શનાની છાપ બહુ હારી નથી, તે હું હારી પેઠે જાણતો’તો. જેવું ઈણે પાછું ફરીનઅ ન્યાળ્યું એવું જ મીં મોં ફેરવી લીધું. વળી આંશ્યો બરાબરનો નઅ પેલું યાદ અવઅ તો? તે વખતે મોં ઈનઅ બરાબરનો રગરગાયો’તો, એ યાદ આવતાં મનઅ ગરવ થયો. મીં મૂછ પર તાવ મેલ્યો. મૂછ પરથી હાથ વાળું, તે પેલાં તો એ બોલ્યો:

– ભોળા ભૈ! પેલું યાદ છઅ તેમનઅ

– ચીયું ભૈ!

– તમારા સેતરમાંથી ઊંટ હાટુ મીં લેમડો પાડ્યો’તો એ –

મનઅ સંકેત કરતો હોય ઈમ એ થોડું ખંધુ હસ્યો. પછઅ બૈડા ઉપર ઊડી આવેલા ફાળિયાના છેડાનઅ હરખો કરીનઅ રાગડો તાણવા માંડ્યો. મનઅ તો હુંનું હું થઈ જ્યું. હવડાં હૂધી મારા મનમાં જે શંકા હતી તે હાચી પડી. તો ઈમ કેનઅ કઅ તું એટલા માટઅ આ નેળિયામાં લાયો છઅ. ઉં એકદમ ગભરાઈ જ્યો. આ વાત શનિયો હજુ ભૂલ્યો નથી. કે’વું પડઅ!

મારા મનમાં સઘળું ઘૂંટાતું હતું: શનાએ લારી ભરીનઅ લેમડો પાડ્યો’તો. સેતરમાંથી બહાર કાઢીનઅ ઊંટગાડીમાં નાંખી દીધો’તો. ના તમીં હડફડ હડફડ આયા’તા. ભૂલી જ્યાં ભોળા ભૈ! તમારા લેમડા પર શનો પાલો પાડવા ચડ્યો છઅ એવું જાંણીનઅ જ તમીં આયેલા, તોય તમીં તો કશું જાંણતા ના હોય ઇમ બોલેલા, ‘આ ચીયા નેનડિયાએ લેમડો પાડ્યો?’ છોકરો બોલેલો: ‘શનાકાકાએ.’ તાણઅ તમીં બોલેલા: ‘મનઅ કીધા વન્યા મારા લેમડા પર તું ચડ્યો જ ચ્યમ? જોના આ લેમડો બુઢ્ઢો કરી નાંશ્યો છઅ તીં! ના, ના, તું મોટો જાટલીબંધ થઈ જ્યો છઅ નઈ! ઉનાળામાં બેહવા થાય એટલે છાંયડાવાળું ઝાડ હતું, તે એય બુઠ્ઠું કરી નાંશ્યું. ગાડીમાંથી કાઢી નાખ લેમડો નકર જોયા જેવું થાહઅ!’ નઅ બાપડા શનાએ લેમડો, નેચઅ નાંખીનઅ ઊંટગાડી મારી મેલી’તી. આ બધું તમનઅ તો ચ્યાંથી યાદ હોય ભોળીદા!

બધું મારા મનમાં ઘૂંટાતું જતું’તું. નઅ ઉં અમળાતો’તો. ઊંટના ખવડાવવા દન રૂઠ્યો હોય કઅ કોય લેમડો પાડવાની ના પાડઅ! પણ મીં એવું કરેલું ઈનું કારણ ગામપંચાયતની ચૂંટણીમાં શનાએ મનઅ મત ન’તો આલ્યો, તે હતું. ‘પણ હવઅ ઈનું હું છઅ ભૈ શના’ એવું કરગરવાનું મનઅ મન થ્યું. પણ આ માથાનો ફરેલો અવળું કરે તો – તે દા’ડે કોકની આગળ લવેલો: ‘ભોળાનઅ ચકૈડીભમૈડી નો કરું, તો મારું નામ શનો રાવત નઈ! આજ મનઅ ચકૈડીભમૈડી કરવાનો ઈનો લાગ છઅ, આ અજાંણ્યા નેળિયામાં ઈમનમ મનઅ લાઈનઅ નથી નાંખ્યો હો.

શનાએ ઊંટગાડી ઊભી રાખી.

મારો જીવ ઊંચો થઈ જ્યો.

– ચ્યમ શના, હું થ્ય ભૈ!

– ધૂળ જાંમ થઈ જઈ છએ. આગળ નેકળાય એવું નથી.

– હું કરીશું?

– આંધું હેઠું પડવા દો, પછઅ નેકળીએ.

હાથમાં સાહેલી હોટી ઊંટગાડી પર પછાડીના ઈણે મૂકી દીધી. પછઅ ધારિયાના હાથા પર હાથ મૂક્યો. મારા હાજા ગગડી જ્યા. શનાના મોં પર કડપ દેખાતી’તી. હવામાં હલતી ઈની મૂછો જોઈનઅ મનઅ કહઈ યાદ આયી જ્યો.

– ટેસન જ્યા’તા ભોળા ભૈ!

– હા, ભૈ! હટાણું કરવા યો’તો.

– તમનઅ ખબર હતી કઅ આંધું આવશ?

– ના ભૈ! ના.

– તમનઅ એય ખબર નઈ હોય કઅ આમ એકલા જ મારી ઊંટગાડીમાં બેહવું પડશીં.

– ના.

– આ વગડામાં આંય આપણા બે વન્યા કોઈ માંણહ ભાળો છો?

– ના.

– તમી અનઆ ઉં. બે એકલા જ છીએ, નઈ!

– હા.

– બીક તો નથી લાગતી ન!

– ના, તું હંગાથ છએ પછઅ.

બોલતાં તો ઉં બોલ્યો પણ મનમાં થ્યું: મનઅ બીજા કોઈની નઈ પણ હવડાં તો તારી બીક લાગઅ છઅ. તું ધારિયું હેઠું મેલી દેનઅ ભૈ! પણ શનાએ ધારિયું હેઠું નોં મેલ્યું. ઉપરથી ધારિયાની ધાર પર આંગળી ફેરવવા લાજ્યો. મારા તો પગ પાંણી પાંણી થઈ જ્યા. આવી હાલતમાંય શનાનઅ કે’વાનું મન થઈ જ્યું: આ બધાં નખરાં મેલીનઅ ભલા’દમી ઊંટગાડીનઅ આંયથી કાઢવાનું કાંક કરઅ. પણ ઉં કાંક બોલું તો મારું આવી જ બનઅ નઅ! એટલી નોં બોલ્યો. પણ શનામાં રામ વસ્યો કઅ હું? ઈ ધારિયું ઊંટગાડીમાં પાછું મેલી દીધું. અનઅ હાથમાં હોટી લઈનઅ ઊંટનઅ ફટકારી. ઊંટ ભડચ્યો. રવમાં નઅ રવમાં થોડું દોડી જ્યો. ધૂળના ઢસામાંથી ઊંટગાડી નેંકળી તો ખરી, પણ આગળ ધૂળના ઢગલા જ ઢગલા. ઊંટ ઊભો રઈ જ્યો. શનો ઊંટનઅ હોટીઓ માર માર કરતો’તો. ઊંટ માંડ બેચાર ડગલાં ભરતો’તો. મનઅ તો ઈમ થતું’તું ક હવઅ ચાણઅ ગાંમનું પાદર આવઅ ના આ બધામાંથી છૂટું! શનાનો ભરોસો નઈ. વંઠેલ છઅ. મનમાં આવી જાય તો માથું વાઢી લેય. આંય ખબરેય કુના પડવાની’તી કઅ શનાએ આંમ કર્યું. ધાર કઅ ભોળા! એવું થાય તો હું કરઅ? કરી રયા. હું કરીએ? ગાંમ વચાળે હોય તો બેપાંચ ભૈભાંડુનો ટેકો મળી જાય. ટેકાના લીધએ તો ઊંચા થઈનઅ બોલાય છઅ ગામમાં. આંય ચ્યમ બોલાતું નથી? ચ્યાંથી બોલાય! આ શનિયો મારાથી બે વેંત ઊંચો અનઅ જાડાપાડા જેવો છઅ. નઅ ઉં રયો હાંટીકડો. એ ધારઅ તો આંય મારી ચકૈડીભમૈડી કરી નાંખઅ હોં!

આવું વિચાર્યા પછઅ તો મનઅ બહુ બીક લાજી. હવઅ શનો પાછો હળવળતો હતો. ચોક્કસ આઈ બન્યું. ઉં કોકડું વળીનઅ બેહી રયો. મારા અનઅ શના વચ્ચે ઝાઝું અંતરેંય નો’તું. હળવે રહીનઅ ધારિયાનો ગોધો મારઅ તોય છાતીમાં ગોબો પાડી દેય. ‘ચેતી જવું હારું’ ઈમ વિચારીનઅ ઉં ઊંટગાડીમાં જરા પાછો ખસ્યો.

– ચ્યમ પાછા ખસ્યા, ભોળા ભૈ!

– અમથો.

– છેવાડા બેઠા છો, તીં ગોટમડું ખાઈ જશો તો ધૂળમાં પાછા હોધ્યાય નઈ જડો. કાંક પકડો!

મીં ઊંટગાડીનું કડું ઝાલ્યું.

હવઅ આંધું જરા હળવું થ્યું’તું.

આભલું થોડું થોડું ભળાવા માંડ્યું. તોય વાદળાં તો હતો જ પણ આ ઊંટનઅ હું થ્યું છઅ હેંડતું જ નથી. ‘મારનઅ લ્યા શનિયા હોટી!’ ઉં મનમાં કૂદ્યો. પણ થોડું અજુગતુંયે લાજ્યું. શનાનઅ હવડાં શનિયો ને કે’વાય ભોળા!

– ભોળા ભૈ! ઓરા આવો.

ઉં જરાય ચસક્યો નઈ. ઓરો બોલાવી નઅ ધારિયાનો ગોધો મારવો એ નઈ! આંય છેવાડા હારા. તું કાંય કરવા જાય તો તરત ઠેકડો તો મારી હકાય!

– ભોળીદા! ગજબ થઈ જ્યો. આ વગડામાં ઝાડ તો જુઓ. ચેટલાં બધાં પડી જ્યાં છઅ!

– હા, મારું બેટું! આ ધૂળ ઊડતી’તી તી કાંય દેખાણું જ નઈ!

– લ્યો, આ રસ્તા વાચાળ એક ઝાડ આડું પડ્યું છઅ. હું કરીશું?

ઊંટગાડી હવઅ આગળ નઈ જાય. જબરો હલાડો થ્યો. વિઘન ઉપર વિઘન. હવઅ હેઠઅ ઊતરવું પડશી. નઅ ઊતર્યા પછઅ કાંક થવાનું. ઝાડ ખસેડતાં શનિયો અપલખણ કરવાનો. ભોળા, હવઅ બરાબરની ઘડીઓ આયી છઅ, બાંયો ચડાવો.

– ભોળા, ભૈ! હેઠા ઊતરો હેઠા. ઝાડ તો ખસેડવું જ પડશીં.

– હા, હેંડ ભૈ!

શનો ધારિયું લઈનઅ આગળ થ્યો.

મનઅ ફરી ફફડાટ પેઠો. મારો વાલીડો ધારિયું તો હેઠું મેલતો જ નથી. ઈનઅ આઘો રાખવા મીં કીધું: ભૈ શના, ઝાડ કાંય મોટું જણાતું નથી. તું થાચેલો છઅ. હાહ ખા હું ઈનઅ ઉલાળી મેલું છું. એ ના પાડવા જતો’તો, પણ મી ઈનઅ હાથ લાંબો કરીનઅ રોકી લીધો. શનો ઊંટગાડીનો ટેકો લઈનઅ ઊભો રયો. મનઅ નિરાંત થઈ. ઝાડનું થડ તો આઘું હતું. ઈનું એક ડાળું રસ્તો રોકીનઅ પડ્યું’તું. ઈનઅ ઉલાળવામાં મનમાં કાંઈ જોર પડઅ ઈમ હતું નઈ. તાકાત કરીનઅ મીં ઝાડનું ડાળું ઊંચું કર્યું. ડાળું ઊંચું થ્યુંયે ખરું. મનઅ હતું કઅ ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં ઉલાળી મેલું છે. ઉલાળીયે મેલત, પણ ઊછળેલી ડાળનો ગોધો આંશ્યમાં વાજ્યો નઅ ઉં ગડથોલું ખૈ જ્યો. હેઠો પડ્યો. મી ઊંચકેલું ડાળું મારા પર જ પડ્યું. હું દબાયો.

હાં હાં ભોળા ભૈ! કરતો શનો ખભે ધારિયું મેલીના ધાયો. ઈનઅ આવતો ભાળીનએ મારા તો રાંમ રમી જ્યા. ઉં એવી રીતનો કચડાયો કઅ ડાળું ઊંચું કરતાં વાર થાય ઈમ હતી, નઅ આ શનિયો તો જમની જ્યમ ઉપર આયીનઅ ઊભો રેઈ જ્યો. હવઅ? ઉં આંશ્યમાં આજીજીના ભાવ કરીનઅ શના હાંમું જોઈ રયો. પણ શનો ઈમ છોડઅ કાંઈ! ઈણે તો ધારિયું ઊંચું કર્યું. આંધાવેગથી મારા ઉપર ધારિયું ધસી આવતું મીં ભાળ્યું. મનઅ વસી જ જ્યું કઅ હવઅ માથું રંગઈ જવાનું. મીં આંશ્યો મેંચી દીધી. એક-બે ને તઈણ–

મારી છાતી ઉપરના ભાગમાં એકીહારે બેત્રણ વાર ટચાકા થયા. મારી તો આંશ્યો ખૂલી જ જઈ. ભાળ્યું તો જે ડાળાં નેચઅ ઉં ભેરવાયો’તો એ ડાળું અનઅ ઝાડનું થડ જુદાં પડ્યાં’તાં. મીં શના હામું આંશ્યો મટમટાઈનઅ તાક્યા કર્યું. શનો મારી હાંમું જોઈ રયો’તો. મારા પર પડેલું ડાળું ઊંચું કરતાં બોલ્યો:

– ચ્યમ હજુ પડી રયા છો? થઈ જાઓ બેઠા પટયોલ!

ડાળું ઉલાળીનઅ ઉં ઊભો થયો.

શના હાંમુ મીટ માંડવાની મારી તાકાત નો’તી. હું મૂંગો મૂંગો બૈડો ખંખેરતો ઊંટગાડી પાહે આયો. રસ્તા વચોવચ પડેલા ડાળાના ધારિયામાં ભરાવીનઅ વાડમાં ઉલાળી મેલતાં શનાએ વધામણી કરી:

– આંધું મટી જ્યું છઅ. હવઅ કશો ભો નથી. બેહી જાઓ લારીમાં.

ઊંટની દોરી હાથમાં ખેંચીનઅ શનાએ મારી હામું જોઈનઅ હસી લીધું.

(‘નકલંક’)

કુંભી

એકાએક છોકરાં શકરીની ઑસરીમાં એકઠાં થઈ ગયાં. શકરી બારસાખ પર હાથ ટેકવી હજી ઊભી હતી. ખાટલા પર સેવ વણવાનો પાટલો ગોઠવીને એનો એક છેડો દિનેશે દબાવી રાખ્યો. બહારના છેડાને ઘોડે કરીને જેઠીનો છોકરો મહેશ ખધડૂક ખધડૂક કરવા લાગ્યો. શકરી એ બાજુ જોઈને સહેજ મલકાઈ. મલકાટમાં ફિક્કાશ વરતાતી હતી. જેઠી આવવાની હતી. એ આવી નહિ. જેઠીની છોકરીઓ કૅલેન્ડરનાં પૂંઠાં લઈ સેવ ચાળવા આવીને ઊભી રહી. એક છોકરી શકરીનો પાલવ પકડીને બોલીઃ

‘હંડોનઅ શકરીકાચી! ઝટ પતાઈ દઈએ. સેવ તડકે સૂકાઈ જાય તો ચિંતા મટઅ.’

‘તારી માનીએ તો બોલાય!’

‘મહેશિયો કહીનઅ આયો છઅ. તાણઅ ચ્યમ એ હજુ ના આયી?’

શકરીએ બારસાખ પરથી હાથ લઈ લીધો. ઘરમાં ગઈ. ઘરમાં જાણે પડછાયા ઘૂમી રહ્યા હતા. જેઠીનાં છોકરાંના શોરબકોરથી ઓસરી ગાજતી હતી. ઘરમાં એક ખૂણેથી બીજે ખૂણે બાળકો હરીફરી રહ્યાં છે. ને પોતે ‘કાચી’ થઈને બધાંની પૂંઠળ સાવરણી લઈને પડી છે. એકાએક એને જાત પ્રત્યે ફિટકાર વરસ્યો. પેટ સામું જોઈને નિસાસો નાંખ્યો; ‘ચ્યમ ભગવોને મનઅ નછોરવી રાશી?’ એ મૂંગી થઈ ગઈ. આંખો દુખવા ચડી હતી. પેટમાં કશો સળવળાટ થયો. આ પાણીએ મગ ન ચડે.

દસ વર્ષનાં વહાણાં વાયાં. કરસન તો બચાડો ના પાડતો હતો. શકરીએ જ એને કહેલુંઃ ‘હવઅ ચ્યાં સુધી રાહ જોવી છઅ? કાંક હમજો!’ કરસને કીધું તુંઃ ‘ભલેનઅ જનમારો આખો નછોરવાં રઈએ, મારઅ બીજુ નથી કરવું.’ પછી શકરીએ વાત પડતી મૂકેલી. બીજાં બે વરસ વીતી ગયાં. હવે ઘર ખાવા ધાતું’તું. એક દા’ડો કરસન બહારગામથી સાંજે ઘેર આવ્યો ત્યારે દીવેલ પીધા જેવો લાગતો હતો. શકરીએ ફરી ફરી પૂછ્યા કર્યું, ત્યારે માંડ એટલું બોલેલોઃ ‘મનઅ ચ્યાંય ફાવતું નથી.’ શકરીને ધ્રાસકો પાડેલોઃ ‘સામે ચાલીનઅ કેતી’તી તાણએ ના પાડતા’તા. નઅ હવઅ ચેવા ઠેકાણે આયી જ્યા!’ મનમાં કરસન માટે ઘણું ઘણું બળતું હતું. શકરીએ એ વખતે બહુ ગરજ બતાવેલી નહિ. ગોદડું ઓઢીને ઊંઘી ગયેલી. બીજા દા’ડેથી કરસન ગુમસુમ રહેવા માંડ્યો. મગનું નામ મરી પાડતો નહોતો. શકરીને એની ધીરજની કસોટી કરવી હતી. એ તો બીજે દા’ડે મજૂરી કરવા જતી રહી. કરસનેય કડિયાકામે ઊપડી ગયેલો. સાંજે બંને ભેગાં થયાં ત્યારે શકરીને એ હાથ દેખાડવા માંડ્યો.

‘જોનઅ મારા હાથ, તનઅ નથી લાગતું કે હવા હું ઘૈડો થવા માંડ્યો સું?’

‘બધાં જાણવા – તાણા પૈડાં થવાનાં જ છઅ.’

‘તનઅ તો જાંણી કાંય હમજણ જ ના પડતી હોય!’

‘તો હમજાવોને.’

‘શું હમજાવું? પે’લાં તો મારું લોઈ પીનઅ વેગળી રઈ’તી. હવઅ જાણી હું કઉસુ તાણઅ િચ્યમ આંખ આડા કોન કરઅ છઅ.’

‘હારું હવઅ જે કે’વાનું હોય એ કહી નાંખો!’

કરસને શકરીને બધું ઈશારામાં સમજાવી દીધું. શકરીને એ જોઈતું હતું. પણ પોતાનો હાથ ઉપર રહે તે માટે વાતને ટાળી દીધી. ઊલટાનું રીસ ચડે એવું બોલી ઊઠીઃ

‘આ ઉંમરે થાય તોય હવઅ આપણું ઘૈડપણ પાલઅ તેવું લાગતું નથી.’

‘ઘૈડપણ ના પાળઅ તો કાંય નૈ. ઘર જીવતું રેય એટલા પત્યું.’

કરસન એવું ઓશિયાળું મોં કરીને બોલ્યો કે શકરીના દિલમાં લાગણી ઉછાળા મારવા લાગી. હવે એ કરસનને વધારે કનડવા માગતી નહોતી. કશુંક કહેવા માટે એના હોઠ ફફડવા લાગ્યા. થોડી વાર હોઠ ખોલે અને વળી મૂંગીમંતર થઈને લમણે હાથ મૂકી દે. કરસને શકરીની હાલત પારખી લીધી હતી.

‘તું કાંક કે’વા માંગીએ છીએ નૈ!’

‘જીભ ઊપડતી નથી… બધું લાજ આવા છઅ.’

‘કુની લાજ, મારી? પંદર વરહ હુધી નૈ નઅ હવઅ?’

‘વાત એવી છએ એટલે…’

‘બોલી નાંખના હવઅ.’

‘કઉં?’

‘કે.’

‘તાણઅ પેલી રાત હું તમનઅ કનડગત નૈ કરું. તમારી વચમાં નૈ આવું. પણ બીજા દાડાથી મારો બોલ અનઅ નવીના ટાંટિયા. બોલો કબૂલ?’

‘હા, કબૂલ. ઈમાં શું થઈ જ્યું? તું જૂની છઅ એટલઅ આ ઘર તારું જ કે’વાય નઅ. નવી રોટલા ઘડીના આલમ અનઅ એકાદ છોકરું…’

‘પછી નવીનકોર વહુની ભાળીનઅ પાછા ભૂલા ન પડી જતા.’

‘તનઅ વસવા ના હોય તો મારઅ બીજું નથી કરવું જા!’

પછી તો શકરી નચિંત થઈને કરસન પર વરસી પડી હતી. નવી લાવવાની છૂટ આપી દીધી હતી. કરસન ભાઈભાંડુઓને લઈને ગઈકાલનો નવીને તેડવા ગયો હતો. ને આજે સાંજે તો નવીને તેડીને પાછો વળવાનો હતો. શકરીના મનમાં વારેઘડીએ ભય ડોકાયા કરતો હતો. નવું બૈરું કરવાની પોતે છૂટ તો આપી છે પણ પોતાનાથી આ બધું જીરવી શકાશે?

એ થોડી નાસીપાસ થઈ ગઈ.

સાંજ પહેલાં તો બધી વાતે પરવાર લાવવો હતો. એટલે તો ઘઉંના લોટની સેવ વણી નાખવાની એ ઉતાવળ કરતી હતી. પણ હજી જેઠી નહોતી આવી. શકરીને ચીડ ચડી. ‘જોનઅ આ નવી આવઅ છઅ ઈમાં મારઅ લોઈ ઉકાળા…’ એવું મનમાં કશું ધસી આવ્યું. પણ રહી રહીને પાછો જીવમાં ચચરાટ થયો. ‘મારી ઉપરવટ જઈનઅ ચ્યાં કરસન નવું લાવઅ છઅ! છોનમાંઅ ઈનો વંશવેલો વધતો. ઊલટાનું અમારું ઘૈડપણ સુધરશી.’

ઓસરીમાં છોકરાં તોફાને ચડ્યાં હતાં. શકરી રોફમાં આવીને બારણા વચ્ચે ઊભી રહી ગઈ. છોકરાં શકરીનો રુઆબ જોઈને ફફડી ઊઠ્યાં. શકરીના રુઆબની ઐસીતૈસી. મહેશે ખધડૂક ખધડૂક કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. શકરીએ આંખ કાઢી. તોય એ ઊભો ન થયો. પણ સામેના છેડા પર બેઠેલો દિનેશ શકરીની આંખથી ગભરાઈ ગયો. સામેના છેડા પરથી ઊભો થઈને દોડ્યો ને મહેશ પાટલા સમેત ભોંય પર પટકાણો. ઓસરીમાં હસાહસ થઈ પડી. મહેશ ખસિયાણો પડી ગયો. માંડ ઊભો થઈને બહાર નાઠો.

‘માનતું ન’તું તી’લે, લેતું જા!’ એમ બોલીને શકરી બહાર આવી.

પગ ઓટલા પર ટેકવી જેઠીના ઘર સામું જોવા લાગી. જેઠીની મોટી છોકરી હવે કંટાળી હતી. એ શકરીની પાસે આવીને ઊભી રહી. શકરી ચમકીને એની સામું જોવા ગઈ. ત્યાં એનો ખભો કુંભીને ભટકાણો. ‘હત્‌તારી…’ બબડીને ખભો પંપાળવા લાગી. પછી હાથની થાપટ કુંભી પર મારતાં બોલી: ‘આ કુંભીય હવા તો નડવા માંડી.’

શકરીને વાગ્યું તેથી જેઠીની છોકરી ખસિયાણી પડી ગઈ. એના માથા પર હાથ મૂકીને શકરીએ એને આખી હલાવી દીધી. જેઠીની છોકરી ખિલખિલાટ હસી પડી.

‘છોડી, શું છઅ તારઅ?’

‘તમી તો જૉણી સેવ વેણવી જ ના હોય, ઈમ ઊભાં સો. લોટ તો મહળવા માંડો!’

‘મહળું સું. તું પાટલો હમો કરઅ.’

શકરી ઘરમાં આવી. પછી લોટના થાળ સામે બેસી પડી. કામમાં ચિત્ત ચોટતું નહોતું. અનેક તર્કવિતર્ક ચાલતા હતા. પોતે નઘરોળની જેમ ઘરના ખૂણામાં ખાટલો ઢાળીને પડી રહે. કોઈની સામે એક હરફ પણ ન બોલે. કોઈ સહારો આપવા ધારે તોય પોતે કોઈની ઓથ પણ ન લે.

એ ફટાક કરતી ઊભી થઈ ગઈ. બારી વાટે વાડામાં જવાનું એને મન થયું ‘આ જેઠીય ચ્યમ હજુ દેખાણી નૈ!’ બબડીને પગ ઉપાડ્યા. દરમિયાન બિલાડીનાં બે બચ્ચાં કૂદકા મારતાં બારીએ થઈને વાડામાં જતાં રહ્યાં. શકરી એથી હતપ્રભ થઈ ઊઠી. વાડામાં જવા બારીની વચ્ચોવચ મૂકેલો પગ પાછો ખેંચી લીધો. લોટના થાળની આજુબાજુ ઉંદર આંટાફેરા મારવા લાગ્યા. બારીમાંથી પવન સુસવાટા મારતો આવ્યો. શકરીના મનની જેમ લોટ થાળની કિનાર પર ઘૂમરી લેવા લાગ્યો. એણે બારી આડી કરી લીધી. પછી લોટ મસળવા બેઠી. એ મસળાટમાં પોતે ગૂંચવાતી ચાલી. એની પછવાડે દુઃખની હેલી ચઢી હોય એવું એને લાગ્યું. પોતે જ પોતાનાથી ભૂલી પડી ગઈ હોય એમ ડોક આઘીપાછી કરીને જાણે ફાંફે ચઢી. બહાર છોકરાંની ધમાલ ફરી શરૂ થઈ હતી. લોટવાળા હાથે બહાર નીકળી.

‘હવઅ છાંના રો. આ જેઠલીય દેખાતી નથી. જાનઅ છોડી, ઈનઅ બોલાઈ લાય.’

છોકરી જેઠીને બોલાવવા દોડી.

પાછી શકરી લોટ મસળવા બેઠી. લોટના લૂંદા પર ઊંધાં આંગળાંની છાપ પાડતી-ભૂંસી નાંખતી-પાડતી-વળી ભૂંસી નાખતી ઝોલે ચઢી ગઈઃ ‘હાંજના કરસન નવીન લઈનઅ આવશીં. હું ઈમનઅ ઘીથી લથપથ સેવ ખવડાઈશ. નવી લાજની મારી થોડું ખૈનઅ ઊભી થવાનું કરતી હશી. ત્યાં હું ઈનઅ પરાણે બેહાડીનઅ હોંશે હોંશે ખાવાનું કીધા કરીશ. બધાંની આગળ કે’તી ફરશી; મારી શકરીબૈ એટલઅ કે’વું પડઅ. હગી બુનની જ્યમ મનઅ રાખઅ છઅ. પછઅ… થોડા મહિના વહી જાહએ. નઅ ઉવાં, ઉવાં – એ મલકી પડી. પછી તો લોટના લૂંદા પર વારંવાર પડતી – ભૂંસાતી આંગળાંની છાપનીયે ખબર ન રહી’ – લોટ ક્યારે મસળાઈ ગયો, ક્યારે ખાટલા ઢળાઈ ગયા. ક્યારે સેવ વણવા એ પાટલા પર બેઠી – ને ક્યારે સેવ વણાઈ ગઈ. એની કશી ગમ ન પડી. સેવ વણી વણીને એના હાથ સુંવાળા થઈ ગયા હતા. પાટલાની બે બાજુથી જેઠીની છોકરીઓએ સેવ ચાળેલી, એ બે છોકરીઓ વધેલો લોટ લેવા હજુ ઊભી હતી.

‘ચ્યમ ઊભી સોલી?’

‘કાચી, થોડો લોટ આલોનઅ.’

‘મનઅ ખબર છઅ. તમીં લોટ લીધા વન્યા નૈ જાવ.’

એ જેઠીની છોકરીઓને લોટ આપીને માંડ હળવાશમાં હતી, ત્યાં જેઠીને દીઠી. એણે ઠપકાભરી નજર જેઠી સામે નાખી. જેઠી હસતી હસતી એની બાજુમાં આવીને ઊભી.

‘અમારા ગોવલાનો તાળો આયો’તો, ઈમના માટઅ રોટલા ઘડવા બેઠી’તી, છોડીએ તનએ કીધું ન’તું?’

‘ના.’

‘હારું હેડ, મારી બે છોડીઓ તો તારા ખપમાં આયી.’

‘ઠીક હવઅ મારા ભૈ. છોકરાંને કોમ છોકરાં જેવું. ખાદલીઓય ચ્યાં હારી પાડી છએ? ખાટલામાં જ જોનઅ. બધેય ઢગલા જ દેખાય છેઅ નઅ?

જેઠીને કાનની બૂટ પકડવી પડી.

‘સેવ હૂકઈ જઈ હોય તો લઈ લે હવઅ ઘરમાં!’

‘એટલી વારમાં ચ્યાંથી હૂકઈ જાય? હાંજે રાંધવાની છઅ. છો તડકે તપતી.’

‘હા ભૈ હા. પાછા કરસનભૈના તાજામાજા કરવા પડશી નઅ.’

‘આવું તીં શું બોલતી હશીં. જા, તારઅ પાછું મોડું થાઅ.’

જેઠી જવાનું કરતી હતી. શકરીને યાદ આવ્યુંઃ

‘રાતે મારી જોડે ઊંઘવા આયે તું?’

‘હા આયીશ.’

જેઠી ગઈ. શકરી એકલી પડી. સાંજ ક્યારે પડે એની રાહ જોવામાં વસમું પડી ગયું. સુકાયેલી સેવ કોઠીમાં ભરવામાં એણે સાંજ પાડી દીધી. વાસમાં ખાસ્સે અંધારું ઊતરી આવ્યું હતું. શકરીએ સેવનું આંધણ ચૂલા પર મૂકી દીધું. પછી એ કુંભી પર હાથ ટેકવી ફળિયાના નાકા તરફ જોવા લાગી. ‘કરસન ચાણઅ આવશીં’ રટણ ચાલતું હતું. બે-ત્રણ વખત આ રીતે રાહ જોવા છતાં કરસન અને એની સાથે ગયેલાનાં દર્શન ન થયાં, એટલે કંટાળી. ‘આંય ઊભા રે’વું જ નથી.’ મનમાં બબડીને એણે કુંભી પર હાથ પસવારી લીધો. ઘરમાં જવાનું કરતી હતી ત્યાં કરસનનો રસાલો નવી વહુ લઈને આવી પહોંચ્યો. કરસન સૌથી આગળ હતો, ને ખુશખુશાલ લાગતો હતો. એની સામે જોઈને શકરીનું મોં પડી ગયું. તોય એ તો નવી વહુને પોંખવા દોડી. વાસનાં બૈરાં ભેગાં થઈ ગયાં હતાં. બધાની વચ્ચેથી અલોપ થઈ જવાનું શકરીને મન થયું. પણ લોકલાજે એણે નવી વહુને ઘરમાં ઘાલી. રાતે બહુ મોડો પરવાર આવ્યો. શકરી કરસન જોડે વાત કરવાનો લાગ શોધતી હતી. મેળ ન પડ્યો. વાસનાં બૈરાં ખાઈ-પીને બેસવા આવ્યાં. બધાં નવીની આજુબાજુ ગોઠવાઈ ગયાં. પુરુષોય આવ્યા. શકરી બહાર દોડીને કરસન સામું જુએ, કુંભીએ હાથ ટેકવીને ઊભી રહે, પણ બધાને જોઈને કુંભીથી આગળ વધી જ ન શકે. અણજાણપણે કુંભી પર હાથ ફેરવાઈ જાય, ને તરત જ પાછી ઘરમાં આવતી રહે.

ને સરભરામાંય કરસન સાથે વાત કરવાની નવરાશ ન મળી. જમવા ટાણે થોડી વાત થઈ શકત. પરંતુ એ વખતેય જેઠી અને બીજી બે-ત્રણ સ્ત્રીઓ જોડે હતી એટલે એ મૂંગી રહી હતી.

હવે સાચે જ એ રોષે ભરાઈ હતી. એને કશું ગમતું નહોતું. સ્ત્રીઓ બધી ઘરમાં બેઠી હતી. એમની વચ્ચેથી ઊઠીને એ ઓસરીમાં આવી. જોયું તો લીમડાની નીચે ખાટલામાં બેઠેલા પુરુષો વચ્ચે કરસન ઠિઠિયારા કરતો હતો. શકરી ઓશિયાળી થઈ ગઈ. કરસન એનાથી દૂર ઠેલાતો ગયો. આંખે અંધારાં આવતાં હતાં. ઘરમાં શોરબકોર વધી પડ્યો. શકરીને લાગ્યું કે વાતાવરણ સાવ સૂમસામ હોય અને પોતે એકલી જ લવ્યા કરે. ઓટલીની ધાર પર પગનું પવાલું ઘસતાં ઘસતાં એને છાતીમાં ઘસારો પડતો લાગ્યો. એક હાથ ડાબા પડખે ફરવા લાગ્યો. કરસન હવે હસીમજાકે ચડ્યો હતો. હસવા જતાં કરસનનું પહોળું થતું જડબું કરીને બિહામણું લાગ્યું.

એ હડફભેર ઘરમાં ગઈ. ફાનસની શગ ધીમી થવા માંડી હતી. અડોશપડોશમાં ફાનસનાં અજવાળાં હોલવાવા માંડ્યાં હતાં. સ્ત્રીઓ હવે એક પછી એક ઘેર જવા માંડી હતી. જેઠીની છોકરીઓ સાથે નવી ઝીણા સાથે વાતોએ વળી હતી. શકરીને જોઈને એણે મોં પર ઘૂમટો તાણી લીધો. શકરીને નવી વહુનું મોં જોવાનું મન થયું. પોતે રંગ-રૂપે ઊઘડતી છે એની તો સહુ વાતો કરે છે. નવી કદરૂપી હોય તો કેવું? એ ધીમે પગલે પટારા બાજુ વળી. પટારો ખોલ્યો. બધું હેમખેમ હતું. કોઠી પર ફાનસ જળતું હતું. બારીમાંથી પવન આવતાં ફાનસની જ્યોત થરકતી હતી. એનો થરકાટ સામેની દીવાલ પર અથડાતો હતો. શકરીએ બારી આડી કરીને ફાનસનો થરકાટ અટકાવી દીધો. ઘરમાં હજુ થોડી સ્ત્રીઓ બેઠેલી હતી. એમણે શકરીની ડામાડોળ હાલત જોઈને મજાક પણ કરી લીધી. પછી ‘હેંડો’લી!’ કહીને ઊઠી, એટલે શકરીને હાશ થઈ.

જેઠી ઓસરીમાં ઊંઘવાની હતી. એ તો નિરાંતે બેઠી બેઠી શકરીની હિલચાલ જોઈ રહી હતી. બહાર પુરુષોમાંય હવે તો ખાસ કોઈ બેઠું નહોતું. કરસન લીમડા નીચે આડો થયો હતો. ખાટલાની પાંગથે બેઠેલા બે ભાઈબંધો ગપાટા મારતા હતા. કરસનને એમાં રસ નહોતો. એની નજર વારેઘડીએ ઘરમાં જતી હતી. થોડી વારે ‘બેસ તાણઅ!’ કહીને બંને ભાઈબંધો ઊભા થઈ ગયા. કરસનને એ ગમ્યું. દરમિયાન કરસન આંખો ઉઘાડવાસ કરતો બારણું સોંસરવો બધી હિલચાલ જોઈ રહ્યો હતો. શકરી બધું રાચરચીલું ગોઠવવામાં પરોવાઈ. જેઠી ખાટલા ઢાળતી હતી. જેઠીને ગોદડાં આપતી ઊંચી પાતળી અને સહેજ ગોરાવાનની નવી વહુને જોઈને કરસના તળેઉપર થઈ ઊઠ્યો.

વાતાવરણમાં અંધારું ઘેરું થતું જતું હતું. એની કાલિમા શકરીના મુખ પર છવાઈ ગઈ હતી. એની આંખો ઉઘાડવાસ થયા કરતી હતી. નવીને ઘરમાં મૂકીને જેઠી અને એ બહાર ઓસરીમાં ખાટલે આડાં થયાં. કરસન ઓસરીમાં થઈને પસાર થયો ત્યારે શકરી હલબલી ઊઠી. દોડીને કરસનનો હાથ પકડી લેવાનું મન થયું, પણ કોણ જાણે એ રોકાઈ ગઈ. કરસન ધીરે રહીને બારણું ખોલી ઘરમાં પ્રવેશ્યો ત્યાંથી માંડી એનો પદરવ શમી ગયો ત્યાં સુધીની ક્રિયાઓ શકરી કાન દઈને સાંભળવા મથતી હતી. જેઠી તો થોડી વાર વાતો કરીને નાકોડાં બોલાવવા માંડી. ત્યાં ઘરમાં માટલી ખખડવાનો અવાજ આવ્યો. શકરી ખળભળી ઊઠી. જાણે પોતે પાણીનો પ્યાલો કરસનને આપી રહી ન હોય! માટલાથી ખાટલા સુધી પગરવ સંભળાયો. થોડી ગુસપુસ પણ સંભળાઈ. ‘ઓત્તારી, આ તો…’ શકરીના મનમાં ગૂંચવણ ઊભી થઈ ગઈ. પણ મન મક્કમ કરીને પડી રહી. વિચારો વારેઘડીએ ઊથલો મારતા હતા, ‘એ મનઅ પૈણીનઅ લાયો તાણની પે’લી રાત અનઅ આ નવી હંગાથેની પે’લી રાતમાં કાંય ફરક ખરો?’ એ ખાટલામાંથી બેઠી થઈ ગઈ.

હૃદય ધમપછાડા મારતું હતું. પલાંઠીની પકડ છૂટી કરીને પગ ભોંય પર મૂકવા માટે સહેજ ખસેડ્યો. મન પાછું થયું: ‘મેલનઅ સાલ મારી બૈ! તારી હંગાથે જે થ્યું એ જ ઈની હંગાથે થવાનું છઅ. તનઅ વળી આ શું ભમતિયો હાલ્યો છઅ.’ એણે પગ પાછો ખેંચી લીધો. ખાટલામાં આડી થઈ. જેઠીના ખાટલા સામું મોં કરીને પડખું ફરી. જેઠી તો ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. ‘છઆ કાંય ચિંત્યા ફકર? નઘરોળની જ્યમ એવી ઘોળઅ છઅ!’ થોડું મરકીને એણે જેઠીના ખાટલા તરફથી નજર ખસેડી લીધી. ઊંઘ આવતી નહોતી. આંગળી વડે ગોદડા પર કશું ચિતરામણ કરવા લાગી. જાણે ચિતરામણમાં ભૂલ પડતી હોય તેમ દોરે અને હથેળી વડે ભૂંસી નાંખે. એમ કરવામાં મન થોડું વિસારે પડ્યું. પણ પાછો ઘરમાં એકદમ હસવાનો અવાજ એને સંભળાયો. ને એના કાન સરવા થઈ ગયા.

‘ના, ના. મારા કરતાં કાંક વધારે…’

એ આગળ વિચારી શકી નહિ. ચત્તી પડીને અંધારામાં જેમતેમ આંખો ફેરવવા લાગી. ત્યાં વળી એના મનમાં પાછો વિચારોએ ઊથલો માર્યોઃ ‘ના, ના. કાંક તો ફેર હશીં જ હોં!’ એકદમ કૂદકો મારીને એ બેઠી થઈ ગઈ. જાણે એના પર કોઈ તરાપ મારી રહ્યું હોય એવું લાગ્યું. ધીરે રહીને એણે ભોંય પર પગ ટેકવ્યો. ઊભી થવા કરતી હતી ત્યાં ફળિયામાં કોઈએ છીંક ખાધી. ‘આ અડધી રાતે વળી કુણ ટપકી પડ્યું પાછું?’ એણે પગ પાછો ખેંચી લીધો. અંદર વાતો ધમાકાબંધ શરૂ થઈ હતી. શકરીના કાન બધું સાંભળવા માટે સરવા થયા હતા. પણ મન ગૂંચવણમાં હતું તેથી કશું સંભળાતું નહોતું. એને થયુંઃ ‘આંય હું લઠ્ઠા જેવી બેઠી હું તોય મારા વાલાં શરમાતાંય નથી.’ એને ધ્રાસકો પડ્યો. આ વખતે તો ઝડપભેર પગ નીચે મૂકી દીધા. ફરીથી છીંક ન થઈ, એથી રાજી થઈને ચંપાતા પગલે ચાલવા લાગી. ફાનસનો ઉજાસ બારણાની તિરાડમાંથી બહારની દીવાલ પર લીટી પાડતો હતો. શકરી બારણામાં તિરાડ સામે જોઈ મલકાઈ ઊઠી. એકાએક ઘરમાં વાતો થતી બંધ થઈ ગઈ. શકરીએ નિરાંતનો શ્વાસ લીધો. એણે ઝડપથી બંને આંખો બારણાની તિરાડ પર ગોઠવી દીધી. એનાથી રહેવાતું નહોતું. આંખો ખેંચી ખેંચીને જોવાય એટલું એ જોવા મથતી હતી. નવી ખાટલામાંથી ઊઠીને પાછી પાણિયારા તરફ વળી. કરસન ખાટલામાં બેઠો બેઠો નવીની રાહ જોતો હતો. ‘જોનઅ આ, ચેવો લાગ જોઈનઅ બેઠો છઅ…’ એ વિચારોમાં ખોવાઈ ગઈ. ‘નવી હવએ સાડલો કાઢશીં. પછએ કરસન ઈનો હાથ ખેંચશીં. નવી પે’લાં તો આનાકાની કરશીં. પછી ખિલખિલાટ કરતી કરસનના ખોળામાં ઢળી પડશીં. પછી –’ ખરાખરની ઘડી આવી ગઈ હતી. જે જોવા એ તલપાપડ હતી. એનું હૃદય જોરશોરથી ફફડવા લાગ્યું.

નવી પાણી પીને, કરસનની સામે ખંચકાઈને ઊભી રહી ગઈ. કરસન એનો હાથ પકડીને સાડલો ખેંચવા લાગ્યો. શકરીનો હાથ છાતી પર મુકાઈ ગયો. પરસેવે રેબઝેબ પણ થઈ ગઈ. ફફડતા હૃદયે એણે નવી સામે જોયું. નવી લાજથી મોં છુપાવીને દોડતી દોડતી ફાનસ પાસે પહોંચી. ફાનસનો ગોળો ઊંચો કરીને એણે ફૂંક મારી. શકરીની આંખે ઝાંઝામાંઝા થવા લાગ્યાં. એની આંગળી દાઢી પર આવીને અટકી ગઈ. એણે તિરાડમાંથી જોવા ફાંફાં માર્યા. કશું જ કળાતું નહોતું, બે હાથની મુઠ્ઠીઓ ભિડાઈ ગઈ. મુઠ્ઠી બારણા પર મારવા જતી હતી, પણ મનને વશમાં લઈને મુઠ્ઠી કપાળ પર પછાડી. નવી પર જાણે પારાવાર ખીજ ચઢી હોય તેમ એ બબડીઃ ‘મરે મૂઈ, નડી નડીનઅ તનઅ ફોનસ જ નડ્યું!’ એ ફફડતી ફફડતી ઓટલી પાસે આવી. ઓટલી પર પગ ટેકવીને અંધારામાં ઓગળી ગઈ હોય તેમ સૂધબૂધ ખોઈ બેઠી. ‘શું થ્યું હસી?’ એની વિમાસણમાં એનો પગ ઓટલી પરથી લસર્યો. આમ તો એ પડી જ જાત, પણ ઝડપથી એણે કુંભીનો સહારો લઈ લીધો.

(‘કુંભી’)

હિરવણું

ઘણા સમય પછી આજે હિરવણું રેઢું મેલવાનો વખત આવ્યો હતો. ઓસરીમાં પછેડીઓ ખળતાં ખળતાં ગોવિંદ કશું બબડતો હતો. જીવીને એ ગમતું નહોતું. માથા પર બેલાં ઉપાડીને જતા ગણપતની નમી પડેલી ડોક જોઈને જીવીએ હિરવણું હડસેલી મેલ્યું. એમ કરવા જતાં પીરતીનાં પાઠાં ઉણામાંથી નીકળી ગયાં. એ પાઠાં સરખાં કરવા રોકાઈ; પણ તાલ બેસતો નહોતો. એક પાઠામાં ઊણો ભરાવીને સરખું કરવા જતાં નીચેનું પાઠું બાણની જેમ વળી ગયું ને લગ (આંટી) દમિયલ ડોસીની જેમ લબડી પડી. આ દરમિયાન અંબાડોસી ગોવિંદને કહી ગયાંઃ ‘ગણપતિયાએ ધૂળમાં બેલું પાડી નાંશ્યું.’ ગોવિંદ વીફર્યો. એણે જીવીને હાક મારી: ‘બસ, હિરવણું હાથમાં આયું છ તાણનું તો કાંય હૂજતું નથી તનઅ..’ જીવીએ સાંભળ્યું ના સાંભળ્યું કર્યું; પણ ગોવિંદ પછેડીઓ પર કોથળી મૂકીને હડી કાઢવા જેવું કર્યું એટલે જીવી ગમ ખાઈને ઊભી થઈ.

તાંસળા વડે ઘઢીમાંથી પાણ કાઢીને કોથળીમાં ભરી ગોવિંદ ઊભડક પગે ખળવા બેઠો. ગોવિંદ પર સહેજ અણગમો લાવીને જીવીએ સપાટ્યો પહેરી. ધૂળમાં પડેલા બેલાને ઊંચું કરવા મથતા ગણપતને જોઈને એ રીતે ભરાઈ. હડફભેર દોડીને એણે ગણપત સામે આંખો કાઢી. ગણપત રડું રડું થઈને બાજુ પર ઊભો રહી ગયો. થોડી વાર પહેલાં નમું નમું થયેલી ગણપતની ડોક યાદ આવતાં જીવીને ગણપત પર દયા આવી. ‘છોકરું છ બચ્ચારું! આ કાંય ઈના કાંમાન દા’ડા છ! બચારું બીકનું માર્યું આટલું કરઅ છ, તેય કાંય ઓછું છઅ…’ ધૂળમાં પડેલું બેલું માથા પર મૂકીને એણે સવાનો ખાટલો ઢાળ્યો. પથરા પરથી બેલાં થપ્પીબંધ ઉપાડી એણે ખાટલા પર ગોઠવ્યાં.

રઘવાટમાં ને રઘવાટમાં એ પાછી ફરી. ગડીબંધ ગોઠવેલાં ત્રણેક બેલાં એકીસાથે ઊંચકીને ગોવિંદે જીવીના માથા પર મૂક્યાં ને જીવી જાણે મનનું સમતોલન ગુમાવી બેઠી, ‘જોનઅ આ! કુણ જોણઅ શુંય મનમાં ભરઈ જ્યું છઅ… વેચીનઅ આયા તાણના પૂરી કર્યા કરઅ છ.’ ગાલ પર દદડી પડેલા પાણને હાથ વડે લૂછીને એણે વાળમાં આંગળી નાંખી. વાળ ચીકણા ચીકણા થઈ ગયા હતા. એનું મન ઊભડક દોડ્યું. કશાય કારણ વિના ઊભા થયેલા વિવાદનું મૂળ શોધવા જતાં આવી પડેલા અંતરાયો એકબીજા સાથે અથડાયા.

ગલબાજીની ઘોડી તે દિવસે ખોવાઈ ન હોત તો સારું થાત. ઘોડી ખોવાઈ તો ભલે ખોવાઈ, તે દિવસે પોતે લાકડાં વીણવા સીમમાં ન ગઈ હોત તો… પોતાને મન તો એમ કે આ તો માત્ર ઘોડી શોધવા નીકળ્યો છે. બીજો એનો જે ચાળો હતો; તેની ખબર તો મોડેથી પડી. ગામમાં તૂરી રમવા આવતા ત્યારના ગલબાજીના આ ચાળાનાં બીજ વવાયાં હતાં. સારું છે કે હમણાંથી ગામમાં તૂરી રમવા આવતા નથી. વારાંગના નાચતી હોય, ને ગલબાજી મૂછ પર હાથ મૂકીને ગાયન કટ કરાવતો. પછી અદાથી જીવી સામે જોઈ રહેતો. બૈરાંની વચ્ચોવચ બેઠેલી જીવીને એની મૂછ કાપી નાંખવાનો વિચાર આવેલો. બીજું તો કશું થઈ શકેલું નહિ, પણ મનમાં બબડાટ કર્યા પછી બોલેલી, ‘ચેવો વંઠેલ છ!’ જીવીને સ્વપ્નેય ખ્યાલ નહિ કે મૂઓ આંય પણ ટપકી પડશે, ‘ભાભી, તમે આંયથી ઘોડીનઅ જતી જોઈ!’

જીવી બોલી નહોતી.

‘ધોળી ઘોડી હતી – તમારા જેવો જ વાન!’ ગલબાજી જીવીની પાસે જઈને બોલેલો.

જીવીના હાથમાં કોઢી હતી, ને એ તડકામાં ચમકતી હતી. આંખો ફાડીને એ ગલબાજી સામે જોઈ રહેલી. ગલબાજી હસતો હસતો બોલેલો: ‘બોલોનઅ તમે ઘોડી જોઈ?’ જીવી આઘી જઈને ઊભેલી; પણ ગલબાજીએ તેનો પીછો છોડેલો નહિ. એ તો ‘તમે મારી ઘોડી જોઈ?’ બસ એક જ રટણ કરતો રહેલો. છેવટે હારી-થાકીને જીવીએ કોઢી દેખાડેલી.

એ પછી જીવીના વાસમાં ગલબાજીના આંટાફેરા વધી પડેલા. જીવી લીમડા નીચે હિરવણું લઈને બેઠી હોય; ને ગલબાજી ‘અલ્યા ચુનો છઅ કઅ…’ એમ બોલીને જીવી સામે ખોંખારો ખાતો ખાતો ચુનાની ઓસરીમાં જઈને બેસે. ચુનો હાંફળોફાંફળો થઈને ખાટલો ઢાળે, બીડીની ઝૂડી લઈને આવે ને પછી તો પશો, સવો, જેઠો બધાય આવીને બેસે. બીડીઓ ચૂસતા જાય અને વાતોના તડાકા મારતા જાય. બધાય ગલબાજીની વાતો હેતથી સાંભળે. એમને તો એમ કે અમારી સાથે કેવી ભાઈબંધી છે! કોઈના ઘેર નહિ ને અમારે ત્યાં ગલબાજી આવે છે. ગમે તેમ તોય ઠાકોર છ. કોક દા’ડો કાંમનો માંણહ. ઈની હારે નો બગાડાય! વાતો કરતાં કરતાં ગલબાજી જીવીની સામે આંખના ઉલાળા કરે ને જીવી કટાણું મોં કરીને ખિજાતી જાય. ચુનો ટૉળમાં પૂછે – ‘હે દરબાર! તમારી પેલી ધોળી ઘોડી પછએ મળી?’

‘મળશી જ તો. જઈ જઈનઅ ચ્યાં જવાની છે!’

ગલબાજી જીવી સામે એકીટસે તાકી રહે. જેઠો, પશો, સવો ફીફી કરે ત્યારે જીવીને થાયઃ ‘આ આપડાવાળા જ નકોમા છે, પછઅ ઈનો હું વાંક?’ એ હિરવણું લઈને ઊભી થાય. ઓસરીમાં બધું ગોઠવે. પછી અવળી ફરીને પૂંઠ પર ઠિઠિયારા ઝીલે. ઠિઠિયારા હેઠા પડે એટલે પાછી હિરવણું લઈને લીમડા નીચે આવે.

ગોવિંદ કાપડની ફેરી કરવા જાય. પંદર-પંદર દિવસ બહાર રહેવાનું થાય. ગણપતને પગે કૂતરું કરડ્યું ત્યારે એ અઠવાડિયું ઘેર રહેલો. જીવીને ઓસરીમાં હિરવણું કરતી જોયેલી ને સામે ચુનાની ઓસરીમાં ઠિઠિયારા સાંભળીને એ ખિજાયો હતોઃ

‘ઘરમાં બેહતી હોય તો!’

‘ચ્યમ આંય હું છઅ…’

‘ભારતી નથી, પેલા નેનડિયા ડિઠિયારીએ ચડ્યા છે!’

‘તીં ચડવા દ્યો નઅ. કુટેલા વડે ટાંટિયા ભાગવા પડશીં.’

પણ ગોવિંદની આંખ સામે જોઈને એ બી ગયેલી. બધી વાત પામીને હિરવણું લઈને ઘરની પછીતે છાંયડામાં બેઠેલી. ગલબાજી ચુનાના ઘેરથી નીકળીને ધીમો પડતાં કહેઃ

‘ઉતરાંણ આયી છઅ. પતંગ ચગાવવા થોડા દોરા આલવા પડશીં.’

જીવી ચમકી ગઈ હતી. એણે ગાલ ફુલાવેલા. મોઢામાંથી લાળ દદડતી હોય તેવા વેતા કરીને ઊભેલા ગલબાજીને જોઈને એને હસવું આવેલું. એને હસતી ભાળીને ગલબાજી પોરસાયેલો. કમરે હાથ ટેકવીને જીવી સામે એકીટશે જોઈને ઊભો રહેલો. જીવી ધ્રૂજી ઊઠેલી. આજુબાજુ જોઈને આ બલાને અહીંથી ટાળવા સહેજ મોં હસતું રાખીને બોલી હતી: ‘તમનઅ ઉં દોરા નંઈ આલું તો કુનઅ આલીશ! લૂમખેને ઝૂમખે લઈ જજો.’

ગલબાજી ખુશ થતો ગયેલો. જીવી હિરવણું લઈને લીમડા નીચે બેઠેલી તે દરમિયાન એક કાગડો ઓટલા પરથી ઊડીને લીમડા પર બેઠેલો. લીમડાના ડાબા પર ચાંચ ઘસીને એણે સાફ કરી હતી. પછી એ ચરક્યો હતો, ઢીંચણો વચ્ચે લગ ભરાવીને તારને છેડો શોધતી જીવીના માથા પર. ને જીવીએ ખીજમાં ને ખીજમાં ઊંચે જોયેલું. કાગડો એનો ક્રોધ સહન કરી શક્યો કે કેમ એ તો રામ જાણે; પરંતુ તરત જ ઊડીને અલોપ થઈ ગયેલો. જીવી મોટેથી બોલેલી: ‘મારા ભાના દિયરનઅ બીજઅ ચ્યાંય અઘવાનું નો મલ્યું, તીં મારા જ માથા પર…’

પણ ગોવિંદ સુસવાટા મારતો ક્યાંકથી દોડતો આવેલો. હિરવણાને લાત મારીને બધું રમણભમણ કરી નાંખેલું. વાઘ સસલા પર તરાપ મારે અને જેવી સસલાની દશા થાય તેવી દશા હિરવણાની થઈ હતી. પીરતો અને પીરતી રાંકની માફક ધૂળમાં રગદોળાયેલાં પડ્યાં હતાં ને લગ અમળાઈ ગઈ હતી. પીરતાના ઊણા પણ તૂટી ગયા હતા. હિરવણાના તાર ઊણામાં સલવાઈ ગયા હતા. તે વખતે જીવીને રડવું આવેલું. અઠવાડિયા સુધી એણે હિરવણું હાથમાં લીધું નહોતું.

ને આજે પણ હિરવણું પડતું મૂકવું પડ્યું હતું. બે કારણો જુદાં હતાં પણ જીવીને બન્ને કારણો એકબીજામાં ભળી ગયેલાં લાગ્યાં. એણે પછેડીઓનાં બબ્બે બેલાં પથરા પર મૂક્યાં. ગોવિંદ આડું શોધવા ગયો હતો. જીવી એની રાહ જોવા લાગી. પાણ સુકાઈ જવાની મનમાં ભીતિ હતી. ‘અલ્યા ભૈ રવા! જાના ચ્યાંક વાતોએ વળજ્યા હશીં. બોલાઈ લાય. આ બેલાં તો હુકાવા માંડ્યાં.’ રવો દોડીને વાસમાં અદૃશ્ય થયો. થોડી વાર પછી જાણે દિગ્વિજય કરીને પાછો આવ્યો હોય એમ બે હાથ હિલ્લોળતો હિલ્લોળતો, આડાં લઈને આવતા ગોવિંદની આગળ આગળ ચાલતો હતો. તે જોઈને જીવીને હસવું આવ્યું. એ બોલીઃ ‘લ્યો હવઅ પગ ઉપાડો! મોડું થાહઅ.’

બન્ને જણ એક એક આડું લઈને બેલાં ઝૂડવા માંડ્યાં. જીવીનું આડું સરખું વાગતું નહોતું. બેલાં પર બોદો રણકો કરતું હતું.

‘જિંદગી આખી બેલાં ઝૂડ્યાં તોય આડું અથોથરું ચ્યમ પડઅ છઅ! આમ માર…’ કહીને ગોવિંદે પોતે જે રીતે આડું પકડ્યું હતું, તે જીવીને બતાવ્યું.

જીવીએ આડું સીધું કર્યું ને પછી બેલાં પર માર્યું. વાતાવરણ ગાજી ઊઠ્યું. બન્ને કસે ભરાયાં. જેટલા જોરથી જીવી આડું મારતી હતી, તેનાથી બમણા વેગે ગોવિંદ આડું મારવા લાગ્યો. જીવીને આજે બેલાં પર આડું ફેરવતા ગોવિંદના હાથ ગોવિંદના હાથ જેવા ન લાગ્યા. બેલાં ઝૂડતાં ઝૂડતાં એ વિચારે ચઢી ગઈ. ગોવિંદના ક્રોધની એને ખબર હતી. થોડી મનથી ડરી ગઈ. બેલાં પર પડતા આડાના ઘા જાણે એ પોતાની છાતી પર ઝીલી રહી હોય તેમ એને લાગ્યું. હાથ દુઃખવા માંડ્યા હતા ને હવે તો ગોવિંદ પણ થોડો હળવો થયો હતો. બેલાંમાં પાણનો પચપચ અવાજ સાંભળીને જીવીને હસવું આવ્યું – ને એકાએક એનું આડું ગોવિંદના આડા સાથે અથડાઈ પડ્યું.

‘બૈરાંથી કામ ચ્યાં હોય તો થઈ રયું!’

ગાલમાં ખંજન પાડતી જીવી ખિલખિલાટ હસવા લાગી. આડું એક બાજુ મૂકીને સાડલા વડે આંખમાં આવેલ પાણ લૂછવા એ બેઠી. ગોવિંદે પણ બેલાં પર આડું મૂકી દીધું. જીવીને એણે હસવા દીધી. એય હસ્યો. બને હસ્યાં ને વાતાવરણ હળવું ફૂલ બની ગયું.

તાજા થઈને પૂરા મન-ઉમંગથી બેલાં ઝૂડ્યાં. બેલાં રૂડાઈ ગયાં. ખુલ્લામાં પછેડીઓ સૂકવી દીધી. ગણપત દેખાતો નહોતો. ગોવિંદ એને બોલાવવા ગયો. કોઈકનાં ગધાડાં ફરતાં ફરતાં આ બાજુ આવી રહ્યાં હતાં. ધોકો લઈને ઊભા રહ્યા સિવાય છૂટકો નહોતો. અહીં એ ખળેલી પછેડીઓની પળોજણમાં ફસાઈ હતી, ને મન તો હજીયે હિરવણામાં અટવાયેલું હતું. જેમતેમ લીમડા નીચે મૂકેલાં પીરતો અને પીરતી સાંભળ્યાં. પણ શું કરે? ‘મૂઓ, આ ગણપતેય દેખાતો નથી.’ માંનીના ઘેરથી ધોકો મંગાવીને એ રસ્તા સામે તાકીને બેઠી. તડકો બરાબરનો વીફર્યો હતો. જીવી તડકાના અડપલાંથી ત્રાસી ગઈ. માંનીના ખાટલાની આડશે જઈને એ બેઠી. સુથારના ખેતરની વાડ તરફથી ગધાડાં પછેડીઓ બાજુ ફંટાયાં. જીવીએ હડી કાઢીને ધોકો ફેરવ્યો. ગધાડાં સધીમાના મઢ ભણી નાઠાં. જીવી પછેડીઓ તરફ પાછી ફરી રહી હતી ત્યાં સવાની વહુ માંની દોડતી આવી ને બોલી: ‘અલી જીવલી! તારા હિરવણાનઅ કૂતરાંએ ફેંદી નાંશ્યું છ!’ જીવીને ફાળ પડી. જીવીએ માંનીના હાથમાં ધોકો પકડાવતાં કહ્યુંઃ ‘અલી! તું થોડી વાર આંય બેહજે…’ કહીને એ દોડી. રસ્તામાં લાકડીના ટેકેટેકે ચાલતા મગનડોસા દોડતી જીવીને જોઈને બોલ્યાઃ ‘ભા! અમ દોટમદોટ કરો સો! જાળવજો, નકર પડી જાહો..’ જીવીએ બે હોઠો વચ્ચે પલકારો કરીને લાજનો છેડો દાંત વચ્ચે દબાવ્યો. મગનડોસા ડાકલી પંહોળી કરીને હસવા લાગ્યા.

જીવી લીમડા નીચે આવી. પીરતી ફંદાયેલી પડી હતી ને એક કૂતરો પગ ઊંચો કરીને તેના પર મૂતરી રહ્યો હતો. જીવીને ખીજ ચઢી. હાથમાં ઢેખાળો લીધો. જોર કરીને કૂતરા પર નાંખ્યો. કૂતરાં તો જીવીને પૂરી કરતી જોઈને જ ભાગવા માંડ્યાં હતાં. જીવીએ ફેકેલો ઢેખાળો લીમડાના થડ સાથે અથડાઈને પાછો પડ્યો. જીવીએ હિરવણાના બધા ભાગો ભેગા કર્યા. કૂતરાના પેશાબથી ભીની થયેલી લગને પીરતીના ઊણા પર સરખી કરીને પીરતી તડકામાં મૂકી આવી. મોતકણિયો ઊંધો પડ્યો હતો. તેમાં જડાવેલો સળિયો ધૂળમાં અડધો દટાયેલો હતો. મોતકણિયો ઊભો કર્યો. પીરતો નધણિયાતો થઈને પડેલો. એના પર હિરવેલું રમણભ્રમણ થયેલું જોઈને જીવીનાં છાતીનાં પાટિયાં બેસવા લાગ્યાં.

એણે પીરતા પર પ્રેમથી હાથ પસવાર્યો. ધીરે રહીને તાર શોધી એણે હિરવણા પર લપેટીને પીરતા પરથી હિરવેલું કાઢીને આંટી મારી. ઘરમાં નજર કરી. ગોવિંદ દેખાતો નહોતો. સુકાતી પછેડીઓની ચિંતા થતી હતી પણ માંની પર ભરોસો હતો. તડકામાં મૂકેલી પીરતી હાથમાં લઈ લગ ભીની છે કે નહિ તે ચકાસી જોયું. લગ સુકાઈ ગઈ હતી. એણે મોતકણિયાના સળિયામાં પીરતીના બે લગોના તાર ભેગા કરીને પરોવ્યા. પછી એ પીરતા પર હિરવવા માંડી. પીરતી અને પીરતા નીચે મૂકેલાં ડબ્બાનાં ઢાંકણામાં કિચૂડાટ થતો હતો. કર્ણમધુર આ કિચૂડાટમાં કોઈના ખિખિયાટા ભળ્યા, ‘કુણ છઅ પાસુ!’ એમ બબડીને જીવીએ ચુનાની ઓસરીમાં નજર કરી. તારું બેંટ જાય ગલબા! ઓછું હતું તીં તું પાછો ટપકી પડ્યો?’ બાજુ પર સહેજ ખસીને એણે ચુનાના ઘર તરફ પીઠ કરી. પણ તોય મનમાં તો લબક લબક થતું હતું. ગોવિંદ આવશે ને ગલબાજીના ખિખિયાટા સાંભળશે ત્યારે… તૈણ-ચાર દા’ડા પે’લાં તો એ કાપડની ફેરી પરથી આયા છે અનઅ થોડા દા’ડામાં તો પાછા જવાના છઅ. એ હોય ત્યાં હુધી ગલબાની નજર હાંમેથી હટી જા નઅ જીવલી! એ ઊભી થવા જતી હતી ત્યાં ગોવિંદ આવ્યો, ‘તુંય એવી છ! પેણઅ પછેડીઓમાં ગધાડાં આળોટવા માંડ્યા છઅ, ન તું આંય આવતી રઈ?’ ગોવિંદ નારાજ લાગતો હતો. એણે ચુનાની ઓસરીમાં જોયું. એનો ઉકળાટ વધ્યો. દોટ મૂકીને જીવીના હાથમાંથી પીરતો અને પીરતી લઈને ઓસરીમાં છૂટાં ફેંક્યાં. જીવીનો જીવ અધ્ધર થઈ ગયો. આંસુની ધાર વહેવા લાગી. ‘મેર મુઓ, આંમ ચ્યમ કરતો હશીં!’ મનમાં થઈ આવ્યું, સાડલાના પાલવ વડે આંસુ લૂછતી લૂછતી એ ઘરની ઓસરીમાં આવી. પાછી સપાટ્યો પહેરી. ચુનાની ઓસરી એકાએક શાંત થઈ ગઈ હતી. જીવીએ દાંત પીસીને એ તરફ થોડું ઘૂંકી લીધું. પછેડીઓ સૂકવી હતી ત્યાં એ આવી તો સાચે જ ગધાડાં પછેડીઓમાં આળોટતાં હતાં. ‘ઇમનોય હું વાંક કાઢવો! વાંક જ મારો છઅ, ચ્યાં જઈ માંનડી!’ માંનીએ તેની ઓસરીમાં સૂતરનું ઓઘળું લાંબું કર્યું હતું. જીવીએ દોડીને ગધાડાં હાંક્યાં ને પછેડીઓને અડી જોયું, ‘પછેડીઓ તો કડક થઈ જઈ છઅ.’

‘માંનડી!’ જીવીએ બૂમ પાડી. માંનડીએ ઓઘળું પડતું મેલ્યું. એ જીવીની પાસે આવે તે પહેલાં તો જીવીએ એને ઊધડી લેતાં કહ્યું: ‘તું આટલી પછેડીઓય હાચવી ન હકી? પેણઅ ગણપતના બાપાનો મિજાજ જ્યો છઅ!’ માંની હસવા લાગી. એ બોલીઃ ‘મૂઈ હુંય એવી ભુલકણી છું! તારી પછેડીઓ હાંમું ધ્યોન રાખીનઅ બેઠી હતી પણ આ ઓઘળું ગૂંચાયું નેકળ્યું ના હું ઈમાં ગૂંચવાઈ ગઈ.’

એ આગળ આવી. જીવી કશું ન બોલી. એના મોંની તંગ રેખાઓ જોઈને માંની બોલીઃ

‘ચ્યમ હમણાંથી ગોવિંદભૈનો પારો ઊંચો રેય છઅ…’

‘રેય જ નઅ! વેચીનએ આવઅ છએ એટલે. જાંણી મોટો દલ્લો નો લાયા હોય! લે હેંડનઅ મનમાં પછેડીઓ વળાય.’

જીવી અને માંની પછેડીઓ વાળવા લાગી ત્યાં ગોવિંદ આવ્યો. પહેલાં તો બંનેમાંથી એકેયનું ધ્યાન ગોવિંદ તરફ નહોતું. એ તો પછેડીઓ વાળવામાં મશગૂલ હતી. ખાટલા પર હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં ગોવિંદનો ગુસ્સો ઓગળી ગયો. જીવીનું ધ્યાન એ બાજુ ગયું. ગોવિંદને નરમ પડેલો જોઈને એ મનમાં હસી. ઇશારાથી એણે માંનીનું ધ્યાન એ તરફ દોર્યું. ગોવિંદને ઊભેલો જોઈને માંની બોલીઃ ‘ચ્યમ ભૈ! હમણાંથી ઘરમાં દાદાગીરી કરો સો! બૈરાં આટઆટલું કામ કરઅ છઅ, એ તો તમારી નજરમાં જ નઈ હોય!’

ગોવિંદ હસી પડ્યો.

‘હું આ લઈનઅ જઉં છું. તું બીજી લેતી આય.’

ગોવિંદ ખાટલા પર મૂકેલી પછેડીઓ બાથમાં ઘાલીને ગયો. જીવી અને માંની એકલાં પડ્યાં.

જીવીની હાલકડોલક સ્થિતિ જોઈને માનીને થોડી શંકા પડી.

‘અલી, પે’લાં તો ગોવિંદભૈ આવું કદી કરતા નો’તા. હમણાંથી મનમાં કાંય ભૂત ભરાણું છઅ કઅ શું?’

‘શી ખબર! વાતવાતમાં ઘુરકિયાં કર્યા કરઅ છઅ. હિરવણું લઈનઅ તો બેહવા જ દેતા નથી.’

‘પંદર દા’ડે ઘેર આયા છે… તે કંઈ આગતાસાગતા નંઈ કરી હોય!’

‘તુંય ખરી છઅ…’

જીવીનું મોં શરમથી ઝૂકી ગયું. માંની ખડખડાટ હસીને બોલીઃ ‘આ પછેડીઓ તો કડક થઈ જઈ છઅ. લાય થોડી ખેંચીય.’

સામસામે પછેડીઓના છેડા પકડીને બંને જણી ખેંચવા માંડી. ખેંચતાં ખેંચતાં એક વાર જીવીના હાથમાંથી છેડો છૂટી ગયો. એ પડતાં પડતાં માંડ બચી. માંની તાલી પાડીને નાચવા માંડી. જીવીથી રહેવાયું નહિ. બીજી પછેડીઓ જોરજોરથી બંને ખેંચવા માંડી ત્યારે જીવીએ છેડો મૂકી દીધો. માંની પછેડી સમેત નીચે પડી. જીવી ખડખડાટ હસીને આગળ આવી. પછી માનીનો હાથ પકડીને ઊભી કરતાં કરતાં બોલીઃ ‘તું. પોદળા જેવી પોચી છએ!’

કેડમાં વાગ્યું હોય એમ કેડ પર હાથ ટેકવીને માંની ઊભી રહી. જીવી સામે એક આંખ માલી કરતાં એ બોલીઃ ‘મુઅી તીં તો મારાં હો વરહ પૂરાં કર્યાં.’

પછેડીઓ વાળી રહ્યા પછી જીવી જાણે ગમ જ ભૂલી બેઠી. માંની સાથે આ રીતે દિવસમાં એકાદ વાર ગમ્મત કરવાનું જીવીને ગમતું. માની હતીય રમતિયાળ! જીવી સાથે એને સારું ભળતું પણ હણમાંથી સવો ચુના ભેળો ભળ્યો હતો, ત્યારથી જીવીએ આ બાજુ આવવાનું ઓછું કરી નાંખ્યું હતું.

પછેડીઓ માથે મૂકીને જીવી માનીને કહેતી ગઈ, ‘ચા પીવા આવજે!’ જીવી ઘેર આવી. ગોવિંદ રાહ જોઈને જ બેઠો હતો. ગોદડાં નીચે ગડી વાળીને પછેડીઓ દાબી દીધી. થોડો માલ હવે વાસમાંથી લેવાનો હતો. હોળી પહેલાં તો એકાદ વાર વેચીને પાછા આવવાનું હતું.

જીવીએ ચા મૂકી.

ગોવિંદ ગોદડા પર પલાંઠી મારી બેઠો. જીવી ચાનો કપ ભરીને આવી ત્યારે હાથમાં બીડી પકડીને કશાક વિચારમાં એ પડી ગયો.

‘શેના વિચારમાં પડ્યા સો?’

‘અમસ્તો.’

‘વેચવાનું ના ફાવએ તો વણો.’

‘હવઅ વણવાની મજા ના આવઅ.’

‘બારનું ખાવા ટેવાયા સો, એટલઅ…’

ગોવિંદ હસ્યો. જીવી જરા મૂંઝાણી. એને ગણપત સાંભર્યો. ગણપતને બોલાવવા માટે રવલાને મોકલ્યો. રવલો થોડી વારમાં પાછો આવીને કહી ગયો:

‘બધાં છોકરાંઓ હંગરીઓ ખાવા જ્યાં છઅ.’

‘જોનઅ આ છોકરાંના હંગરીઓના હવાદ પડ્યા છે તીં.’

‘છોકરું તો આવશીં!’ કહીને ગોવિંદે ફરીથી બીડી સળગાવી. જીવી વાસણ ઊટકવા બહાર આવી. ગલબાજીને ચુનાના ઘરમાંથી બહાર નીકળતો એણે જોયો. ધ્રાસકો પડ્યો. ગલબાજીએ ખોંખારો ખાઈને જીવીનું ધ્યાન દોર્યું. જીવીએ દાંત પીસીને એની સામે જોયું. ગલબાજીની આંખોનો ઉલાળો જીવીના હૃદયમાં વાગ્યો. ઝડપથી એ ઘરમાં ઘૂસીને વાડા પાછળ ગઈ. જીવીને વાડા તરફ જતી જોઈને ગોવિંદને કશોક વહેમ પડ્યો. એણે બહાર નીકળીને ઓસરીમાં ઊભાં ઊભાં જોયું તો ફળિયાના સીધા રસ્તા પર ગલબાજી જઈ રહ્યો હતો.

જીવી વાસણ ઊટકીને પાણિયારાની પગથાર પર ગોઠવતી હતી. ગોવિંદ તેની પાસે ગયો. ઝીણી નજરે જીવી સામે જોઈ રહ્યો. કશુંક બોલવા જતો હતો પરંતુ એકાએક બોલવાનું ટાળીને કાન ઉપર ભરાવેલી બીડી હાથમાં લઈને મગનડોસાના ઘર બાજુ વળ્યો. જીવીનો ફફડાટ ઓછો થયો. ગલબાજીને જોઈને ગોવિંદ શુંનું શુંય કરી નાંખશે એવું જીવીને લાગેલું; પણ ગોવિંદ જે રીતે શાંતિ રાખીને ગયો તે રીત જીવીને વધારે વસમી લાગી.

બીજે દિવસે ગોવિંદ કંઈક બદલાયેલો લાગ્યો. જીવી હિરવણું લઈને ઓસરીમાં બેસવાનું કરતી હતી. ગોવિંદે સામેથી જ એને લીમડા નીચે બેસવાનું કહ્યું. ગઈકાલે પીરતી તૂટી ગઈ હતી. આજે જીવીએ બીજી પીતી લીધી હતી. જૂની પીરતીનું તૂટેલું પાઠું કાઢી નાંખીને નવું પાઠું નાંખવાનું કામ ગોવિંદે સવારથી જ આરંભ્યું હતું. વાડામાંથી લાંબું લાકડું લઈને એ ઓસરીમાં પાઠું બનાવવા બેઠો હતો. પાઠું બનાવતાં બનાવતાં એ વારેઘડીએ જીવી સામે જોઈ લેતો હતો. જીવીએ આજે મોતકણિયો લીધો નહોતો. પગ લાંબા કરીને પીરતીની લગના બે તાર પગના અંગૂઠામાં ભેરવ્યા હતા. જીવીના પગના અંગૂઠાના કાપામાંથી સરર સરરર પસાર થતા તારની ગતિ જોઈને ગોવિદને સારું લાગ્યું.

પીરતીની એક લગમાંથી તાર તૂટ્યો, ને અંગૂઠાના કાપામાં બે તારની જગ્યાએ એક તાર સ્થિર થઈ ગયો. જીવી લગમાં તાર શોધવા રોકાઈ તે દરમિયાન પાઠું છોલતાં છોલતાં ગોવિંદની આંગળી પર છરી વાગી. એણે સિસકારો બોલાવ્યો. જીવી પીરતીને એમનેમ મૂકીને દોડી. ગોવિંદની આંગળીમાંથી લોહીની ધાર વછૂટી. ઓસરીમાં સૂરજનો પ્રકાશ સીધો પડતો હતો. લોહીમાં જાણે કિરણો ફૂટ્યાં! જીવીએ પળનોય વિલંબ કર્યા વિના ઘરમાંથી જૂનો સાડલો ફાડીને ગોવિંદની આંગળી પર પાટો બાંધી દીધો.

‘પાઠાની શી ઉતાવળ હતી? ઘરમાં પીરતીઓનો તોટો છઅ!’

‘બે દા’ડા પછઅ વેચવા જવાનું છઅ. થ્યું કઆ બધું તિયાર કરી રાખું તો તારઅ ચિંત્યા નંઈ.’

જીવીએ આંગળી પર બાંધેલા પાટા પર હાથ ફેરવી લીધો. ગોવિંદની હેતભરી નજર જીવીના દેહ પર ફરતી હતી. ગણપત નિશાળમાં જવા તૈયાર થયો હતો. જીવીએ ગણપત સામે જોઈને કહ્યુંઃ ‘વળતી વખતે દવાખાનેથી મલમ લેતો આવજે.’ ગણપત ગયો ને થોડી વાર પછી મગનડોસા આવીને ગોવિંદના ઓટલા પર બેઠા.

‘અલ્યા ગોવલા! ચ્યમ વડાંથી દેખાતો નથી? હવઅ ચ્યાંથી દેખાય, મોટા વેપારી થઈ જ્યા લાગઅ છઅ પુતર!’

‘હવઅ બેહો છાંનામાંના મગનકાકા! તમેય વેચીનઅ આવતા’તા તાણઅ ઈમ જ કરતા’તા.’

જીવી ઘરમાં જઈને મગનડોસા માટે પાણી લઈને આવી. પાણી પીને પ્યાલું પાછું આપતાં મગનડોસા ભૂતકાળમાં ડૂબકીઓ મારવા લાગ્યા.

‘ગોવલા! તુંય મારી ભેળો એકાદ-બે વાર વેચવા આવેલો, નંઈ?’

‘હા.’ કહી ગોવિંદે મગનડોસા સામે જોયું. ડોસા કાંઈક કૌતુક થાય તેવી વાત કરવાની વેતરણમાં હતા, ત્યાં ચુનાની ઓસરીમાં ગલબાજીને જોડા કાઢતા ભાળીને એ બોલ્યાઃ

‘આ ગલબો ચ્યમ હવડાંથી વાહમાં પડ્યો રેય છ?

જીવીએ હોઠ ભીડ્યા. એ લાજનો છેડો વધારે નીચો નમાવીને ઘરમાં ગઈ. ગલબાજીને આ બાજુ જોતો જોતો ચુનાના ઘેર જતાં જીવીએ જોયેલો. એ વખતે મગનડોસાનું ધ્યાન વાતોમાં હતું. એમણે જોયેલું નહિ.

‘થોડી ચા મેલજે!’ ગોવિંદનો અવાજ આવ્યો. એ ચુલાગરમાં પેઠી પણ એના કાન તો બહાર ગોવિંદ અને મગનડોસાની વાતોમાં હતાં.

ગોવિંદે કહ્યુંઃ

‘આ દિયોરનઅ આપડાવાળએ જ પેંધાડ્યો છઅ. હવઅ વાહમાં લાજમલાજા જેવું આ દિયોરોએ ચ્યાં રાશ્યું છઅ!!

તારા ઘર હાંમું આ હારું નંઈ.’ કહીને મગનડોસા કંઈક વિચારમાં પડ્યાં. પછી બોલ્યાઃ

‘જીવીનઅ તો કાંઈ લપનછપન બોલતો નથી નઅ!’

‘બોલી, બોલી, દિયોરની જીભ જ ખેંચી લઉં.’

ગોવિંદ બોલતાં તો બોલ્યો પણ મનમાં એ ખસિયાણો પડી ગયો. વેચીનઅ આયો તાણનો હું ઇનઅ આંય જ જોઉં છું. પણ બે હરફેય બોલી હકતો નથી. માથાભારે છઅ એટલઅ શું થ્યું? અન્યોય હાંમે ઝૂકી જવું?

મગનડોસાએ ચલમ માટે દેતવા મંગાવ્યો. જીવી ચીપિયામાં અંગારો પકડીને ઓટલા પર મૂકી ગઈ. એની નજર ચુનાની ઓસરીમાં પડી. ગલબાજી આ બાજુ જ તાકીને બેઠો હતો. જીવીને થયું કે પોતે હડફડ હડફડ દોડીને ગલબાજીની છાતીમાં માથું મારે. પણ ચ્યમ ઈમ થતું નથી? ચ્યમ પોતાનાથી પાછું પડાય છઅ? ઐડ જાત છઅ નઅ કાંક કરી બેહએ તો? મનમાં તો એ શું કરવાનો છઅ? આંમનઅ કઅ ગણપતનઅ કાંક કરઅ તો… લાજ પકડી રાખેલા હાથ વડે તે આંખો દાબીને ઘરમાં ગઈ. મગનડોસા ચલમ પર અંગારો મૂકીને ચલમનો કસ ખેંચતા હતા ત્યાં એમની નજર ગોવિંદની આંગળી પર પડી.

‘ગોવલા! આંગળીએ વગાડ્યું છે. કઅ શું?’

ગોવિંદ કશું બોલ્યો નહિ.

પાઠું બનાવવામાં તાલ પડતો નહોતો.

મગનડોસા બોલ્યાઃ

‘જો વણકરોએ આવાં કાંમ કર્યાં હોત તો સુથાર બચારા દુબઈ જતા રે’ત. ડાયલા સુથારનઅ આલી આય જા!’

‘ચ્યમ સુથાર જ આ કાંમ કરઅ એવું ગીતામાં લખેલું છ? આપણેય કરી હકીએ હોં!’ કહીને ગોવિંદ ઘરમાંથી રંધો લઈને આવ્યો.

‘તું તો’ ત્યાં બધું રાખઅ છઅ.’

‘રાખવું જ પડઅ નઅ. આવાં ઝેણાં ઝેણાં કાંમ માટઅ કાંય વારેઘડીએ સુથારવાડે થોડું જવાય છઅ!’

ડોસા ચલમ પીવા રોકાયા ને ગોવિંદ પીરતીના પાઠા પર રંધો ફેરવવા લાગ્યો. રંધો ફેરવીને એ ચુનાની ઓસરીમાં જોવા લાગ્યો. જેઠો, પશો, સવો બધાય પાછા એકઠા થયા હતા. ગોવિંદને આ બધા પર દાઝ ચઢી. ચેવા દિયોરો હાંમી પાલટીએ પડી જ્યા છ! કદંબના રગડાઝગડા તો હોય – ઈમાં અવળાં કામ કરનારનઅ ટેકો આલતાં લાજતાય નથી. તમનઅ તૈણનઅ હારી પેઠે જાણું છું. દિયોરો! તમારાથી કાંય ના વળ્યું અટલઅ ઠાકેડાનઅ ઘરમાં ઘાલ્યો છ!

ગોવિંદને થયું કે મગનડોસા અહીંથી જાય તો આ ગલબાનઅ જરા ઝપટમાં લઉં!

મગનડોસા આંખની ભમ્મરો ઊંચી કરીને ચલમના કસ ખેંચવામાં મગ્ન હતા. એમની વૃદ્ધ નજર આજુબાજુના સ્થળ-કાળની તપાસ આદરી રહી હતી.

જીવી ચા લઈને આવી.

મગનડોસા રકાબી હેઠે અડાડવાનું કરતા હતા ત્યાં માંની આવીને કહેવા લાગીઃ ‘ડોહા! તમારા ઘેર મેમાંન આયા છે.’

મેમાંન’નું નામ સાંભળીને ડોસાના હાથમાં રકાબી ધ્રૂજવા લાગી. માંનીએ હસીને જીવીને તાલી આપી.

બેસનઅ માંની! ચા પીતી જા.’ જીવી બોલી.

માંની ગોવિંદની સામે પગ ફેલાવીને બેઠી. હજી એની નજર ચુનાની ઓસરીમાં ગઈ નહોતી. ગોવિંદ પાઠું બનાવવામાં કેવી કારીગરી વાપરતો હતો, તે તરફ માંની જોઈ રહી હતી.

તમેય સુથારના બાપ નેકળ્યા!’

‘છીએ જ તો!’

બીજાની દાઝ પીરતી પર હું કામ કાઢો છો? પાઠાં ઓછાં ભાગો.’

માંનીની દ્વિઅર્થી વાતથી ગોવિંદ સતર્ક બની ગયો. પાટું પૂરું થયું હતું. એણે ચા પીવા માંડી. ચા પીતાં પીતાં એની નજર ચુનાની ઓસરીમાં પડી. માંનીએ પણ એ બાજુ જોયું ને એ ભડકી ગઈ. સવો માંનીની નજરથી બચવા કુંભીની આડશે સંતાવા મથતો હતો પણ માંનીની નજરમાંથી એ બચી શક્યો નહિ.

માંની હડફભેર ઊભી થઈને ચુનાના ઘરના નેવા નીચે આવી. સવાની સામે લાંબાટૂંકા હાથ કરતાં એ બોલીઃ

‘હજુ તો હવારનાં બે ફળાંય ભર્યા નથી, નઅ ટીચાવા નેકળી પડ્યા. સેમમાંથી આયી તાણા હાળમાં જોયા નઈ. થ્યું કઅ કાંક બીજું કામ કરતા હશી. આવી રાવઠીઓ જમાવશો તો ખાશો શું?

‘તું જા, હું આવું છું.’

‘આ તો બધા નવરા ઢાંઢા છઅ. તમારઅ તો હજુ બુનોનાં મમરાં આલવાનાં બાચી છઅ. છોડીઓનઅ હજુ તો પૈણાવવાની છઅ. હું કઉ હું આગળ થાઓ!’ માંની એવી રીતે બોલી કે ગલબાજીને હાડોહાડ લાગી આવ્યું. પણ એ કશું બોલ્યો નહિ. સવો ઘેર જવાની આનાકાની કરતો હતો એટલે ગલબાજી માત્ર એટલું બોલ્યોઃ તાણઅ જાનઅ સવલા!

સવો અને માંની ગયાં ને બધું કમઠાણ વેરાયું. હવે ગલબાજીને વધારે વખત બેસવું હિતાવહ લાગ્યું નહિ. જોડા પહેરતાં પહેરતાં એ ચુના સામે જોઈને જીવીને સંભળાવતો હોય એમ બોલ્યોઃ ‘હાંજે આવું છું પાછો.’

ગલબાજી ગયો, ને જીવી અને ગોવિંદ ઘરમાં પેઠાં. માટીની દીવાલને ટેકો દેતાં એણે જીવી સામે એ રીતે જોયું કે જીવીને મરી જવાનું મન થયું. એ ગોવિંદની સામે બેસી પડતાં બોલીઃ

‘તમે તો મારી હાંમુ એવી રીતે જુઓ છો કઅ ઈમાં જાંણા મારો વાંક ના હોય!’

‘પણ એ તારી જ પાછળ ચ્યમ પેધી પડ્યો છઅ?’

‘ઈનઅ પૂછો નઅ. ચેટલા વખતથી આવું કરઅ છઅ પણ તમે એક હરફેય બોલ્યા?’

‘પણ સીધેસીધું તો તનઅ કાંઈ કે’તો નથી નઅ!’

‘હાંમું જોઈનઅ મચકારા મારા છઅ. હવઅ કાંય બાચી રાશ્યું હોય તો કો…’

‘આ બધાંય બૈરાં છ. ચ્યમ કોઈની હાંમું, ઈમ કરતો નથી?’

‘એટલે તમે શું કે’વા માંગો છો? કાંક વિચાર કરીનઅ બોલો!’

જીવીનું માથું તપી ગયું. એ થોડી કાળઝાળ થઈ ઊઠી. કદી ના જોઈ હોય એવી જીવીની મુખાકૃતિ જોઈને ગોવિંદ ડરી ગયો. જીવી ઊઠીને બહાર નીકળી. આંખો બળતી હતી ને શરીર આખું દુઃખતું હતું. મોંટી થઈનઅ આમ કેય ઈના કરતાં તો મરી જવું સારું. તુરી રમવા આવતા’તા તાણનો ભૈનો હાળો પેંધી પડ્યો છ. ઘોડી હોધવા તો સેમમાં પછઅ આયેલો. મુઅી હું જ ડફોળ સું. ગાયન કટ કરાવવા સીટીઓ મારતો’તો તાણઅ હસીનઅ ચલાઈ લીધેલું ઈનું જ આ ફળ છ. પે’લાંથી હંભળાઈ દીધું હોત તો…

એણે પાછી સપાટ્યો પહેરી. ગોવિંદ બહાર નીકળતાં બોલ્યોઃ

‘ચ્યાં જાય છે?’

તમારાથી હવઅ કશું નઈ થાય. મારા જ પાંણી પે’લાં પાર બાંધવી પડશે.’

‘પણ ફજેતો થાગઅ!’

‘શોનઅ થતો. હું સાબૂત છું પછઅ…’

‘પણ…’

‘પણબણ કશું નઈ. એ ચુનિયાનઅ કઈ દઉં કઅ આજ પછઅ જે ગલબાનઅ આંય પેહવા દીધો છ તાણ તારી વાત છઅ.’

‘હાથે કરીનઅ લોકોનઅ શું કામ જણાવઅ અ?’

‘હવઅ ચ્યાં અછાનું રેવાનું છે.’

‘જીવી…!’

ગોવિંદે જીવી કીધું ને જીવીએ સપાટ્યો કાઢી નાંખી. ઝડપભેર દોડીને એ ઘરમાં ઘૂસી ગઈ. ઘરના અંધારિયા ખૂણામાં પડતું મૂક્યું ને પછી રડવા બેઠી.

‘થોડી ધીરજ રાખ જીવી!’

ગોવિંદે જીવીના માથે હાથ મૂક્યો. જીવીએ ગોવિંદના બે પગ પર માથું મૂકી દીધું. ગોવિંદ નિઃસહાય હતો. બે દા’ડા પછી વેચવા જવાનું હતું ને પરિસ્થિતિ બેકાબૂ બની ગઈ હતી.

જીવીને શાંત પાડીને એ મગનડોસાના ઘેર બધા બેઠા હતા ત્યાં ગયો. વટબંધ બધાની વચ્ચે બેસીને જે રીતે વાતો કરતો તેવું આજે એનાથી બની શક્યું નહિ – જાણે બુદ્ધિ જ બહેર મારી ગઈ હતી.

ફેરીએ જવાનો દિવસ નજીક આવતો ગયો અને ગોવિંદ વધારે બેબાકળો બન્યો. હવે તો ગલબાજીના આંટાફેરા પણ વધી પડ્યા હતા. ચુના સાથે ગોવિંદને પહેલેથી ખાસ બનતું નહોતું. સામે બારણે કાંઈને કાંઈ બહાને લડવા-ઝઘડવાનું થતું. ચુનો ગોવિંદ પર વેર વાળવા બેઠો હતો.

ગોવિંદનું હમણાંથી બીજી કશી બાબતોમાં ધ્યાન રહેતું નહિ. એ ઓસરીમાં ખાટલી ઢાળીને ચુનાના ઘર તરફ તાકી રહેતો. એણે જીવીને હિરવણું લઈને લીમડા નીચે બેસવાનું કહ્યું હતું. ગલબાજી કંઈપણ અટકચાળો કરે કે તરત જ ઊપડી પડવું એવું ગોવિંદે મનોમન નક્કી કર્યું હતું. ગલબાજી પણ જાણે ગોવિંદની વાત પામી ગયો હોય તેમ ધીમે પગલે ચુનાના ઘેર આવે, ધીમે ધીમે ચુનાની સાથે વાતો કરે. ગોવિંદનું ધ્યાન બીજે હોય ત્યારે ચોરીછૂપીથી જીવીની સામે જોઈ લે. જીવી સામે જોઈને આંખના ઉલાળા કરવાનું મન થાય, પણ ગોવિંદને ખાટલીમાં બેઠેલો ભાળીને પોતાના બધા ચાળા સંકેલી લે.

જીવીએ હમણાંથી એની સામે જોવાનું જ બંધ કર્યું હતું. પહેલાં તો ગલબાજી શું કરે છે તે જોવા પૂરતું કુતૂહલ એ દાખવતી. હમણાંથી તો એણે ગલબાજીની હાજરીની નોંધ સુધ્ધાં લેવાનું બંધ કર્યું હતું. ચુનાના ઘર સામે અચાનક નજર નાંખતાં પણ હવે એ બીવા લાગી હતી. ગોવિંદ પર ભરોસો હતો, પણ આજુબાજુના લોકોનાં મોઢે તાળાં દેવાનું શક્ય નહોતું. પોતાનું ગાડું સારું ચાલે તે કોઈને ગમતું નહોતું. હારું કોઈનએ ચ્યાં હવાય છઅ.’ એણે જોવાનું બંધ કર્યું અને ગલબાજીએ એનું ધ્યાન દોરવાના અટકચાળા વધારી મૂક્યા. ગોવિંદ હજી મૌન હતો. ગલબાજી કશું ફોડ પાડીને બોલતો નહિ. ચુનાની ઘરવાળી ધની એની સાથે હળેલી છે એવું જોનાર સૌ કહેતા હતા. તેથી કદાચ ધનીને સંભળાવવા પણ એ બોલતો હોય. વાસનાં બધાં તો આ વહેમમાં જ હતાં. મગનડોસાને તે દિવસે થોડી શંકા પડેલી પણ જીવી જ ગલબાજીના આંટાફેરાનું કારણ છે તેમ એ નક્કી કરી શકેલા નહિ. પણ ગલબાજીએ હવે હદ વળોટી હતી. ગોવિંદ સામે ઓસરીમાં બેઠો હોય તોય એ જીવીનું ધ્યાન દોરવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો, પણ આ વખતે જીવીએ એટલી હદે એની ઉપેક્ષા કરી હતી કે હિરવણું લઈને તો એ લીમડા નીચે જ બેસે; પણ ઊઠતાં કે બેસતાં એક ક્ષણ પણ ગલબાજી, સામે જુએ નહીં. જીવીના વર્તનથી ગલબાજીનો અહમ્ ઘવાયોઃ ‘જોના આ બે પૈસાની રાંડઈના ઉપર તો મરી જઉં છું નઅ એ તો મનમાં છેકણીના ફૈડકામાંય ગણતી નથી. તારી માની જીવલી મારું!’ એ જોડા પહેરીને ફટાક ફટાક ચાલીને જીવીના ઘર આગળ થઈને નીકળ્યો. ખોંખારો ખાધો. જીવીએ એની સામે ન જોયું. બીજો ખોંખારો ખાધો. જીવીએ નીચું જોયું ને ગલબાજીએ ધીરજ ગુમાવી; પણ જીવી સામે વાત કરવા જેટલીયે એની હિંમત ચાલી નહિ. ઓસરીમાં બેઠેલા ગોવિંદ સામે જોઈને એણે હસી લીધું.

‘ચ્યમ ગોવા ભૈ! બેઠા છો?’

છાનુંમાનું હેંડ્યું જા!’

‘ચ્યમ’લા તુંકારો કાઢઅ છ. હું તનઆ કાંય આડુંઅવળું બોલ્યો?’

‘મી કીધું કઅ હેડ્યું જા.’

ગોવિંદની આંખો લાલ થતી જતી હતી. ખાટલા નીચે પડેલી લાકડી તરફ હાથ જતો-આવતો હતો. ચુનો ઓસરીમાં ડોકું ઊંચું કરીને જોઈ રહ્યો હતો ને ધની બૉબીન ભરતાં ભરતાં પૂંઠ વાળીને જોતી હતી. ગલબાજીએ ધની સામે જોઈને ડોળા કાઢ્યા. ગોવિંદ સામે આંગળી કરીને કશુંક બોલ્યો. પછી ચાર છેડે પહેરેલું ધોતિયું સરખું કરીને ઝડપભેર એ વાસ ઓળંગી ગયો.

જીવીને ફાળ પડી. ગલબાજીના મોંના હાવભાવ જોઈને એ બી ગઈ. બે દિવસ પછી તો ગોવિંદ ફેરીએ જવાનું વિચારતો હતો. એ જશે પછી આ કાળમુખો મને નહિ જંપવા દે. ચુનિયા તારું નખ્ખોદ જાય! એ ચુનિયાની ઓસરી સામે જોવા લાગી. ચુનો અને ધની ઘરમાં ઘૂસી ગયાં હતાં. જીવી રિવણું લઈને ઓસરીમાં આવી. હવે હિરવણામાં દિલ ચોંટતું નહોતું. એણે બધાં સાધનો ઓસરીના ખૂણામાં મૂકી દીધાં. પછી ગોવિંદની સામે બેસી પડી. ગોવિંદ ગલબાજીને જે રીતે ટપાર્યો તે જોઈને જીવીની છાતી ગજગજ ફૂલતી હતી. એ બોલીઃ

‘હવઅ મનમાં સંતોષ થયો.’

‘આંયથી નેકળઅ તો ટાંટિયા જ ભાજી નાંખું.’

જીવી હસવા લાગી. એ વાતો કરતાં હતાં, ત્યાં રવલો આવ્યો. એ બોલ્યોઃ

‘ગોવાકાકા! મારા બાપાએ કે’વડાયું છઅ કઅ કાલ રાંણકપુર કાંણે જવાનું છે. બૈરાં થાય તો જીવકાચીનએ મોકલજો.’

‘જા, અમારા બેમાંથી એક જણ આવશીં.’

સવારે લોકાચાર જવા બધાં નીકળ્યાં. બહારગામ જવાનો હમણાંથી સમય મળતો નહોતો. ગોવિંદ તૈયાર થયો. જીવીને થયું કે ગોવિંદ ન જાય તો સારું; પણ ગોવિંદને ના પાડવાની હિંમત ચાલી નહિ.

ફળિયામાંથી ઘણાંબધાં લોકાચાર ગયાં હતાં એટલે ફળિયું શાંત હતું. ચુનો અને ધની ઘેર હતાં પણ ત્યાં ચકલુંય ફરકતું નહોતું. ફળિયું જાણે સૂનું સમ લાગી રહ્યું હતું. જીવીએ ચુનાના ઘર સામે દૃષ્ટિ કરી – જાણે ત્યાં ગલબાજી જિંદગીમાં ક્યારેય ન આવ્યો હોય તેવું જીવીને લાગ્યું. ‘જોયું નઅ, ચમત્કાર ત્યાં નમસ્કાર. ચેવો ઘરના ખૂણે ઘૂસી જ્યો છઅ!’ જીવી મનમાં ખાખલીઓ ફૂટવા લાગી. મગજ પરથી જાણે ભારણ ઓછું થયું હતું. હવે કદાચ ગલબાજી ચુનાના ઘેર ક્યારેય નહિ આવે. ‘સારું થયું, ભૂલી જ્યો ના વાહ, લે લેતો જા! ‘

ગોવિંદ આગળ પોતાની ખુશી વ્યક્ત કરવા માટે જીવી અધીરી થઈ ગઈ. સાંજે ગોવિંદ રાણકપુરથી ઘેર આવ્યો ત્યારે જીવી થનગન થનગન થઈ ઊઠી. જીવીના મોં પર હમણાંથી લુપ્ત થઈ ગયેલી ઝલક પાછી આવેલી ગોવિંદે જોઈ. એ ઓટલા પર બેસીને બૂટ કાઢવા લાગ્યો. જીવી પાણીનો લોટો લઈને આવી.

ગોવિંદ બોલ્યોઃ ‘પછઅ આજ આયો’તો પેલો?’

‘આવતો હશી, રાડ પાડી જ્યો.’

‘ચુનિયો કશા રમાડા કરતો’તો?’

‘એ અનઅ ઈની રાંડ ચીયા ખૂણામાં ભરાઈ જયાં છએ તીં હોંપ્યાં જડતાંય નથી.’

‘હવઅ તનઅ નિરાંત થઈનઅ..’ કહીને પગ ધોતા ધોતાં ગોવિંદે જીવીના મોં સામે પાણીના છાંટા ઉડાડ્યા. જીવીએ ચહેરા આડા હાથ ધરીને ગોવિંદ આગળ લાડ કરી લીધું. હાથપગ ધોઈને ગોવિંદ ઘરમાં આવ્યો. જીવીના માથા પર ટાપલી મારતાં બોલ્યોઃ

‘તો હવઅ બે દા’ડામાં વેચવા જવું પડશ.’

‘થોડા દા’ડા રોકાઈ જાવ નઅ.’

‘રોકાવાતું હશીં! હમણાં પછેડીઓની સિઝન હારી છઅ.’ જીવી કશું બોલી નહિ; પણ જેટલા દિવસ ગોવિંદ પોતાની પાસે વધારી રહે તેમ એ ઇચ્છતી હતી. હજી તો મનમાંથી ગલબાજીનો ડર ગયો નહોતો. ભલે આજે ન આવ્યો; કોક દા’ડો આવીને બમણા વેગથી તેનાં કરતૂતો વધારી મૂકશે તેવી જીવીને દહેશત હતી. જો કે ગલબાજી એવું કરે ત્યારે ગોવિંદ ઘેર હોય નહિ ને તેની સામે ટક્કર લેવાની પોતે હિંમત પણ ન કરી શકે. ધારો કે વાસમાં કશું ના કરે; લાગ જોઈને વગડામાં આંતરી લે તો… ‘પડશે એવા દેવાશે’ એવું કશુંક જીવીના મનમાં ઊગી નીકળ્યું. ગોવિંદ સર્જેલી સ્થિતિ સમયસરની હતી. આ ગતિવિધિ જોતાં થોડી હૈયાધારણ એને બંધાઈ હતી. એ હૈયાધારણને સહારે ત્રીજે દિવસે ગોવિંદ ફેરી પર ગયો હતો ત્યારે ખાસ અડવું લાગ્યું નહિ.

ગોવિંદ ફેરી પર ગયો, પણ જીવીએ હમણાંથી હાથમાં હિરવણું લીધું નહોતું. આ દિવસોમાં પિયરથી ભાભીઓ આવેલી. તેમની સાથે રહીને જીવી બધું ભૂલી બેઠી, હતી. ભાભીઓ સાથે ઊંઘવું, ખાવુંપીવું, વાસમાં હરવું-ફરવું આ બધી ક્રિયાઓમાં એ એટલી ગળાડૂબ થઈ ગઈ કે એ આગળપાછળના બધા સંદર્ભો વીસરી ગઈ. ભાભીઓને ઘેર જવાનો વખત આવ્યો, ને એ ઢીલી થઈ ગઈ. ભાભીઓ તો હૈયાબળાપો ઓછો કરીને ગઈ. જીવી એકલી પડી ગઈ. એને પાછું હિરવણું સાંભર્યું. ઘણા દિવસ પછી એ હિરવણું હાથમાં લેતી હતી. થોડું મનમાં ગલીપચી જેવું થતું હતું. પીરતી ને પીરતાને એણે પંપાળ્યાં. મોતકણિયા પર ચોટેલી ધૂળને કપડાં વડે ખંખેરી, લગો લઈને એ તૈયાર થઈ ગઈ. ‘ચ્યાં બેહ?’ એવા મનમાં જાગેલા પ્રશ્નથી એ મૂંઝાઈ, લીમડા નીચે બેસવાનું સાહસ કરી શકી નહિ. પછીતના છાંયડે બેસવાનું હિતાવહ ન લાગ્યું કારણ કે ત્યાંથી ગલબાજી ઘણી વાર પસાર થતો. એ ચુનાના ઘર તરફ પીઠ કરીને ઓસરીમાં બેઠી. બે લગો હિરવીને એ ઊભી થઈ.

‘હમણાંથી ચ્યમ બધું ટાટપ છઅ?’ એવું બબડીને ચુનાના ઘર સામે જોયા વિના એ ખિખિયાટા સાંભળવા મથી. ક્યાંકથી કૂતરાં દોડતાં દોડતાં આવીને લીમડા નીચે ભરાણાં. બે ફળિયાનાં કૂતરાં વચ્ચે ધમસાણ યુદ્ધ મચ્યું. ‘જોના આ કૂતરાં! કશું હાંભળવાય દેતાં નથી.’ ધોકો લઈને ધની કૂતરાને હાંકવા દોડી. કૂતરાં ગયાં ને જીવીની ધીરજ ખૂટી. એ ઊભી થઈ, ચુનાના ઘર સામે જોયું. ધની રેંટિયા આગળ બેઠી બેઠી બૉબીન ભરતી હતી. ચુનાએ ઢાળેલો ખાટલો ખાલીખમ્મ હતો. જીવીની સૂની નજર ઠાલી ઠાલી પાછી પડી.

જીવી હિરવણું લઈને લીમડા નીચે આવી. ગણપત તૈયાર થઈને નિશાળે ગયો. જીવીએ હિરવણાનો આખો ચોકો જ બદલી નાંખ્યો. એ ચુનાના ઘર સામે ફરીને બેઠી. કશું દેખાતું નહોતું. સોમો પંડ્યો ખભે ખડિયો ભરાવીને આ બાજુ આવતો હતો. જીવીને એ માથાનો દુઃખાવો લાગ્યો. મોં ગંભીર રાખીને એને કણેક આપીને વિદાય કર્યો. એ પછી બાજુ વળી. સૂનકાર વ્યાપી ગયો હતો. પવન બંધ હતો ને ક્યાંય કશો સંચાર વર્તાતો નહોતો. ‘શ્ચમ મનમાં કશું ગમતું નથી?’ પછીતથી થોડી આગળ વધીને વાસના નાકે પૂરા થતા રસ્તા પર એ ઊંચી ઊંચી થઈને જોવા લાગી. કોઈના જોડાનો અવાજ સધ્ધાં ન આવ્યો. એ લીમડા નીચે આવી, રેટિયાને જોશભેર ફેરવી રહેલી ધનીને એ કહેતી હોય તેમ મનોમન બોલીઃ કેન અલી ધની! ગલબોજી હમણાંથી ચ્યમ આવતા નથી?’ જીવીને ખુદને પોતાની ગતિમતિની ખબર ન પડી. એના પગ અણજાણપણે ચુનાના ઘર તરફ વળ્યા.

જીવીને એકાએક ધ્રાસકો પડ્યો. કૂતરાનું ટોળું દોડતું લીમડા નીચે આવ્યું ને પાછું ધમસાણ યુદ્ધ મચ્યું. હિરવણા પર કૂતરાં પડ્યાં. પીરતો અને પીરસી છૂટાંછવાયાં પડ્યાં હતાં. બન્ને વચ્ચે અંતર હવે વધી પડ્યું હતું. જીવીએ પોતાની સગી આંખે પોતાનું હિરવણું રફેદફે થતું જોયું. કૂતરાંને હાંકવાની હામ પણ રહી નહોતી. સૂનમૂન ઓટલા પર આવીને બેઠી.

હવે એ બેઠી બેઠી હિરવણાની અવદશા જોઈ રહી હતી.

(‘નકલંક’)

થળી

રેવી ડાંગર ખાંડી રહી હતી, પણ સાંબેલાનો એકેય ઘા સીધો પડતો નહોતો. ખાંડણિયાની કિનાર પર સાંબેલું ધબધબ પછડાતું હતું. ગઈકાલે માનસિંહ આવીને જે કહી ગયો હતો, તેનો એ વિચાર કરવા લાગી. હવે માનસિંહનાં લક્ષણ એને સારાં લાગતાં નહોતાં. વાસમાં આવીને પોતાની સાથે માનસિંહ જે રીતભાત કરી, તે રેવીને હજીયે કઠતું હતું. છાણથી લીંપેલી ઓસરીની ઊપસી આવેલી ઓકળીઓ વચ્ચે એની નજર અવળવળ થવા લાગી. મૂઢપણે જિંદગીના પતનને જાણે એ જોઈ રહી. એણે સાંબેલું ફરીથી ઊંચક્યું. થોડી વાર તો સાંબેલાવાળો હાથ હવામાં જ અટવાઈ ગયો. એના પતિ ચમન તૂરીનો હસમુખો ચહેરો જાણે એને ઠપકો આપતો હતો. એ શરમાઈ ગઈ. ચમન ટોળામાં ગયો ત્યારે ઇશારો કરતો હોય તેમ બોલ્યો હતોઃ ‘હું તો મહિનો માહ પછએ આયે. પણ તું જાળવજે. કોઈ આંગળી ના કરી જાય…’ તે યાદ આવ્યું. હવામાં સ્થિર થયેલું સાંબેલું નીચું આવ્યું, ને ખાંડણિયાની કિનાર પર ભટકાણું. આજુબાજુનું લીંપણ ઊછળીને ખાંડણિયામાં ભરાયું. એણે સાંબેલું નીચે મૂકી દીધું.

એ પછીની પળો એના માટે વસમી હતી. માનસિંહની વધતી જતી જોહુકમી અને પોતાનું પતન આ બે પરિસ્થિતિઓ વચ્ચેથી કાંઈ માર્ગ શોધતી હોય એમ એ ગડમથલમાં પડી. એનો આઠ-દસ વર્ષનો છોકરો ધૂળો આવીને એના ગાલ પર હાથ અડાડી ગમ્મત કરવા લાગ્યો. રેવી હસી નહિ. ચમનનો ઇશારો સમયસરનો હતો કે શું? એના મનમાં અનેક પ્રશ્નો થયા. ચમનને એણે અનેક સ્વરૂપે જોયો હતો. જે ગામમાં તૂરીઓનું ટોળું જતું તે ગામમાં ચમનનો વટ પડતો હતો. વણકર-ચમારની વહુવારુઓ ચમન પર ઓળઘોળ થઈ જતી હતી, તેવું પણ એણે સાંભળ્યું હતું. તોયે પોતે..?’ એના દેહમાં અગનઝાળ લાગી. ધૂળો એની સામે તૂટેલાં રમકડાં કાઢીને બેઠો હતો. રેવીને ધૂળાની દયા આવી. બધું એમ ને એમ મૂકીને એ ધૂળા સાથે રમત ચઢી. ગેલમાં આવી ગયો. રેવીને ધૂળાની મુખાકૃતિમાં કશાક અંશ ભળતા જણાયા ‘આ તો ચમનની અદ્દલ કોપી જ છએ!’ એમ બબડીને એ ઊભી થઈ. ઓસરીની ઓકળીઓ પર ચાલતાં ચાલતાં એને પગમાં કશુંક ખૂંચ્યું. પણ આકાશ સામે નજર પડતાં જ એ બધું ભૂલી બેઠી. આકાશમાં વાદળની ઓકળીઓ અસલ પોતાની ઓસરીની ઓકળીઓ જેમ જ લીંપાયેલી હતી. ઘડીભર એને સારું લાગ્યું. પણ માનસિંહ યાદ આવતાં પાછું મન ખારું થઈ ગયું. ગઈકાલે બનેલા પ્રસંગનું પુનરાવર્તન થવાના ભયથી એ ધ્રૂજી ઊઠી. ખેતરમાં માનસિંહ રાહ જોઈને થાકશે ત્યારે પાછો… ચમનને ટોળામાં વિદાય થયે આજે ચોથો દિવસ હતો. ચમનના ગયા પછી ત્રણ દિવસ એ ઘરમાં ભરાઈ ગઈ હતી. માનસિંહ ગઈકાલે તૂરીવાસમાં આવ્યો હતો. તૂરીવાસનાં બધાની નજર એના પર મંડાઈ હતી. બહાર ઊભા રહીને એણે ‘રેવલી…! કહીને હાકોટો કર્યો હતો, પણ રેવી ઘરની બહાર નીકળી નહોતી. ધૂળાને તતડાવતાં માનસિંહ બરાડ્યો હતો.

‘તારી બા ચ્યાં છએ?’

‘ઘરમાં.’

‘બોલાઈ લાય!’

ધૂળો રેવીને બોલાવવા ઘરમાં ગયેલો. રેવી બહાર ન નીકળી ને માનસિંહ ઓસરીમાં પ્રવેશી ચૂક્યો હતો. રેવીનું અંતર ફફડી ઊડ્યું હતું. એણે નાનકડી બારીમાંથી બહાર જોયું. વાસનાં બધાં ટીંપળે ચડ્યાં હતાં. બહાર નીકળવું નહોતું તોય એ ઘરમાંથી બહાર નીકળી હતી. ઓસરીમાં આવતાં આવતાં તો પગ પાણી પાણી થઈ ગયા હતા.

એણે એક નજર વાસમાં ફેંકી હતી. બધાંનાં મજાકિયા માં જોઈને એને થયેલુંઃ ‘પોતાનો પગ નરકમાં પડ્યો છએ તોય પોતે ચ્યમ પગ ઉઠાઈ લેતી નથી…’

સારું હતું કે રેવીનો જેઠ ભગો અને જેઠાણી તખી ઘેર નહોતાં. એ હોત તો એમની આંખોનો તાપ રેવી સહન કરી શકી ન હોત. એને જીવવું ભારે થઈ પડત. રેવીને થયું ‘ભગો જેઠ આ જાંણશી તાણઅ…’

કોઈ સાંભળે નહિ તેમ હળવેથી એણે માનસિંહને કહ્યું હતું: ‘તમનઅ તો કાં લાજશરમ જેવું છે ક નંઈ!’

‘તું સેતરમાં ચ્યમ ના આયી?’

‘જખ મારવા…!’ એવું કહેવાનું રેવીને મન થયું હતું, પણ એ માનસિંહના ખરાબ સ્વભાવથી પરિચિત હતી. તેમાંય આજે માનસિંહ પાછો પીને આવ્યો હતો. માનસિંહના મોઢામાંથી આવતી દારૂની દુર્ગધ દેવીના ઘરને અભડાવતી હતી. માનસિંહની લાલઘૂમ આંખોમાં વાસના અને ક્રોધ બંને એકીસાથે રેવીને ભળાયાં. પોતે જો વિનંતીરૂપે નહિ બોલે તો માનસિંહ ફજેતો કરી મૂકશે, તેવી રેવીને બીક હતી. ‘ભલું પૂછવું ઈનું! મારો પીટ્યો હાથ પકડીનઅ હેંડવા માંડશે તો..’ રેવીને શંકા પડી. તેની શંકા સાચી પડી. એ ઊભી હતી તે તરફ માનસિંહે બેચાર ડગલાં માંડ્યાં હતાં ને રેવી ગભરાઈ ગયેલી. એ પાછી ખસવા ગઈ ત્યારે એની પીઠ સાથે ભીંત ઘસાઈ હતી. એનાથી માનસિંહને હાથ જોડાઈ ગયા હતા. ‘તમના પગે લાગું છું. આંયથી જાવ ભૈસાબ!’

‘તું આગળ થા!’

રેવી કાળઝાળ થઈ ઊઠી હતી. પણ શું કરે? દયાજનક સ્થિતિમાં એ ઓઝપાઈ ગઈ. બોલે તોય દુઃખ ને ના બોલે તોય દુઃખ. ધૂળો એના બે પગ વચ્ચે આવીને ભરાઈ ગયો. એના માથા પર હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં રેવીની આંખોમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં હતાં.

એ ધીરેથી બોલીઃ

‘કાલ હું સેતરમાં આયે.’

‘વચન આલ!’

‘આલ્યું.’

‘અનઅ નઈ આય તો…’

‘આ મારા ધૂળાના સોગંદ.’ કહીને એણે ધૂળાને બાથમાં ઘાલ્યો હતો. અંતર રડી રહ્યું હતું. માનસિંહ લથડિયાં ખાતો ખાતો ચાલ્યો ગયો હતો. રેવી દોડીને ઘરમાં ગઈ હતી, ટૂંટણૂંટ ખાટલીમાં પડીને એ ચોધાર આંસુએ રડી પડી હતી. ધૂળો ખંચકાતો ખંચકાતો આવીને એની સામે ભોંય પર બેસી પડ્યો હતો. રડી રડીને રેવીની આંખો સૂઝવા લાગી હતી. એણે સૂઝેલી આંખે ધૂળા સામે જોયું હતું. ધૂળો રહું રડું થઈ રહ્યો હતો. એ વીલું મોં કરીને બોલ્યો હતોઃ

‘બા, તું ચ્યમ રોવઅ છઅ?’

કશુંય બોલ્યા વિના રેવીએ આંખો મીંચી દીધી હતી. એ ધૂળાની આંખો સામે નજર મિલાવી શકતી નહોતી. ચમન તૂરીએ ટોળામાં જતી વખતે કરેલો ઈશારો રેવીના અંગે અંગને બાળવા લાગ્યો હતો. એ લથડિયાં ખાતી ઊભી થઈ ગઈ હતી. બારણા પાસે આવી, બારણાની આડશે છૂપાઈ હતી. બહાર બૈરામાં ગુસપુસ ચાલતી હતી. રેવીને થયું કે આના કરતાં તો મરી જવું સારું. એણે રાશ લીધી હતી. દીવાલ પર ભેંસનાં શીંગડાં વચ્ચે રાશ બાંધી. પણ ધૂળો એની પાસે આવીને એનો સાડલો પકડીને ઊભો રહ્યો કે તરત જ એણે રાશ છોડી દીધી હતી. ધૂળાને ઊંચકીને એના ગાલ પર હોઠ માંડીને એને નવડાવી દીધો હતો. ધૂળો ખિલખિલાટ હસી પડ્યો હતો.

આકાશ સામેથી નજર ખસેડીને એણે ઘરમાં જોયું. ઘર સૂમસામ ભાસતું હતું. રમકડાં રમતો ધૂળો દોડીને એની પાસે આવ્યો. ધૂળાને રેવીએ ઊંચકી લીધો. ધૂળો ગેલમાં આવીને બોલ્યોઃ

‘બા, હું મોટો થઈનઅ રાજાપાઠ કરે. મારા બાપા રાજા બનીનઅ કોઈનઅ મારતા તો નથી…’

‘કુનઅ મારવાના બેટા!’

‘વાંક કરઅ ઈનઅ વળી.’

રેવીને ધૂળો સમજણો લાગ્યો. ‘આજે તો બચાડો બાળક બુદ્ધિમાં છઅ તી કાંય હમજતો નથી. કાલે ઊઠીનઅ બધું હમજશીં તાણ આ બધું ઈનાથી ચ્યમ જીરવાશીં?

એણે હોઠ પીસ્યા. કશાક દૃઢ સંકલ્પ સાથે એ ઘરમાં ગઈ. અંધારિયા ઘરમાં એને ઓગળી જવાનું મન થયું. એણે ખૂણેથી બીજે ખૂણે અથડાતી એ ચમનના શ્વાસને શોધવા લાગી. ‘ચમન જ નઠારો છઅ…!’ એમ મનમાં બબડીને દીવાલ પર હાથ ટેકવીને ચમનના ભોળપણને એ ભાંડવા લાગી: ‘ખબર હતી તોય ચમને માનસિંહની ભાઈબંધી છોડી નહિ. બચાડા ભગા જેઠની તો બોલી બોલીનઅ જીભ ગઈ જઈ. તોય આ ચમન ન માન્યો.’ રેવી પોતાના નસીબને વલૂરવા લાગી. ચમને જો માનસિંહને ઘેર પંધાડ્યો ન હોત તો આવા દુઃખના દિવસ જોવાના ન આવત. રેવીને લાગ્યું કે હું જ મૂઈ ડફોર છું. પીટ્યાની નજર જ બૂરી હતી તોય પોતે શા માટઅ ચમનના વાળ્યો નંઈ! ના હવઅ ચેવા દખના દા’ડા આયા છઅ. વાહ આખો ઘૂ ઘૂ કરતાં થાકતો નથી. વાહમાંથી કૂવે પોણી ભરવા જવાનુંયે આકરું થઈ પડ્યું છઅ હવઅ…’

રવમાં ને રવમાં એ ઘરમાંથી બહાર નીકળી. વીરાની વહુ સંતોકડી એના ઘેર બૈરાંનો ‘દરબાર ભરીને બેઠી હતી. રેવીને જોઈને એ ઠઠ્ઠામશ્કરીએ ચઢી. એ જોઈને રેવીને તપતપતી રેતમાં મોં સંતાડી દેવાનું મન થયું. ધૂળો એકલો આંગણામાં લખોટીઓ રમવા માંડ્યો હતો. રેવના પગમાં સળવળાટ થયો. હવે વધારે બેસી રહેવાનું પાલવે તેમ નહોતું. માનસિંહ ખેતરમાં રાહ જોઈને થાક્યા હશે. પોતે નહિ જાય તો પાછો આજેય સાંજે ફજેતો..

બેટા, તું નેહાળમાં જા!’

‘મનઅ તિયાર તો કરઅ.’

‘હેંડ. પણ વચમાં પાછો ઘેર આવતો નઈ. હું સેતરમાં વાઢવા જઉં છું.’

‘પાછી ચાણમાં આયે?’

ધૂળાના સવાલથી રેવી ઘડીભર તો મૂંઝાઈ ગઈ. ‘શી ખબર એવા શબ્દો હોઠ પર આવી ગયા. પણ એ શબ્દો પાછા ગળીને એ બોલીઃ ‘હાંજની…’ ધૂળો નિશાળમાં ગયો. ને રેવી ઘરનું કામ પરવારીને ખેતરમાં જવા માટે દાતરડું શોધવા લાગી. ત્રણ દિવસથી અવળા હાથે દાતરડું ક્યાંક મુકાઈ ગયું હતું. રેવીને તે ન મળ્યું. રેવી ફાંફે ચઢી. દિવસ ચઢતો જતો હતો ને અહીં દાતરડું મળતું નહોતું. ઘરના બધા ખૂણા ફેંદી વળી, પણ દાતરડું ન મળ્યું. ‘જોના આ દાતેડુંય ચમન જેવું નઠારું થયું છઅ. ખરા સમયે જ મળતું નથી.’ એ ચૂલાગરમાં પેઠી. હાથમાં બાક્સ લીધી. બત્તી સળગાવી. અંધારિયું ઘર ઝળહળી ઊઠ્યું. હાથમાં બત્તી લઈને એ ઘરમાં ફરી વળી. પતરાની પેટી પર દાતરડું પડ્યું હતું. એણે ઝડપથી ઉઠાવ્યું ને ફૂંક મારી બત્તી બુઝાવી દીધી.

એ ઘરમાંથી નીકળીને ઓસરીમાં આવી ઊભી રહી. બહાર જવા માટે વાસમાંથી કઈ રીતે નીકળવું તેનો એ વિચાર કરવા લાગી. એનો જેઠ ભગો હાથમાં લાકડીના ટેકે ચાલતો ચાલતો એના ઘર આગળ થઈને નીકળ્યો. રેવી ફફડી ઊઠી. લાજ કાઢીને ઊભી ઊભી હાથ મસળવા લાગી. રેવીને ઓસરીમાં ઊભેલી જોઈને ભગો ઊભો રહી ગયો. એક હાથ વડે લાકડીને જમીન સરસી દબાવી, બીજા હાથથી તિરસ્કાર વેરતો હોય તેમ લાંબાટૂંકા હાથ કરતાં એ બોલ્યોઃ ‘ભા, હવએ હદ થઈ જઈ. કાંક મલાજામાં રો! વણકર વાહમાં હું જયો’તો. બધા મારા પર તૂટી પડ્યા કઅ તારા વાહમાં હવડઅથી ચ્યમ ધ્યાન આવતો નથી. ભગલા! માનસંગ આમ ધોળા દાડા આવા એ હારું નઈ. બોલો, વણકરોનએ હું જવાપ આલું? મારી તો બોલતી જ બંધ થઈ જઈ. મૂંગો થઈ જ્યો છું. સાવ મૂંગો મંતર… મારું દખ કુની આગળ જઈનઅ કી…’

રેવીનું અંતર ચરરચટ કરતું ચીરાઈ ગયું જાણે! ભગાનાં વેણ એનાથી જિરવાતાં નહોતાં. એ પગ વડે ઓસરીની ઓકળીઓ ખોતરવા લાગી. પોતે તદ્દન આવી કો હલકટ નહોતી. આ જ ભગો જેઠ મારાં વખાણ કરતાં થાકતા નહોતા. આણું કરીના મનમાં તેડી લાયા તાણમાં પતંગિયાની જ્યમ મનમાં ફરતી જોઈનઅ ભગો જેઠ બોલેલા; ‘ચમનીયા, તું ફાઈ જયો. મનમાં તો ડોબું વળક્યું છઅ ડોબું!’ તે હાંજે છે ભગા જેઠ અનઅ તખી જેઠાણી વચ્ચે ચેવો કજિયો થ્યો’તો! જેઠાણી હામું બોલાય નઈ તોય માં મલાજો તોડીના તખી જેઠાણી હામું મોઢું ખોલીનઅ વાત કરેલી. તાણા બોલેલાં. ‘તું રૂપાળી અમારા ઘરમાં આવી નઅ તારા જેઠના અળખામણી થઈ પડી.’ પછઅ મી તખી જેઠાણીના માંડ માંડ મનાઈ લીધેલાં. પણ પછએ તો મારું માન રાતોરાત વધી જયું’તું. મનઅ ભગો જેઠ એટલું બધું માંન આલતા? તખી જેઠોણીય બજાડાં મનમાં એવું રાખતાં! વાહમાં હંતોકડી જેવીના ફંદા થતા તાણ એકવાર તખી વાહ વચ્ચે બોલેલાં; ‘બધી બાયડીઓના કાંયના કાંય ફંદા થ્યા છએ. પણ અમારી રેવી છના સાબુત. ઇના નામનું ચ્યાંય હાંભળ્યું? ઇન ચમન દિયોર વાલા લાજ્યા છઅ. ના ચમનના રેવી એટલે જસમા ઓડણ.’ તાણએ પોતે એવી ફુલઈ જઈ’તી. આ લૂંડિયાના હાળા માનસિંહનું આંય આવવા-જવાનું થ્ય ના મારો ભવ બગડ્યો.

રેવીએ કપાળ પર હાથ પછાડ્યો. ભગો તૂરી એકાદબે ડગલાં આગળ ગયો. એ ઘણુંબધું બોલી નાખવા માગતો હતો, પણ કશું કહી શકતો નહોતો. જાણે એનાથી કશું વેઠાતું ન હોય તેમ જમીન પર એ લાકડી થપથપાવવા માંડ્યો. રેવી એની નારાજગી સમજી ગઈ. વાસમાં પણ કોઈનું આડુતેડું કૃત્ય ભગા તૂરીથી સહન થતું! નહિ. આ તો ઘરમાં જ આવું થયું હતું. માનસિંહનો જયારથી વાસમાં પગ પડ્યો, ત્યારથી ભગાએ રેવીને કહ્યું હતું: ‘ભા, મનસંગના લખણ હાર નથી. ચમનિયાના ઈની ભેંબંધી રાખવી હોય તો ભલે રાખએ. તમે ચેતજો!’

‘હું તો ચેતી જ હતીનઅ… પણ…’ રેવીએ ઢીલા પગે ચાલ્યા જતા ભગા સામે જોયું. ને પાછો અંતરમાં ચિરાડો પડ્યો. ‘પોતાની આબરૂ ધૂળધાણી થઈ રહી છઅ. હંતોકડી જેવી શનાળોનઅ તો કાંય હાથમાં આવવું જોઈએ… ભોજઈઓ ચેટલાંના ઘરમાં ઘાલમાં છએ તોય કોઈ ચબહ બોલતું નથી. કુણ બોલઅ ઈનઅ? કુલટાનું નોમ લેય તો આવી જ બનઅ ના! આ તો રેવલી જ બધાંનઅ સસ્તી લાગઅ છઅ…

ભગો આઘો પહોંચ્યો, એટલે રેવીએ માથા પરથી લાજ કાઢી નાખી. હાથમાં પકડેલું દાતરડું ઓસરીમાં નાખી દીધું. એ પગ ઘસતી ઘસતી થળી વચ્ચે આવીને ઊભી. બારણા પર હાથ ટેકવીને ઊભી રહી. થળીની આગળ ફેલાઈને પડેલી ઓસરી એને આહ્વાન આપતી હતી. ને પાછળ ઘરમાં અવાવરું સાંત્વન ઉછાળા મારતું હતું. ‘નથી જવું.’ એમ મન સાથે નિરધાર્ય કર્યો. ‘પણ પેલી પીટ્યો…’ એ મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગઈ. જાણે આંસુ લૂછતી હોય તેમ એણે આંખો પર હાથ ફેરવ્યો. ‘મીં કાંઈ ઈનઅ કરારપતર કરી આવ્યા છીએ મારા જવું જ… નથી જવું.’ એ મક્કમ નિરધાર સાથે ઘરમાં ગઈ ને બધું કડડભૂસ કરતું ભાંગી પડ્યું. ભીંતની તિરાડોમાં પોતે જાણે ફસાઈ છે ને કાઢનાર કોઈ નથી. પોતે તરફડિયાં મારી રહી છે ને બચાવનાર કોઈ નથી.

એ ભયભીત થઈ ઊઠી. એક વાર બહાર નીકળી. બીજી વાર ઘરમાં ગઈ. પાછી બહાર નીકળી. ઘરમાં જવાનું કરતી હતી, પણ થળી પર એનાં પગલાં સ્થિર થઈ ગયાં. તખી જેઠાણીની કાળઝાળ આંખો નજર સામે આવી ને એ છળી મરી. નઈ જિવાય તારાથી રેવલી!’ એણે થળી પર પગની પાનીઓ ઘસી. માનસિંહ અહીં આવતો-જતો થયો ત્યારથી તખી રેવી પર નારાજ રહેતી. જે તખી દેવીની સાખ પૂરતી તે જ તખી હવે રેવીને કડવાં વેણ કહેવાની એક પળ પણ જતી કરતી નહોતી. માનસિંહ ગઈકાલે આવ્યો ત્યારે ભગો અને તખી તો નહોતાં. સાંજના મોડાં આવેલાં. ભગો વણકરવાસમાં બેસવા ગયો ત્યારે તખીએ રેવીને બરાબરની ઊધડી લીધી હતી: ‘હવા એ પીટ્યો આ ઘરના આંગણે પગ મૂકઅ તાણણ ઈની વાત છએ. તુંય જા હવઅ! વાહ વચ્ચે તારાં ઝટિયાં પકડીનઅ ને તોયું તો મારું નાં તખી નઈ!”

‘તો હું શું કરું?’ રેવી મનોમન બોલી. ‘નઈ જાઉં તો પેલો આંય દોડ્યો આવશી. ના આજ તો ભગો જેઠ પણ હાજર છઅ. વાહમાં ભવાડો થવાનો… તું જા રેવી!’ એણે હળવેથી થળી પરથી પગ લીધો ને ઓસરીમાં મૂક્યો. હાથમાં દાતરડું લીધું. બારણું બંધ કરીને તાળું માર્યું, જાણે પોતાના હૈયાને…!

ઘર બંધ કરીને વાસ સોંસરવી એ નાસવા જેવું ચાલી. પરિચિત આંખો સામે નજર મેળવવી અઘરી હતી. સંતોકડી એની નજીક જઈને કશુંક ગંદું બબડી. રેવીનું માથું ભમી ગયું. દાતરડું એના હાથમાં ભીંસાયું. ખેતરમાં પહોંચતાં પહોંચતાં તો રેવીને જાણે ગગનના તારા દેખાયા. માનસિંહ માંચડા પર એની રાહ જોઈને બેઠો હતો. રેવીને જોઈને માંચડા પરથી નીચે ઊતર્યો. રેવી એને જોઈને મનમાં બળી ઊઠી.

‘ચ્યમ મોડું થ્યું?’

‘અમારઅ ચ્યાં તમારા જેવું છઅ! તમારી જ્યમ અમે લાજશરમ નેવે મૂચી નથી.’ કહીને રેવી કૂવાના થાળા પર બેઠી. માનસિંહ એની પાસે બેસી પડતાં બોલ્યોઃ તું તો પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગઈ છઅ. પોણીબોણી પીવું છે?’

‘ના.’

રેવી માનસિંહ સામે જોઈ રહી. અંતર અમળાતું હતું. મનમાં એક વિચાર આવ્યો. એક પળે તો એ તત્પર થઈ ઊઠી. હાથમાં દાતરડું ભીંસાયું. લોહીની ટશર ફૂટી. માનસિંહને લગોલગ બેઠેલા જોઈને ખેતરમાં રગદોળી નાખવાનું રેવીને મન થયું, પણ બધા આવેગોને દબાવીને એ મુંગીમંતર બેસી રહી. માનસિંહે રેવીના ગળામાં હાથ પરોવ્યો. પછી રેવીનો હાથ હાથમાં લઈને એ ગેલ કરવા લાગ્યો. રેવીએ એનો હાથ તરછોડી દીધો.

‘આઘા બેહો. શરમાતાય નથી.’

‘હેડનઅ માંચડા નેચઅ.’

‘જાઓ એકલા.’

‘રેવી…!’ કહીને માનસિંહે રેવીને ઊંચકી લીધી. રવીને માનસિંહની પકડમાંથી છૂટવું હતું. પણ કોણ જાણે એણે કશોય ઈન્કાર કર્યો નહિ. માંચડા નીચે લાવીને માનસિંહે રેવીને ગોદડા પર નાખી. રેવીએ દાંત ભીસ્યા. એ જે ઝંખતી હતી તે પળ સામે આવીને ઊભી હતી. ‘મારા ભાના હાળા! તુંય જો હવએ… તના તાબોટા પાડતો ના કરી મેલું તો જોજે…’ આટલું વિચાર્યા પછી એ ઝૂમી ઊઠી. હવે એ ઘડીઓ ગણવા લાગી. હલ્યાચાલ્યા વિના એ ગોદડામાં પડી રહી. એક બાજુ સાચવીને દાતરડું મળ્યું. એમ કરવા જતાં તલવારની પટ્ટાબાજી ખેલતો ચમન એને યાદ આવ્યો રાજાપાઠ કરી ભલભલા તૂરીઓને હંફાવતો ચમન મહેણાટોણાંથી બચવા કૃશકાય થઈને ઘરના ખૂણે રડવા બેઠો છે. ચમનનું પડી ગયેલું મોં જોઈ, રેવીએ આંખો મીંચી દીધી. ચમન નજર સામેથી ખસી ગયો ને એને ઓસરીમાં ઊભેલો ધૂળો દેખાયો ધુળાનો દયામણો ચહેરો એનો સાડલો પકડીને એને કહેતો હતો, ‘બા, તું પાછી ચાણ આયે!’ ને એને ધૂળાનું જીવન રફેદફે થતું ભળાયું. મલક આખામાં એણે આબરૂના લીરેલીરા ઊડતા દીઠા. એ થોડી વાર આંખો મીંચીને પડી રહી. છાતીમાં અમૂંઝવણ જેવું થયું. એને એક વિચાર આવ્યો ને એ હરખાઈ ઊઠી. મનની ગરબાઈ ત્યજીને એ કૂદકો મારી ઊભી થઈ ગઈ. હાથમાં દાતરડું લીધું. ઘેરથી કરેલો નિર્ણય વ્યર્થ જઈ રહ્યો હતો. છતાં મનમાં જે ગણતરીઓ ચાલી, તે સમયસરની લાગી. ચહેરાની રેખાઓ જરાય તંગ કર્યા વિના એ કુવાના થાળા બાજુ જવા લાગી.’

‘ચ્યાં જોય છઅ?’

‘તમારઅ શું કાં છઅ?’

‘રેવી, આજ તું બદલાયેલી લાગઅ છઅ!’

રેવીએ હોઠ પીસ્યા. કશોક મન સાથે નિરધાર કરીને એ દૂર દૂર જવા લાગી. ખેતરોમાં માણસો હરીફરી રહ્યા હતા. માનસિંહ બરાબરનો રઘવાયો થયો હતો. રેવીનું આજનું વર્તન એને સમજાતું નહોતું. એ હડફભેર રેવી તરફ ધસતાં બોલ્યોઃ

હવએ ગમ્મત કર્યા વના હેડનછોનીમોની! ઠકરાણાં આયી જાહએ તો બધો ખેલ બગડી જાહએ…

હું ઠકરાણાની જ રાહ જોઉં છું.’ ‘શ્ચમ?’ ‘

‘માઅ તમારે ઘર માંડવું છું. એટલે! આ ‘મારું?’ માનસિંહ ક્રૂડી ઊઠ્યો.

‘હા તમારું! આમ બીતાં બીતાં ઈયે ઈન કરતાં કાયમ હંગાથે રે’વું હારું.. પછઅ તમે અનઅ હું… કોઈની કશી બીક નૈ!”

‘એ તો ના બનઅ.’

‘ચ્યમ?’

‘તું રયી હરિજન અનઅ અમે રયા બાપુ! છી છી છી મારા ઘરમાં તું ના શોભે. માનસિંહે નાકનું ટેરવું ચડાવીને મોં કટાણું કર્યું. રેવી કાળઝાળ થઈ ઊભો. ‘આ જોનઅ મારો ભાનો દિયોર! પાંચ વરહથી મારો દેહ ચૂસી ચૂસીનઅ ચાણી જેવો કરી મેલ્યો. નઅ ઈના ઘરમાં મીં બેહવાની વાત કરી તાણમાં હું હલકી વરણની લાજી. આંય આય હવઅ હું તનઅ મારા પડખે ચડવા દઉં છું!’ એ મક્કમ બની. મોં રણચંડી જેવું કરીને એ ઊભી, પણ માનસિંહના દેહમાં હવસ ઉછાળા મારતો હતો. એને તો રેવીને ભીંસી નાખવી હતી. એ આગળ વધ્યો.

‘રેવી, હવઅ આ બધું ગાંડપણ છોડીનઅ યમ ચાલઅસ ઈમ ચાલવા દે.’

‘ના, હોં! આ રોજના હડમાલા મારાથી નહિ વેઠાય. હેંડો તમારા દરબારવાહમાં જ આવું છું. મનઅ તમારા ઘરનું પોણી ભરવાના અભરખા જાગ્યા છઅ.’

‘રેવી…!’ માનસિંહ ઓશિયાળો બની ગયો. એણે રેવીને સમજાવવાની કોશિશ કરી. રેવી મક્કમ હતી. સાવ પોચટપણું એણે ત્યજી દીધું હતું. માનસિંહ એની આંખોનો તાપ સહન કરી શક્યો નહિ. બાપુપણું મનમાં અમળાતું હતું. પણ શું કરે? એ ગડમથલમાં પડ્યો. ‘આ બે બદામનું બૈરું મારા ઘરમાં શું બેહતું’તું! ચોટલો પકડીનઅ ઉકેડે નાંખી આવું. ડેલીએ આવા તો ટાંટિયા જ ભાજી નાંખું હા…’ આટલું વિચાર્યા પછી એનામાં અહમે ઊથલો માર્યો. પણ એક વિચારથી પાછો એ ઢીલો પડી ગયો. ‘મીં ઈની ફજેતી કરવામાં કાંય બાચી રાશ્યું નથી. હવએ એય રઢે ભરોણી છઅ. આજ મારો ધજાગરો કર્યા વિના એ નઈ જંપઅ. ધારોકઅ હેંડીચાલી આયીનઅ મારા ઘરમાં જ બેહી જોય તો… પછઅ બધુંય થોય. પણ એક વાર આબરૂ જાય એટલે આખા મલકમાં મારી થૂં થૂં થઈ જવાની. પછઅ નાતમાં માથા જેવડી છોડીઓનાં હગાં કુણ બાંધશી.’ આવું વિચાર્યા પછી માનસિંહ સાવ નરમ થઈ ગયો ને વધારામાં પૂરું રેવીની આજની ઢબછબ જ જુદા પ્રકારની હતી. એને મનાવવી અઘરી હતી. આડા દિવસે માનસિંહ એને ફોસલાવી પટાવીને હવસ પોષી લેતો. આજે એમાં કાંઈ બને તેમ નહોતું. માનસિંહ બી ગયો પણ આશા એણે ત્યજી નહિ. રેવીને મનાવવાના ઇરાદાસહ એ ઉમળકાથી બોલ્યોઃ

‘રેવી…!

માનસિંહથી જરા મોટેથી બોલાઈ ગયું. રેવી એની ચાલ સમજી ગઈ હતી. એને સહેજ હસવું આવ્યું એટલે ઉમંગમાં ને ઉમંગમાં માનસિંહ રેવીનો હાથ પકડવા માટે આગળ વધ્યો. ‘આઘા રેજો. આગળ આયા છો તો મારા જેવી કોઈ ભૂંડી નથી.’

રેવીએ દાતરડું ઉગામ્યું. માનસિંહ પાછો પડ્યો. રેવીએ હોઠ પીસ્યા. મોં પર કડપ લાવીને એ બોલીઃ

‘આજ મીં શરમબરમ નેવે મેલી છઅ. ના હવા મારી ફજેતી થવામાં બાચીય શું રયું છઅ! બસ મારઅ તો તમારું ઘર માંડવું છઅ. પછઅ તમે કે’શો તે બધું કરવા દઈશ.’

ધીમે બોલ રેવલી! આજુબાજુ કો’ક હાંભળી જાહઅ.’ માનસિંહનું વાક્ય સાંભળીને રેવીનો પિત્તો ગયો.

‘તું મારા વાહમાં આયીનઅ ફજેતો કરતો’તો તાણસ કોઈ ન’તું હાંભળતું નૈ! હવઅ તો આ સેતરાંવાળાંનઅ આંય બોલાવું છું જોવા!’ કહીને રેવી મોટેથી બૂમ પાડવા ગઈ. પણ માનસિંહે એના મોં પર હાથ મૂકી, એને બોલતી બંધ કરી દીધી. માનસિંહ કાકલૂદી કરતાં બોલ્યોઃ

‘હવઅ હું તનઅ નૈ પજવું. તું કઈશ ઈમ કરવાં તિયાર છું. પણ તું મારો કેડો મેલ બાપલા!’

રેવીએ માનસિંહનો હાથ આઘો ટેલીને કહ્યુંઃ

‘તું મારા વાહમાં કદી આયે?’

“નૈ આવું…’

‘રસ્તે જતાં કદી હેરાન કરે?’

‘નઈ કરું.’

‘મન વચન આલ કા આજ પછઅ મારઉં નોમ નઈ લેય.’

‘મારું વચન છઅ.’

‘હા, જો કોઈ દા’ડો મારી હોંમેં મટકુંય માર્યું છઅ તો સીધી તારા ઘરમાં જ…’

માનસિંહ હવે કશી જ પળોજણમાં પડવા માગતો નહોતો. હવે ખેતરમાં ઠકરાણાંને આવવાનો સમય પણ થયો હતો. કંઈ વધારે ધજાગરો થાય તે પહેલાં એ રેવીની નજરમાંથી ઓઝલ થઈ જવા ઈચ્છતો હતો. એ લમણો વાળીને માંચડા તરફ નાઠો. રેવી ખડખડાટ હસી પડી. મુક્ત પંખીની જેમ એ કિલ્લોલ કરી ઊઠી. પહેલાં અળખામણાં લાગતા જગતને એણે બાથમાં લઈ લીધું. એને લાગ્યું કે એ થળી વચ્ચે ઊભી છે. ને આગળ ફેલાઈને પડેલી ઓસરીમાં ઊભેલો ધૂળો અને પાછળ ઘરમાં કૃશકાય બનીને બેઠેલો ચમન એને ઊંચકી લેવા માટે દોટમદોટ કરી રહ્યા છે…

(‘કુંભી’)

તણખલું

પોતાના ફફડતા હોઠ હીરાને અરીસામાં દેખાયા. આ અરીસો લવજી અમદાવાદથી લાવ્યો હતો. તેમાં કમર સુધી શરીર દેખાતું હતું. હીરાને તે ગમતો; પણ આજે આ અરીસો એને અણગમતો લાગ્યો. પોતાની રૂપાળી કાયાથી એને સાવ અલિપ્ત થવું હતું; પણ અરીસો પોતાની કાયાનો દેખાડો કરતો હતો, તે જોઈને એ શરમાઈ ગઈ. તપેલીમાં ચા ઊકળતી હતી. ત્વરિત ગતિએ જઈને એણે તપેલીમાં દૂધ રેડ્યું. ફફડતા હોઠ બંધ થયા. બહાર તડામાર વરસાદ વરસતો હતો. વરસાદનાં ફોરાં જમીન પર ખખડતાં હતાં. ક્યાંક કાદવમાં કશુંક ખાબકવાનો અવાજ થયો. કોઈની ભેંસ દોડાદોડ કરતી હતી. પાછળ નાગાંપૂગાં છોકરાં કિકિયારી કરતાં હતાં. હીરાનો જીવ ઊંચો થઈ ગયો. રમણ ઘરમાં દેખાતો નહોતો. કોઈનું ડોબું ભેટુંબેટું મારશે તેવી દહેશતને લવજીએ બધાને ચા આપી. ચા આપતાં આપતાં એણે હીરાને પૂછ્યુંઃ ‘આ બખાળો શેનો છે?’ શરમમાં માથું ઝુકાવીને કશો જ જવાબ આપ્યા સિવાય હીરા ઝડપથી ઘરમાં ચાલી ગઈ. પતરાની પેટી ખોલી, ને પગ પહોળા કરીને બેઠી. ચૂંથાયેલાં કપડાં સામે એ જોઈ રહી. માર્ગ સીધો હતો, અકાળે વંકાઈ ગયો. આખું વિશ્વ આનંદમય લાગતું હતું, હવે તો સઘળું ઉદાસ અને શુષ્ક લાગે છે. બહાર ઘોંઘાટ ચાલુ હતો. એકાએક કોઈના ઘરની દીવાલ સાથે કશુંક અથડાવાનો અવાજ થયો. વાતાવરણ જાણે અવાજોથી ગૂંગળાવા લાગ્યું.

રમણ કેમ જલદીથી ન આવ્યો તેની ચિંતામાં હીરા પડી ગઈ. પતરાની પેટી ખૂલી જ પડી રહી હતી. ચૂંથાયેલાં કપડાંને ભેજ લાગી રહ્યો હતો. ‘હીરા, આ બધું લઈ જા.’ લવજીનો અવાજ સાંભળીને હીરાએ પતરાની પેટી બંધ કરી દીધી. એ બહાર આવી ત્યારે છ આંખો એના દેહ પર જાણે ચોંટી ગઈ. હીરાને થયુંઃ ‘આ મૂઆ આમ કેમ કરતા હશે!’ રકાબીઓ અને કીટલી હાથમાં પકડીને એ ચાલવા ગઈ. હાથમાં ધ્રુજારી જેવું થયું. હાથમાંથી એક રકાબી છટકીને ભોંય પર પડી લીંપણ પર. ખખડીને રકાબી ઊંધી થઈ ગઈ. લવજીએ ઊભા થઈને હીરાને તે આપી. હીરાના મોં પર શરમના શેરડા પડી ગયા. એ ઘરમાં ગઈ, ને ચૂલાગરમાં બધું મૂકી આવી. બહાર હવે વાતો શરૂ થઈ હતી. બારણાની આડશે આવીને એ ઊભી રહી. લવજીની વહુ લખી લવજીની સામે જોઈને છીંકણી તાણતી હતી. હોઠના ઉપરના ભાગમાં તપખીરિયા રંગના થર જામ્યા હતા. એણે લવજીને પૂછ્યુંઃ ‘તો હવે નક્કી…?’

લવજીની નજર બારણાની આડશે ઊભેલી હીરાને શોધતી હતી. કોણ જાણે એ લખીના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપી શક્યો નહિ. ઉપરથી એણે લખી સામે આંખો કાઢી. બારણાની સાખ પર મૂકેલો હીરાનો હાથ હજીયે ધ્રૂજતો હતો. અવઢવમાં એ ઊભી ઊભી લખી સામે તાકી રહી હતી. લખીનું ધ્યાન પુરુષોની વાતોમાં હતું. આ પ્રસંગ જલદીથી ઊકલી જાય તેવું એ ઇચ્છતી હતી. ઘણી વાર એ લવજીને ઠપકો આપતીઃ ‘ક્યાં સુધી જુવાન બહેનને અહીં રાખશો? કંઈ આડુંઅવળું થઈ ગયું તો નીચું જોવાપણું કોને આવશે?’ હીરાએ આ બધું ચૂપકીથી સાંભળ્યું હતું. પણ એ શું કરે? એના મોં પર નફરત તરવરવા લાગી. એને થયુંઃ ‘હું અહીંથી જતી રહું તેમાં કેટલી બધી રાજી છે એ…’ પણ એણે તરત જ લખીને બદલે પોતાના નસીબને દોષિત ઠેરવ્યું. એ રમણની રાહ જોવા લાગી. રમણની રાહ જોતાં મહેમાનોના શબ્દો કાન પર હથોડાની માફક વાગી ગયા. બારણાની આડશમાંથી ડોકું કાઢીને એણે જોઈ લીધું તો ટોપી અને ધોતિયાવાળો પુરુષ લળીલળીને આ બાજુ જોઈ રહ્યો હતો. એની આંખોમાં મંજૂરીની મહોર મારેલી દેખાતી હતી. હીરાથી નિસાસો નંખાઈ ગયો. ‘હવે આ બધું કસમયનું છે’ એવું એવું બોલી નાખવાનું એને મન થયું. થોડો ગણગણાટ થયો. કુંભીએ ટેકવેલ હોકો લવજીએ હાથમાં લીધો, ને એ ઘરમાં આવવા ઊભો થયો. હીરાએ ડોકું અંદર લઈ લીધું. પેલા પુરુષની સીધી ટોપી અને રુઆબદાર દેખાવ જોઈને હીરાના હોઠ ફફડું ફફડું થઈ ઊઠ્યા. કશું જ બોલ્યા વિના એ દયાભરી આંખે લવજી સામે જોઈ રહી. લવજી ચૂલાગર જઈને હોકો ભરી પાછો આવ્યો. એની વહાલભરી નજર હીરા પર પડી. હીરા ગભરુ હરણીશી ઊભી હતી. ‘લસણ ખાઈને બધાં પાછળ પડ્યાં છો, તે કાઢીને જ જંપશો.’ હીરાને લવજી આગળ આ સિવાય ઘણુંબધું કહેવું હતું પણ એનાથી કશું જ વ્યક્ત થઈ શક્યું નહિ. લવજી બારણું વટાવીને બહાર નીકળી ગયો. પોતે લવજીને પોતાની વ્યથા ન સમજાવી શકી. તેથી હીરાનું મન દુભાયું. રમણ અને લવજીનો છોકરો અમરત ઝઘડતા ઝઘડતા ઘરમાં દોડી આવ્યા.

લખી તાડૂકી ઊઠીઃ ‘મૂઆ જંપીને બેસતાય નથી, જાઓ ઢાળિયામાં જઈને રમો.’

‘અહીં આવો ’લ્યા.’ લવજી બોલ્યો.

‘તમેય પાછા…’

ઓસરીમાં હજીયે બધા બેઠા હતા. લવજી ગમાણમાં જઈને પાછો આવ્યો. હીરાએ જાળીમાં ડોકું ઊંચું કરીને બધાં તરફ વારાફરતી જોઈ લીધું. હસવું આવવા જેવું થયું. હોઠ પાછા ફફડવા લાગ્યા. છાતીને બદલે પીઠમાં ધબક ધબક થવા લાગ્યું. રમણ અને અમરત રમકડાં રમતા હતા. હીરાએ ત્યાં જોયું. રમણ ઓશિયાળો થઈને રમતો હતો. વરસાદમાં ભીંજાવાથી દાઢી કકડી રહી હતી. હીરાને રમણની કકડતી દાઢીમાં પરવશતા દેખાતી હતી. હીરા આડું જોઈ ગઈ. એ ધીરે રહીને આગળ વધી. ઓસરીમાં થતી વાતો સાંભળીને એણે કાન બંધ કરવાની ચેષ્ટા કરી. ઘરમાં ઉદાસી દોડાદોડ કરવા લાગી. બહાર વરસાદ બંધ થઈ ગયો હતો. બારી પાછળ નીકમાં હજીયે પાણી ખળખળ વહી રહ્યું હતું. ઘરનાં નેવાંમાંથી પીણાનાં ટીપાં થોડી થોડી વારે ટપકતાં હતાં. હીરા નેવાં સામે જોઈ રહી. દ્વિધામાં એ અટવાતી હતી. કૂતરાં રડવા જેવું ભસતાં હતાં. હીરા ઘરનાં નળિયાં સામે જોઈ રહી. એણે અચાનક એક હાથથી બીજો હાથ મસળી નાખ્યો. હાથની રેખાઓ એકબીજા સાથે અથડાઈ પડી. અરીસા સામે એની પીઠ જાણે વાતો કરતી હતી. લવજી સામે અબોલા રાખવાનું એને મન થયું. બધાંના મનથી સાવ સરળ લાગતી વાત હતી. પણ હીરા અનિર્ણીત રહી. ઘરનાં બધાં નળિયાં પોતાના દેહ પર ટપોટપ પડે, ને પોતે દટાઈ જાય. અગર તો પોતાનામાં એકાએક કૌવત પ્રગટે અને પોતે લાકડી વડે બહાર બેઠેલાં બધાંને હાંકી કાઢે.

એનું ધ્યાન પાછું રમણ તરફ ગયું ને એ રમણમય બની ગઈ. રમણ અને અમરત રમવામાં મશગૂલ હતા. રમણનું મોં વિસ્તરવા લાગ્યું. રમણના મોં પર પાકટપણું આવીને બેસી ગયું. હીરાના દિલમાં ધ્રાસકો પડ્યો. ખેતરમાં ભાત લઈને પાદરથી પસાર થતી ત્યારે જુવાનોના સિસકારા — ગામમાં બૈરું તો આ એક હો! વટ પડતો. અત્યારે થોડો ઓછો વટ પડે છે, વાડ વિનાની વેલી જેવો. બંને જણે સાથે ભાત ખાવાનું. ખેતરમાં હરવાફરવાનું. ને વાતો કરતાં કરતાં ઊંઘી જવાનું. હીરાની આંખે અડબડિયું ખાધું.

‘રમણને સાચવજે હોં!’

‘તમે ચિંતા ના કરો. મારા પર તમને વિશ્વાસ નથી?’

‘બધુંય છે. પણ આ સમો તો જો.’

રમતાં રમતાં રમણને શું સૂઝ્યું કે એ દોડતો દોડતો આવીને હીરાના બે પગો વચ્ચે ભરાઈ ગયો. હીરા નીચે બેસી ગઈ. રમણના મોં પર પેલું પાકટપણું શોધવા એણે પ્રયત્ન કર્યો. પણ રમણનો નાજુક ચહેરો એને પૂછી રહ્યો હતોઃ

‘રડે છે, બા!’

‘ના બેટા.’

ગળે ડૂમો ભરાયા જેવું થયું. ડૂસકું નખાઈ જાત, પણ બહાર બધા બેઠા હતા તેનો ખ્યાલ આવતાં હીરા શાંત રહી. એણે પોતાના હાથ તરફ જોયું. અડવા હાથ જોઈને ઊલટાની એ રાજી થઈ. રમણે એના ગાલ પર નાજુક હાથ ફેરવ્યો.

‘બેટા, હું ક્યાં રડું છું?’

હીરાનું હસતું મોં જોઈને રમણ ખોળામાંથી ઊઠીને રમવા ચાલ્યો ગયો. એકાએક પદસંચાર શરૂ થયો. હીરા ઝડપભેર ઊઠીને બારણા પાસે ઊભી રહી ગઈ. નજર નાખવી નહોતી તોય પેલા ટોપીવાળા પુરુષ તરફ એનાથી જોવાઈ ગયું. લળીલળીને એ હીરાની સામે તાકી રહ્યો હતો. આંખમાં નશો લાવીને એ ઓટલો ઊતરી ગયો ને તે સાથે જ હીરાનું અંતર ચિરાઈ ગયું. ચિરાયેલા અંતરે હીરાએ વાછરડાને છૂટું મૂકી દીધું. હીરા કણસતી કણસતી ગમાણમાંથી બહાર નીકળી. ઓસરીમાં આવી. પગ લથડી રહ્યા હતા. લીમડાનાં પાંદડાં વેરણછેરણ પડ્યાં હતાં. સ્મૃતિ ગુમાવતી હોય તેમ લથડતી ચાલે એ ઘરમાં ગઈ. લવજી લખી જોડે વાતો કરતો હતો. તે સાથે જ અરીસામાં ફફડાટ થયો. ફફડાટમાં ને ફફડાટમાં પંદર દિવસ વીતી ગયા. મહેમાનોથી લીવજીનું આંગણું શોભી ઊઠ્યું. ધૂ મિલ વાતાવરણ રચાયું. રંગેચંગે સ્ત્રીઓ ગાતી હતી. થાળમાં દાગીના અને કપડાં શોભતાં હતાં. રાત ઊઘડી રહી હતી. એક ફાનસ ભફ ભફ થઈને હોલવાઈ જતું હતું. હીરા એક ખૂણામાં ઢીંચણમાં માથું ઘાલીને બેઠી હતી. બધાં મુરતિયાનાં વખાણ કરતાં હતાં. આનંદમય વાતાવરણમાં હીરા ભાગ લઈ શકતી નહોતી. ચોમેર રસોઈની સુગંધ પ્રસરી રહી હતી. હારબંધ ઢાળેલા ખાટલામાં વાતોના તડાકા થતા હતા. છોકરાંની દોડધામ અને સ્ત્રીઓનાં નયનોની કોતરો ખાસ ધ્યાન ખેંચતી હતી. લખી બધાંને હરખભેર જમવાનો આગ્રહ કરી રહી હતી. અમરત લખીની બાજુમાં આવીને ઊભો.

લખીએ કહ્યુંઃ ‘તારે ખાવું છે અમરત?’

‘હા.’

‘બેસી જા.’

અમરત જમવા બેઠો. રમણ અમરતની સામે આવીને ઊભો રહી ગયો. લખી કતરાતી નજરે એની સામે જોઈ રહી. પછી હીરાને ખોટું ન લાગે તે માટે હસતો ચહેરો કરીને બોલીઃ

‘રમણ, તું પણ જમી લે.’

બૈરાંના ટોળામાં ગણગણાટ ચાલુ હતો. કપડાં ને ઘરેણાંનો થાળ ફરી રહ્યો હતો.

‘હીરા નસીબદાર છે હોં!’

‘આટલા બધા દાગીના નછોરવી કન્યાને પણ મળ્યા નથી…’

‘મુરતિયો દેવ જેવો છે…’ વગેરે વિધાનોથી હીરા વાજ આવી ગઈ. એક તીરછી નજરે જમતાં જમતાં રમણે થાળ સામે જોઈ લીધું. લીલા રંગની ઝાંયવાળી સાડી ચમકી રહી હતી. સોનાચાંદીના દાગીના એક પછી એક બૈરાં જોતાં હતાં. અમરત રમણની જરા નજીક આવ્યો.

‘તું કેમ ખાતો નથી?’

રમણ બેસી રહ્યો. થાળીમાં ખાવાનું એમ ને એમ પડ્યું હતું. લવજી ત્યાંથી પસાર થયો. રમણને સૂનમૂન બેઠેલો જોઈને એના માથા પર હાથ રાખીને જાણે મનાવતો હોય તેમ લવજી બોલ્યોઃ ‘ખાઈ લે ભાઈ!’ લવજીના શબ્દો હીરાના કાને પડતાંવેંત એ આખી ફરી ગઈ. સૂનમૂન બેઠેલા રમણ સામે એ જોઈ રહી. બોર બોર જેવડાં આંસુ આંખોમાંથી સરી પડ્યાં. એ લગભગ દોડી. રમણની બાજુમાં આવીને એણે રમણના માથે હાથ મૂકી દીધો.

‘ખા, ખાઈ લે.’

‘નથી ખાવું.’

‘ખા ને બેટા!’

‘મને મૂકીને જતા રહેવું છે, નહિ!’

‘હું તો ક્યાંય જવાની નથી.’

મહાપ્રયત્ને હીરાએ ધ્રુસકું દબાવી રાખ્યું. લખી હીરાનો હાથ પકડીને એને ત્યાંથી દૂર કરવા મથી. હીરાએ લાલ આંખે લખી સામે જોયું. બહાર કોલાહલ ઓસરી ગજવતો હતો. સમય પારખીને લખી પાછી હટી ગઈ. હીરાને ગળે ડૂમો બાઝવા જેવું થયું. રમણના ફૂલેલા ગાલ પર હીરાએ હાથ ફેરવ્યો. કુમળી ચામડીની જગ્યાએ બરછટ ચામડી હીરાના હાથ સાથે અથડાઈ. હીરાને દાઝ્યા જેવું લાગ્યું. ‘હું નહોતો કહેતો કે સમો કેવો છે? રમણ કોના સહારે જીવશે?’ હીરા ઊંચીનીચી થઈ ગઈ. રમણને એણે ઊંચકી લીધો. લખીએ લવજીને ઇશારો કરીને બોલાવ્યો. ‘કર્યું ધૂળમાં મળશે, જરા સમજાવો હીરાબાને…’ લવજી આવીને હીરા સામે ઊભો રહ્યો. હીરા ટગર ટગર લવજી સામે જોઈ રહી. હીરાની આંખમાં પાછાં આંસુ ઊઘડી રહ્યાં હતાં. લવજીના પગ જમીન પર ન ટક્યા. એનાથી હીરા સામે જોઈ શકાયું નહિ. એ ઘરની બહાર નીકળી ગયો. હીરાએ અરીસા સામે જોયું. પૂરા કદનો અરીસો ફફડી રહ્યો હતો. અરીસાની પાછળ ચકલાંએ કરેલા માળામાંથી એક તણખલું ઘૂમરાતું થાળમાં પડ્યું. એક બૈરાએ અવળા હાથે તેને થાળમાંથી બહાર ફેંકી દીધું.

LII

દલપત ચૌહાણ

બદલો

ગામના ઉગમણે ટેકરે આવેલ દસ-બાર કાચાં, માટીનાં ઘરોમાં વણકર-ચમારની વસ્તી હતી. તે મહોલ્લાને લોકો વાસ તરીકે ઓળખતા. નફિકરી સમડી હવામાં તરતી હોય તેવી સૂમસામ બપોર હતી, વાસનાં નાનાંમોટાં લણણીનો સમય હોવાથી દાડિયે-મજૂરીએ ગયાં હતાં. વાસના તોરણ હેઠળ લાલિયો કૂતરો ભીની માટીમાં તરપતી જીભે હાંફતો હતો. એકાએક લાલિયો ઊભો થયો. માથું હલાવ્યું, પટ્ટા પટ્ટ પટાક પટ્ માથા સાથે કાન અથડાવાનો અવાજ આવ્યો. આગળના પગ લાંબા કરી શરીર તંગ કરી, આળસ મરડી, પૂંછડી હલાવી ધીમે ધીમે આકાશ સામે જોયું. તેને ભસવાની તીવ્ર ઇચ્છા થઈ આવી પણ ન ભસ્યો. પછી વાસ તરફ વળ્યો. ધીમે ધીમે ગોકળના ઘર પાસે આવી ઊભો રહ્યો. ચારે તરફ માથું લંબાવી હવા સૂંઘવા લાગ્યો અને માથું નીચું કરી ગોકળના ઘરથી દૂરના ઘર પાસેના ભીંતડા પાસે બેસી નિરાંતે હાંફવા લાગ્યો.

ગોકળ લાંબા સમયથી બીમાર હતો. તે ઘર પાસે ખાટલીમાં ચત્તોપાટ સૂતો હતો. બંડી અને પંચિયામાં હાડકાંનો માળો વીંટાયેલ હોય તેવા તેના દીદાર હતા. બીમાર હોવાને લીધે જ ગોકળ ઘેર હતો. તેની સેવા માટે તેના દીકરાનો દીકરો નાનિયો ઘેર હતો. બાકી વાસનાં બધાં જ ઘર લગભગ બંધ હતાં.

નાનિયો એટલે આઠ વર્ષની ઉંમરનો છોકરો. શરીર પર મેલું કેડિયું. ચડ્ડી પહેરવાનો વિચાર તેને હજી આવ્યો નહોતો. આંખે પિયા, શરીર મેલું પણ અવનવી રમતો રમવામાં એક્કોય ખરો! આમ તો એય બે-પાંચ પૂળા લણવામાં મદદ કરી શક્યો હોત પણ તેને ગોકળની સેવામાં ફરજિયાત રહેવું પડ્યું હતું. તે અત્યારે ડોકાગાડીની રમતમાં મશગૂલ હતો.

ગોકળ થોડુંક ખાંસ્યો. તેની છાતી ખખડી ઊઠી. તેને તમાકુ પીવાની તલબ લાગી. શરીરને ખાટલીમાં માંડ માંડ બેઠું કર્યું. પછી ઊભા થવા માટે પ્રયત્ન કર્યો પણ તે તેમ ન કરી શક્યો; પેશાબ કરવાની ઇચ્છા થઈ આવી પણ તે ઇચ્છા દબાવી બેસી રહ્યો. તમાકુ પીવાની ઇચ્છાએ તેણે નાનિયાને બૂમ મારી, ‘એય… એલ્યા નાનિયા; ચ્યોં જ્યો લ્યા!’

જવાબ ન મળતાં ફરીથી બૂમ મારી; ‘હાહરું આ નઈડુંય ઘેર મલિટવાર ઊભું નહીં રે’તું! લ્યા નોનિયા, હોંભળસ ક નૈ?’

‘હું હ ભા? હૅની બૂમો પાડાં સૉ?’ કહેતો નાનિયો તેના દાદા તરફ ફરીને બોલ્યો.

‘લ્યા ભઈ, જરા હોકલી ભરનં અ…જો આજેણમ છૉણું ભરેલું પડ્યું સ, ઈનં હળગાય.’

‘હોવ્વ ભા’ એમ કહી નાનિયો હોકલી ભરવાના કામમાં લાગી ગયો. હોકલીનું તેણે પાણી બદલ્યું. ચલમમાં રહેલી જૂની રાખ અને કોલસા ચૂલાની આજેણમાં પાછાં નાખ્યાં. શીંગડાંની બનાવેલી ખીંટી પર ભેરવેલી તમાકુન ભાથામાંથી તમાકુ કાઢી ગોળી તૈયાર કરી, આજેણમાંથી ભારેલું સળગતું છાણું કાઢી તેના પર બીજા છાણાના બેત્રણ ટુકડા મૂકી રોજની આદત પ્રમાણે ફૂંકવા લાગ્યો. રાખ ઊડતી હતી તોય છાણા સળગાવ્યા પછી ચલમમાં તમાકુની ગોળી મૂકી ઉપર તવો રાખી છાણાના અંગારા ભરવા માંડ્યો. એ કામ પૂરું થયું એટલે હોકલીના બેચર કસ ખેંચી કાઢ્યા. ગુડ… ગુડ ગુડ… અવાજ સાંભળતાં ગોકળે બૂમ મારી, ‘હું કરસ? લ્યા નોંનિયા?! સૉનોમૉનો હોકલી તોણસ ક હું? ઑમ આય લ્યા બેટી ચો…!! હોકલીના પીનારા જૉયા ના હોય તો, અલ્યા હોભળસ ક નૈં?’

નાનિયો ઉતાવળે ઉતાવળે ગોકળ પાસે આવ્યો. હોકલી ગોકળના હાથમાં પકડાવી દઈ, ડોકાની બનાવેલી ગાલ્લી રમવા લાગ્યો.

ત્યાં જ એકાએક વાસના ઝાંપેથી અવાજ આવ્યોઃ ‘અલ્યા વાહમ કુણ સ?’

વળી થોડી વાર રહી ફરીથી કર્કશ અવાજ આવ્યો, ‘દિયોર કોઈ બોલતુંય નહીં? કોઈ હક નૈ?’

લાલિયો સફાળો ઊઠ્યો ને ઝાંપા તરફ જવા લાગ્યો. તેણે એકાદ વાર ભસીય લીધું, વળી સોટી વીંઝવાનો અને કૂતરાને મારવાનો અવાજ આવ્યો. લાલિયાનો દાંતિયાં કરવાનો અવાજ, ચિત્કાર અને ભસવું સંભળાયાં. ગોકળે લાલિયાને પુચકારી પાછો બોલાવવા માટે અવાજ કર્યો. લાલિયો પાછો આવ્યો. ગોકળના ઘરથી દૂર ઊભો રહી, કાન ખણવા લાગ્યો.

‘નોંનિયા, ઓ નોંનિયા, જરાક જો ન કુણ આયું સ?’

જવાબ ન મળતાં ધીમે ધીમે આડું પડખું ફરી તે હોકલી પીવા લાગ્યો. ખાટલીમાં ખસવા પ્રયત્ન કર્યો પણ ખસી ન શક્યો. નાનિયો હજીય એની ડોકાગાલ્લીની રમતમાં મશગૂલ હતો.

ધીમે ધીમે લથડતાં પગલાંનો અવાજ ગોકળના ઘર તરફ વળ્યો ને દારૂની ગંધ સાથે એક માનવઆકૃતિ ગોકળે જોઈ. ગોકળ તરત જ એ લાલ આંખમાં ડૂબેલા ભાવને કળી ગયો. વળી તુર્ત જ કહ્યું, ‘ઓ… હો… આવો આવો વજેસંગ ભા! રોમ રોમ, ચ્યમ શો?’ ગોકળે બને એટલો વિવેક-વિનય જાળવતાં ને દૂરથી રામ રામ કરતાં કહ્યું, ‘ચ્યોંથી ઓંઈ કણ ભૂલા પડ્યા, ભા!’

વજેસંગ નશામાં ચકચૂર આધેડ વયની વ્યક્તિ હતો. દારૂની અસરમાં એનું આખું શરીર ઘેનમાં હતું. કપડાં મેલાં, ફાટ્યાં-તૂટ્યાં હતાં. માથે સાફો હતો ખૂબ જ ફાટેલો અને મેલો. તેના હાથમાં એક પાતળી લાકડી હતી.

ગોકળને ખાટલીમાં આડો પડેલો જોતાં જ વજેસંગની આંખો ઝીણી થઈ. થોડીક ફરકી. આવકારનો જવાબ ન આપ્યો. પણ ડાબા હાથનો ચાળો કરી બોલ્યો, ‘ઓ હો!’ લ્યા મારું બેટ્ટું ઢેઢું, પાસું ખાટલે બેહી બેઠું બેઠું કે’સ ક ચ્યમ સો ભા? ચ્યોંથી ભૂલા પડ્યા સો… જબરું’લ્યા, ભૈ બૌવ જબરું હૉ…ક?’

ગોકળે ગભરાઈને વજેસંગ સામે જોયું.

‘દિયોર અજીય હોંભળતો નથી?’ હોકો પીવસ? મનં હું જોયા કરસ? અલ્યા મૉણહ જોયા સ ક નૈં?’

ગોકળે ઘણી મહેનત કરી પણ ઊભો થઈ ન શક્યો. મહાપ્રયત્ને હાથ લાંબો કરી હોકલી ભીંતડાને અઢેલીને મૂકી દીધી. તેની પેશાબ કરવાની હાજત તીવ્ર થઈ ગઈ હતી. માંડ માંડ હાથ જોડીને કરગરવા લાગ્યોઃ ‘વજેસંગ ભા, ઘણા દનથી તાવની બળાગર સ, ઊભા થવાતું નહીં એટ્લ પડ્યો સુ. તમે તો મોટા મનવાળા સો ભા!’

વજેસંગ ખિજાયો, ‘મારું બેટ્ટું ખરું સ. એક તો મારી હોંમ જ ખાટલે બેઠું સ ન કે’સ ક તાવ આયો સ. હ અ, લ્યા, ગોંકા, તાવ હૅનો લ્યા. બે તૈણ નઈડાં સ એટ્લ બાલેટન થૈ જ્યા સો, ચ્યમ? હં… વળી પાસું મારી હોંમું ચક ચક કરસ?’

‘ના ભા ઈમ નૈં, આ તો જરા તાવ..’

અને ગોકળ જવાબ પૂરો કરે ત્યાં જ લાકડી વીંઝવાનો અવાજ આવ્યો પછી… સટ્ટાક… સટ્… સટ્ટાક… સટ્… સટ્ટાક… સટ્…

‘ઓ માડી રે… મરી જ્યો.’

સટ્ટાક સટ્…

‘ઓ… ઓ… રે…’

ચામડી પર લાલ-કાળાં ચાઠાં ઊપસવા માંડ્યાં. રમતમાં મશગૂલ નાનિયોય અવાચક જોવા માંડ્યો.

પછી સટ્ટાક… સટ્ટાક…

અને ચિત્કાર બંધ થઈ ગયા. તરફડતો ગોકળ ખાટલીમાંથી નીચે ક્યારે ગબડી પડ્યો એની ખબર વજેસંગનેય ન પડી. ગોકળ સાવ અચેતન શો થઈ ગયો. તેનું પંચિયું પલળી ગયું હતું. લાકડી ખાટલીને અથડાવા લાગી એટલે વજેસંગે લાકડી ફટકારવી બંધ કરી. નીચે પડેલા ગોકળ તરફ જોઈને કહેવા લાગ્યો, ‘સ ન દિયોર આ પડી એટ્લ નૅચ હૂતા, નકર ચેવા ખાટલે હૂતા… હૂતા… ડોડવો હલાવતા’તા? દિયોર ઢેઢા, ઑનેથી જ સીધા.’

હાક્… થુઉ… કરી વજેસંગ થૂંક્યો પછી આજુબાજુ જોઈ, વાસ બહાર નીકળી ગયો. પેલો લાલિયોય બે પગ વચ્ચે પૂંછડી ઘાલી ક્યાંક જતો રહ્યો હતો.

ધીમેથી ધરતી પર પડેલો ગોકળ સળવળ્યો. આંગણાની ધૂળમાં હાથ પસારી કંઈક શોધવા લાગ્યો, તેની આંખોમાં આંસુ હતાં. તેને કંઈ દેખાતું ન હતું. શરીર કળતું હતું. એની સ્મૃતિઓ ઊભરાવા માંડી હતી. આંસુઓને પેલે પાર ચહેરો તેને દેખાવા માંડ્યો. અદ્દલ વજેસંગ જેવો જ, તેણે માથું ધુણાવ્યું. ભૂલવા ફાંફાં માર્યાં… પણ પેલો ચહેરો વારે વારે તેની સ્મૃતિને ખણવા જાણે ઊંડાણમાંથી કોઈ બોલાવતું હતું… ખૂબ દૂરથી… ‘ગોકળ ભૈ, ઓ ગોકળ ભૈ…’

અવાજ કાકલૂદી કરતો હતો… ‘ઑંય બારી બા’ર પર પસ્‌વાડ, અંધારામ મું ઊભો સું.’

ગોકળને અવાજ પરિચિત લાગ્યો. ખૂબ જ જાણીતો, ‘ઓ… હૉ… આ તો વજેસંગનો બા…પો!’

ગોકળ મનોમન બબડ્યો ને છપ્પનિયા દુકાળની એક અંધારી રાત ધસી આવી.

‘ગોકળ ભૈઈ… એ તો મું માધુસંગ… હાહરું ઘણુંય કર્યું કૉ’ય ના મલ્યું. નસીબ વોંકું લ્યાં, ગોકા ભૈ! વજો, ઈની મા, ન મું તૈણ દનથી નકોઈડા થ્યા સ… આખુંય ગોંમ ભેંકાર થૈ જ્યું સ! ચ્યોંય કસું નઈ એટ્‌લ આયો સું…’

ગળે ડૂમો ભરાયેલો અવાજ ગોકળ સાંભળતો ગયો, સાંભળતો રહ્યો… ગોકળ જાણે સ્વગત બોલતો હોય તેમ બબડ્યો, ‘માધુ ભા! આવો, આવો! પણ મારા કનય કસુંય નહીં. અનાજનો દોંણોય નહીં, પણ થોડી કોંકણીઓ સ, એ આલું ભા?’

થોડી વારે જાણે ગોકળે સાંભળ્યું. ‘અસે તાંણ ભૈ, કોંકણીઓ તો કોંકણીઓ… મરેલાંના ય ભોથાંય ખાવાનો વારો ભગવાને મેલ્યો તો ઈમ… જીવતર માટ તો કોંક જુવ ન?’

ને ફાંટ ભરીને કોંકણીઓ આપતી નાનિયાની દાદી દેખાઈ ન દેખાઈ ત્યાં તો માધુસંગના ઘરમાં બફાતી કોંકણીઓની વાસ તેના મનમાં ઊભરાઈ આવી.

‘તમારો ગણ નૈં ભૂલું ગોકા ભૈ!’ શબ્દો ચિત્કાર કરતા તેના શરીરની આજુબાજુ વીંટળાઈ વળ્યા.

‘વજો… વજેસંગ…’ ગોકળે થૂંકવા માટે પ્રયત્ન કર્યો પણ થૂંકી શક્યો નહીં. ખાંસી ઊપડી, શૂળ ઊપડ્યું. ખાંસી શૂળમાં ડૂબી ગઈ. મારની યાદ તાજી થઈ. એ ફરીથી બેહોશ થઈ ગયો, વળી થોડીક ક્ષણો બાદ જાગ્યો, કળતરથી શરીર તૂટતું હતું. તેને પાણી પીવાની ઇચ્છા થઈ. નાનિયો સાંભર્યો.

તેણે નાનિયાને સાદ કર્યો, ‘નોંનિયા, ઓ… ઓ… ચ્યોં… જ્યો? થોડું પાણી આલ…’

અત્યાર સુધી અવાક્ થઈ જોયા કરતો નાનિયો સળવળ્યો. તેની ડોકાગાડી અટકી પડી હતી. તે આમાં કાંઈ સમજી શક્યો ન હતો. તેય હલબલી ગયો હતો. તેને માટે વેદનાની આ પ્રથમ અનુભૂતિ હતી. તે ગાંડાની માફક જોઈ રહ્યો હતો.

તેણે દાદાના શબ્દો સાંભળ્યા… પણ શું કહ્યું તે ન સમજી શક્યો… તે ચમક્યો હોય તેમ ભડક્યો.

‘ભા! મું બાપાન બોલાઈન આવું સું.’ કહી નાનિયો મણકીવાળા ખેતરે લણવા ગયેલા તેના બાપાને બોલાવવા માટે દોડ્યો.

લાલિયે હળવા પગલે દેખા દીધી. ઊંહકારા ભરતા ગોકળ તરફ દયામણી નજર નાખી, ગરદન આઘીપાછી કરી હવા સૂંઘવા લાગ્યો.

(‘ગુજરાતી દલિત વાર્તા’માંથી)

ગંગામા

‘મુખીના પથુની વૌઉ બવ માંદી સ.’

‘મારું બેટ્ટું જબરું થયું. તૈણ-ચાર દન થ્યા. અજી સુટકારો થ્યો નૈ…!’

‘લ્યો દિયોરનું હાવ હાથું આવું ક્યાંઈ નતું જાંણ્યું, રસેન બાપડીન કાંક થહ તો!’

‘કરમ દિયોરોનાં… આપણઅ હું…’

‘પણ ભીયા, બધાં બૈરાં વાતો કરતાં’તાં, બચારી બવ ઉંકારા કરતી’તી.’

‘ઓવ્વ ભૈ ઓવ્વ, તૈણ-ચાર દાયણો આઈ, મામદા ઢાઢીની વૌઉ હંતોક, વાલી ઘાંયજણ. અન ઉચાળા પરાંવાળી ભદ્દી ઠાકૈડીનય બોલાઈ’તી.’ કોઈકે દાયણોની ગણતરી કરતાં કહ્યું.

‘લ્યા હાહરી કોઈનીય કારગત કાંમ્મ ના આઈ.’

‘તાણ’લ્યા ગંગાડોસીન બોલાઈ હોય તો…’ વાત આગળ ચાલી.

‘ચેઈ ગંગાડોસી… હં… ઓળસી પેલ્લી ઢેઢણ…’

‘ભૈ ઈનય બોલાવવી પડઅ.’

‘હું થાય ’લ્યા, મુખી જેવા મુખીય ઢીલા ઘેંહ જેવા જઈ જ્યા સ. કોઈ કારી ફાવતી આઈ નૈ એકઅ ‘ઈમને કીધું!’

‘હું કીધું ‘લ્યા!’ આખી ટીળી વાત સાંભળવા આતુર થઈ.

‘કઅ ઉજાજે રમતુજી ગંગાડોસીન કે’જે કઅ રાજીની મા બોલાવ સઅ… જા ઉજા ભઈ બોલાઈ લાય.’

‘પણ કો’ક તો કે’તું ’તું કઅ ડોસી તો માધાસંગના સેતરે મજૂરીએ જઈ સઅ.’ કોકે વાતમાં ટાપસી પૂરી.

‘એ તો ઈં’થીય બોલાઈ લાવસે.’

‘ઓવ્વ ભઈ દિયોર સો કળજગ આયોસ, હાળાં ઢેઢાંય ઘરમઅ પેહસે.’

‘બદ્ધુંય થહ ભીયા… બદ્ધુંય વટલઈ જહ બદલઈ જહ!’ આવી વાતોએ આખું ગામ ચગડોળે ચઢ્યું હતું.

*

‘ગંગામા, ખાસી વાર કરી, ચ્યાં જ્યાં’તાં? રાયસંગ મુખીએ જીભ પર ગળપણ લાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, અને થોડીક સામાજિક ડરની ભાવનાને દબાવતાં હળવેથી પૂછ્યું.

‘ભા, માધાભૈના સેતરે જૈતી, ઓંમ તો જવું નતું, વળી સરીરમઅ કસર જેવુંય સ, પણ ગરાકનું કામ બગડ્અ નંઈ, જૈતી, ઘેર આઈ, ન લૂગડાં બદલવા નાઈ એકઅ વાર થૈ.’ ગંગામા સડસડાટ બોલ્યે જતાં હતાં.

રાયસંગ મુખીને ચૂપચાપ સાંભળતા જોઈને ગંગામાએ હળવેથી પૂછ્યું, ‘હં… ભા, વૌઉ ચ્યાં સઅ, રાજીની માડી દેખાતી નથી, ચ્યાં કન સ બધાં…?’ ગંગામાએ બધી વાત રમતુજી પાસેથી જાણી હતી છતાં વાતનો તાળો મેળવવા પ્રયત્ન કરતાં હતાં. મુખી પાસેથી જ વાત સાંભળવા ગંગામા આતુર હતાં.

‘એ બધ્ધાંય વચલા ખંડમઅ સઅ!’ હાથના ઇશારે ઘર તરફ નિર્દેશ કરતાં મુખી થોડાક મૂંઝાઈ ગયા. તે વિચારવા લાગ્યા કે ડોસીને વચલા ખંડમાં મોકલવી કેવી રીતે, પણ પછી હિંમત ભેગી કરી, ચોકમાં સાથે બેઠેલાં સગાં-સંબંધીઓ તરફ જોતાં, તેમના મનોભાવનો તાગ કાઢતાં ઘર તરફ ફરીને મોટા અવાજે બોલ્યાઃ

‘રાજી… ઓ… રાજી… આ ગંગામાનઅ હાચવીને વચલા ખંડમઅ લેઈ જા…’ મુખી ‘હાચવીનઅ’ શબ્દ પર ખૂબ ભાર દઈ બોલ્યા, પછી આશાભરી નજરે ઘરને જોતા રહ્યા.

રાજી, રાયસંગની દીકરી, પિતાનો અવાજ સાંભળી હળવેથી ઘર બહાર આવી. ઘરમાં થયેલ ગણગણાટ અને ગંગામાને જોતાં જ તેને થોડો ખચકાટ તો થયો જ, તોય તેણે ભાભીની સ્થિતિનો વિચાર કરી, થોડી હિંમત ભેગી કરી અચકાતાં અચકાતાં કહ્યું, ‘ઊભાં રો ગંગામા… મું અમણઅ આઉ સું!’

ને રાજી ઘરમાં ગઈ. આગલા ખંડમાં તેમ જ વચલા ખંડમાં ગંગામાના ‘અડવાથી’ બચાવવા જેવું અને ખસેડવા જેવું હતું તે સઘળું ખસેડી દીધું. ગંગામાના આગમન અને ગૃહપ્રવેશની વાતે ઘરમાં અણગમાનું એક મોજું ધસી આવ્યું. બેત્રણ સ્ત્રીઓ તો તુર્ત જ વચલો ખંડ છોડી પોતાને ઘેર ચાલી ગઈ. ચોકમાં પણ આ બાબતે અણગમો અને ગણગણાટ ચાલુ જ હતાં. વાતાવરણ પહેલેથી ગંભીર હતું. તેમાં અણગમાનો ભાવ ઉમેરાઈ ગયો. છતાં મુખીના ઘરવાળાના ચહેરા પર વર્તાતું દુઃખ, વહુની નાજુક હાલત અને મુખીના ‘કડપ’ સામે બધાંએ નમતું જોખ્યું. ઘરમાંથી સામાન ખસેડવાનું કામ પૂરું કરી, રાજી ઘરની બહાર આવી. તેના હાથમાં પાણી ભરેલું તાંસળું હતું. રાજીએ પોતાના નાકમાં પહેરેલો સોનાનો કાંટો કાઢ્યો, સાડલાના છેડેથી લૂછ્યો અને તાંસળામાં મૂક્યા, પછી સોનાથી ‘પવિત્ર’ થયેલ પાણી ગંગામાને છાંટ્યું અને કહ્યું ‘આવ્વો ગંગામા, ઑમ થઈ નઅ આવો.’

ઘરની ન ખસેડી શકાયેલ વસ્તુઓને ગંગામા અડી ન જાય તેની કાળજી રાખતી રાજી ઘરમાં ગઈ ને ગંગામા પણ ઘરમાં ગયાં… થોડોક સમય વીત્યા બાદ ઘરમાંથી બાળકના રડવાનો અવાજ આવ્યો.

વાતાવરણમાં એકાએક પલટો આવ્યો. જે રાવણું અત્યાર સુધી અણગમાના તીરમાં ગંભીર હતું. તે ટોળુંય રાયસંગ ચૌધરી સાથે જ ચમક્યું. દૂર સુક્કા બાવળના આડા પડેલા ઠૂંઠા પર બેઠેલો પથુ કાન ઊંચા કરીને ઘર તરફ જોવા લાગ્યો. આ શો ચમત્કાર થયો, કોઈનેય સમજ ન પડી. વળી વળતી ઘડીએ ઘરમાંથી ભાણું ખખડવાનો અવાજ આવ્યો. તેને લીધે વાતાવરણ ખુશખુશાલ થઈ ગયું. ગંગામાના આવ્યાનો અણગમો ગંગામા સાથે વીસરાઈ ગયો. રાવણું વાતે વળ્યું.

‘લ્યો મુખીભા, અમારું રાવણું પાક્કું!’

‘અન અડધો શેર કહૂંબો જોઈસે હોંકે!!!’

‘લ્યો રાયસંગભા મોઢું તો ગળ્યું કરાવો, તમે મોટા ભા થ્યા.’

‘અલ્યા, કાંનજી, ભા નૈ લ્યા નવું કે ક અ દાદા થ્યા લ્યા, દાદા, હમજ્યો ક નંઈ!’

‘એ ઓવ્વ…અ!’ કહી કાનજી કાન ખણવા લાગ્યો.

‘હંમ્મઅ… લ્યો ભઈ બધ્ધાંનું રાવણું પાક્કું બસ, નઅ જેમ કરીએ તાણઅ બધ્ધાનું જમવાનુંય પાક્કું. તેર મણ જારના ફૂંલડાં કરીશું.’ મુખી હોંશમાં બોલી ઊઠ્યા.

‘એ તો ભા તાંણ કરશો, હાલ હું?’ કોઈક બોલ્યું.

‘જાવ લ્યા ગોળ વેંચો, અલ્યા રમતુજી, પેલા લખમીચંદ વાણિયાના ઈંથી, બે રવા ગોળના લેઈ આવ, જા ઉજા જલદી!’ મુખીએ તેમના ખેડૂત સાથી રમતુજીને હુકમ કર્યો.

વાત આગળ ચાલી.

‘પણ ભા, આ ગંગા… ડોસીનું જબરું, ભૈ કેવું પડ્‌અ,’ કોઈકે ગંગામા ઢેડ છે એ ડંખ ભૂલીને પ્રશંસા કરી.

‘આઈ ક તરત સુટકારો, જાણઅ ચાંપ દબાઈ ફટ્ટ દઈન્.’

‘ચેટલા દનથી વૌઉ એરૉન થતી’તી.’

‘એ તો જહ ગંગામાના આથમઅ નકર બીજાંએ ઓસાં વાનાં કર્યાં સ!’

બધા તિરસ્કારની વાત ભૂલી જઈ ગંગામાનાં વખાણ કરવા લાગ્યા. તેવામાં રાજી ધીમેથી ગંગામાને દોરતી હોય એમ ઘરની બહાર લઈ આવી. ગંગામાએ મુખીને ઉદ્દેશીને કહ્યું,

‘ભા, વૌઉ ન સોકરો સુખરૂપમાં સ. બહ હારું સ. મું જવ સું તાણં!’ કહી પગ ઉપાડ્યા. મુખીએ ગંગામા સામે જોઈ મલકીને કહ્યું, ‘ભલઅ સધાવો ગંગામા!’ પછી વિચાર કરીને બોલ્યા, ‘મું તમનઅ એક હાડલો લેઈ આલીસ, અમારો હાથી રમતુજી અટાયણું કરવા તાલુકે જહઅ તાણ હાડલો લેતો આવસે.’

ગંગામાએ ઉત્તર ન આપ્યો.

ગંગામાને અચકાતાં જોઈને મુખીએ ઉમેર્યું. ‘અતારે તમતમારે સધાવો.’

‘લ્યો બે…હો ભા તાણઅ…’ કહી ગંગામા ઘર તરફ ચાલવા લાગ્યાં. હવે તેમના ચહેરા પર અપમાનો સહ્યાંનો ભાવ જણાતો હતો. વળી ‘બીજીઓ’ કરતાં પોતે વધારે આવડત ધરાવે છે તેવી લાગણીય થઈ હોવા છતાં કામ પાર પાડ્યાના સંતોષથી હૃદય છલોછલ હતું.

*

ગંગામા ગયાં એટલે ઘરમાં સાફ-સૂફીનું કામકાજ શરૂ થઈ ગયું. વહુ-દીકરાને નવડાવવા માટે તુર્ત જ વાડામાં લઈ ગયાં. પાણીમાં સોનું રાખી ‘સોનાવણી’થી તેમને નવડાવવામાં આવ્યાં. જે સ્ત્રીઓ ગંગામાને અડી હતી તેય નાહવા માટે પોતપોતાને ઘેર ચાલી ગઈ. મુખીના ઘરમાં સોનાથી પવિત્ર કરવામાં આવેલ પાણીનો છંટકાવ ખૂણેખાંચરે કરી, ઘરમાંથી ગંગામાની આભડછેટ દૂર કરી, ગોદડી, ગાભા, સાડલો વગેરે વાડામાં મૂકી આવી મુખીની વહુ મેનામાએ રાજીને બૂમ પાડીને કહ્યું.

‘રાજી… ઓ… રાજી, આ ગોદડી — ગાભા અન્‌અ હાડલો પેલી હમજુ ડોસીન બોલાઈ આલી દેજે.’

‘કૂણ હમજી, ડોસી, બઈ!’

‘પેલ્લા વાલા ઓરગાંણાની ડોસી સ ઈ… અ…!’

‘અવઅ… ઓળસી, હાંજઅ બોલાઈ ન આલી દેઈસ.’

‘રાજી અમણઅ તું ઈમ કર, લાવસી રાંધ, મું થોડોક સીરો કરી નાખું ન થોડા મગ બાફવા સ. લે હેંડ બુન ઉતા કર હેંડ…’

‘તું નાઈ ક… નઈં…?’ એકાએક કંઈક યાદ આવતાં રાજીને મેનાએ પૂછ્યું.

‘હોવ્વઅ…’ રાજીએ મોઢું ફુલાવી જવાબ આપ્યો.

‘હારું હારું, અવ મુંય નાઈ લેવ, તું બુન ઉતા કરજે.’

ને મુખીનાં ઘરમાં બધાં કામકાજે વળગી ગયાં.

*

‘ચ્યમ ગંગામા, મુખીના ઘેર જ્યાં તૉ કનઅ, બવ ઉતા કરી આવાં કાંઈ.’

‘ઓવઅ ભઈ ઓવઅ… માંનડી બચારી બવ એરૉન થતી’તી, કુનઅ હમજ પડકઅ સુટકારો કરઅ. મું તો જઈનઅ ઊભી રે’, પેટ ઉપર આથ’ મેલ્યો કે સુટકારો થઈ જ્યો.’

‘હા મા, આથનો બવ ફેર પડઅ, હૉકઅ!’

‘એય ખરું ભગા.’ ડોસીએ ઉત્સાહથી જવાબ આપ્યો.

‘એ તો ખરું, પણ તમનઅ આલ્યું હું મુખીએ.’

‘આલ્યું’ શબ્દ સાંભળતાં જ ગંગામા વિચારે ચઢી ગયાં અને ‘કાંક’ યાદ આવ્યું હોય તેવી મુદ્રા બનાવી બોલ્યાં. ‘આલવાનું… આલવાનું તો મુખીએ કીધું સ ક, રમતુજી અટાયણું લેવા જડ તાણઅ હડલી લેતો આવસે.’

‘’તાણ તો હાડલો આઈ ર્યો.’ કહી ભગો હસ્યો.

‘ચ્યમ ભઈ ઈમ કેસઅ? મુખી જેવો મુખી સનઅ…’

‘ગંગામા, એ તો મુખી જ સ, કુણે ના કીધું? પણ તમારો હાડલો?’

‘અરો તાણઅ, આલસે અસે તો આલસે.’ ગંગામા કંઈક વાત સમજ્યાં હોય એમ હળવેથી બોલ્યાં.

‘લ્યો મા, જાવ તાંણ જાવ. નૈઈ લ્યો, અન તળસીનાં પાનન અડીન આવજો, તમેય આભડસેટવાળાં થ્યાં સો.’

અને ગંગામા આજે જિંદગીમાં પહેલી વાર એક દિવસમાં બીજી વાર નાહવા ચાલ્યાં.

*

‘અલ્યા એય, આ હાંભળ્યું? બૂંગિયો સેનો વાગસઅ?’

‘એ તો પેલા ગોકા ઢેઢના વચેટ, પસલાની વૌએ બાવનિયો પૂર્યો એકઅ, ન મડદું કૂવામથી બાર કાઢવા વગાડ્યો સઅ.’

‘ટેંબાવાળા સેતરે ફોજદાર સાયેબ બેઠા સ, ચાર તો સપઈ હાથી સઅ.’

જબરું ટેખળ થ્યું લ્યા ભાઈ!’

‘સેનું ટેખળ ’લ્યા? મનોર તો કે’તો’તો કઅ પસલાની વૌઉ તૈણ દનથી પિયોર જઈ’તી નઅ?’

‘ઈન્ની તો રામેણ સ, ઈન્ની વૌઉ પિયોર જવા બપોરે નેહરીતી ખરી, આંબાવાડિયાના રસ્ત થઈનઅ જતી’તીય ખરી!’

‘તો ઑમ ચ્યમ થ્યું?’

‘હાહરીનું પેલાં મનય નતું હમજાતું, પણ આ આખું ગાયકવાડી રાજ આંય આયું એકઅ હમજાયું?’

‘દિયોર મેંઠું-મરચું ભભરાયા વગર જલદી ફોલ્લો ફોડનઅ.’

‘તાંણ ઈમ થ્યું ક આંબાવાડિયાના રસ્ત થઈ નઅ, પસલાની વૌ જતી’તી, ઈં થઈનઅ, ટેંબાવાળા સેતરના રસ્ત નેકળી ઈં પથુડો એકઢાળિયું હોચ કરતો’તો, ઈને જોઈક તરત બોલાઈ.’

‘લ્યા, બોલાઈ ઈંમઅ હું કર્યું?’

‘લ્યા વચમઅ ડબડબ ના કર દિયોર, જા નથી કે’તા!’

‘હારું હારું મું ચૂપ થઈ જ્યો… અવ.’ એમ કહી બોલનાર ચૂપ થઈ ગયો. બધા એકચિત્તે વાત સાંભળવા તૈયાર થયા.

‘ઑમય એ પથુડાની દાઢમઅ અતી જ, નઅ લાગ મલ્યો થોડી આડીઅવળી વાતો કરી, નઅ ઝાલીનઅ લેઈ જ્યો એક ઢાળિયામઅ…’

‘પસઅ…’ બધા સાંભળવા આતુર થઈ ગયા.

‘પસઅ… પસઅ… હું કરસઅ, પસઅ ઈનઅ આડી પાડી દીધી. પેલી બવ કગરી, બવ કગરી, પણ પથુડો માંન્યો જ નઈં…’

‘ન થઈ ભગાના ભઈવાળી…’

‘ભગાના ભઈવાળી એકઅ…’ કોઈકે પૂછ્યું.

‘કપાળ દિયોરનું.’

‘લા કોક કેતું’તું ક એ ઢેઢણ ઈના ઘરમઅ પેહવાની વાત કરતી’તી નઅ.’

‘આવું થ્યું એકઅ એવી વાત તો કરજ નઅ. ભીયા થ્યું જબ્બર. પેલી ઢેઢણે પથુડાનઅ એવો તો ઝાલ્યો’તો. બાંડિયુંય ફાટી જ્યું. ઈના શરીર ઉપરીંયાય લૂગડાંનાં ઠેકાણાં નતાં ર્‌યાં. ખરો ફજેતો થ્યો તો, ન એવામઅ ઈનો બાપ મુખી આયો, ન આ ટેંબાવાળા સેતરનો બાવનિયો પુરાણોં.’ કહેતાં મર્માળું હાસ્ય ટોળામાં ફેલાયું.

‘નઅ આજ તૈન દને બૂંજિયો વાજ્યો.’

*

ગઈ રાતના ચોરામાં બોલાવાયેલા પસો અને તેનો બાપ ગોકળ કપાળ કૂટતા સવારે વાસમાં પાછા આવ્યા. વાસના સૌ તેમને ઘેરી વળ્યા.

‘હું થ્યું ભા…!…’

‘ભૈ આપણું કરમ વાંકું. પસવાની વૌઉએ કૂવો પૂર્યો.’ સૌ આ વિગત જાણતા હતા છતાં ગમગીનીમાં આ શબ્દોએ નિરાશાને પણ ભેળવી.

‘પણ ચ્યમ ભા, પસલાન અને ઈન્ન તો જબ્બર હેત અતું.’ કોઈક દુઃખી સ્વરે બોલ્યું.

‘ઓવ્વ… ભઈ. પણ પેલ્લો દિયોર પથુડો વેરી… વેરી થ્યો ઈને વૌઉની લાજ લીધી ન બચારીએ બાવનિયો પૂર્યો.’

ગોકળ વાક્ય પૂરું કરતાં કરતાં ગળગળો થઈ ગયો. તેની આંખમાં આંસુ ઊભરાઈ આવ્યાં. વાત અદૂરી હોવા છતાં સઘળાં સાચી વાત સમજી ગયાં.

થોડી વાર ચૂપ રહ્યા પછી દુઃખી સ્વરે ગોકળ બોલ્યો.

‘આ હાહરો ફોજદારાય, કે’તો’તો, તમે બાપ દીકરે વૌઉ નઅ કૂવે નાખી સઅ, આસી રાત બેહાડી રાસી એરાન એરાન કરી નાસ્યા.’

‘અન મુખીએ ફોજદારનઅ બવ હમજાયા તાણઅ સૂટા કર્યા. સો કળજગ… દિયોર મુખીય પથુડાનો બાપ કન.’

‘હા ભા, આપણાં કરમ વાંકાં, કાલ હુંદી કાંય નતું ન આજ આ દાડો જોવા મલ્યો, કાલવાળી વાતની અવ હમજ પડી.’

‘ચેઈ વાત લ્યા?’ કહી ગોકળે બોલનાર તરફ જોયું.

‘જ્યાં કાલ મુખીએ પેલા રમતુડા નઅ બહો રૂપિયા વાંહળીમ ભરીને આલ્યા’તા. અન તાલુકે મોકલ્યો તો. અન હાંજઅ સપાઈ ન ફોજદાર આયા, આ બધા ઈના જ ખેલ ભા!’

‘ભા ગડદા-પાટુ તો કર્યાં નથી ન.’

‘ના ભૈ, પણ આ માર ઓસો સ કાંઈ?’

‘મના ઓ મના તૈણ-ચાર જણ જઈ મડદું લેઈ આવો, ટેંબાવાળેથી ખાટલો લેતા જજો…’ ગોકળ સૂચના આપતો ચૂપચાપ ઊભો રહ્યો.

આ સઘળી વાતો સાંભળતાં ગંગામા અપલક નેત્રે અવાચક થઈ ગોકળ સામે જોઈ રહ્યાં હતાં. તેમના મનમાં વિચારોનું તાંડવ શરૂ થઈ ગયું હતું. પાસે પસો ઊભો ઊભો રડતો હતો. વાતાવરણ ભારેખમ હતું.

*

‘અલ્યા હાચવીનઅ મડદું, ઘરમ લ્યો, અને લેંપેલી ભોંય ઉપર ભોંય હૈણે કરો.’

‘કોડિયામ થોડું ઝી લાવો.’

‘ઝી ના હોય તો ડોળિયું લાવો, નકર ઑહ હોય તો એય ચાલસે, અવ આ ખોળિયાનઅ ઝીના સા અભળખા.’

‘આ લ્યો ઑહનો દીવો મેલો.’

ગોકળની વાતથી અવાચક થયેલાં ગંગામા હવે જરા સળવળ્યાં. ‘ભોંય હૈણે’ કરેલ પસલાની વહુ પાસે બેસી ગયાં. શરીર ઉપર ઓઢાડેલ પછેડી હળવેથી ખસેડી લીધી. વહુનું મોઢું અપલક નેત્રે જોયા કર્યું. બે હાથ પસારી મોઢું લૂછ્યું, નીચા નમી હળવેથી કપાળ પર બચી કરી, શરીર ઉપર હળવે હળવે હાથ પસારવા લાગ્યાં. ગંગામાનો હાથ ફરતો ફરતો પેટ ઉપર આવ્યો. તેમની આંખમાં એકાએક ચમક આવી. કંઈક અગોચરમાં જોતાં હોય તેમ વિચારમાં ખોવાઈ ગયાં. તેમને વહુના પેટમાં કંઈક સળવળાટ થતો હોય તેવો ભાસ થયો, ને પથુની વહુ યાદ આવી. તેમના જ બોલાયેલા શબ્દો તેમની આજુબાજુ ભૂતાવળ બની ફેરફુદરડી ફરવા લાગ્યા.

‘આથ મૂકતાં જ સુટકારો થઈ જ્યો.’

તેમની આંખોમાંથી એકાએક આંસુની ધારાઓ વહેવા માંડી.

‘ભા, દીકરો ને વૌઉ બવ હારા સ.’ શબ્દો અજાણતાં જ તેમના અંતરમાં ઊપસી આવ્યા. હૃદયના ધબકાર બંધ થઈ જશે તેવું એક પળ તેમને લાગ્યું. પણ બીજી પળે દાંત પીસી, માથું ધુણાવી વાસ્તવિક દુનિયામાં આવી ગયાં.

‘મારા પસલાની વૌઉ… ઈન્ની આ દશા? હત્ તમારું બેંટ જડામૂળથી જાય, ચીયા ભવનું વેર વાળ્યું… ભાયના દિયોર…!’ બોલતાં બોલતાં ગંગામાએ ચીસ પાડી ઠૂઠવો મૂક્યો.

ઑહનો દીવો બળતો હતો.

LIII

હરીશ મંગલમ્

દાયણ

સાબરમતીની આજુબાજુનાં કોતરોની ધાર પર ઊગેલાં વનરાઉ વૃક્ષોની લીલાશ આંખોને ભરી દેતી. લાલઘૂમ સૂરજ ઉગમણે ઊગી ચૂક્યો હતો. બસ, જોયા જ કરીએ, જોયા જ કરીએ. એ બાજુથી ગામ ભણી નજર કરતાં હૈયું હરખાતું. આખી સૃષ્ટિની નિઃશબ્દ શાંતિ પથરાયેલી છે. આંબેડકરવાસમાંથી એકેક-બબ્બે, ત્રણ-ત્રણ તો વળી દસ-બારના ટોળામાં લોકો ખેતમજૂરીએ જઈ રહ્યાં હતાં, બાકી વધતાં નિશાળિયાં અને ઘરડાંબુઢ્ઢાં, આખો વાસ સૂમસામ ભાસતો.

બેનીમા આખો દિવસ અંધારિયા છાપરામાંની કેરીઓની વખારમાં રહેતાં. સારી સારી કેરીઓ એક બાજુ કરતાં અને ભડદાં ભડદાં એક બાજુ પર. ભડદાં સસ્તા ભાવે વેચતાં જે મોટે ભાગે દલિતો હોંશે હોંશે ખરીદતાં. વધેલાં ભડદાંને બેનીમા નાનાં નાનાં છોકરાંને વહેંચી દેતાં. કેરી પકવવામાં જેટલાં પાવરધાં તેટલાં જ પાવરધાં દાયણના કામમાં. બેનીમાનું નામ પડે ને સારા દા’ડાવાળાં બૈરાં એમનાં વખાણ કરતાં થાકતાં નહિ.

કાળાભાને ગુજરી ગયે બે દાયકા વીતી ગયા હશે. ત્યારથી બેનીમા આ અંધારિયા છાપરામાં જીવન વ્યતીત કરતા રહ્યાં હતાં. છાપરાનાં નળિયાંમાંથી ક્યાંક ક્યાંક પ્રકાશનાં કિરણો પડતાં, બાકી તો સાવ અંધારું ઘોર.

કેરીની ઋતુમાં એમનો સમય કાચી-પાકી, ખાટી-મીઠી, અધકચરી, ગદ્ગદી ગયેલી કે ભડદાં થયેલી કેરીઓને ઊલટ-સૂલટ કરવામાં જ ક્યાંય પસાર થઈ જતો. નાની નાની કાચી કેરીઓને હાથમાં ફેરવતાં બેનીમાને એમનું બાળપણ, યુવાન વય યાદ આવી જતાં. તો વળી વૃદ્ધાવસ્થાનું ભાન થતું. ભડદાંની છાલ જેવી જ એમના શરીરની ચામડી પણ કાળી, લબડી પડેલી, રુક્ષ થઈ ગઈ હતી.

બેનીમા વખારમાં કેરીઓ ઊલટ-સૂલટ કરી રહ્યાં હતાં. એવામાં દલી પટલાણીએ ઘર આગળ આવીને બૂમ પાડી, ‘બેનીમા ઓ બેનીમા!’ દલીને શ્વાસ ચડ્યો હતો.

‘અલી, દલી તું! હું થ્યું સ?’ બેનીમા દબડક્ કરતાંક બહાર દોડી આવીને હાંફળાં થઈ પૂછ્યું.

‘હા બેનીમા, હું દલી… મારાં જેઠાણી પશીમાને પીડા ઊપડી સ્અ, દાક્તર પરેશ પટેલને બોલાયા’તા પણ… એ તો અંજીશન આલીને જતા ર્‌યા. કીધું કઅ કૉય ચિંતા કરશો નૈ. બે કલાકમાં સુવાવડ થૈ જશે,’ વળી, શ્વાસ લેતાં ઉમેર્યું, ‘પણ બેનીમા બેના ચાર કલાક થ્યા તોય ન તો સુવાવડ થૈ ક ન તો પશીમાનં પીડા એઠી બેઠી, બેનીમા તમે ઝટ હેંડો.’

બેનીમા હંમેશની જેમ સહેજ પણ વિલંબ કર્યા વગર સાડલાનો છેડો ખોસી દોડ્યાં. પશીના ખાટલાની આજુબાજુ સાત-આઠ બૈરાંનું ટોળું અધ્ધર શ્વાસે ઊભું હતું. પશીની સાસુ માણેકડોશીએ બેનીમાને બધી જ હકીકતથી વાકેફ કર્યાં. પછી બેનીમાએ પશીની નાડ તપાસી અને માણેકડોશીને મોટા અવાજથી ઠપકાર્યાં, ‘મૅર રોંડ! આટલું બધું દરદ શ્યુસ્‌અ અને અતાર હુદી ચ્યોં માંહણિયોંમાં જી’તી? ઘૈડપણ ચ્યોં ગાળ્યું? હાત શિયાં જણ્યાં તોય તનં ખબર ના પડી?! મૂઈ, ઑમ તો હોના જેવી બાયડીન્અ ખોયે!’

બેનીમાને એટલી બધી કોઠાસૂઝ અને આવડત હતી કે એમની આગળ ભલભલા ડૉક્ટર પણ ગોથું ખાઈ જતા, એમની પાસે એમ.એસ. કે એમ.ડી.નાં સર્ટિફિકેટ ન હતાં પરંતુ અનુભવ અને આવડતનું ભાથું મોટું હતું. ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શનથી દર્દીનાં સગાંવહાલાંય બીમાર પડી જાય એવા દવાદારૂના ખોટા ખર્ચા પણ નહિ. સુવાવડ થાય ત્યાં લગી રાતદિન ઉજાગરો કરતાં ને, ફક્ત એક નાળિયેરનો જ ખર્ચો કરાવતાં!

‘આઘી હટૉ, રાંડો!’ કહી બેનીમાએ બારણું બંધ કર્યું. પશી ને માણેકડોશી સિવાય બધાંને બહાર કાઢ્યાં. બેનીમાએ પોતાનું કામ ચાલુ કર્યું. પશીને સખત પીડા થતી હતી. ખાટલામાંથી એને નીચે ભોં પર સુવાડી. એ આળોટવા માંડી અને ધમપછાડા કરતી હતી. હવે એનાથી દુઃખ સહ્યું જતું નહોતું; એક એક પળ વસમી થઈ પડી હતી. બહાર એના પતિ બળદેવનો જીવ તાળવે ચોંટી ગયો હતો. અપલક આંખે તે કમાડ તરફ જોઈ રહ્યો હતો. અંદરથી પશીનો સહેજ પણ ઊંહકારો સંભળાતો કે એ રડમસ થઈ જતો…

‘બેનીમા,’ ગભરાતાં ગભરાતાં માણેકડોશી બોલ્યાં, ‘મારી પશલીનં બચાવવી તમારા હાથોમાં સ્અ. પે’લી વખત કહુવાવડ થૈ અનં આ વખત પણ…’ વાત આગળ વધે તે પહેલાં તો એમનાથી ડૂસકું રોકી શકાયું નહિ. વાતાવરણમાં વેદના પ્રસરી.

‘હં… તે મૉણેકડોશી, આ દાક્તર પીટ્યાએ હું કીધું?’ વાતને વળાંક આપતાં બેનીમાએ કહ્યું.

‘દાક્તરે તો પૂછ્યું ક્અ તનં હું થાય સ્અ?’

‘આવું ના પૂસ્અ તો દાક્તર હેંનો?’ મોં પરના હાવભાવ બદલી, દાક્તરો તરફનો અણગમો વ્યક્ત કરતાં બેનીમા વચમાં જ બોલી ઊઠ્યાં.

માણેકડોશીએ વાત ચાલુ રાખી, ‘નઅ, હાથના પેલા ફૅણના જેવું ગળામોંથી કાઢી, કાંનમાં મૂકી તપાસ કરી અન બાળક ગર્ભાશયમાં ચોંટી જ્યુસઅ એવું કીધું અને અંજીશનથી હુવાવડ થૈ જશે એવું આશ્વાસન આલીન દાક્તર રૂપિયા પચ્ચા લૈનં જ્યા!’ નિસાસો નાખી માણેકડોશી બેનીમાને કરગરવા લાગ્યાં, ‘બેનીમા, તમારું ભગવાન હારું કરશે, પણ આટલું કૉમ પાર પાડો.’

‘મૉણેક, તું ચિંતા ના કર્ય. હૌ હારાં ઑનાં થૈ જશે.’ કાર્યમાં લીન એવાં બેનીમાએ અંતરમાં શ્રદ્ધાનો દીપ જલતો રાખવાનું કહ્યું.

ઘરના પાછળના ખંડમાં નીરવ શાંતિ પ્રસરેલી હતી. અંદર અને બહાર બેઠેલાં સૌના જીવ અધ્ધર લટકતા હતા. બળદેવની આંખો ઘરના છાપરાની વળીઓ સામું તાકી કંઈ શોધવા પ્રયત્ન કરતી રહી હતી. જૂની વળીઓએ એવા ભૂતકાળને તાજો કરાવ્યો. પ્રથમ સુવાવડ થઈ હોત તો છોકરો ઘૂઘરા જેવો હોત. ઘર ભર્યું ભર્યું હોત, પશી ચિંતામાં ઓગળી ગૈ ના હોત, મનોવેદનામાં તપતી ના હોત.

એ પળ આનંદોત્સવ મનાવશે કે પછી વળીઓમાં બાઝી ગયેલાં જાળાંમાં ફસાઈ જશે? ના છાપરાનાં નળિયાંમાંથી ક્યાંક ક્યાંક પ્રકાશ આવતો હતો. અચાનક આખું વાતાવરણ પેલી પળને તેડી નાચવા લાગ્યુંઃ ‘ઊંઆ… ઊંઆ… થૈને નાચ્યું; ખૂબ નાચ્યું.

સૂર્ય પરથી વાદળ હટી ગયાં. બળદેવની આંખો પર નળિયામાંથી ચળાઈને આવતા પ્રકાશનો ચાંદો પડ્યો.

પશીને હેમખેમ છોકરો અવતર્યો, બેનીમાને હાથે.

હજી પશી બેભાન હતી.

માણેકડોશીની આંખોમાંથી હર્ષનાં આંસુ બેનીમાનાં ચરણ પર પડ્યાં.

ધડાક કરતુંક બારણું ખોલી બેનીમાએ સૌને ખુશીથી જાણ કરી અને બળદેવને એક નાળિયેર ચડાવવાનું કહ્યું. ખુશખુશાલ થતાં બૈરાંને ઠપકાના રૂપમાં કહ્યું, ‘રાંડો! આવી ભૂલ કદી ના કરતોં, મારૉ તો સૉ મારા ઘેર આયીન્અ મરતો, પણ આવું કોય હોય તો મનઅ બોલાઈ લેવી.’ અને એમના પગ વાસ તરફ ઊપડ્યા.

*

બેનીમા એક દિવસ ગામમાં કેરીઓ વેચી રહ્યાં હતાં. તે વખતે ‘પશલી’ કહી બેનીમાએ પશીને બૂમ પાડી. પશીએ બેનીમાને આવકાર્યાં. બાબાના ખબરઅંતર પૂછ્યા. છોકરો તો હવે એક વરસ અને ત્રણ-ચાર મહિનાનો થયો હશે. ‘લે… લેલે’ કરી બેનીમાએ છોકરાને નજીક બોલાવ્યો. પા પા પગલી ભરતો ભરતો બેનીમા જોડે આવતો હતો. ત્યાં જ પશી સાવધ બની ગઈ ને છોકરાને બાવડાથી પકડી તેડતાં બોલી, ‘જોજે કીકલા… બેનીમાનઅ અડતો!!!’

બેનીમાના લંબાયેલા હાથને જાણે લકવો થયો હોય તેમ ધ્રૂજતાં ધ્રૂજતાં હવામાં લટકી રહ્યાં… એમને યાદ આવી પશીની સુવાવડની વેળા…

‘હારુ બૈ, હું જાઉં તાણં,’ કહી ગમાણમાં મૂકેલા રામૈયામાંની ચા પૂરી કરતાં બેનીમા ઊભાં થયાં.

બેનીમાને જોઈને આજુબાજુનાં બૈરાં દલી, રૂખી અને મંજુ ભેગાં થઈ ગયાં. બેનીમાની આગળ ગમાણની માખીઓની જેમ બણબણવા માંડ્યાં. ‘આ તો બેનીમા, પશલીનું નશીબ તે બચી જૈ… નઅ પશલી પણ કેતી’તી ક્અ આ તો રોમકબીરની મોનેલી બાધા ફળી…’

‘નસીબ’ અને ‘રામકબીરની બાધા ફળી’-નું ઝેર પ્રસર્યું.

‘બાધા ફળી,’ ‘બાધા ફળી’-નું જબ્બરદસ્ત ભૂત ધૂણવા માંડ્યું. બેનીમાની કોઠાસૂઝ અને અકળ આવડત પર સમયનો તીક્ષ્ણ પંજો ફરી વળ્યો….

કેરીઓની ટોપલીનો ભાર લઈને બેનીમા ચાલતાં થયાં. રસ્તામાં વડલા નીચે ગામનાં છોકરાં રમતાં હતાં. બેનીમા છોકરાંની બાજુમાં થઈને પસાર થયાં. તેવામાં એક છોકરો તાડૂક્યો, ‘એ ઢેઢી! આઘી જા, અભડાયે! ભારતી નથી?’

‘ભૈ, આટલી તો છેટી સું.’ બેનીમા હળવેથી બોલ્યાં.

આંખોમાં ઝાંખ વળતી હતી. આંખો પર હાથ ટેકવી જોયું તો દલીનો ડાયલો હતો. બેનીમા મનમાં ને મનમાં જ બબડ્યાં, ‘હં… તૈણ-ચાર વરહ પેલ્લાં દલીની હુવાવડ વેળાએ મૂઆનં મેં જ બચાયો’તો.’

બેનીમા ઉપર આખું આભ તૂટી પડ્યું. પગ થંભી જાય તે પહેલાં યુગાંતરનો ભાર વેંઢારી આઘાં ખસ્યાં, ત્યાં એમની નજર આકાશ તરફ મંડાઈ. દરરોજની જેમ સૂરજ લાલઘૂમ ન હતો. એની ઉપર કાળાંડિબાંગ વાદળ છવાયેલાં હતાં. ‘હાશ’ કહી બેનીમાએ પોતાના ભારેખમ પગ ઘર ભણી ઉપાડ્યા, ત્યાં તો વડલાની કો’ક ડાળથી ટપાક્… ટપ… ટેટો ખર્યો જાણે ડાયલાનો ડૂંટો ખર્યો!!

(‘ગુજરાતી દલિત વાર્તા’માંથી)

ઉટાંટિયો

‘આઘી મર્ય કઅ્ રાંડ! તો વળી કો’કઃ લૂંડ્યોની હારી! કહીને નાક દબાવતાં. ચામડાનો ધંધો જ એવો એટલે આવી બધી વાતોથી રતન ટેવાઈ ગઈ હતી. ઘણી વાર ઘૂમટામાં હસી લેતીઃ ‘બાપ! હું થાય? આ તો અમારો ધંધો જ એવો સઅ્. અનં તમારાં ઘેર મૂઆઁ ઢોર જ ના મર્યાં હોય તો ચેવું હારું!’

કંડક્ટર પણ બસમાં બેસવા દેતો નહિ. ચામડાના બચકા તરફ સૂગથી જોઈને તુંકારે બોલતોઃ ‘બેસવું હોય તો આ ઉપર મેલી દે!’ વળી ખીજ ચડાવી દબડાવતોઃ ‘આવી ગંધ લૈનં તું ચ્યોં ચડે?’ ધડ કરી બારણું બંધ કરી દેતો. રતનને સો મણના નિઃસાસા પડતા. જૂઉંઉંઉં… બસ ઊપડી જતી. પાછળ ઊડતા ધૂળના ગોટેગોટમાં એ ખોવાઈ જતી.

જે દિવસે ચામડાના પૈસા રોકડા ના મળ્યા હોય તે દિવસે પછેડીનો ગોટો ખૂણામાં ફેંકતી અને કચરાને કહેતીઃ ‘મૂળા ડોહાએ આંના પૈસા બાશી રાશ્યા પણ જયા વખતના હોં રૂપિયા આલ્યા સઅ્…’

‘જયા વખતના તો આલ્યા નં? એટલઅ્ થ્યું… ઘરમાં વાપરવા કાંણિયો જૈંય ન’તો. અનં મૂળા ડોહાના પૈસા ખોટા નૈં.’

ઘરમાં સો રૂપિયા આવ્યા એટલે થોડી હળવાશ થઈ.

તેવામાં કોઈની બૂમ સંભળાઈઃ

‘લ્યા, કચરા…’

‘આવાં, અરગોવનભા, તમે!’

‘હા, ભૈ! કુદરત પણ રૂઠી સઅ્… ભૂરી મરી જી… આઈનં ખેંચી જા, ભૈ!’

‘પણ, એકદમથી હું થ્યું?! હાય, હાય! અનં ભૂરી તો… બાપ રે! પૂરા પાંચ અજારની અશે.’

‘હા, પણ હું થાય? તારા – મારા આથની થોરી વાત સઅ્?’

હરગોવન પટેલ ગયા એટલે રતન બહાર આવીને કચરા પાસે બેઠી. આટલી મોટી ભારે ભેંસને કેવી રીતે ખેંચી લાવવી એની ચિંતામાં પડી.

‘ભૂરી તો અશેં બૌ ભારે!’

‘હું કરશું? પચા મણની તો ખરી!’

‘ભેમપરથી દેવલા અન્ અમથાન્ બોલાઈ લાવો. નકર આપરું કામ નૈ! નેંની હોય તો હમજ્યા…’

દેવલા અને અમથાની મદદથી ભેંસને કુંડ પર ખેંચી લાવ્યા. મોટી આંકોલથી કચરો ચર્‌ચર્ ચીરવા મંડ્યો. એક-બે ઘસરકામાં તો પેટ ચીરી નાખ્યું. પેટમાંથી સૂર્‌ર્‌ર્ કરતી હવા વછૂટી. જ્વાળામુખી અચાનક ફાટી નીકળે ને લાવા સાથે બધા પદાર્થો ધસી આવે એ રીતે હોજરી-આંતરડાં-ફેફસાં-કાળજું-બધું જ હફળક્ લઈને બહાર ધસી આવ્યું. આંતરડાંમાંથી ભૂડભૂડ થઈ ગૅસ નીકળી રહ્યો. લાદાની દુર્ગંધ પ્રસરી ગઈ.

માંસ ધૂળવાળું ના થાય એટલે રતને ચામડું પાથર્યું. ચરબી જોઈને રતન મનમાં ને મનમાં હરખાતી રહી.

‘નકરી ચરબી સઅ્, હાં કઅ્!’

‘ચરબી જ હોય નઅ્. અરગોવનભા તો માંણસ કરતાંય વધારઅ હાચવતા’તા!’

‘છાસ તાણં આ ભૂરીની જ.’

‘હા, હોં! રગડા જેવી!’

કચરો અને રતન ભોથાંના ભાગ પાડતાં વાતોમાં મશગૂલ થઈ ગયાં. ત્યાં કો’કનો અવાજ સંભળાયોઃ

‘લ્યા, કચરિયા!’

ચરબીમાં ચિત્ત ચોંટેલું હતું એટલે રતન ઊભી થઈ નહિ અને ભાગ પાડેલી ઢગલીઓ તરફ જોઈ રહી. ભાગ નાના-મોટા તો નથી પડ્યા ને, એનો અંદાજ લગાવી રહી. પછી દરેક ઢગલીમાં લાંભાં નાખ્યાં. કચરાએ રતનને ઢંઢોળીઃ

‘હાંભરઅ્ સ્? કો’ક બોલાવતું હોય એવું લાગઅ્ સઅ્.’

‘તમે જ જતા આવાં નં!’

કચરો વાડામાં થઈને ઘર આગળ ગયો.

‘આવાં, વનજીકાકા.’

વનજીકાકા તો કચરાના રૂપને જોઈ રહ્યા. કચરાએ ઝભ્ભાની બાંયો ચડાવેલી હતી. એક હાથમાં લોહીનીતરતી મોટી આંકોલ હતી. બીજા હાથ પર માંસના કાળા બળેટા ચોંટેલા હતા. લોહીથી ઝભ્ભો ખરડાઈ ગયો હતો. મોં પર લોહીના છાંટા પડ્યા હતા. બાયગોતરમાંય ના જોયેલું જોઈને વનજીકાકાને ચીતરી ચડી. માંડ માંડ બોલી શક્યાંઃ

‘બળદ મરી જ્યો સઅ્… અન્ કાલ્ય પાછાં ઘેર લગન સઅ્ એટલઅ્ જલદી ખેંચી જવો પડશે… દિયોરનું અમે તો આખો દંન ગંધે મરી જ્યાં…!’

‘જુઓ કાકા, આ અરગોવનભાની ભેંસ તો અજી પડી સઅ્… હવારનો નવરો નથી થ્યો. હવારમાં આયશું… અન્ બળદ સઅ્ એટલઅ્ પાછા ભેમપરથી મોણસો બોલાવવા પડશે…’

આ, સાંભળીને વનજીકાકા, તો ગુસ્સે થયા જતા હતા; પરંતુ પરિસ્થિતિ પામી ગયા. એટલે ‘લ્યા, કચરિયા’ પરથી ‘ભૈ, કચરા પર આવી ગયા. અને વિનંતી કરી રહ્યા. ભૈ કચરા! કાલ્ય લગન સઅ્ ઈંનું તો કાંક હમજ. આજ જ ખેંચી જવું પડશે.’

કચરાએ હા પાડી એટલે વનજીકાકા જીવ લઈને નાઠા. એમને ઘોઘળે આંતરડાં આવી ગયાં. જેવા ઘેર પહોંચ્યા તો વેણીદાસના ઘર આગળ માણસોનું ટોળું વળેલું જોયું. સીધા ત્યાં ગયા. જોયું તો ભેંસ પગ પછાડી રહી હતી. થોડીક વારમાં પગ પણ ઠરી ગયા.

આ રીતે ગામમાં એક પછી એક ઢોર મરતાં જોઈને બધાં ઠરીને ઠીકરું થઈ ગયાં. ગામ આખામાં હાહાકાર મચી ગયો. રોગચાળાને લીધે ઘણાં ઢોર મરી ગયાં. ગામમાં દોરાધાગા કરનારા બામણા અને દાક્તરોના આંટાફેરા વધી ગયા. ગામ ફરતે કાચા સૂતરના દોરા વીંટી ધૂપ ફેરવ્યો. ઓછાયો ના પડે એ બીકે બારણે બારણે લીમડાની ડાળીઓ ખોસી દીધી. આમ ખાસ્સા દિવસો ચાલ્યું. પણ કંઈ ફેર પડ્યો નહિ. બારણે ખોસેલી લીમડાની ડાળીઓય સુકાઈ ગઈ. ગામ આખું શોકમાં ડૂબી ગયું. કચરો અને રતન ઢોર ખેંચી ખેંચી અને ચીરી ચીરીને થાકી ગયાં. આડીઓથી ખભા આળા થઈ ગયા. પણ એમના માટે આ વરસ સારું હતું.

રતને ધીમેથી ખૂણીનો ગોદો મારી કચરાને કહ્યુંઃ

‘ઓણ સાલ ચાંમડાના પૈસા હારા આવશીં! અનં દાંણા ઓછા વપરાશીં!’ કચરો મૂછમાં હસ્યો. થોડી વારમાં એનો ચહેરો ગંભીર થઈ ગયો.

‘ગોંડી! કોઈનું ખોટું ના તાકીએ, હમજી?’ પછી આંકોલની ધાર કાઢતાં બબડ્યોઃ

‘કણબી બાં રંડઈ જ્યાં નં તું ચાંમડાના પૈસાની વાત કરઅ્ સઅ્? બર્યા એ પૈશા… કહીને કુંડ તરફ ગયો. એના પગમાં હંમેશની જેમ ઝડપ નહોતી. રતન શીંગડું અને દાંડી લઈ આકડાનું દૂધ લેવા ચાલી નીકળી.

કચરો કુંડમાં ચામડાં પકવવાની કામગીરીમાં ગળાડૂબ થયો. આ વખતે ઢોર એટલાં બધાં મરી ગયાં હતાં કે ના પૂછો વાત. કુંડ પર જ્યાં જુઓ ત્યાં ચામડું જ ચામડું નજરે પડતું. ચામડાં વધુ હતાં એટલે રતન પણ દૂધ લાવવામાં થાકી જતી. ઘણી વખત શીંગડું ભરાયું ના હોય ત્યારે આખા દિવસની રઝળપાટ થતી. હમણાંથી તો રતનને વહેલી સવારમાં જ નીકળી જવું પડતું. ઉઘાડા પગે આકડાના છોડે છોડે ફરતી. આકડાની કૂણીકચ્ચ ડાળીની ડોક શીંગડાની ધાર પર ટેકથી દાંડી વડે ઠકઠકાવતી. ડબ્‌ડ‌બ્‌ડબાક્ કરતી દદડતી સફેદ લોહીની ધારને ત્રાંસી નજરે જોઈ રહેતી. બું ૂધ ટપકી જતું ત્યારે દાંડીને ઝટ્ લઈને ઉઠાવી લેતી. રગદોળાઈ ગયેલી ડાળીને જોઈને આજુબાજુ ઊભેલા આકડા મૂળસોંતા થથરી ઊઠતા. મોટા મોટા આકડા કોઈ કાપી ગયું હોય તો તે જોઈને રતનના મોં પર ગુસ્સો તરવરી જતોઃ ‘મારો હારો ભીલ… ભૂખ ચો… આકડાય ર’વા દેતો નથી!’ — મનોમન એવું વિચારતીઃ ‘ના હોય તો તાણ ચૂલામં હું આથ ઘાલં?’

જ્યારે શીંગડું દૂધથી ભરાઈ જતું ત્યારે એ હરખાતી. ઘેર જઈને સીધી કુંડ પર પહોંચી જતી. કૂંડમાં દૂધ રેડતી. દૂધ રેડતાં રેડતાં ચામડાને અવળસવળ કરતી અને પાકવાની કેટલી વાર છે એનો અંદાજ લગાવતી. દૂધ લાવી દીધા પછી વાંધાંમાંથી આવળ અને જવાસાના છોડ વાઢી લાવતી. ચામડું બરાબર પાકે ત્યાં સુધી કાળજી રાખતી.

માંડ માંડ ઢોરોના રોગચાળામાંથી કળ વળી હશે ને નાનાં છોકરાંને ઉટાંટિયો વળગ્યો. ગામમાં જ્યાં જુઓ ત્યાં ખોંહું… ખોંહું ત્રાટક્યું. સતત ખાંસીને લીધે છોકરાં રાતાંચોળ થઈ જતાં અને ડોળા બહાર ધસી આવતા. મોંમાંથી ફીણ અને ચીકણી લાળ દદડતી. જળજળિયાં આવી જતાં. આંખો સૂઝી સૂઝીને ડેબ્બા જેવી થઈ જતી. જોરદાર ઊબકા આવતા. પેટમાંથી બધું બહાર ધસી આવતું ના હોય એવું થતું, શ્વાસ રૂંધાતો. છોકરાં રાતદિવસ રડારોળ કરતાં. બૈરાં ત્રાસી જતાં. નિરાંતે ઊંઘી શકતાં નહોતાં. દવા કરી કરીનેય કંટાળ્યાં. દવાની લગીરેય અસર વરતાતી નહિ એટલે બધાં વહેમમાં સપડાયાં. જાતજાતની ઠૂંહલીમાની બાધા-આખડીઓ રાખી, વેણીદાસ તો ઘણી વાર ખિજાઈ જતા. ‘ઠૂંહલી વળગી સઅ્. દોરા કરાવાં, દોરા! નકર છોકરો ખોહાં… હમજ્યાં!’

હરગોવન પટેલના છોકરાની વહુ જમુ છોકરાને લઈને બસસ્ટૅન્ડ પર બેઠી હતી. બીજાં બૈરાં પણ બેઠેલાં હતાં. બસસ્ટૅન્ડ પર છોકરાંનું ખોંહું… ખોંહું… પ્રસરતું જતું હતું. દૂરથી આવતી બસનો અવાજ પણ ખોહું… ખોંહું થઈને કાને અથડાતો હતો. બધાં ત્રાહિમામ્ ત્રાહિમામ્ પોકારી ઊઠ્યાં હતાં. તેવામાં શીવી ડોશીએ લૂગડાં સરખાં કરતાં હં…અ કરીને જમાવ્યું.

‘’લિ, જમુ! ચ્યાં હેંડી!’

‘આ બાબલાનં ધોંશ ઊપડી સઅ્ તે બર્યું મટતી જ નથી. ઇંનં દવાખાંનં લઈ જઉં સું!’

‘ધાંશ સઅ્ એવું તનં કૂણે કીધું!’

‘મારાં જેઠાંણીએ.’

‘ધોંશ-બોંશ કે’નાર તારી હોંશ…! કહેતાં કહેતાં એ ગુસ્સે થઈ ગયાં. મોંમાંથી દાંત પડી ગયેલા એટલે હોઠ અને ગાલની લબડી પડેલી ચામડી ગુસ્સાથી થથરી રહી. ગુસ્સો કરતાં ધીમેથી જમુનાના કાનમાં કહ્યુંઃ

‘વઉં! આંન્ તો ઉટાંટિયો થ્યો સઅ્ ઉટાંટિયો! દવા-ફવા ર’વા દે અનં પેલા કચરા ભોંભીના ત્યાં લૈ જઈનં કુંડનું પાણી અભડાય…! તૈંણ દા’ડા હળંગ અભડાવજે… જૉણી કૉનમં વાત કીધી, હમજી?’

‘હાય, હાય બાપ!’ જમુને હાયકારો થયો.

‘હાય, હાય બાપવાળી! તાણં આ શિયાનં મારી નાંખ, ઘૂઘરા જેવો છોકરો ખોયે… તું ના જાંય તો અરગોવનનં કીયે… લે, ઘેર જા પાછી.’

શીવી ડોશીના કહેવાથી હરગોવન પટેલ છોકરાને કુંડનું ‘પાણી’ અભડાવી આવ્યા. હરગોવન પટેલ કુંડ પર ગયા ત્યારે કચરાએ આંગળી આખી છોકરાના ડોડવા સુધી ફેરવી દીધી હતી. છોકરો ખોંહું… ખોંહું કરીને રાતોચોળ થઈ ગયો હતો. આંખોમાં પાણી ભરાઈ ગયું હતું. કુંડની દુર્ગંધ માત્રથી હરગોવન પટેલને ત્રણ ભવનની ખબર પડી ગઈ.

ત્યારે રતને કચરાને પૂછ્યું હતુંઃ ‘શિયાનં અભડાયો?’

‘હા, એવો અભડાયો સઅ્ કઅ્ ના પૂસાં વાત!’ ને કચરો હસી પડ્યો.

‘ચ્યમ?’

‘આંગળી ભરીનં કુંડનું પાણી ઠેઠ ઘોઘરા હુંદી પાંકાંડી દીધું!’

‘તમેય તે… એક ઝેંણી હળી લૈનં જીભ પર અભડાવાય… નેના શિયાનં એવું કરાતું અસેં?’

‘જો, આંમ આપરાથી અભડાંય સં અનં અતારે ચેવાં હલવાંણાં સ?’

આમ બન્ને જણ વાતો કરતાં હતાં ત્યાં બીજાં બે બૈરાં છોકરાંને લઈને આવી પહોંચ્યાં. અને આમ કચરાને ત્યાં લંગાર લાગી. કુંડના પાણીથી જમુના છોકરાને ઉટાંટિયો મટી ગયાના સમાચાર જાણતાં જ લોકોની અવરજવર ખૂબ વધી ગઈ. બે-ત્રણ દિવસ તો કચરો અને રતન ઢોયણી ઢાળીને કુંડ પર જ બેસીને ‘પાંણી’ અભડાવવામાં રોકાઈ રહ્યાં.

એકાદ અઠવાડિયામાં તો ઉટાંટિયો જીવ લઈને ભાગી છૂટ્યો. જાણે જાદુઈ અસર ના થઈ હોય!

ગામમાં કચરાનું માન વધી ગયું. રતનને બધાં સામેથી છાશ લઈ જવાનું કહેવા લાગ્યાં. પહેલાં તો એને ‘રત્ની ધેબરાર્ય’ તુંકારથી બોલાવતાં. હવે તો એને પણ માનથી બોલાવવા લાગ્યાં.

એક દિવસે પંચાયતનો પટાવાળો કચરાને ઘેર આવ્યો.

‘કચરા ભૈ!’

‘ઑ હૉ… રૂપશંગ… આવાં. ચ્યમ આવવું પડ્યું?’

‘તલાટીએ તમનં બોલાયા સઅ્.’

રૂપસંગ રવાના થયો. થોડી વાર પછી કચરો તલાટીની કચેરીએ ગયો. તલાટીએ હસતાં હસતાં ખુશી વ્યક્ત કરી, કચરાને કહ્યુંઃ

‘કચરાભૈ, સઈ કરતાં આવડઅ્ સઅ્ કઅ્ પસઅ્ અંગૂઠો?… સઈ કરતા હોય તો આંય સઈ કરો અનં લાવો પેંડા!’

‘પણ સઅ્ હું? કાંય કે’તા નથીનં આફડા સઈ કરવાનું કાં’સાં?’

‘તમનં સરકારે બે વીઘા જમીન ફાળવી સઅ્… અરગોવન પટેલની જમીન ટોચમર્યાદામાં ફાજલ થયેલી તે તમનં આપવામાં આવઅ્ સઅ્… ગર્યું મોં કરાવાં અનં બાકીનું પસઅ્…!’

‘હાલ નં હાલ હું સઅ્? થોરા કાંય ગાંમ છોરીનં નાહી જવાના શિએં?’

કચરો રાજીના રેડ થઈ ગયો. ખેતીમાંથી બે પૈસાની બચત થશે તેવું વિચારી રહ્યો. રતન ઉદાસ દેખાતી હતી. એટલે કચરો એની નજીક સરક્યો અને પૂછ્યુંઃ

‘તું હું વિચાર કરઅ્ સઅ્? અરગોવનભાની જમીન તો હોના જેવી સઅ્. બે વીઘા તો બૌ થૈ જી. આપણ કાંય માલદાર થવું નથી. બાજરી વાયશું અનં ખાવા જેટલા દાંણા થશે એટલઅ્ ભયોભયો!’

રતન મૂંગી રહી. કચરો બબડ્યોઃ

‘ચ્યમ બોલતી નથી? કાંય મૂંઢામં મગ ઓળયા સઅ્?’

કચરાની આંખોમાં દયામણા ચહેરેં તાકી રહી. ગળગળા અવાજે બોલીઃ

‘તમે માંનાં કઅ્ ના માંનાં પણ આ જમીન લાખ રૂપિયેય ના જોઈએ. આ લોક આપણનં હખ નૈં લેવા દે…’

‘તારી વાત તો હાચી સઅ્. આ જાત્ય રૈ બલૂન જેવી… પણ, જમીન તો સરકાર આલઅ્ સઅ્!’

‘પણ જમીન તો અરગોવનભાની નં?’

કચરો મૌન રહ્યો. થોડી વાર પછી તાડૂક્યોઃ

‘તો તુંય હોંભરી લે. આ કચરા ચમારે કાંય બંગડીઓ નથી પેરી… પડ્યું એવું દેવાશે. પણ, અતારથી એંમત હારી જવાથી કોય ચાલતું અશે?’

‘તમે માંનતા નથી પણ મનં વશ્વાસ આવતો નથી.’

શીંગડું અને દાંડી લઈને રતન ઢીલા પગલે ઘરમાંથી બહાર નીકળી પડી.

બે ઘડી કચરો વિચારમોજાંમાં ઝોલે ચડ્યો. ‘રતનની વાત લાખ રૂપિયાની સઅ્… માળિયા પર મૂકેલું ધારિયું જોઈ લીધું. ‘જય ચામુંડ મા’નું રટણ કરતો રહ્યો. જમીનનો કબજો કચરાને સોંપવાનો હતો. એની નોટિસ તલાટીએ પટેલને બજાવવાની હતી. નોટિસ પર સહી કરવાની ના પાડીને તલાટી પર હરગોવન પટેલ ગુસ્સે થયા. અેટલે તલાટીએ ધીમેથી કહ્યુંઃ ‘આ મારા ઘરનો હુકમ નથી. ઉપરથી આયો સઅ્. મારે તો હુકમનો અમલ કરવાનો સઅ્… નાહકના મારી ઉપર ગરમ થયા વગર જો કાંય રજૂઆત કરવાની હોય તો તાલુકે જાઓ…’

હરગોવન પટેલ તાલુકે તો ના ગયા પણ ગામના આગેવાનોને લઈને કચરાને સમજાવવા ગયા.

‘ભૈ, કચરા! હું વિચાર્યું?’

‘હેંનું?’

‘આ જમીન બારામાં…’

‘વાવવાનું, વળી બીજું હું વિચાર કરઅ્?’

‘ભૈ, સરકાર તો ગાંડી સઅ્… જો, જમીન તો અરગોવનની ખરી કઅ્ નૈં? અનં સરકાર બીજાંનં આલી દે એ ચ્યોંનો ન્યાય! આંમ તો ગામમાં આગ લાગશે… કાંક હમજ…’

‘આગ લાગશેં તો આપણ બધાય ભેળા!’

ગામનો એક આગેવાન સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યોઃ

‘જમીન ભલે તારા નામે પર રૈ. પણ જમીન અરગોવન વાવશેં. શેઢો-બેઢો અલગ ચીતરવાનો નૈં. વરસે દા’ડે તનં પોંન્સો રૂપિયા આલીશું!’

‘પટયોલ! હાંભરી લ્યાં તાણં… સરકાર કાંય ગાંડી નથી. મનં અનં સરકારનં તમે ગાંડાં બનાવવા નેકર્યા સાં. હમજ્યા?!’

એવામાં એક જુવાનિયો આગળ ધસ્યો. મોટા અવાજે ધમકી આપવા લાગ્યોઃ

‘વાવજે તારામાં હિંમત હોય તો! એક ચમાર થઈને અમને સમજાવે છે તે!’

કચરાનાં ભવાં ખેંચાયાંઃ

‘હંભારીનં બોલજે… નકર…’

ઝઘડો થતાં થતાં રહી ગયો. બધા વીલા મોંએ પાછા ગામમાં ગયા, કચરો ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં ત્યાં ને ત્યાં જ ખોડંગાઈ ગયો.

રતને કચરાને ફરીથી આજીજી કરીઃ ‘આપરઅ્ કાંય જમીન-બમીન જોઈતી નથી. કો’ક દા’ડો મોટું વઘન થશે… હમજાં!’

પણ કચરો એકનો બે ના થયો તે ના જ થયો.

ગામલોકોનું કચરા પ્રત્યેનું વલણ બદલાયું. હરગોવનનાં ઘરનાંયે તો બોલવાનું બંધ કરી દીધું. રતનની છાશ બંધ થઈ ગઈ. કચરાને વહેમ ગયો એટલે ધારિયાને ધારી ધારીને જોયું. ધારિયાની તીક્ષ્ણ ધાર પર એની કરડી નજર સરકી. ધાર પર આંગળીઓનો સ્પર્શ કર્યો. એના શરીરમાં આછી કંપારી વછૂટી ગઈ. આજુબાજુ મૌન છવાઈ ગયું. આવતી કાલે, ખેતર ખેડવા જવાનું છે એમ વિચારી રતનને બથવાટી લીધી અને ધીમા સ્વરે દિલાસો આપ્યોઃ

‘જો, કાલ્ય મનં કાંય આ — ના થાય તો તું તારા ભૈના ઘેર જતો રે’જે. ધાર્યું ધણીનું થશે…’

આમ તો હારાં આ ગબાં ફટ્ટુ સં…’ રતન કચરાની છાતી સરસી ચીપકાઈ ગઈ. એની આંખમાં જળજળિયાં આવી ગયાં. કશું બોલી શકી નહિ.

બીજે દિવસે કચરો ચામુંડ માની દેરી આગળ નમી પડ્યો. ખેતરે જતાં પહેલાં માથા પર તાંસળું ઊંધું મૂકી ઉપર ફાળિયું બાંધી દીધું. ધારિયું ખભે નાખી સડસડાટ ખેતર તરફ જવા નીકળ્યો. રતન એકીટશે જોઈ રહી. પહેલેથી નક્કી કર્યા મુજબ હરનાપુરથી હળ-બળદ લઈને દેવો સીધો જ ખેતરે પહોંચી ગયો હતો અને કચરાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો.

બાવળના થડે ધારિયું ટેકવી કચરો અને દેવો ખેડવાના કામમાં જોતરાયા. દેવાના મનમાં શંકા સળવળીઃ

‘કચરા, આ લોકોનો વશ્વાસ નૈં, હોં! ધ્યાન રાખજે જરા…’

દેવાનું વાક્ય પૂરું થયું કે ના થયું ત્યાં તો વિચિત્ર અવાજો કાને અથડાયા. ‘હો… હો… હો… અને ‘મારો… મારો’ જેવું દૂરથી સંભળાતું હતું. પછી કાન ફોડી નાખે તેવા અવાજો ખેતરો ભેદીને જોસથી આવવા લાગ્યા.

કચરો જોવા લાગ્યો. એના કાન સરવા થયા. એકદમ સાવધ બની ગયો. બાવળના થડે ટેકવેલું ધારિયું હાથમાં લીધું. બાવળ ઉપર સડસડાટ ચડી ગયો. દૂર દૂર નજર નાખી જોઈ લીધું. માણસોનું ટોળું ધસી રહ્યું હતું. ધૂળની રજકણો હવામાં તરી રહી. હો… હો… હો… સિવાય કશું સંભળાતું નહોતું. ઝીણી નજર કરી અને કાન ધરી કચરો કશું પામવા મથી રહ્યો. કશી જ ખબર પડી નહિ. હવે, પેલું ટોળુ ‘ખોંહું… ખોંહું’ કરી રહ્યું હોય એવું લાગ્યું. ટોળું ઘણું નજીક આવી રહ્યું હતું. ‘ખોંહું… ખોંહું’ જોરથી કાનમાં અથડાયું. શાંત ખેતરોમાં ‘ખોંહું… ખોંહું’ પ્રસર્યું. ‘ખોંહું… ખોંહું’ ચકરાવે ચડ્યું. કચરો ગુસ્સાને લીધે ધ્રૂજી રહ્યો, એની આંખો લાલચોળ ભોથા જેવી થઈ ગઈ. ધારિયાને સંભાળી એ નીચે ઊતરવા લાગ્યો. હવે તો પેલું ટોળું છેક નજીક આવી ગયું હતું. ‘મારો… કાપો’ની જગ્યાએ ‘ખોંહું… ખોંહું…’ સંભળાતું હતું.’ ‘ખોંહું… ખોંહું…’ના સપાટાને લીધે બાવળિયાનાં ડાળાં અવળ-સવળ થઈ ગયાં. પવનનો સુસવાટો ખોંહું… ખોહું…ને લઈ ખેતરમાંથી પસાર થઈ રહ્યો. ખેતરની જગાએ કચરો કુંડ પર ઊભો હોય તેવું એને લાગ્યું. અને ‘ભૈ, કચરા, આ શિયાનં કુંડનું પાણી અભડાવવાનું સઅ્’ — વાતાવરણમાં પડઘાતું પડઘાતું કચરાના ધસમસતા લોહીમાં શમી ગયું.

LIV

અંજલિ ખાંડવાલા

લીલો છોકરો

‘પપ્પા… પપ્પા… પપ્પા…’ એકીશ્વાસે, ફાટેલા અવાજે બૂમો પાડતો નાનકડો પાંચ વર્ષનો પૌરવ, ઘોડાપૂર જેમ બે નિસરણી ચઢી, પોતાના પિતાના ઓરડામાં બારણું ખોલી પ્રવેશ કરે છે. એકાગ્રચિત્તે ચોપડીમાં કંઈક લખી રહેલા પિતાના ખમીસનો કૉલર, નાની આંગળીએથી ખેંચી — ’ઊઠો પપ્પા! ઝાડ ચાલે છે’ — એમ તરડાયેલા સ્વરે — ડઘાયેલી આંખે — બે-ત્રણ વાર બોલે છે. પિતા ઊંઘમાંથી સફાળા બેઠા થયા હોય એમ ખુરશી ઉપરથી ઝાટકા સાથે ઊભા થાય છે. પૌરવ એના નાનકડા હાથમાં, પિતાની આંગળીઓ સાણસીમાં પકડી હોય તેવી મજબૂતાઈથી પકડી, વંટોળ જેમ પગથિયાં કુદાવતો, ભોંયતળિયે આવેલા દીવાનખાનામાં પિતાને ઘસડી લાવે છે.

‘જુઓ પપ્પા! એ… મારી પાસે આવે છે’ — ખૂણામાં, એક મોટા કૂંડામાં ઊગેલા રબરના છોડને ચીંધી પૌરવ વિસ્મય અને આનંદથી બોલ્યો. એના પિતા, દેશના એક વિખ્યાત બોટનિસ્ટ — આંખો ચોળી અનેક વાર છોડનું નિરીક્ષણ કરે છે.

‘પપ્પા! એને બહાર તડકામાં જવું છે; મને કહે છે કે આ ઓરડામાંથી બહાર કાઢ.’

‘પૌરવ ઝાડ ચાલે કે બોલે નહીં — એવું તો વાર્તામાં જ બને.’

‘પણ પપ્પા! જુઓ…!’

‘ચલ આપણે મીઠુકાકાને મળવા જઈએ’ — કહી પિતાએ પૌરવનો હાથ ખેંચ્યો.

પૌરવ ખૂબ ડાહ્યો અને સમજુ; પણ આજે એણે કૂંડાને બહાર ખસેડવા કકળાટ કરી મૂક્યો. નોકરોએ કૂંડું ઊંચકીને બહાર મૂક્યું, પછી રબરના છોડનાં પાંદડાંને પંપાળી બોલ્યો — ’તું તડકામાં નહા, હું ચૉકલેટકાકાને ઘેરે જાઉં છું, હં!’

બે દિવસ પહેલાં, આંબાના ઝાડ ઉપર ચઢી મરવા તોડવા હાથ લંબાવવા જતાં, પૌરવ નીચે પડ્યો. સૂકાં પાંદડાંના ઢગલામાં. માળી નીચે જ ઊભેલો. તરત જ તેણે પૌરવને ઊંચકી લીધો અને ખાસ વાગ્યું નથી એની ખાતરી કરી લીધી. માળીએ શેઠને પૌરવના અવારનવાર ઝાડ ઉપર ચઢવા વિશે ફરિયાદ કરી; પિતાએ છાપું વાંચતાં મોઢું બહાર ન કાઢવાનો નિર્ણય કરી, વાત ખંખેરી કાઢી. પણ આજે — એકાએક ઝાડ ચાલે છે અને બોલે છે એવી ગાંડી વાત પૌરવને મોઢે સાંભળી શંકા થઈ કે કદાચ ઝાડ ઉપરથી પડવાને લીધે પૌરવના મગજને ઈજા તો નહીં થઈ હોય! મીઠુભાઈ જાણીતા ન્યુરોલૉજિસ્ટ છે અને પૌરવના પિતાના મિત્ર. પૌરવ એમને ઘેર જવા સદા ઉત્સુક કારણ, મીઠુભાઈ પૌરવને હંમેશ ચૉકલેટ આપતા; એટલે જ પૌરવે એમનું હુલામણાનું નામ ચૉકલેટકાકા રાખેલું.

ચારેબાજુથી ઉથલાવી-ઉથલાવી પૌરવને બારીકાઈથી તપાસાયો. મીઠુભાઈના મત પ્રમાણે પૌરવના મગજને કોઈ જાતની ઈજા નહોતી પહોંચી. હવે બોટનિસ્ટ ડૉ. મહેતાનું મન, પૌરવની વર્તણૂકને સમજવા મથતું અનેક પ્રશ્નોથી ઘેરાઈ ગયું. પૌરવ જુઠ્ઠું તો ન જ બોલે; કારણ સચ્ચાઈ આ કુટુંબમાં સહજ હતી અને માબાપે ખૂબ પ્રેમપૂર્વક, કોઈ પણ જાતની શિક્ષાની ધાકધમકી વગર કાળજીથી પૌરવ અને તેની મોટીબહેન પૌલોમીને ઉછેર્યાં છે. ક્યાં તો છોડ ચાલ્યો અને બોલ્યો એવો પૌરવને કોઈ કારણસર ભ્રમ થયો — ક્યાં તો પૌરવે જે અનુભવ્યું તે અનુભવવા પોતે સમર્થ નથી. આ બેમાંથી કયું સાચું? એ મથામણમાં ડૉ. મહેતા આખો દિવસ રચ્યાપચ્યા રહ્યા.

સમયના સ્તરમાં આ વાત દટાઈ પુરાતન અવશેષ જેવી થઈ ગઈ. ડૉ. મહેતાને વનસ્પતિના સમુદાયમાં જ ઘેરાયલું ગમતું હોવાથી, અમદાવાદથી પંદરેક કિલોમીટર દૂર એક ફળ-ફૂલની વાડીમાં તે એમના કુટુંબ જોડે રહે છે. ચીકુ-સીતાફળ-રાયણ-બોર-જાંબુ-આંબો-નાળિયેરી-ખજૂર જેવાં ફળનાં ઝાડ — અને સાથે સાથે ગુલમહોર—પિલ્ટુફાર્મ-કેશિયા-કચનાર જેવાં સુશોભિત ફૂલવાળાં ઝાડ — વાદળાં જેમ ડૉ. મહેતાના બાગના આકાશમાં પથરાયેલાં છે. પોતાની જમીન અને પાણીને અનુરૂપ એવાં અનેક ઝાડ, છોડ દેશવિદેશથી લાવી વાવ્યાં છે. એક કાચનું ગ્રીન-હાઉસ પોતાના ઘરની બાજુમાં જ છે; જેમાં છેલ્લાં બે વર્ષથી આફ્રિકાની અનેક વનસ્પતિનો ઉછેર કરે છે.

બાળપણથી જ પૌરવ અને પૌલોમી બન્નેને પિતા વનસ્પતિનું જ્ઞાન આપે છે. પાંચ વર્ષના પૌરવને, પોતાની વાડીમાં આવેલી વનસ્પતિનાં નામ, તેના ઉપર લાગતાં ફળ-ફૂલ-બીજની સારી ઓળખ છે અને તે કઈ ઋતુમાં ફૂલે-ફાલે તે વિશે સારો ખ્યાલ છે. વનસ્પતિ જોડે પૌરવને સહજ તાદ્દાત્મ્ય છે. દસ વર્ષની પૌલોમી, કુદરતમાં જાનૈયા જેમ મહાલે છે. બે દિવસ નાનીને ઘેર શહેરમાં રહેવું પડે તો અકળાઈ જાય છે; પણ એને ઝાડપાનના જીવનમાં રસ નથી. ગ્રીનહાઉસથી થોડે દૂર, મજબૂત તારની વાડ બંધાવી એણે પોતાનાં ટપકાંવાળાં હરણ, સસલાં રાખવાની સગવડ કરાવી છે. મહિના પહેલાં બચ્ચાંને જન્મ આપી મરી ગયેલી હરણીના બચ્ચાની એ જ મા છે. રોજ સવારે ઊઠી બચ્ચા પાસે દોડી જાય છે — બાટલીમાં દૂધ લઈ જઈ, ખોળામાં સુવાડી પાય, કૂણુંકૂણું ઘાસ ખવડાવે; સ્કૂલમાંથી પાછા વળતાં પહેલી બચ્ચાને મળે પછી પોતાની માને.

રૂપાંદે — આ બાળકોની મા, ચુસ્ત વૈષ્ણવ કુટુંબમાં ઊછરી હતી; પોતાનાં બાળકો લાલજીના સ્વરૂપ હોય તેવી ભક્તિથી ઉછેરતી. વાર્તાનો ભંડાર એની પાસે અખૂટ. રોજ રાતે મહાભારત, રામાયણ કે કોઈ ચોરાસી વૈષ્ણવોના જીવનનો કોઈ પ્રસંગ કે સંતના જીવનચરિત્રમાંથી બાળકોને વાર્તા ન કહે ત્યાં સુધી બાળકો ઊંઘે જ નહીં. છોકરાંઓના શિક્ષણમાં રસ ખૂબ લે; પણ પોતે કૉલેજમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ પામી નહોતી. ભક્તિના વાચન સિવાય બીજા વાચનનો ખાસ રસ નહીં; અને અંગ્રેજી વાંચતાં ફાવે પણ નહીં. ડૉ. સનત મહેતા — દુનિયાનાં જુદે જુદે ક્ષેત્રે શું ચાલી રહ્યું છે તેનું જ્ઞાન બાળકોને સરળ ભાષામાં આપતા. રવિવાર એટલે સવારનો સમય — પ્રયોગ અને ગણિતગમ્મત માટે. રોજ-બરોજના વપરાશની ચીજને જ ઉપયોગમાં લઈ સરળ પ્રયોગો પૌલોમી પાસે કરાવતા. પૌરવ દોડાદોડી કરી સામગ્રી ભેગી કરવામાં મદદ કરતો. પ્રયોગ ધ્યાન દઈ જોતો, પણ સમજવા માટે તેની ઉંમર નાની હતી.

આજે પૌરવની સાતમી વર્ષગાંઠ છે. માએ પૌરવની અતિ પ્રિય વાનગી — જલેબી બનાવી છે. જુલાઈ મહિનાની શરૂઆત છે. મુશળધાર વરસાદને કારણે શાળા બંધ છે. સવારથી ગૌરવ કૂંડામાં તૈયાર કરેલા રોપાની જમીનમાં રોપણી કરવામાં મશગૂલ છે. મોઢેથી સિસોટી વગાડે છે અને કૂંડું તોડી નાનકડા રોપાનાં મૂળ ન તૂટે એમ સાચવીને જમીનમાં રોપે છે. એમ કરતાં એક કૂંડું હાથમાંથી છટક્યું; નીચે પડતાં જ ફૂટી ગયું; અંદરની માટી વેરાઈ ગઈ; ઝીણાં-ઝીણાં મૂળ તૂટી ગયાં અને પૌરવે તીણી ચીસ પાડી.

રૂપાંદે અને પૌલોમી હરણફાળે દોડતાં આવ્યાં અને જોયું તો રોપાને હાથમાં લઈ પૌરવ રડતો હતો. આંસુ લૂછતાં લાડથી માએ પૂછ્યું : ‘શું થયું પૌરવ?’

‘મા! આ નાનકડો છોડ મારા હાથમાંથી પડ્યો…’ એ ગભરાઈ ગયો… અને વાગ્યું હોય એમ રડવા લાગ્યો.’

પૌલોમીએ પોતાના જમણા હાથની પહેલી આંગળી લમણા આગળ ગોળ ગોળ ફેરવી માને ઇશારાથી કહ્યું કે ભાઈનું ચસકી ગયું છે. મા હેબતાઈ ગઈ કે આ શું ગાંડપણ દીકરાને લાગ્યું!

થોડી વાર સુધી પૌરવ ચુપચાપ છોડને પંપાળતો બેસી રહ્યો. પૌરવે ખાડો ખોદી જમીનમાં રોપાને વાવ્યો; પાઇપથી રોપાને પાણી પાયું.

‘જો મા! એનો ડર થોડો ઓછો થયો લાગે છે? જો! હવે એ ટટ્ટાર થયું ને?’

મા આંગળીએ ઝાલી પૌરવને રસોડા ભણી તાણી ગઈ.

દીવાનખાનામાં એક મોટો પિત્તળનો ઘંટ ટાંગ્યો હતો; તે જોરજોરથી પૌરવે વગાડ્યો.

આ હતો જમવાનો ઘંટ; જે રોજ બપોરે બાર વાગ્યે અને રાતે સાડાસાતે વાગતો અને બધાં ડાઇનિંગ ટેબલ ઉપર બધું કામ મૂકી દોડી આવતાં. જમતાં પહેલાં ‘ૐ……………….’ની દરરોજ એક પ્રાર્થના થતી — જે આજે પણ થઈ; પછી પૌરવના માનમાં ‘હૅપી બર્થ ડે’ ગવાયું.

આમ પૌરવ કિલકિલાટ-છલબલાટનો ફુવારો, પણ આજે સાવ લુખ્ખો ચહેરો રાખી બેઠેલો; કારણ કે એને ઘવાયેલા છોડની ચિંતા હતી. ‘કેમ પૌરવ! આજે બહુ શાંત છે?’ — પિતાએ કુતૂહલવશ પૂછ્યું. રૂપાંદેએ પતિને આંગળીથી ચૂપ રહેવાનું કહ્યું અને જમ્યા પછી પતિ-પત્નીએ આજના પ્રસંગની ચર્ચા, પોતાના ઓરડામાં મુખવાસ ચાવતાં કરી. રૂપાંદેએ પૌરવની વર્તણૂક વિશે ચિંતા વ્યક્ત કરી; મનમાં બાધા લીધી કે ‘મારો પૌરવ સારો થઈ જશે તો રૂ. ૧૦૦ લાલજીના મંદિરમાં ધરીશ.’

માની ચિંતાનો જવાબ આપતાં પિતાએ કહ્યું, ‘પૌરવ sensitive છે અને એને પોતાના રોપા પ્રત્યે પ્રેમ હોય અને એ વ્યક્ત કરે એમાં શું ગભરાવા જેવું છે? તું મને નહોતી કહેતી કે તું નાની હતી ત્યારે તારા ભાઈએ તારી dearest dollને અગાશી ઉપરથી ફેંકી અને એ તૂટી ગઈ ત્યારે તું એટલું રડી કે… બાથટબ ભરી નાખ્યું હશે — નહીં?’ એક જ ચહેરા ઉપર સવાર અને રાત ઢળી જઈ એકમેકમાં મળી ગયાં હોય તેમ હસવું-રડવુંનો એક અનોખો રંગ માના મુખ ઉપર છાઈ ગયો.

દરદી ઉપર ડૉક્ટરની ચાંપતી નજર રહે તેમ પૌરવ છોડને અનેક વાર તપાસી આવ્યો. રાતે ડાઇનિંગ ટેબલ ઉપર પૌરવ ખૂબ ખુશ હતો. પોતે છોડની કેવી સારવાર કરી અને છોડ એનો કેવો જિગરી મિત્ર થઈ ગયો એ ગૌરવથી કહ્યું. પૌલોમીથી હસવાનું ન દબાતાં, પિચકારીમાંથી રંગ ઊડે એમ હાસ્ય ઉડાવતી ‘હી…હી…હી…’ કરવા માંડી. રૂપાંદેને થયું કે દીકરાની કમાન ખરેખર છટકી છે. જમવાનું પૂરું થયું — થાળીઓ ગઈ — મા-દીકરી ગયાં; પણ બાપ-દીકરો વનસ્પતિની વાતના ફડાકામાં ટેબલ ઉપર જ બેસી રહ્યા.

વર્ષો સાથે પૌરવનું વનસ્પતિ મિત્રમંડળ વધતું જતું હતું. પૌરવે શાકભાજીની એક નાનકડી વાડી બનાવી. દસ વર્ષનો પૌરવ ખેડૂતની અદાથી કામ કરતો. શિયાળો બેસતાં જ પિતા પાસે કોબી-ગાજર-ટામેટાં-ફુલેવર વગેરે શાકભાજીનાં બીજ મંગાવેલાં. માળીની મદદથી જમીન ગોડી, ખાતર નાખી, બીજ વાવ્યાં. મહિનામાં તો કેટલાંય માથાં જમીન ભેદી ઉપર આવી ગયાં. આ એકેએક માથું પૌરવનું સ્વજન, અને મા પોતાનાં બધાં બાળકોના ચહેરાઓને પોતાના હૃદયમાં ધારી ફરે તેમ, વાડીના પ્રત્યેક માથા જોડે પૌરવને આત્મીયતા. વહેલો સવારે ઊઠી પૌરવ વાડીએ પોતાનાં લાલ-લીલાં-કેસરી-સફેદ ભૂલકાં જોવા જાય; બધાંની ખબર-અંતર પૂછે; તેરી-મેરી થાય. તેમની જોડે જીભથી વાત ન થતી; મનોમન વાત થતી!

આ વાડીમાં એક સુકલકડી કોબી હતી. બીજી બધી કોબીનાં મોઢાં ગોળમટોળ; પણ આ કોબીબાઈ દિવસે કે રાતે વધે જ નહીં! પૌરવ રોજ સવારે કોબીને મનોમન પૂછે : ‘કોબી તારા મનની વાત કર; તને શું દુ:ખ છે?’ કોબીએ પૌરવના મનમાં સંદેશો મોકલ્યો : ‘ભાઈ! મારા મૂળમાં જીવડાં ચોંટ્યાં છે, મને રાત-દિવસ એ કોતરી ખાય છે; મારો બધો રસ એ ચૂસી લે છે, એટલે મારું શરીર દિવસે દિવસે ગળતું જ જાય છે.’

પૌરવે આજુબાજુની માટી થોડીક ખોદી, જીવાતની દવા નાખી, એને શરીરે પણ દવા બરાબર છાંટી અને થોડા જ દિવસમાં કોબીબાઈ ભરાવા માંડ્યાં; મોઢામાં લીલાશ ચળકવા માંડી.

કોબી અને પૌરવ વચ્ચે વાણીથી નહીં, પણ મનોમન વાત થતી એટલે પહેલાં પહેલાં પૌરવને શંકા થતી કે સંદેશો ખરેખર કોબીનો છે કે એ પોતાના વિચારને જ કોબીના વિચાર માને છે! પૌરવ શાકભાજીની વાડી પાસે આવે કે બધાં શાકભાજી પૂંછડી પટપટાવતાં ગલૂડિયાં જેમ ગેલમાં આવી જતાં પૌરવને દેખાય. પૌરવ જેટલાંને પંપાળાય એટલાંને પંપાળતો; પૌરવના મનને તેમનો પ્રેમ લપેટી લેતો. પૌરવનાં લાડ અને ખાતર-પાણીનો પૌષ્ટિક ખોરાક ખાઈ બધાં શાક તાજાંમાંજાં થઈ ગયેલાં. જ્યારે જ્યારે કોઈ પણ શાકને લાગે કે એ પરિપક્વ થઈ ગયું છે, ત્યારે ત્યારે પૌરવને છોડ ઉપરથી પોતાની જાતને ચૂંટી લેવાનું કહેતું. પૌરવ રોજ નાનકડી ટોપલી ભરી શાક ઘેર લાવતો.

આજે ઘરમાં બધું જ શાક ખલાસ થઈ ગયેલું. રૂપાંદેની તબિયત નરમ હોવાથી તે બજાર નહોતી જઈ શકી. રૂપાંદેએ રસોઇયણને પૌરવના બગીચામાંથી કોબી તોડી લેવાનું કહ્યું. ચપ્પુ લઈ રસોઇયણ બગીચામાં ગઈ અને કોબીઓ ચટપટ કાપી લીધી.

પૌરવ શાળામાં હતો. ગણિતના વર્ગમાં શિક્ષકે દાખલા ગણવા આપેલા. દાખલા ગણતાં ગણતાં પૌરવને એના વહાલા મિત્રોની ‘બચાવો! બચાવો!’ની ચીસો સંભળાઈ. મનોમન તે પોતાનાં પ્રિયજનોની વેદના અનુભવતો હતો. પૌરવ દાખલા ગણી શક્યો નહીં. ગણિતનો વર્ગ આજનો છેલ્લો વર્ગ હતો અને તે પૂરો થતાં જ શાળા છૂટવાનો ઘંટ વાગ્યો.

પૌરવ દોડીને શાળાના દરવાજા બહાર ઊભેલી પોતાની મોટરમાં બેસી ગયો. પૌલોમી હજુ આવી નહોતી. હમેશાં શાળા છૂટતાં પૌલોમી તરત જ મોટરમાં આવી બેસી જતી અને મિત્રો જોડે ટીખળ કરતો પૌરવ મોટર સુધી પહોંચતાં પંદર-વીસ મિનિટ મોડો પડતો. પૌલોમી રોજ પૌરવ ઉપર ચિઢાતી.

આજે પૌરવને પોતાના બાગમાં જઈ મિત્રો હેમખેમ છે કે નહીં, એ જોવાની એવી તાલાવેલી લાગેલી કે એ પવનના સુસવાટ જેમ પૌલોમીના વર્ગ તરફ દોડ્યો અને પૌલોમીનો હાથ પકડી ફરજિયાત મોટર સુધી દોડાવીને લાવ્યો. હાંફતી પૌલોમી પૌરવને આશ્ચર્ય અને ગુસ્સાથી જોઈ રહી — પછી છાપરે ચઢાવ્યો હોય એવા ઊંચા અવાજે બોલી : ‘તું રોજ મને મોટરમાં બેસાડી રાખે છે, ત્યારે તને સમયનું ભાન પડે છે? હવે હું તને આમ જ ઘસડી લાવીશ.’

મોટર ચાલવા માંડી. પૌરવ ચુપચાપ બેસી રહ્યો. હંમેશનો રેડિયો આજે કેમ બંધ છે એ પૌલોમીને ન સમજાયું. પૌલોમીએ અનેક સવાલ પૂછ્યા; પણ શબ્દો પૌરવના મૌનને અફળાઈ પાછા ફર્યા. ઘર આવ્યું કે લગભગ ચાલતી મોટરે જ દરવાજો ખોલી એ દોડ્યો એની વાડીમાં. યુદ્ધ વિરમતાં, સંધ્યા ટાણે કુરુક્ષેત્રમાં લટાર મારવા નીકળીએ અને લોહીની નદીમાં તરતાં શબ જોઈને આપણું પેટ મોઢામાંથી બહાર આવી જાય — તેવું જ પૌરવને વાડીમાં જઈ થયું. એકાએક પોતાનાં કેટલાંય સ્વજન હણાઈ ગયાં? — એમનાં મોઢાં યાદ કરી કરી પૌરવ દુ:ખના પથ્થરો ઉપર અકળાતો ત્યાં જ બેસી રહ્યો. સૌથી વધારે ધ્રાસકો એણે અનુભવ્યો — માંડ માંડ ગોળમટોળ થયેલી એની માનીતી કોબી માટે. મનોમન એ કોબીને કહેવા લાગ્યો, ‘તું મને મૂકીને કેમ ચાલી ગઈ? મને તારા વગર કેવું સૂનું લાગશે!’ લાગણીની તીવ્રતામાં સમય જાણે સ્તબ્ધ થઈ ગયો!

પૌરવને શોધતી મા વાડીમાં આવી. કૃષ્ણના પગના અંગૂઠાને સ્પર્શવા અધીરી થયેલી યમુના પોતાની જાતને ઊંચે ઉછાળી-ઉછાળી વસુદેવના ટોપલામાં પ્રવેશવા મથતી હતી તેમ — માને જોતાં જ માનાં પ્રેમ અને સાંત્વના મેળવી શાંત થવા, પૌરવની આંખમાં બમણા જોરે આંસુ ઊછળવા લાગ્યાં. મા પૌરવની પાસે બેસી દીકરાનું માથું પંપાળતી પોતે પણ રોવા લાગી.

‘બેટા! તું મને માફ કરશે?’

‘મા તેં… કાપી…’

‘બેટા! મને શું ખબર તું માણસ જેમ એને જોતો હશે?’

‘મા! તું ખૂની છે.’

માના હૃદયમાં ખૂની શબ્દ ભોંકાઈ ગયો અને વ્યથા ડૂસકાંમાં બહાર નીકળી. બન્નેની આંખોમાં પાણી હોઈ કોઈ એકમેકનો ચહેરો ન જોઈ શક્યું. આંધળો કાનથી જુએ તેમ બન્નેના કાન એકમેકનાં ધ્રુસકાંનાં આંદોલન ઝીલતાં હતાં.

એટલામાં પિતા ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

પૌલોમીએ પ્રસ્તાવના આપી દીધી હતી. પિતાએ પૌરવનો હાથ પકડી ઉઠાડ્યો અને એને ખેંચી ઘર તરફ લઈ ચાલવા માંડ્યા. મા ઊઠી પાછળ ચાલવા લાગી. પૌરવ દોડીને પોતાના ઓરડામાં ગયો; બારણું અંદરથી બંધ કરી દીધું. જમવાનો ઘંટ આજે ત્રણ વાર વાગ્યો, પણ તેનું બારણું બંધ જ રહ્યું.

થોડા દિવસ ઘરની વાચા દબાયેલી રહી.

ઘર ફરી રમતું-ઝમતું થયું એટલે પિતાએ દીકરા જોડે પેટ ભરી વાતો કરી.

‘પૌરવ! તું વનસ્પતિ જોડે મોઢેથી વાત કરે છે? એટલે કે મારી જોડે વાત કરે છે તેમ?’

‘ના.’

‘તારા મનમાં વનસ્પતિનો સંદેશ વિચાર દ્વારા આવે કે મનમાં ચિત્રો ઊપસે?’

‘અમરચરિતકથા વાંચતા હોઈએ એમ ચિત્રો આંખ આગળ આવતાં જ જાય; પણ ચિત્રનો પ્રકાર સાવ જુદો હોય; ચિત્ર બહુ જીવંત હોય.’

‘પણ મનમાં ઊપસેલું ચિત્ર તારી કલ્પના પણ હોઈ શકે ને?’

‘પપ્પા! હું સમજાવી નથી શકતો; પણ હું વનસ્પતિ જોડે વાત કરું છું, એ તમારી જોડે અત્યારે વાત કરું છું એટલી જ સાચી છે.’

‘પણ તું કહે એટલે વાત થોડી સાચી થઈ જાય?’

‘પપ્પા! You mean I am bluffing?’

‘ના બેટા! તું અનુભવે એ સાચું જ — અને તારી આ કુદરતી બક્ષિસને ખીલવવી જ જોઈએ; કેટલી અદ્ભુત વસ્તુ છે! — પણ તું એને વૈજ્ઞાનિક રીતે પુરવાર કરી શકે તો ઉત્તમ. કારણ, મારા જેવા જેને વનસ્પતિ જોડે વાત કરવાનું મન થાય પણ કરી ન શકે તેનો માર્ગ ખૂલી જાય!’

‘પપ્પા! હું તો હજી કેટલો નાનો છું!’

‘તું મોટો તો થશે જ ને! તું વનસ્પતિ વિશે કંઈ આગવી શોધ જરૂર કરશે એમ મારું મન કહે છે.’

વહાલથી પૌરવ પિતાને વળગી પડે છે.

વર્ષનો એક એક મણકો ખસતાં, આજે પાંચ મણકા ખસી પૂરા થયા. આ સમય દરમિયાન પૌરવ માનો ખભો વટાવી, માથું વટાવી કેટલું ઊંચે પહોંચી ગયો! બાપ-દીકરાને સાથે ઊભા રાખીએ તો જ દીકરાની નીચાઈ પકડાય, બાકી આંખોને બન્ને સરખા જ લાગે. હવે રડવાનું તો એ સાવ ભૂલી ગયો; રડવાનું એને મન શરમજનક વસ્તુ છે. કિલકિલાટ જાણે ઘૂંટડો થઈ ગળાઈ ગયો અને ગળામાંથી બાપનો જ અવાજ જાણે ફૂટ્યો. ટેલિફોન ઉપર રૂપાંદે કોઈ વાર બાપ છે કે દીકરો-ની થાપ ખાઈ જતી. વય જોડે સમજની પણ કેટલીયે પાંખડીઓ ખૂલી ગઈ! માબાપની આંગળીઓ એના હાથમાંથી ક્યારે અને કેવી રીતે છૂટી ગઈ એની એને જ ખબર નથી. હવે તો એ બાપના ખભે હાથ મૂકે છે — માને પોતાની મજબૂત કાંધનો ટેકો આપે છે.

પૌરવ પણ પિતા જેમ બોટનિસ્ટ થવાનાં સ્વપ્ન સેવે છે. વનસ્પતિ-જીવનમાં એને પહેલાં જેટલો જ રસ છે; પણ બુદ્ધિના ફળથી લચી ગયેલા એના મનમાં વનસ્પતિ પ્રત્યેનો, પહેલાંનો ઊછળતો પ્રેમ દબાઈ ગયો છે; તે ક્યારેક બહાર નીકળવાનો પ્રયત્ન કરે છે; પણ તર્ક એને પોતાના લોખંડી પંજામાં દાબી રાખે છે.

પૌરવ ઘસઘસાટ ઊંઘતો હતો. એને ભાસ થયો કે એના ઓરડાની બારીની અડોઅડ ઊભેલું ગુલમહોરનું ઝાડ, જે પૌરવે પોતાના નાનકડા હાથે વાવેલું — એને સત્વર ઊઠી જવાનો સંદેશ આપી રહ્યું છે. પૌરવ ઝાટકા સાથે ઊઠી પોતાની બારી બહાર ઊભેલા — પોતાની સેંકડો નાનીમોટી આંગળીઓથી નાચ કરતા ગુલમહોરની સામું જુએ છે. પવનમાં ઝૂલતી સ્થૂળ ડાળીઓ જાણે તેના મનનાં આકાશમાં હાલવા લાગી. ખિસકોલીની પૂંછડી જેવા લીસાં — ઝીણી ઝીણી પાંદડીવાળાં જાળીદાર — લીલાં લીલાં પાંદડાંનો તેને અંદરથી સ્પર્શ થયો. તેની બધી ડાળીઓ માની આંગળીઓ જેવી મુલાયમ થઈ ગઈ. નાનો હતો ત્યારે, માનો હાથ તેને જબરજસ્તી પકડી ગમે તે દિશામાં લઈ જઈ શકતો તેમ — પૌરવને આખો ને આખો જાણે ગુલમહોરની આંગળીઓએ ઉપાડી લીધો. પૌરવને જાણે દાદરા ઉતરાવી ગુલમહોરની આંગળીઓએ રસોડામાં ઊભો કર્યો. પૌરવ બુદ્ધિની ઓથ શોધતો બેબાકળો બની ગયો; પણ અત્યારે ગુલમહોરની રેશમી ફીત જેવી ડાળીઓમાં પોતે ગૂંથાયેલો છે અને એના જ રેશમી તાબામાં હોય એવો સચોટ અનુભવ એને થયો. થોડાં વર્ષોથી દાબી રાખેલું વહાલ એકાએક ચટક લીલું થઈ ગયું!

ત્યાં — રસોડાના બારણા બહાર, જે બગીચામાં પડતું, ત્યાં વાસણ પડવાનો અવાજ આવ્યો. અત્યાર સુધીની ચોંટેલી વાચા જાણે તાળવેથી છૂટી અને ‘કોણ’ બૂમ એના ગળામાંથી નીકળી. જવાબમાં કોઈ વ્યક્તિના પગ દોડ્યા. પૌરવે લાઇટની સ્વિચ દાબી.

પૌરવે પિતાના નામની બૂમાબૂમ કરી મૂકી; પિતાજી હાંફળાફાંફળા રસોડામાં આવ્યા.

‘પપ્પા! આ બારણા બહાર વાસણ પડવાનો અવાજ થયો — પછી કોઈ દોડ્યું.’

‘ઊભો રહે હું ટૉર્ચ લાવું.’

ટૉર્ચ લાવી બારણાને ખોલવાનો પ્રયત્ન કર્યો — પણ બારણું તો ખુલ્લું જ હતું. બહાર વાસણ બાંધેલું એક મોટું પોટલું પડ્યું હતું. પોટલાની બાજુમાં જ એક લાંબું ચપ્પુ હતું; જોકે એ પૌરવના ઘરનું જ હતું.

‘તું ક્યારે નીચે આવ્યો?’

‘તમને બૂમ પાડી એની મિનિટેક પહેલાં.’

‘તું નીચે શા માટે આવ્યો?’

‘પપ્પા! મારી બારીમાં ઊભેલું ગુલમહોર મને જબરજસ્તી લાવ્યું.’ પિતાએ છેલ્લું વાક્ય સાંભળ્યું ન સાંભળ્યું અને પોલીસને ફોન કર્યો. પોલીસની ટુકડી આવી વિગતે નોંધ કરી ગઈ.

તે પછીના થોડા દિવસ ઘરમાં કોણ ઘૂસી આવ્યું હશે? કેવી રીતે? શું કરવાના ઇરાદાથી? પૌરવ મોડો પડ્યો હોત તો વાસણ ઉપરાંત બીજું શું ચોરવાનો પ્રયત્ન કરત? આ પ્રશ્નો સ્વાદ વગરની ચ્યૂઇંગ-ગમના કૂચા જેમ ચવાયા કર્યા. પૌરવે એમાં નહીં જેવો ભાગ લીધો.

પૌરવના મનમાં એક જ પ્રશ્ન અવિરત ઘોળાય છે — ’ગુલમહોરે મને શા માટે ઉઠાડ્યો? મારા માટે લાગણી હશે ત્યારે જ ને? શા માટે મારે જ માટે લાગણી હોય અને પપ્પા માટે ન હોય? કદાચ પપ્પા માટે પણ લાગણી હોય, પણ પપ્પા અનુભવી શકતા ન હોય.’

પૌરવને પોતાના નાનકડા હાથ — ગુલમહોરને ખાડો ખોદી, ખાતર નાખી, વાવતા દેખાયા. એકાએક પૌરવ પાંચ વર્ષમાં સરી પડ્યો હોય એમ મનની પાળ ઉપર બેસી, ગુલમહોરનાં પીંછાં જેવાં પાન પંપાળવા લાગ્યો; ગુલમહોર પોતાનાં સુંવાળાં પીંછાંથી પૌરવના ગાલ પંપાળવા લાગ્યું. આ પ્રસંગ પછી બે પૌરવ એક જ ઘરમાં રહેવા લાગ્યા; એક પાંચ વર્ષનો અને બીજો સોળનો.

પૌરવે કૉલેજમાં બોટની લીધું; કારણ કે, વનસ્પતિની રીતભાત એને ઊંડાણથી સમજવી હતી; પોતાની વનસ્પતિ સાથેની આત્મીયતા વૈજ્ઞાનિક રીતે સાબિત કરવી હતી.

વનસ્પતિમાં જીવ છે એ તો આપણા વડવા પણ દૃઢપણે માનતા. વનસ્પતિને સુખદુ:ખનું સંવેદન છે, એમ પણ માનતા એટલે તો સૂર્યાસ્ત પછી ઝાડપાનને તોડવું પાપ ગણતા, કારણ કે, માણસ જેમ વનસ્પતિ પણ રાતે પોપચાં ઢાળી ઊંઘે છે. પૌરવને ઘણી વાર વિચાર આવતો કે પુરાતન માનવી ભાષા શોધાયા પહેલાં શી રીતે વિચાર કરતો હશે? પૌરવ શબ્દ વગર વિચાર કરવાનો પ્રયત્ન કરતો; પણ શબ્દ વિનાના વિચારની માનસિક ક્રિયા કેવી હશે એનો તાગ એ પામી નહોતો શકતો.

એણે પોતાની પ્રયોગશાળામાં એક યંત્ર તૈયાર કરવા માંડ્યું. લગભગ ૨ ઇંચની ત્રિજ્યાવાળું ગોળ આકારનું પ્લાસ્ટિકનું ડાયલ; અંદર લાલ ગોળ, એની બહાર ભૂરું ગોળ અને એની બહાર સોનેરી રંગનું ગોળ. કોઈ પણ ઝાડ કે છોડ ઉપર એ ટાંગવાનું. વનસ્પતિ ખૂબ આનંદમાં હોય તો સોનેરી રંગના કૂંડાળામાં બત્તી થાય. વનસ્પતિ દુ:ખની સંવેદનામાંથી પસાર થતી હોય તો અંદરના લાલ કૂંડાળામાં લાઇટ થાય અને જ્યારે તળાવના સ્થિર પાણી જેવી માનસિક સ્થિતિ હોય ત્યારે ભૂરા એટલે કે વચલા કૂંડાળામાં બત્તી થાય.

પૌરવે અનેક અખતરા કર્યા. વનસ્પતિનાં મૂળમાં, મૂળ ખાનાર જીવાતો મૂળને વળગાડી દે અને થોડા જ વખતમાં ડાયલના વચલા લાલ કૂંડાળામાં લાઇટ થાય. ઝાડની ડાળી કુહાડીથી કાપીએ તોપણ લાલ કૂંડાળામાં લાઇટ થાય. પાંદડાં ખેંચી તોડીએ કે થડ ખોતરીએ તો એક-બે ક્ષણ લાલ કૂંડાળામાં બત્તી થઈ બંધ થઈ જાય. સૂર્યાસ્ત પછી હંમેશ ભૂરા ડાયલમાં લાઇટ થાય. નિદ્રાની સ્થિતિમાં પણ વનસ્પતિને છેદ કરો કે જોરથી હલાવો કે તરત જ લાલ કૂંડાળામાં લાઇટ થવા માંડે. સવારના ઠંડા પવનમાં પાંદડાં ઝોલાં ખાતા તડકાને ફુવારે નહાતા હોય ત્યારે સોનેરી ડાયલમાં લાઇટ થતી. બપોરના તડકામાં સોનેરી ડાયલની લાઇટ એકદમ ઝાંખી થઈ જતી. કોઈ પણ સંવેદનની તીવ્રતા વધે કે ઘટે એને અનુરૂપ લાઇટની તીવ્રતા વધતી ને ઘટતી.

અનેક અખતરા પછી પૌરવે એની કૉલેજના વિજ્ઞાન-પ્રદર્શનમાં પોતાનું ડાયલ ગોઠવ્યું. કૉલેજના પ્રાધ્યાપકો, વિદ્યાર્થીઓ આ અદ્ભુત શોધ ઉપર વારી ગયા. પ્રિન્સિપાલે પૌરવનો ખભો થાબડી કહ્યું, ‘તું અમારી કૉલેજનું ગૌરવ છે.’ આ પ્રદર્શનના ઉદ્ઘાટન સમયે હાજર રહેલાં પિતા, પોતાના પુત્રની આ શોધ જોઈ, ગૅસના ફુગ્ગા જેમ આનંદથી ભરાઈ ઊડવા લાગ્યા. અત્યાર સુધી પૌરવે આ શોધની વાત બધાથી છાની રાખી હતી. ડૉ. મહેતાએ આખી જિંદગી વનસ્પતિના સ્થૂળ દેહનો અભ્યાસ કર્યો; પણ એની સૂક્ષ્મ માનસિક ક્રિયાનો એમને કદી વિચાર નહોતો આવ્યો. દીકરો પોતાનાથી સવાયો નીકળ્યાનો સંતોષ સૂર્યના પ્રકાશ જેમ મોઢા ઉપર રેલાઈ ગયો. ત્યાં હાજર સૌ, પૌરવના પિતાને ટીકી ટીકી નિહાળતા હતા; કદાચ બધાના મનમાં પ્રશ્નાર્થ હતો કે માબાપે આ બાળકના ઉછેરમાં શી કરામત કરી હશે કે આજે એ આ સિદ્ધિ પામ્યો?

ઘેર મહેમાનો હોવાથી રૂપાંદે પ્રદર્શનમાં ન જઈ શકી. વળી એને ક્યાં ખબર હતી કે પોતાનો દીકરો જ પ્રદર્શનનું કેન્દ્ર હશે! ઘેર આવી પતિએ પત્નીને ચિત્રકાર પીંછીમાં જુદા જુદા રંગ લઈ ચિત્ર દોરે તેમ પ્રદર્શનનું આબેહૂબ ચિત્ર પત્નીની આંખો આગળ ખડું કરી દીધું. રૂપાંદેની આંખો પહેલાં ભીની થઈ પછી વહેવા લાગી. પૌલોમીએ હરખમાં આવી જઈ બે-ચાર ધબ્બા માર્યા; પછી ભાઈને ગળે વળગી પડી.

*

પૌરવે ઋષિ-મુનિ જેમ, વર્ષોની તપશ્ચર્યા કરી; વનસ્પતિ જોડે સંવાદ કરવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ શોધવા.

ખુલ્લા ખેતરમાં એક અક્કડ નારિયેળીની આસપાસ પચીસ માણસ કિકિયારીઓ પાડતા ગોળ કૂંડાળામાં ફરે છે. આજુબાજુ બીજા પચાસેક માણસ ટોળે વળી બેઠા છે. કિકિયારી પાડનારા થાકે એટલે કૂંડાળામાંથી બહાર આવે અને બહાર બેઠેલા કૂંડાળામાં ફરતા થઈ કિકિયારી પાડવી શરૂ કરે; આમ ચોવીસ કલાક ચાલે છે. ડૉ. મહેતા અને પૌલોમી બધું બરાબર ચાલે છે કે નહીં તેની કાળજીપૂર્વક દેખભાળ કરી રહ્યાં છે. પૌરવ ક્યાંય દેખાતો નથી; કારણ, આ ભયયુક્ત કિકિયારીનું સંવેદન ઝાડને અસહ્ય લાગે છે એમ અનુભવતાં તે પ્રયોગનું સંચાલન પોતાના પિતા અને બહેનને સોંપી ત્યાંથી ચાલી ગયો છે.

પહેલા બે દિવસ ઝાડ ઉપર કોઈ અસર નરી આંખે દેખાઈ નહીં. ત્રીજે દિવસે નારિયેળીની ડાળીઓ ઝૂકવા લાગી, પાન ચીમળાવા માંડ્યાં. છ દિવસમાં પાન સાવ સુકાઈ ગયાં અને મૂળ ઢીલાં પડતાં, ઝાડ થોડું નમવા લાગ્યું. કિકિયારી પાડતા માણસો આ પ્રયોગ માટે, પૌરવે પૈસા આપી રોકેલા. ઝાડ સહેજ ઢળેલું જોઈ તેઓ ગેલમાં આવી ગયા. આઠમે દિવસે, નમતું નમતું ઝાડ જમીનદોસ્ત થયું. આ ઘટના ભાગ લેનારાઓએ મિજબાની જેમ માણી.

ઝાડ પડ્યાની ઘટના પૌરવે જાણી ત્યારે પોતે હત્યારો હોય એમ પોતાની આંખથી ભાગતો ફર્યો.

બીજે દિવસે છાપાને પહેલે પાને પૌરવનો અને પ્રયોગ શરૂ કર્યા પહેલાંની હૃષ્ટપુષ્ટ નારિયેળીનો ફોટો હતો. પૌરવ નારિયેળીને ભેટીને ઊભો હતો અને બાજુમાં આઠમા દિવસની વધ કરાયેલી નારિયેળીનો ફોટો હતો. નીચે પ્રયોગ વિશેની માહિતી હતી; છેલ્લી લીટી આ પ્રમાણે હતી : ‘આ પ્રયોગ મેં બુદ્ધિવાદીઓને ગળે ઉતારવા કર્યો હતો; બાકી વનસ્પતિ માણસનું સંવેદન ઝીલે છે એ મારો રોજનો અનુભવ છે!’

કેટલાય દિવસ સુધી, આ નારિયેળીના મૃતદેહના દર્શનાર્થે લોક ઊમટ્યું. પ્રયોગના કર્તાને જોવા બધી આંખો તરસતી હતી; પણ નારિયેળીના અવસાનથી એ શોકગ્રસ્ત હોય એમ કોની કલ્પનામાં આવે?

પૌરવ દૃઢપણે માનતો કે ઝાડમાં એક વિશિષ્ટ ચેતન-શક્તિ છે અને તેથી જ ઝાડની ઘટામાં બેસવાથી એક અપૂર્વ શાંતિનો અનુભવ થાય છે. પૌરવ માંદો હોય ત્યારે એ દવા લેવાને બદલે ઝાડની ઘટામાં જ પક્ષી જેમ ભરાઈ રહેતો; એનું દર્દ જાણે ઝાડ લઈ લેતું.

આ વાત પૌરવને મોઢે પૌરવના મિત્રના પિતાએ સાંભળી ત્યારે, આ અધ્ધર લાગતી વાતના વિરોધમાં ખૂબ હસ્યા. પૌરવે કહ્યું :

‘કાકા! હસી કાઢો છો એના કરતાં પ્રયોગથી સાબિત કરી જુઓ ને? તમારા પંદર દરદીઓ જે લાંબા વખતથી કોઈ રોગથી પીડાતા હોય તેમને દિવસના ત્રણ કલાક ઝાડની ઘટામાં બેસાડી જોઈએ.’

‘કયા ઝાડની ઘટામાં?’

‘તમારા ઘરની સામે જ પેલો વડ છે ને! તે ઉત્તમ.’

ડૉક્ટરને ખાસ મન નહોતું; કારણ, આ પ્રયોગમાં એમને જરાયે આસ્થા નહોતી; પણ પૌરવે પવનપુત્રના બળથી દબાણ કર્યું અને પ્રયોગ શરૂ થયો.

ચાર હૃદયરોગના દરદી, ત્રણ ચામડીના રોગવાળા, બે એhfલેપ્સીવાળા વગેરે એમ, રોગનો શંભુમેળો ભેગો થયો. ડૉક્ટરે જે રીતે પ્રસ્તાવના આપી તે રીતે મૂરખ સિવાય કોઈ પ્રયોગમાં શામિલ ન થાય; પણ પૌરવે પોતાની અનુભવ સિદ્ધ વાણીથી દરદીઓને પ્રયોગમાં જોડાવા પ્રેર્યા. રોજ પંદર દરદી સાંજે સાડાચારથી સાડાસાત વડલાની છાયામાં બેસતા, સૂતા અને વૃક્ષને દરદ મટાડવાની મૌન પ્રાર્થના કરતા. પૌરવે એક વાત ખૂબ સ્પષ્ટ કરી કે ‘વૃક્ષની ચેતનાશક્તિમાં તમે અશ્રદ્ધા સેવતા હો તો આ પ્રયોગમાં ન જોડાતા.’

દરદીઓને પંદર દિવસમાં નોંધપાત્ર ફાયદો લાગ્યો. અમુક દરદીઓની રોગની માત્રા એટલી જ રહી; પણ બધાને એક માનસિક શાંતિ જરૂર મળી. ડૉક્ટરની દુનિયામાં ખળભળાટ થઈ ગયો!

આપણાં પુરાણોમાં એવો ઉલ્લેખ છે કે ઝાડ ગત ઋષિમુનિઓ છે. પૌરવે જ્યારે આ વાંચ્યું ત્યારે તેને થયું કે આ વાક્યમાં કોઈ ગૂઢ અર્થ છુપાયેલો છે.

પીપળાના ઝાડ નીચે ચારપાઈ ઢાળી, પવનમાં હસતાં પીપળાનાં પાન જોઈ લહેરાતો પૌરવ વિચારમાં ઊડવા લાગ્યો.

‘વૃક્ષ વિશાળ છે — એનું માથું આકાશથી ઢંકાયેલું છે અને મૂળ પૃથ્વીના પેટાળમાં પોતાની સ્થિરતા શોધતાં પથ્થર ભેદીને પણ વ્યાપી જાય છે. કદાચ ઝાડ, ઊંચાઈને કારણે વાતાવરણમાંથી કોઈ વિશિષ્ટ મોજાં પકડી શકતું હોય જે માણસ ન પકડી શકતો હોય! આ પૃથ્વી ઉપર માણસ આવ્યો તેના કેટલાયે યુગ પહેલાં વૃક્ષ આસન પાથરી પૃથ્વી ઉપર તપ કરતાં બેસી ગયાં હતાં!’ ઝાડ ચાલી શકતું નથી; પોતાના સંરક્ષણ માટે પાતના હાથ જેવી ડાળીઓને વાપરી શકતું નથી; પોતાના હાથી જેવા થડ તળે એ કોઈને છૂંદી શકતું નથી. ઝાડ અહિંસાનું સાક્ષાત્ સ્વરૂપ છે. બની શકે કે ઝાડ આધ્યાત્મિકક્ષેત્રે માણસ કરતાં ખૂબ આગળ હોય? ખોરાક માટે તે સ્વાવલંબી છે. જોઈતું પાણી પૃથ્વીના પેટાળમાંથી ચૂસી લે છે; સૂર્યનાં કિરણોથી પોતાનો જઠરાગ્નિ શમાવે છે.

‘જો માણસ ઝાડ પાસે સૂર્યની શક્તિથી પોતાની પુષ્ટિ કેમ સાધવી એ શીખી જાય તો વિશ્વની ભૂખ હંમેશ માટે ટળી જાય.’

સમયમાં ઊંધે પગે ચાલતો ચાલતો પૌરવ પહોંચી ગયો બાળપણમાં. માની કહેલી કૃષ્ણલીલાની વાતો યાદ આવી. યશોદા કૃષ્ણને તોફાનની શિક્ષા કરવાના હેતુથી ઉલૂખલ જોડે બાંધે છે; ઉલૂખલને ઘસડતો કનૈયો બે અડોઅડ વૃક્ષ વચ્ચેથી નીકળે છે. વૃક્ષ તૂટી પડે છે અને અંદરથી વિષ્ણુના બે દેવાંશી દ્વારપાળો નીકળે છે.

નાનકડો પૌરવ આ વાર્તાના પ્રભાવમાં ઝાડને ખૂબ ધારી ધારીને જોતો; ઝાડ જોડે ખાસ ઘસડાઈને ચાલતો કે કદાચ અંદર છુપાવેલી વ્યક્તિ એકાએક પ્રગટ થાય!

વિચારની માળા ગૂંથતા ગૂંથતા, વૃક્ષે પોતાની જાદુઈ આંગળી પૌરવને પોપચે લગાડી હોય એમ આંખ અવનવું જોવા લાગી. પૌરવ બંને હાથનો ખોબો ધરી વૃક્ષ પાસે પોતાને વૃક્ષ બનાવવાની યાચના કરે છે.

‘તારે વૃક્ષ થવું છે? શા માટે?’ માથે ઝૂલતા પીપળાએ જાણે પૂછ્યું.

‘મને ઊંચા થઈ આકાશમાં માથું અડકાડવું છે.’

‘તારા પગ કોઈ કાપશે તો તું એને અટકાવી નહીં શકે!’

‘તારા જેવી અદ્ભુત સહનશક્તિ હોય તો ભલે ને પગ કપાય!’

‘આ અદ્ભુત શક્તિ લીલા લોહીની છે; પણ તારામાં તો લાલ રંગનું ઝનૂની લોહી છે!’

‘એ હું જમીન ઉપર ઢોળી દઈશ; પછી તું તારી લીલાશ મારામાં રેડશે?’

પૌરવને ધીરે ધીરે અંગૂઠામાંથી લાલ લોહી જમીન ઉપર ટપકતું દેખાય છે. આંખોમાં પીપળાની લીલાશ ચઢવા લાગી, આખા શરીરમાં લીલાં મોજાં ફરી વળ્યાં.

પૌરવની આંખ વિચારમાંથી ઊઠી ગઈ; લીલાશ રહી ગઈ. હવે પૌરવ માણસ પણ છે, ઝાડ પણ છે.

LV

મણિલાલ હ. પટેલ

બાપાનો છેલ્લો કાગળ

બાપાનો છેલ્લો કાગળ ખોલતાં પહેલાં રતિલાલના હાથ થંભી ગયા.

વાઢણાંની વેળામાં બાપાએ વૈકુંઠ વહાલું કર્યું હતું.

રતિલાલને તો મોડી ખબર મળેલી; ક્રિયાપાણી પતી ગયાં કેડ્યે! આમેય, છેલ્લા દાયકામાં બાપ-બેટા વચ્ચે અબોલા જ થઈ ગયેલા. એ પહેલાંય મનદુ:ખ અને એકબીજાનાં અહમ્ કે કથલાં વેણ એમને મળતાં રોકતાં હતાં.

સવારનો સૂરજ બગીચાની લૉન ઉપર પથરાઈ ગયો છે. જંગલી મેંદીની વાડ ફૂલીફાલી છે અને એના ઉપર ચઢેલા અજાણ્યા ફૂલવેલા હવે ઋતુ ઊલવા સાથે સુકાઈ જવા માંડ્યા હતા. સામેનાં મકાનોની ભીંતો ઉપર બાઝી ગયેલી ચોમાસુ લીલ પણ હવે તો કાળી પોપડીઓ બનીને ખરવા માંડી હતી…

પત્ની રેવતીએ બે દિવસથી દિવાળીની સાફસૂફી સારુ ઘર માથે લીધું છે. એથીય રતિલાલ તો ઘરબહારા જેવા જ થઈ ગયા છે…

બનેવીએ મોકલેલો બાપાનો છેલ્લો કાગળ ફોડતાં પહેલાં પાછું રતિલાલનું મન ભરાઈ આવ્યું છે. પોતાના રૂમમાં છાનામાના જઈને આંખોમાં ભરાયેલાં આજ સુધીનાં બધાં આંસુ વહાવી દેવા એ જાણે આઘાપાછા થઈ રહ્યા. નાનકડા બંગલાના કંપાઉન્ડમાં એક તરફ ઊછરેલા પારિજાત નીચે ખુરશીમાં કાગળ લઈને એ બેઠા છે. પોતાનાં પાર વિનાનાં કામ અને ઘણીબધી સમસ્યાઓને યાદ કરીને રતિલાલ અડગ થયા. જૂના અને પીળા પડી ગયેલા લીટીવાળા કાગળોમાં બાપાએ લાંબો પત્ર લખ્યો હતો. એંશીની વયે, ધ્રૂજતે હાથે અને ઝાંખી આંખે એમણે એવું તે શું લખવાનું હશે મને? — તે આટલું કષ્ટ કર્યું હશે? — એમ વિચારતાં રતિલાલે કાગળ ખોલી, ઘોડા ઉપર સામાન માંડતા હોય એમ, મનને સાબદું કરી વાંચવા માંડ્યું :

‘સ્વસ્તિ શ્રી ગામ રાજપુરા મધ્યે વસનાર ભાઈશ્રી રતિલાલજી, અખંડ સૌભાગ્યવતી રેવતી વઉ અને મોટાં થઈ ગયેલાં બાળકોને એતાનશ્રી ગામ કોથળિયાથી ચાહી કરીને યાદ કરનાર તમારા બાપા લવજી કોદરના છેલ્લવેલ્લા રાંમ રાંમ વાંચશોજી. અહીં બધાં રાજીખુશીમાં છે. ત્યાં તમે સૌ મનમોજમાં હશો, એવી ગોકુળનાથજીને પ્રાર્થના. દવારકાનો નાથ તમને સૌને લાંબી ઉંમર આલૅ અને તમારી કમાણીમાં બરકત નેપજે એવા મારા આશીરવાદ લેજો.

‘કાગળ પેનનાં ઠેકાણાં નથી, આંખોમાં ઝાંખપ હોવા સાથે લખતાં લખતાં પાંણી વળે છે. ચશ્માં કાઢી કાઢીને લૂછવાનાં ને લખવાનું તે વિપત ઓછી નથી. અધૂરામાં પૂરું ધરૂજતો હાથ… પણ હવે જીવતરમાં ચ્યાં ઝાઝું લખવા રહેવાનું છે? ગમે તે એક દનની હવાર પડશે ને હું નઈ હોઉં એ દાડાના ઊજ્યા-આથમ્યા જેટલી નક્કી વાત છે. તમને ઘણાં વરહો હુધી માંનપાંનથી કાગળ લખ્યા ને બોલાયા… આજે ‘તું’ કહીને લખવાનું છેલવારકું મન છે. અક્ષરો ને શબ્દો ગોઠવતાં કહટાવાનું થાય છે. લખવા-બોલવાનું બધું સેળભેળ થાય છે તો નભાવી લેજે. તું જાણે છે એમ હું સ્ટેટ વખતમાં ચાર ઇંગ્રેજી ભણેલો ને માસ્તરની નોકરી મળવાની હતી, ત્યાં મોટા ભાઈ મરતાં મારે મારા ઘરડા બાપને હળલાકડાંમાં મદદ કરવા ખાતર બધું મેલી દેવું પડેલું. જો એમ ના થયું હોત તો તમારું ઘડતર ને સૌનો ઉછેર જુદાં હોત, તને મારા વાસ્તે જ ફરિયાદો રઈ છે એય ના હોત. પણ જિંદગીનો નકશો આપણા હાથમાં નથી હોતો, ભૈ! કાળના ગરભમાં આપણી જીવનવાટ ઉપરવાળા કોઈકે દોરેલી તીયાર હોય છે. હુંય માસ્તર થયો હોત તો નોકરી છૂટવાની ઉંમરમાં તો કેળવણી ખાતાનો કોક અમલદાર થયો હોત. પણ કરમમાં લખેલાં ડોળિયાં તે જીયાં ચ્યાંથી ખાવાનાં? પણ, રતિભૈ હાચું કઉં તો મને આ બધી વાતોનાં હૈયા બળેવણાં નથી થયાં… કામ કરતો ગયો, કાંમ લેતો ગયો ને જે મળ્યું તે વહેંચી ખાધું… તને એવું ચ્યમ લાગતું રહ્યું કે હું તને ફળાઉ આંબો ગણીને વેડતો રહ્યો છું… મારા મનનો આ કોયડો આ જન્મારે તો ઉકેલવાનો નથી.

‘મેં તને મૈનાની આખરમાં કાગળો લખ્યા, પૈસા માગવામાં હું કદી તારાં બાળગોપાળની અને વેવારની વાતને ધ્યાનમાં લેવાનું ચૂકી ગયો હઈશ, પણ મારે અહીં બચરવાળ ઘર ચલાવવાનું હતું ને ન્યાતમાં બંધાયેલી છાપ હાચવવા સમાજની ફકર્ય ચિંતા કરવાનાં હતાં, મારા હાથપગ બંધાયલા હતા. ઘરનો દીકરો શેરમાં કમાતો હોય, ત્યારે હાથઉછીના પૈસાય લોક નથી આલતું… એટલે તારી ખેંચ જાંણ્યા કેડ્યેય હું પૈસા માગતો રહેલો. લોક ઉછીના લીધેલા તે માગવા આવે ને બીજા તારી આવક જાણીને ઉછીના હારુ વચન નાખતા આવે… ત્યાં હું ચ્યાં જવાનો હતો? આકાશી ખેતી અને ટૂંકી જમીન; રસ્તા માથે ઘર અને મોટો વસ્તાર… હું રાતદન રઘવાયો રયો છું ને એમાંથી ચીડિયો સ્વભાવ. તને ઘણી વાર આકરાં વેણ કહીને પસ્તાયો છું, પણ તને એની ચ્યાંથી ખબર્ય? તારી બાનો મંદવાડ અને ભાઈબેનોના ખરચા… તારી સાથે કદી જીવ ઠારીને વાત થઈ હોત તો આટલો બળાપો જીવતરના આ છેડે ના રયો હોત… પણ નકશામાં વિધાત્રીએ જે દોર્યું એ ના-દોર્યું થોડું થાય છે? બધાંએ મને આકરો ગણ્યો ત્યાં હુધી તો ઠીક મારા ભૈ! પણ હું કાંઈ લાગણી વનાનો બોથડ કે જડથો તો નહોતો જ… તોય આજે જે મારી પાહે રહીને મને ખાવા-પીવાનું આપવામાં ઉપકાર હમજે છે એ તારાં ભાઈઓ-ભોજાઈઓય મને કઠોર ને ક્યારેક તો કપાતર ગણે છે. એમનું આલેલું — તુચ્છકારથી હડસેલી આલેલું — ન ભાવતું ખાવાનું ગળે ઉતારી ગયો છું, પણ બધાં મને કઠોર કહે એ નથી વેઠાતું હવે… મારું દૂઝતું રુદિયું તને ચ્યમ કરીને દાખવું? મારી આપદાઓનો કોઈ આરોવારો નથી. હવે તો દોરી તૂટે ને અંગૂઠે આગ મેલાય એ જ ઉપાય —! આ કાયામાં જીવને ભરાઈ રહેવાનું કાંઈ કારણ નથી… તોય તું આગ મૂકતી વેળા હાજર હોય — હું ચાંહીને કહું છું કે તું મારું મરણ સુધારવા આવજે — તું બોલજે : ”નાસજે પ્રાણિયા આગ આવે…’ થોડા ખુલાસા કરવા મારો જીવ કદાચ ત્યાં કશેક ઘૂમરિયાં લેતો હશે.. જોજે…’

રતિલાલના ગળે ડૂમો બાઝ્યો.

કોઈ જોતું નહોતું. એમણે આંખો સાફ કરી ગળું ખૂંખાર્યું. વેગળા પડી ગયેલા બાપા, એમની આપદાઓ, આ કાગળમાં લખાયેલી વાતો તો શું, એમણે જે બાપા જોયા હતા એ એવા એ નહોતા? અરે, એક વાર જે ધારણા બંધાઈ તે કદી ખરી-ખોટી છે એમ મुલવાઈ પણ નહીં? — બાપા વાસ્તે તો સૌએ એક વાર જે દેવ સ્થાપ્યા એ સ્થાપ્યા! એક વાર ઉનાળે રતિલાલ ઘરે-વતનમાં ગયેલા.

ભાઈબહેનોનાં સંતાનો માટે સગાઈની ઉતાવળ કરીને બાપાએ કેટલું નબળું સગું કરાવેલું તે વિશે એમણે બાપાને બે વાતો કહેવી હતી, પણ એની ગંધ પારખી ગયેલા બાપા બે દિવસ સુધી રતિલાલથી આઘા ને આઘા રહેલા, વાંણ ભરેલા ખાટલાઓની આડશને પેલે પાર એ ઊંધું ઘાલીને ચકરડીમાં ભીંડી વીંટતા હતા.

બીજી વાર ગયા, ત્યારે રતિલાલે જ એમની ઉપેક્ષા કરેલી. બાપા કશી વાત કરવા ઇચ્છતા હતા ને રતિલાલની આસપાસ ફરતા હતા, પણ રતિલાલે ખબર જ નહીં પૂછેલી એટલે અકળાયેલા, છતાં જો આંખો મળે તો તક લેવા બાપા તૈયાર હતા. રતિલાલને વતનમાં ઘણી વાર અડવું લાગતું. તે દિવસે એમને એકલવાયું પણ લાગેલું. ઘરઆંગણે ચણતાં કબૂતરોમાં એક ધોળું કબૂતર આવી ચઢેલું. રતિલાલ એને જોઈ રહેલા, ક્યાંથી આવ્યું હશે? ને પેલાં ઘરગામનાં કબૂતરો, એ પાસે આવે છે કે અળગાં, આઘાંપાછાં કેમ થઈ જાય છે? એ બિચારું બધાંની સાથે ઊડતું ને પાછું આવતું. બધાંની સાથે ને સાથે હતું તોય જાણે કે અજાણ્યું… એકલું… કેમ લાગતું’તું? મોટાભાઈના આંગણામાં ઘરડો બળદ નિવૃત્તિ ભોગવતો હતો… બીજાં ઢોર ખેતરોમાં ચરવા જતાં. આંગણામાં એ એકલો બાંગડતો ને પાછો શાંત થૈને બેસી રહેતો… થોડું વાગોળતો ને અટકી જતો. બાપા સામા ઘરની ખાલી પડસાળે ખાટલે સૂનમૂન બેસી રહ્યા હતા ને રતિલાલ બસ પકડવા નીકળી ગયેલા. બાપા જરાક સળવળી, ઊઠવા જેવું કરીને પાછા બેસી રહેલા… એમના ચહેરાની ઉદાસી, ના, ના, માત્ર ઉદાસી જ નહીં; પીડા, વેદનાભરી એકાકિતા રતિલાલને આખે રસ્તે દેખાયા કરેલી. આજે પત્ર વાંચતાં પુન: એ બધાં દૃશ્યો એમને ઘેરી ઊભાં. એમણે પત્ર આગળ વાંચવા માંડ્યો :

‘…જોકે હવે છેલ્લે ખુલાસા કરવાનો કશો અરથ નથી. પણ જીવને લાલચ છૂટતી નથી. તું તો મારાથી વધારે ભણેલો છે ને શેરમાં મોટો માંણસ ગણાય છે. તને બેત્રણ વાતો કહીને હળવાફૂલ થઈ જવું છે. જાણું છું કે જૂની વાતો ઉખેળતાં હળવા થવાને બદલે ભાર વધી જવાનો છે… પણ હવે આજે પેટછૂટી વાતો લખવા બેઠો છું તો ભલે ને! તું હોશિયાર હતો એટલે તું ઘણું ભણીને મોટો માંણસ થાંય એવી મારીય મંછા હતી, પણ મારી ત્રેવડ નહોતી. સમાજનો ચંપાયેલો, દેવામાં ડૂબેલો. મેં તને ઝટપટ પી.ટી.સી.નું ભણીને માસ્તર થઈ જવાનું કહેલું, એમાંય તારી બુદ્ધિનો ઘર-કુટુંબ માટે ઉપયોગ કરવાની મારી ગણતરી હતી. ન્યાતમાં દાંડિયા અને હાંડિયા બેઉને તું પોંચી વળે એમ હતો. ગામમાંય લડવાડિયા હોય ત્યારે — મોટો તો ભોળિયો, એનું કાંમ નઈ —! મને હતું કે તું જો આટલામાં જ માસ્તર થઈ જાય તો આ પેઢીઓથી હેંડી આવતી આગેવાંની અને ભાંજગડમાં પહેલી પંગત હચવાઈ રહે… બાકી ધાર્યું ધણીનું થાય, તે થઈને જ રયું. તારા મનમાં મારા કાજે થૈને એક ડંખ રઈ ગયાનું તું ફઈને કેતો’તો.

તું પેલી વાર નોકરીએ નેકળ્યો ત્યારે તને ઠેઠોઠેઠ મૂકવા આવવાનું મન હતું. ઘરમાં પૈસા નહોતા તોય ઉછીના લાવત. પણ પછી થયું કે તું તો સાબદો છે; એકલો એકલો શેરોમાં ફરનારો-ભણનારો. જાતે બધું ઊંચકીને જઈશ ને એમ પોંચી વળેશ. તને એકલો કાઢ્યો એ ભળભાંખળું હું હજી ભૂલ્યો નથી. પણ તું કશેથી પાછો નઈ પડે એની ધરપત બેઠેલી… આજેય આ મોટા-નાનાની ચિંતા છે એટલી તારી ફકર્ય નથી થતી. માળામાંથી જે ચકલું વે’લું ઊડી જાય એ વે’લું ગોઠવાઈ જાય છે. તું નઈ માને પણ હુંય તારી જેમ આખો જન્મારો મને એકલો, કશો આધાર વનાનો નોંધારો લાગ્યો છું. મનેય ટેમે જે જોઈએ એ કદી નથી મળ્યું. વાલાંઓએ વખની વેળા આંણી હતી ને દ:ખના દાડાઓમાં બધાં પોતપોતાનાં હખમાં ડૂબેલાં હતાં. મારીય આંખોમાં તારી જેમ મહુડાં જેવાં અંહવાં આયાં છે ને મહીમાતાના સોગન! મારાય ઘોઘળે ડૂમો ને છાતીમાં ડચૂરો બાઝ્યો છે — હપરવા દાડોમાં ને પ્રસંગ ટાંણે… હાથ ટૂંકા પડ્યા ને તમને ભાઈબેનોને દુભાયેલે મોઢે ઊભેલાં જોયાં એટલી બધી વાર હુંય મૂંઝાયો છું… પણ મરદથી પોચકાં ના મુકાય રતિભૈ! તે બધું મારી હઠાવવા આકરો થૈને ઘૂરકવા માંડતો… ગુસ્સાના જોરમાં બધાં કામ થઈ રહેતાં.

સૌથી વધારે દશ્મન તો તારી મરનારી બાનો થયો છું. એણે તો કામ કૂટવા આડે હખ ભાળ્યું જ નઈં. એમાંય રાજરોગનો રંજાડ! ઓછું હોય એમ મારાં ડાકાં ને ઘુરકિયાં! કદી પ્રેમથી એને પવાલું પાણી પાયાનુંય પુન્ય નથી પાંમ્યો; મારી આજે જે વલે થઈ છે એમાં એના નેંહાકા નઈં હોય તોય એની કકળતી આંતઈડીનો પંછાયો હશે એમ હું માનું છું… પણ હાચું એ છે કે મેં મારા હખ માટે કાંઈ કરાવ્યું નથી. બધું સંસાર નભાવવા ખાતર. ફઈ તને શાંત પાડતાં કહે છે કે પાકતાંય લેંબોળી મેંઠી ના થઈ… તે હુંય જાણું છું… પણ ચ્યાંથી થાય? લેંબોળીનેય વરસાદનાં ઝાપટાં ટાઢવે, ભીના વાયરા ટાઢા લેપ કરે… એમ હવામાંન હારું બંધાય ત્યારે કડવી લેંબોળી જરાક મેંઠાશ પકડે… આજેય થાય છે કે તને — તમને સૌને ભેગાં કરી વાતો કરું… હસીએ ને ઘડી ભાર ઉતારીએ… પણ આ તારી ભોજાઈઓના બોલ તો તને ખબર્ય છે… જાંણે બાપના ત્યાંથી બાંધી લાઈ હોય એમ કડવાં વેણ બોલે છે. બે ટંકના રોટલા ને નાવાધોવાની સોઈ કરતાંય ઝટકા વાગે… પાંચપંદર લાખની મિલકતના ધણીની આવી વનોગત દશ્મનનીય ના થજો, ભૈ!’

રતિલાલ પાછા અટક્યા.

વેળા ગરમાવે ચડી ગઈ છે. રેવતીએ ઘરનો ઘણો સામાન બગીચામાં, કંપાઉન્ડમાં આડેધડ મૂકી દીધો છે. કામવાળી અને બીજા બે નોકરો ઘર-સફાઈ અને સામાન ઝાપટવામાં પડેલાં છે. આ ફેરા બધોય જૂનો સામાન કાઢી નાખવો, ભંગારમાં આપી દેવો અને રહી જાય તો બધો બાળી દેવો છે — રેવતી કહે છે, બધું ચોખ્ખું ને માફકસર જોઈએ. આ જૂનાં પેટી-પટારાં ને બડાબૂટોય ના જોઈએ. હવે જૂનાને શું છાતીએ મારવાનું છે? ગયેલાનો મોહ રાખવો એ જ ખોટું છે. સંઘર્યો સાપ કામ આવતો એ જમાનો ગયો. લીધું – દીધું ને ભૂલી ગયાં. વાત પૂરી…!

રતિલાલને ક્ષણવાર પોતાનું ઘર વેરવિખેર થઈ ગયેલું લાગતાં કશીક મૂંઝવણ થઈ આવી. આજ સુધી પોતાનાં બધાં આયોજનો પાર પડ્યાં છે… એમની ગોઠવણને કોઈ આઘીપાછી કરી શકતું નહીં. ને આજે આ રેવતી…? કે પછી રહી રહીને અંદરથી ઊભા થઈ જતા બાપા — લવજી કોદર… બધાં બે દસકેથી એમને ‘ડોહા’ જ કહીને બોલાવતાં…! રતિલાલને આજે એ શબ્દ કઠ્યો… અરેરે! ‘દાદા’ પણ નહીં? ગળામાં જરા ખખરી બાઝી. ખુરશી પર તડકો આવતાં પાછાં પારિજાતની છાંયામાં સર્યા. કેટલાંક ફૂલ હજી કરમાયાં નહોતાં.

લવાંણિયા ડુંગરાની નેળમાં પારિજાતનું વન હતું. બાપા અને મોટાભાઈ દિવાળી પછી એની ડાળીઓ અને સોટીઓ કાપીને ભારા બાંધી લાવતા. ગાલ્લાની સાદડી અને ઉરેડાં એમાંથી વણાતાં. લોક એને ‘શાળિયાં’ કહેતાં. રતિલાલ પણ ‘આ ‘શાળિયાં’ એ જ પારિજાત છે’ એવું ઘણાં વર્ષો પછી જાણતા થયેલા. એમને થયું; પારિજાત જેવા દેવતરુને પણ નહીં જાણનારી જાડી પ્રજા વચ્ચે બાપાનો આખો જન્મારો જ પૂરો થઈ ગયો? અફસોસ… કંપાઉન્ડવૉલ પર એક કાગડો આવી બેઠો. શ્રાદ્ધપક્ષ પણ પૂરો થઈ ગયો છે ને આ ગિરનારી કાગડો — રતિલાલ ટીકીને જોઈ રહ્યા. જાણે કે બાપાનું બાકી તર્પણ માગવા ના આવ્યો હોય! એમ જોતો-તાકતો બેઠો છે ને જતોય નથી મારો વહાલો!

રતિલાલે કાગળ આગળ વાંચવા માંડ્યો :

‘… મને બરોબર હાંભરે છે, તને કૉલેજ વખતે પૂરતા પૈસા નતા અપાતા. ચ્યાંયથી ના મળે ત્યારે માણેકકાકા પાહે જતો ને એ આલતા. સગાં પાહે તો મેં ખાસ કરીને વેવાર પૂરતા માગેલા… ને દૂઝણી ભેંસો વેચીને એવાં દેવાં ભરેલાં. તું માંદો થૈને પૈસા લેવા આયેલો ને હું હાછેટ છૂટી પડેલો… તું ભાંગલા પગલે પાછો વળી ગયેલો. એ ઘડીએ બઉ લાચારી હતી. મુદ્દાની વાત એટલી કે તેં છાપાં વેચીને ભણવાના પૈસા જોડ્યા તો મેંય વાંસ-પુંવાડનો વેપાર કર્યો… તને બપોરની ચા મિતરો પાહેથી મળતી, ને મારે તો એય નઈ. વાંસ-પુવાડની ટ્રક ભરાવા જતો, તો ત્યાં ફાકો ભૂંસું ખાઈને બબ્બે દંન કાડવા પડતા. પેટમાં ચૂંકનું દરદ મનેય પજવતું — ઘર આખામાં પેટ દાબીને ગબડતો ને લહણ-ડુંગળી શેકી ખાઈને વાયુચકરી મટાડતો. ઝેર ખાવાય પૈસો ચ્યાં મળતો? પછી ખાવાની તમાકુથી એ દરદ કાબૂમાં આયેલું… પણ તમાકુએ કાયાને ઓગાળી મેલી… છેવટે એ છોડી તો આજે ડિલમાં હાંધે હાંધે વા છે ભૈ… પણ હવે તો બૌત ગઈ ને થોડી રઈ-વાળી વાત છે. આપડે કયા રાજાને રાવ કરવા જવાના હતા, હેં…? ને રાજાય જોઈ લીધા છે… મેં તો!

‘પણ એક વાત લખતાં લખતાં આજેય આંખો મહીમાતાનું રૂપ ધારી લ્યે છે તે વાત… થાય છે કે રેવા દઉં; નઈં કેહવી.. તારી હમજણમાં એ આઈ જ હશે. આપડી તો નાતરિયા ન્યાત. હું ચાળીસની જોવનાઈમાં ઘરભંગ થયો ત્યારે બેત્રણ-રંડાપો ગાળતી ને છેડાછૂટ વાળી બાઈઓનાં માગાં આયેલાં. હું ન પૂરો ઘરમાં કે પૂરો ઘરબારો.. જાંણે અડધી વાટે હતો ને તારી બા એકલો કરી ગઈ. હાથે બળવાનું ને ફજેતી જેવી ખેતી હંભાળતાં હંભાળતાં ગોબરા સમાજને પોંચી વળવાનું… ઘણાંએ વણમાગી સલ્લા આલેલી : ”લવજીભાઈ, નાતરું તો કરવું પડે… ઘર ચ્યમનું નભે…?” પણ તારાં ભૈબુનોનાં —તમારા હૌનાં નમાયાં મુઢાં ભાળીને મેં જોવનાઈને કબજે કરેલી… હૌ હારાં વાનાં થયાં એમાં મારે ઓછું વેઠવાનું નથી આયું… તેં વેઠ્યું તો તું મોટો માંણસ થયો…! પણ આજે લાગી આવે છે એ વાતનું કે મેં વેઠ્યું… વેઠવામાં કસર નઈં રાખી તોય મારું શું થયું? મને શું મળ્યું — એમ પૂછું તો તને નઈં ગમે ને મારે કાંઈ જોઈતુંય નથી. પણ જશને માથે જૂતિયાંવાળી કે’ત હાચી ઠરી. અરે જશની માને કૂતરાં પૈણી ગયાં… પણ લાખોના ધણીની બે ટંકના રોટલા માટેની થાળી ઓલા ઘેર ને પેલા ઘેર ઠેલાયા કરે… છીછરા પેટની, જોકે ખાનદાન વેલાની ગણીને ઓરેલી બેય વઉઓ માણસાઈમાંથીય ગઈ —? દોષ કોનો? જેવાં આપણાં નસીબ! મેંઠા વેલાનાં તુંબડાંમાંય કડવાશ પેઠી… ભલા ભગવાન!!

‘ઘરડો માણસ છું તે ચિડાતોય રહું, ખોટું થતું કે બગડતું ના દેખાય એનો ટકટકારોય — તમે ના પાડેલી તોય — છૂટતો નથી. દહેકથી તું વેગળો થયો તોય તઈણે ભઈનું મેં તો હરખું ભલું ચાયું છે. ભલે મોટી વાતોના મારા અભરખા અડધી વાટે અટવાયા.

‘બીજી એક વાત —

‘જૂનું ઘર પાડી-ઉતારીને નવી વસાહતમાં લાવ્યાની વાત તને નથી ગમી એ હું જાણું છું. મનેય મારું કરેલું નવા જેવું ઘર પાડતાં મનમાં કળશી વલોપાત થયેલો. પણ હું તો આવનારી પેઢીના ભલામાં રાજી. નદીનાં પાણી આંતરેવરહે ગાંમમાં પેસે. કાયમ ભો ને ભો રહે. નવી વસાહતની મોખાની જગ્યા પછી ચ્યાં મળવાની હતી? એમાંય કડાંણાનો ડૅમ બંધાયા પછી મારું મન નોતું માંનતું. મોરબીનો ડૅમ તૂટ્યો ને શેર જેવું શેર તણાયું તાણે આ તો મગતરા જેવડું ગાંમ…એને તણાતાં વાર થાય કાંઈ…? ને મેં ગાંઠ વાળેલી. આજે ટેકરી માથે, નેર પાહે — ચાર રસ્તાની બગલમાં બધાંને વસેલાં જોઈને પેલી કશી ચિંતા નથી રઈ. જૂના ઘરઆંગણામાંના, તારી ધોરી નસ જેવા, તેં પાંણી પાઈને ઉછેરેલા લેંબડા કાપતાં-કપાવતાંય મારું કાળજું કાંપેલું… પણ પૈસાના વખા ત્યાં શું કર્યા વના ચાલે? ભઈઓ તને તારો બધો ભાગ ગણીને આલે — એવી જોગવાઈ મેં તો કરી છે… અત્યારે એમનામાં કશ્શો કળજગ નઈ પેઠો… કાલની વાત જાંણે દુવારકાનો નાથ!

‘છેલ્લી વાત.

‘મારી પાટી ચોખ્ખી રાખીને જીવ્યો છું. કોઈનું ખોટું તાક્યું નથી ને ભાંજગડમાંય ન્યા-ને પક્ષે રયો છું. ન્યાતમાં ખવડાઈને હાથ ઉપર રાખ્યો છે. ને સમાજમાં વેવારો હાચવીને આબરૂ કમાયો છું. વાટે જતાંને બોલાઈને ખવડાવ્યું છે. બાપદાદાનાં જમીન ઘર હાચવીને એમાં ચપટી ઉમેરણ કરી હક્યો છું. ઊજળો વસ્તાર છે… વધારે શું જોઈએ…? ઘડપણમાં જે વેઠું છું, એ મારાં કરમ હશે. આ મોટો-નાનો તો આ સમાજમાં જ સમાવેશ પામે એવા છે. તારા મોટા છોકરે મનગમતું લગન કર્યું. તેં એમાં સંમતિ આલી… જેવું ઘડતર એવું વરતવું પડે. તું હાંમે ચડીને કન્યા જોવા કૉલેજમાંથી સીધેસીધો ગયેલો ને એ વાતે હું નામક્કર ગયેલો — તને યાદ હશે? પણ, ના પાડીનેય મેં તારી મરજી વના ન’તો પઈણાયો… રેવતી તને ગમેલી… હાચું કઉં તો મને એ હમજી હકેલી… એની પાહે મને ફાવતું. એ જેટલું ઘેર રઈ એટલા દંન એને કોઈ વાતે કેવું પડ્યું નથી… પણ મને શેર નથી સદતું… ને આપણ બેને ઊભા રયેય ના બને… ત્યાં રેવતી વઉ લાખ રૂપિયાની હોય તોય મારે તો આ લગડા તળેની લખમીજીઓને જ વેઠવાનીને? તારો ઊજળો વસ્તાર ડુંગરોમાં વાટ પાડી લેનારો છે — એટલે વધારે તો શી ચિંતા? પણ ન્યાત-સમાજ છોડીને લવજી કોદરનો છોકરો એના વસ્તારને બાર વરાવે એ ટીકાનો વિષય તો રેવાનો જ.

મનેય વહમું લાગે. પણ જમાનો બદલાયો ને શેરમાં ઊછરેલાં-પાછરેલાંને અહીં વનવગડાની જાડી પરજામાં હઘરું પડે… હમજું છું. લોક તો બે બાજુની કરવત છે… તો ઘણા વાયરો જોઈને ઊપણનારા છે. આ લોકો પછાત વિચારોના છે એમાં મીનમેખ નથી. જડતા ઝાઝી. જાડું ખાય, જાડું પેરે ને જાડું બોલે-વરતે. તારે હખ જોયતું હોય તો હવે આ પા લમણો ના વાળેશ… આ મલકને ભૂલવામાં જ તારી ભલાઈ છે. અહીં તો ભણેલાય જૂની પેઢીને સારી કેવડાવે એવા નખેદ છે. મને જે એક વાતે દ:ખ રઈ ગયું તે એટલું કે જો તારા જીવતરનો એકાદો અવસર આ બાપદાદાના ગાંમમાં, ઘરઆંગણે ઊજવાયો હોત ને ન્યાતને એંઠો હાથ કરાવ્યો હોત તો તને અહીં મોટા-ઊજળા થવાની તક મળી હોત… ભલે તેં એવું ના ધાર્યું હોય. મારે તો હવે ન્યાત-સમાજના કશા ધખારા નથી રયા ને ટીકા કરનારાય જાણે છે કે રતિલાલે જે કહ્યું છે એ કાંઈ ખોટું નથી, ન્યાત સમાજને ટકવું છે એટલે એ તો એને કાટલે બધાંને જોખે… આપણે તો આવનારી કાલને ભાળવી… જે થયું તે ગયું.

લાંબી વાતનાં ગાલ્લાં થાય. ઓછું લખ્યું ઝાઝું કરી માંનશો. ને રતિભૈ, વખતે આ મોટા-નાનાની ખબર્ય તો રાખજો જ… દૂરથી થાય એ ટેકો કરજો… મારો રાંમ તમને ઘણું આલશે.

જીવતેજીવ ના મળીએ તો મારા ખોળિયાને ખભો આલવા આવજે… હું મશાણની આગ હુધી તારી વાટ જોતો હઈશ…

‘એ જ લિખિતંગ લવજી કોદરના રાંમ. રાંમ સઈ, દસ્કત પોતે…’

રતિલાલ માંડ માંડ ટકી રહ્યા. આ કયા લવજી કોદર હતા? જાતને સો સો ફટકા મારવાનું મન થયું. આંખો સુક્કા ખંખ કૂવા બની રહી. રતિલાલે તો જાણ્યુંય નહીં ને કંપાઉન્ડમાં વેરાયેલું ઘર પાછું સંકેલાઈ ગયું હતું. કંપાઉન્ડને ખૂણે રદ્દી કાગળ — કાપડના ડૂચા સળગતા હતા ને સાંજ ઘેરાતી હતી. રતિલાલ આગ તરફ વળ્યા. જાણે એમને કોઈ દોરતું ના હોય! બધું બળતું હતું. એ નીચે નમ્યા. કોઈએ પકડાવી હોય એમ એમણે સળગતી દંડી પકડી… મનોમન એ તાપણાની ગોળ ગોળ ફરતા હતા શું…? ક્ષણ વાર થયું કે ના, એ આગમાં લવજી કોદર નહીં, પણ રતિલાલ લવજીની કાયાને ખડકવામાં આવી છે. દંડીનો દેવતા ઢગલામાં ચાંપતાં એમનાથી બોલાઈ ગયું: ‘નાસજે પ્રાણિયા, આગ આવે…’ બધું બળીને ખાખ થઈ ગયું, ત્યાં સુધી એ બેસી રહ્યા. પછી ઊઠીને બારણાં તરફ વળ્યા… બારણું જાણે જોજનો છેટું હોય એમ એ હાંકી ગયા. છેક પાસે પહોંચ્યા, ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે લાઇટ ગઈ છે… એ અટક્યા. આખો કાગળ પાછો મનમાં વંચાવા લાગ્યો… એ ટીપે ટીપે ઓગળતા હોય એવું અનુભવી રહ્યા… પાછી બધે નજર કરી તો કશું જ નહોતું. બધી બાજુથી ઊતરી આવેલો અંધકાર વધુ ને વધુ ઘટ્ટ થતો જતો’તો…

રાતવાસો

વાડામાં વાલી સૂનમૂન બેઠી છે, વાલીના સૂકા હોઠ અને કોરા ગાલ પર ઝણઝણાટી ઊઠતી હતી. અંદરથી તળે-ઉપર થઈ જતી વાલી ખાસ્સી ઉદાસ દેખાતી રહી, શાંતા સમજી નહીં કે વાલીની આખ આજે વળી વળીને પલળી કેમ જતી હતી? પાંચ વર્ષના લાડકા દીકરા રાકેશને લઈ બપોરે એ બાને મળવા પિયરમાં આવી છે. હળવી કૂલ વાલીના શ્વાસ શાંતાને ઉના નિસાસા જેવા વર્તાયા હતા.

જમાઈ હાર્યે કંઈ બોલાચાલી થઈ હશે? શાંતાના મનમાં આવેલો વિચાર ટક્યો નહીં. જમાઈ શંકરને વાલી જીતી ગઈ હતી. જમીનનો પાર ન હતો. સાસુ વગરનું ઘર. સસરો ન્યાતનો આગેવાન. સમૃદ્ધ ખેતી. ઘી-દૂધનો તોટો ન મળે, પૈસા વાપરતા ઘાંઘાં થવાય. કામ કરનારાં એક કહેતાં એકવીસ દોડે. આબરું આધારે વાલીને ઘણાં માનપાન મળે.

વાલીએ રાકેશને બચીઓથી ગૂંગળાવી દીધો. સાડીના છેડાએ આંખો લૂછી. નાક નીંસકતા હોઠ ગરમ લ્હાય વરતાયા. શાંતા ચોપાડમાંથી બધું જોતી હતી. છાણામાં ઠારેલો દેવતા ધુમાડે ચડ્યો હતો.

વાલી ખાલીખમ વાડાને મોટી આંખોથી કશાય ભાવ વિના જોઈ રહી હતી. પિયર પહેલી વાર પરાયા ગામ જેવું કેમ લાગે છે? વાલી ગોઠવાતી નહોતી. ચારે તરફ થોરની વાડો એને પાસે ને પાસે આવતી લાગતી હતી.

આટલે વરસે શાંતાને આ ઘર ખાલી લાગવા માંડ્યું છે. ક્યારેક તો ખાવા દોડે છે. જાણે ખાણ કાઢી ભેંસ સામે મૂકતી, દૂધ દોતી શાંતા. આજે એને વરતાયું કે એ હવે આધેડ થઈ ચૂકી છે. એ માલીપા ફફડી ઊઠી. વિચારોને એણે પાછા ખદેડ્યા.

વાલીને આજે સોરવાતું નથી એમ પામી ગયેલી શાંતાને ફડક પેઠી. એ ચૂપચાપ કામે વળગી રહેવા મથતી હતી. આથમતા સૂરજનાં રાતાં રાતાં અજવાળાં બારણે બારી એ થઈને ડુંગરા એવડા ઘરમાં ફરી વળ્યાં હતાં. શાંતાને જોવનાઈના છલકાતા દંન સાંભર્યા. નાથાને પરણીને આ ઘર માંડ્યું’તું. નાથાનો વરણાગી સ્વમાવ. કશીક છાલકો વાગી રહી. ગોઝારો ભગવાન! એનેય સુખની ઈર્ષા થઈ હશે. એણે રાકેશને દૂધ પાવા વાલીને સાદ કર્યો. ઢળતી સાંજમાં એ અવાજ માદીકરી બેઉને વધારે રણકતો લાગ્યો. હાથમાંથી વાસણ છૂટી જાય ને થાય એમ થયું. આંખોમાં ઘર વ્યાપી વળ્યું. બહાર અજવાળું કજળાવા લાગ્યું હતું.

થોરની વાડને પેલે પાર જડાઈ ગયેલા રમણના ઘરમાં વાલીની નિરાશ નજર જઈ ઊભી. કોઈ નવી વહુવારુ વાડામાં વાસણ લઈ આવવા ઉંબરો ઓળંગતી હતી. નવીસવી વીજળીનો ધોળોધબ પ્રકાશ એ ઘરમાં પથરાયેલો દેખાયો. ઘરમાં વળતી વાલીને ઉંબરની ઠેસ વાગી.

વાડામાં ઘાસની કાળી પડતી જતી ગંજીઓ વાલીની આંખોમાં ઊંભરાઈ આવી. બાએ સ્વિચ પાડી. પીળું અજવાળું ઘરમાં લીંપાઈ ગયું. રાકેશને પવાલું દૂધ આપતી વાલીએ પૂછ્યું: ‘બા, શું રાંધે છે?’ શાંતાને હાશ થયું. પણ વાલી વળી વાડા તરફ જતી ભળાતાં એનો જીવ દીવાની ટોચ જેવો આઘોપાછો થવા લાગ્યો.

વાલીનો એકનો એક ભાઈ મનુ હજી ખેતરેથી આવ્યો ન હતો. હળ હાંકતો, ગાડું જોતરતો ચૌદ વરસનો મનુ ચિંતા થઈને શાંતાની આંખોમાં આવી લાગ્યો. પતિ પાછો થયો ત્યારે મનુ એક વર્ષનો. વાલી દશબારની હશે. શાંતાના નાકનશ લઈને આવેલી વાલી બાપનો સ્વભાવ પણ લઈ આવેલી.

શાંતાએ વાડાના બારણેથી જોયું તો વાલી ભેંકાર ઑગલાઓમાં ઊભી હતી. ઝાંખા અંધારામાંય એનો ચહેરો સોના જેવો કળાતો હતો. કવખતે ઑગલાઓમાં ઊભેલી વાલી શાંતાથી સમજાઈ નહીં. પતિ વગરની અધમધરાતો એનામાં ઊગી આવી. બારણું ખખડતું. વાલી–મનુને ઊંઘતા ઢબૂરી એ પાછલું બારણું ખોલતી, કોક એને આ પરાળની ઑગલીઓ લગી ખેંચી લાવતું. એ ખેંચાઈ આવતી. ઘઉંની કણેક જેવી કાયા લઈ એ પાછી વળતી. આગલે બારણે સૂતા વાઘજીના ખોંખારા સંભળાતા. શાંતાના મોઢા પર અંધારું લીંપાઈ જતું. નાથાને સંભારી સંભારી એ ગાલે તમાચા મારતી. જાગી જતી વાલી મધરાતે રડતી બાને જોઈ રહેતી. પછી વણસમજણે ઊંધી જતી. વાલીનો વલોપાત ખાટલો થઈ જતો.

આગલે બારણે બારબાર વરસથી સૂતો વાઘજી બે દંનથી ઘેર ગયેલો. બબ્બે દાયકાથી રહેતો એ ખતરી ખેડૂ નહીં પણ ઘરનો રખેવાળ હતો. એની ઑથ હતી તો શાંતાએ નાનમ મોટી કરવાની હામ ભીડેલી. વાઘજીનેય વય થવા આવી છે. મનુ ગાડું લઈને આવ્યો છે. શાંતાને વાઘણના ખોંખારા સંભળાતા હતા. વાલી ઑગલીઓમાં ઑગળી ગઈ હતી કે શું? શાંતાને કંઈ કળાયું નહીં.

પરાળની ઑગલીઓ અંધારાના ડુંગરા થઈ થઈ વાલીને ઘેરતી હતી. અહીં રમણે એને બચીઓથી પ્હેલવ્હેલી નવરાવી દીધી હતી. વાલીનો હાથે એ દિવસે, ચોખ્ખો ન્હોતો. દેહની કંપારી, એ ઉના ઉના શ્વાસ, ગરમ ગરમ સ્પર્શોને હોઠ પર ચંપાતા અંગારા. વાલીને એ બધુ રંજાડી રહ્યું. ટાઢાબોળ ડિલમાં ગરમ કસક ઊઠતી હતી.

બળદ બાંધતા ભાઈનો અવાજ સંભળાતાં વાલી ભાનમાં આવી. બા ખાવાનું કરતી હશે એમ થયું. ઘરમાં જવા એણે પગ ઉપાડ્યો. ખેતરોનું અંધારું ઘરના વાડા સુધી આવી ગયું હતું. વાડો પર શોભી રહેતા વેલાઓ સુકાઈ ગયા હતા. થોરની વાડમાં મોટાં મોટાં છીંડાં પડી ગયાં હતાં. એમાંથી રમણનું ઘર વધારે ઉઘાડું પડી ગયેલું ભળાતું હતું. વાડ પરના વેલાઓને કોઈએ દાતરડાથી વાઢી નાખ્યા હોય એવો ચચરાટ લઈ વાલી ઘરમાં ગળી ગઈ.

ખીચડી થઈ ગઈ હતી. બીજે ચૂલે કઢી તબડતી હતી. શાંતા નર્યા ઘીનો શીરો શેકતી હતી. રાકેશ સાથે મનુમામો આંગણાને ઓટલે ગમ્મતે ચઢ્યો હતો. આખા ઘરમાં શેકાતા શીરાની તાજા તાજા ઘીની વાસ ફરી વળેલી. નાથાને આવા શીરા ખવડાવી ખવડાવીને ગલગોટા જેવો કરેલો. મનુમાં એ નાથો આખેઆખો ઊતરી આવ્યો હતો. શાંતા મનુને જોતી ને ખળભળી ઊઠતી.. એ આધાર હતો અને જીરવવો વસમો હતો. મોટો થતો મનુ પીડા બની શાંતાને ત્રફડાવતો રહેલો. ચોમાસાની રાતોમાં શાંતા મનુના ચહેરે હાથ ફેરવ્યા કરતી. વાલી બાનું એ હેત જોયા કરતી.

ખાતાં ખાતાં પણ વાલી ખોવાયેલી રહી. પાકટ શાંતા એની ઉદાસી પામી ગઈ, પણ પૂછવા માટે હોઠ સુધી આવી આવીને એ ઓલવાઈ જતી હતી. બાને એક રાત મળવા આવેલી વાલી શાંતાને અંદરથી ખોદતી રહી.

અડીએ તો ડિલે ડાઘ પડે એવી કાયા. વાલીને જોનારાં કહેતાં. ‘વાણિયાબામણને ઘેર મોકલવા દૈવે એને ઘડી હશે. પણ નાથાભાઈને ઘેર ભૂલી પડી જઈ.’ નાથો હોત તો શાંતાની ઇચ્છા હતી વાલીને ભણાવીગણાવીને નિશાળમાં મહેતી કરવાની.

પણ દેવને ઘેર દેહ પડ્યો. નાથાએ વાલીની સગાઈ કરી મૂકેલી. પૈસાદાર આબરૂદાર ઘર. જમાઈ તો શ્યામ, જરાય ઘાટીલો નહીં. શાંતા પતિનું વેણ ઉથામવા માગતી નહોતી. વળી એવું ઘર હોય તો વિધવા શાંતાએ દીકરીને નામે ક્યારેય ચિંતા કરવી નહીં પડે એવી લોકોની સલાહ. કાચી વયે વાલીનાં લગન લેવાયેલાં.

રૂપાળી વાલીને આણે વળાવવાનાં વરસો માદીકરી બેઉ જમાઈને જોઈ જોઈને ઠેલતાં ગયેલાં. વાલી કાયામાયાને પરખતી થઈ. મનમાં ચીરાડો થયેલો, પણ નબાપી એ બધું ગળી ગઈ. સસરો-જમાઈ વાલીને ગુમાવવા કરતાં વાટ જોવાનું રાખતા. ન્યાતમાં વાલી જેવી કન્યાઓ કાંઈ વાડના વેલેવે પાકતી નહોતી.

જમાઈનું અણઘડપણું. કામ કૂટવા આગળ વાલીને વીસરી જવાનું શાંત જાણતી હતી. ખાવાપીવાનું કે પહેરવા-ઓઢવાનું દુઃખ એ દુઃખ ના કહેવાય. અદકું દુઃખ મનનું. કાયાનો દીવો એમ ઓલવાઈ જતો નથી. એના ઝબકારા જાણતી શાંતા આજે પારાવાર પસ્તાતી હતી. ખાઈ પરવારી વાલી પાછલા ઘરે બેસવા ગઈ. રમણ મોસાળે ગયો હતો. એની નવી વહુ જોઈ. રમણને જોયે પાંચ પાંચ વરસો વીતી ગયાં, ને રાકેશ… વાલીનું કાળજું ધડકતું હતું.

સમય પાણીના રેલાની જેમ ગયો. ઘોડાના ડાબલા દડબડાવતો ગયો. રમણ શહેરમાં ભણ્યો. હવે ત્યાં જ પાછી નોકરી. વહુ પણ ભણેલી. જોકે વાલીને એ કશી વાતે રૂપાળી ના લાગી. રમણ પોતાને ભૂલી ગયો હશે? ન્યાતની રીતે એના લગનનું નોતરું મળેલું, પણ પોતાના ગામમાં આવેલો રમણ એને કંકોતરી આપવા જરૂર આવશે એવી વાલીની આશા ફળી નહોતી. ત્યારથી એ રમણને જોવા, મળવા અને રાકેશને બતાવવા વ્યાકુળ થયેલી. ખાતરી ખોટી ઠરી.

પાછાં વળતાં વાલીનો પગ સાઇકલનાં ટાયર-ટ્યૂબ પર પડતાં એ છળી ગઈ હતી. શરીરમાં કંપારી વછૂટી ગયેલી. એ ઘરમાં ભરાઈ ગઈ. શાંતા જાગતી હતી.

વાલીએ વાતો કરવાને બદલે ઊંઘવા લંબાવ્યું. ઊંઘ આવતી નહોતી. જળ જંપી ગયાં હતાં. વાલી પેશાબ કરવા વાડામાં નીકળી. રાત સમ સમ જતી હતી. કંસારીઓના કાળા અવાજોમાં જીવન ઓલવાઈ ગયેલું. વાડાની ઑગલીઓ ઓરી આવી ગઈ, કેટલી બધી બચીઓ! ગાલે, હોઠ, માથે, છાતીએ! પડખાં ઘસતી વાલી, રેશમી રૂમાલ, અત્તરનાં પૂમડાં. ક્યારીમાં હવડ વાવને પગથિયે રમણ પાસે એ બેઠી હતી. સાવ અડીને. અડોઅડ લીલ બાઝેલા પાણીમાં સાપ જોઈને બેઉ બહાર આવ્યાં ત્યારે સામેના આંબા નીચે કોક બાઈ પોદળા વીણીને પાછી વળતી હતી.

શાંતા પાણી પીવા ઊઠી. વાલી ઊંઘી ગયાનો ભાવ ઓઢી જંપી રહી. એને યાદ આવ્યું –

ભેંસ વેતર આવતી. આખી રાત રેંક્યા કરતી. માદીકરી ઊંઘી શકતાં નહોતાં. બીજે દંન વાઘજી ભેંસને પાડે દોરી જતો. નાનો મનુ ભેંસ હાંકવા જતો. રખડી રખડી એ સાંજે પાછા આવતા. ભેંસની સાથે પાછળ પડેલો પાડો આંગણે આવતો. ભેંસને ઘરમાં ઘાલે તો પાડો માથાં પછાડીને બારણાં તોડી નાખે. આખી રાત ભેંસ બહાર ખૂટે બંધાઈ રહેતી, રેંક્યા કરતી. થાકેલો વાઘજી ઊંઘી જતો. માદીકરી છાનાંછપનાં પડખાં ઘસતાં. ભેંસ ઊંડે ઊંડે રેંક્યા કરતી સંભળાતી.

આંબે મહોર આવતો. મરવા થતાં કેરીઓ મોટી થતી. આંબલીઓ કાતરે ઊભરાતી. વાડાને ઓટલે બેસી રમણ દાતણ કરતો. ખાટલો ઢાળી વાડવેલાને છાંયે વાંચ્યા કરતો. વાલી કામ કાઢી વાડામાં રહેતી. શાંતા ખેતરોમાં ખોવાઈ જતી. સમાજવ્યવહારોમાં વહી જતા દિવસો. હૂડભૂડ પતિ શંકર સાંભરતાં આણાની ચિંતાએ વાલી વલોવાઈ જતી. પહેલી વાર છેટે બેઠી ત્યારે રમણ એને રૂપાળો લાગ્યો’તો. એ રમણની હસતી આંખો સમજી હતી. દર વરસે ભેંસ વેતર આવતી. રેંકતી. ઉજાગરા કરાવતી. આણું ઠેલાયા કરતું.

તે સાંજે બા ગામમાં બેસવા ગઈ હતી. વાઘજી ખેતરે સૂવા સારું. શહેરથી આવેલો રમણ વાલી માટે કંઈ કંઈ લાવેલો. બંને છેક આંગલીઓ સુધી ખેંચાઈ ગયેલાં. વાવમાંનો સાપ છેક પહેલે પગથિયે આવી ગયો હતો. અંધારું ગરમ લ્હાય વીંટળાઈ વળ્યું હતું.

રમણ થોડાક દિવસોમાં ચાલી ગયો હતો. વાલીને નાવણ ના આવ્યું. શાંતાને એણે લૂગડાં ચડી ગયાંની વાત કરી. ઘરમાં ખોંખારા વગરનો સન્નાટો છવાઈ ગયો. રાહ જોયા વિના વાલી માંદાં રહેતાં સાસુની ખબર કાઢવા સાસરે ગઈ. શાંતાએ સાંજે રાહ જોઈ હતી. પણ વાલી બે રાત રોકાઈને આવી.. શંકરને વાલી વહાલી લાગી હતી.

અચાનક આણું લેવાયું. ગાલે ખાડા પડે એવું હસતી વાલીએ ઘર બાંધ્યું. સીમંત પહેલાં સાસુ ગુજરી ગયાં. દીકરો લૈ આવેલીએ સહુનાં મન જીતી લીધેલા.

વાલી થાકી ગઈ હતી. ખાવાપીવામાં, પહેરવા-ઓઢવામાં એનો જીવ નહોતો લાગતો. મન વાળવા પિયર આવી હતી.

સવારે ઊઠી. વાડામાં દાતણ ચીરતાં ચીરતાં વાલી જોઈ રહી. વાડનાં છીંડાં ચારે બાજુ હતાં. કરામાંની આંબલી કપાઈ ગઈ હતી. આખો વાડો ઉજ્જડ વેરાન લાગતો હતો. વાલી ખાધાપીધા વિના ટાઢે પહેરે ઘેર જવા નીકળી.

‘તારી દેઈની કાંઈની કાંય ખાતરી પડતી નથી. વાલી, તું હાસેટ નંખઈ જઈ લાગે સે.’ બા છેવટે બોલી ખરી. એક રાતમાં વાલી બા સમોવડી થઈ ગઈ હોય એવી લાગતી હતી.

‘ના રે બા, શાની ખાતરી ને શી વાત?’ વાલી વાત ટાળી ગઈ.

ભોંયથી ભૂખ ભાગે થોડી?’ ઓઠે આવેલું વાક્ય એ ગળી ગઈ.

રાકેશને ઊંચકીને શાંતાએ બચીઓથી ગૂંગળાવી દીધો. વાલીના ગાલ હોઠ પર ગરમ ચચરાટ ઊઠ્યો. ઑંગલીઓની આડે તો ડુંગરા એવડું ઘર ઊભું હતું. વાલી એ વાડા ભણી જોઈ ના શકી.

વાલીએ પગ ઉપાડવા મથવું પડ્યું. ના, હવે અહીં રહેવું નહોતું. તો ક્યાંય કશે જવાની ઇચ્છા પણ નહોતી. દદડતી આંખે વાલીએ બા સામે જોયું, ક્ષણવારમાં તો શાંતાની આંખોમાં દીવા જેવાં આંસુડાં સળગી ઊઠ્યાં. વાલી જોઈ ના શકી. પીઠ ફેરવી આંસુ લૂછતી આગળ વધી. ક્યાંય ના લઈ જતું નેળિયું વાલીને ગળી ગયું…

[રાતવાસો]

પી.ટી.સી. થયેલી વહુ

અવે તો માશીની બુનને પણ તાણે… એક એટલું જ ઠેકાણું બાચી સે. સગા દીકરા કાંતિ માટે જગાભાઈ આવું બોલે એ માન્યામાં નહોતું આવતું. કાંતિ મારો દોસ્તાર.

અમે હાર્યે ભણેલા, રમેલા અને રખડેલા.

કાંતિ ભણવામાં ઘણો કાચો. પણ એના કાકા દાસભાઈ બી.એસસી,.બી.એડ. થઈને હાઈસ્કૂલમાં માસ્તર થયેલા. મેટ્રિકની પરીક્ષામાં બહારથી પેપર લખાવીને, ચોરી કરાવીને અને પૈસા પાથરી માર્ક્સ ઉમેરાવીને એમણે કાંતિનું ભાવિ પલટી નાખેલું.

સિત્તેર ટકે પાસ થયેલા કાંતિને પટ કરતું પી.ટી.સી.માં એડમિશન મળી ગયેલું. આજે ચારેક વર્ષથી કાંતિ પાસેના ગામની પ્રાથમિક શાળામાં માસ્તર છે. કાંતિને બિચારાને એકેય વિષય ના ફાવે. એને ભણવામાં હતો એથી બારગણો કંટાળો ભણાવવામાં. એનો જીવ ઘરખેતરમાં વધારે. પણ ગામ અને સમાજ ‘માસ્તર’ જેવું મોભાદાર માન આપે એનો વટ પડે એવા વિચારે આખું ઘર રાજીનું રેડ રહેતું.

સવાર-સાંજ કાંતિ ખેતરનું કામ કરે. બપોરે નોકરી માટે નિશાળે જાય અને ત્યાં આરામ કરે, કાંતિના આદેશ મુજબ, વર્ગમાં પહેલો નંબર હોય એ છોકરો લેશન જુવે તથા ભણાવેય ખરો. આથી કાંતિને નિરાંત રહેતી. બધાં હવે એને ‘માસ્તર’ કહીને બોલાવતાં એનો આનંદ પણ ખરો. તોય પોતાની સગાઈ અને પરણવા બાબતે થયેલા ઢેઢફજેતા વિશેની ચિંતાઓ કાંતિને જંપવા દેતી નથી.

‘હાળું! હગો બાપ ઊઠીને ક્યું કે માશીની બુનને પઈણો તાણે હદ કહેવાય. આ વેઠાય ચ્યમનું!’ કાંતિ સમસમી ઊઠતો. પણ એનાથી બાપ આગળ બોલાતું નથી ને ધૂળી બાપાને ગાંઠતી નથી.

બાઈ ધૂળી જગાભાઈની બીજવારકી બાયડી.

ભારે કાફ્ફર!

જગોભાઈ ઝાઝું બોલવા જાય તો કોડિયામાં બળદોને પાગોળે બાંધીને ખહલું ખાવા નાખતી. કાંતિ મૂળથી હેબતાઈ ગયેલો.

આગલા ધણીને ‘બાયલો સે આ તો, આને રઈને ઉં હું કરું?’ એમ કહીને ધૂળીએ ફારગતી લીધેલી. ભર્યા પંચમાં ધૂળી આદમી જેવું બોલેલી ત્યારથી મલક આખાને એની ઓળખાણ જગાભાઈની ગ્રહદશા બેઠેલી તે એ ગાળામાં જ ઘરભંગ થયા. પહેલી વહુને વગડે સાપ કરડ્યો, ‘ભાથી-ખતરી વા’રે ના આવ્યા’ તે બાઈ ગુજરી ગયેલી. એટલે જગાભાઈ અને ધૂળીનું નાતરું થયેલું. ધૂળીનો વાન ઊજળો, ડિલે પોસાતી, દેખાવ માફકસર. જગોભાઈ લાડ લડાવે એ વયસહજ ગણાય. ધૂળી સ્વભાવ પ્રમાણે આને છૂટ ગણીને વર્તતી. છેવટે ઘરમાં ધૂળીનું રાજકાજ થયેલું. કાંતિના જનમ પછી તો ધૂળીનો સોટો ચાલતો. જગાભાઈનો વાંકબાંક નીકળે તોય બિચારા મીંદડી મ્યાઉં ના કરે. લોક કહેતું:

‘રાંડ, જગાભાઈ પર ઘોડો નથી કરતી એટલું જ. બાચી નબળી સે. આબરૂદાર કણબીને ટકાનો કરી નાંશ્યો. ધણીને ધાકમાં રાખીને કપાતર કુન્જાંણે હું ય કરતી અશે? એનો વેલો જ થડથી વગોળાયેલો…’

પણ આજે તો જગોભાઈ વીફરેલા હતા.

‘હાહરી કૂવેચની જાત. આઈ તન્ધાડાડી વળજી સે, ફોલીને ખઈ જઈ, હખે બેહવા દેવાની વાત તો આઘી રઈ, પેટપાંણી પડવા દેતી નથી… બળ્યો આ અવતાર.’

બાઝવા આવતા ડૂમાને થુંકી કાઢી પાછા જગોભાઈ બોલતા હતાઃ

‘આ છાંણમાં કીડા જેવો એક સારો સે એને એક વહુ જોઈએ એ જ ને? મીં એક કેતાં એકાવનની વાતો આંણી. પણ ના, આ રાંણીને તો

પી.ટી.સી. થયેલી જોઈએ, મ્હેતરાંણી! પૂછી આવો જેના ઘરમાં બે બે ચોટલાળીઓ એ એમની હું વલે થાય સે.’

ધૂળી ખેતરે ગઈ હશે એટલે જગાભાઈ બોલાવે ચડ્યા હશે? તો પછી આ કકળાટ જગોભાઈ કોને, જાતને સંભળાવતા હતા? ફળિયામાં ભેંકાર તડકો છે. ડાગળીચૂક હોય એવું એમનું ઘર ફળિયાથી જરા અળગું અતડું ઊભું છે.

મારી જેમ કોઈ રડ્યુંખડ્યું મનેખ જગાભાઈનો આ વલવલાટ સાંભળતું હોય તો હોય. રોજ કાખલી કૂટનારાં અને ટીખળીઓ કરી દાંત કાઢનારાંનો તોટો ના પડે. આજે સૌ વગડે વહી ગયાં છે. ઘઉં-ચણાનાં ખેતરોમાં દાતરડાં ફરે છે.

ઢોરને ખહલું સંકોરી આલતાં જગાભાઈ બોલતા હતા–

‘આ નેંહાળ્યો પર પૂળો પડી જ્યો તને તો હખ્ખે રેવાંત…પી.ટી.સી. પી.ટી.સી. કુન્જાંણે હું બલા સે મારી હાળી પી.ટી.સી.! આ તો જે ઊઠ્યો એ પી.ટી.સી.ને પરણવા રઘવાયો. મફતના માંદેવ ને તલાવનું પાંણી. કમાતી મળે તે હૌને વાલી લાગે, પણ પી.ટી.સી.ઓ એમ કાંય ઝાડે લટકી રઈઓ સે તે તોડી લવાંય? આ તો અગાંણીને ગુનાં શમણાંવાળી વાત…’

જગાભાઈની વાત સાચી હતી. એમના કઢાપાને કારણો હતાં. કાંતિના જનમના ઓગણીસમા દા’ડે જ એની સગાઈ થઈ ગયેલી. પણ ધૂળીને એ વેંવાણ હાર્યે વાંકું પડ્યું. એ કહેતી: ‘મને એ ટેસાવડી વેવાંણ્ય ઘડી વાર ની જોઈએ. એનું અભેમાંન એની પાંહે રાખે…’

જગોભાઈ કાંતિ માટે બીજી કન્યા શોધી લાવેલા. ઘર આબરૂદાર, ખાધેપીધે સુખી ગણાય.

કુંવારે માંડવે વિવાહ ફોક કરવાનું તો આ બાવન ગોળના પાટીદારોમાં રમત વાત ગણાતી. કંકુ સાટે કન્યા મળતી એટલે ‘હા’ ‘ના’ કરતાં વાર નહીં.

કાંતિ મોટો થયો.

કાંતિને વહુ જોવાના કોડ જાગેલા. એક વાર મને એની સાસરીમાં સાથે લઈ ગયેલો. વાટમાં મને કહી રાખેલું કે ‘રતિલાલ, તારે પૂનીને બોલાઈને પૂછવાનું કે કાંતિની યાદ આવે છે કે નહીં?’ પછી શરમાઈ ગયેલો.

તે દિવસે ‘વર આયો જાંણીને’ પૂની તો લાજની મારી પતાળમાં ઊતરી પડેલી. આખો દા’ડો ઘરમાં દેખાયેલી નહીં. ઘાઘરીપોલકાળી છોરીઓ ડોકિયાં કરીકરીને ખીખી હસતીક ને ખોવાઈ જતી. કાંતિ સૂનો પડી જતો હતો. પાછા વળતાં એનું મોઢું પડી ગયેલું. મને પણ અઘરું લાગેલું.

ઘેર આવતાંવેંત ધૂળીએ કાંતિને પૂછેલુંઃ

‘તારી હાહુએ હું ખાવાનું કરેલું?’

‘લાડવો કઢી અને ભાત.’

આ સાંભળતાં સાથે ધૂળી ભડકો થઈ ઊઠેલીઃ

‘મારો હાત નવઈનો સોરો પેલ્લી વાર એણે ઘેર જ્યો ને એ શંખણીએ એના ભાંણામાં કઢી મેલી? બાપ રે બાપ! નઈ શાક નઈ પાપડ, ભૂંડી! આબરૂદાર ઓય તો મેમાંનને – એમાંય આ તો પેટના ડીરાથીય અદકો જમઈ આયો’તો–કઢી મેલલાં તારો જીવ ચ્યમનો સાલ્યો? કાહર દાળ કરવાનો તને વચારેય નીં આયો? તરસટ નબળઈ આ તો…’

ખેતરમાંથી થાક્યાપાક્યા આવેલા જગોભાઈ ક્યાંય કશું જાણે સમજે એ પહેલાં તો ધૂળીએ માથે પસ્તાળ પાડેલી, ‘લ્યો, આબરૂને બચકાં ભરો. ઉં તો કઈ કઈને થાચી, મોટા એટલા ખોટા. મારે તો મારા હરખું હગું જોઈએ. આવું અકકોળ પંચ્યાં દોઢો મને નીં પાલવે, આ કયું તમને…’

છેવટે આ સગાઈ પણ નીકળી ગયેલી.

મધવાસના મેળામાં કાંતિએ પૂનીને જોઈ ત્યારથી એના મનમાં એ ગોરી એકવડી વહુ વસી ગયેલી. એને એનાં શમણાંય આવેલાં. કઢીવાળી વાત કરવાથી બા આટલી હદે બગડશે અને વિવાહ તૂટી જશે એવી તો બિચારા કાંતિને ખબર નહીં!

એ ઉનાળે કાંતિ પરણવામાંથી રઝળી ગયેલો. સરખેસરખા ગોઠિયા પરણતા હતા. ફુલેકાં ફળિયે ફરતાં હતાં. કાંતિ અને મહેમાન આવેલી છોકરીઓ બતાવતો અને ઉદાસ થઈ જતો હતો. ત્યારે એ પી.ટી.સી.ના પહેલા વરસમાં ભણતો હતો.

બસ, આ ગાળામાં ધૂળીના મનમાં કોઈએ પલીતો ચાંપેલો; અવે તો પી.ટી.સી. થયેલી વહુ મળે તો જ કાંતિડાને પૈણાવજે. ઘરમાં જોડું ઓય, બંને કમાતાં ઓય, પસે તારે નિરાંત. ગામમાં, સમાજમાં ઉપરથી વટ પડે એ છોગામાં…

શરૂમાં તો જગોભાઈ પણ આ વાતથી પલળી ગયેલા. અને કાંતિ? અજાણ્યું જીવડું કરડતાં ધીમું ધીમું ઝેર ચડે એવું એને પી.ટી.સી. થયેલી વહુ પરણવાનું પૈણ ચડેલું:

‘સાઇકલ કે લૂના પર ડબલ સવારી, માથે ઓઢેલું ગામ બહાર્ય જઈને વઉ કાઢી નાખે. હાર્યે મેળો ને લુણાવાડાનું બજાર. શનિવારે શાળાએથી સીધાં સિનેમામાં. અંધારામાં ગલીપચી. ગરમગરમ સેવઉસળ…’

ક્યારેક સંકોચાતો કાંતિ મને કહેતોઃ

‘રતિલાલ, તું તો મોટી કૉલેજ કરે સે, તે તને તો પી.ટી.સી. એક કહેતાં એકવીસ મળી જાય, ના મળે? તને મન નથી થતું પઇણવાનું?’

‘મારે તો હજી વાર છે, કાંતિ. પી.ટી.સી. કે બી.એ.,એમ.એ. કે બી.એડ…. છોડ બધી વાતો. આપણે તો અભણ વહુ મળે તોય એને કેળવી લેવાની. માણસને ઘડીને તૈયાર કરે એનું નામ કેળવણી સમજ્યો–?’

મારો જવાબ સાંભળી કાંતિ મૂંઝવણમાં મુકાઈ જતો. પણ ઘેર જતો એટલે ધૂળી– જગાભાઈની રોજની પી.ટી.સી.ની વાતોમાં મનોમન ગળાબૂડ થઈ જતો.

‘સોરો પી.ટી.સી. કૉલેસ કરે તે ચેટલો ખરચો આવે એ તો અમે જાણીએ કે અમારું મન જાણે. મેટ્રિકમાં એના ભારોભાર રૂપિયા વેર્યા, સિત્તેર ટકા કાંય વાટમાં નથી પડ્યા. જાત ભાંગીને મજૂરી કરીએ તે સોરાના હખ્ખ હારું. સોરો પી.ટી.સી. ઓય તો વઉ પણ પી.ટી.સી. જોઈએ કનીં? લેણ મળવી જોઈએ લેણ… નઈ તો જીબ્બામાં હકાળ ચ્યાંથી આવે?’ ધૂળી વાટે, વગડે સૌને કહ્યા કરતી. પી.ટી.સી. થયેલી વહુ આવી ગઈ હોય એવાં શમણાં આવતાં, ક્યારેક તો એ પોતે જ પી.ટી.સી. ભણી આવી હોય એવું થઈ આવતું હતું.

જગોભાઈ બસમાં, કોઈના લૂના, સ્કૂટર, ટ્રૅક્ટર–જે મળ્યું તે વાહને–ચઢીને બાવન ગોળનાં ચોર્યાશી ગામો ઘમરોળતા હતા. ક્યારેક રાત માથે લેવી પડતી, વખતે કોઈક સગાંનો સાથ લેવો પડતો. કયા ગામમાં કેટલી છોકરીઓ પી.ટી.સી.માં છે. કેટલીની સગાઈ બાકી છે; કોની સગાઈ ફોક કરવાની છે. આ બધીય વિગતો મેળવવાની અને પછી પોતાના કાંતિ માટે સપાડું કરવાનું વેણ નાખવાનું.

જગાભાઈએ નબળાસબળા સૌ જોઈ નાખેલા. ઝાઝાં ઠેકાણાં હવે બચ્યાં નહોતાં. ક્યાંક હોય તો એ લોક જગાભાઈની વહુ ધૂળીના સ્વભાવની વાત જાણીને પાછા પડતા’તા. લોકો ઝીણામાં ઝીણી વિગતોનો તાગ મેળવતા થઈ ગયા હતા. ધૂળી વિશે ગામમાં આગળપાછળ કહેવાતું એ બહાર પહોંચેલું ઃ

‘એનો શભાવ ટકટક કરવાનો. હારું એની બતીં હંખાય નઈ. ધણીને ઊઠબૅશ કરાવે એ સોરા – વઉને ચ્યમની જંપવા દેવાની? ચીંકણી તો ગુંદર જેવી. પાહોડી કપ ચા પી જાય તો મનમાં માંડી રાખે એવી. મેમાંન તો એ એકલપેટીને ઘેર ચ્યાણેય પોહાંયો નથી. ભઈ, ઘવાયા વના તો ઊજળા ચ્યમનું થવાય!’

જગાભાઈને કાનેય આવી ઊડતી વાતો આવતી. એ તળેઉપર થઈને શમી જતા. ક્યારેક કાંતિ પર ચીડ ઠાલવતાં ઠાલવી જતા, તો ધૂળી એમને મણના છશેર કરી મેલતી. ઘરખૂણે બાપ-બેટા બેયને ગોઘાટતી ધૂળીએ જગાભઈનું આબરૂદાર થવાનું શમણું નંદવી મેલેલું. ક્યારેક જગોભાઈ મારા બાપને કહેતાઃ

‘ધનાકાકા, કરમમાં ડોળિયાં લશ્યાં ઑય તે જીયાં ચ્યાંથી ખાવાના અતા? આ તો કાઠાવાજ્યા કરીને અવતાર ખેંચવાનો. ઉંતો જાણતો ઓત તો આ બૈરાની માયામાં પડાત જ નઈં… પણ–

‘આ તો જગા! પેલા એનાવાળી વાત એ કે પઇણે એ પસ્તાય અને ન પઇણે એ બમણો પસ્તાય. રાતાં લૂગડાં અને સોરાંના મૂતરવાળી લીલી ગોદડીઓ વના પાટીદારનો અવતાર એળે જાય. લોકો લાકડાનીય કન્યા હું કાંમ હોધતા ઓય સે? માયાનો ખેલ સે બધો…’ બાપા કહેતા.

ધૂળીની જીદે છેવટે કાંતિ સારુ સંત તાલુકાની કહેવાય એવી પણ પી.ટી.સી. કન્યા મેળવવામાં જગોભાઈ સફળ થયેલા. સાત સપાડે કામ થયેલું. ધૂળીનો હરખ ચાના પ્યાલાઓમાંથી છલકાવા લાગેલો. કાંતિને મનમાં ઘણુંય હતું કે પોતે આવનારી વહુને એક વાર જોઈ લે. પણ વીંછણ જેવી બા પાસે બોલાતું નથી, ને બાપા આગળ શરમ આવે એ સામાન્ય ગણાય. આમેય નાતરિયા ન્યાતમાં માબાપ કરે તે સત્તર આની! છોકરો-છોકરી વધારે ભણ્યાં હોય અને એકબીજાને જોવાની જિદ્દ કરે તો લોક વાતો કરી ખાતું:

‘જેણે મેલી લાજ એનું નાનું હરખું રાજ. જાહ રે જાહ હ કળજગ આયો સે!’

કાંતિ પોરસાતો બેઠો ત્યારે માંડવામાં ખાસ્સી મોટી કન્યા ભાળીને ધૂળી આભી બની ગયેલી. જગાભાઈએ તો વિશ્વાસે વહાણ હાંકેલું. હવે થાય શું?

કાંતિના પઇણ્યા પર પાણી ફરી વળેલું. કન્યા શામળી અને દેખાવે દાધારંગી. ધૂઆંપૂંઆ થયેલી ધૂળી ઘેર આવીને જગાભાઈ પર વીફરેલીઃ

‘તમારી આંશ્યો ફૂટેલી અતી? નક્કી કરવા જ્યાં તાંણે બાપ-બેટા બેય હરખો અક્કરમી! એકેમાં વેતા ના મળે. ઉં તો અવાડામાંથી નેકળીને કૂવામાં પડી, તે કઉં કોને?’

‘અવે ટિટિયારો મેલ્ય. કાળાંય ઑય સે તો મનેખ કનીં? કાંનજી ભગવાંને કાળા ન’તા? અમથી પપડાટો કરે –’

જગાભઈને અધવચ્ચે બોલતા અટકાવીને ધૂળી સામે ચડેલીઃ

‘બેહાં અવે, ભગવાન તો રૂપાળા અતા. તમારા જેવા હુડભુડ ન’તા. આ તો બાવળીઓમાં ભૂલી પડે તો જડે નઈં એવી સે. એના આથે આલેલું બોરુંય કુણ ખાય! ના, ના. મારે આઠે અંગ આ વઉં નીં જોઈએ.’

કાંતિ બિચારો! ખાતાં દાઝ્યો તે કોને કહે?

વહુ ગઈ તે ગઈ. ધૂળીએ પહેલું આણું જ ના કરાવ્યું. જગોભાઈ ઘણુંય તરફડ્યા. આજીજીઓ કરી. પણ ધૂળી એક વેઢેથી બીજે વેઢે ના આવી તે ના જ આવી!

‘ઉં બાર વરહની બેઠી સું. ઉં કાંતિડાને ફેર પઇણાવે–અસ્સલ રૂપાળી પી.ટી.સી. થયેલી મેતરાણી આર્યે પઇણાવે. તમતમારે એક વાર આ ફંદામાંથી મારા સોરાને છૂટો કરી આલો. ને એય તમારી બતીના બણે એમ ઑય તો ઉં કરે. કમઈને રૂપિયાનો ઢગલો કરે, પણ કાંતિને બે ચોટલાળી ખેતી પઇણાવે તાણે જ મારી આંતરડી ઠરવાની. હા, મનેખનો અવતાર કાંય વાટમાં નથી પડેલો તે વારેઘડીએ માગ હકવાનો’ જગોભાઈ ઝાંખા પડી ગયેલા. થોડા દા’ડા પછી ધૂળી પણ ઓલવાયેલા અંગારા જેવી થઈ રહેલી.

આ બન્યું તે દિવસથી જગોભાઈ પી.ટી.સી.ને મણ મણની ચોપડાવતા થઈ ગયેલા. ભણવાની વાત નીકળે ને જગોભાઈ ભડકતા. કાંતિનેય સંભળાવતાઃ ‘અલ્યો, ફાટ્યાઓ! તમારી મા-ઓ ચ્યાં પી.ટી.સી. થઈ’તી? ધોળી ભાળીને ભૂરાયા થશો ને ગજા વનાની ઉફત કરશો તો કૂલે કાતાં ઘાલીને મરશાં…’

કોઈ વાટે જતું અમથું હસતું તોય ધૂળી બળી જતી. બધે એને પોતાની નગોદાઈ ગવાતી લાગતી. નવી વહુવારુઓને જોતી ને છાતીમાં ભઠ્ઠી ભડકતી. જગોભાઈ પણ રાખ વળેલા અંગારા પર ફૂંક મારવાથી ડરતા હતા.

ત્રણ-ત્રણ વરસ ભાંજગડમાં ગયાં. ટોપી ઉતારી, નાત્ય આગળ નાકલીટી તાણી. પંચ ભેગા કર્યા. બબ્બે મણના લાડવા ખવડાવ્યા. ખાંધ્યાઓનાં ગજવા ભર્યા. ઉપરથી પાંત્રીસ હજાર રૂપિયા વહુએ જીવકના માગ્યા અને ઘરેણાં લઈ ગઈ તો નફામાં. એ તોય જગાભઈના ગ્રહો પાધરા તે પાંત્રીસે પત્યું. બાકી ગામમાં બાસઠ હજાર લઈને છૂટકો કરનારાય હતા. પહેલાં છૂટાછેડા આટલા મોંઘા નહોતા. આ તો ભણતર વધ્યું એમ ગણતર વધ્યું. જગોભઈ તો સૌને કહેતા કે ‘ગાય દોઈને કૂતરીને પાવાનો ધંધો સૅ આ…

કાંતિના છૂટાછેડાને વરસ થવા આવ્યું છે, તોય સગાઈ નક્કી થતી નથી. જગોભાઈ રઘવાયા રહે છે અને કાચી કેરીને સૂડો કરકોલે એમ ધૂળીને ચિંતા ફોલી ખાય છે. કાંતિ મને કહે છે:

‘આંનાથી તો બાવા થઈ જવું હારું. ઉં તો કઈ કઈને થાચ્યો; મારે તો પી.ટી.સી. કાંય જોઈતી નથી, અવે તો લાકડામાંથી ઘડેલી કન્યા અશે તોય ચાલશે.’

હું બોલ્યા વિના સાંભળી રહું છું.

‘હગી મા વેરવણ થઈને બેઠીસૅં. મારે તો ધોળીય નથી જોઈતી તે ફૂમતાવાળીય નથી જોઈતી. આપડા જેવી નઈ ઑય તોય ચાલશે. હાચું કઉં સું, રતિલાલ! આ ડોહાડોહીનો વલોપાત નથી વેઠાતો.’ કાંતિ છેવટે બબડે છે જોવનાઈ પસેં તો બધુંય હરખું…’

બપોરે જગાભાઈનો રઘવાટ થોડો હેઠો બેઠેલો. ઓટલી પર બેઠા બેઠા એ જોઈ રહ્યા છે, સીમમાં આંબાઓ મ્હોરથી છલકાઈ રહ્યા છે. વસંત પંચમી હમણાં વીતી હતી. ન્યાતના કાયદા ઘડવા મળતી બાવન પાટીદારોની મિટિંગ મળી ચૂકી હતી. છૂટાછેડા લેવા પર મુકાયેલા દંડથી ઊહાપોહ થયેલો તે હજી તાજો જ હતો. હોળી પાસે આવતાં હવે વિવા તોડવા-ફોડવાની ઋતુ પહેલા વરસાદે ખેડૂત જેમ હળોતરુ કરે એમ, બેસી ગઈ હતી.

શિયાળો ઊતરીને બપોરી વેળામાં ઉનાળો પેસતો હતો. ઘર પાસેનો શીમળો રાતાંગલ ફૂલોથી ખળભળી ઉઠ્યો હતો. જગાભાઈની નજર એના પર ઠરેલી ધૂળીને પટાવવી કેમ કરીને એની આજે એમને ભારે મૂંઝવણ હતી. કાંતિ માટે એમણે કન્યા શોધી કાઢી હતી, પી.ટી.સી. થયેલી નહીં, આર્ટ્સ કૉલેજમાં ભણતી. જગાભઈને શીમળાનાં ફૂલો ઠેઠ ફળિયામાં વેરાયેલાં દેખાતાં હતાં.

ચાંલ્લાનો રૂપિયો ઘરમાં આવી ગયેલો. જગાભાઈને કુટુંબીઓએ કહેલું કે સોમવારે ગોળધાણા વહેંચી દેવાના છે, તારી વઉને કઈ દેજે, ટકટકારો ના કરે.’ જગોભાઈ ના પાડે તો નાક કપાય અને ધૂળી હા પાડે તો હાથ કપાય. જગોભાઈ કડક થવા મથતા હતા.

છેક રવિવારની સાંજે જગોભાઈ ધૂળીને વાત કરી શક્યા. સગાઈની વાત જાણીને એણે ભારે ઘમસાણ મચાવ્યું. માથાં કૂટ્યાં, છાતી ફૂટીઃ પી.ટી.સી. તારું નખ્ખોદ જજો. રાંડો પી.ટી.સી. થઈ થઈને ધણીને મેલીને ઢેડોને રાખતી થઈ ઓ સે. મારે એવી પી.ટી.સી. ના જોઈએ. રાંડ પી.ટી.સી. તારું નખ્ખોદ જજો.’

ધૂળીનું કલ્પાંત જોઈ જગોભાઈ અંદરથી હલી ગયેલા. કાંતિ તો સાવ ડઘાઈ ગયેલો.

સોમવારે સવારે જગાભાઈ ગામમાં ગોળ ખાવાનું નોતરું દેવા ઉત્સાહભર્યા નીકળ્યા ત્યારે ઝંખવાણી લાગતી ધૂળી પડોશણને કહી રહી હતી:

‘બુન, આ તો પી.ટી.સી.થી ય આગળનું હઘરું ભણતર કહેવાય. વઉ અંગરેચી નેંહાળમાં મ્હેતી થવાની. મારા કાંતિનું નસીબ હારું તે આવું ઠેકાણું અને ઊજળી કન્યા મળ્યાં… કનારે અમથું નથી કહ્યું કે ભગવાન તો હૌનો સે.’

હું ગોળધાણા ખાવા પહોંચ્યો ત્યારે ચોપાડમાં ઊભેલી ધૂળી મને આવકારવાને બદલે ઓયડામાં સરી ગઈ. મેં જોયું તો ચોપાડમાં અનેક ખાલી ખાટલાઓ પથરાયેલા પડ્યા હતા. જ્યારે કાંતિ એક ખાટલાના ઓશીકે રકાબીમાં મૂકેલાં કંકુચોખા અને રોકડા રૂપિયાની આરપાર એકીટસે તાકી રહ્યો હતો…

[રાતવાસો]

પડતર

રૂપા નવરી ભોંયને જોઈ રહી. એમાં ઊગી આવેલા ઝીણા ઝીણા ઘાસનેય ફૂલો આવ્યાં હતાં. જાતભાતનું ઘાસ. સાસુબાના શબ્દોમાં તો નકામું ‘ખહલું’ બધાંનાંય ફૂલો રંગરૂપ જુદાં જુદાં હતાં. ઝીણાં જાંબલી ફૂલો એને વધુ ગમ્યાં, પણ એ ચપટીમાં ચૂંટી શકાય એવડાંય ક્યાં હતાં? પણે શેઢા ઉપર, સફેદ માથે રાતા જાંબુડિયા રંગની કલગીવાળાં લાંબડાનાં ફૂલો ડોલતાં હતાં. વાડે વાડે વધેલો કાશ એની રૂંછાંદાર કલગીઓ સાથે સુકાવા માંડેલો. વાડવેલાનાં પાન સુકાઈ સુકાઈને ખરી ગયાં હતાં. પડતર ભોંયમાં હવે ભેજ નહોતો એથી કઠણ લાગતી હતી. રૂપાએ દાતરડાની અણી મારી તોય પડ ઊખડ્યું નહિ. ખેતર અડીને ઊભેલું આ પડતર ઠેઠ ટેકરીઓ સુધી લંબાતું હતું, ટેકરીઓની પેલે પાર નદી ઉપરવાસમાં પુલ અને એ પુલને પેલે પાર ઊતરીને ગાડી પકડી જવાય મુંબઈ.

રૂપાથી ટેકરી જેવડો નિઃશ્વાસ મુકાઈ ગયો.

એને લાગી આવ્યું: ‘બળ્યો આ અવતાર. હપરવા દા’ડોમાંય ધણી ઘેર ના આવે તાણે આ કામ કૂટ કૂટ કરવાનો હું અરથ?’ એની આંખો ભીની થઈ. ગળામાં ડૂમો બાઝતો હતો. ચાર્ય વાઢતાં વાઢતાં એના હાથ થંભી ગયા. કૂણા કૂણા કાંડા ઉપર બે દિવસથી કાચની નવી રંગીન બંગડીઓ પહેરી હતી. હાસ્તો, દિવાળીના દિવસોમાં તો ખરકલો કરવો પડે – એકબે રબરની બંગડી થોડી ચાલે કંઈ? સાસરે આવતાં પહેલાં શહેરમાંથી લાવી રાખેલી. બહેનપણીઓ તો કહેતી’તી, ‘તારો વર તો મુંબઈથી આવશે એટલે ભાતભાતની બંગડીઓ ને સાડીઓ લાવશે. હીરા ઘસવામાં તો ઘણી કમાણી, ને મુંબઈમાં તો પેલી સિનેમાવાળીઓ રહેતી હોય પછી મફતલાલના વટનું તો શું કહેવાનું હોય? મૂઈ, તું બીજી વાર તો ઘણું સારું મેળવી બેઠી એમ ગણાય, બીજવર લડાવે લાડ…’ સહિયરોનું હસવાનું સાંભરી આવતાં એનો જીવ કરપાતો હતો.

ચઢતા દિવસનો તડકો આકરો લાગતાં એને શેઢાના મહુડા તળે જઈને બેસવાનું મન થયું, પણ હજી ભારો ચાર વઢાઈ નહોતી. સાસુબાએ કહેલું કે ‘હપરવા દંન સે તે મફતભૈ આબ્બાનો જ, તું થોડું રાંધી રાખ, મઠિયાં, સુખડી, કેવડો; શેરમાં રે’લા ઑય એમને તો નાસ્તાય જૉયે…’ પણ રૂપાએ કહેલું, ‘ના રે મા, મને એવું એકલીને નઈ ફાવે, તમતમારે ખાવા રાંધાં, બાચીનું બપોરે આપડે જોડે કરશું. હું ભારો ચાર લેતી આવું પહાતામાંથી.’

‘વહું બેટા, આજ હપરવે દા’ડે હેતરોમાં નીં જાય તોય સાલહે, ભેંહોને તો હુંકું ખહલુંય ચ્યાં નથી નંખાતું તે– સાસુબાનો બોલ સાંભળ્યા છતાં – ‘ઘડી વારમાં આઈ હમજજો–’ કરતી રૂપા નીકળી ત્યારે સાસુબાએ કહેલું, ‘ભલૅ, ભા, તાણે શાક હારુ થોડી ગવારોની હેગો વેણતી આવજે, જો સાંળી મળે તો એ લાવજે, મફત આવહે તો એને તો સાંળી જ વધારે – છેલ્લા શબ્દો રૂપાને સંભળાયા નહોતા.

‘મહુડાનો છાંયોય ચેટલી વાર મારી બૈ? હોળી કરીને મુંબઈ જેલો ધણી આજ આઠ આઠ મહિના થ્યા તોય આબ્બાનું નામ લેતો નથી! એકલાં એકલાં હપરવા દા’ડાનેય હું હૂંઘવાના? લોક વૈશાખના લગનગાળામાં લૅર કરતું ઑય, સુમાહું બેહતાં તો ધણીધણિયાંણી બેય હેતરમાં ને હેમમાં હાથે ને હાથે ઑય.. આરી રોપાય, નંદવા-ગોડવાનું પાર મેલાય ને શાવણના મેળામાં મા’લતું ઑય લોક.. ને તમારે રૂપાં બૈ… એક ભવમાં બે ભવ કર્યા તોય શિયાળબૂનના ઉંવાએ ઉંવા…’ રૂપાની અંદર જ રૂપાને કોઈ કહેતું હતું.

કાલે સાંજે સાસુબાય જીવ બાળતાં બાળતાં મફતના બાપાને સંભળાવતાં હતાં, ‘મારો પીટ્યો આ મફોય ખરો સૅં, આ અંદાદવાળા ને વડોદરાવાળા બધાય આઈ પોંચ્યા, ને આ આપડૉ ભૈ ખરો સૅ, હપરવા દા’ડે તો બધાં કાંમ ને નોકરી પડતાં મેલીને નેંકળી આબ્બાનું ઑય કે આંમ વાટ્યો જોવડાબ્બાની? કમાવાના તો ઘણા દંન સૅ. પૈશા, તે પૈશાને તો કૂતરાંય નથી હૂંઘતાં.’

મફતના બાપા બધુંય સમજતા હતા. રૂપા સામું જરા મર્માળુ જોતાં જોતાં – ‘એ તો આવહેં જ નીં, ચ્યાં જવાનો સૅ? આજ નીં તો કાલ હાંજ હોરો –’ કહીને એ ચૂપચાપ ગામમાં વળી ગયેલા. પણ રૂપાની આંખો ભીની થઈ ગઈ હતી. એને તો જાત ને નસીબ વિના કોને દોષ દેવાનો હતો? એના હોઠે તો ઘણુંય આવેલું કે:

‘કૂતરાં ભલે ને રૂપિયા ના હૂંધતાં ઑય, માંણહ તો એના વના ચ્યમ ચ્યમ કરે સૅ એ તો બધી દુન્યો જાંણે જ સૅને. આ મારા બાપા પાંહે રૂપિયા ઓત તો ઉંય પીટીસી થઈને મ્હેતી થઈ ઑત, તો પે’લો ધણી હું કામ કાઢી મેલત? હગઈ થઈ તાણે તો હૌને અતું કે રૂપાને એના બાપા પીટીસી કરાવહે… પણ દહમામાં સાહેબોને ટૂશનના આલવાના, ચોરી કરાવવાના, માર્ક વધારાબ્બાના વીહ વીહ હજાર આલવાના – ગાંમના માસ્તરો કે’ કે બ્હારનાને આલવા પડે… પેલા ડિપોટીસાહેબ તો વળી પીટીસીના છેલ્લા વરહમાંય ટકી વધારાબ્બાના વીહ વીહ અજાર ઉઘરાવતા અતા. બોર્ડના મોટા સાહેબ આપણી નાતના ઑય પસે તો હું કે’વાનું? હૌ હૌને ફાવે એમ ખિસ્સાં ભરે. આપ એવાં નસીબ ચ્યાંથી કે પીટીસી થઈ જઈએ? ને પીટીસી થે’લા ઑય એવા તો પીટીસી વહુ હોધતા ફરે એમાં નવાઈ ચ્યાં રઈ સે? બેય જોડું… પાહે નોકરી લેવાની, બદલીનાય રૂપિયા આલવાના… પસે લેર ય સમાજ હચવાય, ખેતી. હચવાય ને નેહાળ તો ચ્યાં જતી રે’વાની અતી? પટેલો કાંય અમથા રૂપિયા નથી વેરતા? બાપાની ઇચ્છા તો ઘણીય અતી, ને પોતે જાતમે’નત છે કાંમની? આજે એ રૂપિયાથી ટકા લાયેલાં બધાંય જોડાં માસ્તર સે… ન આપડા નસીબમાં તો આ દાતેડું ને બન્ધ્યા જ રયાં. નસીબ નઈ તો બીજું હું બુ’ન?

ચાર્ય વાઢતાં રૂપા પાછી થંભી ગઈ, ઊભી થઈ સીમમાં નજર દોડાવી. દિવાળીને દા’ડેય લોક જંપતા નહોતા. પડખેના ખેતરમાં વાડની પેલી કોર અંબાલાલ હળ હાંકતો હતો ને બાજુના ક્યારામાં દાડિયાંને ડાંગર વાઢવા વળગાડીને રવજી માસ્તર અંબાલાલના ખેતર તરફ જતાં જતાં સીમમાં બધું હેરતા હતા જાણે. કોના ખેતરમાં કોની વહુ ચાર્ય વાઢે છે ને કોણ ક્યાં રખડે છે. રૂપા જાણતી હતી કે નોકરી મેલીને ખેતીમાં વળગેલા રવજી માસ્તરની નજર સારી નથી. ગામની કેટલીય વહુદીકરીઓ પર એમની દાનત રાસડા લેતી રહેતી હતી. રૂપાને સંભળાવતા હોય એમ માસ્તર બોલવા લાગ્યાઃ

‘ચ્યમ અંબાલાલ? દિવાળીને દા’ડે તો બળદોને જંપવા દે. અમોહ પાળી નથી?’

‘માસ્તર, અમારે મજૂરિયાં લોકને વળી દિવાળી ચેવી? આપડે તો આ શેતી એ જ ફજેતી. હોળી-દિવાળી બધું હરખું ભૈ. હાંજ પડે બે લાડવા ને દાળભાત ખાવાનાં. ગોખલે દીવો થાય ને સોરાં બે ટેટા ફોડે એટલે આપડી દિવાળી પૂરી. ખરી દિવાળી તો ભૈ શેરમાંથી ઘેર આવનારા મોટિયારોની…’ કહીને અંબાલાલે રૂપાને વાતમાં વણી લઈ માસ્તર સામે આંખ મીંચકારતાં કહ્યું, ‘લ્યો બીડી તાંણાં…’ બળદોને ઊભા રાખતાં – ‘કાલે પડતર દંન સૅ, આજે તો ચૌદહ ને દિવાળી ગણી સૅ. કાલે પડતર દંન ને અમોહ સૈ. કાલે આરામ તમારે…’ કહીને બેઉ બીડી પીતાં વાતે વળગ્યા.

રૂપા જરા વાડને ઓથે આઘીપાછી થતાં બબડી, ‘મૂઆ નફ્ફટ, ગામનાં અરાયા પાડા.’ ફરી ચાર્ય વાઢવા બેસતાં લૂગડાં સંકેલતાં જોયું તો સાડી-ચણિયાને કેટકેટલું ઘાસ વળગેલું – લાપ, તરણાં, રૂંછાળું, કાંટાળું… વીણતાં વણતાં એનાથી બોલી જવાયું, ‘ખરી હગઈ તો આ ખહલાની, વાઢાં તોય વળગતું આવે…’ એ ભારો બાંધતી હતી ને પેલા બેઉ મોટેથી ગમ્મતે ચઢ્યા હતા કે રૂપાને ભાળીને ભુરાયા થયા હતા? અંબાલાલ મોટેથી બોલતો હતો.

‘રવજીભૈ, ખરું શેડવાની શીજન જ આ. ભેજાળી માટી રસબસ થાય પસે જોવાં એની મજા. ભોંય તો શેડાય એટલી હારી, ભૈ.’

‘પણ એકબે શીજન વાસૅલ મૅલા તો હારું નૈ? હાંમેતર થાય તો પાકે હારું ખરું કે નીં? આ લોક અમથા ચાર ચાર છ છ મઈના ભોંય પડતર મૅલૅ સે?’

‘વાત તો હાચી, આ તો પેલા કુટુંબનિયોજનવાળા કે’સે ને કે બે બાળકો વચ્ચે સૅટું રાખવું – એના જેવું-સે, પણ ભોંય તો શેડાય એટલી હુંવાળી થાય, કાહર જેવી… ધણીથી ના થાય તો શેવટે જણ કરીને ભોંય તો શેડબ્બી જ પડે…’

‘ખરું ભૈ, પડતર ર’વા દેઈએ તો ઉગાવો ને ભોંય કઠણઈ જાય પસૅ શેડવામાં વીતૅ ને ઉગાવો ઝટ જાય નીં.’ કહેતાં માસ્તર ઊપડ્યા.

‘મારેય કાલે ચેડ્ય માળવાળું ખાલી હેતર શેડાબ્બુ સૅ, શિયાળુ જાર થાય તોય ઉનાળે ઢોર ખાય.’ અંબાલાલે પાછું હળ દબાવ્યું.

‘ખરું ખરું, હારી ભોંય ચ્યાં સે ભૈ… અવે તો વાસેલ પણ શેડવાં પડહેં…’ કહેતા માસ્તર વાડ પાછળ ભારો બાંધી ખેતરમાં ગુવાર-શીંગ વીણતી રૂપાને જોતાં જોતાં ક્યારી તરફ ચાલી ગયા.

‘ગાંમના ઉતાર… હૌને મજાક હુઝે સૅ… એ તો જેને વીતી ઑય એ જાણે…’ બબડતી રૂપા પાછી ભૂતકાળમાં જઈ ઊભી. પહેલવારકો ધણી માસ્તર હતો. પીટીસી માસ્તર. એને પીટીસી થયેલી વહુ જોઈતી હતી ને પોતાના બાપની પહોંચ નહોતી એટલે પોતે પીટીસી ના થઈ શકી. પરણ્યા પછી પોતાને ઍડમિશન જેટલા ટકા ન આવ્યા તે વાત છૂટાછેડા સુધી ગઈ, પણ માસ્તર સમજુ… ચૉરીમાં હાથમેળાપ થયો એ થયો. છેડાગાંઠણાય એ દા’ડે થયાં એ માફ. પોતે પહેલે આંણે ગઈ ત્યારથી જ માસ્તરની તો ‘ના’ હતી તે રાતે ખાટલેય નહિ ફરકેલો. બીજો હોય તો ‘ના’ પાડતો જાય ને ‘ખવાય’ એટલું ખાઈ લ્યે…’ ઘણો સમજુ માણસ. ‘પણ મારી બૈ લાખ રૂપિયાનો હતો તોય તારે શું કાંમ આ’યો?’ જેવો વિચાર ત્યારેય ઘેરી વળેલો. પંચે છેડાછૂટના પાંસઠ હજાર ઠરાવેલા ને માસ્તરના બાપે ગણી આપેલા. હાસ્તો, એમને તો કમાતી વહુ લાવવી હતી. લોક કહેતું કે પૈસા તો રૂપાને હજી વધારે મળત, પણ વચમાં ખાંધિયા પચીસ હજાર જેટલા ખાઈ ગયા. આજે તો લાખ સવાલાખ વિના છૂટાછેડા ક્યાં થાય છે? રૂપાના બાપાએ એને મફત સાથે નાતરે દીધી ત્યારે પચીસ હજારના ઘરેણાં-લૂગડાં આપ્યાં ને બાકીના એના આગલાં લગનના ખર્ચા પેટે ગણીને ભઈએ બૅન્કમાં મૂક્યા. રૂપાને થયેલું કે પોતે શું પામી? રૂપિયાની તો મા મૂઈ, મફત સાથે એનું નક્કી કરતાં એને પૂછવાનુંય નહિ રાખેલું એથી એ વધારે દુઃખી થયેલી. માસ્તર ના મળે તો કોઈક બીજો સરખો જુવાન, જરા લાગણીવાળો, સમજણો.

પણ રૂપાએ મન મનાવેલું – એક વાર ‘છાંડેલી’ ગણાઈ ગઈ એ ભલેને નકરી વીંધાયા વનાની હોય, તોય એને કુંવારકા થોડી માને લોક? એ તો બીજવારકી એટલે નાતરાનો જ ધણી મળે. જોકે આ નાતમાં દાક્તરી ભણતો છોકરોય, માબાપ નાતની બીક બતાવે ને કહ્યું કરતો થઈ જાય, સાથે દાક્તરી ભણતી વાણિયાની છોકરીને છોડીને નાતની ગામડિયણ છોકરી માટે સંમત થઈ જાય ત્યાં રૂપા જેવીને કોણ પૂછે? આ નાતમાં તો, રૂપા જાણે છે કે, ઇજનેરી ભણેલાનેય પીટીસી વહુ નહિ મળે, એને તો પીટીસી છોકરો જ જોઈએ. દાક્તર ને ઇજનેર એમને મન ઠીકઠાક. ખરાં તો પીટીસી ભણેલાં જોડાં જ. નોકરીની નોકરી ને ઘરનું ઘર. આ પોતાના બીજવર ધણી મફતનુંય એવું જ થયેલું ને? એને, પીટીસીની વાત તો બાજુ પર રહી, પૈસા ખર્ચતાંય એ નાપાસ થયેલો ને પરણાવેલો એ વહુ પીટીસીમાં ગઈ. પછી તો એ મ્હેતીએ કહેલું કે ‘મારે આઠે અંગ આ ધણી ના જોઈએ.’ અવળા ધણીને વીસ હજાર આપીને એ છૂટી થઈ ગયેલી. નાતમાં નવો ધારો પડેલો.

રૂપાને થયેલું કે ધન્ય છે પીટીસીને. જાણે એ તો આ પ્રજાની દેવી છે દેવી. પોતા ઉપર અને મફત ઉપર એ દેવી ના રીઝ્યાં એટલે તો આ ‘હાપરવે’ દા’ડે આ ઉધામા. રૂપા જરાક અકળાઈ હતી. દૂરની સડકે નવી સૂટકેસો લઈને શહેરવાળા દિવાળી કરવા આવતા ભળાતાં ફરી એને કાળીચૌદશની આંધળી રાત ઘેરી વળી. ઘરના અંધારા કોલામાં કરોળિયાના ગોળ ગોળ ધોળા ધોળા થૉકલા ચળકતા હતા, જાણે હીરાના અજવાળાના ભણકારા ભીંતે આવીને જડાઈ ગયા ન હોય! રૂપાને થયેલું – મુંબઈ જેવું શહેર, ત્યાં શી વાતની કમી હોય તે ‘ઘર’ સાંભરે? એનાથી બોલી જવાયેલું – ‘મુંબઈમાં રાંડોનો હું કાળ?’

અમળાઈને ઘાસનો ભારો માથે ચઢાવતી રૂપાને અંબાલાલના ખેતર શેઢેથી પાછો અવાજ સંભળાયો. સાડીના ખોળામાં ગુવાર-શીંગો સરખી કરીને એ ચાલવા જતી હતી ત્યાં જ મુખીનો અવાજ ઓળખાયો, ‘કુણ સે ભા? મફતની વહુ કે?’

રૂપાને બદલે અંબાલાલે મોટેથી જવાબ વાળ્યો – ‘ચ્યમ કાકા, એમ કાંઈ વાટમાં પડી સૅ તે ‘મફતની વહુ ‘કો’સૉ?’ એનું હસવાનું રૂપાને ન ગમ્યું. પોતે ‘મફતની વહુ’ છે એનો બીજો અર્થ કરીને લોકો હસતાં એ રૂપાને ઝેર જેવું લાગતું. મુખીએ અંબાલાલને જરા તતડાવ્યો, ‘તુંય હું ભૈ, જરાય લાજશરમ વના ફાવ્યું એમ બોલ બોલ… આજે અમોહના દા’ડે શેડવાનું બંન રાખવું મેલીને આમ–’ પણ નફ્ફટ અંબાલાલ વાયરે ચઢેલો તે કહેવા લાગ્યોઃ કાલે અમોહ પાળવાની… મઈનામાં એક દંન બળદોને વિરામ. પણ, હેં મુખીકાકા, આ શેરવાળા દિવાળી કરવા ઘેર આયા સે એ બધા શેડ્યા વના થોડો રે’વાના? એમને તો થાય એટલી -બેચાર-બાર શેડ્યો આ બે દંનમાં જ કરવાનીને? બાચીના બધાય દંન ‘પડતર’ એ ચ્યાં અમોહ પાળવાના છે સૅ, હૅ?

‘જરા, લગામ રાખ ભૈ, મુઢે આયું એ બધુંય હું ભરડ ભરડ કરતો અહેં…’ કહેતાં મુખીકાકા નદી તરફનાં ખેતરોમાં વળી ગયા.

રૂપા મહુડાને છાંયડે આવીને ખમચાઈ ઊભી.

છાંયો ટાઢો લાગ્યો. ઝાડ નીચેની વણખેડી ભોંય સૂનમૂન પડેલી દેખાઈ. ઝાડનો વણછો લાગે એ ભોંયમાં ઘાસ પણ આછુંપાતળું જ ઊગે. મહુડા નીચેની ભોંય એને ટાઢી કઠણાઈ ગયેલી લાગી. કદી નહિ ને આ ઘડીએ એને થયું – ‘પોતેય આ નવરી ભોંય જેવી.’ ગળામાં બાઝતી ખખરીને રોકવા મથતી રૂપા મોડું થયાનું ભાન આવતાં ઘર તરફ ઉતાવળાં પગલાં ભરી રહી.

વાટમાં ખેડેલાં ખેતરોની ઢેફાંદાર માટી એના પગે સુંવાળું સુંવાળું અડકતી. હતી. એને યાદ આવ્યું – બા, અમુક દા’ડાઓમાં માટીનાં નાનાં નાનાં દાબડાં ખાતી હતી… નાની હતી ત્યારે તો એને કાંઈ સમજાયેલું નહિ, પણ મોટી થતાં બધી ખબર પડવા માંડેલી. ખેડેલાં ખેતરોની કંસાર જેવી સુંવાળી માટીને બાથમાં ભરી લેવાનું ને ચપટી ચાખવાનું રૂપાને મન થયું. જાણે એનામાંથી કોઈ એને પૂછતું હતું – ક્યાં સુધી રૂપા, હવે, હજી ક્યાં લગી?

મકાઈ-બાજરી વઢાઈ ગયા પછીનાં ખેતરો ખેડાતાં હતાં. એક પાક લેવાઈ ગયા બાદ બીજા પાકની તૈયારીઓ થતી હતી. રૂપાને એટલું તો સમજાતું હતું કે આ માટી તો ખેડવા માટે જ છે. ધરતીમાં વવાતું એ બધું ઊગી નીકળતું એ જોવાની એને સમજણી થઈ ત્યારથી મજા આવતી હતી. સોઢાતી ડાંગર ક્યારીઓ વચ્ચેથી જતી-નીકળતી વખતે રૂપાએ કાલે જ પહેરેલી ઝાંઝરી રણકતી હતી. એ દાણાઓના ભારથી લચીલળી પડેલી ડાંગર કંટીઓને જોઈ રહી – એ લળી લળીને શું કહે છે એ તો એને ન સમજાયું. પણ પવનમાં એ કંટીઓ એને રણકતી સંભળાતી હતી. ખેડેલાં ખેતરોની ભેજાળ સુગંધી એના ઊના શ્વાસને ઉશ્કેરતી હતી. એને તો કશી ઊંડી ગતાગમ નહોતી પડતી, પણ આ માટી શેઢે બેસી પડવાનું એને મન થતું હતું. ખેડેલી ભોંયમાં થોડું આળોટી લેવા જાણે એ તલસતી હતી. કેટલાક વાડવેલા પર હજી ફૂલો હતાં ને કોક કોક વેલા સુકાઈ ગયા હતા.

ઘેર પહોંચીને ભારો પડસાળના કોલામાં નાખ્યો તો ભૂરી ભેંસ ખાવા માટે દામણું તોડું તોડું કરતી હતી. રોજ એને માથે હાથ ફેરવતી ચાર્ય નાખતી રૂપા આજે ચૂકી ગઈ. ખાસ તો પડસાળમાં લાલો હવાર વતાં ને દાઢી કરતો હતો – ત્યાં ઘરડા ને મોટિયારોના ઠિઠિયારા ચાલતા હતા. એમાં એની નજર શહેરોમાંથી આવેલા નોકરિયાતોને જાણેઅજાણે ખોળતી હતી. ઘરમાં નજર પડી તો ક્ષણવાર હૈયું થડકી ઊઠ્યું – ‘મફત આવી ગયો હતો?’ એ ઉતાવળે ચોપાડમાં ગઈ. સસરો વતું-દાઢી કરાવીને નાહીધોઈને ઝભ્ભો પહેરીને તૈયાર થયા હતા. તહેવારમાં એ સજાવટમાં રહેતા. મફતથી વધારે શોખીન રૂપાને જ નહિ, ઘણાને લાગતું કે બાપબેટો બેઉ ડિલે – મોરખાણે સરખેસરખા લાગતા હતા – એકને બેસાડો ને બીજાને ઉઠાડો. મફત નહિ, પણ આ તો સસરો છે તે જોઈને ખોટી પડતાં એ ઉંબરે અથડાઈ.

ઘાસ વાઢતાં કાપડામાં ઘૂસેલા લાંપ રૂપાને ડિલે ચટકતા હતા. નાહીને કપડાં બદલ્યાં, મન વગર લૂસ લૂસ ખાઈને નાસ્તો-ચેવડો તળવા વળી ત્યારેય પેલો લાંપ લૂગડાંમાં હજી અણી ભોંક્યો કરતો રહેલો.

સાંજ પડી, દીવા પ્રગટ્યા. છોકરાં મેરાયાં લઈને નવી વહુવારુઓવાળાં ઘરોની પડસાળો ગજવતાં હતાં – ‘આજ દિવાળી કાલ દિવાળી મફતભૈએ બાયડી મારી મેર મેરાયું…’ મફત હોત તો રૂપાને હરખ થયો હોત આ સાંભળીને એ મેરાયાંમાં તેલ પૂરવા જઈ ન શકી. સાસુબાએ જઈને તેલ પુરાવી પલટણને વિદાય કરી. ઘર-પડસાળ સૂનાં પડ્યાં. સસરા ગામમાં બેસવા ગયા. રાત ઊતરી – લાડુદાળનાં જમણ, નોકરિયાતોના ટેટા, સિગારેટોના દમ ને ઠઠ્ઠામજાક ચારે તરફ હજી સંભળાતા હતાં. છેલ્લી બસ ચૂકેલો દલાકાકાનો નગીન પણ પાટિયાથી ચાલતો આવી ગયો હતો. એના આંગણે મળેલી વહુવારુઓ – ડોશીઓ તારાકણી ને ચકરડી-ઘંટી-કોઠીઓની આતશબાજી જોતી હતી ને રૂપા તથા એનાં સાસુબાને બોલાવતી હતી. ‘હેંડ, બેટા રૂપા.’ કહેતાં સાસુબા ગયાં. ‘આવું છું – ’ એવું માંડ ગળગળા સાદે બોલેલી રૂપા ઘરમાં જ બેસી રહી. ઘી ખૂટતાં દીવાય બુઝાઈ રહ્યા હતા. બહાર એકલદોકલ દીવા સિવાય અંધારું વધારે ને વધારે ગાઢું થતું હતું. રૂપા ઓરડે જઈને સૂના ખાટલે ઢળી.

પછીતમાં કોકના ખળામાં ડાંગર મસળવાનું ઢૂલું ફરતું સંભળાતું હતું. કોક ઘરમાં છાશવારો ઝૈડકો લેતો હતો. ગોળીમાં રમરમાટ ફરતો રવૈયો. રૂપાને પોતાની અકળામણ સમજાઈ નહિ. નેતરાં વતી રવૈયાને રમરમાવવા એના હાથોમાં જાણે ચળ ઊઠી હતી. દૂર ઊફરી ફળીમાં હજી શહેરિયું દારૂખાનું ફૂટતું હતું ને નોકરિયાતોનો બોલાશ એને સંભળાતો હતો. પડખું ફરતીને પેલો લાંપ લૂગડામાં ક્યાંક લપાઈને ડિલે ચંપાતો હતો. સાસુબા આવીને ‘બેટા રૂપા, વહુ બેટા, હૂઈ જઈ–’ કરતાં કરતાં ચોપાડમાં જંપી ગયાં. રૂપા બોલ્યા વિના પોતાના સુમસામ ઓરડામાં ખાટલાની ઈસને વળગીને જાગતી પડી રહી હતી.

બહાર દિવાળીની રાત પૂરી થઈ જવામાં હતી ને ઘેર આવેલા નોકરિયાતોના ઓરડાઓમાં બંગડીઓ-ઝાંઝરીઓના ઝીણા ઝીણા અવાજો પછીતની બહાર જાય એ પહેલાં જ ઠરી જતા હતા. રૂપાની આંખો ક્યારે ઘેરાઈ ને ક્યારે એ જંપી ગઈ એની એને કશી ખબર ન રહી. મોડી રાતે પડખામાં કશોક ઊનો ઊનો સુંવાળો સ્પર્શ થતો હતો. એને તો એય ભ્રાંતિરૂપ લાગેલું. કોક એને બાથમાં લઈને ભીંસતું, મસળતું, ઊની ઊની જીભે ચાટતું હતું. બંગડીઓના ખરકલા જરાતરા રણકતા હતા ને પગની ઝાંઝરી આછું આછું છમછમતી હતી. એની વ્યથિત ભ્રમણા જાણે કે ઘુંટાતી હતી. રીસની મારી એ કોઈ પરાયા પુરુષને હડસેલી રહી હોય એવુંય થયું, પણ પછી તો જાણે મફત એના અંગેઅંગ પર હાથ ફેરવતો, ચૂમતો ચૂંટતો ને પાણીનાં મોજાંની જેમ તાણતો પછાડતો હતો ને છેક ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતો હતો. વણખેડેલી ભોયમાં હળ ફરતું હતું ને ખેડાયેલાં ભભરાં ખેતરોમાં ધણી આટીને સમાળ દેતો હતો. માટી ફોરતી હતી. રૂપા તો ધરતીની જેમ ખરાનકરી કર્યા વિના પ્રસન્નતાથી પડી હતી. અચાનક પુરુષની ધમણ અટકી અને – રૂપાને ખ્યાલ આવી ગયો, અરે, આ તો એ – પડખામાંથી ઊઠીને ગયા એ તો સસરો… એની કાયાનો મનગમતો થાક એને પુનઃ તંદ્રામાં ને છેવટે ઊંડી ઊંઘમાં ખેંચી ગયો. પેલો મનમાં ઊઠેલો પ્રશ્ન અધવચાળે જ લટકતો રહી ગયો હતો.

પડતર દિવસની સવાર પડી. બેસતું વર્ષ તો કાલે. આ તો બે વરસની વચ્ચેનો દિવસ. સાસુબાએ જાગીને જોયું તો નિત્ય સૌ પહેલી જાગી જનારી રૂપા હજી ઊઠી નહોતી. ‘ભલે સૂતી’ વિચારતાં એ કામમાં જોતરાયાં. ભેંસ દોહી, ખાણપાણી ને કચરોકૂડો. ચાપાણી કરતાં પહેલાં સાસુબા ફરી રૂપાના ઓરડામાં ગયાં. સવારના ટાઢા અજવાળામાં નિરાંતે સૂતી રૂપાના મોઢા પરની શાંતિ જોઈને એમનો ગઈ કાલનો ઊંચકાયેલો જીવ ઠર્યો ને એ બબડ્યા – ‘આજે હાંજ હોરો તો મફો આયા વના નીં રે…’

મોડી જાગ્યા છતાં રૂપા હાંફળીફાંફળી થયા વિના ઝડપથી દાતણ પરવારીને સસરાનો ચાનો કપ લઈને પડસાળમાં ગઈ ત્યારે એ જણને ખેડવા વિશે સમજાવતા હતા, ‘પડતર ભોંયને જરાક હાચવીને ઉખેડવી પડે. તું ઉફરા પાહેથી શેડ્ય મેલજે… બેત્રણ શેડ્ય થતાંમાં તો તું જોજેને ભોંય એવી હુંવાળી થઈ જાય તે–’ નીચી નજરે જ વહુ પાસેથી ચાનો કપ લેતાં ઉમેર્યું: ‘ભોંય શેડાય એટલે એનો શક્કો જ ફરી જાય, ભૈ…’

[બાપાનો છેલ્લો કાગળ]

LVI

રમેશ દવે

ને કંઈક થયું તો?

જયંતીલાલે પૅકેટ ખોલ્યું. કાગળ-દોરો એક બાજુ મૂકતાં ધોતિયાનું પોત તપાસ્યું. સિંગલને બદલે જોટો ખરીદવાનું મન થઈ જાય એવું સરસ કાપડ છે. પણ બીજાનું શું કરવું? આ એક લીધું છે એય પહેરવા ક્યાં લીધું છે? લંબાઈ પૂરતી છે તે જોવા એમણે ધોતિયાની ગડી ખોલી. આમ જુઓ તો સાવ હળવુંફૂલ છે પણ વણાટ ઘટ્ટ છેઃ પાણીનું પોટલું બાંધી લ્યોને! ઉપર કંઈ ન પહેર્યું હોય તોય વાંધો ન આવે. પણ હવે પહેરવા કે ન પહેરવાનો સવાલ જ ક્યાં છે? હમણાં એક છેડો આમ પંખા સાથે બાંધ્યો ને બીજે છેડે… ના, છેડે તો બહુ લાંબું થઈ જાય. લંબાઈના માપે ગાળિયો બનાવીને ગળામાં પહેરી લીધો એટલે પત્યું! ધોતિયું નવુંનક્કોર છે ને આમેય કાપડ સરસ છે એટલે ફાટી કે ફસકાઈ જવાની ચિંતા નથી. નહિતર પોતાની કાયા કાંઈ… એને કાયા શબ્દ પર હસવું આવ્યું. માણસના વિચાર એની ભાષાનેય પલટાવી દે તે આનું નામ! ‘આ રે કાયા ડોલવાને લાગી, ઊડી ગયો હંસ પિંજર પડી તો રહ્યું!’

ધોતિયું મજબૂત છે ને જીવ જતાં કેટલી વાર? પળ બે પળ જ ને? છેલ્લી ઘડીએ મોઢે રૂમાલ બાંધી દઈશ. આંખ-જીભ બહાર લબડી પડે તો? વિપુલા એ જોઈ નહિ શકે. પણ વળતું જયંતીલાલને થયું, એ ખોટી ચિંતા કરે છે. જેમને જીવતા માણસની કિંમત નથી એમની ચિંતા પોતે શા માટે કરે? ભર્તૃહરિ ક્યારેય ખોટો નહિ પડે. માણસને પહેલો જાકારો કદાચ એના ઘરમાંથી જ મળે છે. સગાંવહાલાંને અમસ્તાં અગ્નિ કહ્યાં હશે?

આજે બરાબર વીસ દિવસ થયા પણ એના મનમાં વંટોળ શમતો નથી… વિપુલા જેવી વિપુલા, દીકરી ઊઠીને સગા બાપને અપશુકનિયાળ માને? વિપુલા કેટલું બધું ચાહે છે! કમ્પ્યૂટરના ઍડવાન્સ સ્ટડી માટેની અમેરિકન સ્કૉલરશિપ પણ એણે માત્ર પપ્પાથી ત્રણ મહિના અલગ ન પડવાની જીદથી જ જતી કરી હતી. એ જ વિપુલા આજે હવે હું એના લગ્નમાં હાજર ન રહું એવું ઇચ્છે છે! અને એમ ઇચ્છવા પાછળનું કારણ? તો કે…’

જોકે એના મનની આવી સ્થિતિ સાવ અકારણ છે એમ પણ ન કહી શકાય. તો શું પોતે સાચે જ અપશુકનિયાળ છે? સગાંવહાલાં-સ્નેહી-મિત્રો માટે ભારે છે? એને જિંદગીમાં પહેલી જ વાર પોતાની કુંડળીનો અભ્યાસ કરવાનું મન થયું હતું પણ વળતી પળે જ જયંતીલાલ જાત પર ખિજવાઈ ગયા હતાઃ હંબગ છે, હંબગ બધું! વા વાયો ને નળિયું ખસ્યું — જેવું જ. બીજું શું? ને જેને વાતો જ કરવી છે એને તો કોણ રોકવાનું? ગામને મોઢે ગળણું થોડું બંધાય? પણ વાત કંઈ એમ ને એમ વહેતી નથી થઈ. પહેલેથી તે છેક છેલ્લે સુધી, નવનીતરાય સુધીનું જુઓને, એકેએક પ્રસંગ જોડે જયંતીલાલ જોડાયેલા છે! અને આમ અઢી-ત્રણ મહિનાના આવા ટૂંકા ગાળામાં કોઈ માણસની આસપાસ સાત સાત મૃત્યુ થાય તો લોકો વાતો તો કરવાના જ. અરે લોકો શું કામ? ખબર પડે તો પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ પણ શંકાની નજરે જોતું થઈ જાય!

પણ જે થયું છે તેમાં મારો શો વાંક? જનારાં જે ગયાં એ સૌ એમના વાંકે… ના, એમ ન બોલાય. કોઈ જાણી કરીને, સાજુંસમું પોતાના વાંકે મરી જતું હશે? તોપણ પોતાનોય કંઈ વાંક નથી જ નથી. જયંતીલાલ આશ્વાસન લેવા મરણિયા થયા. નટુમામા, કંચન, સાખપાડોશી, ક્રિપાલસિંગ, ઑફિસના એકાઉન્ટન્ટ કેશવલાલ, કેરોસીનવાળા ભૈયાજી, જેને હમણાં જ પોતાનું બજાજ સુપર વેચ્યું એ મહેન્દ્રભાઈ શ્રોફ અને વર્ષો પહેલાં વતનની ગામઠી નિશાળમાં સાથે બેસીને ભણેલો એ ભાઈબંધ સુખરામ — આ સાતે સાત શું મારા વાંકે મર્યા છે? શું હું એને માટે જવાબદાર છું એમ? વહેમ છે, વહેમ; ધતિંગ, નર્યું ધતિંગ જ નહિ તો બીજું શું? માણસ ધારે તેને મારી શકતો હોત તો તો… પણ આમાં જયંતીલાલ ધારવાની વાત જ ક્યાં છે? તમે ધારો કે નધારો, તમારી હાજરી, મરનારનો તમારી સાથેનો ઓછોવત્તો, નજીક-દૂરનો સંબંધ અરે તમારો ઓછાયો એમના મૃત્યુ માટે પૂરતો ન બની રહે!

અરે કહેતા બી દીવાના ઔર સુનતા બી દીવાના! એમ કાંઈ મોત રેઢું પડ્યું છે તે કોઈના હોવા-ન-હોવાથી માણસ ટપ્ દઈને મરી જાય? ને એમ જુઓ તો આ બે-અઢી મહિનામાં હું હજારો-લાખો માણસોની સાથે ઊઠ્યો-બેઠો છું — ધંધો જ એવો છે કે દિવસમાં કોને કેટલી વાર મળ્યો એની નોંધ રાખું તો ચોપડા ચીતરાય! — અરે ઘેર આવીનેય એમને વિશે વિચાર્યું છે, ઉઘરાણી ન પતી હોય તો અકળાયો પણ છું ને તોય એમાંથી કોઈનેય કેમ કાંઈ ઊનો વાય ન વાયો? ને જે થયાં છે એ મોતમાંથી એકેયમાં હું સીધો જવાબદાર છું એમ તો કોણ કહી શકશે?

નટુમામાની જ વાત લો, નેવાશીમું ચાલતું હતું. દોઢ-બે મહિનાથી તો નળી ઉપર જ નભતા હતા. પેશાબની નળી, દૂધ-ચાની નળી, ઑક્સિજનની નળી… કહેતા હતા કે જીવ છૂટતો નથી. રૂપિયા ત્રણસો ચાલીશની જતાં વળતાંની ટિકિટ (અને એય કેવું ભારે કમિશન આપીને) ખરચીને ખબર કાઢવા ગયો. આખો દિવસ બધાની સાથે બેઠો, ગપ્પાં માર્યાં ને રાતે આઠ વાગ્યે બધાને હાથ જોડીને રજા માગી ત્યાં હેડકી હાલી ને કાચી મિનિટમાં ખેલ ખલાસ! અરે, ભાઈ જીવતા’તા સાવ નરક જેવું ને મોત કેવું મળ્યું? તો કે’ બે-ત્રણ નાની હેડકી ને એક લાં…બી. બસ, મીંડું મુકાઈ ગયું.

ને કંચન? એનું તો કોક દિવસ કમોત જ થશે એવું બધાં કહેતાં. રૂંવે રૂંવે દુર્વાસા. નાની અમથી વાતમાં છોકરાંને ઢિબેડી નાખે તો કેવાં ચકામાં કરી દે લીલાંકાચ! એક વાર ઝાંઝ ચડે એટલે ચંડિકા. કંઈ ન થઈ શકે તો પોતાને બચકાં ભરીને લોહી કાઢે. તમે જ કહો, આવી બાઈનું જિંદગી આખીનું ભેગું કરેલું ઘરણું ચોરાઈ જાય તો એનું મગજ ઠેકાણે રહે ખરું? બિચારી માની જ નહોતી શકતી કે એની પાંચ લાખની મતા, એ બે દિવસ બહાર ગઈ ત્યાં ચોરાઈ ગઈ છે. આ માનવા-ન-માનવાની વાતે જ નવમે માળે ચડીને ઊંધે માથે ઝંપલાવ્યું તે નીચે તો… જવા દો સૂગ ચડશે નકામી! હવે કહો, આમાં હું વચ્ચે ક્યાં આવ્યો? પણ મરનારી મારી દૂરની કાકીજી સાસુ તો થાય ને? પણ ભલા માણસ, એ કોઈકની ઘરવાળી હતી, કોઈની મા હતી — અરે, બહેન, કાકી, માસી, ભાભી પણ હશે જ ને? હવે કહો, એનો પતિ, દીકરા-દીકરા, ભાઈ-બહેન ને ભાણા-ભત્રીજામાંથી કોઈ જવાબદાર નહિ અને એક હું જ એના આવા કમોતનો જવાબદાર એમ? અને મેં કર્યું તો શું કર્યું? એને નિરાંતે પાસે બેસાડીને ખાતરી કરાવી દીધી કે એ ગાંડી થઈને ઘર આખાને ફેંદી ફેંદીને શોધ્યા કરે છે અને ઘરેણાં ઘરમાં ક્યાંય નથી; ચોરાઈ ગયાં છે. બસ વાંક ગણો તો વાંક અને ગુનો ગણો તો આટલો ગુનો મેં કર્યો છે. પણ આ આખું તૂત તે વખતે તો ક્યાં ઊભું થયું હતું?

આ બધું કમઠાણ તો કેરોસીનવાળા ભૈયાજીનું થયું તે દિવસે ઑફિસમાં જઈને વાત કરી તો કાણકિયાએ બિચારાએ ભોળા ભાવે કહ્યું હતુંઃ ‘તમારે હમણાં જયંતીકાકા, ખરી માઠી બેઠી કે નહિ? પહેલાં મામા, પછી કંચનબહેન, પછીના અઠવાડિયે બાજુવાળા સરદારજી ને અહીં ઑફિસમાં આપણા કેશવલાલ! મામા શું પંચકમાં ગયા હતા?’

બીજા બધા તો હસી દઈને વાત ભૂલી ગયા પણ પેલા છીંકણીદાસ માર્કન્ડરાયે વાત પકડી લીધી, કહેઃ કહો ન કહો પણ આપણા જયંતીલાલ હમણાં બધાને ભારે પડે છે એ વાત નક્કી. મેં તો ઑફિસમાંય પાંચ હનુમાન ચાલીસા કરવાનું નક્કી કર્યું છે.

નક્કી શું બાપનું કપાળ? કેરોસીનવાળા ભૈયાજી તો બાપડો સાવ નિર્દોષ છોકરમતમાં ભરખાઈ ગયો. છોકરા બધા ભેગા મળીને ફટાકડા ફોડતા હતા, કાંઈક ક્રિકેટ મૅચમાં આપણાવાળા જીત્યા હશે. આ બાજુ ભૈયાજીનું સાઇકલ પર નીકળવું ને પેલી બાજુ ગાંડિયો ટેટો ઊછળીને પડ્યો એના વાંસે. પાછળ કૅરેયર પર બાંધેલા કેરબામાંથી કેરોસીન છલકાતું હશે તે ભીનાભદ પહેરણે આગ પકડી લીધી. એ તો મારું ધ્યાન ગયું એટલે દોડીને રેતીમાં આમતેમ રગદોળ્યા ત્યારે માંડ ભડકા ઓલવાયા. પણ માણસ તો ગયો જ ને? હવે ત્યાં હાજરમાં તો મારા સિવાય પેલી વાંદરવેજા જ હતી. એ તો મારા વા’લા ભડકો લગાવીને ઊભી પૂંછડીએ ભાગ્યા. ભૈયાજીને બચાવવા દોડ્યું કોણ? તો કે’ હું! પણ નવરા માણસોને કોણ પોગે? કહેઃ હવે તો ઠંડું પાણી જ નખાય બળતા માણસ ઉપર, રેતીમાં તે રગદોળાતો હશે? ને અમસ્તુંય આ જયંતીલાલ ત્યાં હાજર હતા ને? ગમે તેવો કાઠો માણસ હોય તોય એની ચિઠ્ઠી ફાટી જતાં વાર ન લાગે. એલા ભાઈ, હું તે કાંઈ ચિત્રગુપ્તનો જમણો હાથ થોડો છું? પણ જે માણસને સમું વિચારવું જ ન હોય એનો ઉપાય હું તો શું ઉપરવાળો ખુદ હેઠો ઊતરે તોય નો જડે!

પણ હું આવી નબળી વાતમાં શું કામ આવી જાઉં છું? આજ સુધી મનનું ધાર્યું કર્યું છે અને મનની તીખી ધાર ઉપર ચાલ્યો છું. મન કહે તે સાચું! પછી ભલેને જાતે વેઠવું પડે; વેઠી લીધું છે. બાએ બહુ કહ્યું હતું. છેલ્લે છેલ્લે તો કરગરી પડી હતી. ભાય, તને હાથ જોડીને કહું છું. આપણે પિતરુ નડે છે. આમ તો ગયાજી જઈને શરાધ કરાવવું જોઈએ પણ તું તો એમાં કાંઈ માનવાનો નહિ પણ આપણું ઘરનું બારણું ઓતરાદું છે, ઈ ઉગમણું કરાવી નાખીએ… પણ મેં ઘસીને સાફ ના પાડી દીધી હતી. હું પિતરુબિતરુ કે ઉગમણું-આથમણું કાંઈ ન જાણું. મરી ગયા એ મારે માટે તો મટી ગયા. પણ હા, તમારે એમને યાદ કરીને નિશાળમાં છોકરાંને ચેવડો-પેંડા વહેંચવા હોય તો વહેંચો કે ચબૂતરે જુવાર નાખવીહોય તો પાંચ-દસ કિલો જુવાર મંગાવી દઉં. બાકી મને કોઈ નડતું નથી ને નથી નડતો હું કોઈને!

એમ જયંતીલાલ! તમને કોઈ નડતું નથી એ વાત તો માની લીધી પરંતુ તમે, જયંતીલાલ, તમે કોઈને નડતા નથી એ વાત સાચી માની લઈએ તો…

સાચી, સાચી ને સાડી સત્તર વાર સાચી, તમારે ન માનવી હોય તો ન માનો. બાકી હું તો મને સાચું લાગે તે જ કહેવાનો-કરવાનો. આ વિપુલાને જ પૂછો ને! એણે પહેલવહેલું કમ્પ્યૂટર ખરીદ્યું ને ઑફિસનું ઉદ્ઘાટન કર્યું ત્યારે શું થયું હતું? એ રોતી ઊભી રહી બારણા વચ્ચે ને આ જયંતીલાલ નીકળી ગયા હતા સડસડાટ એકલા! એક બાજુ વિજ્ઞાનની શોધખોળનો ગર્વ કરવાનો ને પાછું કમ્પ્યૂટરને કપાળે શ્રી૧| અને લાભ-શુભ લખીને શ્રીફળ વધેરવું! આ ન ચાલે. અઢારમી સદીમાં જ જીવે છે સાલા! રૅશનલ થિંકિંગ કઈ બલાનું નામ છે? તો કહે કોણ જાણે!

પણ ગાળ દઈ લીધા પછીય જયંતીલાલમાંનો પિતા સળવળ્યો. એમને ફરી થઈ આવ્યુંઃ સાચ્ચે જ વિપુલા એમને અપશુકનિયાળ માનતી હશે? પોતાની સાંભળવામાં કંઈ ભૂલ તો નહિ થઈ હોય ને?

ના, ના. જયંતીલાલ, એમ વગદાં ન કરો. તમે તમારા સગા કાને સાંભળ્યું છે અને સગી આંખે મા-દીકરી બેયને વાત કરતાં જોયાં છે ને તોય… આનું નામ જ વિશફુલ થિંકિંગ! તમારું રૅશનલ થિંકિંગ આટલી વારમાં હવાઈ ગયું?

ના. કાને ખોટું સાંભળ્યું નથી કે આંખે અધૂરું જોયું નથી. વિપુલા એની મમ્મીને પૂછતી હતીઃ ‘મમ્મી, લગ્નમાં પપ્પા હશે ને કંઈક થશે તો?’

સાંભળતાની સાથે જ પગ અટકી ગયા હતા ને મન મરી ગયું હતું. વાત ઉંબરો વળોટીને છેક ઘરમાં પહોંચી ગઈ છે! વહાલસોયી દીકરી પણ બાપને અપશુકનિયાળ માનવા માંડે છે. શું કરવું જોઈએ? અહીંથી જ પાછો ફરી જાઉં? આ ઘર, આ દીકરી ને એનો આવો સવાલ સાંભળી રહેતી એની મા… કોણ કોનું છે? કોઈ બાપથી પોતાની દીકરીનું અહિત થતું હશે? ને જો એમ થાય; તમારો લાભ-શુભવાળો ગણપતિ બાપો એમ થવા દે તો એને પ્રથમપહેલા પૂજો છો શું કામ?

વીસ વીસ દિવસથી જયંતીલાલ તવાય છે. પણ અંતે એ હારી ગયા. નવુંનક્કોર ધોતિયું ખરીદી આવ્યા. પૂરો એકસો પંચાશી. પણ હોય એ તો માલ એવા દામ! ને આપણે તો આ છેલ્લું જ છે ને?

મા-દીકરી જ્વેલર્સને ત્યાં ગયાં છે. આવશે બે-ત્રણ કલાકે. ઘરેણું ને બૈરાં ભેગાં થાય પછી… પણ હવે એ વહેલાં આવે કે મોડાં, જયંતીલાલને શો ફેર પડવાનો? જયંતીલાલે જાતને પૂછીને હસી દીધું. પણ પછી પાછું થયું, લગનવાળા ઘરમાં મરણ… જોકે પોતે ગણતરી કરી લીધી છે. બધાને લૌકિક-ફૌકિક કરવું હોય ને કરે તોય લગ્નની તિથિ જળવાઈ રહેશે. વચ્ચે એટલા દિવસો તો છે જ. અને ઝભ્ભાના ખિસ્સામાં કાગળ તો આ રહ્યો! પોતે જાતે પરવારી ગયા છે અને અંતિમ ઇચ્છા એક જઃ હું તો છૂટી જાઉં છું પણ તમે આના ઉપરથી એટલો બોધપાઠ લેજો કે કોઈને મારવું કે જિવાડવું એ માણસના હાથની વાત નથી. માણસ કોઈને ક્યારેય તમે માની બેઠાં છો એમ ભારે પડતો નથી.

તો પછી હું આ શું કરું છું? હું જયંતીલાલ, કે જેણે ગઢના કાંગરેથી કણી ખરવા નથી દીધી એ માણસ આમ — જયંતીલાલ અચકાઈ ગયા. મરી જવું એટલે તો મટી જવું! એમને પોતાનું ફેવરિટ વાક્ય યાદ આવ્યું! ને વળતી પળે જ એમણે ધોતિયાની ગડી સંકેલવા માંડી. હું જીવીશ. દીકરીનાં લગ્નમાંય હાજર રહીશ. આમ ને આમ નહિ તો સંતાઈને, અરે છૂપા વેશે, આગલી રાતે બહારગામ જવાનું બહાનું કાઢીને બધાંને નચિંત કરી દઈશ. પછી વહેલા નહિ કે મોડાય નહિ, બરાબર સાડા દસ ને પાંચે હૉલ પર પહોંચી જઈશ. બધાંને ખાતરી કરાવી દઈશ કંઈ-કશું થવાનું નથી. એ માટે જ જીવીશ. એમ કોઈની પાંપણ પલકે ને કોઈ મરી જાય એ વાતમાં કંઈ માલ નથી.

પણ પોતે હાજર રહ્યા; ભલેને છૂપા વેશે; ને કંઈક થયું તો? જયંતીલાલ વિપુલાના ચાંદલા વિનાના કપાળની કલ્પના ન કરી શક્યા.

(‘ઉદ્દેશ’, નવે.-૧૯૯૫માંથી)

LVII

મનોહર ત્રિવેદી

ઉઝરડો

બેઉના અડોઅડ ઘર અને પડખોપડખ વાડી. તેમ છતાં કાનુએ ગૌરીને કદી બોલાવી નહીં હોય. બચપણમાં નિશાળે જતાં ત્યારે કોણ જાણે વાતો કરી હોય તો. ગૌરીને યાદ નથી. એ એની સામે અદીકરી મીંટ માંડતી તોય તે શરમબાવરો થઈ ઊઠતો. રતુમડા થઈ ઊઠેલા એના મુખને જોઈને તે મનોમન મલકતીઃ અરે, છોડીબાઈ… …

એ જોતી કે, બીજા સાથે તો કાનુ મન મૂકીને વરસતો. એટલે તો એને ખબર ન પડે એમ, લીંબુડીની આડશે લપાઈને એની વાતો — મજાકો ભર પેટ સાંભળતી. ક્યારેક ક્યારેક એનું નામ પણ કાનુને હોઠેથી વછૂટી પડતું, એ વખતે તો એનીય કાનની બૂટ રાતી થઈ જતી.

એનું પણ એવું જ હતું. કાનુ સાથે મોકળે મને વાતો કરવાનું ખૂબ ખૂબ મન થતું છતાં મોં ઊઘડતું જ નહીં.

આજેય આંખો કાનુને શોધતી હતી. વાડીમાં ફાલેલી લીંબુડી પાસેથી એ નીકળી. કાનુ એના ઝુંડમાં અગાઉથી જ છાનોછપનો બેસી ગયો હસે એની ગૌરીને સરત ન રહી.

એકાએક લીંબુડીની ડાળી ઝૂકીને એના ગાલે ઉઝરડો પાડતીકને અધ્ધર ચાલી ગઈ. એક હળવો ચિત્કાર એ કરી ઊઠી, ઓ ય મા… તારી તે…

દબાયેલા હાસ્ય સાથે કાનુ તુવેરના છોડવા વચ્ચે અલોપ થઈ ગયો.

ગાલને પંપાળતી એ નેળ્યને કેડે થઈ ઘેર ભાગી છૂટી. ઉઝરડા ઉપર એની આંગળીઓ હળવે હળવે ફરતી રહી. એની શીળી શીળી બળતરા સાચવતી એ અરીસા સામે ટીકી ટીકીને જોઈ રહી.

તે અને અરીસો બેઉ તરબતર થઈ ગયાં.

(‘ગજવામાં ગાન’માંથી)

LVIII

પવનકુમાર જૈન

આ જમાનાનો પારસમણિ

એનું નામ હતું નવીન કલાકાર. નવીનને ગમે તે વાતમાં રસ પડે. નવીનની બીજી ખૂબી એ હતી કે મોજમાં આવે ત્યારે એ લાકડું. લોખંડ, માટી, પ્લાસ્ટિક, જે હાથમાં આવે તેમાંથી કોઈ ને કોઈ અવનવી વસ્તુ બનાવી કાઢે. એની આ આવડતને લીધે લોકો એને ‘કલાકાર’ કહેવા માંડ્યા હતા.

જોકે આ બન્ને ખૂબીઓ, એટલે કે વાતોનો રસ અને અવનવું કરવાની ધગશ, મૂળમાં નવીનના સ્વભાવની એક જ ખાસિયતને આભારી હતાં. નવીન ગમે તે બાબતમાં લગભગ ડૂબી જાય તેટલો ઊંડો ઊતરી જતો. ઊંડા ઊતર્યા પછી પણ વખતોવખત સપાટી ઉપર આવીને દુનિયા સાથે તાલ મેળવી લઈએ તો સફળ થવાય, એ વાતથી નવીન પૂરેપૂરો વાકેફ હતો. પણ પોતાનો સ્વભાવ એને એમ ક્યારેય નહીં કરવા દે એ નવીન સારી પેઠે જાણતો હતો.

મશગૂલ થઈને કામ કરતો હોય ત્યારે પોતે સહુથી સફળ, સહુથી સુખી માણસ હોય છે એવુંય એને લાગતું. તેમ છતાં વખાણ કરનારને એ ક્યારેક કહી દેતો કે, ‘આવી આવડતનો શું અર્થ છે? એક મામૂલી માણસ જેટલા સુખપૂર્વક જીવે છે, તેટલા સુખની અપેક્ષા રાખવાનો પણ મને અધિકાર નથી?’ તેમ છતાં નવીન પોતે અને એને ઓળખનારા સહુ જાણતા હતા કે નવીન ‘કલાકાર’ હોવા સિવાય બીજું કંઈ હોઈ શકે નહીં, અને એના હાલ એવા જ રહેવાના હતા.

એક દિવસ નવીને બે-ત્રણ પરિચિત પદાર્થોને ભેગા કરી એક ‘નવો પદાર્થ બનાવ્યો. એ પદાર્થમાંથી પછી એણે એક અદ્ભુત આકારની ફૂલદાની બનાવી. કંઈક અદ્દભુત બનતું હોય ત્યારે નવીનને એ સમજાઈ જતું અને એનું મન ત્યારે આનંદથી તરબોળ થઈ જતું. ફૂલદાની ઘાટમાં બેનમૂન બની હતી, પણ એ ‘નવા’ પદાર્થનો રંગ નવીનને જરાય ગમતો ન હતો. વિવિધ રંગોમાં એ ફૂલદાનીને કલ્પી જોયા પછી નવીને એને કાળા રંગથી રંગવાનું નક્કી કર્યું.

કાળો રંગ લેવા નવીન હાર્ડવેરની એક દુકાને પહોંચ્યો. એક સેલ્સમૅન કોઈ ઘરાકને એનો માલ આપી રહ્યો હતો. બીજા બે સેલ્સમૅન ખાલી બેઠા હતા, પણ એમણે નવીનની ચિંતા કરી નહીં. થોડી વાર સુધી ચૂપચાપ રાહ જોયા પછી નવીને કહ્યું, ‘મને કાળા ઑઇલ પેઇન્ટની સો એમએલની એક ડબ્બી આપજો ને.’ એની વાત એકેય સેલ્સમૅને સાંભળી નહીં. સહેજ અકળાઈને નવીને ફરી કહ્યું, ‘અરે ભાઈ, મને કાળા કલરની એક નાની ડબ્બી આપો ને.’ ‘નથી’, ત્રણમાંથી કોઈક સેલ્સમૅને કહ્યું. ધંધો કરવાની આવડત નથી ને વેપાર કરવા બેઠા છે…’ એવું બબડતો બબડતો નવીન ત્યાંથી આગળ ચાલ્યો.

એ એક ઘણી મોટી અને ચોખ્ખી દુકાનમાં પહોંચ્યો. એક સેલ્સમૅને એને આવકાય. નવીને કહ્યું, ‘મારે કાળો ઑઇલ પેઇન્ટ જોઈએ છે.’ ‘કેટલો?’ સેલ્સમૅને પૂછ્યું. ‘બસ, સો એમએલની એક ડબ્બી જોઈએ છે.’ સેલ્સમૅને માથું ખંજવાળીને કહ્યું, ‘સાહેબ, બીજો કોઈ કલર જોઈએ તો આપું. કાળા કલરની આજકાલ બહુ શૉર્ટેજ છે.’ ‘કેમ?’ નવીને પૂછ્યું. ‘એ તો ખબર નથી, પણ આજકાલ કાળા કલરની માગ બહુ છે. નાનામાં નાનો ઑર્ડર પણ દસ-પંદર લિટરનો હોય છે. વળી ઘરાક પૂરા પૈસા પહેલેથી રોકડા આપી જાય છે. ફૅક્ટરીમાંથી માલ આવે એટલે અમારા માણસો ઘરાકોને ત્યાં આપી આવે છે. બાકી આ દુકાન લઈને બેઠા છીએ એટલે એને બંધ તો ન જ રખાય!’

નવીને નિરાશ થઈને કહ્યું, ‘ભાઈ, તમે ઘણા ભલા છો. દુકાનમાં ક્યાંક કાળા કલરની એકાદ ડબ્બી નહીં પડી હોય? રંગ થોડોક સુકાઈ ગયેલો હશે તોય ચાલશે. હું એને સરખો કરી લઈશ.’ ‘વડીલ, એક કામ કરો ને, આ અડધા લિટરનું સફેદ રંગનું ટિન લઈ જાવ. એમાં ઉપરનો થોડો રંગ સુકાઈ ગયો હશે, તોય નીચેનો રંગ ભીનો હશે. આનો તમે મને એક પૈસોય નહીં આપતા, બસ!’ સેલ્સમૅને કહ્યું. ‘ના, એને હું શું કરું? મારે તો કાળો કલર જ જોઈએ છે, નવીને કહ્યું. ‘તો, પછી, બીજી દુકાનોમાં તપાસ કરી જુઓ. વખતે કોઈની પાસે એકાદી નાની ડબ્બી પડી હોય તો…’ વેપારીએ વાત ત્યાં પડતી મૂકી.

ત્યાર પછી નવીન દૂર દૂર સુધી ચાલીને બીજી ચાર-છ દુકાનોમાં ફરી વળ્યો. બધે એને એક જ જવાબ મળ્યો, ‘કાળો કલર બજારમાં જ નથી. ફૅક્ટરીમાંથી માલ સીધો ઘરાકને પહોંચાડવામાં આવે છે.’

નવીન બહુ ઉદાસ થઈ ગયો કે, ‘કાળા રંગ જેવી સાદી વસ્તુ પણ આ દેશમાં જાણે બહુ મોટી વસ્તુ હોય તેમ પૈસા આપવા છતાંય મળતી નથી!’ નવીનને સીધા ઘરે જવાનું મન ન થયું. એ દરિયાકિનારે ફરવા ગયો. ઊછળતાં અને કિનારે આવીને તૂટતાં મોજાંને એ જોતો રહ્યો.

એટલામાં ‘કોઈ દુઃખી?’ એવા શબ્દો એના કાને પડ્યા. એણે બોલનાર તરફ જોયું. સાઠેક વર્ષની ઉંમરના એક કાકા એ શબ્દો બોલતાં બોલતાં એની તરફ આવી રહ્યા હતા. નવીનના ચહેરા ઉપર નજર નાખીને એમણે નવીનને પૂછ્યું, ‘ભાઈ, દુઃખી છે?’

નવીને ડોકું ધુણાવીને હા કહી અને કાકાને પોતાની પાસે બેસવા ઇશારો કર્યો. કાકા બેઠા પછી એમણે નવીનને કહ્યું, ‘બોલો ભાઈ, તમારે શું દુઃખ છે? મારાથી કંઈ થઈ શકે તેમ હોય તો હું એ જરૂર કરીશ.’

‘કાકા, તમે પહેલાં એ કહો કે તમે આ સેવાનું કામ શા માટે કરો છો?’ નવીને પૂછ્યું.

‘ભાઈ’, કાકાએ એક નિસાસો નાખીને કહ્યું, ‘ભાઈ, આખું જીવન વેપારમાં કાઢ્યું. ઘણા પૈસા કમાયો. દીકરા જુવાન થયા. એય વેપારમાં મને મદદ કરવા લાગ્યા. પણ, હરિઇચ્છા એવી થઈ કે એક મોટર-અકસ્માતમાં મારી પત્ની અને બન્ને દીકરા મરી ગયા. મારું ભર્યુંપૂર્યું ઘર અચાનક ખાલીખમ થઈ ગયું. મેં વેપાર સમેટી લીધો. કરકસરથી જીવું છું, અને તમે જાણો છો તેમ, દુનિયામાં દુઃખ તો ઘણાં છે. જેમનાં જેટલાં ઓછાં થાય તે માટે મારાથી બનતી મથામણ કરું છું.’

નવીને પૂછ્યું, ‘કાકા, મને તમારું સરનામું આપશો?’ ‘ખુશીથી’, કહીને કાકાએ નવીનને એક ચબરખી ઉપર પોતાની પેઢીનું સરનામું લખી આપ્યું. પછી ઉમેર્યું, ‘સાંજે ચાર વાગ્યા સુધી હું અહીં હોઉં છું. એ પછી બે-ત્રણ કલાક હું આમ ફરતો હોઉં છું. બાકી ચાર પહેલાં ગમે તે સમયે આવો, હું તમને જરૂર મળી શકીશ.’

‘તો સાંભળો, કાકા, મારું દુઃખ બધાના જેવું નથી’, નવીને કહ્યું, ‘મારે જરાક જેટલો કાળો ઑઇલ પેઇન્ટ જોઈએ છે, પણ એકેય દુકાનમાં એ મળતો નથી. બસ, આટલી જ વાત છે.’

કાકા થોડી વાર ચૂપ રહ્યા. પછી એમણે ભારે અવાજે કહ્યું, ‘સમયની બલિહારી છે. ન થવાનું જ બધું થઈ રહ્યું છે. ભાઈ, તમે જાણો છો, એ રંગ ક્યાં જાય છે?

‘ના’, નવીને કહ્યું.

‘તો, જરા પાસે આવો’, કાકાએ અવાજ ધીમો કરતાં કહ્યું, ‘આમ તો બધા જાણે છે. તોય તમારા જેવા કેટલાક સીધા લોકો એ નથી જાણતા. પણ, જોજો, મેં આ વાત તમને કહી છે એમ કોઈને કહેતા નહીં. આજકાલ એવું ચાલે છે કે લોકો રૂપિયાની નોટોને, માલમિલકતને, ઘરેણાં-દાગીનાને, અને એવી કંઈ કેટલીય ચીજોને રંગવા માટે કાળા રંગનો ઉપયોગ કરે છે.’

‘શું કહો છો? શા માટે?’ નવીને આશ્ચર્ય પામતાં પૂછ્યું.

‘તમે તો હું ધારતો હતો એ કરતાંય ભોળા નીકળ્યા, ભાઈ, કાકાએ કહ્યું. અને વળતું પૂછ્યું, ‘શું કામ કરો છો?’

‘કલાકાર છું’, નવીને કહ્યું. કાકા હસી પડ્યા, અને એમણે કહ્યું, ‘ઠીક, ઠીક, તમને દુનિયાદારીની શું ખબર પડે? જુઓ મેં આગળ ગણાવી એ બધી અને એવી બીજી અનેક જણસોને કાળા રંગથી રંગી દેવામાં આવે ને તો એ દેખાતી બંધ થઈ જાય’.

‘તો પછી એનો ફાયદો શું?’ નવીને પૂછ્યું.

‘આમ તો તમને – મને અને જેમને એ બધું વાપરવાનું હોય, એમને એ દેખાય. ફક્ત સરકારી અધિકારીઓને એ ન દેખાય. હવે કહો, તમારા જેવા કલાકારને કોઈ કાળો રંગ વેચાતોય શા માટે આપે? આજે આ રંગની માગ એટલી મોટી છે કે એનો ભાવ દસગણો વધી ગયો છે. વેપારી તમને જોઈને જ સમજી જાય કે એમના ભાવે તમારાથી રંગ નહીં ખરીદાય. મારું માનો તો તમારા કામ માટે કોઈ બીજો રંગ પસંદ કરીને કામ પૂરું કરી લો. તમારું દુઃખ સાવ દૂર ન થાય એવું નથી. ભલે, આવો ત્યારે’, કહીને કાકા ઊભા થઈને ચાલવા લાગ્યા.

ઘણું ઇચ્છવા છતાં નવીનકાકાને ‘આવજો’થી એક શબ્દ પણ વધારે ન કહી શક્યો. ઉચાળા ભરતો હોય તેમ એ ઝડપથી ઘરે પહોંચ્યો. કાકાની વાતથી એ બહુ બેચેન થઈ ઊઠ્યો હતો. ‘હું કઈ દુનિયામાં જીવું છું? મારી આજુબાજુમાં લોકો શું કરી રહ્યા છે તેની મને જરા જેટલી પણ ખબર નથી પડતી? જો હું મારી કલામાં એવો જ ડૂબેલો હોત તો દુનિયાએ આજે એક મહાન કલાકાર તરીકે મારી કદર ન કરી હોત? શું મારી કલા એ મેં જ ઊભો કરેલો એક મોટો ભ્રમ છે? શું હું આ દુનિયાને લાયક નથી? તો હું ક્યાં જાઉં? – એવા એવા અનેક સવાલો એના મનમાં ઊઠવા લાગ્યા. અઠવાડિયા સુધી એને જરાય જંપ ન વળ્યો.

અંતે અઠવાડિયા પછી એ પરિસ્થિતિ અસહ્ય લાગતાં નવીન ફરી બજારમાં ગયો. પેલી મોટી દુકાનમાં જઈને એણે સેલ્સમૅનને કહ્યું, ‘સારું, ભાઈ, તમે મને પેલો સફેદ રંગનો ડબ્બો આપી દો.’

દુકાનદારે કહ્યું, ‘સાહેબ, એ તો હવે નથી. અત્યારે કાળાની સાથે સફેદ રંગની પણ અછત ઊભી થવા માંડી છે. તમે ગમે ત્યાં જાવ, તો એ નહીં મળે. હવે તમે એકાદ મહિના પછી ટ્રાય કરી જુઓ. બનશે તો હું તમારા માટે એક ડબ્બી જુદી રાખી મૂકીશ.’

દુકાનદારની વાત સાચી જ હશે એમ માની નવીન હતાશ થઈને ઘરે પાછો આવ્યો. એણે પોતાની નવી બનાવેલી ફૂલદાનીને સાચવીને એક કબાટમાં મૂકી, અને કબાટને તાળું મારી દીધું.

ફૂલદાનીને ભૂલવા માટે એ પોતાના ઘરાકોનાં કામો પતાવવામાં લાગી ગયો. છએક મહિના પછી એને થોડો ખાલી સમય મળ્યો. ત્યારે એ પેલા ઓળખીતા રંગવાળા પાસે ગયો. એણે પૂછ્યું, ‘કેમ, હવે કાળો કે સફેદ કલર પાછો મળવા માંડ્યો કે નહીં?’ ‘ના, સાહેબ. જુઓને’, વેપારીએ કહ્યું, ‘હવે તો હાલત પહેલાં કરતાંય ખરાબ થઈ ગઈ છે. લોકો દસ-પંદર લિટર નહીં પણ એટલા તેટલા ટનના જ ઑર્ડર લખાવે છે. માગ્યા વિના ઍડવાન્સમાં પૈસા આપી જાય છે, અને અમે ફૅક્ટરીએથી બારોબાર માલ ટ્રકમાં ભરાવીને ઘરાકના ગોડાઉનમાં પહોંચાડી દઈએ છીએ. એમાં તમારા જેવા નાના ઘરાકોનો પત્તો ક્યાંથી લાગે?’ ‘ઠીક!’ દુઃખી થઈને નવીને કહ્યું.

દુકાનેથી નીકળીને નવીન કાકાની પેઢીએ જઈ ચડ્યો. ‘આવો, નવીનભાઈ. શું ચાલે છે? કાકાએ આવકાર આપતાં કહ્યું.

‘અરે ન પૂછો વાત’, નવીને કહ્યું, ‘આજકાલ કાળો કે સફેદ, બેમાંથી એકેય કલર બજારમાં નથી મળતો. આજે મહિનાઓથી આવી અંધાધૂંધી ચાલે છે. કાળા કલરનું તો તમે સમજાવ્યું હતું તેમ હશે, પણ સફેદ કલરનું શું થતું હશે એ મને નથી સમજાતું.’

કાકાએ હસતાં હસતાં કહ્યું, ‘ઓહ, તો તમે પાછા દુઃખમાં સપડાઈ ગયા છો, એમ ને? બેસો, બેસો. જરા ચા-પાણી કરો. પછી હું તમને બધું સમજાવું.’ કાકાએ નોકરને કહીને ચા મગાવી. બન્નેએ ચા પીધી. પછી કાકાએ બોલવાનું શરૂ કર્યું, ‘જુઓ નવીનભાઈ, મેં તમને અગાઉ કહ્યું હતું કે લોકો પોતાના પૈસા, દાગીના. મકાન, જમીન વગેરેને કાળા રંગથી રંગી નાખે છે. એ રંગનું પડ હોય ત્યાં સુધી એ બધી ચીજો સરકારી અધિકારીઓને દેખાતી નથી. પણ, હવે તો લોકો પોતાનાં વાહનો, કીમતી દસ્તાવેજો, અરે, તમને અને મને કલ્પનાય ન આવે એવી એવી વસ્તુઓને કાળા રંગથી રંગતા થઈ ગયા છે.’ ‘પણ, હું તો સફેદ કલરની વાત કરું છું…’ નવીને અધીરાઈથી કહ્યું. ‘ધીરા પડો, જરા ધીરા પડો, નવીનભાઈ’, કાકાએ કહ્યું, ‘હું તમને એય સમજાવું છું.’

પછી નવીનને વધુ પાસે આવીને બેસવાનો ઇશારો કર્યો, અને કાકા અવાજ ધીમો કરીને કહેવા લાગ્યા, ‘કાળો રંગ કરેલી વસ્તુઓ સરકારી અધિકારીઓને ન દેખાય, પણ પછી આ વસ્તુઓ કોઈને ભેટમાં અપાય, દાનમાં અપાય કે વેચાય ત્યારે સરકારી અધિકારીઓ પૂછે કે – જે વસ્તુઓ અમને દેખાતી જ નથી, એટલે કે છે જ નહીં, એ તમે વેચી કે દાનમાં અથવા ભેટમાં કેવી રીતે આપી? અને લેનારે તમારી પાસેથી શું લીધું? – ત્યારે આ ખેલાડીઓ શું જવાબ આપે? એમણે ભેજું કસ્યું. ખૂબ ભેજું કસ્યું, અને જવાબ શોધી કાઢ્યો. નવીનભાઈ, તમે પેલી કહેવતો સાંભળી જ હશે – હીરાથી હીરો કપાય, કાંટાથી કાંટો નીકળે, અને ઝેરનું મારણ ઝેર – એ જ ન્યાયે રંગનું મારણ રંગ! જ્યારે સરકારી કર ઉઘરાવવાની મુદત હોય ત્યારે આ ઉસ્તાદો નહીં જેવી વસ્તુઓ કાળા રંગથી રંગ્યા વિનાની રાખે અને બાકીનું બધું કાળા રંગે રંગાવી નાખે. પછી દિવસ હોય કે રાત, સરકારી અધિકારી ડોળા ફાડી ફાડીને જુએ તોય એને વધારાની કોઈ માલમતા દેખાય નહીં, પણ જેવો સરકારી કર-અધિકારી ત્યાંથી જાય તેવા આ જાદુગરો પોતાને ખપજોગી વસ્તુઓને સફેદ રંગથી રંગવા માંડે જેથી એ બધાને દેખાય. એ વસ્તુઓના બદલામાં મળેલા રોકડા પૈસા, દસ્તાવેજ કે વસ્તુઓને પાછા એ તાબડતોબ કાળા રંગથી રંગાવી નાખે. આવા કામ માટેના રંગારા ઊંચા હુન્નરવાળા કસબીઓ હોય છે અને એમને રંગકામ બદલ મોંમાગ્યો બદલો મળે છે. આવા રંગારા શું રંગતા હોય છે એ બધા જાણે છે, પણ બીજાં કામોની જેમ રંગકામ પણ એક ધંધો છે, એટલે મજાલ છે સરકારની કે એ એને બંધ કરાવી દે? ને બાકી દરેક ધંધામાં કંઈક ને કંઈક એબ હોય જ છે. જો સરકાર બધા પાસે ધંધા બંધ કરાવે તો બધાને બેઠાં-બેઠાં ખવડાવવા ધાન ક્યાંથી લાવે?’

કાકાની વાતને વચ્ચે અટકાવતાં નવીને કહ્યું, ‘અરે કાકા, ધંધાની નહીં, એ માણસના મનની એબ હોય છે.’ કાકાએ કહ્યું, ‘હું એ સમજું છું, નવીનભાઈ. બધા સમજે છે. તોય જે માણસ જે ધંધો કરે તે ધંધાની જ એબ જોવાય, માણસની એબ ન જોવાય. એ દુનિયાનો ધારો છે.’

‘પણ, અવારનવાર કર-અધિકારીઓ છાપા મારે છે એનું શું?’ નવીને પૂછ્યું.

‘એનું શું, નવીનભાઈ? તમે જ કહોને. હા, તમને ખબર ન હોય તો હું કહું,’ વાતનો દોર સાંધતાં કાકાએ આગળ ચલાવ્યું, ‘જેને ત્યાં છાપો પડવાનો હોય, એને મોટા ભાગે ખબર પડી જ ગઈ હોય. એટલે એ દેખાય એવું બધું બીજે-ત્રીજે રવાના કરી દે. કર-અધિકારીઓ ખાલી હાથે પાછા જાય. જો કોઈ ઊંઘતો ઝડપાય તો એના ભોગ લાગ્યા. બીજું શું? ને તોય જે કોઈ છાપામાં સપડાયું એણે ઝેર ઘોળ્યાનું તમે ભાગ્યે જ સાંભળ્યું હશે. એક વારનું થોડું નુકસાન વેઠીને એ કાયમ માટે સાવધ થઈ જાય.’

‘તમારો બહુ સમય લીધો’, નવીને ઊભા થતાં કહ્યું, ‘ના રે, એવો કોઈ બોજો મન પર રાખતા નહીં. શું સમજ્યા? ક્યારેય તમને કંઈ અસુખ જેવું લાગે ને મને મળવાનું મન થાય, ત્યારે દરિયાકિનારે કે અહીં પેઢી ઉપર આવી જજો.’ ‘ભલે કાકા, આવજો,’ નવીને કહ્યું. ‘આવજો હોં ભાઈ’, કાકાએ કહ્યું.

નવીન જ્યારે જ્યારે કાકાને મળીને આવે ત્યારે ત્યારે કાકાને મળતાં પહેલાં એના મન ઉપર જે બોજો હોય, તે બમણો જ થઈ ગયો હોય. તે દિવસેય એવું થયું. કોઈ કામમાં એનું મન ચોંટતું ન હતું. એને ક્યાંય કશુંય ગમતું ન હતું. એ પૂરેપૂરો આત્મ-ગ્લાનિમાં ડૂબી ગયો હતોઃ લોકો મને ‘કલાકાર’ કહીને બોલાવે છે, અને હું ખુશ થઈ જાઉં છું. અરે, આ રંગકામ કરનારાઓના હુન્નર અને કસબ ઉપર દુનિયા ચાલે છે. મારી કળાથી શું થાય છે? કંઈ નહીં. ‘કલાકાર’ કહીને લોકો મારી કે મારા કામની કદર ન પણ કરતા હોય. ઊલટું મને ‘મૂરખ’ અને આ દુનિયા માટે ‘નકામો માણસ’ ગણતા હોય. કદાચ, મારી દયાય ખાતા હોય કે, ‘આ બિચારો ખુશ થતો હોય તો એને ‘કલાકાર’ કહેવામાં આપણા બાપનું શું જાય છે? બાકી આમ બૈરી-છોકરા વિના, મેલાંઘેલાં ને ફાટેલાં કપડાં પહેરીને, લૂખુંસૂકું ખાઈને બાવાની જેમ, પૈસા ન હોય તોય આગળપાછળની કોઈ ચિંતા વિના, બસ એક ‘મસ્તી’, એક ‘ખુમારી’ને ટેકે આપણે તો ન જીવી શકીએ.’

પોતાની ‘કલાકારી’ અને દુનિયાની ‘કદરદાની’ ઉપરથી નવીનનું મન ઊઠી ગયું, પણ પેલો ફૂલદાનીને તાબડતોબ તોડીને ફેંકી દેતાં એનો જીવ ચાલ્યો નહીં. ઘરાકોનાં કામ કરવાનું એને મન જ ન હતું. પણ પોતાના ખાવા-પીવાના પૈસા કમાયા વિના ચાલે એમ ન હતું. એટલે નવીન બેળેબેળે પાછો ઘરાકોનાં કામ કરવા લાગ્યો.

કામ કરતાં કરતાં એ વચ્ચે વચ્ચે કામમાં મશગૂલ થઈ જતો. કોઈ અવનવો, અદ્ભુત આકાર ઘડાઈ જતાં એનું મન એક અદ્વિતીય આનંદ અનુભવી ઊઠતું. એ આનંદ માંડ માંડ અનુભવાયો હોય ત્યાં તો એના મનમાં ગ્લાનિનાં ઘેરાં વાદળ ઊઠવા માંડતાંઃ આ કામના દુનિયા મને જેટલા પૈસા આપે તેટલા ઓછા છે. પણ ના, મારાથી ઓછી આવડતવાળા અને અડધાપડધા મનથી કામ કરનારાને લોકો મોંમાગ્યા પૈસા આપે છે, અને મને નહીં જેવા પૈસા આપવામાંય લોકો આનાકાની કરે છે. ક્યારેક એને થતું – કે તો પછી મને મારા કામમાં આ આનંદ શાથી આવે છે? બીજાઓની જેમ કામને બદલે પૈસાની વાત પહેલી કરવાનું મારાથી કેમ નથી થઈ શકતું? હું પૈસા સાથે કામને કેમ જોડી નથી શકતો? કામને બદલે પૈસાની વાત કરવાના વિચાર સુધ્ધાંથી મને એવું કેમ થઈ જાય છે કે જાણે હું ઘરાકને છેતરી લેવાનો હોઉં? પૈસાની વાત કરીશ, તો કામમાંથી મારો આનંદ ચાલ્યો જશે, હું નકામું કામ કરીને ઘરાકને બઝાડી દઈશ, એવું મને કેમ લાગે છે? પછી એ મન વાળી લેવા મથતો – કે હું મને બદલી શકતો નથી. દુનિયાને બદલી શકતો નથી. પૈસા મળે એવા કામમાં મને આનંદ આવતો નથી, અને ભરપૂર આનંદ આવે છે એવા કામમાં મને નહીં જેવા પૈસા મળે છે. એમાં હું કંઈ ફેરફાર કરી શકતો નથી. તો પછી મન શાંત રાખીને જેટલા ગૌરવભેર જીવી શકાય તેટલા ગૌરવભેર મારે આમ જ જીવી લેવું જોઈએ…

મનમાં આવું સમાધાન કરી લીધા પછી એ વધારે સહજતાથી પોતાનું કામ કરવા લાગતો. જોકે ઘરાકોને નવીનમાં કે એના કામમાં કોઈ ફેરફાર દેખાતો નહીં. એને જે અને જેટલું કામ મળે એ નવીન નિરપેક્ષ ભાવે કરતો રહેતો હતો.

એમ કામ કરતાં કરતાં ચારેક વર્ષ વીતી ગયાં. એક સાંજે ફુરસદ મળતાં નવીન દરિયાકિનારે ગયો. એ ડૂબતા સૂરજને રસથી જોઈ રહ્યો હતો. એવામાં દૂરથી આવતો ‘કોઈ દુઃખી?’નો પોકાર એના કાને અથડાયો. નવીન ઝડપથી ઊભો થયો અને કાકા પાસે ગયો. ‘કેમ, કાકા? કેમ છો? હજીય મને ઓળખો છો કે ભૂલી ગયા?’ નવીને પૂછ્યું.

‘અરે, નવીનભાઈ, તમારા જેવા કલાકાર માણસને એમ કંઈ થોડું ભૂલી જવાય છે? શું સમાચાર છે?’

‘બસ, મજામાં, કાકા, આમ જુઓ તો ઘણા દિવસથી હું તમને યાદ કરતો હતો. મારે તમને એક સવાલ પૂછવો હતો,’ નવીને કહ્યું.

હા, બોલો, નવીનભાઈ! શું પૂછવું છે?’ કાકાએ કહ્યું.

‘કાકા, તમે તો વર્ષોથી વેપાર-ધંધો બંધ કરી દીધો છે. તો પછી તમને આ કાળા અને સફેદ કલરના અવનવા ઉપયોગોની અને એવી બધી વાતોની કઈ રીતે ખબર પડે છે?’

કાકા હસ્યા. એમણે કહ્યું, ‘નવીનભાઈ, પહેલાં આપણે અહીં ક્યાંક બેસીએ, પછી હું તમને બધું સમજાવું.’ એક સરખી જગા જોઈને બન્ને દરિયાકિનારાની રેતીમાં ગોઠવાયા. ત્યાં ફરતા એક સીંગ-ચણાવાળાને બોલાવીને નવીને સીંગનાં બે પડીકાં લીધાં. એમાંનું એક કાકાને આપ્યું. સીંગ ખાતાં ખાતાં બન્ને વાતે વળગ્યા. કાકાએ કહ્યું, ‘એ ખરું કે હું ઘણા વખતથી વેપાર નથી કરતો, પણ તમે જાણો છો કે મારું ઘર ખાલીખમ છે. એ મને કરડવા આવે છે. એટલે સવારથી હું રોજ મારી પેઢીએ જઈને બેસું છું. સાંજે બે-ત્રણ કલાક સેવાની તક શોધવામાં ગાળું છું. એ પછી હું ઘરે જાઉં છું. મહારાજે રસોઈ તૈયાર રાખી હોય છે. જમું છું. થોડી વાર કંઈક વાંચું છું. પછી સૂઈ જાઉં છું. હું પેઢીએ હોઉં ત્યારે મારા જૂના સાથી-સોબતીઓ કે એમના દીકરા મને આંતરપાંતરે આવીને મળી જાય છે. ત્યારે અમે જૂના વખતને સંભારીએ. એમના ઘર-સંસારની ગૂંચો કે ધંધાની ખટપટની વાતોય થાય. મારા સેવાના અનુભવોની વાત હું પણ એમને કહું. હા, કોઈ દુઃખિયારાનું સાચું નામ હું મારા સોબતીઓને ન કહું. અમારી ગપસપમાં અમને દુનિયાની તરેહવારની ચીજો વિશે ખબર પડે. વળી મને મળનારા દુઃખી લોકોમાં બધા કંઈ ચીંથરેહાલ નથી હોતા. તમે કદાચ નહીં માનો, પણ દુઃખી લોકોને શોધવામાં મને ઘણા શ્રીમંત વેપારીઓ, ખાનગી અને સરકારી અફસરો, ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેનારા, જુલમનો ભોગ બનેલી સ્ત્રીઓ, વિદ્યાર્થીઓ, અરે, એટલી જાતના લોકોનો ભેટો થાય છે કે બસ. એમની પાસેથી દુનિયામાં રોજરોજ શું ચાલી રહ્યું છે એની મને જેવી ખબર પડે છે, એવી ભાગ્યે જ બીજા કોઈને પડતી હશે.’

એ પછી કાકાએ નવીનને એના કામ વિશે પૂછ્યું. નવીને પોતાના જુદા જુદા ઘરાકનું કયું કામ કેટલું રસપ્રદ હતું એની કાકાને વિગતે વાત કરી. અંધારું ઘેરું હતું. મોટા ભાગના ફરવા આવનારાઓ ક્યારના ઘર તરફ પાછા વળી ગયા હતા. એ જોઈને કાકાએ કહ્યું, ‘નવીનભાઈ, મોડું થાય છે. હવે મારે ઘરે જવું જોઈએ. નહીં તો નોકરો ચિંતામાં પડી જશે કે શેઠને કંઈ થઈ તો નહીં ગયું હોય!’

‘માફ કરજો, કાકા, મેં તમને મોડું કરાવી દીધું’, નવીને કહ્યું, ‘ના, ના. કંઈ વાંધો નહીં. ને પાછા પેઢીએ આવજો ક્યારેક’, કાકાએ કહ્યું.

‘એ ભલે, કાકા. હું ચોક્કસ આવીશ. આજકાલ જાણે કામનો મારો બહુ રહે છે. થોડીક ફુરસદ મળે એટલે એ બાજુ નીકળી આવીશ’, નવીને કહ્યું.

‘ભલે, ભાઈ’, કાકાએ કહ્યું. પછી એ બન્ને છૂટા પડ્યા.

એ વખતે પહેલી વાર કાકાને મળ્યા પછી નવીનના મનનો બોજ બમણો નહોતો થયો. કાકાનો આખો સંસાર એકઝાટકે સૂમસામ થઈ ગયો હતો, તોય એ પોતાના જીવનને ભર્યું ભર્યું બનાવીને જીવી રહ્યા હતા એ વાત નવીનને પ્રોત્સાહક લાગતી હતી. એને ઘણા લાંબા સમયે પહેલાં પોતે બનાવેલી ફૂલદાની કાઢીને જોવાનું મન થયું. એને ખાસ તો એ જોવું હતું કે એ એને હજીય અદ્ભુત લાગતી હતી કે નહીં, અને એણે બનાવેલો ફૂલદાનીનો નવો પદાર્થ એવો ને એવો જ રહ્યો હતો કે પછી એમાં કોઈ ફેરફાર થયો હતો. એણે કબાટમાંથી ફૂલદાની કાઢી. એણે ફૂલદાનીને ફેરવી ફેરવીને જોઈ. એ બહુ ખુશ થઈ ગયો. ફૂલદાનીનો ઘાટ એને પહેલાં કરતાંય વધારે અદ્ભુત લાગ્યો. એનો પદાર્થ પણ ઠીકઠાક અને મજબૂત લાગ્યો. નવીનને પોતાની આવડત માટે માન થઈ આવ્યું. એને ત્રણ-ચાર આછા રંગોની એક અફલાતૂન ગોઠવણી સૂઝી ગઈ. ફૂલદાનીને ત્યાં જ રહેવા દઈને એ બજારમાં જવા નીકળી ગયો.

બજારમાં એ પોતાની પરિચિત દુકાને પહોંચ્યો, પણ દુકાનમાં દાખલ થતાંવેંત એને લાગ્યું કે ભૂલથી એ કોઈ બીજી જગ્યાએ પહોંચી ગયો હતો. દુકાનમાં કાચની કેટલીક સુઘડ કૅબિનો બનેલી હતી. દરેકમાં એક-એક માણસ બેઠો હતો, અને એ પોતાના કામમાં લાગેલો હતો. નવીન પાછો વળવા જ જતો હતો, ત્યાં એક કૅબિનમાં એને પોતાનો ઓળખીતો પેલો જૂનો સેલ્સમૅન દેખાયો. નવીને હિમ્મત કરીને એની કૅબિનના બારણા પર ટકોરા માર્યા. સેલ્સમૅને એને અંદર આવવા ઇશારો કર્યો. નવીન અંદર ગયો એટલે એણે નવીનને બેસવા કહ્યું. પછી એણે નવીનને પૂછ્યું, ‘બોલો સાહેબ, શું કામ છે?’

નવીને કહ્યું, ‘પહેલાં અહીં રંગની દુકાન હતી ને?’ સેલ્સમૅને કહ્યું, ‘હા, જી. અત્યારે પણ અમે રંગનો જ વેપાર કરીએ છીએ.’ ‘હાલ તમારે ત્યાં કયા કયા રંગો મળે છે?’ ‘તમે માગો એ’, કહીને સેલ્સમૅને હજાર જેટલા કલર-શેડ્સની એક પુસ્તિકા નવીન સામે ધરી દીધી. નવીન હરખાઈ ઊઠ્યો. આ તો રંગોની મેળવણી કરવાની માથાકૂટ પણ ગઈ! એણે પાંચ જુદા જુદા શેડ્સ બતાવીને સેલ્સમૅનને પૂછ્યું, ‘આ રંગો મળી શકશે?’ ‘ચોક્કસ વળી. કેટલા કેટલા જોઈએ છે આ રંગો?’ સેલ્સમૅને પૂછ્યું. ‘સો-સો એમએલની એક-એક ડબ્બી પૂરતી થઈ રહેશે’, નવીને કહ્યું. નવીનની વાત સાંભળીને આંચકો લાગ્યો હોય એમ સેલ્સમૅન એને જોઈ રહ્યો. પછી એણે કહ્યું, ‘માફ કરજો સાહેબ, પણ એટલા ઓછા રંગો તો આજની તારીખમાં તમને ક્યાંય નહીં મળે. હાલમાં રંગનો વેપાર ટનના હિસાબે થાય છે. કોઈ પણ વેપારી તમને દસ ટનથી જરાય ઓછો માલ નહીં આપે.’

‘શું કહો છો? આ તો… આ તો.. હડહડતો અન્યાય કહેવાય. આમાં અમારા જેવા નાના માણસ ક્યાં જાય?’ નવીને ઉત્તેજિત થઈને કહ્યું. સેલ્સમૅન પહેલેથી નવીનને ધારીને જોઈ રહ્યો હતો. અચાનક એને નવીનનો દેખાવ અને એનો અવાજ પરિચિત લાગ્યા. એણે કહ્યું, ‘ઓહ, તો તમે એ જ ભાઈ છો જે કેટલાંક વરસ પહેલાં કાળા અને સફેદ રંગની ડબ્બીઓ લેવા અમારી દુકાને આવ્યા હતા!’ ‘હા, હા, હું એ જ છું’, નવીને થોડીક આશા સાથે કહ્યું. ‘તો, જુઓ વડીલ, તમે આ રંગો લેવાની વાત પડતી મૂકો. આજે આ બજાર એવું થઈ ગયું છે કે ન પૂછો વાત. નાના માણસોએ જરાય સુખથી જીવવું હોય તો એમણે રંગો ખરીદવાનો વિચાર કરવો જ નહીં. હું સાચું કહું છું’. પિસ્તાળીસની આસપાસ પહોંચેલા નવીનને લાગ્યું કે વર્ષો પછી એનાથી પારકાની સામે જાહેરમાં રડી પડાશે. થોડી વાર સુધી એણે રડવું આવતું અટકાવવા મથામણ કરી. પછી એણે સેલ્સમૅનને મૂંઝાઈને કહ્યું, ‘ભાઈ, તમારી વાત સમજી ગયો છું, પણ મને બસ એટલું જ કહો કે સો એમએલ જેટલા ઑઇલ પેઇન્ટનો આજે શું ભાવ થાય?’ સેલ્સમૅને મૂંઝાઈને કહ્યું, ‘સાહેબ, મેં તમને અગાઉ કહ્યું જ છે કે આજકાલ દસ ટનથી ઓછાનો વેપાર થતો જ નથી! નવીનની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. એનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો. એણે હાથ જોડીને સેલ્સમૅનને કહ્યું, ‘ભાઈ, તમે કહો છો એ બધું હું બરાબર સમજું છું, પણ આ તો ખાલી મારા જાણવા માટે જ હું સો એમએલનો ભાવ પૂછું છું.’ ‘ભલે, ભલે. વાંધો નહીં’, કહીને સેલ્સમૅને નવીનને પીવા પાણી આપ્યું. પોતે પણ પીધું. એને નવીન ઉપર દયા આવી ગઈ. એણે કૅલ્ક્યુલેટર લઈને ગણવા માંડ્યું. વખતોવખત એ જુદા જુદા આંકડા એક પૅડ પર લખતો ગયો. સાતેક મિનિટ પછી એણે કહ્યું, ‘માની લોને કે સો એમએલ રંગ તમને લગભગ હજાર રૂપિયાનો પડે.’ એ સાંભળીને નવીનને ચક્કર આવી જતાં લાગ્યાં. નવીન સ્વસ્થ થાય એની રાહ જોતો સેલ્સમૅન બેસી રહ્યો.

થોડુંક ચેન પડતાં નવીન ઊભો થયો. સેલ્સમૅન પણ ઊભો થયો. નવીને એની સાથે હાથ મેળવતાં કહ્યું, ‘માફ કરજો, ભાઈ, મેં તમારો કીમતી સમય બગાડ્યો’. ‘ના, ના. એ તો મારી ફરજ હતી’, સેલ્સમૅને કહ્યું. પછી એણે નિસાસો નાખી ઉમેર્યું, ‘પહેલાં કે આજે, હું તમને ક્યારેય મદદ નથી કરી શક્યો એનું મને ઘણું દુઃખ થાય છે, સાહેબ. પણ દુનિયા જે રીતે બદલાઈ રહી છે, એમાં મારું કંઈ નથી ચાલી શકતું.’ ‘તમારા મનમાં ભલાઈ છે એય ઘણું છે’, નવીને કહ્યું. ‘સાચવીને જજો, વડીલ’, સેલ્સમૅને કહ્યું. ‘આભાર’, કહીને નવીન ત્યાંથી નીકળીને સીધો પોતાના ઘરે ગયો.

ઘરે પહોંચીને એણે નજાકતથી ફૂલદાની ઉપાડીને કબાટમાં મૂકી દીધી. એ જાણતો હતો કે ઘરાકનું કોઈ કામ એનાથી અત્યારે નહીં થઈ શકે. એ પાછો નીકળીને બહાર જમવા ગયો. જમવા ખાતર જમ્યો. પછી એ કાકાની પેઢીએ ગયો. ત્યાં કાકા ન હતા. એક નોકરે એને આવકાર આપીને બેસાડ્યો. અને કહ્યું કે ‘અચાનક કાકા માંદા પડી ગયા હતા એટલે ઘરે જ રહેતા હતા. એણે કાકાના ઘરનું સરનામું આપ્યું. નવીન કાકાને ત્યાં જતાં અચકાતો હતો. પણ નોકરે કહ્યું, ‘તમે બેફિકર થઈને ઘરે જાવ, અને એમને મળો. એમને બહુ સારું લાગશે. મૂંઝવણ અનુભવતો નવીન કાકાને ઘરે ગયો.

ઘરનો એક નોકર એને કાકાના ઓરડામાં લઈ ગયો. એને જોઈને કાકાએ એને ખુરસી પોતાના ખાટલા પાસે ખેંચીને બેસવા કહ્યું. પછી ધીમા પણ ચોખ્ખા અવાજે પૂછ્યું, ‘કેમ નવીનભાઈ, શું ખબર છે?’ નવીને કહ્યું, ‘બસ, કાકા, આ રોજનાં કામકાજમાં અટવાયેલો રહું છું. પણ તમે… તમને અચાનક આ શું થઈ ગયું?’

પથારીમાં બેઠા થતાં કાકાએ કહ્યું, હું ક્યારેય માંદો નથી પડતો. અત્યારેય નથી પડ્યો. પણ ભાઈ, હવે ઘડપણની અસર વર્તાય છે. ઘરમાં પડ્યા રહેવાનું ગમતું નથી’. એક નોકરે આવીને નવીનને લસ્સીનો ગ્લાસ અને કાકાને દૂધનો ગ્લાસ આપ્યો. કાકાએ વાત આગળ ચલાવી, ‘નવીનભાઈ, તમે અહીં આવ્યા એ બહુ સારું કર્યું. કંઈ નવાજૂની સંભળાવો.’

‘અરે, કાકા, આજકાલ તો દુનિયા બહુ ગજબ રીતે ચાલે છે.’ કાકા માંદા હતા એ યાદ આવતાં નવીન અટકી ગયો. ‘કેમ, નવીનભાઈ, અટકી ગયા?’ કાકાએ પૂછ્યું. ‘ના’, નવીને કહ્યું, ‘તમારી તબિયત સારી નથી અને હું લાંબી વાત ઉખેળવા બેઠો.’ કાકાએ કહ્યું, ‘ભાઈ, મને કમ્મરમાં અને ગોઠણમાં દુખાવો રહે છે. એને લીધે હરતુંફરાતું નથી. બાકી હું ગમે તેટલી વાતચીત કરું, ડૉક્ટરે એની જરાય ના નથી પાડી. ઊલટું વાતચીત તો મારા માટે દવાનું કામ કરે છે. એનાથી મને બહુ સારું લાગે છે. સાચું કહું છું. તમે ચાલુ રાખો.’

‘કાકા, આપણે મળ્યા એ પછી હું એક રંગવાળાની દુકાને ગયો હતો. રંગવાળાઓની કારભારની રીત સાવ બદલાઈ ગઈ છે. એ લોકો એરકન્ડિશન્ડ કૅબિનોમાં બેસે છે. આજુબાજુમાં રંગની એકાદ ડબ્બી કે ડબ્બોય નથી હોતો. બસ, એ લોકો તમને એક શેડ-કાર્ડ આપે. તમારે કલર પસંદ કરીને ઑર્ડર લખાવવાનો અને… અને તમે નહીં માનો, પણ એ લોકો દસ ટનથી ઓછો કલર આપતા જ નથી. કાળો અને સફેદ જ નહીં, કોઈ પણ કલર. એટલું જ નહીં, ફક્ત સો એમએલ કલરના લગભગ એક હજાર રૂપિયા જેટલું થાય. વળી દુકાનદાર મને કહે કે – ભાઈ, આજે મામૂલી માણસે સુખેથી જીવવું હોય, તો એણે રંગનો વિચાર જ નહીં કરવાનો! આનું તમે શું કહેશો?’ નવીને કહ્યું.

‘ઓહ, તમને હમણાં ખબર પડી? આ પરિસ્થિતિ તો છેલ્લાં ત્રણેક વર્ષથી છે’, કાકાએ સર્વજ્ઞની અદાથી કહ્યું.

‘ઠીક, એટલે હંમેશ મુજબ આ વખતેય તમને મારા કરતાં પહેલાં ખબર પડી,’ નવીને કહ્યું.

‘આ તો આજે કોઈ મને મળવા આવ્યું નથી, એટલે આપણે નિરાંતે વાતો કરી શકીએ છીએ’, નહીં તો ચાર-છ માણસ રોજના આવતા જ હોય. પછી મને અલકમલકની ખબર ન પડે? તમે તમારી મસ્તીમાં મસ્ત રહેનારા માણસ. તમે તમારી જુદી જ દુનિયામાં, કલ્પનાની દુનિયામાં જીવતા હો છો, એટલે આ દુનિયા વિશે તમને વધારે ખબર ન હોય, એ દેખીતું છે,’ કાકાએ કહ્યું.

‘ના, ના, કાકા, તોય સાવ એવું ન હોવું જોઈએ. ભૂખ લાગે ત્યારે મનેય બીજા બધાની જેમ ખબર પડે છે, એટલી હદ સુધી તો હું દુનિયાનો અને આ દુનિયામાં છું જ છે. દુનિયાની ઘણી ચીજો બાબત મને બહુ મોડી ખબર પડે છે. એનો મને અફસોસ છે અને રહેશે,’ નવીને કહ્યું.

‘અરે ભાઈ, એમ શું અકળાવ છો?’ ખાઓ-પીઓ અને મસ્ત રહો. તમે મને એ કહો કે ગમે તેટલા ભૂખ્યા હો તોય શું તમે કોઈ અસહાય માણસ પાસેથી એનું ખાવાનું ઝૂંટવી લેશો? ઊલટું તમારી પાસે જે કંઈ હોય એય તમે અસહાય, લાચાર માણસને આપીને જાતે દુઃખ વેઠી લેશો,’ કાકાએ કહ્યું.

હા, તમારી એ વાત ખરી છે,’ નવીને કહ્યું.

‘બસ, એક દુનિયાદાર માણસ, મામૂલી માણસ અને એક કલાકારમાં એ જ મોટો ફેર હોય છે,’ કાકાએ કહ્યું.

‘કાકા, હું તમારી ફિલસૂફી અને અનુભવને દાદ આપું છું. પણ મને એક સવાલ થાય છે…’ નવીને વાત અડધી મૂકી.

‘હા, બોલો, બોલો, નવીનભાઈ’, કાકાએ કહ્યું.

‘ના, કાકા, તમે થાકી ગયા હશો. આરામ કરો. હવે હું જઈશ. ફરી કોઈ વાર આવીશ’, નવીને કહ્યું.

‘નવીનભાઈ, પહેલાં તમે બેસો અને જે પૂછવું છે તે પૂછો. મને જરાય થાક નથી લાગ્યો. બોલો. તમારો સવાલ શું છે?’ કાકાએ પૂછ્યું.

‘કાકા, આ કાળા અને સફેદ કલરના અવનવા ઉપયોગો વિશે તમે મને જે કહ્યું તે સમજાય એવું છે. પણ આ બાકીના રંગોનું શું થયું? એ કેમ આટલા મોંઘા થઈ ગયા છે? એમનો આટલો બધો ઉપાડ શાથી થાય છે?’ નવીને પૂછ્યું.

‘નવીનભાઈ, એવું છે કે માણસ જ્યારે પોતાની માલમતાને કાળા રંગથી રંગીને અદૃશ્ય કરતાં શીખી ગયોને, ત્યારથી ગરબડની શરૂઆત થઈ ગઈ. પછી એ સફેદ રંગથી રંગીને એને પાછી દેખાય એવી બનાવવામાં પાવરધો થયો. એ પછી જે થયા વિના ન રહે, તોય જે ન થવું જોઈએ, એ થયું. માણસને બસ રંગો વાપરવાનો ચસકો લાગી ગયો. હું કહું છું તે સમજાય છેને?’ કાકાએ પૂછ્યું.

‘હા, કાકા, તમે ચાલુ રાખો’, નવીને કહ્યું.

કાકાએ વાત આગળ ચલાવી, ‘જો તમે આકાશને અડી શકો તો તમારા નખથી સહેજ ખોતરી જોજો…વાદળને, મેઘધનુષ્યને, ફૂલને, પાનને, ફળને, માણેકને, મોતીને, માટીને, પહાડને, ઝરણાને, અનાજના દાણા, પશુને, પક્ષીને, તમને ઠીક લાગે એ વસ્તુને સહેજ ખોતરી જોજો. એના ઉપરથી ઊખડેલો રંગનો પોપડો તમારા નખને વળગ્યો હશે… કાકાએ કહ્યું.

‘ના, કાકા, તમારી આ વાત હું જરાય માની શકતો નથી! માણસને આ બધું રંગવાની શું જરૂર છે?’ નવીને ઉશ્કેરાઈને કહ્યું.

‘હશે… સારું, નવીનભાઈ, તમે મને ફક્ત એટલું કહો કે માણસે એવી કોઈ વસ્તુ બાકી રાખી છે, જેને એણે પોતાના ‘હાથના મેલ’થી મેલી ન કરી હોય? હું માનું છું કે તમે અપવાદરૂપે પણ મને એવી એક વસ્તુ નહીં બતાવી શકો. દુનિયાના ખેરખાંઓ પોતાના હાથથી મેલી થયેલી વસ્તઓને અસલનાં ચિત્રો, ફોટા વગેરે સાથે સરખાવીને રંગાવી રહ્યા છે. અત્યારે એ લોકો બધા રંગો વાપરી રહ્યા છે. એમણે રંગાવેલી વસ્તુઓ મામૂલી માણસને વાપરવા મળશે જ. એટલે મામૂલી માણસને પોતાને કંઈ રંગવાની જરૂર પડે, એમ એ લોકો નથી માનતા. આમાં હવે છેલ્લામાં છેલ્લી તમને કંઈ ખબર હોય તો કહો,’ કાકાએ કહ્યું.

‘ના, કાકા. મારા માટે તો આ જ પહેલામાં પહેલી ખબર છે. ઠીક. હવે હું જઈશ. મને બહુ થાક લાગી રહ્યો છે,’ નવીને કહ્યું.

‘જરા થોભો,’ કાકાએ કહ્યું, ‘નવીનભાઈ, હું તમારું દુઃખ સમજું છું. એક દિવસ હું અચાનક દુઃખમાં સપડાઈ ગયો, ત્યારે મેં દુઃખી લોકોને શોધવા માંડ્યા. અને હું હળવોફૂલ બની ગયો. તમે તો ‘કલાકાર’ છો. જન્મથી જ તમને આકારો અને રંગોની ગોઠવણીની શોધ કરવાનું વરદાન મળ્યું છે. એમાંથી જ તમને તમારું સુખ મળશે, બીજી કોઈ રીતે તમને સુખ નહીં મળી શકે. મારી વાત યાદ રાખજો, અને ધીરજ રાખજો. બસ, આવજો ત્યારે.’

સારું, કાકા’, કહીને નવીન કાકાને ત્યાંથી બહાર નીકળ્યો. ઘરે ગયો. એ સમૂળગો હચમચી ઊઠ્યો હતો. ભયભીત થઈ ગયો હતો. શું દુનિયા કાકાએ વર્ણવી હતી તેવી માયાવી હતી? તો શું એ પોતે દુનિયાની વાસ્તવિકતાથી તદ્દન અજાણ હતો? કલાકો સુધી એ ઊંડા આઘાતમિશ્રિત દુઃખમાં ડૂબેલો રહ્યો.

આજુબાજુની કોઈ પણ વસ્તુ પોતાનાથી ભૂલથીય ખોતરાઈ જાય તો? તો એ વસ્તુનો મૂળ રંગ કેવો નીકળે? દુનિયાની ગમે તે વસ્તુ ઉપરનો રંગનો જરા જેટલોય પોપડો ન ઊખડે એ બાબત એણે સતત સાવધ રહેવું પડશે, એ ખ્યાલથી એ બેબાકળો બની ગયો.

શું એણે માથાના દુખાવાની ગોળી લેવી જોઈએ? ઊંઘની ગોળી લેવી જોઈએ? ના, કાકાએ બતાવેલી દુનિયા સાક્ષાત્ નરકનું ચિત્ર હોય, અત્યંત ડરામણું હોય, તોય એની સામેથી એ ન ખસી શકે. ગમે તેવી ભયાનક હોય, તોપણ, કદાચ, એ એની સાવ એકલાની લડાઈ હતી.

મોડી રાત ગયે એની આંખ બિડાઈ. જેમતેમ બે-એક કલાક માટે એને ઊંઘ આવી, અને અચાનક ઊડી ગઈ. કાળા રંગથી રંગેલા રૂપિયા, પૈસા, જર, જમીન; ધોળા રંગથી રંગેલાં માલમિલકત, વાડીવજીફા; લોભામણા રંગોથી રંગેલાં મોતી, માટી, મેઘધનુષ્ય, સૂરજ, ચાંદો, વાદળ, આકાશ, ગુલાબ… એ ગુલાબને મૂકવા માટે એક કાબરચીતરી ફૂલદાની?

એક પ્રચંડ કિચૂડાટ સાથે નવીનના મનમાંનો વિશાળ દરવાજો ઊઘડી ગયો.

નાહીધોઈને નવીન કાકાને ત્યાં ગયો. કપડાની થેલીમાંથી ફૂલદાનીને બહાર કાઢી કાકા સામે ધરતાં નવીને સૌમ્ય પ્રસન્નતાથી કહ્યું, ‘કાકા, જુઓ આ મારી ફૂલદાની. છેને સુંદર? વળી ન તો એની ઉપર જરાય મેલ લાગ્યો છે કે ન એની ઉપર ખોતરી શકાય એવા રંગનું કોઈ પડ છે…’

‘કાકા, નાનપણમાં સાંભળ્યું હતું કે જૂના જમાનામાં લોકો પાસે પારસમણિ હતો, જેના સ્પર્શ વડે તેઓ કથીરમાંથી કંચન બનાવતા. આ જમાનામાં લોકો કાળાધોળા અને બીજા રંગોના પારસમણિ વડે કંચનમાંથી કથીર બનાવે છે… અને, અફસોસ, તેઓ એમ માને છે કે પાછું તેઓ કથીરમાંથી કંચન બનાવી શકે છે. ગઈ કાલ સુધી મને આ પારસમણિ વિશે ખબર ન હતી. આજે ખબર છે. પણ હું પારસમણિનો ઉપયોગ કરવાનું પાપ ક્યારેય નહીં કરું. આ ઘડીએ, સાચે જ, હું દુનિયાનો સહુથી સુખીમાં સુખી માણસ છું.’

(૧૯૯૨)

તરસ્યા કાગડાની વારતા

૧

રાજા વિક્રમે વૃક્ષ પરથી શબ ઉતારીને ખભે નાખ્યું, અને એ ચૂપચાપ સ્મશાન તરફ ચાલવા લાગ્યો. ત્યારે શબમાં રહેલા વેતાળે કહ્યું, ‘હે રાજન્, ધન્ય છે તને કે પારકાનું દુઃખ દૂર કરવા તું જાતે અપાર દુઃખ વેઠે છે. તારો લાંબો રસ્તો ટૂંકો થાય અને કંટાળો ઓછો થાય તે માટે એક વારતા કહું છું તે સાંભળ.’

વેતાળે આ પ્રમાણે વારતા કહેવાની શરૂઆત કરી: કોઈ કાળે આરણ્યક નામની નગરી બહાર આવેલા એક પીપળાના ઝાડ પર પિતૃપ્રિય નામે એક કાગડો રહેતો હતો. એક પ્રખર ઉનાળાની વાત છે. નદી-નાળાં, તળાવ અને કૂવાનાં પાણી સુકાઈ ગયાં હતાં, ત્યારે તરસથી વ્યાકુળ બનેલો પિતૃપ્રિય પાણીની શોધમાં આકાશ-પાતાળ એક કરતો ઊડી રહ્યો હતો.

ઊડવાથી અને તરસથી થાકીને ચૂર થયેલો પિતૃપ્રિય પાણી શોધવાનું પડતું જ મૂકવાનો હતો. ત્યારે એને થોડેક દૂર એક માટીનો ઘડો દેખાયો.

એ ઊડીને ઘડા પાસે ગયો. ઘડાના છેક તળિયા પાસે થોડુંક પાણી

પિતૃપ્રિયે મનોમન કહ્યું, ‘હું કેવો દુર્ભાગી છું કે આટલી બધી મહેનત પછી મને આટલું થોડું પાણી મળ્યું!’ અને પછી ઉમેર્યું, ‘હું કેવો મૂર્ખ પણ છું કે આ થોડુંક પાણી કેવી રીતે પીવું તે પણ મને નથી સમજાતું!’

તે જ પળે એને એક ઉપાય સૂઝ્યો. એ ઊડીને નજીકમાંથી એક કાંકરો પોતાની ચાંચમાં ઉપાડી લાવ્યો અને એણે ઘડામાં એ કાંકરી નાખ્યો. પછી તો એણે એક પછી એક એમ અનેક કાંકરા ઘડામાં નાખ્યા. છેવટે પાણી ઘડાના કાંઠા સુધી આવી ગયું. પાણી પીને પિતૃપ્રિય આનંદપૂર્વક ઊડી ગયો.

પિતૃપ્રિયને બે વાતનો આનંદ હતો; એક એ કે એ પોતાની તરસ બુઝાવી શક્યો હતો, અને બીજી એ કે આવશ્યકતાએ એને જ્ઞાન આપ્યું હતું.

૨

એ ઉનાળાની પ્રખરતા એવી ને એવી જ ચાલુ રહી…

અને તેથી, ફરી એક વાર, આપણો કાગડો પિતૃપ્રિય ભારે તરસથી પીડાતો ચારે દિશાઓમાં ઊડી રહ્યો હતો.

ઘણી શોધખોળને અંતે પિતૃપ્રિયને ફરી એક ઘડો દેખાયો. અને ફરી એક વાર, એ ઘડામાં પણ તળિયા પાસે જ પાણી હતું.

પહેલાં તો પિતૃપ્રિય સાવ નિરાશ થઈ ગયો, પણ પછી એણે અગાઉ કઈ રીતે પાણી પીધું હતું તે એને યાદ આવી ગયું.

તેથી, એણે કાંકરાની તપાસ આદરી દીધી. પણ આ વખતે એને નજીકમાં ક્યાંય કાંકરા મળ્યા નહીં, જોકે એને કેટલાક ઈંટના ટુકડા મળ્યા ખરા.

પિતૃપ્રિય વારંવાર ચાંચમાં ઉપાડીને એ ઈંટના ટુકડા ઘડામાં નાખતો રહ્યો. છેવટે આખો ઘડો ઈંટના ટુકડાથી ભરાઈ ગયો, પણ પાણી ઘડાના કાંઠા સુધી પહોંચ્યું નહીં, કારણ કે પાણી ઈંટના ટુકડાઓમાં ચુસાઈ ગયું હતું.

પિતૃપ્રિયે મનોમન કલ્પાંત કર્યો, ‘હતભાગી હું! હું તરસથી પીડાતો હતો. પાણીની શોધમાં ઊડી ઊડીને હું થાક્યો. તેમ છતાં મેં ઈંટના ટુકડાને ઘડામાં નાખવાની મહેનત કરી. હવે આ બધાને અંતે મારો ભ્રમ દૂર થાય છે કે એક અનુભવમાંથી મળેલું જ્ઞાન બધા પ્રસંગોએ કામ નથી આવતું.’

૩

એ એક દુષ્ટ ઉનાળો હતો…

અને કાગડાઓ નદી પર બંધ બાંધવાનું કે કૂવા-તળાવ ખોદાવવાનું વિચારી શકતા નથી, તેથી ફરી એક વાર પિતૃપ્રિય વિહ્વળ બનીને પાણી માટે ભટકી રહ્યો હતો.

સંયોગની જ વાત છે કે પહેલા બે પ્રસંગોએ પિતૃપ્રિયે જેવો ઘડો જોયો હતો, તેવો જ ઘડો આ વખતે પણ એની નજરે પડ્યો.

એ પણ વિચિત્ર સંયોગ હતો કે આ ઘડામાં પણ તળિયા પાસે જ પાણી હતું.

પિતૃપ્રિયે મનોમન બબડાટ કર્યો, ‘કેવો વિચિત્ર સંયોગ છે!’

પછી એ ધીરો પડ્યો અને વિચારવા લાગ્યો, ‘આ વિષયમાં હું બે અનુભવવાળો છું અને તેથી મને આમાં કોઈ સારો ઉપાય અવશ્ય મળશે જ.’

થોડાક મનન પછી પિતૃપ્રિયને આનંદ થયો કે એને એક સારો ઉપાય સૂઝ્યો હતો.

એ ઘડાની સાવ નજીકથી ઊડ્યો અને એણે એક પાંખ વડે ઘડાને જોરથી થપાટ મારી. પિતૃપ્રિયે ધાર્યું હતું તેમ જ થયું. ઘડો આડો પડ્યો અને એમાંનું પાણી જમીન પર ઢોળાઈ ગયું.

પણ તરસ્યો કાગડો પી શકે તે પહેલાં તો એ ઢોળાયેલું થોડુંક પાણી સૂકી જમીનમાં શોષાઈ ગયું.

પિતૃપ્રિય કડવાશપૂર્વક બબડ્યો, ‘ખરેખર, દુર્ભાગ્યને પરિશ્રમની કે બુદ્ધિની અછત તરીકે ઓળખાવી શકાય નહીં.’

૪

આમ તો એ ઉનાળો બીજા કોઈ પણ ઉનાળા જેવો જ હતો, પણ પિતૃપ્રિયને લાગતું હતું કે એ ઉનાળો બહુ જ લાંબો અને વિચિત્ર હતો…

ફરી કહેવું પડશે કે પિતૃપ્રિય ફરી એક વાર પાણીની તપાસમાં ઊડી રહ્યો હતો.

અને ફરી, આ વખતે પિતૃપ્રિયને પોતાની આંખો પર વિશ્વાસ નહોતો બેસતો. એણે આગલા ત્રણ પ્રસંગોએ જોયો હતો તેવો જ ઘડો એને દેખાયો.

પિતૃપ્રિયને થયું કે કહો ન કહો, પણ આ ઘડામાં પણ તળિયાની પાસે જ પાણી હશે. અને એ વાત ખરી હતી.

પિતૃપ્રિયે મનોમન કહ્યું, ‘આ વખતે હું આ કોયડો મારા ભૂતકાળના અનુભવની મદદથી નહીં ઉકેલું અને હું ક્ષણિક આવેશથી પ્રેરાઈને પણ કોઈ પગલું નહીં ભરું. હું કોઈ સુરક્ષાપૂર્ણ અને સંગત હોય તેવો જ ઉપાય શોધીશ.’

તેથી પોતાનાં તરસ-થાકને નિગ્રહમાં રાખીને પિતૃપ્રિય ઊંડા વિચારમાં ડૂબી ગયો. અને ‘શોધે તેને જડે,’ એ કહેવત મુજબ પિતૃપ્રિયને એણે માણસોને ભૂંગળીથી વસ્તુઓ પીતા જોયા હતા એ યાદ આવ્યું

તેથી પિતૃપ્રિય પપૈયાના ઝાડની શોધમાં ઊપડ્યો.

પિતૃપ્રિયના સારા ભાગ્યે ઘડાથી થોડેક જ દૂર એક પપૈયાનું ઝાડ આવેલું હતું. ઝાડ પાસે જઈને પિતૃપ્રિયે પપૈયાના પાનની એક ડાંડીને બન્ને છેડેથી તોડી નાખી અને એ લઈને એ ઘડા પાસે આવી પહોંચ્યો. એ ડાંડી પોલી હતી અને એને ભૂંગળી તરીકે વાપરી શકાય તેમ હતું.

પિતૃપ્રિય સાવચેતીપૂર્વક ઘડાની કિનારી પર ગોઠવાયો. ડાંડીનો એક છેડો પાણીમાં ડૂબેલો હતો અને બીજો છેડો પિતૃપ્રિયની ચાંચમાં હતો.

પિતૃપ્રિયે એ ડાંડીથી પાણી ચૂસવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ પાણી ચુસાયું નહીં, કારણ કે ડાંડી પિતૃપ્રિયની ચાંચ વચ્ચે ચપોચપ બેસતી ન હતી. એણે ઘણો પરિશ્રમ કર્યો, પણ પાણી ઉપર ન ચડ્યું તે ન જ ચડ્યું.

પિતૃપ્રિયનું મન ઘૃણાથી ભરાઈ ગયું. એણે ડાંડીને ઘડાની બહાર ખેંચી કાઢી અને જમીન પર નાખી દીધી. એ ઘડા પાસે બેસી ગયો અને મનોમન બોલવા લાગ્યો, ‘માણસો ભૂંગળીથી પી શકે છે, એમનામાં બુદ્ધિ છે એટલે નહીં, પણ ભૂંગળી એમના હોઠ વચ્ચે ચપોચપ બેસી શકે છે એટલે જ!’

પિતૃપ્રિય ગરમી, પરિશ્રમ અને તરસને કારણે થાકીને સાવ લોથપોથ થઈ ગયો હતો, તેથી એણે એને સૂઝેલો સહુથી પહેલો ઉપાય જ કામમાં લેવાનું વિચાર્યું.

એણે અનેક કાંકરા ભેગા કર્યા અને ઘડામાં નાખ્યા. પાણી ઘડાના કાંઠા સુધી આવ્યું. પાણી પીને આનંદ પામતો પિતૃપ્રિય થાક ઉતારવા પીપળાના ઝાડ ઉપરના પોતાના માળામાં જતો રહ્યો.

વારતા પૂરી થતાં વેતાળે પૂછ્યું, ‘હે રાજા, પિતૃપ્રિયને સાચો ઉપાય મળી ગયો હતો તે છતાં, એણે વખતોવખત અવનવા ઉપાયો અજમાવ્યા એમાં શું એની બુદ્ધિનો દુર્વ્યય ન હતો? શું મોટા ભાગના લોકો સચોટ ઉપાયને જાણવા છતાં વિકલ્પોમાં ફસાઈને પોતાના જીવનની અમૂલ્ય તકોને વેડફી નથી નાખતા? આ પ્રશ્નોના ઉત્તરો તને આવડતા હોય તે છતાં જો તું ન આપે, તો તારું માથું ફાટીને એના ફુરફુરચા ઉડી જશે.’

આ સંદર્ભે વિક્રમ રાજાએ કહ્યું, ‘જુઓ વેતાળભાઈ, કેટલીક કામની વાત પહેલાં, પછી મુદ્દાની વાત.’

‘તમે એક તો વાત ચાલુ કરો છો અને છેલ્લે દર વખતે મારું માથું ફાટી જવાની લૂખી દાટી આપો છો તે ઠીક નથી. હું પણ કંઈ જેવોતેવો માણસ તો નથી, ‘વીર’ વિક્રમ રાજા છું. હું ધમકીથી ડરીને નહીં, પણ કોઈએ પૂછેલા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપવો એવા તર્ક અને નીતિને સંગત નિયમથી પ્રેરાઈને જ ઉત્તર આપું છું, તે હવે પછી ધ્યાનમાં રાખજો.

‘હવે મુદ્દાની વાતઃ પિતૃપ્રિયને સાંપડેલો પહેલો જ ઉપાય સચોટ હતો, પણ દર વખતે એને અનુકૂળ સંજોગો – કાંકરા – મળે તેમ ન હતું, તેથી વિવિધ વિકલ્પોને ઉપયોગમાં લેવા સિવાય એનો કોઈ છુટકારો ન હતો. વળી વિવિધ ઉપાયોને તપાસ્યા સિવાય પહેલા જ ઉપાયની સચોટતાની દઢતા ન સ્થાપી શકાઈ હોત.

‘મોટા ભાગના લોકો વિકલ્પોમાં ગૂંચવાય છે, તે વાત ખરી છે, પણ બુદ્ધિશાળી માણસો જાણે છે કે વિકલ્પોમાંથી પસાર થયા સિવાય કોઈ પણ ઉપાયને સચોટ લેખવાનું જોખમી છે, અને એ તર્કસંગત પણ નથી. તેઓ વિકલ્પોને ટાળીને આગળ નથી વધતા, પરંતુ એમની વચ્ચેથી પસાર થઈને, એક નિશ્ચિત ઉપાયની ઉપયોગિતાને યોગ્ય ઠેરવે છે.’

આ રીતે રાજા વિક્રમના મૌનનો ભંગ થતાં શબ સાથે અદૃશ્ય થઈને વેતાળ પાછો એ વૃક્ષ પર જઈ બેઠો.

(૧૯૮૩)

વરુ અને શ્રી પાપી

મારી પૂંઠે એક વરુ પડ્યું હતું. હું ખૂબ ઝડપથી દોડ્યે જતો હતો. લાગતું હતું કે ક્યારેક ઠોકર ખાઈને પડી જઈશ. મૂર્છા આવી જશે. એ આવીને મને ફાડી ખાશે. પણ ઉકેલ નહોતો મળતો. હું વર્ષોથી સતત દોડતો હતો. વનો વટાવીને મારે શહેરમાં પહોંચવું હતું, અને ત્યાં મજા કરવી હતી. રસ્તે અનેક નાનાં વરુ મારી પાછળ પડ્યાં હતાં. એમને મારીને હું દોડતો, આગળ વધતો જ રહ્યો હતો. જે વરુને મેં છેલ્લું મારી નાખ્યું હતું, તે મને ઠીક ઠીક ઘાયલ કરી ગયું હતું. ત્યાં સુધીમાં હું સારો એવો થાકી ગયો હતો. મને આરામની તીવ્ર જરૂર હતી. મને શહેરમાં પહોંચવાની ઉતાવળ હતી. આ વરુ, જે મારી પાછળ પડ્યું હતું તે તો ખૂબ ભૂખ્યું અને કદાવર હતું કે કદાચ, મારાં થાક, બીક અને અધીરતાને લીધે તેમ લાગતું હતું. મેં એને ઘાયલ કરવા બબ્બે વાર પ્રયાસો કર્યા, પણ વિજય એનો જ નિશ્ચિત જણાતો હતો. એની જાડી ખાલ પર કંઈ અસર ન થઈ. કદાચ, મારા પ્રહારોમાં જ બળ નહોતું રહ્યું કે મારી હિંમતે દગો દીધો હતો કે હું કદાચ ખૂબ ખૂબ હાંફી ગયો હતો.

રસ્તે કદાચ એક પુલે અડચણ ઊભી કરી હતી. મોટું વરુ મારી પૂંઠે હતું, ત્યારે દોડતાં દોડતાં મને એક નાળા પરના નાના પુલે આકર્ષિત કર્યો હતો. હું ઝંખનાપૂર્વક એ પુલ પર ચડી ગયો હતો. પણ પુલની વચ્ચોવચ પહોંચ્યા પછી જ મને ખ્યાલ આવ્યો હતો કે હું બેભાન થઈને દોડ્યો હતો, અને પુલ તો વચ્ચેથી તૂટેલો હતો. મેં નાળામાં ઝંપલાવ્યું હતું. મને વાગ્યું હતું તેમજ લોહી નીકળવા માંડ્યું હતું. હું પીડાથી કણસતો હતો, છતાં મૂઠી વાળીને દોડ્યે જ જતો હતો. વરુને મજા પડી ગઈ હતી. એ લોહીની ધારે દોડ્યું જ આવતું હતું.

મને થયું હતું કે નાળામાં પડતાં જ હું મરી જઈશ. એટલે નિરાંત થશે કે પછી કદાચ વરુ નાળું જ નહીં ઓળંગી શકે. પણ કોઈ ચમત્કાર શક્ય ન હતો. વરુ તો મારી પાછળ જ આવતું હતું.

હું જીવ પર આવીને દોડ્યો. વન પૂરું જ થવા આવ્યું હતું. પૂરું પણ થઈ ગયું. મને થયું હવે શહેરમાં તો વરુ મારી પાછળ નહીં આવે, તેને કૂતરાંનો ભય લાગશે. પણ મને એ વિચાર જ ન આવ્યો કે મારી પાસે પાળેલાં કૂતરાં કે નોકરો જ ક્યાં હતાં? હથિયારો પણ ન હતાં. એટલે એ વરુ તો દોડતું આવતું જ હતું.

આજુબાજુના લોકોને મારી ચિંતા, અરે! સખત ચિંતા થતી હતી; તેઓ કહેતા હતા, ‘મારી નાખ એ વરુને.’ દોડતાં દોડતાં હું કહેતો હતો કે, ‘ના, મને તો શહેરમાં મજા કરવી છે.’ પણ કોઈ મને ક્યાંય ઘૂસવા નહોતું દેતું. મારી પાછળ પડેલા વરુને તો મારે જ, જાનથી મારી નાખવાનું હતું.

હું ચીસ પાડીને કહેતો હતો કે, ‘મેં એટલાં વરુ માર્યાં તેનું શું? એ એકને ન મારું તો ન ચાલે? મને સખત થાક લાગ્યો હતો, સખત બીક લાગતી હતી, મને શહેરમાં જવાની ઉતાવળ હતી અને મારે મજા કરવી હતી.

કોઈ એમ કહેતું સંભળાતું હતું કે, ‘તેં ક્યાં કોઈ વાઘ-સિંહ કે હાથી-ગેંડા માર્યા છે? તેં તો ફક્ત મામૂલી, નાનાં અમથાં વર માર્યાં છે. એમાં તારી શી બહાદુરી?’

હું રુરુદિષા અટકાવીને કહેતો હતો, ‘પણ, ભાઈ… મારાથી એટલી જ બહાદુરી થઈ શકી. મારા કરતાં હજી ઘણા લોકો ઓછા બહાદુર હતા. તે છતાં, એ શહેરમાં હતા અને મોજથી જીવન ગુજારતા હતા. એમનું શું?’

કોઈએ જવાબ આપ્યો કે, ‘એ પહેલાંનો જમાનો હતો. ત્યારની વાત જુદી હતી. ત્યારનાં નાનાં વરુ, અત્યારનાં મોટાં વરુ કરતાં પણ બળવાન હતાં તથા એ વરુઓને મારનારાઓના ભવિષ્યની કોઈ નિશ્ચિતતા ન હતી.’

હું દોડતાં દોડતાં, હાંફતાં હાંફતાં, માંડ ભયને ખાળતાં જવાબ આપતો હતો કે, ‘પણ, કોના ભવિષ્યની નિશ્ચિતતા છે?’

વરુ મારી પાછળ પૂરવેગે દોડતું હતું.

એમનાં તોતિંગ મકાનોનાં છજાંઓ ઉપર ઊભેલાઓમાં કેટલાક બોલતા હતા, ‘બિચારો ભયથી મૂઢ થઈ ગયો છે.’ ‘વિનાશ કાળે વિપરીત બુદ્ધિ.’ ‘તદ્દન ઘમંડી છે’, ‘જિદ્દી. સાવ જિદ્દી’, ‘નહોતું ધાર્યું કે આ માણસ એ વરુને ક્યારેય નહીં મારી શકે.’

મને લાગતું હતું કે શહેરમાં પ્રવેશ્યા પછી વરુ પાછું વળી જશે; લોકો વરુને ભૂલી જશે; વરુ મને ભૂલી જશે. હું વરુને ભૂલી જઈશ. હું મજા કરીશ. મને મોટરોનાં સપનાં આવતાં; મને તોતિંગ મકાનોનાં સપનાં આવતાં. મને લાગતું કે મને મારો લાંબો વનવાસ ભુલાઈ જશે, શહેરની મજામાં. જો એ મને યાદ પણ આવે, તો મને એનાથી ભયની કંપારી તો નહીં જ છૂટે.

પણ, ત્યાં મારા કાને બૂમ પડી, ‘જોરથી દોડ. વરુ તારી લગોલગ આવી ગયું છે.’ મારું ગળું મને સૂકા પાતાળકૂવા જેવું લાગતું હતું. મને પાણીની ખૂબ જરૂર હતી. પણ એનો કોઈ સવાલ પેદા થતો ન હતો. પાછળ વરુની લબકારા મારતી જીભનું, અને હાંફનું સાતત્ય હતું.

છજા પરથી લોકો બૂમો પાડતા હતા, ‘આ હથિયાર લે. મારી નાખ એને. પણ મને થતું હતું કે હું અટકી શકું તેમ જ ન હતો. હથિયારો કદાચ સાવ તકલાદી હતાં. પોતાના બળ પર મને વિશ્વાસ નહોતો રહ્યો. ખરેખર, મારું બળ ખૂબ ઘટી ગયું હતું. મારે બળ એકઠું કરીને વરુને મારવું હતું. મારે આરામ કરવો હતો. થોડીક વાર માટે હું વરુને સાવ ભૂલી જવા માગતો હતો, જેથી મારો ભય ઓછો થાય.

વરુ મારી પૂંઠે ને પૂંઠે હતું. લોકો મને એની સતત યાદ દેવડાવતા રહેતા હતા. કોઈ મને ક્યાંય ઘૂસવા નહોતું દેતું. હું દોડતો જ જતો હતો.

કોઈ, અચાનક, મારા તરફ ધ્યાન જતાં, બોલી ઊઠતું, ‘વરુની છાતી પર પ્રહાર કર.’ ‘એની ખોપરીનું નિશાન લે.’ ‘એની પીઠ તોડી નાખ.’

ક્યારેય ન આવેલાં આંસુ મારી આંખો સુધી આવી ગયાં હતાં. કંઠે શોષ પડતો હતો. હું નિરુત્તર બનીને દોડ્યે રાખતો હતો. શહેરમાં હું ઊંડે ને ઊંડે પહોંચતો જ જતો હતો. પણ ક્યાંય પ્રવેશ ન હતો. કાશ, મને ઠંડક મળે, મારો થાક ઊતરે, મારી તરસ મટે, વરુથી છુટકારો મળે કે મોત મળે. પણ ના, એ શહેરમાં એવું કંઈ જ ન હતું.

વરુ કેડો મૂકવા જ તૈયાર નહોતું. લોકોના દેકારા-પડકારાથી એ ખૂબ ઉત્સાહિત થઈ જતું હતું. એ લોહીની ગંધથી મત્ત બનીને દોડતું હતું.

મને નિરુત્તર, નિરુત્સાહ, અને પોતાના તરફ નિર્મમ બનીને દોડતો જોઈને, અરેરાટીપૂર્વક કોઈ કહેતું, ‘બહાદુરીથી અને ચૂપચાપ બધું સહન કરે છે.’ ‘ઉન્મત્ત થયો છે, કે થશે.’

દોડતાં દોડતાં, બધું સાંભળતાં, હું વરુના અસ્તિત્વને ભૂલવા મથતો; પળેક માટે ભૂલી જતો. પણ સહસા કોઈ ગાજી ઊઠતું, ‘સાહસ કર!’

મને લથડિયાં આવતાં હોય તેવું લાગતું, ‘મારામાં એવી કોઈ જ શક્તિ નથી બચી, જે મને એવી પ્રેરણા આપે કે આ વરુને મારું કે મરું. મારે તો બસ આ વરુથી બચવું છે. એને ભૂલી જવું છે. પેલા નાળા પરના પુલે દગો દીધો. ત્યાં જ કદાચ ફાવી શક્યો હોત, ત્યાં મને ઘણું વાગ્યું. આખે રસ્તે પુષ્કળ લોહી વહેતું રહ્યું. કદાચ હું બહુ પાપી હોઈશ. કોઈ મને કેમ ક્યાંય ઘૂસવા નહીં દેતું હોય? શહેરની મજા મારે માટે છે જ નહીં? શહેરના અનંત અને અટપટા વ્યાપથી વ્યાકુળ થઈને, લોકોની બૂમોથી ઉન્મત્ત થઈને અને મારા હણાતા બળને લીધે હું કદાચ ફસડાઈ પડીશ… અને પાછળ આવતું વરુ તરાપ મારીને મને ફાડી ખાશે.’

શહેરનો વળાંક આવતો લાગ્યો. પાછું સામે એક વન દેખાયું. મારા પગ લથડતા હતા. દોડતા વરુનો સ્પર્શ થતો લાગતો હતો. મને ખબર નહોતી પડતી કે વનમાં ધસી જવું કે ફરી શહેરમાં દોડી જવું કે વરુને જાત સોંપી દેવી. હું લડવા સદંતર તૈયાર ન હતો. હું અસમર્થ હતો.

એક બાજુ શહેરનું દૃશ્ય હતું, ત્યાં પ્રવેશ ન આપનારા લોકો હતા. બીજી તરફ જંગલનું દૃશ્ય હતું, ત્યાં હિંસક પ્રાણીઓ હતાં. આગળ હું હતો અને પાછળ વરુ હતું. લાગતું હતું કે ક્યારેક ઠોકર ખાઈને પડી જઈશ… વરુ ફાડી ખાશે.

હું પડ્યો. વરુએ તરાપ મારી. હું ઊછળ્યો. એની ગળચી ફરતાં આંગળાં ખૂંપાવી દીધાં. એ હાંફતું હતું, હું પણ. મેં એની આંખમાં જોયું. એક બળી ગયેલું અવાવરું શહેર એમાં દેખાતું હતું.

ઈપાણનું યૌવન

ઈપાણના ઓરડાનું વર્ણનઃ ઈપાણના ઓરડામાં એક ખૂણામાં ઝાડુ ઊભું છે. ભીંત પર મોટી તારીખોવાળું તારીખિયું ધ્યાન ખેંચે છે. બીજું, ઝાડુની સામેના ખૂણામાં ખાટલો; માત્ર એકચતુર્થાંશ ભાગ લખવા માટે વપરાતો હોવાથી ખાલી, અને બાકીનો ભાગ પુસ્તકો, નોંધો, કોષો વગેરેથી ભર્યો છે, એવું એક મેજ, ખાટલાની પાસે જ; જેથી ખાટલા પર બેસીને લખી શકાય; અને ત્રીજા ખૂણામાં એક સ્ટૂલ, જેની પર લખાણની કાપલીઓની બે ફાઈલો, અને તેમની પર માંડ પૂરાં એક જોડ ડૂચો વળેલ મેલાં કપડાં; સ્ટૂલ પાસે જ જમીન પર તદ્દન થોડાં પુસ્તકો, કપડાં સૂકવવા બાંધેલો લીલા રંગનો તાર, ખાટલા પર, આટલું જ રાચરચીલું.

ઈપાણનો શારીરિક દેખાવઃ એ ખાટલા પર બેઠો છે. ઊંડી ઊતરેલી અને નાની આંખો, ગોળ ફ્રેમનાં જાડા કાચવાળાં ચશ્માં પાછળ બેસી ગયેલા ગાલ. ગાલ પર અરબજરબ બેહૂદી દાઢી, આછી મૂછ, લઘરવઘર સૂકા વાળ. જરાય ટાલ નથી દેખાતી. વાળ મેલા, અને સાવ કાળા – ભૂખરા. ધોળો વાળ એકેય નહીં. ઠીક ઠીક લાંબો, હાડકાંની માળા જેવો માણસ. ચામડી ધોળા ઘઉં જેવી.

ઈપાણની ખાસ આદતોઃ નબળી આંખો હોવાથી, ચશ્માંમાંથી ઝાંખું દેખાય ત્યારે આંખો ઝીણી કરીને દૂરની વસ્તુઓ જોવાનો ભયંકર પ્રયત્ન કરે છે. ધૂમ્રપાન, મદિરાપાન વિશે, પોતાની જાત વિશે બોલતાં, પોતાનાં વ્યસનો વિશે ખૂબ બેચેની, અતિશય હાસ્ય, અને કાંપતા હાથપગ સાથે બોલતાં ઈપાણ ક્યારેય થાકતો નથી. કોઈ પણ મીઠાઈ એને ખૂબ ભાવે.

ઈપાણની શારીરિક આદતો: ખૂબ ધૂમ્રપાન કરવાથી શરીર સાવ થાકી જાય છે. ખાવાનું બહુ મોડું થાય તો એને સખત વેદના થાય છે. ખૂબ પાણી નિયમિતતાપૂર્વક પીને ખૂબ મૂતરે છે. છતાં ખૂબ ઓછું ખાઈને ચલાવી શકે છે. બગાસું ખાતાં હંમેશાં એની આંખમાં ખૂબ પાણી આવે છે. નાહવું ઈપાણને જરાય નથી ગમતું.

ઈપાણની પોતાના વિશેની માન્યતાઓઃ જૂનાપુરાણાં, ફાટલતૂટલ, મેલાંઘેલાં, લાંબાટૂંકાં કપડાં પહેરવાથી એ પોતાની વેદનાઓ, નિષ્ફળતાઓ, પોતાનાં સપનાં, પોતાની ઇચ્છાઓને, પોતાની સમગ્ર જાતને, દુનિયામાં રોજ હરવાફરવા છતાં, સફળતાપૂર્વક છુપાવી શકે છે. ઈપાણ પોતે ફકીર જેવો દેખાતો હોય એવી કલ્પનામાં રહે છે. એને એ ગમે છે.

ઈપાણની દુનિયા વિશેની માન્યતાઓઃ દરેક માણસ ઘણીબધી ગ્રંથિઓથી પીડાય જ છે. દુનિયા એટલે કોણ? એ પોતે જ નહીં? દુનિયાના લોકો જેટલું જાણે છે, દુનિયાએ જેટલું બધું અનુભવ્યું છે, તેના કરતાં એણે એટલું વધારે જાણ્યું અને અનુભવ્યું છે કે દુનિયાનેય એની ખબર નથી; એ બધું જ ખૂબ નાની ઉંમરે.

ઈપાણની ઉંમરઃ પચીસ વર્ષ પૂરાં; અને છવ્વીસમું ચાલે છે.

ઈપાણનો અવાજ: વાતચીતમાં મોટો અને સ્પષ્ટ. પણ એ ગાય ત્યારે હાસ્ય અને કંટાળો ઉપજાવે તેવો, ફાટેલા વાંસમાંથી હવા પસાર થાય તેવો.

ઈપાણની ચાલઃ કબરમાંથી નાઠેલ, પૂરઝડપે સરી જતા હાડપિંજર જેવી.

લોકો સાથેનું ઈપાણનું વર્તનઃ અજાણ્યાઓ સાથે તદ્દન ઓછું બોલે; અને અજાણ્યાઓને શંકાથી જુએ. સરળ અને નિખાલસ હોવાનો દેખાવ સારી રીતે અને લાંબા વખત સુધી કરી શકે. દુનિયાની ઉષ્માને એ સ્વીકારી શકે છે; પણ પોતે ઉષ્મા આપવાની બાબતમાં કંજૂસ છે. એ એમ પ્રયત્ન છતાંય નથી કરી શકતો. એટલે કાતરથી કાગળ કાપવા જેટલી સરળતાથી ઈપાણ સંબંધોને એકઝાટકે કાપી નાખી શકે છે, પરંતુ સૂતેલા સિંહને છંછેડવાની ભૂલ કદી નથી કરતો. ભાગ્યે જ સામેથી ચાલીને એ કોઈને બોલાવે છે. પણ કોઈ બોલાવે તો સારી અને નમ્ર રીતે વર્તવાનો ઇરાદાપૂર્વક પ્રયત્ન કરે છે. ન ગમતું ઘણુંબધું સહન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. કોઈનાય બંધનમાં ન આવી જવાય તે માટે ખૂબ દૂરી રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે; એ સદા અસ્વસ્થ અને નર્વસ રહે છે.

ઈપાણનું વિચાર-ભંડોળઃ સમાજ, રાજકારણ, નીતિ-નિયમો વગેરે વિશે એણે તદ્દન ઓછું વિચાર્યું છે. એ એટલો ખોવાયેલો અને ગૂંથાયેલો રહે છે કે એને વિચારવા માટે બહુ સમય નથી મળતો. વિચારવાનો સમય ક્યાં અને ક્યારે મળતો હશે, કોઈનેય? ઘણી વાર એ પોતાને તદ્દન અબુધ અને અસહાય જુએ છે. સાવ બીજાઓની જેમ. એ પોતાની જાતની દયા ખાવા જાય છે. પણ લગામ ખેંચી જાતને તેમ કરતાં અટકાવી દે છે.

કુટુંબ, મિત્રો પ્રત્યે જવાબદારી, લગ્નનું મહત્ત્વ, ભૂરું આકાશ, સૂર્ય, ભૂખ, મનુષ્યો અને પ્રાણીઓમાં સૌંદર્ય જોતા થવાની શરૂઆત ઈપાણે અનુભવી છે. જાણે કે પહેલી જ વાર એને ભાન થાય છે કે મનુષ્ય જેમ વધુ જીવે છે તેમ એ વધુ સુંદર, અને અરૂપને જોવાની ક્ષમતાને પામે છે. જીવન ભરચક બને છે; અને વધારે જીવવું ખરાબ નથી.

ઈપાણની ગમ્મત કરવાની રીતોઃ ઉંદરને પાંજરામાં પકડીને એ સળી ભોંકે છે. એનો અહિંસક આત્મા ડંખે છે. વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્યપ્રિય આત્મા થથરે છે. પણ એ કહે છેઃ આ છડીલો. એણે મારું પેલું અપમાન કર્યું હતું તેની ઘોંચ. આ ગોખરું. એણે મારું અમુક અપમાન કરેલું તેની આ સજા. અને એ ઉંદરને એ સળીથી ફરી ઘોંચે છે. થોડા માણસોને ઉંદરના માધ્યમ દ્વારા એમ સજા કરીને એ ખુશ થાય છે.

જ્યાં ઘણી કીડીઓ હોય ત્યાં પાણીનાં થોડાં ટીપાં પાડીને ફટાફટ કૂંડાળાં રચી એ કીડીઓને પૂરી દે છે. પછી આંગળીથી પાણીને ફેલાવતો ફેલાવતો એ કૂંડાળું તદ્દન નાનું કરી નાખે છેઃ અને છેવટે ફૂંક મારીને એ કીડીને પાણીમાં તરફડતી જુએ છે. અને વિચારે છેઃ હે જીવ, આમ જગત ઘેરી વળતું જાય છે, અને મોત આવે છે. એ આનંદ પામે છે. પણ કીડીને એ મરી જાય કે બેભાન થાય તે પહેલાં પાણી બહાર કાઢીને ફરી જીવતદાન આપવાની પ્રસન્નતા મેળવે છે.

જીવનમાં ઈપાણનું ધ્યેયઃ વધારેમાં વધારે મનુષ્યોને સુખી કરવા.

એ બાબત ઈપાણે લીધેલ પગલાંઃ પોતાની જાતને અનુભવ અને જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ કરવા, જીવનમાં પોતાના ભોગે, એણે અવનવા અનુભવોને લગતા પ્રયોગો કરવાનાં મોટાં જોખમો ખેડ્યાં છે.

એ પગલાંનાં પરિણામ, અને ધ્યેય-સિદ્ધિનું પરિમાણ: ઈપાણનું મગજ છિન્નભિન્ન થઈ વેરાતું લાગે છે. પોતાનાં મન અને લાગણીઓ ઉપરનો કાબૂ ઈપાણ ગુમાવી બેસતો જણાય છે. ટૂંકમાં એ વ્યથિત અને નિરાશ જણાય છે. એના પ્રયોગો ખૂબ વ્યક્તિગત અનુભવની મૂડીના રૂપમાં જ રહે છે; એને કે સમાજને એનો કોઈ ‘ઉપયોગ’ નથી. એ બહુજન સમુદાયને સુખી કેવી રીતે કરી શકે? એને અને સમાજને એનું જીવન અસહ્ય રીતે ભારરૂપ જણાય છે. એને અને સમાજને એના ભવિષ્ય વિશે ભયંકર ચિંતા થાય છે. ઈપાણ વિચારે છેઃ એ દેવદૂત થવા ગયો, પરંતુ મનુષ્ય પણ ન રહ્યો.

ઈપાણ બકરા તરીકેઃ છ વર્ષ પછી પોતાની કૉલેજ-લાઇબ્રેરીના કર્મચારીને એ મળે છે. કર્મચારી અને મહામુસીબતે ઓળખી કાઢતાં કહે છેઃ ભલા ભાઈ, તારા શરીરનો આ તેં શું સત્યાનાશ કર્યો! આ તારી દાઢીથી તો તું અદ્દલ બકરા જેવો દેખાય છે. અને કર્મચારી ખડખડાટ હસી પડે છે.

એને થાય છે કે પોતે બદામી રંગનો મુડદાલ, જેની જીભ બહાર લટકી પડી છે તેવો, તૂટેલાં શિંગડાંવાળો બકરો છે. એને કાપવો પડે તો ખાટકીને પણ આનંદને બદલે કાપવાની મહેનત માથે પડ્યાનું દુઃખ થાય.

ઈપાણ ઈસુ ખ્રિસ્ત તરીકેઃ એ જ દિવસે ઈપાણની કૉલેજના પાદરી મળે છે. થોડી મહેનત પછી ઈપાણને ઓળખી કાઢતાં જ એ કહે છેઃ દીકરા, તું આટલો દૂબળો તો ક્યારેય ન હતો. મને તારી આ દશા જોઈ દુઃખ થાય છે.

એને થાય છે કે પોતે ઈસુ ખ્રિસ્ત છે. એક્રૂસ પર જડાયેલ છે. માથું ઢળી પડ્યું છે. હાડકાં-પાંસળાં અક્કડ થઈ ગયાં છે અને માંસ તો દૂર રહ્યું; શરીર પર ચામડી પણ નથી રહી. જગતમાં પાપો અને દુઃખો નથી ઘટી શક્યાં.

ઈપાણ એક બિહામણા દૃશ્ય તરીકે: એના પિતા અવારનવાર પીડાપૂર્વક ચિત્કારી ઊઠે છેઃ બેટા, તું મારી કેટલી આશાઓ, મારાં કેટલાં સપનાં તોડી નાખે છે. પોતાની જાત પર દુનિયાનું વેર ન કાઢ. તારું શરીર જોતાં જ હું છળી મરું છું. ઊઠતાં, બેસતાં, સૂતાં હું તારા વિશે વિચારતાં છળી મરું છું. કંઈક તો સમજ.

ઈપાણ વિચારે છે. પોતે ક્ષયના દર્દી કરતાંય, અરે, અસ્થિપિંજર કરતાંય બિહડ લાગે છે. એ ખૂબ કામ કરે છે છતાં દુનિયાના સામાન્ય માણસ જેટલું કામ રોજ નથી કરતો. મનના અરીસામાં એ પોતાને એક ભયંકર, ચોટલીવાળો, મોટા દાંતવાળો દૈત્ય જુએ છે. જાણે કોઈની ઇચ્છાથી ઘસાયેલ જાદુઈ દીવામાંથી એ ઊઠી આવે છે; કામ કરે છે, અને ગુમ થઈ જાય છે. એનું જીવન અને રહેઠાણ જાદુઈ દીવામાં જ છે.

ઈપાણ ધૂળ તરીકેઃ ઈપાણ એક ફિલ્મ કંપનીના મૅનેજરને મળવા જાય છે. મેનેજર એને પ્રેમથી બેસાડીને કહે છે: ભાઈ, તારું સ્વાસ્થ્ય સુધાર. હું તને એક વડીલ મિત્ર તરીકે જે કોઈ બીજું ન કહે તે સ્વાર્થ વગર કહું છું. કોઈ જુવાન છોકરી તારી સામે જોવું પસંદ ન કરે. વ્યસનો છોડી દે.

એને થાય છે એ ધૂળ છે; અને એને બેદરકારીથી કચડતી રૂપાળી જુવાન છોકરીઓ પસાર થઈ જાય છે.

ઈપાણ એક માંદા-ઘરડા માણસ તરીકેઃ ઈપાણ લગભગ છ વર્ષ પછી પોતાનાં એક સ્ત્રી-અધ્યાપકને મળતો હોય છે. એ સ્ત્રી ખૂબ મહેનત પછી એને ઓળખે છે અને આંચકો અનુભવીને કહે છેઃ તું? તું માદક દ્રવ્યો લેતો હતો? તને ખબર છે, તારા એક અધ્યાપક નશાને કારણે જ તાજેતરમાં અવસાન પામ્યા? તું પચ્ચીસનો, પણ માંદા ઘરડા માણસ જેવો લાગે છે. ભલા, તારા સ્વાસ્થ્યની તને નથી પડી? હે ભગવાન!

એ ખૂબ ગભરાઈને વિચારે છેઃ હું ઘરડો માણસ. હું માંદો માણસ. મારા વાળ કાળા; દાંત મજબૂત અને અકબંધ, હું પચીસ જ વર્ષનો. જીવનમાં હજી મારે ઘણું કરવાનું છે અને હું ઘરડો અને માંદો? એ ગાભરો બને છે. ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવાનો વિચાર કરે છે. આત્મઘાત કરવાનો વિચાર કરે છે. એ પોતાના બીજા મિત્રોને એ સ્ત્રી-અધ્યાપકે જે કહ્યું તે કહે છે. મિત્રો કહે છે કે એ સ્ત્રી-અધ્યાપકની વાત તદ્દન સાચી છે. એ આશ્ચર્ય પામે છે કે નજીકના, અંગત મિત્રો પણ એવું કહે છે. મિત્રો કહે છે કે એ સત્ય છે. એ બેબાકળો બની જાય છે.

ઈપાણ મોતના ઘાટ ઉપરઃ એ જ સાંજે ઈપાણ એક સાહિત્યકાર મિત્રને કહે છે કે એ ખૂબ બેચેન છે, કારણ કે અધ્યાપકે એને એવું કહ્યું. સાહિત્યકાર મિત્ર કહે છે કે જે માણસો નશો કરે છે અને નશાના શિકાર બને છે તેઓ પોતાના સર્વનાશને નોતરે છે.

ઈપાણને દેખાય છે કે પોતે પચીસ વર્ષનો, સાબૂત અંગોવાળો, ઘરડો ખખ્ખ ડોસો છે; અને ચકરાવા લેતાં કાગડા, સમડી, ગીધોની વચ્ચે મોતના વેરાન ઘાટ પરથી જહેમતપૂર્વક ઊતરી રહ્યો છે.

સાંજે એ એકલો પડે છે. એ નક્કી કરે છે કે એ ઘરડો નથી, માંદો નથી. એ એકાએક હસી પડે છે.

ઈપાણ ફુગ્ગા તરીકેઃ ઈપાણ વિચારે છે કે પોતે કંઈક દવાઓ, ગોળીઓ, ખૂબ ખોરાક ખાઈને ફૂલી જાય. એ દુનિયાને બતાવી આપે કે એ ઘરડો નથી, એ માંદો નથી. ઈપાણ હસી પડે છે.

એને થાય છે કે ખાઈખાઈને પોતે ફૂલીને મસમોટા ફુગ્ગા જેવો થઈ ગયો છે. અને મોજથી મંથર ગતિએ ટહેલી રહ્યો છે.

હકીકતનો સામનો કરવાના ઈપાણના પ્રયાસોઃ એ હસવા જાય છે. હસી જ નથી શકતો. એ રડવા જાય છે. આંખમાં આવતાં પહેલાં જ આંસુ થીજી જાય છે. એ વિચારવાનો પ્રયત્ન કરે છે. મગજ બહેર મારી જાય છે.

કથાનો સારઃ ઈપાણ વિચારે છે કે કેટલાક લોકોને બાલ્યાવસ્થાથી આગળ વધતાં એટલો પરિશ્રમ પડે છે કે તેઓ ઘરડા અને માંદા થઈ જાય છે.

LIX

કિરીટ દૂધાત

આમ થાકી જવું…

સવારની બસ મોડી નથી હોતી. સવારની બસમાં કંડક્ટર પાસે છુટ્ટા પૈસા પણ નથી હોતા, પરંતુ આજે બસ થોડી મોડી હતી અને કંડક્ટરે છાશિયું કર્યા વગર સો રૂપિયાની નોટના છુટ્ટા પણ આપ્યા. ઘેરથી ઉતાવળમાં નીકળતાં છુટ્ટા લેવાનું રહી ગયેલું અને બસ સમયસર હોત તો એને બસસ્ટૅન્ડથી જ ઘેર પાછા ફરવું પડ્યું હોત. કંડક્ટર છુટ્ટા આપતી વખતે ખુલ્લા દિલે હસ્યો. આટલી વહેલી સવારે આમ નિખાલસતાથી હસવું એ કોઈ પણ સરકારી કર્મચારી માટે કેટલું કપરું હતું તે જાતઅનુભવ પરથી જાણતો હતો. આ બદલ એણે કંડક્ટરને મનોમન ‘ઇન્દ્રજિત’ની ઉપમા આપી! પોતાની જગા પર બેસીને એણે કાચ બંધ કરવાની કોશિશ કરી. પછી ખ્યાલ આવ્યો કે બારીને કાચ હતો જ નહીં. એની અને વિશ્વ વચ્ચે કોઈ પારદર્શક આવરણ પણ નહોતું! એણે બારીએ માથું ટેકવ્યું. સવારનો ભેજ લોખંડની ફ્રેમ પર ચોંટીને જુગુપ્સાપ્રેરક ગંધ પેદા કરતો હતો.

બહારની ગંધનો આજના દિવસનો આ પ્રથમ સ્પર્શ હતો. બહારની દુનિયાના પ્રતિનિધિ જેવી અલગ અલગ ગંધ એના શરીર પર ચોંટ્યા કરતી હતી. સાંજે એ બધી ગંધને લઈને ઘેર પાછો ફરતો. એણે આંખો બંધ કરી. મોઢામાં ભાખરી અને ઘી-ગોળના થોડા કણો એની જીભને અડ્યા. સવારે જયાએ અરધી ઊંઘમાં શિરામણ બનાવી દીધેલું. ‘ક્યાંક વળી રસ્તામાં જે તે ખાઈ લેશો’ કહીને પીરસતાં એ ગૃહિણી સહજ ગર્વથી હસેલી. જયા યાદ આવતાં એ અસ્વસ્થ થઈ ગયો. આવી મુસાફરીના દિવસે એને જયાને યાદ કરવાનું ગમતું નહીં. એણે આંખો ઉઘાડી. બહાર ઉજાસ ફેલાતો જતો હતો. સનસનાટ પસાર થતી બસમાંથી આછા ઉજાસમાં અંધકારમાં ઓગળેલાં વૃક્ષો પોતાનો મૂળ આકાર ધારણ કરતાં જતાં હતાં. આજુબાજુ બસમાં બેઠેલા મુસાફરો અર્ધી ઊંઘમાં વિચિત્ર ભાવભંગિઓ રચતા હતા. બસ રેલવેસ્ટેશને પહોંચી. એણે ઉચાટમાં ટિકિટ લીધી. ટ્રેનમાં પણ બારી પાસે બેસવાની જગા મળી ગઈ! એ બારીના સળિયા પાસે ચહેરો રાખી પ્લૅટફૉર્મની ચહલપહલ જોવા મંડ્યો. ફરીથી થોડીક અલગ ગંધો તેના તરફ ધસી આવી. ચાર કલાકની મુસાફરી પછી ટ્રેન તેને બીજા એક શહેરમાં લઈ જવાની હતી જ્યાં નેહા તેની અધીરાઈથી રાહ જોવાની હતી.

સ્ટેશનથી બહાર નીકળવાના દરવાજે નેહા સૌથી આગળ ઊભી રહેવાની હતી. તેને જોતાં એના ચહેરાની અકળામણ મીઠા રોષમાં ફરિયાદ કરવાની હતી. અગાઉ પસાર થઈ ગયેલા મુસાફરોમાંથી બેત્રણ જણ એના દૂરના પરિચિત હોવાની શંકા અને તેને આમ રેલવેસ્ટેશને જોઈ ગયા — તેના કાલ્પનિક ભયથી ફફડવાની હતી. પછી બંનેએ કોઈ રેસ્ટોરાંમાં જવાનું હતું. ઘરમાં કોઈને શંકા ન પડે એટલે, નેહા તો જમીને આવવાની હતી.

જોકે એ લુશલુશ ખાઈને આવવાની હતી, કેમ કે જે દિવસે એ બંને મળવાનાં હોય તે દિવસે એ પેટ ભરીને જમી શકવાની નહોતી. પેટમાં જાણે કે પતંગિયાં ઊડાઊડ કરવાનાં હોય તેવું લાગ્યા કરવાનું હતું અને મોઢું સતત સુકાયા કરવાનું હતું. રેસ્ટોરાંમાં ગયા બાદ વાનગી પસંદ કરીને ઑર્ડર આપવાનું કામ નેહાએ કરવાનું હતું. એ આ રેસ્ટોરાંની વખણાતી બે-ત્રણ વાનગીઓનો ઑર્ડર આપવાની હતી. પોતે અગાઉ રવામસાલા ખાધો જ નથી એવું જાણીને ‘અરે!’ કહીને આંખો પહોળી કરીને હસી હતી. આજે પણ એવું કશું બનતાં કોઈ વિશિષ્ટ વાનગીઓ વિશે ગૌરવ લેવાની હતી. નાસ્તો કરતી વખતે એ નેહાને એકીટશે તાકી રહેવાનો હતો. આજે મોટી બહેન, ભાભી કે બા આગળ થોડાં ખોટ્ટાં લાડ કરીને, પોતાનું કામ એમાંના કોઈને ભળાવીને, ઑફિસ સમય કરતાં કેવી રીતે વહેલી ઘેરથી નીકળી આવી અને ટ્રેન સમયસર હશે તો પોતે મોડી પડશે એ બીકથી રિક્ષા કરીને કેવી રીતે મારંમાર સ્ટેશને પહોંચી એ વાત કરતાં એ હજી થથરી જવાની હતી. પછી એ પોતાને એકીટશે જોઈ રહ્યો છે એ ખ્યાલ આવતાં ‘શું છે? ક્યાંક મને ખાઈ ન જતો’ એમ બોલીને અથવા ‘જજા’ કહીને શરમાઈને નીચું જોઈ જવાની હતી.

બંનેમાંથી ફક્ત એકને જ નાસ્તો કરતાં જોતાં વેઇટરો નવાઈથી તાકી રહેવાના હતા. ‘બહુ ખાય છે, ક્યાંક જાડો થઈ જઈશ’ કહીને નેહા મજાક કરવાની હતી. તો ક્યારેક નેહા ડબ્બામાં નાસ્તો લાવવાની હતી. એ દિવસે રિક્ષા કરીને એ બંને સીધાં શહેરના કોઈ પરાવિસ્તારમાં આવેલા બગીચામાં કે ખેતરાઉ જગામાં જતાં રહેવાનાં હતાં. અને એકાદ બૅંચ પર કે ઝાડ નીચે બેસીને બંને નાસ્તો કરવાનાં હતાં. પછી બંનેની વાતો શરૂ થવાની હતી અને એમાંથી કેટલીક સમસ્યાઓ ધીમે ધીમે સપાટી પર આવવાની હતી.

એણે જોયું તો ટ્રેન સ્ટેશનથી ખાસ્સી દૂર કોઈ નિર્જન વિસ્તારમાં થોભી હતી. સિગ્નલની રાહ જોઈને ઊભી હશે, સામેના ખેતરમાં છોડી દેવાયેલું એક મકાન પડુંપડું થતું અર્ધું ઊભું હતું. દર વખતે રેલવેના પાટાની નજીકમાં ક્યાંક છોડી દેવાયેલી રેલવે વસાહતો જોતો. કેટલાંક ઘરોનાં બારણાં ખુલ્લાં પડ્યાં હોય, આંગણામાં છોડઝાડ સુકાઈ ચાલ્યાં હોય, એને બહુ વિચિત્ર લાગણી થતી. મનમાં હળવો અવસાદ લપક્યા કરતો. એ ઊભો થઈને દરવાજા પાસે આવ્યો અને સ્ટેશનની દિશામાં જોવા લાગ્યો. થોડી વારે વ્હિસલ વાગી ને ટ્રેન ધીમેથી શરૂ થઈ. ચાળીસ-બેતાળીસ વરસનો એક પુરુષ દોડીને ડબ્બા તરફ આવ્યો અને ચડવાના પ્રયત્નમાં તેનો પગ પગથિયા પરથી સહેજ લપસી ગયો. તેણે ઝડપથી હાથ આપી એને અંદર ખેંચી લીધો. પેલો અંદરના પૅસેજમાં ગોઠણિયાભેર બેસી ગયો. થોડી વારે હળવેથી ઊભો થઈને તેની સામે જોવા લાગ્યો. તેને ચડેલી હાંફને લીધે બોલી ન શક્યો, પણ તેની આંખોમાં આભારનો ભાવ હતો. એની હાંફમાં અસાહજિક લાગે તે રીતે શ્વાસોચ્છ્‌વાસની સીટી વાગતી હતી. એણે ધ્યાનથી એ પુરુષની સામે જોયું. ચાળીસ-બેતાળીસ વરસની વયે થોડું દોડવાથી આ રીતે હાંફ ચડી જાય કે શ્વાસ ગાજવા માંડે એ જોઈને નવાઈ લાગતી હતી. ગાડી સ્ટેશને પહોંચીને ઊભી રહી ગઈ. હવે નેહાનું શહેર આવવામાં એકાદ કલાકની વાર હતી. એ પોતાની જગાએ જઈને બેસી ગયો.

… અને ધીમે ધીમે સમસ્યાઓ વધતી જતી હતી અને ધીમે ધીમે સમસ્યાઓ વધતી જવાની હતી. એ પહેલી વાર નેહાના શહેરમાં જઈને એને મળી આવ્યો તે મુલાકાત વારંવાર યાદ આવતી હતી. બંને અણઘડપણે શહેરના જાહેર બાગમાં એક ઝાડ નીચે જઈને બેઠાં હતાં. આજુબાજુમાં ઘાસ પાણીના અભાવે ચીમળાઈને સુકાવા માંડ્યું હતું.

નેહાએ પત્રોમાં પોતાના શરીરનો સહેજેય સ્પર્શ ન કરવાની શરતે જ મળવાની હા કહી હતી. છતાં કલાક પછી એણે નેહાને આજીજી કરીને તેની મૃદુ હથેળીનો સ્પર્શ કરવા દેવા માટે માંડ રાજી કરી હતી. પોતાના જમણા હાથના અંગૂઠાથી નેહાની હથેળી એણે ક્યાંય સુધી પંપાળ્યા કરી હતી. અને પાછો આવ્યો એ પછી કેટલાય દિવસો એ સ્પર્શના કેફમાં વીતી ગયા હતા. છૂટા પડતી વેળા નેહાએ કહ્યું હતું, ‘મારી આંખોને ચશ્માંના નંબર આવેલા છે એ ખબર છે?’

‘ના, તો તું ચશ્માં કેમ નથી પહેરતી?’

‘કૉન્ટેક્ટ લેન્સ પહેરું છું.’ એ કોઈ ચાલાકી કરતી હોય તેમ લુચ્ચું હસી હતી.

પછી જયા આગળ દર મહિને એક વાર ઑફિસ ઇન્સ્પેક્શનનું બહાનું કાઢીને નેહાને મળવા આવતો હતો. એક વાર જયા પિયર ગઈ હતી ત્યારે સતત બે દિવસ બંને મળ્યાં હતાં. પહેલા દિવસે સાંજે બંને છુટ્ટાં પડ્યાં પછી રેલવેસ્ટેશન પાસેની કોઈ અત્યંત સસ્તી હોટલમાં શેરલોક હોમ્સની અદાથી જઈને બનાવટી નામ-સરનામું લખાવીને રાત રહ્યો

હતો. નામ લખાવતી વખતે એ કાઉન્ટર પર ઊભો હતો ત્યારે બાજુના રૂમમાંથી ‘ધડાક’ દઈને બારણું ખોલી આધેડ વયનો પુરુષ બહાર નીકળ્યો હતો. બહારની બાજુએ રૂમની બારી પાસે ઊભેલા એક છોકરાને હાથ ખેંચી, ઢસડીને કાઉન્ટર પર બેસેલા માણસ પાસે લઈ આવીને બોલ્યો હતો, ‘જોયું? આ તમારો નોકર બારીની તડમાંથી અંદર તાક્યા કરે છે. નિરાંતે કામ પતાવવા નથી દેતો.’ કાઉન્ટર પર બેઠેલા માણસે એ છોકરાને સટાક દઈને વળગાડી દીધી હતી. પછી બધા સ્વાભાવિકતાથી વિખેરાઈ ગયા હતા. રાત્રે ડોરમેટરીમાં તે એકલો હતો. વારંવાર તેની ઊંઘ ઊડી જતી હતી. રહી રહીને તેને અસંબદ્ધ વિચારો આવ્યા કરતા હતા; જેમ કે, આ રાતે એનું અચાનક મોત થઈ જાય તો હોટલવાળા કે પોલીસ તેની શિનાખ્ત કેવી રીતે કરે? પોતાનો મૃતદેહ ઘર સુધી કેવી રીતે પહોંચાડે?

બાજુની રૂમોમાં કેટલાંક સ્ત્રીપુરુષો પૈસાથી એક સંબંધની આપ-લે કરીને સૂતાં હતાં. એ આવા ખરીદ-વેચાણમાંથી શું પ્રાપ્ત કરતાં હશે? એની આંખ વહેલી સવારે ઊઘડી ગઈ હતી અને તરત જ ચાલતો નેહાને મળવા નીકળી પડ્યો’તો.

*

ગાડી પંદરેક મિનિટ મોડી હતી. નેહા આ વખતે વધારે અકળાઈ. આ વખતે એ ડબ્બામાં નાસ્તો લઈ આવી હતી. રિક્ષા કરીને બાજુના ગામડાના નદીકિનારાના એક ખેતરમાં ગયાં. ગામ હવે શહેરને મળવા સામે આવી ગયું હતું. બંનેએ હસીમજાક કરતાં નાસ્તો કર્યો. પછી એણે બૂટ-મોજાં કાઢીને ઝાડને અઢેલ્યું અને નેહાને કહ્યું : ‘સવારના ચાર વાગ્યાથી ઊઠીને દોડધામ કરું છું. આજે તો બસ ચૂકી જાત. ચાલ થોડી પગચંપી કરી દે.’

‘જજા.’ નેહાએ લાડ કર્યું.

‘ચાલો થોડી ચરણસેવા કરો. આમ પણ તું મારાથી ચાર વરસ નાની છે. તારી ફરજ બને છે.

નેહાએ એની પિંડીઓ પર થોડી મુક્કીઓ મારી. એ રુઆબથી બોલ્યો, ‘બરાબર જોર કરીને માર.’

નેહાએ એનો પગ હડસેલી દીધો, ‘આવું બધું તારી જયાને કહેજે.’ બંને હસી પડ્યાં. જયાના ઉલ્લેખથી ફરી એક વાર એ સવાલ આવીને ઊભો. નેહાએ ધીમેથી પૂછ્યું, ‘પછી કંઈ ઉકેલ મળ્યો?’ એ ગુનેગારની જેમ ચુપ થઈ ગયો. દર વખતે એ જેટલા ઉકેલ લઈને આવતો તેનાથી વધારે સમસ્યાઓ લઈને પાછો જતો હતો. એ નેહાને પૂછ્યા કરતો, ‘હવે તો સાચું બોલ, પરણેલા પુરુષને પ્રેમ કરવા બદલ પસ્તાવો થાય છે ને?’ નેહા સચ્ચાઈથી ના પાડ્યા કરતી અને છેવટે રડી પડતી. પછી બંને કંઈક ઉકેલ શોધવા માટે શુદ્ધ તાર્કિક ચર્ચાઓ કરતાં. જયાને છૂટાછેડા ન જ આપવા એવો નેહાનો દૃઢ આગ્રહ હતો. પણ એવું નક્કી કર્યા પછી બંનેને આગળ શું કરવું એ સૂઝતું નહોતું. છેવટે એ થાકીને કહેતો, ‘તને તો ખરેખર કોઈ સારો છોકરો મળી જશે. આપણે છુટ્ટા પડી જઈએ.’ નેહાના ઘરમાં તેના સગપણની વાતોની શરૂઆત થઈ હતી એમ એને ખબર હતી. નેહા છુટ્ટા પડવાની વાતે ‘ના… ના… કર્યાં કરતી હતી. છેવટે નેહાની આંખોમાં આંસુ આવી જતાં હતાં. આ દિવસોમાં એ કૉન્ટેક્ટ લેન્સ પહેરીને ન આવતી. વારંવાર રડવાને લીધે કૉન્ટેક્ટ લેન્સને લીધે તકલીફ થતી હતી. એને વિચાર આવ્યો કે લેન્સ વગર નેહાને સામે કિનારે કપડાં ધોતી સ્ત્રીઓ કે નજીકના ખેતરમાં ફરતા માણસો ઝાંખા દેખાતા હશે અને ભીના પણ. અને પોતાનો ચહેરો? એક વાર નેહાની આંખોમાં પોતાનો ચહેરો ધીમે ધીમે ઝાંખો પડતો જશે એવા વિચારે એ ધ્રૂજી જતો અને પછી દલીલો કર્યા કરતો, ‘લગ્નમાં જે પરિણમે એ જ સફળ પ્રેમ કહેવાય; નહીં?’

‘કેમ?’

‘ધાર કે આપણે કાયમ માટે વિખૂટાં પડી જવું પડે તો શું થાય?’

‘હજી મને વિશ્વાસ છે કે આપણાં લગ્ન જરૂર થશે.’

‘પ્રેમલગ્ન થયા પછી પણ ઘણાંનાં જીવન મેં વાસી થઈ જતાં જોયાં છે.’

‘આપણા કિસ્સામાં પણ એવું જ થશે એવું શા માટે ધારીને બેઠો છે?’

‘એ તો ખરું પણ લગ્નમાં પરિણમે એ જ સાચો પ્રેમ એવું કેમ ગણાતું હશે? છેવટે તો બધા સંબંધ સામાજિક અનુકૂલનમાં બંધ બેસવા જોઈએ, ખરું ને? અને એમાં બધાં જ જોખમો ખેડીને પાંગરેલો સ્ત્રી-પુરુષનો દિવ્ય કહી શકાય એવો પ્રેમ પણ આવી જાય; ખરું કે નહીં?’

‘એમાં વાંધો શો છે?’

‘અરે એટલું જ નહીં, આપણાં ફિલ્મી ગીતો તો જન્મોજન્મનો સાથ નિભાવવાના વચનની સાથે પોતાનો પ્રેમ સમાજની દૃષ્ટિમાં હાંસીપાત્ર ન ઠરે તેવું વચન પણ લઈ લેતાં હોય છે.’

‘કેમ આવું બધું બોલ્યા કરે છે?’

‘ધાર કે હું તારી સાથે બેવફાઈ કરું અથવા તું મારી સાથે એવું કરે કે હું તને બદનામ કરું તો છેલ્લાં પાંચ વરસમાં આપણને જે પ્રેમની અનુભૂતિ થઈ તે તરત જ શૂન્ય થઈ જાય! આપણને જે અપાર્થિવ અનુભવો થયા, મને આ ”દિવ્ય” કે ”અપાર્થિવ” એવા શબ્દો વાપરવા નથી ગમતા, પણ આટલા પ્રેમ પછી તું મને ધિક્કારવા મંડે તો પ્રશ્ન તો રહે જ કે તું કોને ચાહતી હતી? મને કે મારા દ્વારા થતી તારી જાતની આળપંપાળને?’

‘તને જ ચાહું છું. પણ એ ચાહના જિંદગીભર તારા તરફથી મળ્યા કરે એવું તો ઇચ્છું ને?’

‘કેમ?’

‘આપણને એકબીજાથી જે અનુભવો થયા છે અને થવાના છે તે ત્રણ રીતે મળતા હોય છે. જો ધ્યાનથી સાંભળ. આવી ચર્ચાઓ શરૂ કરીને પછી બેધ્યાન હોવાનો ડોળ કરવાની ખોટી મર્દાનગી રહેવા દે. હા, એ અનુભવો ત્રણ રીતે મળતા હોય છેઃ ઈશ્વરભક્તિથી, ધ્યાનસમાધિથી અને સ્ત્રી-પુરુષના પ્રેમથી. એમાં પહેલાની બે પદ્ધતિઓ જેને એકાંતનો મુકાબલો કરવાની હિંમત હોય તેને જ અનુકૂળ આવે છે. તેમાં થયેલા અનુભવનું વર્ણન તમે કોઈની સમક્ષ કરી શકો છો પણ તેને એમાં ભાગીદાર બનાવી શકતા નથી. પ્રેમમાં બે જણની ભાગીદારી હોય છે. પહેલી બે પદ્ધતિમાં થોડી બરડતા હોય છે તેની સરખામણીએ પ્રેમમાં માર્દવતા હોવાની, પરંતુ પ્રેમમાં એક વ્યક્તિ દૂર થાય તો અનુભવની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે. એમાં બેવફાઈ કે સામાજિક અનુકૂલનને બદલે વધારે અફસોસ એ પ્રક્રિયા અટકી જવાનો હોય છે.’

‘હા, એ બરાબર. પણ હું અને તું એકબીજાને ચાહીએ છીએ એટલે તું કહે છે એ અનુભવ મેળવવાના રસ્તે ચાલતાં થયાં છીએ. હવે થોડા આગળ વધ્યાં પછી એક વ્યક્તિ તેમાંથી બાદ થઈ જાય તો બંને એકબીજાની સૂક્ષ્મ હાજરી સાથે એ પ્રક્રિયા ચાલુ ન રાખી શકે?’

‘આપણા સહજીવન આડે જે અવરોધો છે એ ન હોત તો તું આવી દલીલો કરતો હોત?

એ ચૂપ થઈ ગયો. એને મૂંઝારો થતો હતો. એના પિતાજી કોઈ સમસ્યામાં ઘેરાઈ ગયા હોય ત્યારે બેત્રણ દિવસ માથા સુધી ચાદર ઓઢીને સતત સૂઈ રહેતા. એને પણ એ રીતે સૂઈ જવાની ઇચ્છા થઈ. એ એવી રીતે સૂઈ ગયો હોય તો એ સૂવાનું કેટલા મહિના કે વરસ ચાલે એ વિચારે એને હસવું આવ્યું. નેહા ગુસ્સે થઈ, ‘તને આ વાતે હસવું આવે છે… મૂરખ છો?’

‘તો શું કરું!’

નેહાના ચહેરા પર લાચારી આવી ગઈ. તેણે આજીજી કરીને કહ્યું, ‘મને ક્યાંક નસાડી જાને.’

‘હા, આપણે ક્યાંક નાસી જઈશું.’

નેહા એની સામે અવિશ્વાસથી જોઈ રહી : ‘ખોટું બોલે છે ને? ગયા વખતે તો નાસી જવામાં સો મુશ્કેલીઓનું વર્ણન કરવા બેઠો હતો. બધી અસલામતીઓ ગણાવતો હતો અને…’

એણે નેહાનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો. એની હથેળીને પોતાના અંગૂઠાથી પંપાળી. એમાં પહેલી મુલાકાતના સ્પર્શનો સંદર્ભ હતો, ‘પ્લીઝ તું આટલા બધા પ્રશ્ન ન કર. મને એવું ફિલ થવા મંડે છે કે જાણે હું નપુંસક છું, પ્લીઝ… પ્લીઝ.’ નેહા ચૂપ થઈ ગઈ. ધીમે ધીમે એ પહેલી મુલાકાતના ઓથારથી તેનો ચહેરો રડમસ થઈ ગયો. એને ક્યારેક કોઈ મિત્ર અચાનક પૂછી લેતો, ‘શું કરે છે તારી પેલી? મળો છો કે નહીં? મજા કરતાં હશો ને?’ હવે મિત્રોના પ્રશ્નો સાંભળી ચૂપચાપ તાકી રહેતો. એને વિચાર આવતો કે પ્રશ્ન પૂછનાર વ્યક્તિ માણસ ન હોય પણ એક ઓરડો હોય અને તેની અંદરની સ્પષ્ટ તસવીર પાડી શકે તેવો કોઈ કૅમેરા હોય તો તસવીરમાં એ વ્યક્તિનો ચહેરો નહીં પણ ભેજ, ધૂળ, ઝાંખો પ્રકાશ અને ચારે તરફ બાઝી ગયેલાં જાળાં ઠેર ઠેર દેખાઈ આવે. એની પાસે નેહાને આશ્વાસન આપવા માટે થોડાક સભ્ય સ્પર્શો સિવાય કશું નહોતું. જાહેરમાં આટલું જ થઈ શકતું હતું. બે પ્રેમીઓને ઉત્કંઠા હોય છે એટલું એકાંત બંનેને મળતું નહોતું. કદાચ મળવાનું પણ નહોતું.

બંને ચૂપ બેસી રહ્યાં. એમ જ ચાર વાગી ગયા. એના પાછા ફરવાનો સમય થઈ ગયો હતો. બંને થોડું ચાલીને રસ્તા પરના એક બસસ્ટૅન્ડ પર આવી ગયાં. અહીંથી નેહાના શહેરમાં લઈ જતી એક ગામડાની બસ મળતી હતી. અર્ધા કલાકે બસ શહેરમાં પહોંચી. નેહાને અધવચે ઊતરી જવાનું હતું. તેણે એના હાથમાંથી હાથ ઊંચકી લીધો અને ધીમેથી બોલી, ‘આવજે, જાળવીને જજે અને તરત પત્ર લખજે.’ એણે નેહાને ભીડમાં દૂર જતી જોઈ. નેહાની ચાલમાં થોડી અસ્વાભાવિકતા હતી. એ છુપાવવા પોતાના ચહેરાને ડાબી તરફથી ઝટકો આપી સહેજ જમણી તરફ લઈ જતી હતી. જાણે કે એનામાં સભાનતા હતી. ના, એક જાતનો ક્ષોભ હતો કે પોતે આ ભીડનો કે ચારે તરફ વીંટળાઈને ફેલાયેલી દુનિયાનો એક હિસ્સો નહોતી. કદાચ ક્યારેય એ એનો અભિન્ન હિસ્સો બની જ શકવાની નહોતી. આ વાતાવરણમાં પોતાનું અસ્તિત્વ અપાર્થિવ છે તે લાગણીથી એની ચાલવાની કે હાથ હલાવવાની ક્રિયામાં અસ્વાભાવિકતા આવી જતી હતી. છતાં આ દુનિયામાં તેણે વારંવાર પુન: પ્રવેશ કરવાનો છે તે સભાનતાથી તેની ચાલમાં અચાનક અસ્થિરતા આવી જતી હતી. કોઈ એને આ દુનિયામાં પરાણે ધકેલતું હતું. એને થયું કે એ નેહાની સાથે હોત તો એની અપાર્થિવતાને ભૂંસીને એક સ્વાભાવિકતા આપી શક્યો હોત. પણ કૉટન પ્રિન્ટના સાદા ડ્રેસમાં એનું સહેજ દૂબળું, ઊંચું, અનાઘ્રાત અને એકાકી શરીર પોતાનાથી દૂર જઈ રહ્યું હતું. અને એ લાચારીથી તાકી રહેવા સિવાય કશું કરી શકવાનો નહોતો.

કોઈ એક ટ્રેન એને નેહાના શહેરથી દૂર પોતાના શહેર તરફ લઈ જતી હતી. એને પાછલા પગે દોડ લગાવતો હોય એવું વિચિત્ર લાગતું હતું. કંટાળો પણ આવતો હતો. બગાસાંનો એક લાંબો દોર આવીને પસાર થઈ ગયો. ટ્રેનમાંથી ઊતરીને બસમાં બેઠો. હજી એક કલાકની મુસાફરી કરવાની હતી. રાતની બસોમાં બેસવાની જગા મુશ્કેલીથી મળતી હતી. બારીમાંથી બહાર જોયું તો સવારે આછાં દેખાતાં વૃક્ષો પોતાના આકાર ગુમાવીને અંધકારમાં ઓગળી ગયાં હતાં. એને ઊતરવાનું સ્ટૅન્ડ આવ્યું. થોડું ચાલીને એક અર્ધા બંધાયેલા ઘરના ઓટલે બેસી પડ્યો. પગમાંથી બૂટ અને મોજાં કાઢી નાખ્યાં. પંજા જકડાઈ ગયા હતા અને પિંડીઓ થાકથી ત્રમત્રમાટ કરતી હતી. એને બપોરની વેળાએ નેહાએ પિંડીઓ પર મારેલી મુક્કીઓ યાદ આવી. શરીર પર અનેક ગંધોએ કબજો જમાવી દીધો હતો. એણે પોતાના હાથનો અંગૂઠો જોરથી સૂંઘ્યો. તેના પર હજી નેહાની હથેળીની આછી સુગંધ આવતી હતી. થોડી ક્ષણો એમ જ વિચારમાં બેસી રહ્યો.

પહેલાં આવી વીસ કલાકની મુસાફરી થાક્યા વગર ઉત્સાહથી થઈ શકતી હતી. હવે છેલ્લા સાત-આઠ મહિનાથી એ થાકી જતો હતો. હજી અઠ્યાવીસ-ઓગણત્રીસ વરસની વયે આટલો થાક કેમ લાગતો હતો તેની નવાઈ લાગી! એને આવનારાં સાત-આઠ વરસોની કલ્પનાથી ધ્રુજારી છૂટી. સવારે ટ્રેનમાં ચડતાં લપસી જતા ચાળીસ-બેતાળીસ વરસના પુરુષની હાંફમાંથી સંભળાતી સીટીનો અવાજ યાદ આવી ગયો. એ સમયે ન સમજાયેલા એ પુરુષના થાકનો અર્થ હવે ધીમેથી એના મનમાં સ્પષ્ટ થતો જતો હતો. એ પોતાના અને નેહાના શહેર વચ્ચે થાકીને હારી ગયા વગર કેટલાં વરસ દોડધામ કરી શકશે? એનું શરીર ઊંઘ માગતું હતું. એ ઊઠીને ઘર તરફ ચાલતો થયો. સામે જ અંધકારમાં લપાઈને એનું ઘર ઊભું હશે. પણ ના, આજે અંદરના બધા ઓરડામાં લાઇટનો ઝળહળાટ હતો. એને નવાઈ લાગી. એ ઝડપથી ચાલવા મંડ્યો. દરવાજે પહોંચીને બેલ મારી, ખાસ્સી વારે જયાએ બારણું ખોલ્યું, એના તૈલી ચહેરા પર ઊંઘ હતી, એ જઈને તરત પથારીમાં પડીને ઊંઘી ગઈ. ‘જયા’ એણે એને ખભાથી હલાવી, ‘આખા ઘરમાં લાઇટ કેમ ચાલુ રાખી છે?’

‘મને રાતે એકલામાં બહુ બીક લાગતી હતી એટલે બધી લાઇટો ચાલુ રાખીને ઊંઘી ગઈ હતી.’ કહીને એ નિર્દોષતાથી હસી. પછી કંઈક યાદ આવતાં એ બોલી, ‘તમારી પાસે છુટ્ટા પૈસા હશે? મારે વહેલા દૂધ લેવા જવું પડશે.’ એણે સવારે છુટ્ટી કરાવેલી સો રૂપિયાની નોટમાંથી આખા દિવસ દરમ્યાન વપરાતાં વધેલા બધા પૈસા જયાના હાથમાં મૂકી દીધા. એણે એ પરચૂરણ બાજુના ટેબલ પર મૂકી દીધું અને તેને ભેટીને સૂઈ ગઈ.

એ પણ થોડી વાર એમ જ લેટી રહ્યો. પછી એને થોડી વાર પહેલાંનું જયાનું નિર્દોષ હાસ્ય યાદ આવ્યું. અને પોતાની નહોતી એવી દુનિયામાં વારંવાર અનિચ્છાએ પ્રવેશતી નેહાની કાયા યાદ આવી. ચાળીસ-બેતાળીસ વરસે પોતાની હાંફમાંથી સંભળાવાની હતી તે સીટી યાદ આવી. ઠેર ઠેર લોકોએ વસવાટ છોડી દીધા હતા તેવાં અવાવરું મકાનો યાદ આવ્યાં અને આખા દિવસમાં નેહાએ સારવાનાં બાકી રહી ગયેલાં આંસુઓ એની આંખમાં ધસી આવ્યાં અને ગાલ પરથી સરકી ઓશીકા પર પડી ગયાં. ગઈ કાલે સવારે ઘરેથી નીકળ્યો હતો એવી જ એક સવાર આજે પણ પડી રહી હતી. એ થાકી જઈને આંખો મીંચી પડખું ફરી ગયો.

આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો…

નાનપણમાં બે-ત્રણ મહિને એક વાર હું અને મોટાંબા ચાલીને એમના પિયર જતાં. જતી વખતે મોટાંબા પિયરિયાંની સ્થિતિ વિશે જીવ બાળતાં અને પાછા આવતાં ત્યારે પણ એમની સ્થિતિને લઈને કકળતાં રહેતાં. એમના નિસાસામાં પ્રસંગો પ્રમાણે બીજાં વાક્યો બદલાયા કરે પણ એક વાક્ય તો અચૂક હોય જ: ‘કાળુ, આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો.’ પહેલી વાર આ વાક્ય સાંભળ્યું ત્યારે એ કોની વાત કરે છે એ મને સમજાયું નહોતું. હું કેડી વચ્ચે ઊભો રહી ગયો હતો, કોણ? ઈ કોણ મોટાંબા?

‘કોણ તે પીટ્યા, સવજીની વાત કરું છું. તારી બાનો મામો.’

મોટાંબા હંમેશાં ‘સુખી ન થયા’ મતલબનું વાક્ય બોલતાં ત્યારે સગા ભાઈને અજાણી વ્યક્તિ તરીકે ઉલ્લેખ કરતાં હોય તેમ નામથી બોલાવતાં અને એકસાથે ત્રણ પેઢીનો ઉલ્લેખ કરીને વાત કરતાં. એક વાર એ રસ્તે બોલી પડેલાં: ‘કાળુ, આ સવજી શામજી બચુ કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો.’ ત્યારે મેં મશ્કરીમાં પૂછેલું: ‘પણ કેમ નો થ્યા?’ ત્યારે મોટાંબા બબડેલાં, ‘નો થ્યા એટલે નો જ થ્યા. ઢીંગલી-પોતિયે રમતી, છબોય લેતા નો’તો આવડતો ત્યારની જોતી આવું છું. નો થ્યા એટલો નો જ થ્યા. હાલ હવે પગ ઉપાડ્ય, નૈ તો રસ્તામાં જ દી આથમી જાહે.

એક નવાઈની વાત એ હતી કે બાપા કોઈ દિવસ અમારી સાથે ન આવતા. મોટાંબાએ એક વાર ‘તમેય હાલોની, પમદાડે તો પાછાં આવતાં રેહું, કહીને આગ્રહ કરેલો. ત્યારે બાપાએઃ ‘મને ઈ જરાય નો ફાવે, તમતમારે તું બપોરના રોટલા ઘડતી જા. સાંજે હું એકાદ ઢબો ટીપી લઈશ. નહીંતર મોટાભાઈને ત્યાં જમી આવીશ. તું ને કાળુ બેય જાવ, હું નૈ આવું.’ આમ ત્રણેય કોઈ દી રાજીખુશીથી મોટાંબાને પિયર ગયાં હોઈએ એવું યાદ નથી.

અમે સવજીઆતાને ત્યાં પહોંચીએ ત્યારે એ ગાડું લઈને ખેતર ગયા હોય. મોટાંબાના બાપા, એટલે’કે સુખી ન થયા’વાળી વાતમાં જેમનું નામ વચમાં આવતું તે શામજી અદા ખાટલો ઢાળી, ગોદડું પાથરી ઊંઘતા પડ્યા હોય. મોટાંબા ત્યાં ઊભાં રહી જતાં. ક્યારેક ઝૂકીને એમને જોયા કરતાં. અદાનું માથું ચાલિયાકટ કરેલું આછા વાળ રાખેલું હોય. વચ્ચે ચોટલી રાખવા જેટલા વાળ વધાર્યા હોય. મેલાં કપડાં પહેરેલાં એ ટૂંટિયું વાળીને એક હાથના પંજાથી આંખોને ઢાંકી વચ્ચે ક્યારેકઃ ‘હે હરિ, હે હરિ’ કરતા હોય. અચાનક ઝબકીને જાગી જઈ, મોટાંબાને સામે ઊભેલાં જોઈ સપનું આવ્યું હોય એમ અવિશ્વાસથી પૂછતાં: ‘કોણ બેન્ય આવી છે?’ ત્યાં મોટાંબાનાં ભાભી દિવાળીમા અદાની લાજ કાઢી પાણિયારેથી પાણીનો લોટો ભરીને અમને આપતાં. સ્વગત બોલતાં હોય એમઃ ‘આવો બહેન’, કહેતાં. પછી એ બંને રસોડા તરફ જતાં. મોટાંબા પૂછતાંઃ ‘હજી અદાને સારું નથી થ્યું?’ અમારી દરેક મુલાકાત વખતે અદાનું શરીર વધુ ને વધુ સુકાતું જતું હોય એમ લાગતું. એમને ખાટલામાં ટૂંટિયું વાળીને સૂતેલા જોતો ત્યારે મને વિચાર આવતોઃ ‘આમ જ ચાલુ રહ્યું તો એક વાર હું એમને તેડીને કેડે બેસાડી દઉં એટલા સંકોચાઈ જશે.’

હું આજુબાજુ જોઈને પૂછતો – ‘મથુરમામા ક્યાં ગ્યા, હેં દિવાળીમા?’ એને હમણાં જ ચા લઈને ખેતરે મૂક્યો છે. મોટાંબા તરત બોલેઃ ‘તું ને મારો ભાઈ અને ખેતર જ મોકલ્યે રાખો છો. અભિયાસ બગાડીને ખેતરનાં ટાંપા કરાવાય? મારે આજે જ મારા ભાય હાર્યે વાત કરવી પડશે.’ દિવાળીમા કહેતાં: ‘તો પછી ખેતર્ય કોણ જાય? અદાની તબિયત તો તમે જોવો છો ને? હું જાવ તો બપોરે રોટલા કોણ ટીપે? ગોંદી કેટલું ગજું કાઢી ગઈ છે? એને એકલી ખેતર થોડી મોકલાય છે? પછી રેય એકલો મથુર. એટલે એણે જ જાવું પડે ને?’

*

બાપા એમના સાસરે ખાસ ના આવતા. કારણમાં બાપાના મતે, આ લોકો જનાવર જેવાં હતાં. સાવ રોંચાં અને સભાવનાં રાંકાં. એક વાર દેવજીબાપાએ બાપાનેઃ ‘તમેય મારી ભાભી હાર્યે બે દી તમારે સાસરે આંટો મારી આવતા હો તો? શું છે કે એય ને શીરાપૂરી ને ભજિયાં તો ખાવા મળે, એવી સલાહ આપ્યા પછી, ખી-ખી-ખી કરેલું.’ પછી બોલ્યા: ભાણોજ આવતાંજાતાં અહુરસવાર હાર્યે હોઈ ઈ ઠીક નૈં. શું છે કે કોઈ શંભુપરા કે સોનારિયાની વાટે ત્રાંસવટે ચડીને દર-દાગીનાની લાલચે આડો વળીને ઊભો રહે તો ઠીક છે કે મારાં ભાભી હિંમતવાળાં છે, પણ શું છે કે ભાણાની ચડ્ડી ભીની થઈ જાય, તાવ-બાવ આવી જાય, બરાબર છે ને? ખી-ખી-ખી.’ જવાબમાં બાપાએ જનાવર-રોચાં ને રાંકાં કુટુંબ અંગે પોતાનો અને એમના કુટુંબ વિશેનો મત પ્રગટ કર્યો હતો.

સવજીઆતા ખેતર ન ગયા હોય તોય ચોરે જઈ તડાકા મારે કે આડાઅવળા આંટા મારે એવું નહીં. હાલતાં-ચાલતાં રાંઢવું ગૂંથતા હોય કે ખાટલાને વાણ ભરતા હોય કે બળદોને ઘીની નાળ્ય પિવરાવતા હોય કે પછી બાતલ પડી ગયેલા કરાને દિવાળીમા પાસે ગાર્ય કરાવતા હોય કે મથુરમામા અને ગોદાવરીમાસી પાસે ગાર્ય ખૂંદાવતા હોય અને એ લાવ, તમને નો ફાવે, કહીને જાતે ગાર્ય ખૂંદવા મંડી પડતા હોય.

પણ એ મારાથી સંકોચાતા. હું એમની બહેનની દીકરીનો દીકરો એટલે ડબલ ભાણો ગણાઉં. મથુરમામાથી પણ એકાદ વરસ નાનો. એક-બે વાર તો એ વાતચીતમાં બોલી ગયેલાઃ ‘તું તો નાનું બાળ ગણાય.’ તોય મારી સાથે વાત કરતા હોય ત્યારે મારા માથાથી ઊંચે દૂર જોતા હોય એમ ક્યાંક તાક્યા કરતા. અથવા હું સાવ કાચ જેવો પારદર્શક હોઉં એમ સોંસરવા મારી પાછળની ભીંતને તાકતા હોય એ રીતે પૂછતાઃ ‘કેમ ભાણા, કેમ છો? તારા બાપા કેમ નો આવ્યા?’

એ જ રીતે સવજીઆતા મારા બાપાથી પણ સંકોચાતા. જે જૂજ પ્રસંગોએ બાપાએ સાસરે આવવું પડતું ત્યારે એ બંને સાળા-બનેવી સામસામા ખાટલે બેઠા હોય, એક જ જૂડીમાંથી બીડી લઈને પીતા હોય તોય બાપાનું શરીર જાણે કે પારદર્શક હોય એમ એમની પાછળની ભીંતને સંબોધીને બોલતા હોય એવું લાગે: ઓણ તો હાળાવ ડફેર ખળામાંથી બાજરો ભરી ગયા. ધારણા કરતાં પચ્ચી મણ બાજરો ઓછો આવ્યો. નસીબમાં નહીં એટલે બાજરો ખળામાં તો આવ્યો પણ ઘેર્યે નો પૂગ્યો. હાળા ડફેરો ભોમાંથી જાગ્યા. શું કરવું, બોલો? બાપા એમને માનવજાતથી ઇતર હોય એ રીતે નિહાળી રહેતા. એક વાર બંનેને એ રીતે વાતો કરતા જોઈ મને મનમાં અચાનક ઊગેલું, સવજીઆતાને ખબર હતી કે બાપા એમના વિશે શું ધારે છે. એટલે જ એમની નજર પારદર્શક પદાર્થને વીંધે તેમ સોંસરવી જઈને ભીંતે અથડાતી હશે.

જોકે એ મોટાંબાથી ન સંકોચાતા. રાતે હું અને મથુરમામા એક જ પથારીમાં એકબીજા ઉપર ટૂંટિયાં નાખીને કાચી ઊંઘને પાકી કરવા ઝાવાં નાખતા હોઈએ ત્યારે એ મોટાંબા અને દિવાળીમા સાથે રસોડામાં ચૂલા પાસે બેસી મોડી રાત સુધી વાતો કરતા. ત્યારે સવજીઆતા સાવ અલગ રીતે બોલતા: બહેન, ઓણ તો એવું થયું ને કે એક દી સંજા ટાણે ગોપા દેવશીએ ઓચિંતી દે છોડી દીધી તે મથુર મને ધોડવતો ખળે બોલાવા આવ્યો. તે દી ખળું સાવ રેઢું મૂકીને એની દેન ક્રિયામાં આવવું પડ્યું. રાત્યેડ ફેરો… મારી કાચી-પાકી ઊંઘમાં એમનાં વાક્યો કાને પડતા રહેતાં.

પણ ભાઈ, મોટાંબા સંકોચ પામીને બોલતાં: ‘તે ખેતીમાં આરોવારો ના સૂઝતો હોય તો બીજો ધંધો ગોતી લેને. તારા બનેવી એમ માને છે કે તારામાં કમાઈ ખાવાની ત્રેવડ નથી.’ હું કઉં છું કે અમારું ઘર પેલેથી સમધારણાવાળું છે, તો ઈ મારી ઠેકડી કરે છે.

પણ બેન્ય, ‘તમારે સાસરે તો અડધું ગામ ચોરે બેસી આખો દી પૈસાની વાતું કરતું હોય છે. ગળી ચડાવેલા ધોળા બાસ્તા જેવાં કપડાં ઠઠાડ્યાં હોય ને વાતોના સેલારા મારતા હોય કે એરંડાના શું ભાવ છે? કાલા-કપાસમાં ઓણ કેવું છે? નેર્યુંનું ફોરમ ચાર વીઘાનું ભર્યું’તું ને ભાયડાએ પાઈ દીધા આઠ વીઘા’ એમ કહીને સવજીઆતા હસી પડ્યા. સાથે મોટાંબા અને દિવાળીમાને પણ હસવું આવી ગયું.

સવજીઆતાએ ખેતી મૂકવાનો દાખડો નહોતો કર્યો એવું નહોતું. પણ દર વખતે એ અધવચ્ચેથી પાછા પડેલા. એક વાર તો બજારમાં કરિયાણું, ચાંદલા-કાંસકા, તેલ-ગોળ અને કટપીસની દુકાન પણ ચાલુ કરેલી. એક વાર હું અને મોટાંબા આવ્યાં ત્યારે મથુરમામાએ મને કહેલુંઃ ‘ભાણા, અમે દુકાન ચાલુ કરી. તે હું ખાસ એ જોવા ગયો હતો. આવ્ય ભાણા, લે ઇજમેટના ટીકડા ખા.’ કહીને સવજીઆતાએ હાથ લંબાવેલો. સફેદ, ગોળ, સુંવાળી ટીકડીઓ એમના ખરબચડા હાથમાં અડવી લાગતી હતી. વળી એ ખેતીમાં જતા એવાં જ મેલાં અને કધોણિયાં કપડાં પહેર્યા હતાં. એ આવાં કપડાં પહેરીને દુકાનને થડે બેઠા હોય એ દૃશ્ય આંખોને અડવું લાગતું હતું. એમણે દુકાનને થડે બેઠા હોઈએ ત્યારે ઘરાક સામે કેવી રીતે વર્તાય એની થોડી સલાહ મને અને મથુરમામાને આપી. પછી અમે કંટાળ્યા એટલે રમવા જતા રહ્યા.

એ પછી હું અને મોટાંબા ફરીથી આવ્યાં ત્યારે દુકાન બંધ થઈ ગયેલી અને આખું ઘર ફરીથી ખેતીમાં લાગી ગયેલું. નો ફાવ્યું? મેં મથુરમામાને પૂછેલું. પૂછવામાં મારા બાપાના અવાજની છાંટ આવી ગયેલી… વેપાર તો માળો ખેતી કરતાંય કાહટીવાળો હો, મથુરમામા સવજીઆતાના અવાજમાં બોલેલા. એ રીતે સુરત હીરા ઘસવા ગયેલા અને એમાં હાથ પણ બેસી ગયેલો પણ છેવટે ખેતીવાડીની અને દુઝાણું કોણ સાચવે, એવું જાયુભાયુએ દબાણ કરીને સમજાવતાં એ મૂકીને પણ પાછા આવવું પડેલું. હું અને મોટાંબા એ પછી આવ્યાં ત્યારે દિવાળીમાએ ફરિયાદ કરેલીઃ ‘જોવોની જાયુભાયુએ જ નો ફાવવા દીધા. ખેતીનું બાનું કાઢીને પાછા તગડ્યા. નૈ તો એનો હાથ બરાબર બેસી ગયેલો.’ સવજીઆતાએ કહેલું: ‘મેલને લપ. આ તો તે વાંહે પડીને સુરત ધકેલ્યો’તો. બાકી આ ગામમાં આપડે છે દુઃખ છે હેં, તેં નજરે નથી જોયુંને એટલે તારું મન ઝાઝાં ઝાવાં નાખે, બાકી વધારે પૈસાવાળાનાં દુઃખેય વધારે હોય. આ વરહે આપણે ગોદીનું છેલ્લું આણું કરી જ નાખવાના છીએ ને? મથુરનાંય માગાં આવવા મંડ્યાં છે. એકાદ વરહમાં તો તુંય સાસુ થઈને વોવ ઉપર હુકમ કરવા મંડવાની છે. આ બધા વરા ને દા’ડા ખેતીમાંથી ઉકેલ્યાને? એકલી તું હસતું મોઢું રાખે તો હું ને મથુરિયો ને બધા કોટામાં રઈએ. કેમ નો બોલ્યાં, બહેન? પણ મોટાંબા અને દિવાળીમાના ચહેરા ઉપર ઉજાસ ન આવ્યો.’

*

‘તારી નોકરી સારા માયલી ગણાય?’ આટલાં વરસોમાં બાએ કદી મારી નોકરી વિશે પડપૂછ નહોતી કરી પણ અમરેલી બદલી થઈ ત્યારે ઓચિંતું પૂછ્યું.

‘હા, અમારે ગવઢિયાના પુણ્યથી સારું છે’, જયાએ જવાબ આપેલો.

‘તો પછી તારાથી મામાનું કાંક સારું થાય તો કરજે ને?’ બાએ માંડીને વાત કરેલી: ‘આપડે બધાંય તો હાજર નો’તાં પણ મોટાંબાએ દેહ છોડ્યો ઈ પે’લા બાપાએ એમના મોઢામાં ગંગાજળ ટોયેલું ત્યારે એમના મુખે તારું શું થાસે અને સવજીમામા બે પાંદડે નો થ્યા એનું જ રટણ હતું. એટલે સવજીમામા સુખી થાહે તો મોટાંબાનો આત્મ જ્યાં હશે ત્યાં રાજી થાસે.’

નવી જગાએ હાજર થયા પછી સિંચાઈના બંધારા અને ચેકડૅમ બાંધવામાં, સી. સી. રોડ બનાવવામાં અને ગરીબીરેખા નીચેનાં કુટુંબોને ગરીબીરેખા ઉપર લાવવાની યોજનાઓનો અમલ કરવામાં સવજીઆતા ભુલાઈ ગયા. અગાઉ દક્ષિણ ગુજરાતમાં નોકરી હતી તે વખતે મથુરમામાનું અકાળે અવસાન થયેલું. ત્યારે સવજીઆતા ને દિવાળીમાને મોઢે પણ જવાયું નહોતું. એ વાતોનો બા પાસે અફસોસ કરેલો ત્યારે બાએ આશ્વાસન આપેલું: ‘હજી હું અને તારા બાપુજી બેઠાં છીએ ત્યાં સુધી તારે બધાય વેવારમાં જવાની જરૂર નો કે’વાય.’ અને હવે અમરેલી આવ્યા પછી પણ ન જવાયું. એક વાર ઓચિંતા રાત્રે ત્રણ વાગ્યે ઊઠી ગયો. થોડી વાર સુધી પથારીમાં એમ જ બેસી રહ્યો. બારી બહાર જામી ગયેલો અંધકાર તાકી રહ્યો. થોડી વાર પછી જયાની ઊંઘ પણ ઊડી ગઈ. એણે બેઠા થઈ પૂછ્યું:

‘કેમ, શું થયું?’ મેં કહ્યું: ‘સવજીઆતાને મળવા નથી જવાયું.’ જયાએ પણ ગુનેગારની જેમ કહ્યું: ‘બા પણ પૂછતાં હતાં, મામાને ત્યાં જઈ આવ્યા? એમને ત્યાં જવાનું કેમ રહી જતું હતું એ સમજાયું નહીં. જવાયું નહોતું એ હકીકત હતી.’

બે-ત્રણ દિવસ પછી ખાસ સમય કાઢ્યો. ‘બેસો ભાણાભાઈ, તમારા આતા હમણાં જ ખેતર્યથી આવશે‘ દિવાળીમાએ કહ્યું, ‘કેમ એ ખેતર ગયા છે?’ મેં અણસમજણથી પૂછ્યું. તો બીજું કોણ છે હવે જાવાવાળું?’ બોલતાં એમની આંખમાં પાણી આવી ગયાં. મારી નજર રસોડા અને ઓસરીમાં ઉદાસ ચહેરે ફરતાં મામી ઉપર પડી એટલે મારા પ્રશ્નની મૂર્ખામી પર શરમ આવી. ફળિયામાં મથુરમામાનો દીકરો રમતો હતો. ગમાણમાં એનાથી મોટી દીકરી ઢોરને પૂળા નાખતી હતી.

‘શું નામ રાખ્યું છે, બાબાનું?’ ક્ષોભ ઓછો કરવા પૂછ્યું.

‘સંજો, સંજય. તારો મથુરમામો નામ પાડીને ગ્યો છે.’ મેં એક વાર મથુરમામાને ઢીંકાપાટુએ મારેલા એ યાદ આવી ગયું. ત્યાં સવજીઆતા આવ્યાઃ ‘લે ભાણા, તું સબળ ભૂલો પડ્યો!’ એ વાક્યમાં હું મથુરામામાને ખરખરે નહોતો આવ્યો તેનો કટાક્ષ શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ એમના ચહેરા પર એવો કશો ભાવ નહોતો.

આ બધા ભાયુ તારી હાર્યે આવ્યા છે?’ હું મારી ઑફિસની વિવિધ યોજના સંભાળતા બધા અધિકારીઓને સાથે લઈ આવેલો.

મેં ખોંખારો ખાઈને શરૂ કર્યું. પછી થોથવાઈ ગયો. કેવી રીતે વાત કરવી? અમે બધા તમારી ગરીબી દૂર કરવા આવ્યા છીએ એમ કહેવું? તમને લોન આપવા આવ્યા છીએ એમ કહેવું? તમને નાના અને સીમાંત ખેડૂતમાંથી મોટા ખેડૂત બનાવવાના છે એમ કહેવું? પછી હું કશું એલફેલ બોલતો હોઉં એમ બધી યોજનાઓ વિશે એકશ્વાસે બોલી ગયો. છેવટે રસોડામાં ચૂલા પાસે મોટાંબા, સવજીઆતા અને દિવાળીમાં રાતે વાળુ કરીને બેઠાં છે એવું દૃશ્ય મનમાં આવ્યું, એટલે અટક્યો.

‘લે, આ બધો દાખડો આના હારુ કર્યો એમ ને?’ એ નવાઈથી બોલ્યા. આપડે ક્યાં ભૂખે મરીએ છીએ તે આ બધી સરકારી યોજનાના ઊના લાભ લેવા પડે? સારું તયેં આપ બધાય આવ્યા જ તો હવે વાળુપાણી કરીને જાજો.’

‘નહીં નહીં, આજે તમને એકાદ ફૉર્મ ભરાવી જ દઈએ, મંજૂર કરાવવાની જવાબદારી મારી, બસ?’

‘ઈ તો ભાણા, તું અને બેન્ય ઘણાંય વરહ પે’લાં આયાં આવતાં ત્યારે બેન્યનો જીવ આ બધી સ્થિતિ જોઈને કોચવાયા કરતો. બાકી એવી કાંઈ જરૂરિયાત છે નૈ! આમ આપડે ક્યાં દુઃખી છૈયે, હૈ?’ એમણે સંજયને ખોળામાં બેસાડતાં એને જ પૂછ્યું: એ સમજ્યા વગર હસી પડ્યો. મેં સવજીઆતાને ધારીને જોયા. આ અવસ્થાએ પણ ખેતીના ઢસરડા કરવા પડતા હતા એટલે શરીર લેવાઈ ગયું હતું. બોલતાં હાંફે કે ‘હરિ, હે હરિ’ બોલાઈ જતું હતું. આંખોમાંથી નૂર ઓસરવા મંડ્યાં હતાં. છતાં એ સરકારી સબસિડી લેવા તૈયાર નહોતા. પાછા ફરતાં રસ્તામાં માતરિયાભાઈએ કહ્યું: ‘બાપા બહુ કઠણ છે, હોં, બાકી ચીંથરા જેવી લોન લેવા લોકો ઑફિસનાં પગથિયાં ઘસી નાખે છે.’

*

સવજીઆતાના ખરખરે બા સીધાં જતાં રહેલાં. બારમા સુધી ત્યાં રોકાયાં પછી અમદાવાદ જતાં પહેલાં થોડા દિવસ મારી પાસે અમરેલી રોકાઈ ગયેલાં.

‘પછી તેં મામાનું કાંઈ નહોતું કર્યું?’ એમણે પૂછેલું.

‘એ તો ગ્યા’તા પણ સવજીઆતા જ રાજી નો થયેલા,’ જયાએ માંડીને આખી વાત કરી. અરેરે! બોલીને બા ચૂપ થઈ ગયેલાં. જતાં પહેલાં મને ભલામણ કરતાં ગયેલાં કે, મામી પાસે આંટો મારતો રે’જે, નાનો હતો તંઈ ઈ ઘરના રોટલા તેં બહુ ખાધા છે.

*

વળી, થોડા દિવસો એમ જ નીકળી ગયા. પછી યાદ આવ્યું કે દિવાળીમાને મળવા નથી જવાયું. મેં જયાને કહ્યું: ‘તુંય સાથે ચાલ.’ દિવાળીમા રાજી થયાં. સાંજે વાળુ કરવા રોકી લીધાં. મેં સમજાવ્યું હતું એમ એણે દિવાળીમા સાથે સલૂકાઈથી વાત માંડી. એ ખાટલા ઉપર બેઠેલી. દિવાળીમા નીચે ઓસરીમાં બેઠેલાં. જયાએ પીળા હિંગોળ રંગની સાડી પહેરી હતી અને વાતો કરતા હાથની બંગડી રમાડતી હતી. એ બોલીઃ ‘કાંઈ કામકાજ હોય તો બોલો, પૈસા લેવાની જરૂર હોય તો તમારા ભાણેજ મદદ કરી શકે એમ છે.’

‘ના રે ના, ભાણો તો તમારા આતા જીવતા’તા ત્યારેય ઑફિસના બધાને લઈને આવેલો. તમારા આતાએ જ ના પાડેલી. અને અમારેય હવે હાલી રેય છે.’

‘ખેતીની આવક તો બંધ થઈ હશે ને? પછી ઘર કેવી રીતે હાલે?’

– સાવ બંધ નથી થઈ. ભાગિયું આપ્યું. તે એનો ચોથો ભાગ આવે છે. બાકી તો – ત્યાં ઘાઘરી અને પોલકુમાં મથુરમામાની દીકરી બહારથી આવી એને બતાવીને દિવાળીમા બોલ્યાઃ ‘આ છે ને? આઠમા પછી અભિયાસ છોડાવી દીધો છે. ઈ લીલીઆ હીરા ઘહવા જાય છે, તે આઠસો-હજાર ઈ પાડે છે.’ જયાને એના જેવડી અમારી દીકરીનો વિચાર આવ્યો ને અસ્વસ્થ થઈ ગઈ. મેં શિખવાડેલા બાકીના સંવાદો ભૂલી ગઈ.

દિવાળીમાએ નીકળતી વખતે અમારાં બંનેનાં દુઃખણાં લીધાંઃ ‘હવે આવો તંઈ છોકરિયુંને લાવજ્યો. બધાં હળેમળે એટલે સગાં-વહાલાંની ઓળખાણ તાજી રે.’ ગામ બહાર નીકળતાં હતાં ત્યાં પાનની દુકાન નજરે ચડી. મેં ડ્રાઇવરને ગાડી ઘડીક ઊભી રાખવા કહ્યું. નીચે ઊતરી પાન બનાવડાવતો હતો. શું વિચારવું, સૂઝતું નહોતું. ત્યાં બાજુમાંથી અવાજ આવ્યોઃ

‘સલામ સાહેબ.’

હું ચમક્યો. સામે દસ-બાર વરસનો છોકરો હસતો ઊભો હતો.

‘સલામ સાહેબ, હું મથુરમામાનો દીકરો સંજય. તમે અમારે ઘેર આવ્યા હતા ને?’

મને ઓળખાણ પડીઃ ‘અરે સંજા કેમ છો?

‘બસ અમે તો મજામાં છીએ. હું અને દાદી અને મારી બા તમને ઘણી વાર યાદ કરીએ છીએ.’ હું ચમક્યો. મેં એને મીઠું પાન ખવરાવ્યું. પછી ગાડી બાજુ લઈ ગયો. ‘સંજા, કેવી રીતે યાદ કરો છો? દાદી મારા વિશે શું કહેતાં હોય છે? તારે બીજું પાન ખાવું છે?’ – ‘દાદી કહેતાં’તાં કે, ભાણાભાઈ તારી જેવડા હતા ત્યારથી આપડા ઘેર આવે છે. આપડે કાંઈ કામ હોય તો તરત દોડીને આવે.’

‘બસ, એ સિવાય કશું નહીં, સંજા?’

‘બીજું શું?’

‘કે એમણે આપણને કંઈ મદદ ન કરી. એવા સગા શું કામના?’

ના હો સાહેબ, દાદી કોઈ દી એવું ના બોલે. દાદા પણ મને ખોળામાં બેસાડીને, તમે દાદી-ફઈ સાથે આવતા ત્યારે કેવાં તોફાન કરતા, એની વાતો કરી બહુ દાંત કઢાવતા.’

‘ઠીક ત્યારે સંજા, આવજે.’

મને ફરીથી યાદ આવી ગયું, એક વાર મેં મથુરમામાને નાનપણમાં ખૂબ મારેલા. વાત એમ હતી કે હું મારા ગલ્લામાં રૂપિયા ભેગા કરતો. એમ કરતાં સો રૂપિયા ભેગા થયેલા. પછી એક દિવસ માટે અને મોટાંબાને સવજીઆતાને ત્યાં આવવાનું નક્કી થયેલું. પણ મારે જીવ ઘેર સો રૂપિયા મૂકીને આવતાં ચાલતો નહોતો. છેવટે ગલ્લો તોડીને છૂટા પૈસાની સો રૂપિયાની નોટ લઈ આવ્યો. હું રસ્તે પણ ખિસ્સામાં પડેલી નોટ ઉપર હાથ ફેરવ્યા કરતો હતો. બીજા દિવસે થોડો મોડો ઊઠ્યો તો મારા અને મથુરમામા સિવાય બધા ખેતરે જતાં રહેલાં. શિરામણ કરી લીધા પછી મને સોની નોટ યાદ આવી. મેં પાટલૂનના ખિસ્સામાં જોયું તો એ ન મળી. મેં રોતલ અવાજે કહ્યું: ‘મથુરમામા, મારા સો રૂપિયા નથી જડતાં. ‘બરાબર જો, ખિસ્સાની ઘડમાં પડવા હશે.’ મેં ખિસ્સું અવળું કરીને બહાર કાઢ્યું. નોટ બેવડમાં ભરાઈ ગયેલી.’

‘મળી ગઈ. મળી ગઈ. બોલીને મેં મથુરમામા સામે શંકાથી જોયું. ‘તમને ખબર હતી કે મારા ખિસ્સામાં સોની નોટ હતી?’

‘મને તો કાલ રાત્યની ખબર છે.’

કેવી રીતે?

‘તું આવ્યો ત્યારનો ખિસ્સામાં હાથ નાખીને સસવાળ્યા કરતો હતો. એટલે મને થયું કે કાંક્ય પૈસા લઈ આવ્યો લાગે છે. વળી તને સખ નો થયું તે પાછી વારેવારે ખિચામાંથી બાર્ય કાઢીને ખાતરી કરતો’તો એમાં હું ભાળી ગ્યો કે સોની નોટ છે.’

‘તો રાતે કેમ બઠાવી નો લીધી?’

‘નો લીધી.’

‘કેમ નો લીધી?’

‘મારે શું કરવી છે?’

‘કેમ એમ?’

‘કેમ શું? આતા કે’તા’તા કે કોઈની ચીજવસ્તુ ચોરાય નૈ, દાદાય મને ખોળામાં બેસાડી ને…’

‘ચૂપ દાદાવાળી, મેં બૂમ પાડી: નોટ કેમ નો લીધી? બોલ… બોલ?’

એ કશું બોલ્યા વગર મારી સામે જોઈ રહ્યા. મને અચાનક ઝનૂન ચડી ગયું. મેં એક હાથે એમના વાળ પકડવા અને બીજા હાથે ઝામર મારી; ‘પૈસા નથી લેતો. ડાહી ડાહી વાતું કરો છો? સાળા જનાવર, રોંચા, રાંક… મારા હાથ આડેધડ ચાલતા હતા.

‘મૂકી દે ભાણા, વાગે છે. બહુ વાગે છે. મૂકી દે ભાણા…’ મારી નજર એમના નાકમાંથી નીકળતા લોહી પર પડી. મેં એમને ધક્કો માર્યો. એ જમીન ઉપર પડી ગયા. પછી ઊભા થઈ પાણિયારે જઈને કપાળે પાણી છાંટી નસકોરી ફૂટી હતી તે બંધ કરી. એ ઓરડામાં પાછા આવ્યા ત્યારે હું હાંફતો હતો. એ મારાથી ડરી ગયા હોય એમ થોડા દૂર જઈને બેઠા. થોડી વાર પછી બોલ્યાઃ ‘જો ભાણા, તેં મને મા’ય ઈ વાત આતા કે મારી બાને કેર્યોતો નહીં. એમનાથી આ વાત નહીં ખમાય. એટલે તું ચૂપ રાખજે. હુંય ચૂપ રાખીશ. કોલ આપે છે? આપ કોલ, મારા ગળામાંથી ઘુરકાટ જેવો અવાજ નીકળી ગયો. મને થયું કે ભીંતમાં માથું પછાડું.’

*

ગામ છોડીને ગાડી ગોઢાવદર પહોંચવા આવી ત્યારે મેં ડ્રાઇવરને કહ્યું: તને બોલ બોલ કરવાની બહુ ટેવ પડી ગઈ છે, મોઢું બંધ રાખતાં શીખ.’

‘— પણ આપડે અમરેલીથી નીકળ્યા ત્યારનો હું એક શબ્દ બોલ્યો નથી.’

‘જો પાછો બોલ્યો?’

‘એ સાચું કહે છે. એ ક્યાં એકેય શબ્દ બોલ્યો છે?’ જયા બોલી.

‘તનેય બધી વાતોમાં ડબાડબ કરવાની ટેવ પડી છે. આંયા આવી પીળી ધમરક સાડી પહેરીને અવાય? પાછી ખાટલે ચડીને દિવાળીમા સામે બગડી ગોળગોળ ફેરવતી હતી.

જયા પણ ચૂપ થઈ ગઈ. મારી સામે વિચિત્ર નજરે જોઈ રહી. ગાડી એમ જ નિઃસ્તબ્ધતામાં આગળ ચાલી. થોડી વાર પછી હું ધીમેથી બોલ્યોઃ ‘હા, તો મોટાંબા, તમે શું કહેતાં હતાં?’

પણ કશેથી કોઈ જવાબ ન આવ્યો. મેં ફરીથી કહ્યું: ‘તે વાંધો નહીં, મોટાંબા. જયા હવે આપડા ઘરની જ થઈ કહેવાય. એની હાજરીનો કોઈ વાંધો નહીં. આ ડ્રાઇવર પણ વિશ્વાસુ છે. તમે તમારે જે કાંઈ હોય તે છૂટથી કહો. શું કહેતાં હતાં તમે?’

થોડી વાર સુધી બધું એમ જ નિ:શબ્દ રહ્યું. મોટાંબા પછી તડામાર કરા પડતા હોય અને પવનના સુસવાટા બોલતા હોય એ રીતે ફાટેલા પોલા વાંસ જેવા અવાજે બોલ્યાં: ‘કાળુ, આ સંજય મથુર સવજી કોઈ દી સુખી નો થ્યા હો.’

ભાય

પાટા પર કાન માંડીને આડો પડેલો છોકરો ઊભો થઈ ગયો ને બૂમ પાડી; એ.. ગાડી આવી ગઈ. મેં ભોળાને કહ્યું; ચાલ ત્યારે ભોળા, ગાડી આવી ગઈ. ભોળો ગંભીર મોઢું કરી મને સમજાવતો હતો; તું હમજ્ય કાળુ, તું હમજ્ય, આટલો હુશિયાર થઈને નો હમજે તો પછી થઈર્યું ને – એની વાત અડધેથી કપાઈ ગઈ. એકદમ દુઃખી મોઢું કરીને બોલ્યો; ઠીક તંઈ ભાઈબંધ, બીજું શું!

ગાડી સ્ટેશનમાંથી બહાર નીકળી પછી મેં વિચાર્યું કે હજી ગાડી અમરેલીના સ્ટેશને પહોંચે એ પહેલાં ભોળો ગામમાં પહોંચી જવાનો પણ એ સીધો ઘેર નહીં જાય, સૌ પહેલાં ગ્રામપંચાયતઘરના ઉતારે જશે. જો વિનુ બાબર ગામમાં હશે અને એણે ઉતારાનો જાહેર રેડિયો ચાલુ કર્યો હશે તો ભોળો ઉતારાની પાળીએ પલાંઠી વાળી ભક્તિભાવે ભજન સાંભળશે અને પછી જ ઘેર જશે. ગામમાં હતો ત્યારે હું અને ભોળો સાંજે ઉતારાની પાળીએ બેસી રેડિયોમાં આવતાં ભજનો સાંભળતા. વચ્ચે વચ્ચે જબરો હો બાકી, એમ બોલતો જાય. હું અને ભોળો એક જ ધોરણમાં ભણતા, સાથે નિશાળે જતા. નિશાળે જવાના રસ્તે ભોળાની દુકાન વચ્ચે આવતી, હું ટહુકો કરતો; હાલ્ય ભોળા નિહાળ્યં. ભોળો સંચેથી ઊભો થઈ હાથમાં દફતર લઈ એના બાપુને કહેતોઃ હાલો તંઈ બાપુ, હું નિહાળ્યં થાતો આવું.

ગામમાં બધાંને મારી અને ભોળાની દોસ્તીની નવાઈ લાગતી. જેંતી તો કહેતો પણ ખરોઃ આ ટેભાની તે શું ભાઈબંધી! આખા ગામનું કાપડ ચોરે એવા તે કાંઈ આપણા દોસ્ત હોતા હશે! પણ ભોળો માણસ તરીકે સારો હતો એમાં ના નહીં. આમ જુઓ તો એ દુઃખી હતો. ત્રણેય ભાઈઓમાં ભોળો સૌથી નાનો હતો એનાં બા એને ઘોડિયામાં રમતો મૂકીને મરી ગયેલાં. ભોળાના બાપુજી ટપુબાપાએ બીજાં લગ્ન તો નહોતાં કર્યાં પણ એને ભોળા પર એક જાતની નફરત થઈ ગયેલી. કોઈ દી’ હાથમાં લઈને તેડ્યો નહોતો. સમજણો થયો ત્યાં જ ગાજબટન કરતો કરી દીધેલો.

એમાં જરાક ભૂલ થાય તો મારી મારીને ચામડી ઉતરડી નાખતા. ભોળાનો સ્વભાવ એવો કે આપણને એક બાજુથી સાલું હસવું આવે. ટપુબાપા પહેલી ધોલ મારે કે તરત રાડારાડી કરી મૂકતો, એ મૂકી દ્યો, જવા દ્યો બાપુ, હવેથી કોઈ દી કરું. આવી ભૂલ્ય નૈ સંચાનું પૈડું પહેલાં ધીમે ફરવાનું શરૂ કરે અને પછીથી ઝડપ પકડી લે તેમ ટપુબાપા પહેલા થોં-થપાટ કરતા હતા. ભોળાના કાલાવાલા સાંભળી ગડદાપાટુ કરવાનું શૂરાતન ચડી જતું. ભોળો સહન થાય ત્યાં સુધી સહન કરે, છેવટે રોતાં રોતાં બોલેઃ મારે મા નૈને અટલે મને મારો છો ને? આ સાંભળી જેમ સીવતાં સીવતાં સોય બટકી જાય અને અચાનક સંચો ઊભો રાખી દે તેમ ટપુબાપા ભોળાને મારવાનું બંધ કરી સંચા પાછળ, ખુરશી પર જઈને બેસી જતા અને ધોતિયું લઈ શકાય તેટલું ઊંચું લઈ ચહેરાનો પરસેવો લૂછતા ભોળા સામે દાઝથી તાકી રહેતા. આ ખાખી બાબત પતી જાય એટલે ભોળો ગમે તેવું અગત્યનું કપડું જેટલું સીવ્યું તેટલું અધૂરું મૂકીને મારી શોધ આદરે. હું મેડી પર કાથી ભરેલા પલંગ પર સૂતો સૂતો વાંચતો હોઉં ત્યાં ધીમેકથી ઈસ પર બેસી જાય. ધ્યાનભંગ થવાથી હું ચમકીને ભોળા સામે જાઉં એટલે એ ઊંધું ઘાલી જાય. આપણા પૂછવાની રાહ જોતો હોય તેમ જરાક પૂછીએ કે શું થયું ભોળા? એટલે તરત એ પોતાનું ખાસ વાક્ય બોલે, મારે મા નૈ ને અટલે. પછી ટપુબાપાએ એને કેવી રીતે માર્યો અને એમાં પોતાનો કોઈ વાંકગુનો નહોતો એ વાત એટલી લંબાણથી કરે કે આપણને કંટાળો આવી જાય. આપણે એને જેમજેમ આશ્વાસન આપતા જઈએ તેમતેમ એ વધારે દુઃખી થતો જાય. વળી થોડા થોડા અંતરે બોલ્યા કરેઃ મારે મા નૈં ને અટલે. એક વાત નક્કી કે ગામમાં ભોળાને મારા સિવાય કોઈ ઠરવા ઠેકાણું નહોતું. બીજાં ગણીએ તો એનાં ફઈ હતાં ખરાં પણ એ તો એના સાસરે હોય, બે-ત્રણ મહિને અમારા ગામમાં એક વાર એ પોતાના ખરજવાવાળા પગની દવા કરાવવા આવતાં, એકાદ અઠવાડિયું રોકાતાં. બસ એટલા દિવસ ભોળાને આરામ મળતો. ફઈને ખબર હતી કે ટપુબાપા ભોળાને ધોંગારે છે એટલે ઘણી વાર એ ઠપકો આપવા બેસતાં, એક તો મારી ભાભીનું મોટું ગામતરુ અને એમાંય તું આ નમાયા બચ્ચાને માર્યા કરે ઈ વાત તને શોભા થોડી દેય છે? અને એની ભાભીયુંની માઉંના સમ છે જો કોઈ દી’ ઊનો રોટલો મારા ભોળિયાના ભાણામાં નાખ્યો હોય તો! બિચારો માર ખાઈને જ ઊઝર્યો છે. આટલું બોલીને ફઈ ખરજવું ખંજવાળવા મંડતાં. આખી વાત ભૂલી જતાં. ટપુબાપા પણ ફઈ બોલવાનું શરૂ કરે એટલે હાથજીભ કાઢી ગયા હોય એવા ભાવથી બોલે; હવે નૈ મારું બસ, હવે નૈં મારું, તારી વાત સાવ સાચી કે તારી ભાભી હોત તો ઘણીય ફેર પડ્યો હોત. આ વાત સાંભળી ભોળો બધાં અગત્યનાં કામ પડતાં મૂકી, તાજો જ માર ખાધો હોય એવા મોઢે મારી પાસે આવતો અને આખી વાત ઝીણવટથી કરતો.

સમય જતાં ટપુબાપા સીવવાના કામમાંથી ફારગ થઈ ગયેલા. હવે તો ‘ભગવાનનું ભજન કરવું છે’ એમ બોલ્યા કરતા. એ રીતે ભોળાને મારવાના કામમાંથી પણ ફારગતી લઈ લીધેલી. ઘરનો બધો વ્યવહાર મોટા નટુભાઈએ સંભાળી લીધેલો. વસ્તેરા બાબુભાઈ અને ભોળો સિલાઈકામ કરતા. એટલે ક્યારેક જરૂર ઊભી થાય તો ભોળાને મારવાનું કામ ટપુબાપા નહીં પણ નટુભાઈ બજાવતા. નટુભાઈ ક્યાંક બહારગામ ગયા હોય તો એ ફરજ બાબુભાઈ બજાવી દેતા! ટપુબાપા ખૂણામાં ખુરશી નાખીને આ બધું સંતોષથી જોયા કરતા. એમની ફરજ એટલી કે દુકાનનું કોઈ કામ માણસની ગેરહાજરીને કારણે અટકી ન જવું જોઈએ. આથી ગામનું કોઈ કપડું સિલાઈ વગર અને ભોળો ધોલાઈ વગર બાકી ન રહેતાં.

આ તો દુઃખની વાત થઈ. ભોળો આનંદમાં હોય ત્યારે પણ કંટાળો લાવી દે. એની ટેવ એવી કે એ મનોમન રાજી થયા કરે. સારા સમાચાર હોય તો મોઢું ખોલ્યા વગર બેય હોઠ ભીડીને મલકાયા કરે. એક વાર હું એને એ રીતે રાજી થતાં જોઈ ગયેલો;

– કેમ ભોળા એવું હસે છે?

– કેવું? ભોળો બોલ્યો.

– ઈશુ ખ્રિસ્ત જેવું. એ દિવસે અમારે ઇતિહાસમાં ઈશુ ખ્રિસ્તનો પાઠ ચાલેલો એટલે મેં એનું નામ દઈ દીધું. ઈશુનું નામ સાંભળીને ભોળો ગંભીર થઈ ગયો; એ તો બહુ મોટા માણસ કહેવાય.

ભોળાએ સાતમા ધોરણ પછી અભ્યાસ મૂકી દીધેલો. ટપુબાપાએ એને; હવે ભણ્યે કોનાં ખોવડાં મોટાં થ્યાં છે? કહીને એને ઉઠાવી લીધેલો. દરજીકામમાં ભોળાની સિલાઈ આખા ગામમાં વખણાતી એટલે ઘરાકીનું ભારણ ભોળાના કામ ઉપર વધારે રહેતું. બાબુભાઈ અસ્તર નાખે ને એવું બધું કરે. ભોળો ભણતો ઊઠી ગયો પછી અમારો સત્સંગ ઓછો થઈ ગયેલો. પણ હું દુકાન પાસેથી નીકળું એટલે ભોળો અચૂક સાદ કરે,

– આવ્ય, આવ્ય, કાળુ.

આપણે જઈને ઊભા રહીએ એટલે એ પોતાનું સ્પેશ્યલ હાસ્ય કરે. પછી ટપુબાપા, નટુભાઈ અને બાબુભાઈ એ ત્રણેને સંભળાવવા જ વાત ઉપાડે,

– આપડે એક જ ધોરણમાં ભણતા નૈં કાળુ?

– હા – આ.

પછી ભોળો ત્રણેયને ઉદ્દેશીને બોલે;

– આ કાળુ ભણ્યે બોવ હુશ્યાર. કાયમ પે’લો ને પે’લો નંબર રાખે.

આપણને થોડો સંકોચ થાય, ઠીક હવે મારા ભાઈ. પણ ભોળાનું આગલું વાક્ય પૂરું ન થયું હોય.

આમ તો મહત્ત્વનું અર્ધું વાક્ય બોલવા જ જાણે અગાઉનું વાક્ય બોલ્યો હોય;

— અને મારો બીજો નંબર આવે, નૈં કાળુ?

એટલે હું ફરીથી, હા…આ…આ… થવા દઉં એટલે ભોળો નિશ્વાસ નાખીને ત્રણેય જણ સામે કરુણ નજર માંડે, તોય આ ઘરમાં આપણી ખાસ કદર નહીં હોં. પછી મારી સામે ગરીબડું જુએ. ત્યાં નટુભાઈ એની પટ્ટી પાડે,

– કેમ વળી, તું આ ઘરમાં ભૂખ્યો ર્યો કોઈ દી?

– હું ક્યાં એવું કંવ છું!

– તો તને કોઈ દી’ ઊતરેલું લૂગડું પે’રાવ્યું?

– લે પણ, હું ક્યાં એવું કઉં છું.

– તો પછી કદર નૈં કદર નૈં એમ શું કીધા કર છ? નટુભાઈ અને બાકીના બન્ને જણ તિરસ્કારથી હસે.

ભોળો આપણા તરફ જોઈને મૂંગો પ્રશ્ન કરે,

– જોયું ને?

મને એક વાર કહે, આ વૈતરું કરીને તો વાંહો ફાટી ગ્યો, તું કાંક્ય ઉપાય બતાવ્ય, સાળું આવી જિંદગીમાં તો કોઈ આનંદ તું આવતો.

મેં કહેલું; ‘જો ભોળા, તારું સગપણ તો થઈ ગ્યું. એકાદ-દોઢ વરહમાં તારાં લગનેય થઈ જાહે, પછી બધુંય રાગે આવી જાહે. વળી મને બીજો વિચાર આવ્યો; ભોળા, કાંઈ લવલેટર-બેટર આવે છે કે નૈં?

– હેં? ભોળો અચરજથી પૂછતો.

– વિમળાભાભીના લવલેટર આવે છે કે નૈં એલા?

ભોળો ગભરાઈ જતો, વાત કર્ય મા કાળુ, નટુભાઈના હાથમાં એકાદોય કાગળ ચડી જાય ને તો પીંછડાં ખેરી નાખે સમજ્યો? ઈ ધંધો જ નો કરાય.

*

એક વાર બપોરે મેડી ઉપર ખાટલીમાં આડો પડી રામદેવ પીરનો હેલો ગણગણતો હતો ત્યાં ભોળો આવ્યો. એનું મોં લાલચોળ થઈ ગયેલું. હાથ ધ્રૂજતા હતા. કપાળે પરસેવો વળી ગયેલો. કાળુ! એટલું બોલ્યો ત્યાં એનો અવાજ ફાટી ગયો. એના દેખાવ પરથી હમણાં જ એ નટુભાઈનો માર ખાઈને આવ્યો હોય એવું લાગતું હતું. મને કંટાળો આવ્યો, હવે અરધા કલાક સુધી આ કેડો નહીં મૂકે. છતાંય આપણે પૂછવું તો પડે, શું થ્યું ભોળા?

– આવ્યો… એટલું બોલી એ ગૂંચવાઈ ગયો.

– આવ્યો?

એ તરત જ ખાટલીની પાંગતે બેસી ગયો.

– વિમુનો લવલેટર આવ્યો છે, એટલું બોલી એ હસ્યો, ઈશુ ખ્રિસ્તની જેમ.

હું અર્ધો ઊભો થઈ ગયો, અરે તારી ભલી થાય, લાવ્ય લાવ્ય વાંચઈં, પણ તારા હાથમાં કઈ રીતે આવ્યો?

– ઉપર લખેલું છે કે માલિક સિવાય કોઈને આપવો નહીં અને અંદરથી અત્તરની આછી સુવાસ આવતી’તી એટલે કકુ મા’રાજે મને ખાનગીમાં બોલાવીને આપ્યો કે આ તારી વોવનો લેટર આવ્યો હોય એમ લાગે છે. એને દિવાળીની બોણીના પાંચ રૂપિયા ઠેરાવ્યા છે.

– પાંચ રૂપિયા તે કાંઈ અપાતા હશે!

– સંઈ તું કકુ મા’રાજને નથી ઓળખતો, બોવ ડેન્જર માણહ છે. શામજી મગને એને બે રૂપિયા આપવાની ના પાડેલી તે એણે શામલાની વોવનો લવલેટર શામલાના બાપાના હાથમાં પકડાવી દીધો. ઈ વાંચીને મગનબાપાએ શામલાને સરપટે સરપટ મારેલો, આવું કરો છો હાળાવ?

– શું કરેલું?

– અરે શામલો એક દી એના સાસરાના ગામે જઈને આખો દી અવેડાની પાળીએ બેઠો રે’લો. એની વોવ કૂવે પાણી ભરવા આ અને દર્શન થઈ જાય! એણે તો રોંઢા સુધી તપ કર્યું તોય ઓલી નો દેખાણી. પછી એના સાસરાને ખબર પડી એટલે શું કરે બિચારા. કાંઈ જમાઈને તો હડ્ય દઈને કાઢી થોડા મુકાય છે? એની વોવને ખાલી અમથી પાણી ભરવા મોકલી. તે એની વોવેય ગાલાવેલી તે એણે આ વાતનો લેટરમાં હરખ કરેલો. પછી તો મગનબાપાનો પિત્તો જાય જ ને?

– ઠીક લાવ્ય તંઈ હવે તારો લેટર વાંચઈં. જોઈં તો તારી વોવે શેનો હરખ કર્યો છે?

મારી જીવનનૈયાના સુકાની,

તમારો લેટર આવશે એની રાહ જોઈને ત્રણ મૈના કાઢી નાખ્યા. પણ તમે તો શંકર ભગવાનની જેમ શું તપ કરવા મંડ્યા છો કે પછી અમે તમને ધ્યાનમાં નથી આવતાં? એકાદ નાનો લેટર તો લખતા હો. હું તો નહોતી લખવાની પણ આજ મારી બેનપણી ઉષાએ અંબામાના સમ દઈને આ લખાવ્યું છે. મને મનમાં તો ઘણું થતું હતું કે કાગળ લખું પણ અમારા ગામમાં એવું બનેલું, છોકરાનો કાગળ આવે એ પહેલાં એક છોકરીએ સામે ચડીને લેટર લખ્યો તો છોકરાએ તો આ છોકરી ખરાબ ચાલની છે એવું માનીને સંબંધ તોડી નાખ્યો. નાત્યમાંય બહુ વગોવણી કરેલી તે હજી હમણાં માંડ ઠેકાણું પડ્યું છે. અટલે આ કાગળથી તમને ખીજ ચડે તો ફાડીને ફેંકી દેજો પણ મે’રબાની કરીને તમારા બાપુજીને વાત કરતા નૈં. માતાજીના સમ ખાઈને કવ છું કે તમે મને રોજ્ય સપનામાં આવો છો પણ તમને અમારી કિંમત ક્યાંથી હોય! કે પછી તમારી ઇચ્છા વિરુદ્ધનું સગપણ છે? અને હા, વળતી ટપાલે તમારો ફોટો મોકલજ્યો, ચોક્કસ ને ચોક્કસ. ઘરમાં વાતું થાય છે કે તમારી સિલાઈ ગામમાં બોવ વખણાય છે તે સાચું? મારી બેનપણી ઉષાએ તમને જેશી કૃષ્ણ કેવરાવ્યા છે ને કીધું છે કે જાન લઈને આવો તંઈ તમારી વાત છે.

લિ.
તમારી ભવોભવની (પત્ની) થવા ઇચ્છતી
વિમળાનાં વંદન

– વાહ! તું તો ટેભામાંથી જીવનનૈયાનો સુકાની થઈ ગ્યો ને કઈ!

પણ ભોળો એટલો બધો ગંભીર થઈ ગયેલો કે મને લાગ્યું હમણા બોલશે, મારે મા નૈ ને અટલે. પણ એ બોલ્યો,

– આ તો આપડીય ગુર નીકળી, હવે આપડા તરફથી કાંઈક જવાબ જાવો જોશે ને? આમાં તું મદદ કરે તો થાય એવું છે.

પછી મેં અને ભોળાએ વળતો લવ-લેટર કેવી રીતે લખવો એ વિચાર્યું. અમારી યોજના મુજબ ભોળો બીજા દિવસે અમરેલી જઈને પાસપૉર્ટ સાઇઝના ફોટા પડાવી આવ્યો. સાથોસાથ અત્તરની એક શીશી અને શાયરીની એક ચોપડી પણ લાવ્યો. ચોથા દિવસે અર્જન્ટ વરધીવાળા ફોટા આવી ગયા એટલે અમે બન્નેએ બેસીને ભોળાના નામે એક પત્ર લખીને રવાના કર્યો. પછી તો બન્ને બાજુથી સારું એવું ચાલ્યું. હું અને ભોળો કકુ મા’રાજની દુકાન પાસેથી નીકળીએ એટલે કકુ મા’રાજ ભોળાને પૂછે;

– કેમ ભોળા, ઘરનાં મજામાં ને?

– તુંય શું કકુ મા’રાજ, મશ્કરી નો કરતો હો તો ભલા માણસ. પછી કકુ મા’રાજ ડાબા હાથની પહેલી આંગળી ઉપર બીજી આંગળી ચઢાવી એને ધનુષ્યની પણછ જેમ ખેંચીને ભોળાને બતાવીને બોલે;

ભોળા, ગીલી ગીલી. ભોળો શરમાઈ જાય, આ કકુ મા’રાજેય માળો જાહેરમાં પટ્ટી પાડે એવો છે.

*

એકાદ વરસ પછી ભોળાનાં લગ્ન ગોઠવાયાં. લગ્ન લખાયાં પહેલાં જ ભોળાએ મને સખત તાકીદ કરી દીધેલી; તારે લગનમાં ચોક્કસ ને ચોક્કસ આવવાનું જ છે, સોળ વાલ ને એક રતી, સમજ્યો તારા વગર જાન નૈં જુતે હોં.

દસ ગાડાં જોડીને ટપુબાપાએ જાડી જાન કાઢી. ભોળો ગેલમાં આવી ગયેલો. મને કહે, તું મારી હાર્યે ને હાર્યે રેહુંયે. રોઢે હું અને ભોળો જમી કારવીને અણવર સાથે વાડામાં પગ છૂટો કરવા, લટાર મારવા ગયા હતા ત્યાં વિમળાભાભીની બેનપણી ઉષા આવીને મને એક બાજુ બોલાવી ગઈ;

– તું ભોળાકુમારનો પાકો ભાઈબંધ છો ને?

– હા.

– વરઘોડો માંડવે આવે તંઈ ભોળાકુમારને વિમુનાં બા પોંખે પે’લાં વિમુ જાત્યે આવીને ભોળાકુમારને હાર પે’રાવી જાય એવી વિમુની ઇચ્છા છે. આમાં વિમુના મોટા ભાઈને કાંઈ વાંધો નથી. વિમુના બાપુજી બાર્ય તમારી બધાયની સરભરામાં હશે. વિમુનાં બા કે’ય છે કે’ ભોળાજમાઈ કે એમ કરો.

ભોળો રાજી થઈ ગયો, હા, હા, થાવા દ્યો. એ મારી સામે જોઈને હસી પડ્યો. પણ તરત અણવરે ટપાર્યો; આમાં તો તારા બાપુજીને પૂછીને જ આગળ વધાય.

ટપુબાપાએ આવા ફંદ કરવાની ચોખ્ખી ના પાડી; જાન લીલા તોરણે પાછી લઈ જવી પડે તો ભલે, પણ આવી આછકલાઈ જોવે જ નૈં.

ભોળો સાવ લેવાઈ ગયો. મને કહે; આનો શું અરથ બોલ્ય, જ લગન અને મારું જ ધાર્યું નો થાય! મેં ક્યાં એવું કીધું છે કે ખુલ્લા મોઢે લગન કરવાં છે; આનો શું અરથ હેં?

મેં કહ્યું, જાવા દે હવે.

ભોળાએ કહ્યું, ના ના, પણ, આનો શું અરથ? કહીને ફરીથી મારી પાસે અરથ જાણવાનો આગ્રહ રાખ્યો.

*

વિમળાભાભી પહેલી જ રાતે ભોળાથી રિસાયાંઃ કે’ હારની બાબતમાં કેમ ના પાડી? તે ભોળાએ માંડ માંડ મનાવ્યાં. પછી ભોળો એના સંસારમાં પડી ગયો. હું ન્યૂ એસ.એસ.સી.ની પરીક્ષાની તૈયારીમાં લાગી ગયો. અમારે મળવાનું ઓછું થઈ ગયેલું. પણ લગ્ન પછી ભોળાની કઠણાઈ બેઠેલી. ટપુબાપાએ ભોળાને ઠપકો આપવાનું બંધ કરેલું તે ફરીથી ચાલુ કરેલું. હાર પહેરાવવાની વાતમાં પારકા ગામમાં જઈને ભોળાએ જે ફંદ કરેલો એનાથી પોતાની આબરૂને ધક્કો લાગ્યો છે એવું એમના મનમાં ઠસી ગયેલું. વળી રાતે દુકાને સૂઈ રહેતા તેને બદલે ઘેર ઢોલિયો ઢળાવતા થયેલા. દુકાને ઘામ બહુ થાય છે, એમ કહેતા. ઘેર ભોળાને નહીં જેવી બાબતમાં ઠપકા આપ્યા કરતા. પહેલાંના માર કરતાં ભોળાને આ ઠપકા વધુ આકરા લાગતા. એક વાર મને અચાનક કહે; બાપુએ એટલું તો વિચારવું જોઈએ કે નૈં કે હું હવે પવણ્યો. વિમળાની હાજરીમાં મને નૈં જેવી વાતમાં પાણીથી પાતળો કરી નાખે તે ઓલ્યી નવી આવનારીના મનમાં આપડી શું છાપ પડે, બોલ્ય?

વિમળાભાભીના મનમાં પણ ભોળો મૂરખ છે એવું બેસવા મંડ્યું હતું.

હું ભોળાને કહેતો, બાપા હોય તે ઠપકો આપે, કોકનાં મગજ તેજ હોય.

ભોળો માનતો નહીં; પણ સાવ આવું, રાત્યના બાર બાર વાગ્યા સુધી સંચા તાણું છું, તોય આ ઘરમાં આપડી કદર નો થઈ. મગજ તેજ હોય તો મોટા ભાયુંને કાં ધખતા નથી?

દસમાનું પરિણામ લઈને અમદાવાદ જવાના આગલા દિવસે હું ભોળાને મળવા એના ઘેર ગયો. મેં વિમુભાભીને કહ્યુંઃ ઠીક તંઈ હવે, તમે બેય જણાં આવજો અમદાવાદ ફરવા, જરૂર ને જરૂર. વિમુભાભીએ હસીને કહેલું; હવે શે’રમાં જાવ છો તે ભણીગણીને હુયાર થાજ્યો, તમારા ભાઈબંધ જેવા બાઘા નો રે’તા.

– હેં, હેં, ભાભી તમેય શું મશ્કરી કરતાં હશો? – કહીને મેં વાત વાળી લેવાનો પેંતરો કર્યો પણ ભોળાનું મોઢું પડી ગયું. અમે ઘરમાંથી નીકળ્યા એટલે તરત બોલ્યો; જોયું ને કાળુ, ઘરનું બૈરું આપડને બુડથલ માને પછી બીજાની શું વાત કરવી?

અમદાવાદ જતાં પહેલાં ભોળાને છેલ્લી વાર મનાવવો પડ્યો.

*

વચ્ચે વચ્ચે ભોળાના પત્રો આવી જતા. એક પત્રમાં ખુશખબર હતા કે વિમળાભાભીને સારા દિવસો છે. પછી એને ઘેર દીકરાનો જન્મ થયો ત્યારે મેં ઝભલાના પૈસા મોકલાવ્યા એમાં પોતાના તરફથી થોડા પૈસા ઉમેરીને ભોળાએ પોતે બહુ સરસ ઝભલું સીવેલું અને ઝભલાના બધા પૈસા કાળુએ મોકલ્યા છે એવું એના ઘરમાં કહીને મારો ડંકો વગાડી દીધેલો. ગામમાંથી ગયા પછી અઢી-ત્રણ વરસે આ વખતે વેકેશનમાં ફરવા આવ્યો ત્યારે જેંતી અને ભોળો દોઢ ગાઉ દૂર રેલવેના પાટિયે સામા લેવા આવ્યા જેંતી વાતવાતમાં ભોળા સામે જોઈને કટાક્ષમાં હસતો હતો. ભોળાનું મોઢું ગંભીર હતું. જેંતીને મેં ઇશારાથી શું વાત છે? એમ પૂછવું તો એણે પછી, એવો જવાબ આપેલો.

ગામમાં મારા આગમનનો ભોળાએ ઉત્સવ મનાવ્યો. એની દુકાને લઈ જઈને મને પેલો સંવાદ ત્રણ-ચાર વાર કરાવ્યો,

– હું ને કાળુ હાર્યે ભણતા નૈં કાળુ?

– હા આ.. આ.

– કાળુ ભણવામાં બોવ હુશ્યાર – કાયમ પે’લો નંબર રાખે.

– ઠીક હવે ભાઈ.

– અને મારો બીજો નંબર બરાબર ને?

ભોળાએ ખાસ આગ્રહ કરીને મને એના ઘેર જમવા નોતરેલો. જમવા જતો હતો ત્યારે રસ્તામાં જેંતી મળી ગયો,

– ક્યાં જાય છે, દોસ્ત?

– ભોળાને ત્યાં, આજે જમવાનું છે.

– એના છોકરાને જોયો? કોના ઉપર ગ્યો છે?

– ઈ તો ભોળા ઉપર જ ગ્યો હોય ને! પણ કેમ? મને શંકા ગઈ. કેમ કે જેંતી આખા ગામની ડાયરી રાખતો.

– ભોળા ઉપર? ચોક્કસ ખાતરી કરી લેજે.

– કેમ? ભોળો ટપુબાપા ઉપર અને ભોળાનો છોકરો ભોળા ઉપર્ય. ત્રણેયનાં મોઢાં એકસરખાં તો લાગે છે.

– ઈ વાત છે તંઈ, કહીને જંતી ચાલતો થયો.

નટુભાઈ, બાબુભાઈ અને ટપુબાપા ત્રણેય હજી દુકાને હતા. હું અને ભોળો જમવા બેઠા. ભોળાએ થનારી કોઈ અજાણી સાસુ અને એની દીકરીના સમ દઈને, ધરવ કરાવી દીધો. જમીને ઓસરીમાં બેઠા બેઠા પાન ખાતાં ભોળાના દીકરાને હું રમાડતો હતો. ત્યાં નટુભાઈ, બાબુભાઈ અને ટપુબાપા જમવા આવ્યા. નટુભાઈની દીકરી ટીકુ બાજુમાં રમતી હતી. ભોળાએ એના દીકરાને મારી પાસેથી લઈ લીધો અને ટીકુને સંબોધીને બોલ્યો,

– જો ટીકુ, ભાય.

ટીકુ હસી.

પછી ભોળાએ એના પગ પકડીને ઊંધો કર્યો;

– જો ટીકુ, ભાય.

પછી એને હવામાં ઉલાળીને બોલ્યો;

– જો ટીકુ, ભાય હવામાં ઊડે.

પછી ગલગલિયાં કરીને બોલ્યો;

– જો ટીકુ, ભાય દાંત કાઢે.

ફરીથી એને ઉલાળીને બોલ્યો, ભાય.

એમ ભોળાએ એના દીકરાને ઉલાળી, ઊંધો કરી, ગલગલિયાં કરી કરીને બોલ્યા કર્યું, ભાય – ભાય – ભાય.

વિમુભાભી રસોડામાંથી દોડતાં આવ્યાં. ભોળાના હાથમાંથી છોકરો ઝૂંટવી લીધો, મૂકો હવે, આવ્યા મોટા રમાડવાવાળા. ટપુબાપા જમીને અંદરના રૂમમાંથી બહાર આવ્યાઃ દુકાને જા. મોટો ભાયવાળો ભાળ્યો નો હોય, ઘડીક તો જંપવા દે, બુડથલ.

અમે બહાર નીકળ્યા. ભોળાએ નિસાસો નાખ્યો, ઘેરે દીકરો અવતર્યો પછીયે આ જ કઠણાઈ રહી હો.

હું ચુપ રહ્યો. અચાનક ભોળો બોલ્યો, આ તે કેવું કહેવાય હેં, ઘરનાં માણસો જ ઘરમાં ખાતર પાડે?

મને કમકમાં આવ્યાં. એકાદ બહાનું કાઢી હું ભોળા પાસેથી ખસી ગયો. પછી જેટલા દિવસ ગામમાં રહ્યો એટલા દિવસ ભોળાને મળવાનું ટાળ્યું. બે-ત્રણ વાર ભોળો જાણે ખાસ મળવા આવ્યો હોય એમ સમય કાઢીને આવ્યો, પણ મેં એને જલ્દી વળાવી દીધો.

છતાંય મારા નીકળવાની સાંજે એણે કેડો ન છોડ્યો. કાળને વળાયાવું, કહીને એણે દુકાનમાં બપોર પછી રજા રાખી. મેં એને પાદરથી પાછો વળાવવાનો કારસો કર્યો પણ એણે ઠેઠ પાટિયા સુધી આવવાની રઢ લીધી. રસ્તામાં; એણે એ જ વાત ઉખેળી સાલું કેવું કે’વાય? ઘરનાં માણસો થઈને ઘરમાં જ ખાતર – પણ મેં વાત ટાળી દીધી.

પાટિયે પહોંચીને મેં પાટા ઉપર કાન માંડીને સૂતેલા છોકરાને જોયા કર્યો. મનમાં થયું, ગાડી જલદી આવે તો સારું.

ભોળો બોલ્યे જતો હતો; તું સમજ કાળુ, તું સમજ્ય; તારા જેવો ભણેલો માણસ નો સમજે તો પછી થઈ ર્યું ને! ત્યાં ગાડી આવી. ભોળાએ નિસાસો નાખીને કહ્યું, ઠીક તંઈ ભાય, બીજું શું?

ગાડી ઊપડ્યા પછી મેં વિચાર્યું કે ગાડી અમરેલીના સ્ટેશને પહોંચે એ પહેલાં ભોળો ગામમાં પહોંચી જશે. પણ એ ઘેર કે દુકાને નહીં જાય. ઉતારાની પાળીએ જ્યાં અમે દરરોજ સાંજે જતા ત્યાં જ જશે. જો ગામમાં વિનુ બાબર હાજર હશે અને જો એણે ઉતારાનો રેડિયો ચાલુ કર્યો હશે તો ભોળો પાળી પર પલાંઠી મારી ભક્તિભાવે ભજનો સાંભળશે. પાળી પર બેઠો બેઠો એ માથું ધુણાવશે, હાથથી પાળી ઉપર તબલાં વગાડશે અને ભજન સાંભળશે…

સાધુડાના ઘરમાં રે માલદે, ચોરી નવ કરીએ હો જી.

લીલ

સવારથી આમ ખુરશીમાં બેઠી છું. મારાં ભાભી અને બા આવીને બે-ત્રણ વાર કહી ગયાં કે આ અવસ્થામાં આમ ને આમ બેઠાં રહેવું સારું નહીં. હું તમારા ઘરમાં ચાલતી ધમાલ જોયા કરું છું. બધાં વાતો કરે છે કે તમે પણ આટલામાં ક્યાંક હશો. બધી વિધિ જોતા હશો. મારા તરફ કોઈનું ધ્યાન નથી. હા, તમારી કાકાનો દીકરો રસિક વીસ-પચીસ મિનિટે હું બેઠી છું કે નહીં તે જોઈ લે છે. તમે હોત તો બધાંનું ધ્યાન ચુકાવીને મારી પાસે આવ્યા હોત. ગુસ્સો આવે એવી કશીક મશ્કરી કરીને ચાલતા થયા હોત. રસિક આંખોથી પૂછી લેત, ‘જઈ આવ્યો?’ તમે આંખોથી જ ‘હા’ કહીને મારી સામે કશોક ઇશારો કર્યો હોત.

આજે તમારાં લીલ પરણાવવાનાં છે. તમારા ભાઈ-ભાભી વરનાં મા-બાપ બનીને વિધિમાં બેસવાનાં છે. તમારાં લગન આજે વાછરડી સાથે કરી દેશે. તમે કોઈ કુટુંબીના પંડ્યમાં આવીને કહેશો કે તમને લીલ પૂગ્યાં કે નહીં, તમારી બીજી કોઈ આસના-વાસના હશે તો તે પણ બોલશો. તેને પૂરી કરવાના કોલ દેવાશે. પછી તમારું પિંડદાન દેવાશે. તમારો મોક્ષ થશે. એક દિવસમાં તમારો ઘરસંસાર પૂરો થશે.

તમારી બા ઓસરીમાં આવીને થાંભલી સાથે બાંધેલી વાછરડી પાસે બેસી જાય છે. એમના મોઢા પર નૂર નથી. તેમણે વાછરડીના ડિલે હાથ ફેરવ્યો તો તે ભડકીને બીજી બાજુ જઈને ઊભી રહી.

પછી ચામડી જોરથી ધ્રુજાવી શરીર પર થયેલો સ્પર્શ ખંખેરી નાખ્યો.

તમને મેં વાત નથી કરી. તમારા દાદીમા મોતિયાનું ઑપરેશન કરાવવા દેશમાંથી અહીં અમદાવાદ આવેલાં ત્યારે એક વાર રોંઢે હું ઓસરીમાં બેઠી બેઠી એમની વાતો સાંભળતી હતી. એમનું ધ્યાન નહોતું. અચાનક તમારાં બાએ મારા તરફ નજર કરી તમારાં દાદીમાને પૂછ્યું, ‘બા, સામે ઓસરીમાં છોડી બેઠી ઈ ભાળી?’

મારાં દાદીમાએ નેજવું કરીને મારી દિશામાં જોયું. મારા આકાર સિવાય કંઈ નજરે નહીં પડ્યું હોય છતાંય હોંકારો ભણ્યો ‘હંઅ’ –

‘કેમ?’ મને ધ્યાને આવે છે?’

‘આપડા કાળુના વેહવાળની વાત ચલાવી હોય તો કેમ રે?’ દાદીમાએ વહાલથી મારી દિશામાં ફરી જોયું. આંખમાંથી પાણી નિતારી કહ્યું, ‘તમારા સાસરાને વાત કરી જોઈ.’ તમારી બાએ પણ મારી સામે હેતથી જોયું. હું અચાનક ઊઠીને અંદર જતી રહી.

મારા ઘરમાં થોડા દિવસ ઝીણી ઝીણી આવી વાત ચાલેલી ખરી, પછી તમારી બીમારીનું સાંભળીને એવી રોળાઈ ગઈ કે ફરીથી કોઈએ સમ ખાવા ખાતરેય ઉચ્ચારી નહોતી.

*

અગિયારમા ધોરણમાં પહેલા દિવસે ટાઇમટેબલ નક્કી નહોતું થયું, એટલે ભણાવવાને બદલે પહેલા બે પિરિયડ બેસાડીને પછી બધાંને છોડી મૂકવાં એવું નક્કી થયેલું. પહેલા પિરિયડમાં સાહેબે કોઈને ગીત આવડતાં હોય તો ગાવાનું કહેલું. તમે તરત ઊભા થઈને દુહા શરૂ કરી દીધેલા. સૌ પહેલાં હું હસી પડેલી. પછી બધા છોકરા, ‘એ કાઠિયાવાડી – એ આતા!’ કહીને ધમાલ કરવા મંડેલા. તમારું મોઢું પડી ગયેલું, ગાવાનું બંધ કરી ચૂપચાપ જગા પર બેસી ગયેલા. થોડી વારે બધો ઘોંઘાટ બંધ થયો એટલે તમે મોં પર ગભરાટ સાથે મારી સામે જોયું. મને ફરીથી હસવું આવ્યું જોરથી. પછી તો દરરોજ ક્લાસમાં તમને જોતી ને હસવું રોકાતું નહીં. પાછળથી તમે નજરની કાતર મારતા થયેલા. ત્યારે વાળ સેટ કરાવવાની ફૅશન હતી ને તમે આપા જેવાં જટિયાં રાખતા.

વળી તેલ પણ ભરપૂર નાખતા. કપાળ પર તેલ ઊતરતું એટલે આખો દિવસ ચમક્યા કરતું. તાજાં જ લગ્ન થયાં હોય તેમ તમે લાલ બૂટ પહેરતા. ગોમતીપુરની શેરીઓમાં ઊછરેલા છોકરાઓ તમારાં દરહણ આપા જેવા લાગતાં. બધાં તમારી મશ્કરી કરતાં ને હું હસતી.

એક વાર રિસેસમાં હું બેંચ પર માથું ઢાળીને બેઠેલી. તમે અચાનક આવ્યા. ઘડીક એમ જ બેઠા રહ્યા, પછી અણધાર્યું પૂછ્યું, ‘કેમ આજકાલ બૌવ દાંત આવે છે?’ હું આ સવાલથી થોડી ડઘાઈ ગઈ. મેં કહ્યું, ‘બધાં તમારા દાંત કાઢે છે!’

પણ, આ બૌવ સારું નઈ, શરૂઆત તમે કરેલી ને! આ તે તમે છોકરી છો એટલે. બાકી અમરેલીમાં મેં કાઠી બોર્ડિંગના છોકરાઓને પટ્ટે ને પટ્ટે મારેલા છે.’ મને ગુસ્સો આવ્યો, ‘એમ તો મારો ભાઈ પણ ચાર રસ્તાનો દાદો છે, એવું અભિમાન ન રાખવું!’

‘તમારો ભાઈ દાદો હશે તો એને પણ જોઈ લેવાશે એટલે મેં કહ્યું, ‘જા – જા હવે.’

સાંજે છૂટી હું બસમાંથી ઊતરી ત્યારે એમ જ પાછળ જોયું તો તમે આવતા હતા. મને ગભરામણ થઈ, તમે ઠેઠ પીછો કરતા આવશો એ ખ્યાલ નહીં. સોસાયટીના ઝાંપે આવીને પાછળ જોયું. તમે પગલે-પગલું દબાવતા આવતા હતા. મેં મોઢું બગાડી તમાર સામે ડોળા કાઢ્યા. તમને કોઈ અસર જ નહીં! હું ઝટપટ ઘરનો ઝાંપો ખોલી અંદરના રૂમમાં જતી રહી. ફરીવાર ઝાંપો ખૂલવાને અવાજ અંદર સુધી આવ્યો. મને થયું નીતા કહેતી હતી કે તમારા કાઠિયાવાડીઓ તો નૉનસેન્સ હોય છે. એ સાચું હશે. નહીંતર આને ઘેર આવવાની કંઈ જરૂર ખરી? અવાજ સાંભળી મારા બાપુજી બહાર આવ્યા. ‘કોનું કામ છે ભાઈ?’ તમે મૂંઝાઈને ઘડીક ઊભા રહ્યા. પછી અચાનક જ પૂછ્યું, ‘ચક્કરગઢવાળા લાલજીભાઈ અહીંયાં ક્યાંય રેય છે?’ મારા બાપુજીએ કહ્યું, ‘આ સોસાયટીમાં કોઈ ચક્કરગઢનું રહેતું નથી, બાજુની ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં જય જણા જાણ્યમાં છે ખરા. તમે ચાલતા થયેલા.

*

પછી ક્લાસમાં તમે કાતર નજરે ન જોતા. હું પણ હસવું ભૂલી ગઈ. એક વાર રિસેસમાં ફરીથી બેંચ પર માથું ઢાળીને બેઠેલી. તમે આવ્યા. હું સીધી થઈને બેસી ગઈ. પછી કેમિસ્ટ્રીની ચોપડી ખોલી રસાયણનાં સૂત્રો જોવા મંડી. તમે ગળું ખોંખારીને પૂછ્યું, ‘તમારી સામેવાળું મકાન ખાલી છે?’ મેં કહ્યું, ‘હજી વિકસતો આવતો એરિયા છે. રસ્તે ખાડાખડિયા પણ બહુ છે એટલે ખાસ કોઈ એ બાજુ નથી પડતું. અમારી સોસાયટી આખી ખાલી છે! કેમ પૂછવું?’

‘ઈ તો ખાલી અમથું.’ મને તમારી કાઠિયાવાડી બોલીથી રમૂજ થઈ. હસવું આવતાં આવતાં રહી ગયું. તમારી સામે જોયું તો તમે હસતા હતા.

*

અઠવાડિયા પછી પબ્લિક કૅરિયરમાંથી તમારો સામાન ઊતરવા મંડ્યો ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે સામેના મકાન વિશે તમે કેમ પૂછેલું. તમે તમારું અમરાઈવાડીવાળું મકાન વેચાવી, ‘કાઠિયાવાડી પટેલો તો બાપુનગરમાં વધારે એટલે આપણેય એ બાજુ મકાન રાખો’ એવી હઠ પકડી અને એ પણ અમારી સોસાયટીમાં, અમારી સામેનું મકાન લેવડાવ્યું. તમારા બાપુજી અને તમારા ભાઈને આવી હઠ પસંદ નહોતી. પણ તમે ધાર્યું કરાવીને જંપ્યા. તમારી બાનું મોઢું આ વાત કરતી વખતે એવું મલકાય એવું મલકાય! પછી કારણ જણાવતાં હોય એમ બોલેલાં, ‘અટાણ સુધી દેસમાં મોહાળે રે’તો’તો, આ વરહે આંયાં આવ્યોને એટલે બોવ લાડક્યો છે ઈ અમારે!’ અમારા ઘરમાં બધાંયે જાણ્યું કે સામે આપણા જ કોઈ કાઠિયાવાડી પટેલ રહેવા આવ્યા છે, ત્યારે બધાં રાજી થયેલાં. તરત બેય ઘર વચ્ચે આવરો-જાવરો ચાલુ થઈ ગયેલો.

તમારું કામ એવું ચોંપવાળું કે મહિનામાં મારા સગા ભાઈને મૂકી મારાં બા-બાપુજી તમને કામ સોંપતાં થઈ ગયેલાં. ખીલી ખોડવાની હોય કે સોમનાથ મેલની ટિકિટ લેવા જવાનું હોય, બધાંને તમે પહેલા યાદ આવો. એક વાર હું અંદર હતી ને મારા બાપુજીએ મારી બાને કહેલું, ‘જાણી લેજ્યો ને આ સામેવાળા કાળુનું સગપણ ક્યાંય કર્યું છે કે બાકી છે? છોકરો બોલ્યચાલ્યો મેંડ્યમર્યાદાવાળો છે. વાત ચલાવવા જેવી ખરી.’

*

તમારાં ભાભીએ તમારા લગ્નમાં પહેરવા અગાઉથી લઈ રાખેલું એ શેલું પહેરી લીલમાં બેઠાં છે. શેલું લેવા હું સાથે ગયેલી. ભાભી એમના અંગ પર એક પછી એક શેલાં લગાવીને પૂછતાં હતાં, ‘આ કેવું લાગે છે? આ મૅચ થાય છે?’ હું તો શરમથી કોકડું વળી જતી. તમારાં ભાભીને શું ખબરેય હોય! એ પૂછતાં હતાં, ‘કેમ આજ આવું કરો છો?’ આ બપોરનો તાપ, શરીર જાણે પાણકોરાનું થાપડું હોય તેમ ગરમી થાય છે. હોમનો ધુમાડો બૂંગણમાં અટવાતો, ઘૂમરાતો આંખમાં આવે છે. સામે રસિક અદબ વાળી, હોઠ ભીડીને ઊભો છે. તે દિવસે આપણને ટૉકિઝમાંથી બહાર નીકળતાં જોઈ ગયેલો. ધ્યાનથી મારી સામું જોતો હતો.

‘આ કોણ છે, કાળુ?’ તેણે સીધું પૂછેલું. ‘મારી ફ્રેન્ડ છે.’ તમારા જવાબથી મને દાઝ ચડેલી. હમણાં આખી વાત કહેશે, નોનસેન્સ. મેં કેટલી ના પાડેલી કે એક વાર ઘેરથી બરાબર નિરાંત લઈ, સારું બહાનું કાઢી નદીપાર પિક્સર જોવા જઈશું, પણ તું તો એવો મંડેલો ‘ના, આજે બુધવાર છે, યુનિફૉર્મમાં છુટ્ટી છે. આજે તારા વાળેય કોરા છે. આડે દિવસે તું બાપુનગરનો સિવિલ ડ્રેસ ચણિયો ને ટૉપ ચડાવીને આવીશ.’ તું ‘અંબર’માં પિક્ચર જોવા લઈ ગયેલો. પાછો તારા હાથમાંથી હાથ ખેંચું તો ખિજાતો હતો અને આ વળી કોણ મળ્યું હશે? એ ગયો પછી હું ગુસ્સે થઈ કોણ હતો એ?’ મારી તરફ કેમ એવી રીતે જોતો હતો?’

તમે હસીને કહ્યું, ‘એ તો મારો કઝિન હતો.’ ‘મારી તરફ એ એમ જોતો હતો?’ તમે ગુસ્સે થઈ ગયા, ‘એના વિશે એવું ન બોલીશ. મારો ભાઈ છે. મારી તરફવાળી મોટી ના જોઈ હોય તો!’ ષગિયારમાં ધોરણનું વાંચવા હું મારાં ફઈને ઘેર વાડજ ગયેલી. મેં તને સરનામું અને બસનંબર આપેલાં. તું આવશે એવી ખાતરી હતી. પણ આવ્યો નહીં. એ પરીક્ષાનું એટલું બધું મહત્ત્વ નહોતું, છતાંય આવ્યો નહીં એટલે ગમતું નહોતું. બહુ ધૂંધવાઈ. જેમતેમ કરી પંદર દિવસ કાઢ્યા. પરીક્ષાના આગલા દિવસે ઘેર આવી ત્યારે નક્કી કરેલું કે તને ‘બેસ્ટ લક’ કહેવા ન આવવું. ઘેર આવી પછી બે કલાક સુધી તું દેખાયો જ નહીં. એટલે પરાણે તારા ઘેર આવી. તારાં બાને પૂછ્યું, ‘કાળુ ક્યાં ગયો! કાલે તો પરીક્ષા છે. કેવુંક વાંચ્યું છે એણે?’ તારી બા રડવા બેઠાં. હું ગભરાઈ ગઈ. તારાં ભાભીએ વાત કરી કે દસેક દિવસ પહેલાં

ત ને છાતીમાં દુખાવો થતાં દવાખાને લઈ ગયેલા. ત્યાં તારા વાલ્વમાં ખામી છે એવું કહેતાં તાત્કાલિક મુંબઈ લઈ જવો પડ્યો. કદાચ ‘વાલ્વ બદલવો પડશે. ભારે ઑપરેશન છે. હું ઘેર પાછી આવી. વિચાર્યું, અત્યારે તું કોઈ અજાણી હૉસ્પિટલના અજાણ્યા બિછાનામાં કણસતો પડ્યો હશે. મને રડવું આવ્યું. ઘરમાં બધાં પૂછવા લાગ્યાંઃ ‘કેમ રો’છો!’ મેં ભરાયેલા ગળે માંડમાંડ મારી ભાભીને પૂછ્યું, ‘કાળુને કંઈ થઈ તો નહીં જાય ને?’ કારણ જાણ્યા પછી કોઈનેય ભારે રડવું ગમ્યું નહીં. બધાં ભારે મોઢાં કરીને બેઠાં. પરીક્ષા દરમિયાન પણ રોજ ઘેર આવું ને રડવું આવી જતું. હું રડી શકું એટલી મોકળાશ પણ ન મળતી. ચાર-પાંચ દિવસ બધાંએ સહન કર્યું. એક દિવસ ભાભી કડવાશથી બોલ્યાં, ‘તમારાં ક્યાં રૂપિયો-નાળિયેર ખાપી દીધેલાં તે રોવા બેઠાં છો?’

*

વિધિ અટકાવી બધાં ફરાળ કરવા ગયાં છે. બાએ અને ભાભીએ આગ્રહ કરી પરાણે થોડું ખવરાવ્યું. તમારા ઘરમાં આજે બધાંને એકટાણું છે. લોકો એક ઉપવાસ પણ નથી કરવા દેતા. તમે મુંબઈથી આવ્યા પછી અભ્યાસ છોડી દીધેલો. ડૉક્ટરે ભારે કામ કરવાની ના પાડેલી. અગિયારમા ધોરણમાં સારા ટકા આવ્યા ત્યાં શેષ વહેંચવા તમારે ત્યાં આવી તે વખતે તમે મને કેવી રીતે જોઈ રહેલા? ચાર રસ્તે ઊભી હલકા ચેનચાળા કરતા ગુંડા જેવી તમારી આંખો જોઈ હું ડરી ગયેલી. તમારી આંખો ઊંડી ઊતા ગયેલી, શરીર પણ પાછું પડી ગયેલું. હું ઘેર આવી ફરીથી રડેલી. તમે એ રીતે ક્યારેય મારી સામે જોયું નહોતું. તમારી તબિયત ધીમે ધીમે સુધારા પર આવવા માંડેલી. સારું થઈ ગયું છે એમ માનીને, હવે ઓપરેશનની જરૂર ખરી કે કેમ? એવી ચર્ચા પણ તમારા ઘરમાં ચાલેલી. અભ્યાસ છોડ્યા પછી થોડો સમય તમે ઘેર બેઠા ને પછી હીરા બજારમાં જવાનું શરૂ કરેલું. લે-વેચ ૫ર તમારો હાથ તરત બેસી ગયો. તમારા પહેલા સોદાના નફામાંથી મેં ના પાડી તોય પરાણે ચોપડા અને નવનીતની ગાઈડો લઈ આપેલી.

*

વાછરડીને પરાણે ખેંચી લાવ્યા છે. આટલા બધા માણસોને જોઈ એ ગભરાઈ ગઈ લાગે છે. ઘડીવાર એનો પગ સ્થિર નથી રહેતો. ભાંભરડાં નાખે છે. માંડમાંડ કરીને મા’રાજે એના ચારેય પગ ધોવડાવ્યા. પૂંછડા ઉપરેય થોડું પાણી રેડાવ્યું. કપાળે ચાંદલો કરવું ગયા ને એણે માથું ઉલાળ્યું.

*

એક દિવસ સ્કૂલેથી છૂટીને તમને મળવામાં ઘેર આવવાનું મોડું થઈ ગયેલું. ઘેર કોઈએ ઠપકો ન આપ્યો. વાસણ માંજતી વખતે ભાભીએ મારા સંબંધની વાત ચાલતી હોવાની વાત મલકાતે મોં કરી. ‘મારો અભ્યાસ બગડશે’થી માંડી અનેક સાચીખોટી દલીલો કરીને હમણાં સંબંધ નથી કરવો એવું જણાવ્યું. બધાં મક્કમ હતાં, ‘હમણાં ક્યાં લગન કરવાં છે? અભ્યાસ તો સાસરે જઈનેય થશે’ એમ કહી કેટલી છોકરી પોતાને સાસરે જઈને ગ્રૅજ્યુએટ થઈ એના દાખલા દેવાયા. પછી તો એ જતા-આવતા થયેલા. ક્યારેક એમની સાથે બહાર પણ જવું પડે. તમે સો વાતેય નહોતા માનતા. એક વાર નિરાંત લઈને તમને સમજાવવા આવી ત્યારે તમે પેલી લોફર જેવી નજરોથી જોવા લાગેલા, એટલે વાત જલદી પૂરી કરી હું જતી રહેલી.

સંબંધ કરતી વખતે લગ્ન બે વરસ પછી કરશું એવા કોલ બંને પક્ષેથી અપાયેલા, પણ મારાં ઘરડાં સાસુ બીમાર છે, દીકરાના દીકરાને પરણેલો જોઈને જવા માગે છે એવી માગણીથી લગ્ન વહેલાં લેવાનું કહેણ આવ્યું. ફરી મારી કોઈ દલીલ ચાલી નહીં. એ દિવસોમાં તમારી તબિયત ફરી ખરાબ થયેલી. મારાં લગ્નની કંકોતરી આપવા પગ નહોતા ઊપડતા. લગ્ન હવે નજીકમાં છે એની ખબર ઘેર બાયું પાપડ વણવા આવી ને વણતાં વણતાં ગીતો ગાવા મંડી ત્યારે તમને પડી. હું પાણિયારે બેસી વાસણ માંજતી હતી, તમારાં ભાભીએ કહ્યું, ‘કાળુભાઈ આ ઘડીએ જ બોલાવે છે!’ મને બીક લાગી, શું હશે! મેં જવાબ આપ્યો, ‘કહો કે હમણાં વાસણ માંજીને આવું છું.’ ‘લાવો, ઠામણાં હું ઊટકી નાખું છું. તમતમારે જાવ!’ કહીને એ તો બેસી ગયાં.

એક કંકોતરી ઉપર જલદીથી તમારું નામ લખીને હું તમારા ઘેર આવી. તમારા સિવાય કોઈ નહોતું. હું કંકોતરી આપીને બારીએ ટેકો દઈ ઊભી રહી. ‘બેસ.’ તમે કહ્યું, તમારું ડિલ કંતાઈ ગયેલું. સહેજ ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખોમાંથી તમારી પેલી નજર મારા પર મંડાઈ. તમે સહેજ ઊંચા થઈ મારો હાથ પકડીને ખેંચી, ‘મારી પાસે બેસ.’ હું બેઠી.

એક હાથે તમે કંકોતરી ઉઘાડી. વાંચી. હસ્યા. પછી મારો હાથ તમારા હાથમાં લીધો. ધીમેથી માથા પર, પછી વાળમાં, બધે હાથ ફેરવી, વાળમાં મુઠ્ઠી વાળીને તમારી પાસે ખેંચી ને પહેલવેલું ચુંબન કર્યું. પછી… મને ડર એટલો હતો કે આમાં ક્યાંક તમારા નળા હૃદયને નુકસાન ન પહોંચે, બીજો કોઈ ડર ન હતો. મારા માથા નીચે કંકોતરીનો જાડો કાગળ સખત ઘસાતો હતો. તમારો શ્વાસ, દમ ચડ્યો હોય એમ ચાલતો હતો. એટલે મને હલનચલન કરતાં બીક લાગતી હતી. ચાર-પાંચ દિવસની ચોળાતી પીઠીની પીળાશ લાદી પર ઘસાતી રહી.

ઘેર જવા નીકળી ને સામે જ રસિક આવ્યો. તે દિવસ જેવું હસીને પૂછ્યું, ‘શું કરે છે કાળુ?’ મારી સામે જુએ એ પહેલાં હું અર્ધું દોડતી મારા ઝાંપામાં આવી ગઈ. બેય આણાં સાથે રાખેલાં, એમને સર્વિસ બહારગામ હતી એટલે તરત પિયર આવવાનો સવાલ નહોતો. મારાં ભાઈ-ભાભી મળવા આવ્યાં ત્યારે ભાભીને મેં તમારી તબિયત વિશે પૂછેલું. તમારું ઑપરેશન સુખરૂપ પતી ગયું છે એટલું જાણ્યું હતું.

મારાં ઘરડાં સાસુ અમારાં લગ્ન જોઈને પછી મરવા માગતાં હતાં. તેમને ઘેર લીલી વાડી જોઈને પછી જ મરવાના કોડ જાગ ભગવાને એમની પ્રાર્થના અગાઉથી જ સાંભળી હશે. મારા મિસ્ટરે પણ ખુશ થઈને કહેલું, ‘આપણે તો પહેલી નાઈટે જ ધડાકો કર્યો!’

રિવાજ પ્રમાણે પહેલી સુવાવડ પિયર કરવાની હતી. તેડી જવાનું મુરત જોવા અને બીજી વાતો નક્કી કરવા સારુ મારા બાપુજીને બોલાવેલા. નક્કી કરેલા દિવસ પછી ત્રણેક દિવસ વીતી ગયા છતાં એ ન આવ્યા. મારા સાસરિયામાં બધાં ખિજાયાં. થોડું વાંકુ પણ બોલ્યાં. મને ખોટું લાગ્યું. તમે સાંભરી આવ્યા. ઠેઠ ચોથે દિવસે બાપુજી આવ્યા. મારા બંધ તો એમને જોતાં જ છૂટી પડ્યા, બાપુજી, તમે કેમ મોડા આવ્યા?’ એ ગંભીર અવાજે બોલ્યા, ‘આમ તો ટેમસર આવી જાત બેન, પણ આપણી સામેવાળાનો કાળુ આગલી રાતે જ–’

*

લગ્નવિધિ પતી ગઈ છે. તમારા કુટુંબનાં ટોળે વળી ઊભાં છે. બ્રાહ્મણો શ્લોક બોલે છે. બીજા બધા બાલદી ભરીને પાણી લાવ્યા છે. બાલદી ભરી ભરીને બધા પર પાણી રેડાય છે. બ્રાહ્મણો તમારા આત્માને આહ્વાન આપે છે; તમને લીલ પહોંચ્યાં કે નહીં એમ કહી જાવ – એવા હાકોટા પાડે છે. બધાં એકબીજાં સામું જુએ છે. કોઈ જરાક અમથું થથરે છે તો બધાં ચોંકી જાય છે, નક્કી એના શરીરમાં તમારો આત્મા આવ્યો. પણ, ના એ તો ઠંડીથી સહેજ ધ્રુજારી આવી ગઈ. તમને લીલ પહોંચ્યા? નથી પહોંચ્યાં? ન પહોંચ્યાં હોય તોપણ તમે કોઈના ડિલમાં આવીને કહી જશો. સારું એવું પાણી રેડ્યું છતાં તમારા કોઈ અણસાર ન વરતાયા. ફરીથી જોરથી પાણી રેડ્યું અને જોરથી શ્લોકો બોલાયા. હાકોટા-પડકારા વધ્યા. બધાં મૂંઝાઈ ગયાં. થોડો ગણગણાટ થયો. શું કરવું? હવે શું કરવું?

છેવટે એવું નક્કી થયું કે તમને લીલ પહોંચી જ ગયાં હશે. પણ તમારી બા નથી માનતાં. ‘તો તો કોઈના પંડ્યમાં આવીને બોલે ને?’ કોઈને ચર્ચા કરવાનું ઠીક ન લાગ્યું. એક પછી એક કરીને બધાએ શરીર કોરાં કર્યાં પછી બે-ચારનાં ટોળાંમાં વાતો કરતાં કરતાં પોતપોતાને ઘેર ઊપડ્યાં. તમારાં લીલ પરણાવાઈ ગયાં.

હું ઊભી થઈને અંદરના રૂમમાં જઈ આડી પડું છું. પેટમાં ફરકાટ થાય છે ને હું આંખો બંધ કરી દઉં છું!

એક બપોરે

જંતીએ મને આંખ મારી. પછી હાથમાં લખોટીઓ ખખડાવી બોલ્યો, જોજે હો લાલકા, તારી બધીય લખોટી આ ઘડીએ ગબીમાં. લાલકો પણ ડિલને સતાણ કરીને ઊભો. જંતીએ ગબાક કરતા બધી લખોટી ગબીમાં નાખી દીધી. એવી જ મેં દોટ મૂકી ગબીમાંથી લખોટી લઈ ખિસ્સામાં મૂકી. તરત લાલકો સમજી ગયો. એય અણીચ અણીચ, જંતીડાએ પાટા ઉપર પગ રાખીને લખોટી ગબીમાં નાખી દીધી ઈ કાંઈ નો બકે. પછી દોડીને મારી ચડ્ડીના ખિસ્સામાં હાથ નાખી લખોટી કાઢવા મંડ્યોઃ કાળકીના, જંતીડીના, બેય અણીચ કરો છો, જાવ નથી રમવું તમારી હાર્યે. મેં લાલકાનો હાથ ઝાટકી નાખ્યો, હાલતો થા હાલતો, ઈ લખોટી હવે તારી કેવી? લાલકો દાંતિયા કરતો બોલ્યો, આખા ગામને કઈ દઉં, અણીચડીના, કોઈ તમારી હાર્યે નો રમે, બેય ચોવટા છો, મારી લખોટી લાવો, લાવો ની. પણ મેં ચડ્ડીનું ખિસ્સું જોરથી બંધ કરી દીધું. લાલકાએ ચારે દિશામાં જોયું. બપોર ટાણે ખાસ સંચળ નહોતો. ત્યાં વળી ગામમાં જેનું કોઈ માને નહીં એ ભીખાઆતા નીકળ્યા. લાલકો એની પાસે દોડ્યો, ભીખાઆતા, ભીખાઆતા, આ બેય ચોવટા મારી લખોટી લઈ ગયા છે, એને ધખો ની, મારી લખોટી પાછી અપાવો ની. ભીખાઆતાએ એની વાતને ઝાઝું મહત્ત્વ ન આપ્યું ને ચાલતા થયા. હવે લાલકો રોવા માંડ્યો. મુઠ્ઠીમાં ગરમ ધૂળ લઈ અમારા બન્ને પર ઉડાડવા માંડ્યો, તમારી માનાવ, લખોટી આપી દ્યો નૈતર હમણાં મારી બાને બોલાયાવું. જંતીએ મારી સામે ચિંતાથી જોયું પછી ઇશારાથી લખોટી આપી દેવાનું કહ્યું. મેં ખિસ્સામાંથી પાંચેય લખોટી કાઢી ધૂળમાં ઘા કર્યો. લાલકો આંબરડા નાખતો નાખતો લખોટી લઈ એના નાકામાં ભાગી ગયો.

હવે? મેં જંતીને પૂછ્યું, આ તો સાવ અવળું પડ્યું.

જંતી અને મારી પાસે વીસ-વીસ લખોટી હતી. જંતી લાલકા પાસે દસ લખોટી જોઈ ગયેલો. મને કહે, લાલકાની દસ લખોટી હાથમાં આવી જાય તો આપડી બેય પાંહે પચવી-પચવી લખોટી થઈ જાય. એટલે અમે બેય લાલકાને ફોસલાવીને ગબીદાવ રમવા લઈ આવ્યા. પણ લાલકો અમારાય કાન કાપી જાય એવો નીકળ્યો. મેં રીસથી કહ્યું, લાલકીનો, એની માનો, જેટલો બારો છે એટલો ભોંમાં છે. હવે? જંતીએ સામું પૂછ્યું. એટલે મેં ટચલી આંગળી ઊંચી કરી, જાશ્યુંને ભેરુ?

હા ભેરુ, જંતી બોલ્યો.

અમે ગંગામાની પછીતે જઈ ઊભા રહ્યા. મેં પોસ્ટ ઑફિસની બારી ખોલતાં બોલતાં કહ્યું, જંતી, લાલકાની લખોટી આપડા ખિસ્સામાં પડી ગઈ હોત તો અટાણે આ બારી ખોલવાની કાહટી નો લેવી પડત, લખોટીના ભારથી જ પોસ્ટ ઑફિસની બારી ખુલ્લી ને ખુલ્લી રહેત.

મેલ્યને એની વાત, પછી હું અને જંતી સરસર ભીંતે એવા મૂતર્યા કે ભીંતની ગાર્યમાંથી ઢગલોએક પૂતળિયા નીચે પડ્યા. મેં કહ્યું, જો જંતી, તારા ઢગલા કરતાં આપડો ઢગલો મોટો થ્યો. જંતીને આ વાત પસંદ ન આવી. મેં કહ્યું, બોલ શરત લગાવવી છે ભામણ. તારા મૂતરની ધાર કરતાં આપડે એક ફૂટ લાંબી કાઢી દેવી. જંતી મૂંગો થઈ ગયો. આપણે તો પેશાબની ધારથી સાત! એકડા લખી દઈએ. જંતીને તગડો માંડ પૂરો થાય. આપણે મૂતરની ધાર કાઢીને હનુમાનજીની દેરીએથી દોટ કાઢીએ તો અખંડ ધારે ઠેઠ ચોરા લગણ પહોંચી જઈએ. જંતીનું એ ગજું નહીં. અમે આવીને હનુમાનજીની દેરીએ બેઠા.

પહેલો વિચાર એ આવ્યો કે હવે પાછો કેટલા વાગે પેશાબ થશે! એકાદ લોટો પાણી લગાવ્યું હોય તો જલસા પડે. હું ને જંતી આખો દી’ ભેગા રખડીએ એટલે બે-ત્રણ વાર તો આમ સાથે પેશાબ કરવાનો થાય. એમાં તો કંઈકની પછીતો કાચી પાડી દીધેલી. એમાંય આપણી ધાર એટલે શું વાત પૂછો છો?

એ કાળિયા, એ કાળિયા, જો તારા મે’માન આવ્યા છે, કહેતાં લાલકો દોડીને મારી પાસે આવ્યો. પાછળ ખાદી-ટેરીકોટનનાં કેડિયું, લેંઘો ચડાવેલા. કેડિયા પર કાળો ગરમ કોટ પહેરેલા, હાથમાં કૅવેન્ડર અને મોઢામાં પાન દબાવી, કાબરચીતરા વાળવાળા ચાલીસેક વરસના એક ભાઈ ઊભેલા. કેવેન્ડરની સઢ મારીને એમણે પૂછ્યું,

– તું વાઘજીભાઈનો દીકરો?

– ના, ના, હું તો એનો ભાણો છું, દીકરીનો દીકરો.

– જા, વાઘજીભાઈને બોલાવી આવ.

– ઈ તો અટાણે ખેતરમાં છે, અમારું ખળું હાલે છે.

– પાછા ક્યારે આવશે?

– કાંઈ નક્કી નય, આવે તો આવે, નકર વાળુ ન્યાં મગાવી લે, હમણાં તો કામ ધમધોકાર હાલે છે. એ ભાઈને આ વાત બહુ ગમી નહીં. બે-ત્રણ સટ જોરથી લગાવી પછી પૂછ્યું,

– ખેતર કેટલે દૂર છે?

– એમ તો ઠીક ઠીક આઘું છે.

– ત્યાં જવા માટે કાંઈ સાધન મળશે?

– ઠેકાણું નહીં, કોકનું ખાલી ગાડું મળે તો ઠીક, નકર હાલતાય જાવું પડે.

– સાઇકલ પણ ન મળે?

જંતી બોલ્યો, સીદીભાઈની સાઇકલ ભાડે મળી જાય વખતે.

પણ ઈ અજાણ્યાને ભાડે નથી આપતા, લાલકો બોલ્યો. એક વાર કોઈ અજાણ્યો એમની સાઇકલ ભાડે લઈ ગયેલો તે સાઇકલ ભેગો સાવ ગુમ થઈ ગયેલો. એની પોલીસમાં ફરિયાદ લખાવવી પડેલી તે ઠેઠ છ મહિને સાઇકલ હાથ આવેલી, ત્યારે સાવ ખટારા જેવી થઈ ગયેલી. ઉપરથી પોલીસમાં ધક્કા ખાધેલા એ તો સાવ અલગ. સીદીભાઈ રાડ્ય પાડી ગયેલા, હવે કોઈ અજાણ્યાને સાઇકલ અડવા જ નો દંવ ને.

પેલા ભાઈ બોલ્યા, પણ તને તો આપે ને ભાણા, આપડે એક સાઇકલ પર ડબલમાં જઈએ. ભાડું હું આપી દઈશ, બસ? તું તારા નામે સાઇકલ લઈ લે.

– ના ના હો, આવી કાળી બપોરે હું હાર્યે નો આવું. મારાં મોટાંબાને ખબર્ય પડે તો ધોંગારી નાખે.

– અરે બે કલાકમાં તો પાછા.

– ઊંહું.

પેલા ભાઈ મનમાં બહુ ખિજાયા. પણ આપણે શું? એમણે થોડી વાર વિચાર કર્યો, પછી કહે, ચાલ તને બે રૂપિયા વાપરવા આપીશ.

બે રૂપિયા! બાપા તો ક્યારેય પાંચિયા-દસિયાથી વધારે પકડાવતા નહોતા. જંતી કહે, જા તમતારે, તારાં મોટાંબાને હું જબાપ આપી દઈશ. એટલે અમે બન્ને સીદીભાઈના ઘર બાજુ ઊપડ્યા.

સાઇકલ કેડે ચડ્યા પછી મેં વાત શરૂ કરી,

– તે તમે ક્યાંના?

– અમદાવાદનો.

– અમદાવાદમાં તો મારાં બા-બાપુજી રેય છે.

– હુમ્મ.

– તે તમે શેનો ધંધો કરો છો?

– કાપડનો.

– મારા બાપાય કાપડનો ધંધો કરે છે.

– હુમ્મ.

બાપા વરસમાં ખેતરમાં પાક લે અને કાપડની ફેરી પણ લગાવે. ગીરમાં કાપડ લઈને જાય તે ઠેઠ પંદર-વીસ દિવસે પાછા આવે. શિયાળામાં ઘઉંનાં પાણ અને લગનગાળો એકસાથે આવે એટલે બાપા કાપડની ફેરી કરવા ગીરમાં જાય. ઘઉંનાં એક-બે પાણ તો હું અને મોટાંબા પણ પાઈ દઈએ.

બાપા કાપડની ફેરી કરીને આવે પછી જલસા પડે. એક તો ખાવાનું કંઈક વ્યવસ્થિત બને. મોટાંબાને આપણી કોઈ ગણતરી જ નહીં ને. બાપા ન હોય ત્યારે રસોઈમાં ગોદવી મૂકે. દૂધ પણ એક પળી લેવાનું. ચા તો મોળો મૂતર જેવો બનાવે. બાપા ચલાલાથી પૌંવાનો ચેવડો સ્પેશ્યલ આપણા માટે લેતા આવે.

વાળુ કરી લીધા પછી ચૂલા પાસે બેસી બાપા ને મોટાંબા વાતો કરે. હું ડુભાણાં કરતો હોઉં. તલસરાની એક સાંઠી લઈને દીવાથી જોગવવાની, પછી જે ધીમો સર…સર અવાજ આવે, ધીમો તડાક એવો અવાજ થાય તે સાંભળ્યા કરવાનો. લાલ, પીળો, કિરમજી રંગ થયા કરે. આપણને ફૂલખરણી સળગાવ્યા જેટલી મજા આવે. મોટાંબાનું ધ્યાન જાય તો ખિજાયઃ રોયા, બોવ ડુંભાણાં કર્યમા નકર ઊંઘમાં મૂતરી રેહ્ય, હવે સૂઈ જા નકર સવારે કાગડા ઢેકા ઠોલશે તોય ઊઠવાનું ભાન નહીં પડે.’ પછી બાપા મને પથારીમાં સુવરાવી જાય. ચૂલા પાસે બેસીને બેય માણસ મોડે સુધી વાતો કરતાં હોય, કાપડ અને ઘઉંના હિસાબની. આમ તો મને સાંભળતાં બાપા આવી વાતો ન કરે પણ મોટાંબાના કાને પહેલેથી જ થોડો ખોટ્યકો એટલે બાપાને મોટેથી બોલવું પડે. અર્ધી ઊંઘમાં નફા-નુકસાનની એ બધી વાતો કાને પડ્યા કરે.

– હવે કેટલું દૂર છે?

– બસ પોણે તો આવી ગ્યા છઈં.

ચારે બાજુ ખળાં લેવાતાં હતાં. પવન પૂરજોશમાં મંડેલો એટલે બધાં વાવલવામાં પડેલાં. ઝાડની સર…સરથી કાનને મજા પડતી હતી.

– જોવો, પેલું દેખાયને ઈ આપડું ખળું.

– ત્યાં આટલા બધા લોકો શું કરે છે?

– અમારા ત્રણ-ચાર જણાનું સૈયારું ખળું હાલે છે, આજ કે કાલ રાત્રે અમારો વારો આવશે.

શેઢો આવ્યો એટલે અમે સાઇકલ પરથી ઊતરી ગયા. હું દોડ્યો, બાપા, એ બાપા, જોવો આપડા મે’માન આવ્યા છે, અમદાવાદથી. પણ મહેમાનને જોઈને બાપાના મોઢા પર ઉજાસ ન આવ્યો.

છતાંય બાપાએ બે પગલાં સામા ચાલી રામરામ કર્યા. પેલા ભાઈ થોડી વાર બાપા સામે જોઈ રહ્યા. બાપાએ કંઈ પૂછ્યું નહીં કે કશું કહ્યું નહીં. પેલા ભાઈએ બાપાને ડાઇરેક્ટ કહ્યું, વાઘજીભાઈ તમારા બાકી પૈસા હજી ન આવ્યા. કાપડ લઈ ગયા ત્યારે તો પંદર દિવસમાં મોકલાવું છું એવું કહેતા હતા. મારી બે ટપાલનો પણ જવાબ નથી આપ્યો.

બાપાએ કરગરતાં કહ્યું, આ વરહે ઉઘરાણી ખાસ પતી નથી, ઘઉંના ભાવેય ખાસ જોરમાં નથી. એટલે હજી ચાર-પાંચ મૈના જાળવી જાવ તો હારું!

– એવું ચાલે નહીં. હું તો અત્યારે જ પૈસા લેવા આવ્યો છું. બાપા મૂંઝાઈ ગયા, અટાણે પૈસાનો વેંત નૈં થાય.’

પેલા ભાઈનો મગજ ગયો, મારે તો અબીહાલ પૈસા જોઈએ. બાપા કશું ન બોલ્યા. પેલા ભાઈએ બાપાના ખભે હાથ મૂકી ઝંઝેડ્યા. બાપા સ્થિર થઈને ઊભા. ઘડીકમાં નીચે તો ઘડીકમાં પેલા ભાઈ સામું જોઈ રહ્યા. પેલાએ ગુસ્સે થઈ બાપાને સ્ટેજ ધક્કો માર્યો, પૈસા કાઢો પૈસા.

બાપા અચાનક ઘઉંના ઢગલા પર ચડી ગયા. એમના શ્વાસની ધમણ જોરથી ચાલવા મંડી. પછી એમનાથી સર…રરર કરતોને પેશાબ થઈ ગયો. થોડા ઘઉં બગડ્યા. મારો સાદ ફાટી ગયો, એ મારા બાપાને કાં’ક થઈ ગયું, ધોડો..ધોડો… મારા બાપા..

ઓપનેરની દિશામાંથી ગુણામામા, કિશોરમામા, જદુમામા બધાય દોડ્યા. નાગજીબાપા પણ આવ્યા. મેં કહ્યું, આણ્યે મારા બાપાને ધક્કો મારીને પાડી દીધા. કિશોરમામાનો સ્વભાવ આ સાંભળતાં ફાટી ગયો. ખંપાળી લઈ પેલા ભાઈને મારવા દોડ્યા,

– ઠોકીના, તારી એવી તો કઈ હિંમત કે વાઘજીબાપાને આંગળી અડાડી જા. તારાં સોયે વરસ અટાણે પૂરાં કરી નાખું.

પેલા ભાઈ થથરી ગયા. નાગજીબાપાએ કિશોરમામાને કહ્યું, રહેવા દે કિશોર. હું બૂમાબૂમ કરતો હતો એટલે મારી સામે ડોળા કાઢીને બોલ્યા, એઈ, ચૂપ, બંધ થઈ જા, કયુંનો બોકાહા નાખે છે. પછી ત્રણેય મામાને હુકમ કર્યો, ભાઈને ઊભા કરો, લીંબડા હેડ્યે લઈ જઈ વાહર નાખો એટલે સુધ્ય આવે. પછી એમણે પેલા ભાઈને ધમકાવવા માંડ્યા, આવી રીતે વાત કરો છો માણહ હાર્યે, શરમ જેવી જાત્ય છે કે નહીં? અમારા છોકરા જોયા છે? હમણાં ઠેકાણે પાડી દેહે તો બૈરી-છોકરાં રૈ જાહે બચકારા કરતાં.

પેલા ભાઈ તતપપ થઈ ગયા, હું તો મારા પૈસા લેવા આવ્યો હતો, મને ખ્યાલ –

– હવે જોયા પૈસા, કાંઈ તમારા પૈસા બાકી મેલીને ભાગી જાવાના છંઈ.

– પણ હું તો પંદર દિવસ પછી મારી દીકરીનાં લગન લઈને બેઠો છું. મારે બધીય દિશા દેવાઈ ગઈ છે.

– રાખો હવે; બોલ્યા, બધી દિશા દેવાઈ ગઈ છે.

આટલી તડાફડી થઈ ત્યાં બાપાને ઠીક થયું હોય એમ લાગ્યું. એમણે ભીની ચોરણી કાઢીને પનિયાનો કછોટો લગાવ્યો. નિશાળમાં વાર્ષિક પરીક્ષાના પરિણામને દિવસે પાસ થયેલાં છોકરાં ઉપલા ધોરણમાં જતાં રહે અને નાપાસ થયેલાં એક ખૂણે એ જ ધોરણમાં બેસે, એ રીતે બાપા લીમડા હેઠે બેઠા. પછી બાપા, પેલા ભાઈ અને નાગજીબાપા કંઈક મસલતમાં પડ્યા. છેવટે એવું નક્કી થયું, નાગજીબાપા અમારા ઘઉં તાત્કાલિક ધોરણે મણે બે રૂપિયા ઓછા આપીને ખરીદી લે. એમાંથી પેલા ભાઈના અર્ધા પૈસા અત્યારે જ આપી દેવાના. બાકીનાની વાત પછી. ગાડાં ગામમાં ઘઉં ઠાલવવા જતાં હતાં એમાં પેલા ભાઈ, હું અને બાપા ગામમાં જતા રહીએ. બાપા પૈસા ચૂકવી, કપડાં બદલાવી ખળે પાછા આવી જશે. સાઇકલ ગાડા પર ચડાવી દીધી.

હું ગાડામાં લાંબો થઈને સૂતો. મનમાં હતું કે બાપા મારી ઉપર ખિજાયા હશે. પણ બાપા લીમડા તરફ જોઈ રહેલા. સીમમાં પવન પડી ગયેલો. વેકરા પર ગાડાનાં પૈડાંનો અવાજ કાન પાસે કાનસ ઘસાતું હોય એ રીતે આવતો હતો.

ગામમાં પહોંચ્યા પછી બાપા અને પેલા ભાઈ અમારે ઘેર ગયા. મેં સાઇકલ સીદીભાઈને ઘેર જમા કરાવવા પરિયાણ આદર્યું. પેલા ભાઈએ મને સાઇકલના ભાડા ઉપરાંત બે રૂપિયા આપ્યા, રોકડા.

હનમાનજીની દેરીએ જઈને બેઠો. જંતી અને લાલકો લખોટી રમતા હતા. મેં પૂછ્યું, મારાં મોટાંબા ગોતતાં’તાં?

બન્નેએ રમત બંધ કરી. લાલકો જતો રહ્યો. જંતી મારી પાસે આવીને બેઠો, ના રે ના. પછી કાનમાં મોં નાખીને પૂછ્યું, પછી ઓલ્યાએ તને પૈસા આપ્યા?

મેં ચડ્ડીના ખિસ્સામાંથી ઝગારા મારતા બે રૂપિયા કાઢ્યા. જંતી ખુશ થઈ ગયો. પછી બન્નેએ વિચાર કર્યો, પૈસા કેવી રીતે વાપરવા? એકસામટા દુકાને બે રૂપિયા લઈને જઈએ તો ચોરી કરી હશે, એમ માની દાટી આપીને પૈસા પોતે રાખી લે. ઘેર તો બે રૂપિયા મોટાંબાની નજરે પડ્યા તો માર્યા વગર ન મૂકે. જંતીનાં ફઈનું પણ એવું જ.

– છેવટે જંતી બોલ્યો, એક આઇડિયા આવે છે.

– બોલ્ય?

– સામે આપડી લખોટી રમવાની ગબી છે એમાં આ રૂપિયા સંતાડી દઈએ. કાલે નક્કી કરશું શું કરવું, અટાણે તો ઠેકાણે પાડો.

– પણ ગબીનું નિશાન યાદ કેમ રે’શે? ઉપર તો ધૂળ વાળી દેવી પડે ને?

– એના પર પેશાબ કરી નિશાની બનાવી રાખીએ. કાલે રેલો સુકાઈ જાય તોય થોડી નિશાની રહેશે.

રૂપિયા દાટીને મેં પેશાબ કરવા પોસ્ટઑફિસની બારી ખોલી તો ખિસ્સું સાવ હળવું લાગ્યું.

– જંતી, મારી લખોટી નથી, ક્યાં પડી ગઈ હશે?

– ખેતર જઈને આવ્યો એમાં રસ્તામાં ક્યાંક પડી ગઈ હશે. ડોબા જેવા, એટલુંય ધ્યાન નથી રાખતો.

– હવે? હું રોવા જેવો થઈ ગયો, હવે શું થાહે? જંતી, તું મને પાંચ લખોટી ઉછીની દે છો?

– જા – જા – ઉછીની લખોટીવાળી. હાલ્ય મૂતરવા માંડ્ય, કહીને જંતીએ જોરથી ધાર છોડી. પછી મને કહે, હવે તારો વારો. મેં બળ કર્યું, પણ પેશાબ ન ઊતર્યો.

– થાવા દે – થાવા દે – જંતી બોલ્યો.

મેં ફરી બળ કર્યું. અતિશય બળ કરવા છતાં ટીપુંય ન પડ્યું. લગાવ – લગાવ, કહેતા જંતીનો ચહેરો લાલચોળ થઈ ગયો. એ મારી સામે ઉશ્કેરાઈને જોઈ રહ્યો.

– જંતી, સાળું પેશાબ તો નથી થાતો. મેં પડી ગયેલા મોઢે કહ્યું.

– હાઠ્ય હાળા – જાવા દે – બંધ કર્ય તારી પોસ્ટઑફિસ.

મેં ઊભા થઈને બટન બંધ કર્યાં. એ ખિસ્સામાં લખોટીઓ રણકાવતો એના ઘેર જવા ઊપડ્યો.

વી. એમ.

જો! જંતીએ કાનમાં સુસવાટો કર્યો, ચોરાની ઠંડકમાં ઊભાં ઊભાં જ ઘારણ વળી ગયેલું. જંતીનું ધ્યાન ન હોત તો ફકીરો ક્યારે જઈને પાછો વળી જાત એનો ખ્યાલ ન આવત. જંતી બહુ પાકો, જોયું તો ફકીરો નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો. પાછળ ચોરાથી આગળ ઉતારા સુધી કોઈ સંચળ નહોતો. એ દીપડાની જેમ નાકામાં ગળકી ગયો.

ધોડ્ય! જંતીએ કીધું. અમે બન્ને લીમડા પાછળની સંતાવાની જગા છોડી નાના દેસાઈનાકા બાજુ ભાગ્યા. અવાજ ન થાય માટે મુઠ્ઠી વાળી, પગે કપાસી થઈ હોય એમ આગલા પંજા પર દોડ્યા. નાના દેસાઈનાકા પાસે આવી, ભીંતે ચોંટી ગયા. જંતીએ હળવેથી ડોકું નાકામાં લાંબું કર્યું. પછી જો-ઓ-ઓ, કહી મનેય જોવા કીધું. ફકીરો ડેલીની સાંકળ પકડી, અધખુલ્લી બારીની સાખ પર પગ મૂકી બેફિકરાઈથી ઊભો હતો. બારીની અંદર ઊભી હતી એ ભલે ન દેખાતી હોય પણ વી.એમ. હતી એ ચોક્કસ. બારીમાંથી એનું ફ્રૉક ઊડાઊડ થતું હતું. એ વારેવારે લટ સરખી કર્યા કરતી હતી. આટલે દૂરથી પણ એની રતૂમડી હથેળી ચોખ્ખી દેખાતી હતી. વાતવાતમાં ફકીરો હસ્યો, પછી જમણી બાજુ ફરી થૂંકની પિચકારી મારી, બારીએ ટેકવેલો પગ હટાવી લીધો. ભાગ! કહી જંતીએ પાછળથી મારો કૉલર ખેંચ્યો. અમે બન્ને એ જ રીતે દોડી, ફરી પાછા લીમડાના થડ પાછળ અમારી સંતાવાની જગાએ ઊભા રહી ગયા. ત્યાં મોટા પાદર બાજુથી ભીખુમામા કાવલી ગાય દોરીને ડચકારા કરતા નીકળ્યા. અમને બેયને સંતાયેલા જોઈ હાથથી ઇશારા કરીઃ શું છે? શું છે? – પૂછવા મંડ્યા.

અમે ગભરાયા. સામે બેય હાથ હલાવી ‘અટાણે જતા ર્યો, જતા ર્યો’ કહી આજીજી કરી. એમણે હાથના ઇશારાથી, ઠીક છે તંઈ, કહીને ડચકારા કરતાં ચાલતી પકડી. ત્યાં નાના દેસાઈનાકામાંથી ફકીરો નીકળ્યો. ભીખુમામા એને જોઈ ચમક્યા. એકાએક એમના ગળામાંથી એક જુદી જાતનો ડચકારો નીકળ્યો. એ સાંભળી કાવલી ભડકીને ભાગવા મથી. ભીખુમામા, હે…હે કરતા દોરડું સતાણ કરવા મંડ્યા. ફકીરો મરમાળું હસીને આગળ નીકળી ગયો. એણે ચોરા પર એક ઊડતી નજર નાખી, થૂંકની પિચકારી મારી. બીજે ક્યાંય જોયા વગર મોટા પાદર બાજુ ચાલતો થયો.

ચોરાનું વાતાવરણ સાવ સૂનમૂન હતું, પાંચ-સાત ડોસા-ડગરા ભીનાં પનિયાં ઓઢી ઘારોડતા હતા.

– હવે ખાતરી થઈ ને ભેરુ? જતીએ પૂછ્યું.

– હં…

– આપડી વાત ખોટી નો હોય… હું તો તને અઠવાડિયાથી કીધા કરતો’તો કે હમણાંથી વી.એમ.નાં દરહણ ફરી ગ્યાં છે, પણ તને ઈ બધુંય દેખાતું નો’તું.

મેં જંતી સામું જોયું, પછી ચોરામાં નજર ફેરવી. છાપાનાં પાનાં આમતેમ ઊડતાં હતાં. સામે પાન-બીડીના થડે બેઠો વિનિયો ઝોલાં ખાતો હતો.

વી.એમ. હવે ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે. હું તો તને પે’લેથી જ ચેતવતો હતો કે ધ્યાન રાખજે. આ ખેલ ખતરનાક છે.

મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી, પે’લાં તો ક્યાં એવું બોલ્યો’તો? હું એને મારી અને વી.એમ.ની વાતો કરતો ત્યારે એનું મોઢું ઉઘાડું રહી જતું.

– એટલો બધો લવ કરે છે તને? જંતી ચડ્ડીના ખિસ્સામાં જોરથી હાથ ફેરવીને પૂછતો.

– તંઈ શું? હું મોઢા પર બેફિકરાઈના ભાવ લાવી કહેતો.

– તું એને અડધી રાત્યે મહાણમાં મળવા બોલાવે તોય હાલી આવે?

– તંઈ શું?

– તું એને એક ધોલ વળગાડી દે તોય ઊંકારો નો કરે?

– નો કરે.

– તો પછી માર્ય એક ધોલ… પછી વાત કર્ય.

પછી આપણે નક્કી કરી લીધેલું કે બીજું કાંઈ નહીં પણ વી.એમ.ને એક ધોલ તો મારી જ જોવી. એ દરરોજ લેસન કરવા એની નાના દેસાઈનાકાવાળી ડેલીએ આવતી. અમે ત્યાં મળી લેતાં. એનું કુટુંબ ઘણું મોટું હતું. એ બધાં કોટવાળા ફળિયે રહેતાં. ઢોર-ઢાંખર નાના દેસાઈનાકાવાળી એમની ડેલીએ બાંધતાં. વી.એમ. બપોરે બાર વાગે નિશાળેથી છૂટી, ખાઈપીને, એની બા અને કાકીને ઠામ ઉટકાવી, લેસન કરવા ડેલીએ જાવું છું કહીને દફતર લઈ નીકળી જતી. ચાર વાગ્યા સુધી એ ત્યાં લેસન કરતી. હું પણ ઘેર લેસન અધૂરું મૂકી, બપોર વચાળે દોઢેક વાગે કોઈનો આવરો-જાવરો ન હોય ત્યારે અર્ધો-પોણો કલાક ત્યાં આંટો મારી આવતો. ચોરામાં ત્યારે ખાસ કોઈ ન હોય, સિવાય ભીખુમામા. એ ચાડિયાની જેમ બપોરે એક વાગ્યાથી સૌથી ઊંચા પગથિયે ખોડાઈને બેઠા હોય. શરૂશરૂમાં તો મને નાના દેસાઈનાકામાં વળેલો જોઈ બે-ત્રણ વાર વાંહે તપાસ કરવા આવેલા. તે માટે સીધા ગડારવાડે જઈ ચોરે આવીને બેસવું પડેલું. એ આમતેમ આંટા મારી વળી પાછા ચોરે આવ્યા. મને જોઈ ચમક્યા, લે તું આંયાં ક્યાંથી? તું તો નાના દેસાઈનાકામાં ગ્યેલો!

મેં જંતીને આ પીંજણની વાત કરેલી. પછી ઈ ભીખુમામા હોય જંઈ જંતીય આવી ચડે. મારે જવાનો વખત થાય એટલે જંતીને સનકારો કરું. એ ભીખુમામાને વાતોમાં રોકી રાખે. છતાંય એમને વે’મ તો પડેલો. એક વાર જંતીને પૂછેલું, ભાણો ઘેર્યે ગ્યો કે નાના દેસાઈનાકા બાજુ વળ્યો? જંતીએ એમને સમજાવી દીધેલું, કે ઈ તો તમારો ભરમ છે. પછી એય ઊભા થતા, હાલ્ય તંઈ ભામણ, હવે જાંઈ, કાવલીને નીણ્ય નાખવાનો ટેમ થ્યો. પછી મરમાળું હસી જંતીને પૂછતા, ભાણો ક્યાં ગ્યો જંતી? આપણે શું હેં? હાલ્ય તંઈ કાવલીને નીણ્ય-પૂળો કરઈ.

જંતીએ મને ભીખુમામાના વહેમની વાત કરી ત્યારે મેં ચિંતાથી કીધેલું, આ ભીખુમામો કોક દી ભવાડો કરશે. જંતીએ હિંમત બંધાવેલી, એને તો કાવલી સિવાય બીજી વાતુંમાં ક્યાં રસ છે? તું મજા કર્ય ની.

કાવલી ભીખુમામાની ગાય હતી. રંગે ધોળી દૂધ જેવી; હાડેતીય માપસરની, ગામની બધી ગાયુંમાં કાવલી એક ગાવ આઘેથી નોખી તરી આવે. ભીખુમામાનેય કાવલી ઉપર બહુ હેત. દરરોજ બપોર વચાળે એને સીંદરી ઘસીને નવરાવે. પછી ટુવાલથી ઘસીઘસી સાફ કરે. ગળે વળગીને હેત કરે. કાવલી પણ ‘અંભો’ કરી લાડ કરી લે. પછી ભીખુમામા બપોરે ચોરે આવી બેસે. હું અને જંતી વી.એમ.ની વાતો કરતા હોઈએ. એમને જોઈ બીજી આડીઅવળી વાતો ઉપાડીએ. થોડી વાર પછી હું જંતીને સનકારો કરીને નીકળું. જતી ભીખુમામાને કાવલીની વાત કાઢી આજુબાજુની દુનિયાનું ભાન ભુલાવી દે.

એક દિવસ મેં વી.એમ.ની ડેલીનું કડું ખખડાવ્યું. ત્રણ-ચાર મિનિટ થઈ છતાં બારી ન ખૂલી. મને દાઝ ચડી, સાળીની કાંઈ સમજતી નથી. આંયાં કોઈ આવી જાહે તો? મેં ફરી વાર કડું ખખડાવ્યું. સૂમસામ બપોરે એના મોટા પડઘા પડ્યા. પછી મારું ધ્યાન ગયું. બારીને બહારથી તાળું માર્યું હતું. મારું માથું ડેલીને ભટકાતાં રહી ગયું. સામેની ડેલીએ ચાર વાગ્યા સુધી બેઠો. ત્રીજા દિવસે બારી અંદરથી બંધ હતી. જેવી ખખડાવી તેવી ઊઘડી ગઈ. સામે વી.એમ. હસતી હસતી ઊભી હતી. મેં એક ઘડી એની સામે તાકીને જોયું, પછી ધડ દેતીક ધોલ ચોડી દીધી. અણધાર્યા ઘાથી એ ઘડીક ડઘાઈ ગઈ. પડી ન જવાય ઈ સારુ એણે મારો ખભો પકડી લીધો. એની આંખોમાં ધીમે ધીમે ઝળઝળિયાં નીતરી આવ્યાં. એણે એની રતૂમડી હથેળી વાંહે બેય આંખો સંતાડી દીધી.

રાણી, બે દિવસથી ક્યાં મર્યાં હતાં? આંયાં રોજ્ય ચાર વાગ્યા સુધી સામેવાળી ડેલીની સાંકળ પકડીને ટગ્યા કરઈ છઈ એનું કાંઈ નૈં? એણે એની ભીની આંખો મારા ઉપર માંડી, પછી ખસિયાણું હસી.

એ તો બે દિવસથી તાવ હતો એટલે. તને બોવ ટગાવ્યો નઈં? પણ ભૂલ મારી જ છે. મેં મારી ભેરુ જયા હાર્યે ચિઠ્ઠી મોકલાવી હોત તો તને ખબર પડત ને! હવેથી આવું નહીં કરું, બસ? મને ઝાટકો લાગ્યો. એના કપાળે, ડોકે હાથ મૂકી જોયો. હજી ડિલ ગરમ હતું. હું સાવ રોવા જેવો થઈ ગયો. મને જંતી ઉપર દાઝ ચડી. નક્કી કરી લીધું કે હવે એના દોરવાવ્યા દોરવાવું નહીં. એ દિવસે મારો મૂડ સાવ ઑફ્ફ થઈ ગયો. લેવાદેવા વગર વી.એમ. જેવી છોડીને દૂભવી. આ વી.એમ. એટલે શું માનો છો? શનિવારના દિવસે નિશાળમાં યુનિફૉર્મ પહેરવામાંથી છુટ્ટી મળતી. એ નવ વાગ્યાની રિસેસમાં ઘેર જઈ, યુનિફૉર્મ બદલાવી, બેલબૉટમ અને ટૉપ પહેરી નિશાળે આવવા નીકળતી ત્યારે ચોરાથી ઉતારા સુધી ઘરના અને દુકાનના ઓટલે બધા છોકરા એને જોવા ગોઠવાઈ જતા. એ દેખાતી બંધ થાય પછી બધા વાતો કરતા.

– હજી તો આઠમામાં છે ત્યાં શું ગજું કાઢી ગઈ છે? કોઈને અડવાબડવા દેતી હશે કે નઈં?

– જા તું, સ્નો અને બોપટ્ટી લઈને એક દી વાંહે.

– વી.એમ. એવા બોપટ્ટીના લીરાથી છેતરાઈ જાય એવી નથી હોં.

આ બધું સાંભળી જતી મારી સામે મરકી આંખ મારતો. આમ તો મેં એને હનમાનજીની દેરીએ લઈ જઈ સમ દીધેલા કે ગમે તેમ થાય તોય એ અમારા લવની વાત કોઈનેય નહીં કરે. મને ફડક પડતી કે જંતીને આમ મારી સામું મરકતો અને આંખ મારતો જોઈ કોઈને નક્કી શંકા આવશે. મને ખાતરી હતી કે ભલે મોઢે ચડીને નો પૂછે પણ ભીખુમામો મારી અને વી.એમ. વિશે કાંઈક જાણતો તો હશે જ. પણ જંતી મને બેફિકર રહેવા કહેતો. મારું ધ્યાન બીજે વાળવા અમારા વિશે જાતજાતની વાતો પૂછતો. એક વાર બોલ્યો,

– કાળુ, કોઈ દી સવારી કરી છે કે નૈં?

એ શું? એમ પૂછવા જતો હતો ત્યાં મને તરત સમજાઈ ગયું કે જંતીનો મતલબ શું છે. હું ખિજાઈને બોલ્યો,

– જો જંતી, અમે કાંઈ એવાં દેહનાં ભોગી નથી હો.

જંતી એકદમ પાછો પડી ગયો. એણે મારી માફી માગી.

– ના, ના. મારા મનમાં એવું કાંઈ નહોતું!

– મેં એને ધમકાવ્યો, તોય તું એવું બોલ્યો’તો ખરો જ ને. ભલે તું મારા માટે એવું બોલ્યો પણ તારાથી વી.એમ. વિશે હલકો વિચાર થાય જ કેમ?

પછી જંતીએ ઈશ્વરના સોગન ખાધા કે હવે પછી કોઈ દી મારી અને વી.એમ. વિશે એવો વિચાર સુધ્ધાં નહીં કરે.

એક બપોરે હું અને જંતી ચોરે બેસી ગપ્પાં મારતા હતા. ત્યાં એક છોકરો હાથમાં બૅગ લઈને મોટા પાદર બાજુ ગયો. એણે નિટેડનું પૅન્ટ ને ફૂલડાંની મોટી ભાતવાળું ખમીસ પહેરેલાં. પગમાં નવા બૂટ ચમકતા હતા. બહુ તોરથી ચાલતો હતો એટલે મને ખ્યાલ આવી ગયો કે કોઈ હીરાવાળો સુરતથી મોસમ લેવરાવવા આવ્યો લાગે છે. સીમમાં નવો પાક હિલોળા લેતો હતો. આ સમયે અમદાવાદથી મિલોવાળા અને સુરતથી હરાઘસુ લ્હાણી કરાવવા આવતા. ગામનું વાતાવરણ એમની હાજરીથી ધમધમવા માંડતું. ગામમાં ઘણી નવાજૂની થતી. બધાંના જીવ ઊંચા રહેતા. હજી અમદાવાદના મિલોવાળા સારા. બિચારા, બહુ ફાંકા ન મારે. એ તો લીલા પટ્ટાવાળા લેંઘા પહેરી ગામમાં બધાંને ઘેર ચા-પાણી પીવા નીકળી પડે. પણ હીરાવાળા તો પૅન્ટ-શર્ટ અને હાથમાં કૅવેન્ડરું લઈ આંટા મારતા હોય. ત્યાં સુરતમાં મારા દીકરા, આખો દિવસ લૂંગી અને બૉડિસ પહેરીને ભાખરી અને ડુંગળીનું ખારિયું દાબડી, હીરા ઘસતા હોય. પણ ગામમાં આવ્યા પછી દિશાએ જાય તોય બૂટ-મોજાં પહેરી ઇનશર્ટ કર્યા વગર ન નીકળે. જંતી પણ એ છોકરાને જોતો હતો.

– મેં પૂછ્યું, આ વળી કોણ આવ્યું નવું?

– જંતીએ કહ્યું, લાગે છે તો ફકીરા જેવો!

મારે જંતીને સુરતવાળાઓ વિશે ઘણું કહેવું હતું પણ દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. વી.એમ.ને મળવાનું છાંડી જતું હતું. વળી, આજે ભીખુમામા હજી આવ્યા નહોતા. એ આવે તો બીજી દસ-પંદર મિનિટ કાવલીની વાતો કરીને બગાડે. હું તરત ઊઠ્યો. પાછો આવ્યો ત્યારે જતી ત્યાં જ બેઠેલો.

– એણે પૂછ્યું, કેમ, આજે શું વાતું થઈ?

– મેં કીધું, સાલું આ તો તકલીફ થઈ ગઈ.

– કેમ? કેમ? જંતી ચિંતામાં પડી ગયો.

– સાલી બોવ ડાપણડાઈ થઈ ગઈ છે. કે’ય કે હવે બધા બા’રગામથી મોસમ કરાવવા પાછા આવવા માંડ્યા છે. હવે ભરબપોરે બજારમાં આઠ-દસ જણા આંટા મારતા હોય છે. કાલ્ય તું ડેલીમાંથી નીકળતો’તો તંઈ વિનિયો જોઈ ગ્યેલો તે મારી સામું જોઈને હી…હી…કરતો’તો. ઈ તો સાંજે મારા ઘેર્યે મારા ભાઈ પાસે બેહવા પૂગેલો. ખાસ મને સંભળાવવા બોલતો હોય એમ આડું બોલતો હતો. મને બીક લાગી ગઈ કે ક્યાંક મારા ભાઈને વાત નો કરી દે. આપડે થોડાક દી આવું જોખમ લેવું નથી. પછી તો મોસમ જતી ર્યે, એટલે મળવાનાં જ છીયે ને? ત્યાં સુધી પંદર-વીસો દી જાળવી જાઈં. એટલા દી મળવાનું બંધ.

જંતીને પણ અફસોસ થયો,

– લે, ભાર્યે કરી માળું!

પછી વખત ખુટાડવા રોજ રેડિયો લઈને ‘જયભારતી’ સાંભળવા બેસતો. પણ મજા ન આવે. એક વાર રહેવાયું નહીં એટલે અકળાઈને વી.એમ.ને મળવા ગયો. ડેલી બંધ હતી. હિંમત એકઠી કરી એના રહેણાકના ઘર બાજુ ગયો. એ ક્યાંય દેખાઈ નહીં. વળી સાંજે એના ઘર બાજુ ફરક્યો. એ તો ક્યાંય કળાતી જ નહોતી. એના ફળિયામાં પલંગની પાંગતે બેસી એનો મોટો ભાઈ અને ફકીરો મોટેમોટેથી સુરતની વાતો કરતા હતા. એના ભાઈએ ધ્યાનથી મારી સામે જોયું. હું તરત પાછો વળી ગયો. વળી રહેવાયું નહીં એટલે બે દિવસ પછી ફરીથી આંટો માર્યો. આ વખતે બારીનો આગળિયો અંદરથી બંધ હતો. મેં કડું ખખડાવ્યું તો તરત બારી ઊઘડી. સામે વી.એમ. ઊભી હતી. હું બોલવા માંડ્યો, કેટલા દી થઈ ગ્યા, ક્યારેક તો દર્શન દે. એ એકદમ ગભરાઈ ગઈ.

કાળુ, મેં તને સમજાવ્યું તો છે, જતો રે’. ક્યાંક કોઈ ભાળી જાહે! બારી ફરીથી બંધ થઈ ગઈ. પણ એ પહેલાં મેં એને વહાલથી જોઈ લીધી. આજે એનું માથું જુદી સ્ટાઇલથી ઓળેલું હતું. પાઉડરની સુગંધ આવતી હતી. હાથના નખ રંગ્યા હતા. મને એના પર માન થઈ આવ્યું. કેટલી સાવચેતી રાખે છે! ત્યાં ને ત્યાં નક્કી કરી નાખ્યું કે બસ આમ ને આમ પંદર-વીસ દિવસ કાઢી નાખવા છે. જઈને મેડીએ બેઠો. થોડી વાર પછી જંતી આવીને ચૂપચાપ બેઠો. મેં કીધું, આજે તો વી.એમ.ને મળી આવ્યો. કાંઈ વાત તો નો થઈ પણ બહુ ટૉપ ટૉપ દેખાતી હતી, કહીને મેં રેડિયો લઈ સ્ટેશન મેળવ્યું. એ ચૂપ બેઠો, પછી અચકાઈને બોલ્યો,

– તેં વાત સાંભળી?

– શેની?

એ કંઈ ન બોલ્યો. મેં પૂછ્યું, શેની? બોલ્ય, બોલ્ય. જંતી ફરીથી ચૂપ થઈ ગયો. મેં પૂછ્યું, જંતી શું થ્યું, બોલ્ય ની? એણે પૂછ્યું, તારી પાંહે વી.એમ. ને ફકીરાની વાત આવી છે?

– શેની વાત, જંતી?

પૂછતાંની સાથે મારા હૃદયના ધબકારા જોરથી કાનમાં સંભળાવા માંડ્યા.

– જંતીએ કીધું, વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલવા મંડી છે, ઈ.

– જંતી, કાંક વિચાર કરીને વાત કર્ય.

– કાળુ, વિદ્યાના સમ બસ! આ તો તારો ભાઈબંધ એટલે કીધા વગર નથી રહેવાતું. ગામમાં જુદા જુદા બે-ત્રણ જણા પાંહે આ વાત સાંભળી એટલે મેં જાતે ખાતરી કરવાનું નક્કી કર્યું. બપોર વચાળે હું ચોરાના લીમડાની આડશે સંતાઈ ઊભો ર્યો. તમારા રોજના સમયે ફકીરો આવ્યો. નાના દેસાઈનાકામાં ગરી ગ્યો. વી.એમ.ની ડેલી મોર્ય ઊભા રહીને એણે વી.એમ. હાર્યે દસ મિનિટ સુધી વાતું કરી. હું બજારે સંતાઈને સંધુંય જોતો’તો. ન્યાંથી સીધો આંયાં તારી પાંહે આવું છું. જંતી એકશ્વાસે બધું બોલી ગયો. બાબરી વીંખાઈ ગયેલું એનું ગોરું મોઢું લાલચોળ થઈ ગયું હતું.

– જા, જા! વી.એમ. કાંઈ એવી નથી. તું તો ટાઢા પોરના હાંક છે. – કહી હું રેડિયો કાને માંડી જુદાં જુદાં સ્ટેશન ઘુમડવા મંડ્યો. જતીને ખોટું લાગ્યું, તું મને ખોટો માન છ? હાલ્ય, તને સાબિત કરી બતાવું.

બીજા દિવસે હું અને જંતી લીમડા પાછળ સંતાઈ ઊભા રહ્યા. ઘણી વાર થઈ તોય ફકીરો ન આવ્યો. મને થયું જંતી ખોટો પડશે. હું થાકીને ઊભો ઊભો ઝોલાં ખાવા મંડ્યો હતો. ત્યાં જંતીએ કાનમાં સુસવાટો કર્યો. મોટા પાદર કોર્યથી ફકીરો ચાલ્યો આવતો હતો. એના પગમાં ચમચમતા બૂટ હતા. એની ચાલમાં તોર હતો. એ બેફિકરાઈથી ચોરો વટાવી ગયો. એને અમારી હાજરીનો વહેમેય નહોતો. ચોરા પાસેથી થોડે આગળ જઈ એ નાના દેસાઈનાકા પાસે થોભ્યો.

– હવે? હવે શું કરવું છે બોલ્ય? જંતી ઉઘરાણી કરતો હોય તેમ બોલ્યો.

– મારી તો મતિ ભમી ગઈ છે, જંતી. ફકીરામાં એને એવું શું દેખાણું હશે, હેં?

– જોતો નથી ઈ હીરાઘસુ છે. નોટું કમાય છે. મારા બેટા હરાઘસુ દેશમાં આવે ત્યારે કેવી ભેટું લાવે છે ઈ તું જોતો નથી? બસ વી.એમ.ને ઈ રીતે લલચાવી હશે.

– હેં!?

– હવે શું કરવાનું છે, બોલ્ય?

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

– એની હાર્યે એક વાર ચોખવટ તો કરી લેવી જ જોઈં.

– શેની ચોખવટ?

– તારે જઈને એને મોઢામોઢ્ય પૂછી લેવાનું કે બોલી નાખ્ય, તું આ કાળુને લવ કરે છે કે ફકીરાને? સમજ્યો? એક વાર હરુભરુ વાત થઈ જાય તો આપણને ડાબા-જમણાની ખબર પડે.

– મને તો કાંઈ ખબર પડતી નથી.

– એટલે તો કઉં છું. ઈવડી ઈ એક વસ્તુનો ફોડ પાડી દે પછી શું કરવું ઈ આપડે આપડી રીતે નક્કી કરતા થાઈં.

– શું કરવાનું હોય, જંતી?

જંતીએ ચડ્ડીના ખિસ્સામાં ‘જયહિંદ’નાં ચાર પાનાં ગડી કરીને મૂકેલાં તે કાઢ્યાં.

– જો, આમાં પચ્ચીસ સમાચાર છે. એમાંથી પંદર સમાચાર તો એક જ પાના ઉપર્ય છે, મેં બરાબર્ય ગણ્યા છે. ધણીએ એની બાઈડિયુંને ધોકાવ્યાના ને ભોડાં ઉડાડી દીધાના. હું તો કઉં છું કે ભડના દીકાર કે’વાય ઈ બધાય. ધન છે એને

– મારાથી એવું નો થાય, જંતી. વી.એમ.ને ધોલ માર્યાનો પ્રસંગ મને યાદ આવ્યો.

– કાંઈ નૈં. તો હાલ્ય, આખા ગામની ભીંત્યું ઉપર્ય ચોકથી લખી નાખીયે કે વી.એમ. ફકીરા હાર્યે હાલે છે.

– એવું નો કરાય, જંતી.

– હત્ હાળા બાયલા! તો પછી મારો તને આ વાતમાં જરાય સપોર્ટ નથી એવું માની લેજે, કાળુ.

– પણ ઈ કરતાં હું એને મનાયાવું તો?

– કેવી રીતે મનાવીશ? તારી પાસે કાંઈ છે? એને ફકીરાએ બોપટ્ટી, પાઉડર અને નેલપૉલિશ લઈ દીધાં છે.

વાત સાચી હતી. આપણને કોઈ દી આવું આવું સૂઝ્યુંય નો’તું, ક્યારેક ચાર-આઠ આના હોય એય આમતેમ વપરાઈ જાય. સાચું કહું તો વી.એમ.એ પણ ક્યારેય આવી માગણી નહોતી કરી.

– વાત સાચી પણ જંતી, આનો કો’ક રસ્તો કાઢ્ય. આવી બધી વસ્તુ વળી ગામમાં મળે નહીં. કો’ક અમરેલી જાતું હોય અને મંગાવીએ ઈ વાત અછતી ન રહે. પહેલાં તો એ જ પૂછે કે એલાવ, બેય હડમાન જતિ જેવા છો ને વળી આ બધોય સરસામાન કોના માટે?

પણ જીતીને બે’ક દિવસ પછી ચિત્તલ એક હવનમાં જવાનું હતું. એણે વચન આપ્યું કે વળતી વખતે અમરેલીથી એ બધું લેતો આવશે. હવે સવાલ પૈસાનો હતો. એનો પણ ઉપાય થયો. ઘરમાં બે રૂપિયા માર્યા. જંતીએ એમાં આઠ આના દક્ષિણાના ઉમેરી એમાંનો સ્નો અને રિબિન આવ્યાં.

એક બપોરે હું આ બેય વસ્તુ વી.એમ.ને આપતો આવું આ મનાવતો આવું એવું નક્કી થયું.

બીજા દિવસે સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન ચડ્ડીના ખિસ્સામાં સંતાડી હું ફરી વાર નાના દેસાઈનાકામાં ગયો. બારીનું કડું ખખડાવતાં ભેગી જ ફટાક ખૂલી ગઈ. સામે વી.એમ.નું હસું હસું થતું મોં મને જોઈને પડી ગયું. એ પહેલાં કરતાં ઘણી રૂપાળી લાગતી હતી. એનું આવું રૂપ જોતાં કોણ જાણે કેમ પણ હું સાવ નિરાશ થઈ ગયો. એ ખીજથી બોલી, શું છે આંયાં?

મેં ખિસ્સામાંથી સ્નો અને રિબિન કાઢીને બતાવ્યાં.

– આ શું છે?

– સ્નો અને બોપટ્ટી લે, ખાસ તારી સાટુ અમરેલીથી મગાવ્યાં છે. અને જો, મારાથી કાંઈ ભૂલ્ય થઈ ગઈ હોય તો તારી –

એણે મારા હાથમાંથી બેય વસ્તુ આંચકી લઈ સામી ભીંતે ઘા કર્યો,

– વયો જા મૈતર રાડ્યું નાખી બધાંયને ભેગાં કરું છું.

– એવું શું બોલ્ય છો વી.એમ.? તને મારી હાર્યે લવ નથી? તું તો કેતી’તી ને કે –

એણે ભડાક દઈને બારી બંધ કરી દીધી. બારીનું કડું જોરથી મારા કપાળમાં ભટકાયું. મને ઘડીક તમ્મર આવી ગયાં. મેં નીચે બેસી એક હાથે જમીન પર થોભો દઈ બીજા હાથે નીચે પડેલાં ધૂળધૂળ સ્નોની ડબ્બી અને રિબિન લીધાં. જોરથી ફૂંક મારી, ઝાપટી ફરીથી ખિસ્સામાં મૂક્યાં. પછી ભાંગેલા પગે પાછો વળ્યો. નાકું પૂરું થવામાં હતું ત્યાં સામે ફકીરો મળ્યો. મને જોઈ મૂછમાં હસી, નજરની કાતર મારી, મોઢામાંથી થૂંકની પિચકારી મારી. પછી એણે ડેલી પાસે જઈ જોરથી કડું ખખડાવ્યું.

*

મેં આજુબાજુ નજર ફેરવી. આ ભરબપોરે કોઈ નહોતું. હનમાનજીની દેરીએ બેઠો. સામે ભૂપત બાબર એની દુકાનમાં ઘરાકની ખુરશીમાં બેસી ઝોલાં ખાતો હતો. એક કૂતરું ગટરમાં સંતોષથી હાંફતું હતું. મેં આકાશમાં જોયું. એક સમળી ધીમે ધીમે એદીની જેમ ઊડતી હતી. ઘરાકની ખુરશીમાં ઝોલાં ખાતો ભૂપત અચાનક જાગી ગયો. એણે ફરતીમેર નજર ફેરવી. પછી પોતે ક્યાં છે એનું ભાન આવ્યું હોય એમ લાગ્યું. એની નજર મારા પર પડી. એણે મને બોલાવ્યો, આવ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો. ભૂપતનો ધંધો બરાબર ન ચાલતો. એટલે એ જુવાનીમાં ન આવ્યા હોય એવા છોકરાઓની દાઢી પરાણે મૂંડતો. એમ કરતાંય છોકરાઓને વહેલી દાઢી ઊગવા મંડે અને પોતાનો ધંધો ચાલે. હમણાંથી અહીં હનમાનજીની દેરીએ બેસતો એટલે એણે મને પણ ત્રણ-ચાર વાર આગ્રહ કરેલો. ત્યાં કોઈક ઘરાક એની દુકાનમાં પગથિયાં ચડ્યું. એના તરફ જોઈ એ આશાથી બોલ્યો, આવો, આવો, બાલદાઢી બેય બનાવવાનાં છે ને? થોડી વાર પછી જંતી આવ્યો. એ મને હવે દરરોજ મનાવતો. ક્યારેક તો ધર્મની વાતો કરીને અસાર સંસારની વાતો કરતો. આજે એ કંઈ બોલ્યો નહીં. વારંવાર મારા તરફ જોયા કરતો હતો. થોડી વાર પછી ભીખુમામા કાવલી ગાય લઈને નીકળ્યા. અમને બન્નેને બેઠેલા જોઈ એ ઘડીક થોભ્યા, પછી જંતીને ઇશારાથી બોલાવ્યો. જંતી નામરજીથી ગયો. ભીખુમામા એનું કાંડું પકડી થોડે દૂર લઈ ગયા અને કાનમાં કંઈક કીધું. એટલે જંતીએ ગુસ્સે થઈ હાથ છોડાવવા ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાએ ફરીથી એના કાનમાં કંઈક કહ્યું. જંતીએ જોરથી ઝાટકો માર્યો. ભીખુમામાના બીજા હાથમાં કાવલીનું રાંઢવું હતું, એટલે વધારે બળ ન કરી શક્યા. જંતી ઝડપથી ચાલીને મારી પાસે આવી બેસી ગયો. ભીખુમામા હસતા હસતા ચાલ્યા ગયા. મેં જંતીને પૂછ્યું,

– એણે શું કહ્યું?

– જંતીએ કહ્યું, એ તો કાંઈ નૈં.

– સાચું બોલ્ય, જંતી.

– સાચન બસ, કાળુ!

– તું ખોટું બોલ્ય તો તને હનમાનદાદા પુગે, બોલ્ય, જંતી.

જંતીનું મોઢું પડી ગયું. એ અચકાતાં અચકાતાં બોલ્યો,

– ઈ કે’તા’તા કે કાળુને કે’જે કે વી.એમ. પાંહે રાખડી બંધાવી લેય.

– શું?

અમે બન્ને થોડી વાર ચૂપ થઈ ગયા. પછી કંઈક નક્કી કરતો હોઉં એ રીતે મેં પૂછ્યું,

– જંતી, આ કાવલીની વાત તું જાણ છ?

– કઈ?

– એક વાર ઈ ખોવાઈ ગયેલી.

– ના ભૈ, પછી ઈ કેવી રીતે જડી? જંતીએ એકદમ ઉત્સાહથી પૂછ્યું.

– થોડાક દી’ પેલાં હું આંયાં હનમાનજીની દેરીએ બેઠેલો તંઈ ભીખુમામા હાંફળાં-ફાંફળાં આવ્યા. મને પૂછવા માંડ્યા, ‘ભાણા, કાવલીને જોઈ?’ એમનું મોઢું પડી ગયેલું, કપાળમાં પરસેવાના રેલા હાલ્યા જતા’તા. મેં ના પાડી કે ગાય જોઈ નથી. ઈ વધારે ચિંતામાં પડી ગ્યા. કે’ય કે, આમ તો હું એને રેઢી મેલતો નથી. આજેય ડેલી તો બંધ કરેલી પણ બારી ઉઘાડી રહી ગયેલી, એમાંથી કૂદી ગઈ હશે. હાલ્ય ની ભાણા, એને ગોતવા લાગ્ય ની? અમે તો ચારેય સીમમાં જોઈ આવ્યા. પણ ક્યાંય ગાયના વાવડ નો’તા. ભીખુમામાના ગળે ખરેરી બાઝી જાતી’તી. મોઢામાંથી એક અક્ષરેય નો’તો નીકળતો. મને બહુ દયા આવી. છેવટે યાદ આવ્યું. મામા, કાંક ગડારવાડે નો ગઈ હોય.

ભીખુમામા ખિજાઈ ગયા, ભાણા, કાવલી કોઈ દી ગડારવાડે નો જાય. એમ બોલતાં બોલતાં જ ધોડ્યા. હુંય વાંહોવાંહ્ય ભાગ્યો. ગડારવાડાનાં મોદાં વટાવતા અડધે ગ્યા હશ્યું તો કાવલી મજેથી ઓખર કરતી’તી. ભીખુમામાનો સાદ ફાટી ગ્યો, ‘કાવલી ઈ…’ પણ કાવલીએ ઊંચુંય નો જોયું. ભીખુમામાએ કાવલીના ગળાનું રાંઢવું ખેંચ્યું તોય કાવલી ઢીંક ઉલાળીને પાછી ઓખર કરવા મંડી. ભીખુમામાએ મને કીધું, ‘ભાણા, તું વાંહેથી ધક્કો માર્ય, હું રાંઢવું ખેંચું છું.’ તે માંડ માંડ ઢીંકા-પાટુ કરતાં એને ઘેર્યે પુગાડી. ભીખુમામાએ એને ગમાણે બાંધીને બીજું કામ પરોણા લેવાનું કર્યું. મંડ્યા સબોસબ ઝીકવા. બોલતા જાય ‘ઓખર કર્યા છો – લે – લેતી જા – લે’તે કાવલી કાંઈ ભાંભરડા નાખે! ઈ સાંભળી ભીખુમામાની બા કાશીમા ધોડીને ફળિયામાં આવ્યાં ને કકળતાં બોલ્યા, રે’વા દે પાપિયા, રે’વા દે, આ પાત્યકમાંથી કયા ભાવે છૂટીશ? તોય ભીખુમામાં તો પરોણાની ઝાપટ બોલાવતા’તા. છેવટે કાશીમાં રોવા મંડ્યાં. અંતે ભીખુમામા થાક્યા, પરોણાનો ઘા કરી ગમાણની પાળ્ય ઉપર બેસીને છૂટા સાદે રોવા મંડ્યા.

જંતી થોડી વાર મારી સામે જોઈ રહ્યો. પછી બોલ્યો,

– ખોટું.

– કેમ?

– કાવલી જેવી દેવની ગાય કોઈ દી ઓખર કરે જ નંઈ.

– મેં મારી નજરે જોયું ને!

જંતી થોડી વાર સુધી મારી સામે અવિશ્વાસથી તાકી રહ્યો. પછી ઊભો થઈ ચાલતો થયો.

*

બપોરનો દોઢ વાગવા આવ્યો હતો. હું દેરીએ બેસી ક્યારનો ચોરા તરફ તાક્યા કરતો હતો. થોડી વારે ફકીરો નીકળ્યો. એનું ધ્યાન દેરી તરફ નહોતું. એ તરત નાના દેસાઈનાકામાં વળી ગયો. હું શું કરવું એની મૂંઝવણમાં થોડી વાર બેસી રહ્યો. પછી મને ઓચિંતી ઝાંઝ ચડી એટલે ઊભો થયો. ‘આજે તો બેયને પડકારવાં છે’ બબડતો હું વી.એમ.ની ડેલીએ જઈ ઊભો રહ્યો. ડેલીને બહારથી તાળું હતું. મને વિશ્વાસ ન બેઠો. હજી હમણાં તો ફકીરો આ નાકામાં વળ્યો હતો. હું દોડીને વી.એમ.ના ઘર કોર્ય ગયો. ત્યાં ડેલીનાં કમાડ ઉઘાડાં હતાં પણ કોઈનો બોલાશ નહોતો. મને મારા ઉપર દાઝ ચડી. એવો મૂરખો છે કે વી.એમ.ના પોતાના ઘરમાં મળતાં હોય? બોલતો બોલતો શું કરવું એ ન સૂઝતાં દોડીને જંતીના ઘેર ગયો. એ પણ ક્યાંક બહાર નીકળી ગયેલો. ફરી હનમાનજીની દેરીએ આવી ઊભો રહ્યો. પછી અચાનક કંઈક સૂઝતાં દોડીને ફરી નાના દેસાઈનાકામાં જઈ ભીખુમામાની ડેલી સામે ગડારવાડામાં દોડવા માંડ્યો. એક વાડામાં બાવળની કાંટ્ય નીચે વી.એમ. ચત્તી સૂતી હતી. ફકીરો એના પર ગોઠણભેર ઝૂકવા જતો હતો. મારો સાદ ફાટી ગયો,

એય સાળાંવ, આ શું કરો છો? મેં હાથમાં આવ્યું એવડું ઈંટનું રોડું લીધું. રમરમાવતો ઘા કર્યા. ફકીરો સડાક દેતો ઊભો થઈ ગયો. આમતેમ જોતાં જોતાં પાટલુન સરખું કરતો મારી કોર્ય થઈ નાના દેસાઈનાકામાં ભાગ્યો. વી.એમ. ગભરાઈને ઊભી થઈ નેળિયામાં બીજા છેડે ભાગી ગઈ. મેં ઈંટોડાનો ઘા બાવળની કાંટ્ય પર કરવા માંડ્યો, સાળાંવ, તમારી માનાંવ, લ્યો લેતાં જાવ, લ્યો, લ્યો. ઈંટોડાં ખૂટતાં માટીનાં ઢેફાં ઉઠાવીને ફેંકવા માંડ્યા. ઢેફાં હાથમાં જ ધૂળ ધૂળ થઈને પરસેવાવાળી હથેળીમાં ચોંટી જતાં હતાં. થોડી વાર પછી થાકીને બાવળની કાંટ્ય તરફ નજર માંડી. હવે ત્યાં કોઈ નહોતું. હું મુઠ્ઠીઓ વાળી દોડ્યો. આવીને હનમાનજીની દેરીના ઓટલે ધબ્બ કરતોક બેસી ગયો. છાતીની ધમણ એકધારી ચાલતી હતી. ચોરાથી ઉતારા સુધીનો મારગ મસાણ જેવો સૂમસામ હતો. કોઈનું ક્યાંય ધ્યાન નહોતું. કોઈને કશી પડી નહોતી.

મોઢામાંથી લાળ ઝરી ગઈ. પે’રણની બાંયથી લૂછી પછી ખ્યાલ આવ્યો એટલે આંખો પણ લૂછી. કોઈનો આવરોજાવરો નહોતો. સામેની દુકાનમાં ભૂપત બાબર કો’કની દાઢી છોલવામાં મશગૂલ હતો. એનો અસ્ત્રો ઝરડ ઝરડ ઘરાકના ગાલે ફરતો હતો. થોડી વાર પછી ભૂપત અંગૂઠા પર ભેગો થયેલો સાબુ ફેંકવા દુકાન બહાર આવ્યો,

– કોણ, એલા ભાણો છે?

મેં જવાબ ન આપ્યો. એણે કહ્યું,

– હાલ્ય ભાણા, દાઢી કરાવવી હોય તો.

ઘરાકઃ હો…હો કરીને હસ્યો, એલા ભૂપત, હવે આમ નાના છોકરાવ ચૂંથવા રહેવા દે.

ભૂપત અંદર જઈને ફરીથી દાઢી કરવામાં ડૂબી ગયો. એનો અસ્ત્રો ફરી ઝરડ-ઝરડ કરવા માંડ્યો. થોડી વાર પછી ગટરમાંથી એક કૂતરું ઊઠ્યું. એણે આખું શરીર હલાવી ડિલ પર ચોંટેલું મેલું પાણી ખંખેર્યું. હનમાનજીની દેરીનો ઓટલો અને બજાર એ પાણીથી ગોબરાં થઈ ગયાં. પછી ઊંચું જોઈ કંટાળાથી લાંબું બગાસું ખાધું અને ચોરા બાજુ ચાલતું થયું.

મને વિચાર આવ્યો કે ત્રણ–સાડાત્રણ થયા છે તોય ઘરે નથી ગયો. હમણાં મોટાંબા ગોતવા નીકળશે કે, રોંઢો થ્યો છે તોય લેસન અધૂરું મૂકીન ક્યાં ભટક્યા કર્ય છો? હાલ્ય હવે ઘેર્યે હાલ્ય. પણ મને એકલા એકલા ઘેર જવાનું મન ન થયું. એટલે હું એમની રાહ જોઈને બેઠો રહ્યો.

LX

બિપિન પટેલ

સંગીતશિક્ષક

નિશાળના ઘંટ સામેના ત્રણ વર્ષથી ખાલી સ્ટૂલ પર બેઠેલા કોક અજાણ્યા જણને બેઠેલો જોઈને હું રાજી થયો. મને થયું; હાશ, ડબલ ડ્યૂટી ગઈ. રેંજીપેંજી નથી, હેડ પ્યૂન છું. ઘંટ સામેનું સ્ટૂલ મારાથી પચાસ ફૂટ દૂર હશે. ત્યાં પહેલાં હું બેસતો. એ પચાસ ફૂટનું અંતર કાપતાં વીસ વર્ષ લાગ્યાં છે. સ્ટૂલ પરનો નવો માણસ નસીબદાર તો ખરો. એને કેવળ દસ વર્ષ લાગશે મારી જગા પર પહોંચતાં. હું દસ વર્ષમાં રિટાયર થઈશ. વખતને જતાં ક્યાં વાર લાગે છે?

છેલ્લા એક મહિનાથી ગણગણાટ ચાલતો હતો. નવો માણસ આવે છે, નવો માણસ આવે છે. પહેલાદભાઈ સાહેબ, અમારા પ્રિન્સિપાલ સાહેબ એમ ને એમ માને એવા નથી. પૅક છે. મેં જાસૂસી કરીને જાણ્યું કે મારા વખતની જેમ રોકડા ગણવાને બદલે કાચું સોનું પાકે તેવી જમીન મફતના ભાવે ખંડી લીધી, શંભુના બાપા પશાભાઈ ફાયેથી. વિકાસ કરવો હોય તો કોકે તો ભોગ આલવો પડે ને? અને આ તો શિક્ષણ માટે, પવિત્ર કામ માટે. સાંભળ્યું છે, પશાભાઈએ રાજી થઈને નિશાળને અડીને આવેલું એમનું ‘જાહુડીવારૂ’ ખેતર આલ્યું.

શંભુનું ગામ ઉખલોડ બેતાલીસના ગોળનું. અમારા વળનું ગામ નહીં એટલે એને ના ઓળખું. ઊભા થઈને એને બધું પૂછવા જતો’તો ને ત્યાં જ પહેલાદભાઈ સાહેબ હોન્ડા સિટીમાંથી ઊતર્યા. ધોળી બખ જેવી સફારી, લાલ બૂટ અને બચ્ચન પહેરે છે તેવાં ગોગલ્સ પહેરેલા સાહેબ પહેલે પગથિયે હતા ને હું ઊભો થઈ ગયો. સાવધાનની પોઝિશનમાં સલામ આપીને સ્થિર ઊભો રહ્યો. મને જોઈને શંભુ પણ ટટ્ટાર થઈને બે હાથે સલામ આપીને ઊભો રહ્યો. હું મલક્યો. રહેતાં રહેતાં બધું કોઠે પડી જશે એટલે વધારે પડતો ઢહળો નઈં થાય. મેં સાહેબના હાથમાંથી બૅગ પકડી દરવાજો ખોલીને પકડી રાખ્યો. અંદર જતાં સાહેબની નજર શંભુ પર પડતાં એની તરફ જોઈને પરાણે મલક્યા અને અંદર ગયા. હું રોજની જેમ એમની બધી સેવા કરીને બહાર જતો હતો ત્યાં એમણે સૂચના આપી, ‘શંકર, આ નવા વછેરાને બરાબર પલોટજે.’ હું ડોકું ધુણાવીને બહાર નીકળ્યો.

બહાર આવીને બેંચ પર બેઠો. મેં શંભુ તરફ જોયું. એ વાને વ્યવસ્થિત કાળો, આખા મોં પર ઝીણી ઝીણી પરપોટીઓ જેવી ચામડી. આંખો ઝીણી, ભ્રમર સાવ આછી, નામની, હોઠ સીદીભાઈ જેવા જાડા અને દેહ કદાવર. એણે મેલા કૉલરવાળું ખમીસ અને લેંઘો પહેરેલો. મને એ મધના વેપારી જેવો લાગ્યો. અસલ નામ નથી વાપરતો, નહીં તો કોકની લાગણી દુભાશે તો પિટિશન ઠોકી દેશે.

પહેલાદભાઈ સાહેબની સૂચના પ્રમાણે એને પલોટવા હું એની પાસે ગયો. મને જોતાં એણે ઊભા થઈને સલામ કરી. મેં કહ્યું, ‘સલામની જરૂર નથી, ઊભો થાય એટલું ઘણું.’ એનાં નામ અને ગામ તો ખબર હતાં એટલે બાકીની વિગતો પૂછી:

‘બાપનું નામ?’

‘પશાભાઈ ચેહરદાસ, લાલદાસ, નારણદાસ…’

‘બસ, બસ. ચાણોદ સરાવવા આયો છે તે સાત પેઢીને યાદ કરી?’

‘મા?’

‘કંકુ.’

‘ભાઈ, બહેન કેટલાં?’

‘હું અન શારદી.’

‘પરણેલો ક છડેછડો?’

‘પરણેલો.’

‘વહુનું નામ?’

‘પાર્વતી.

‘ત્યારે તો ઈમના જેવી રૂપાળી હશે.’

એણે નીચું જોયું, શરમાયો અને હસ્યો.

‘નોકરી માટે કોનો જૅક લગાડેલો?’

‘ખેતર મેલ્યુંન?’

‘ઘરમ એ વાતે ખદબદ થયું’તું?’

એ નીચું જોઈ ચૂપ રહ્યો.

મેં વધારે પૂછવાનું માંડી વાળ્યું. આજના દિવસે આટલું ઘણું.

પહેલો દિવસ હતો એટલે નાની, મોટી રિસેસ અને શાળા છૂટતી વખતે મંદિરનો ઘંટ વગાડતો હોય એમ આંખો મીંચી કાં એનું બાવડું કે કાં ઘંટ નીકળી જાય એટલો જોરથી ઘંટ વગાડ્યો. મોટી રિસેસ વખતે તો ઘંટ વગાડવાનું લાકડું હાથમાંથી પડી પણ ગયું. મને થયું સાવધ રહેવું પડશે. નહીં તો એની લગનથી આપણા પાયા હલી જશે.

સાહેબે સોંપેલું અને હું ચેતી ગયેલો એટલે શંભુને ઑબ્ઝર્વેશનમાં રાખ્યો હતો. અમદાવાદમાં ભણ્યો છું. ભક્તવલ્લભ ધોળાનો ગ્રૅજ્યુએટ છું. એન્ટાયર ગુજરાતી. પાછો ન પડું. પણ અઠવાડિયું થયું તોય કશું હાથ ન લાગ્યું, કે ન શંભુ મારાથી ઇમ્પ્રેસ થયો. એ, એનું સ્ટૂલ અને ઘંટ. એ સિવાયની કોઈ દુનિયા જાણે છે જ નહીં. સ્ટૂલ પર આખો દિવસ ગાંધીવાદીની જેમ ટટ્ટાર બેઠો રહે. ન ઝોકું ખાય, ન વાંકો વળે. ચહેરો પણ બોચિયા જેવો ગંભીર. ઘેઘૂર લીમડા તરફ મીટ માંડીને જુએ ત્યારે એનો ચહેરો હસું હસું થાય એ માપ. એ વખતે તો તાકી તાકીને એવો ઊંડો ઊતરે કે દુનિયા ઝખ મારે છે. એક વાર તો નાની રિસેસમાં મારે ઘંટ વગાડવાનું યાદ કરાવવું પડ્યું હતું.

મોટી રિસેસમાં એ એકલો જ જમે. એક દિવસ મેં એને કહ્યું,

‘શંભુ, મારી સાથે જમતો હો તો?’

‘તારા ભાણામાંથી લઈ નઈ લઉં.’

‘ઈમ તો પાર્વતી બે રોટલી વધાર મેલ સ.’

‘તો પછી આવને યાર.’

એણે નીચું જોયું. અંગૂઠાથી ફર્શ પર ખોતર્યા કર્યું ને મૂંગોમંતર.

આમ મારા દહાડા ટૂંકા થતા હતા અને એના દહાડા પસાર થતા હતા. સાહેબ ગોઠવાઈ જાય પછી હું અને શંભુ. એ ભાગ્યે જ મારી તરફ નજર માંડે, પણ મારો કાંઈ છૂટકો હતો? આમ એક વાર એને જોતો હતો ને એ ઊભો થયો. મેં ઇશારો કરીને પૂછ્યું. એણે ટચલી આંગળી બતાવી. મેં ટૉઇલેટ તરફ નિર્દેશ કર્યો. પણ શંભુ ટૉઇલેટની વિરુદ્ધ દિશામાં સ્કૂલના પાછળના ભાગમાં ગયો. સાહેબને કંઈ જોઈતું-કારવતું હોય એ પૂછી હું પણ ઝડપથી એની પાછળ ગયો. એ હળવો થઈને પ્રસન્નચિત્ત આવતો હતો. મેં એને આંતર્યો, પૂછ્યું, ‘અલ્યા ટૉઇલેટ મૂકીને કેમ ખુલ્લામાં?’

‘ખુલાસીને થાય છ એક.’

‘પણ આમ જાહેરમાં ન જવાય. સાહેબ પત્તર ઝીંકી દેશે.’

‘ઈની બૂનનો વિવો. બેટીતલાક અમારા ખેતરમ અમન રોકનાર કુણ છ?’

મેં કહ્યું, ‘પણ એ સભ્યતા ન ગણાય.’

‘તે સભ્યતા ઓલે ચ્યોં હુધી દબાઈન બેહી રહીએ? ઈમ હશે તો પહેલાદભઈ સાહેબને પૂછી લેશ. બહુ હશે તો ઝોંપા બહાર જેશ. પછ કોંય વોંધો?’ મારી બોલતી બંધ થઈ ગઈ.

હવે શંભુ સૂનમૂન બેસી નહોતો રહેતો. જ્યારે કંઈ પૂછું તો માત્ર હા કે ના-ને બદલે એક-બે વાક્યમાં જવાબ આપતો. ક્યારેક કંટાળે તો મારી પાસે આવીને નિશાળની નાનીમોટી વાતો સમજતો. હું એના ઘરની વાતો પૂછું તો સાવ મૌન રહેવાને બદલે ગાળી, ચાળીને થોડી વાતો કરતો.

આ વર્ષે પહેલા તબક્કામાં ગાંડોતૂર વરસીને વરસાદ પણ શંભુની જેમ ચુપેન્દ્ર થઈ ગયો હતો. સવારે વાદળો મેઘાડંબર કરે અને બપોર થતાં તડકો. સાંજ પડતાં તો વાવડો કંઈ ફૂંકાય, કંઈ ફૂંકાય તે વરસાદને લઈ જાય મારા ભા જોડે. પણ પંદર દહાડાથી એના તેવર બદલાયા છે. ગાંડા કરી નાખે એવો ઘામ છે. વરસાદને છૂટવું છે, પણ કોકે બાંધી રાખ્યો હોય એમ પડતો નથી. મારે નહીં તો માંદા પાડી દે તેવું વાતાવરણ. આજે સવારથી જ મારું માથું પકડાયેલું. મને થયું શંભુ જોડે વાતો કરીને હળવો થાઉં.

મેં એને પૂછ્યું, ‘શંભુ કેવું લાગે છે, વરસાદનું? બેત્રણ દિવસમાં ત્રાટકે એવું લાગે છે?’ એણે ઉત્સાહિત થઈ જવાબ આપ્યો, ‘વાદળોમ ગરભ છ. બે-તૈણ દહાડામ ખાબકશે એ નક્કી. વખત છ ન આજે ય ટુટી પડ’ કહી એના ખેતરના ટુકડા તરફ જ્યાં ક્રીડાંગણ હતું ત્યાં તાકી રહીને કોઈ બીજી જ દુનિયામાં જતો રહ્યો. આંખો બંધ કરી. હંમેશની સાવધાનની પોઝિશન છોડી વિશ્રામમાં બેઠો. વળી પાછો કરંટ લાગ્યો હોય એમ ટટ્ટાર થયો. બે હથેળીઓનો અંકોડો ભીડી ખોળામાં મૂકી અને ચહેરા પર વેદનામિશ્રિત મૌન ફરી વળ્યું.

મેં એને વાતે વાળવા પૂછ્યું, ‘મને એ કે શંભુ, કે તારી વહુ ભાત લઈને રોજ ખેતરે આવતી કે તું ઘેર ખાવા જતો?’

‘ઘણી ફેરા આવતી. એ દહાડો લચકો વાઢવા આઈતી. હંગાથે ભાત લેતી આયેલી. રોટલા, અડદની દાળ અન ઝી ગોળ. તમન ખબર છ, અડદમ બઉ તાકાત. આજના ગોડી એ દહાડે આભલું ઘેરઈન ભૂંય અડ્યું’તું. હાલ્લાની ફોંટ વાળીન પાર્વતી લચકો વાઢત ઘડી ઘડી ઉપર જોઈ લેતી. ઈનો પાછરનો નેફો લગીર હેઠો ઊતરેલો. બૈડો અડધો ઉઘાડો. હું ચાણ ઈની પાછર ઠેઠ પોકી જ્યો ઈની ખબર નો રઈ. સંચર થતોં ત્રોંસી થઈ ન ઈણે જોઈ લીધેલું. હાલ્લો મૂઢામ દબાઈ હહત હહત લચકો વાઢતી’તી પણ દાતેડું હવામ ફરતું’તું. મી ઓંખો મેંચી દીધી. મોટા ફોરે વરહાદ ઝાપટ્યો. ડેબ્બા ન ડેબ્બા તાલકામ પડવા મોંડ્યા. મારી ઓંશ્યો ઊઘડી જઈ. પાર્વતી ઊભી થઈ જઈ. મી ઈન હજ્જડ બાથ ભરી લીધી. ઈનોં ભેનોં પારેવોં મારી છાતીમ હલ. મન વળગેલા ઈના હાથમથી દાતેડું ભૂંય પડ્યું. મારો હાથ ઈના નેફાન હેઠો ઉતારતો’તો. ફરતા ફરતા આગર જતા મારા હાથન એ પાછર ઠેલતી રઈ. અમે બે એકાબીજાન જોસજોસથી બચીઓ ભરવા મોંડયોં. હું ઈનોં કપડો ઊંચોં કરવા જ્યો ક એ જોરથી મન ધક્કો મારી ન મશીનની ઓયડીમ દોડી જઈ. અન એ દહાડો ઓયડીમય વરહાદના ધધુડા પડ્યા.’ આટલું બોલતાં શંભુ શરમાઈ ગયો.

મેં કહ્યું, ‘આટલો શરમાય છે કેમ? અલ્યા ખેતર તારું વહુ તારી અને કુદરત આગળ બહેકી ગયો તે એમાં શો અનરથ થઈ ગયો ગાંડા?’

એ બે પળ મૌન થઈ ગયો ને મને તરત હાથ પકડીને બગીચામાં ખેંચી ગયો. એક લીમડા પાસે ઊભા રહીને કહ્યું, ‘અહીં અમારી મશીનની ઓયડી હતી. જતું રયું બધું. શ્યું કરીયે તાણ?’

એટલામાં ઘડિયાળમાં મારી નજર ગઈ. મેં ઉતાવળે કહ્યું, ‘અલ્યા શંભુ! દોડ, સાડા બાર, નાની રિસેસનો ટાઇમ થઈ ગયો. બાકીની વાત મોટી રિસેસમાં.’ એ તેતરને મારવા દોડતા ઠાકોરની જેમ દોડતો ઘંટ પાસે પહોંચી ગયો અને કોઈ દિવસ ન વગાડ્યો હોય એવા પ્રચંડ અવાજે ઘંટ વગાડ્યો.

મોટી રિસેસમાં મારે વાત ન કરવી પડી. એણે જ શરૂ કર્યું, ‘જોવોન શંકરભાઈ, એ સાલ મારા બાપાએ મારોં અન શારદીનોં લગન લીધેલોં. છેલ્લોં બે વરહથી દુકાળ પડેલો તે ખેતીમ બરકત નતી આઈ. મારા બાપાન એ છો ભઈઓ. અમારા ભાગમ તૈણ ખેતર આયોં. એક આ ‘જાહુડીવારુ’ જ્યોં આપડ ઊભા છીએ, બીજું ‘રાબડિયું’ કહીને ઉગમણી તરફ હાથ કર્યો અન તીજો પેલ્લો ટેંબો.’

એ વરહોમ સરકાર પરગતિના ફારકે ચડીતી. ખૂણ ખૂણ જી. આઈ. ડી. કરવાનું નક્કી કરેલુ.’ મેં ઉમેરતાં કહ્યું, ‘હા, જી.આઈ.ડી.સી. માટે જમીન તો એક્વાયર કરવી પડે ને? એમ તમારા ઉખલોડમાંય આયા હશે. ‘એને બત્તી થઈ હોય એમ પૂછ્યું, ‘તે તમારય જમીન તો હશે ન તમારા ગોમ દેત્રોજમ?’

મેં કહ્યું, ‘શંભુ અમારે પણ તારી જેમ થયું. મારા દાદાના વખતથી અમે અમદાવાદ આવી ગયા હતા. અમારાં ખેતર ભાગિયો ખેડી ખાતો. એ ઠાકોર હતો. એની ત્રણ પેઢીએ અમારાં ખેતર ખેડ્યાં. આઝાદી પછી સમાજવાદી ગણોતધારો આવ્યો એટલે ‘ખેડે તેની જમીન’ના ધોરણે અમારી જમીન એ ઠાકોરને મળી. મારા બાપા ખૂબ અકળાયેલા. પણ મેં એમને સમજાવેલા કે મળી છે તો ગરીબ માણસને મળી છે. તમે એનું ઝૂંપડું જોયું છે? તોય કોઈ વર્ષ ભાગ આપવામાં એણે બેઈમાની કરી છે? ભલે બિચારો રાજી થતો. તમે કોઈ દિવસ ખેતર ખેડવાના છો?’

એણે વાત આગળ વધારી. ‘હા, તે શંકરભઈ, એ ફેરા કારી બંડી ન ધોતિયોં ઠઠાડીન દલાલો ગોમમ ફર્યા કર. ઈમની હારે કંપનીના સૂટબૂટવાળાય મોખીઓની જમ બણબણ થતા. મારા બાપા તાણ ભીડમ. તે પહેલું રાબડિયું વેક્યું. ત્યોં મોટું જિન થવાનુ’તું.’ હારો ભાવ આયો. એ પૈસાનું હોનું લીધું. હોનાના ભાવેય મારા દિયોર આભલ અડ્યાતા. પણ પૈસા આયેલા તે મારા બાપાએ કોથરી છુટી મેલી દીધી. પછી મી ના કીધું તમોન ક જી.આઈ.ડી. થઈ ગોમન અડીન. ઓમેય સરકાર જમીન લેવાની તો હતી જ. તે મારા બાપાન થ્યું ક એ ઘઈડા થઈ જ્યા છ એક ખેતી નઈ કરી હક. મારામ ઈમન વિશ્વા નઈ. વરી પાર્વતી નવી નવી આયેલી તે નામનનો ખેતરમ જતો. મારા બાપાન થ્યું ક શેતીમ બરાગર નઈ આવ. ઈના કરત ‘ટેંબો’ વેકીન મન નોનો-મોટો ધંધો કરી આલ. એક ‘ટેંબો’ય વેક્યો. એ પૈસામથી કરિયોણાની દુકોન કરી. પણ મારું હારું તાલ થયો. હઉના હાથમ પૈસા આયેલા. તે બધાય ફરી વરેલા દુકોનો કરવા. કોક પોનનો ગલ્લો તો કોક કરિયોણાની દુકોન તો વળી કોક કપડોની દુકોન. બધોંની દુકોનો ચ્યોંથી ચાલ? પાછો હું બોલવાનો મોરો. પછ તો ઘેર બેઠો પૈસાનો વહીવટ કરતો. મારા બાપાની દેખરેખ ખરી. પણ કીધું સ ન ક બેઠ બેઠ તો મોટા ભુપનાય ખજોના ખાલી થઈ જાય. તે અમાર પૈસાની ભીડ પડવા મોંડી. હું ન પાર્વતી આખો દહાડો મસ્તી કરતોં એ મારા બાપાન લગાર ના ગમ. એ કોંક વેતમ હતા. ત્યોં જ આ પહેલાદભઈ સાહેબ અમારા ઘેર આયા. ઈમન નિશાળના બગીચા ઓલે જમીન જોતીતી. મારા બાપાન પૂછ્યું, ‘બોલો પશાભાઈ, ‘જાહુડીવારુ’ આલશો? તમે કેશો એટલા પૈસા આપીશ.’ ‘મારા બાપા કેય, ‘એ ખરું પણ આ છેલ્લું ખેતર વેકાશે તો પછ આ શંભુડો શ્યૂ કરશે? આખો દહાડો વહુની હોડમથી ખહતો નહીં. ઈનું કોંક કરો સાહેબ.’ પહેલાદભઈ સાહેબે દરખાસ્ત કરી, ‘બોલો એ ગ્રૅજ્યુએટ હોય તો ક્લાર્ક તરીકે આપણી નિશાળમાં રાખી લઉં.’ મારા બાપા કેય, ‘ઈન ભણતર ચડ્યું જ નઈ સાયેબ.’ ‘તો પછી સંગીતશિક્ષક તરીકે રાખી લઉં.’ મારા બાપા ફક ફક કરતા હસી પડ્યા. મારા બાપા કેય, ‘તમેય તે શ્યૂ પહેલાદભઈ અમ ગરીબોની ફિરકી ઉતારો સો? હપુચો ભણ્યો નહી ઈન સંગીતશિક્ષકની નોકરી ચેવી રીતે આલો?’ પહેલાદભઈ! કેય, ‘એ તો કહેવાની રીત પશાભાઈ. એને શાળાનો ઘંટ વગાડવાનું કામ સોંપું. બસ સમયસર ઘંટ વગાડવાનો. ન ભણતરની જરૂર કે ન…’ મારા બાપાનો શ્વાસ હેઠો બેઠો. ‘તાણ ઈમ કયો ન પટાવારાની નોકરી આલશ્યો. વોંધો નઈ, એટલુંય ચ્યોંથી હોય અમારા ભાઈગમ. એટલ ઈમણે હા ભણી. પછી તો ગોમમ વાત ફેલઈ જઈ. પશાભઈએ જાહુડીવારુ વેક્યું, પૈસા હારા આયા, અન શંભુન સંગીતશિક્ષકની નોકરી મલી. હું જ્યારે પણ બહાર જતો તાણ મારી હેડીના છોકરા બોલ, અલ્યો માગ કરો. સંગીતશિક્ષક આયા. હાચું કહું શંકરભઈ, જમીન વેકાણી ઈનો વોંધો નઈ, ઢગલો રૂપિયા આયા, પટાવારાની નોકરી મળી તેય હારું થયું, બે પોંદડે થઈશ્યું. શેતીમય ભલીવાર નતો. પણ તમે જ ક્યો લોક ‘સંગીતશિક્ષક સંગીતશિક્ષક’ કઈ ઉડાડ એ હારું લાગતું હશે?’ આટલું બોલી એ મૌન થઈ ગયો. એની નજર નીચી હતી. આંખોમાંથી ટીપાં પડતાં હતાં. મારે ઘણોય જવાબ આપવો હતો. પણ શો જવાબ આપું?

હવે તો સંસ્કારધામ શાળા છે, પહેલાદભાઈ સાહેબની સેવા છે, હું છું, શંભુ છે, ઘંટ વાગ્યા કરે છે, જોશથી ઘંટ વાગ્યા કરે છે.

(એતદ્, ઑક્ટોબર-ડિસેમ્બર ૨૦૧૫)

વાંસનાં ફૂલ

એ સમયે જિંદગી મને ખેંચતી હતી અને હું એની ગતિએ ચાલતો હતો. કલ્પના સાથેના સંસારમાં એવો કોઈ રગડો-ઝગડો નહીં, એમ તો ખાસ્સો રાગ એકબીજા માટે. તેથી લગ્નનાં વીસ વર્ષ પછી પણ એને ગુણુ કહેવાનું છોડ્યું નહોતું, પણ સતત એવું લાગતું હતું કે બધું અટકી ગયું છે. આવો અટકાવ અટક્યો અટકતો નથી ને કોઈક કિસ્સામાં તો જો લાંબો ચાલે તો પછી ધેર ઇઝ નો પૉઇન્ટ ઑફ રિટર્ન – ઈર્રરિવર્સિબલ થઈ જતો હોય છે.

ઘર અને ઑફિસમાં શરીર હતું પણ મન ક્યાંય નહોતું. બદલીના સ્થળે નવા પરિચયો થયા હતા પણ એ પરિચય મૈત્રીમાં બદલવાનું મન નહોતું થતું. કોઈક અજ્ઞાત ભયથી કે પૂર્વના સ્થળે ગાઢ મિત્રો તરફથી થયેલા કડવા અનુભવોને કારણે એ દિશામાં ડગ નહોતો માંડતો અને એમનાં ડગ મારા ભણી મંડાય તો પાછો ખસી જતો. અને લોકોય કાંઈ નાસમજ કે ગરજાઉ થોડા હોય કે ભાવ ન જુએ તોય નજીક આવતા જ જાય! અને આજના વ્યવહારજગતમાં કંઈક મેળવવાની ગણતરી હોય તોપણ મારી પાસે છે શું કે મેળવે?

ચા, લંચ ને એવાં નિમિત્તે રસેશ, પલાશ, અને પ્રકાશને મળવાનું જરૂર થતું, નિયમિત વાતોય ઘણી થતી, પણ લક્ષ્મણરેખાની બહાર નહોતું જવાતું. જ્યાં અટકી ગયો હતો એ પડાવ રાશ આવી ગયો હતો એટલે કશી ફરિયાદ નથી. પણ વેગે વહેતી જિંદગી ને અટકાવમાં ફેર તો ખરોને? હૃદયના અતળ ઊંડાણમાં ક્યાંક એવી ઝંખના પડી હશે ખરી કે વેગે વહેવાનું થાય તો કેવું?

અમે બધા કૅન્ટીનમાં ટી ટાઇમે રિચ્યુઅલી પહોંચી જતા. એકબીજાના પરિચિતો કોક વાર ઉમેરાતા પણ ખરા. ઘણું કરીને વસંતના દિવસો હશે. એક નોંધ લખવામાં રોકાયેલો હતો તેથી હું થોડો મોડો પડ્યો. રેગ્યુલર પાર્ટનર ગોઠવાઈ ગયા હતા. હું મારી ધૂનમાં બેસવા જતો હતો અને મારી બાજુમાં બેઠેલી સુનીતા તરફ નજર પડી. એણે સાડી પહેરી હતી. સાડી પહેરેલી સ્ત્રી અન્ય પોશાકને મુકાબલે વધારે સુંદર દેખાય. કદાચ પહેરવેશની વર્લ્ડ કૉન્ટેસ્ટમાં સાડી મેદાન મારી જાય. પ્રભાવિત થયો હોઉં તેમ સુનીતા તરફ નજર ઠેરવી ને પરત ખસેડી લીધી. ટુ સ્ટેર ઍટ ઍન અનનોન વૂમન ઇઝ અનસિવિલ. મને એમ કે કૅન્ટીન ચિક્કાર હતી એટલે બધા સુનીતાના ટેબલ પર બેઠા હશે. પ્રકાશે પરિચય કરાવ્યો, ‘આ મોહિત અવર રેગ્યુલર કમ્પેનિયન અને આ સુનીતાબ…’ એને અટકાવીને સુનીતાએ કહ્યું, ‘સુનીતા’ ‘અને તમારા સહુથી નાની છું એટલે મારો અધિકાર છે.’ મેં કહ્યું, ‘સાતમા દાયકા પછી બધી સ્ત્રીઓ અધિકારની ભાષામાં વાત કરવા માંડી છે. સૉરી હોં, તમારી લાગણી દુભાઈ હોય તો. આપણા મુલકમાં લાગણીનું એવું છે, એ છાશવારે હર્ટ થાય છે.’ એ મારા જાંબુડિયા રંગના સિલ્ક શર્ટ અને ચહેરા પરના મિજાજને જુદા ભાવથી જોઈ રહી. એની આંખમાં રોષ કે નકારનો છાંટો ન હતો. મારી સામે જોઈને, ‘નૉ પ્રોબ્લેમ, દરેક પોતાની સમજ પ્રમાણે બોલે. આમે અત્યારનો સમય વાણીસ્વાતંત્ર્યનો પણ ખરોને?’

મારા સાથીદારો સહેજ ગભરાયા. હમણાં હમણાંથી મારામાં આવી ગયેલી વક્રતાને એ સમજીને સંભાળી લેતા હતા. પણ સુનીતાએ ફરી મારી સામે જોઈને કહ્યું, ‘તમે પણ એક્ટિવિસ્ટોની જેમ હાફ શર્ટ પહેરો છો? જોકે શર્ટિંગ કર્યું છે એટલા જુદા ખરા. એમ તો બેલ્ટ પણ પહેર્યો છે.’ હું ‘હા’ કહીને અટકવા જતો હતો પણ આગળ આવતા વાળ હથેળીથી પાછા ખેસવીને બોલ્યો, ‘તમે અહીં મિસફિટ છો. ટ્રાય ઇન એન.આઈ.આઈ.એફ.ટી.’

‘ઍનીવે, મને એ કર્મશીલો સાથે ન સરખાવશો. આઈ ફુલ્લી ઍન્ડોર્સ ધેર આઇડિયા ઑફ ઇન્ડિયા, પણ સમસ્યાને સુલઝાવવવાના એમના તૉર-તરીકા સાથે પૂરી અસહમતી.’ સુનીતાએ માથું હલાવીને મારી સામે જોયું એમાં સહમતીથી વિશેષ ભાવ એની આંખોમાં દેખાયો. હું વિચલિત થયા સિવાય ફરી મારા કોચલામાં ભરાઈ ગયો. ચા પિવાઈ, વાતો થઈ. મેં ઘડિયાળમાં જોયું. સુનીતાએ ઊભા થતાં તપન સાથે વાત કરતાં કહ્યું, ‘તમારા મિત્રની ડ્રેસ સેન્સ જોરદાર છે. એમના સ્કીન ટૉન સાથે જાય તેવા કલરનું શર્ટ છે. આપણે ત્યાં દેખાવ માટેની સભાનતા અને બુદ્ધિ એકસાથે ઓછાં જોવા મળે છે. ઇન્ટેલેક્ટ વિથ ચાર્મિંગ ફેસ.’ સુગુણા પણ મારી સંવાદકળા પર ક્યાં કુરબાન નહોતી શરૂ શરૂમાં? હું થૅન્ક્સ કહેવાનો વિવેક ન દાખવી શક્યો કારણ કે, હું ક્યાં આ જગતમાં હતો?

૨

લાંબા સમયથી પ્લૅટફૉર્મ પર પડેલી ટ્રેન આંચકા સાથે ઊપડે ત્યારે જેમ હડદોલો લાગે તેવો અનુભવ સુનીતાને તે દિવસે મળ્યો ત્યારે થયો. થોડા દિવસ બંનેમાંથી કોઈની હિંમત ના ચાલી, કૉરિડૉરમાંથી પસાર થતાં માત્ર સ્મિતની આપ-લે થતી. એનું ધ્યાન મારા શર્ટ પર અને મારું એની સાડી પર અચૂક જતું.

એક વાર મૂડ નહોતો તેથી લંચમાં નહોતો ગયો. ત્યાં જ મારો ફોન રણક્યો. લંચ પાર્ટનરનો હશે ને વળગશે પાછો લંચમાં જવા એમ માનીને ન ઉપાડ્યો. રિંગ લાંબે સુધી વાગતી રહી. મને થયું સામેવાળાને જગતમાં અપાર શ્રદ્ધા લાગે છે. મેં એનો વિશ્વાસ ન તૂટવા દેવો હોય તેમ ફોન ઉપાડીને ‘હૅલો’ કહ્યું, ત્યાં જ સુનીતાનો અવાજ. મારા મૂડને હળવી ધ્રુજારી અને મારામાં ચેતન. સુનીતા બોલતી હતી, ‘અવાજ ઓળખાયો? એક વારના મિલનમાં ક્યાંથી ઓળખાય?’ મેં મારા અસલી મિજાજમાં કહ્યું, ‘મૅડમ, આઇ હૅવ ઍન એલિફન્ટાઇન મેમરી. ડુ યૂ નો?’ ફોન પર એને ક્યાંથી દેખાય? બધા કહે છે એવી અકડાઈ નહોતી તે દિવસે. સહેજ ભયમાં સુનીતાએ ઓ.કે. ઓ.કે. કહ્યું, ‘આઇ વોન્ટ ટુ બી પ્લેઝન્ટલી સરપ્રાઇઝ્ડ. ચાર વાગે આવશો, મારી ચેમ્બરમાં? યુ આર વૉર્મ હાર્ટેડલી ઇન્વાઇટેડ.’ મેં કહ્યું, ‘આટલું બધું ડેકોરેટિવ ન બોલ્યાં હોત તો પણ આવત.’

ચાર વાગવાને ઘણી વાર હતી. સમય પસાર કરવો અઘરો થતો જતો હતો. વ્યગ્ર ચિત્ત કશું કામ કરવા નહોતું દેતું. મેં ‘ધારવા’ની ગેમ રમવી શરૂ કરી. એણે કયા રંગની સાડી પહેરી હશે? પીળી, વ્હાઇટ, બ્લૅક, મજેન્ટા? ગેમ જામી નહીં. બ્રાન્ચમાં આસપાસ નજર ફેરવી. અમુક ઘોડામાં નિર્વસ્ત્ર ફાઈલો, (સુનીતાને કદાચ આ ઇમેજ વલ્ગર લાગે), અમુક પૂંઠામાં બંધાયેલી ફાઈલો. સંબંધો પણ આમ જ બંધાઈ જતા હશે ને ડિક્લાસિફાય થવાના સમયે હવા-પાણી પામતા હશે. બધા સંબંધોનું એમ ન હોય તેવું આશ્વાસન લીધું. ટેબલ પર પડેલી ‘આઉટ’ની ટ્રે ખાલી હતી જ્યારે ‘ઇન’ની ટ્રે-નો વૃદ્ધિ પામતો ઢગલો મને ઢાંકતો જતો હતો. પોતપોતાના કામમાં વ્યસ્ત શાખાસભ્યોને મારી શૂન્યમનસ્કતાની નવાઈ ન હતી. હું કેવી રીતે સમજાવું કે ‘શ’ને બદલે ‘અ’ અક્ષર ઉમેરાવાનો છે, આજે ચાર વાગે. ચાર વાગે કે પછી તે દિવસે ટી ટાઇમે ઉમેરાયો હતો?

ચારમાં પાંચ કમે એની ચેમ્બર બહાર ઊભો હતો. અંદર જવું ના જવું એની અવઢવ હતી. એને પન્ક્ચ્યુઆલિટી ગમશે કે પછી લબડુ ધારી લેશે? કેમ એણે તો બોલાવ્યો છે! પટાવાળાએ મારા કાન પાસે મોં લઈને ‘જોવ ન તમતમાર શાયેબ. ચ્યમ બીવરોણયા ક શ્યૂ? મૂ પૂછુ મૅડમન?’ ‘બેસ બેસ પૂછવાવાળી, રેંજીપેંજી નથી. બોલાવ્યો છે ને આવ્યો છું.’ મનમાં ગણગણ્યો. છેવટે મેં ચેમ્બરનો દરવાજો ખોલ્યો. ‘આવો’ કહેતાં ચેરમાં અધી ઊભી થઈ ગઈ. એનું લાવણ્ય બ્લૅક કલરની વ્હાઇટ ગુલાબી ઝીણી ભાતભરેલી સાડીમાંથી નીતરીને મારી આંખે ઊડ્યું. એ સારી એવી ઊંચી હતી. ઘઉંવર્ણ એનો દેહ પહેલી વાર ધારીને જોયો. મને ધોળી સ્ત્રીઓ સુનીતાની હાજરીમાં એવો ‘ચોક્કસ’ વર્ડ મનમાં ન આવ્યો. અ સિરીન બ્યૂટી. આંખો તે દિવસે કૅન્ટીનમાં જોઈ હતી તેવી, કરુણા ઝમતી, સમગ્ર વિશ્વને એક સરખા ભાવથી જોતી. મેં ટેવવશ વાળ પાછા કરવા હાથ ફેરવ્યો તો પરસેવો હાથ લાગ્યો. ‘બેસો’ કહેતાં, ચમકી હોય એમ ખુરશીમાં પાછી પડી. એ ખડખડાટ હસી પડી. એનું હસવું હજું રોકાયું ન હતું. એને જોઈને હુંય હસી પડ્યો. કારણ નહોતો જાણતો તેથી ખડખડાટ ન હસ્યો. મારી સામે જોઈને કહે, ‘ઓ હેન્રીની વાર્તા ‘ગિફ્ટ ઑફ મેગી’ જેવું થયું.’ સાંભળીને મારા કાન સતર્ક થયા. ‘મારી ચેમ્બરમાં તમારા કડક ચહેરા પરથી લાંબા વાળ ઉલાળતા તમને જોવા હતા, નજીકથી, પહેલી વાર મળીએ ત્યારે. કચરો થઈ ગયો. આપણે ધાર્યું હોય કંઈક ને થઈને ઊભું રહે સાવ બીજું જ.’ બોલી મારા તાજા કપાયેલા વાળ સામે જોઈ ફરી હસી પડી ને કહેવા લાગી, ‘બબૂકડી ચોપડી જેવા વાળ તમને સહેજેય સારા નથી લાગતા. હૅરડ્રેસર બદલો. તમારા જેવા ડિસન્ટ માણસને…’ એને અટકાવીને મેં કહ્યું, ‘તેમ થાઓ. ગુરુની આજ્ઞા વિચાર્યા વિના માનવી.’ ‘હું તમારી ગુરુ?’ ‘ગમતાં સહુ કોઈ ગુરુ’, મેં ઉમેર્યું. ‘ફોર કલર, સ્ટ્રાઇપવાળું શર્ટ દાદુ છે, જામે છે’ એ બોલી.

૩

છેલ્લા મિલનના દસ દિવસ પછી કૅન્ટીનમાં દૂરના ખૂણે બેઠેલી એને જોઈ. એ પણ મને જોતી હતી. તે દિવસે ચા સહેજેય ન ભાવી.

૪

તે પછીના સોમવારે અમારી શાખાનો ઝીરો પિરિયડ ચાલતો હતો. આગલે દિવસે રવિવાર હતો તેથી વાચનના જ્ઞાનભારથી હું ફુલ્લી લોડેડ હતો, એનિમેટેડ હતો. સુનીતાના મારા જીવનમાં પ્રવેશ પછી મારા બદલાયેલા તેવરને જોઈ કુતૂહલ તો બધાને ઘણું થતું હશે પણ આખરે બૉસના ગળે ઘંટ કોણ બાંધે? અને સહુને છોલાઈ જવાની ધાસ્તી વધારે હતી. હું ભ્રષ્ટાચાર દૂર કરવા સારુ ઊપડેલા અન્નાના આંદોલન પર બોલતો હતો. મારો અવાજ મોટો થતો જતો હતો. ત્યાં જ દરવાજામાં સુનીતાને ઊભેલી જોઈ. મારું વાક્ય ગાળામાં અટકી ગયું. શાખાના સૌ સભ્યો સ્તબ્ધ. કેસૂડા રંગની સાડીમાં એ એરેસ્ટિંગ લાગતી હતી. મારી બાજુમાં બેસતાં મને સંભળાય તેમ ‘કૂલ કૂલ…માય’ પછીનો શબ્દ બદલાઈ ગયો હોય તેમ એ ‘જેન્ટલમૅન’ મોટેથી બોલી ને મારો બધો રોમાંચ ઓસરી ગયો હોય તેમ શાખાના બધા સભ્યો સામે અદાથી જોઈને મેં કહ્યું, ‘બધા ચૂપ કેમ થઈ ગયા, કન્ટિન્યૂ ધ ડિસ્કશન.’

હવે સુનીતા બધા સભ્યો સાંભળે એમ બોલી, ‘એમ તો અમે પણ થોડાંઘણાં જ્ઞાની છીએ. ચર્ચામાં યથામતિ ભાગ લેવા મથશું, છેવટે ટાપસી તો જરૂર પૂરશું, ને કાંઈ ન બને તો શ્રવણસુખ તો છે જ ને?’ મેં ચા-કૉફી માટે પૂછ્યું. એણે ‘ના’ કહેતાં માત્ર હું સાંભળું તેમ કહ્યું, ‘મને પીવા કરતાં પાવામાં વધારે આનંદ આવે છે.’

મેં આવવાનું પ્રયોજન પૂછ્યું તો કહ્યું, ‘ખાસ પ્રસંગ માટે મહાનુભાવને ફોન પર આમંત્રણ ન અપાય.’ ‘હું મહાનુભાવ?’ મારા પ્રશ્નની નોંધ લીધા સિવાય, ‘આજે લંચમાં મળીએ છીએ. લંચબૉક્સ ના લાવતા. જન્મદિવસ છે.’ બધાંને ‘સૉરી’ કહેતાં ‘રંગમાં ભંગ પાડ્યો’ કહી ઝડપથી ઊભા થઈ બારણા તરફ જવા લાગી ‘રંગમાં’ વાક્યે લંચ સુધી મારો કેડો ન મૂક્યો.

લંચમાં કેટલી બધી આઇટમ્સ પાથરી હતી ટિપૉઈ પર. કૅક, સમોસા, સેવ-ખમણી, ગાજરનો હલવો, પૂરી, સૂકી ભાજી અને લટકામાં દાળભાત. ગુજ્જુ દાળભાત બોલતાં બોલતાં વણથંભ હસવા લાગ્યો. મેં કહ્યું, એના કરતાં ઘેર જમવા બોલાવ્યો હોત તો? એણે કહ્યું, ‘એય થશે યોગ્ય સમયે.’ એકબીજાને કૅક ખવડાવી. ઠાંસી ઠાંસીને ભરેલી ડિશ મારા તરફ ખસેડી. મેં યાદ દેવડાવ્યું, ‘લંચ લાઇક અ માઇઝર’. એણે પહેલી વાર સહેજ ચીડમાં, ‘એવાં બધાં નિયંત્રણ ન હોય, આજે પ્રોફેસરસાહેબ. ફિલ ફ્રી જેટલું લેવાય એટલું.’

૫

એક પખવાડિયા પછી પુરુરવા-ઉર્વશીની જેમ અમે પુષ્પક વિમાનમાં ઊડતાં હતાં. હવે એકબીજાને મળ્યા વગર પળ પણ નહોતું ચાલતું. બાર અને ચાર વાગે ચા માટે અને અઠવાડિયાના છેલ્લા દિવસે અચૂક મળતાં.

એ દિવસે હું હળવા મૂડમાં હતો. હવે મારી વાંકાઈ ચાલી ગઈ હતી. મેં આંખ ઝીણી કરીને કહ્યું, ‘શું કરે છે તમારા પ્રમાદધન મુજ સ્વામી સાચા, સતીષકુમારજી?’ એણે ગુસ્સો કરીને કહ્યું, ‘કેમ તમને કંઈ તકલીફ? સ્ત્રીઓ જ નહીં પુરુષો પણ ઈર્ષાખોર હોય છે એની આજે ખબર પડી.’ ‘અરે યાર ટેક ઇટ લાઇટલી.’ મેં માફીના સૂરમાં કહ્યું. એણે વાત બદલતાં કહ્યું, ‘તમારી વાતોમાં સુગુણાબહેન’ મેં વચમાં ફાંસ મારી, ‘એ એનું સાચું નામ નથી.’ એણે ‘હા હા’ કહીને, તમારી સુગુણાને જોવી પડશે, તમે વર્ણવો છો એવાં છે કે પછી… સારું છોડો એ વાત, તમે કલ્પનાબહેનને કેટલું ચાહો, અઢળક? એનો ચહેરો તંગ થવા જતો હતો ને એણે સંભાળી લીધું હોય એમ ફરી પૂછ્યું, અઢળક ને? ‘પણ એને રોકીને મેં કહ્યું, ‘As Much As I Love You, પણ તારું કેવું?’ ‘એ કંઈ કહેવાની વાત છે?’ એણે તરત જવાબ આપ્યો.

૬

તે પછીના એક શુક્રવારે સાંજે ચાર વાગે ટી ટાઇમે, હું તે દિવસે ઑફિસકામના ટેન્શનમાં હતો. આગલે દિવસે સેક્રેટરીએ ખખડાવ્યો હતો. એવું પહેલી વાર બન્યું હતું, કારણ મેં ક્યારેય ખખડવાની તક નહોતી ઊભી થવા દીધી. બાકી અમારે ત્યાં તો સેક્રેટરી પાસે ખખડીને આવી હીરોઝ વેલકમ મેળવવાનું કૃત્ય કર્યું હોય તેમ બ્રાન્ચમાં કથારસ વહેંચવાનો રિવાજ, કારણ કે સાહેબ બોલાવે એ જ મોટી વાત.

તેથી તે દિવસે હું ચૂપ હતો. મૂંગા મૂંગા ચા પીધી. થોડી વાર પછી ઊભો થવા જતો હતો ને એની પ્રશ્નચેતના સળવળી કે મને મૂડમાં લાવવા જગાડી હશે, એને ખબર. હવે એ પણ મને તું કહે છે. ‘બોલ મોહિત, સ્ત્રી અને પુરુષના પ્રેમને તું કેવી રીતે ડિફાઇન કરે?’ એણે પૂછ્યું. મેં કહ્યું, ‘Love for man is his whole life’ એને ગમ્યું હોય તેમ યસ… કહીને ઉત્સાહિત થઈ ગઈ. ‘અને સ્ત્રી માટે?’ એ બોલી. મેં કહ્યું, ‘Her whole existence’ – એણે રિપીટ કર્યું,

‘Love for Woman is her Whole Existence.’

‘અને સાચો પ્રેમ?’ સુનીતાએ પૂછ્યું, મેં શેક્સપિયરની પંક્તિ ટાંકી,

‘Love is not Love which alters When it Alteration finds, or bend with the Remover to Remove.’

અમે બંને એકસાથે બોલ્યાં, ‘તો આપણે બંને શું કરીએ છીએ?’ ‘એ ઑલ્ટરેશન ના કહેવાય?’ સુનીતાએ પૂછ્યું. હું માત્ર એની આંખોમાં આંખો મેળવીને બેસી રહ્યો. મારા મનમાં દુષ્યંતકુમારની પંક્તિ ગુંજતી હતી:

‘તુમકો નિહારતા હૂં, સુબહસે ઋતંભરા
અબ શામ હો ગઈ, પર દિલ નહિ ભરા.’

કેટલો વખત ચૂપચાપ બેઠાં રહ્યાં એનો ખ્યાલ જ ન રહ્યો. એની ચેમ્બરના અર્ધા ખુલ્લા પર્દામાંથી હમણાં ડૂબનાર સૂરજના ઓળા પડતા હતા. અજવાળું ડૂબતું હોય તેમ આછું થતું જતું હતું. એનો હાથ લાઇટની સ્વીચ પર ગયો. મેં ઇશારાથી ના કહી અટકાવી. મનમાં ગણગણ્યો…

‘ભલે આખું આભ રેલી જાય
ગળા સમું ઘાસ ઊગી જાય.’

પટાવાળાએ ધડામ દઈને બારણું ખોલ્યું, ‘મેમ કોંય ફાઈલ-બાઈલ હોય તો નોખતો આવું.’ સુનીતાએ પૂછેલા પ્રશ્નનો જવાબ મેં ઊભા થતાં આપ્યો.’ ‘હા’ અને ‘ના’. આપણા કયા સંબંધને ઑલ્ટરેશન કહીશું?

૭

ઍક્ઝેક્ટલી એક મહિના પછી, ‘મોહિત ડુ યૂ નો, આઇ ઍમ મૅરીડ? અટકીને વી બોથ આર મેરીડ?’ પહેલી વાર સુનીતાએ ગુસ્સાથી મારી સાથે વાત કરી. એની આંખ મારું બેરોમીટર, એનો ભાવ જોવાનું. આંખમાં નહોતો રોષ, નફરત, નકાર પણ વેદના જરૂર હતી. એનું હૃદય ઊછળતું હતું. હાથ એકબીજામાં જકડાઈ જઈને ટેબલ પર ચોંટી ગયા હતા. મેં એ શાંત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈ પૂછ્યું, ‘શું થયું સુની?’ હવે એ મને ‘મોહ’ અને હું એને ‘સુની’ કહેતો.

એણે જવાબ આપ્યો, ‘ઘણુંબધું’.

‘ઑફિસમાં કે ઘેર?’

જવાબ આપ્યા સિવાય સુની ફાઈલમાં જોતી બેસી રહી. મારી સામે જોવાની હિંમત ન હોય તેમ ઊંચું જોયા સિવાય ફાઈલ બાજુમાં મૂકી ટેબલના કાચ નીચે મૂકેલી કાવ્યપંક્તિ ‘a course of true love never did run smooth’ વાંચીને ડેબ્બા જેવડાં બે આંસુ પડ્યાં.

૮

મળવાની ફ્રિક્વન્સી ઘટતી જતી હતી. કોણે બંધ કર્યું, કેમ બંધ કર્યું એનો કોઈ કજિયો નહોતો. મારા દિવસો ફરી અનઇન્ટરેસ્ટિંગ, અનઇવેન્ટફુલ, બોરિંગ પસાર થતા હતા. અગાઉ મેં પૂછ્યું ત્યારે તપને સાચી સલાહ આપી હતી કે આગળ ન વધીશ. એમાં પીડા સિવાય કશું નહિ મળે. હવે કૅન્ટીનમાં, કૉરિડૉરમાં કે મિટિંગમાં મળવાનું થતું ત્યારે પૂર્વેના બધા સંબંધો ઓગળી ગયા હોય એમ અમે માત્ર પરિચિત રહ્યાં હતાં.

૯

તે દિવસે ખબર નહોતી કે અમારું એ છેલ્લું મિલન હશે. વિભાગીય યોજનાની સમીક્ષા બેઠકમાં એકસાથે થઈ ગયાં ત્યારે મેં પહેલ કરીને પૂછ્યું, ‘આપણે મળીએ તો?’ એણે માથું હલાવ્યું. હું પાછળ પાછળ સુનીતાની ચેમ્બરમાં ગયો. હર વખતના ‘બેસો’ના કોઈ પણ વિવેકની રાહ જોયા વગર હું બેઠો.

મેં કહ્યું, ‘સુની, કૅન વી નૉટ કન્ટિન્યુ?’ એણે કહ્યું, ‘ઇટ ઇઝ ઇનફ.’ મારી કહેવાની હિંમત નહોતી કે આપણો સંવાદ મથીને ત્રણ મહિના ચાલ્યો હશે ને તને ઇનફ લાગે છે? સુનીએ કહ્યું, ‘સારું ત્યારે.’ ‘કેમ ચા પણ નહિ પાવાની?’ મેં કહ્યું. ‘કહે તો તારી મંગાવી દઉં, બાકી મારો મૂડ નથી.’ સુનીએ મુલાકાત ટૂંકાવવી હોય એમ કહ્યું, ‘તો રહેવા દે… ચાલશે’ એમ હું પરાણે બોલ્યો. અમારી મૌન યાત્રા કેટલું ચાલી હશે એ યાદ નથી. મારું ઊભા થવાનું મન જ નહોતું. એનું પણ કદાચ એમ જ હશે.

સુની અચાનક ઊંઘમાંથી ઝબકીને જાગી હોય તેમ, ‘મોહ આપણે સાવ ક્રૂર થોડાં થઈશું એક બીજા પર? યાદ કરવા માટે કેટલી બધી ઘટનાઓ બની છે આપણી વચ્ચે? ધસમસતી નદીના વેગે વહ્યાં છીએ આપણે. મોહ ક્યારેક યાદ તો કરીશ ને?’ મને માર્ક્વેઝને એની પ્રથમ પ્રેમિકાએ પૂછેલો પ્રશ્ન યાદ આવ્યો. છૂટા પડ્યા પછી બે-એક દાયકા પછી મળવાનું થયું ત્યારે એની પ્રેમિકાએ પૂછ્યું, ‘ગત બધાં વર્ષોમાં મને ક્યારેય યાદ કરી હતી? કેવી રીતે?’ માર્ક્વેઝનો જવાબ હતોઃ ‘એવો એક પણ દિવસ નહિ ગયો હોય કે તને યાદ ન કરી હોય. પ્રેમ, પ્રથમ પ્રેમ ભૂલ્યો ભુલાતો નથી. કદાચ સ્મૃતિના સાતમા અતળ ઊંડાણમાં ધરબાયેલો હોય તોપણ વૃક્ષના અંકુરની જેમ ફૂટી નીકળે છે, વાંસનાં ફૂલની જેમ ખીલી ઊઠે છે વર્ષો પછી, ને મહોરી ઊઠે છે આપણી જિંદગી. પછી ભલે ક્ષણ પૂરતી. આ વાત સુનીને કહેવાનું મન હતું, પરંતુ કહ્યા સિવાય ઊભો થયો. મનમાં હતું તે વાક્ય ‘મળીએ ત્યારે’ને બદલે ‘જાઉં સુની’ કહી ચાલી નીકળ્યો.’

૧૦

ત્રણેક વર્ષ પછી મને માસિવ હાર્ટ ઍટેક આવ્યો. સુગુણા સતત મારી પાસે બેસી રહી. એના એક એક આંસુમાં ઈશ્વરનો, ડૉક્ટરનો, મારો આભાર ટપકતો હતો. અનેક લોકો મળવા આવ્યાં. ઑફિસનાં લગભગ બધાં જ ખબર પૂછવા આવ્યાં. તપને પૂછ્યું, ‘રાહ જુએ છે?’ મારે પૂછવું હતું, ‘એ આવવાની છે? એણે કઈ કહેવડાવ્યું છે?’ હું જેવો તકિયાને અઢેલીને ઊભો થવા ગયો કે સુગુણાએ ચૂપ રહેવા ઇશારો કર્યો. એ તપન માટે ચા બનાવવા ગઈ. તપને કાન પાસે મોં લઈ જઈ કહ્યું, ‘તારી માંદગીની ખબર ઑફિસમાં પડી તે દિવસે જ મૅડમે મને બોલાવ્યો હતો, ટેબલ પર કૉફીના બે કપ પડ્યા હતા. કૉફી પર બાઝેલી તર પંખાના પવનમાં ચામડીની જેમ થરકતી હતી. મૅડમ થોડી વાર મૌન બેસી રહ્યાં. મને થયું લાવ હું આઇસ બ્રેક કરું. કૉફીનો કપ ઉપાડવા જાઉં ત્યાં જ ચીસ પાડીને ‘નો નો તપનભાઈ એ કૉફી…’ વાત બગડતી અટકાવતાં હોય એમ, ‘રહેવા દો… ઠંડી થઈ ગઈ છે. વળી ઘડીક મૌન થયાં ને બોલ્યાં, ‘કહો તો ચા મંગાવી દઉં.’ મેં ના પાડી.’

એ ઊભાં થયાં. તિજોરી ખોલીને પ્લાસ્ટિકમાં લપટાયેલાં ફૂલ કાઢ્યાં. હું જોઈ રહ્યો એટલે સમજાવતાં કહ્યું, વાંસનાં ફૂલ છે. વાંસને ત્રીસ વર્ષે ફૂલ આવે અને ફૂલ આવે એ જ વર્ષે વાંસનો અંત આવે. એમના હાથરૂમાલથી વાંસનાં ફૂલનો ગુલદસ્તો ચોખ્ખો કરીને તિજોરીમાં વ્યવસ્થિત ગોઠવી તિજોરી બંધ કરી બેઠાં. મને કહ્યું, ‘મોહિત, મોહિતભાઈની મારા વતી ખબર પૂછજો.’ મેં કહ્યું, ‘બીજું કઈ કહેવડાવવું છે મૅડમ?’ ‘બીજું તો શું કહું? ઈશ્વર એમને સાજાસમા કરી દે.’ મેં પૂછ્યું, ‘હું જવાનો છું ખબર પૂછવા. તમે પણ ચાલોને?’ એ ઊભાં થયાં. મારી સાથે લિફ્ટ પાસે આવ્યાં. લિફ્ટનું બારણું ખૂલતાં મેં એમને પહેલાં જવા ઇશારો કર્યો. એમણે મને જવા કહ્યું. લિફ્ટનું ડોર બંધ થયું ત્યાં સુધી અંદર આવવાને બદલે ત્યાં જ ઊભાં રહ્યાં.

(‘નવનીત સમર્પણ’, માર્ચ, ૨૦૧૭)

બૂફે

મહેસાણા સોસાયટીમાં પ્રવેશો કે હારબંધ ટેનામેન્ટ્સ દેખાય. દરેક ટેનામેન્ટ પર એકસરખો ઘાટો પીળો રંગ. ઇંચ ઇંચ જગ્યા બોટી લેવી હોય તેમ વરંડો જાળીથી પુરાયેલો. અંદર ઓટલો – ઓટલો સારો એવો પહોળો. બેસાય પણ ખરું અને લાંબા થઈ સુવાય પણ. ટેનામેન્ટની દીવાલો ફરતે પાછો દોઢ-બે ફૂટનો સળંગ ઓટલો. પાયામાં પાણી ન જાય. ઓટલાનો ખર્ચ ન પોસાય તેવાં મકાનોની આસપાસ, જ્યાં હોય ત્યાંથી ખોદી લાવેલી માટી દાબી દીધી છે. જાળીવાળાં મકાનોમાં દીવાલે ખાટલા ઊભા કર્યા હોય. જાળી વગરનાં મકાનોમાં બહારની દીવાલને અડકાડીને ખાટલા ગોઠવાયા છે. મોટા ભાગના ખાટલા વાણથી ભરેલા અને જેનું ઘર કડેધડે હોય તેમણે પાટી ભરાવી છે. બે ટેનામેન્ટ વચ્ચેના રસ્તા પર ક્યાંકથી વધેલો સિમેન્ટ થપથપાવ્યો હોય, ક્યાંક માટી દબાવી હોય તો ક્યાંક વરસાદનું પાણી ન ભરાય માટે રસ્તા વચોવચ લીટા જેવી નીક કાઢી હોય.

આપણે જેની વાત કરવી છે એ ટેનામેન્ટનો વરંડો ખુલ્લો છે. ઓટલો સરસ સફેદ ચિપ્સનો બનાવેલો છે. ઓટલાને અડી બનાવેલા ચોરસ કાળા પિલર પર ‘૧૭/બી, શ્રી મગનભાઈ બાભઈદાસ પટેલ’ – એમ સફેદ રંગથી લખ્યું છે. વરંડામાં ઘાટો કૉફી ડિસ્ટેમ્પર કર્યો છે. એના કારણે રાત્રે લાઇટ હોય તોપણ અંધારો કૂવો જ લાગે. ડ્રૉઇંગરૂમમાં લાલ રંગના કપડાવાળા સોફા છે. આઠ ખુરશીનું ડાઇનિંગ ટેબલ છે. સામેની દીવાલે ત્રણ-ચાર સેટી છે. ટૂંકમાં રૂમ ભરચક છે.

આજે ભઈ ભેગા થવાના છે. અઠવાડિયા પછી નીલાનાં લગ્ન છે. લગ્નની બધી વ્યવસ્થા કઈ રીતે કરવી, જમણવારમાં શું રાખવું એની વાતો થશે. મગનભાઈ મહેસાણાથી આવ્યા ત્યારે પહેરેલે કપડે આવ્યા હતા, પણ અત્યારે બોલ-બેરિંગનો ધંધો ધમધોકાર ચાલે છે. કુટુંબના વડીલો તેમના છોકરાઓને મગનભાઈનો દાખલો આપેઃ જુઓ આ મગનભાઈ પહેર્યે લૂગડે આયો’તો. અને મોટો બિઝનેસમેન થઈ જ્યો. કોંક શીખો ઈમનામથી. પૈસાદાર થયા પછીયે કુટુંબીઓ સાથે સંબંધ જાળવી રાખ્યા છે. એમાં ખપ તો સળીનોય પડે એ ભાવ કરતાં, હોય ત્યારે શ્યુ લઈ જવાના છે, આવશે તો ચા-પાણી પીશે. નાસ્તાજોગ હશે તો નાસ્તો કરશે, અને રાજી થઈને કહેશે મગનભાઈ બહુ ગુડ માણસ છે. આમ તો મગનભાઈએ બધું નક્કી કરી દીધું છે પણ ભઈઓને પૂછીને કરવામાં શો વાંધો? મોટાભા કરીએ તો પ્રસંગમાં જાત તોડીને બરાબર કામ કરે. ભગતથી માંડી અનુભાઈ પ્રોફેસર સુધીના બધાને બોલાવ્યા છે.

નંદાબહેન બરાબર વ્યવસ્થામાં પડી ગયાં. ડાઇનિંગ ટેબલ દીવાલે ધકેલી દઈ ત્યાં આઠે આઠ ખુરશી ગોઠવી દીધી. સોફાની બાજુની દીવાલે રોયલ ખુરશીઓ મૂકી. એમનો પ્લાન એવો છે કે આવે એવાં બધાંને ઇલાયચીવાળી ચા આપવી. કલાકેક રહીને કટલેસ અને ગાજરનો હલવો અને છેલ્લે આઇસક્રીમ, આઇસક્રીમ ન ફાવે તેમને દૂધ-કોલ્ડ્રિંક કે ગરમાગરમ કેસરિયું દૂધ. એમની આ યોજના ઉડાડી મૂકતાં નીલાએ કહ્યું, આટલું બધું એકસાથે વધારે નહીં પડે? અને રાત્રે પાછું –

બેસ, બેસ તને ખબર ના પડે. એ તો મોભા પ્રમાણે – આપણે ક્યાં કોઈ સામે હાથ લાંબો કરવો પડે એમ છે? કટમીઓ શ્યુ લઈ જવાના છે? છો જમતા બચારા.

બધાંને રાતના આઠનો સમય આપ્યો છે. ફીટ આઠ વાગે ભોગીભાઈ માસ્તર આવ્યા. ટ્યૂશન વહેલાં પતાવીને સમયસર આવી ગયો મગનભાઈ. ભોગીભાઈએ કહ્યું

– આવો માસ્તર, બેહો. છોકરોં ન ફોહલાઇન આઈ જ્યા ક સુ?

– હા, બારકો પહેલોં. કેમ બધાં નથી આવ્યાં?

– આવશે ધીરે ધીરે. આપણે ક્યાં કશું લૂંટાઈ જવાનું છે? રાત આખી પડી છે.

– હા, એ તો ખરું પણ કારણ વગરના ઉજાગરા…

– તે તમેતાર જતા રહેજોને ઊંઘોણા થોવ તણ.

નંદાબહેને ડ્રૉઇંગરૂમમાં આવીને, ‘આવો ભોગીભાઈ કહીને મગનભાઈ તરફ જોતાં પૂછ્યું, આ જેંતિ કેમ હજુ સુધી ના આવ્યો?

– ગયો હશે ક્યાંક સોદો પાકો કરવા. મોટો સોદો હશે. મોડો આવશે. આપણેય ત્યારે ક્યાં નાસી જવાનું છે?

– નાસી જવાની વાત નથી. આ તો બધાં સમયસર આવી જાય તો ગરમાગરમ નાસ્તો પીરસી શકાય.

એટલામાં ભગત આવ્યા. સોફા, ખુરશી ખાલી હોવા છતાં પાટના છેડે સંકોચાઈને બેઠા.

– કેમ ભગત, આમ અધડૂકા બેઠા? બેસોને નિરાંતે. ‘હોવ’ કરતાં ભગતે ટૂથપેસ્ટની જાહેરાત કરતા હોય તેમ પીળા દાંતવાળું મોં પહોળું કર્યું. ભગત વિશે આખું કુટુંબ એકમતઃ ભગતને હોળે જોડ્યા હોય તો? મૂવો રૂંઘો છ, જેવું ખોદકામ ભગતની ગેરહાજરીમાં થયા કરે. એમના રૂંઘાપણાના પ્રસંગો સંભારે.

ભગત મિલમાં વૉટરરૂમ પર પાણી પિવડાવવાની કામગીરી કરે. કાયમ રાતપાળી એટલે સવારે અર્ધા ઊંઘમાં જ હોય. એક દિવસ દાતણ ચાવતાં ચાવતાં ઓટલા પર બેઠેલા ભગત ઊંઘી ગયેલા. દાતણ મોંમાં, મોં પહોળું અને નસકોરાં બૉઇલરની જેમ બોલે. નથુભાએ મોંમાંથી દાતણ ખેંચીને, અલ્યા ભગત શું કર છ?

ડોકો ચ્યોં જ્યો, ચ્યોં જ્યો – કરતા ભગત હાકાબાકા.

એક દિવસ ઘઉંની ગૂણ ઊંચકીને ચતુરભાઈને ઘેર નાખવા જતાં ઘરથી જરા આગળ જતા રહ્યા. ખ્યાલ આવતાં ઝડપથી આગળ જઈને મોટરની જેમ રિવર્સ ન થતાં, લાંબો ગોળ રાઉન્ડ ફરીને, ‘મારું બેટું આગર જતો રહ્યો’ – સાંભળતાં વાસનાં બધાં હસી પડેલાં. ભગતનું માન પણ ખરું. ધા મારીને કામ કરે. રસોડું સોંપો એટલે આખી રાત મટકુંય માર્યા વગર બેસે – તે વાસણો ધોવાઈને ડેકોરેટર્સને પહોંચી ન જાય ત્યાં સુધી ખડે પગે, એટલે કુટુંબના બધા પ્રસંગોએ કાં તો ભગત રસોડામાં હોય અને રસોડા માટે સારો વિકલ્પ મળે તો પછી પાણીના કાઉન્ટર પર.

અર્ધા કલાકમાં તો ડ્રૉઇંગરૂમ ભરાઈ ગયો. એંતિ દલાલ, ચંદુ છોલણ, સુરેશ બૅંકર, નટુભાઈ કન્ટાટી, સુનિલ સટ્ટો – એમ બધા આવી ગયા. બે-બેના જૂથમાં શોરબકોરઃ બજાર ઘસાતું જાય છે. કેડિલામાં સટ્ટો ગૂંથાયો છે. ‘સેબી’નો દવે તેજી લાવવા દે તેમ નથી. સરકાર આઠ કિલોમીટરની મર્યાદાનું પૂંછડું મેલે તો હારુ, વારે સો-બસો તો વધે જ. આ સરકાર મારી બેટી સો ટકા ખેડૂતવિરોધી છે. વાતો ફૂલ સ્વિંગમાં ચાલતી હતી ને મગનભાઈએ પ્રસ્તાવ મૂક્યોઃ કાશીરામ અગ્રવાલ હૉલ બુક કરાવી દીધો છે. સેન્ટ્રલી એ.સી. છે એટલે સારું ફાવશે. વેવઈને ઘર, ઑફિસ અને ગાડીમાંય એ.સી. છે એટલે મને થયું ખર્ચ કાઢીએ. વીસ-પચ્ચી વધશે, બીજું શું? પ્રસંગ લઈને બેઠાં છીએ એટલે એમ ચકલાં ચૂંથે ના ચાલે, કેમ ખરુંને ચંદુભાઈ?

બૉસ તમારામાં વાંક ના આવે, કહી ચંદુભાઈએ બધાં સામે જોયું ને ડોકાં હલ્યાં.

તો હવે આઇટમો નક્કી કરી લઈએ. શરૂઆતમાં સૂપ આપીએ. ટૉમેટો અને સ્વીટ કોર્ન રાખીએ, જેને જે ફાવે તે લે. સામેના ટેબલે હાજમાહજમ મૂકીશું. નટુભાઈએ કહ્યું, ખબર નહીં પડે તો બધાં સૂપ પીને પાછા તરત હાજમાહજમ પીશે, જમતાં પહેલાં! તો હાજમાહજમ પાણીના ટેબલની નજીક રાખીશું, જેથી બધાં છેલ્લે ત્યાં જાય. હવે આઇટેમ બોલો.

જુઓ, મારા મનમાં તો આફૂસનો રસ અને એય તે વાડીલાલનો પીરસવાની વાત હતી. આફૂસનો રસ? ભોગીભાઈ માસ્તર બોલ્યા. મગનભાઈએ નામરજીથી માથું હલાવતાં, ત્યારે દસબાર રૂપૈડીવાળી કેસરમાં શું મજા આવે? પણ તમારી ભાભી કહેતી હતી કે રસ તો આજકાલ હભીડાં ઘરવાળાંયે રાખે છે. આપણે મોભા પ્રમાણે કંઈક જુદું રાખીએ – એટલે ડ્રાય ફ્રૂટનો હલવો, ચમચમ, કાજુ-કતરી અને મગનો શીરો રાખીએ.

ચાર મીઠાઈ વધારે નહીં પડે? એમ કોઈક બોલ્યું. મગનભાઈએ સીલિંગ તરફ તાકી રહેતાં કહ્યું, પહેલાં પાંચ પકવાન રાખતાં જ હતાં ને?

પણ હવે જમાનો બદલાયો છે અને થાળીમાં જગ્યા પણ રહેવી જોઈએ ને? અનુભાઈ પ્રોફેસરે એમની હાજરી નોંધાવતાં કહ્યું. એમનું સૂચન યોગ્ય લાગવા છતાં મગનભાઈએ કહ્યું, કરવો હોય તો શીરો કૅન્સલ કરો, પણ ત્રણ મીઠાઈ તો જોઈશે જ. પછી સાવ બૂરું લાગે.

મીઠાઈની વાત પતી. બોલો ફરસાણમાં શું રાખીશું?

એકલાં ખમણ રાખીશું તો સારું પડશે, એમ કોઈક બોલ્યું ત્યાં તો નંદાબહેન રસોડામાંથી બહાર આવતાં બોલ્યાં, ના, ના. ખમણ તો દેશી લાગે. એમ કરીએ દિલ્હી ચાટ, ખમણી અને કટલેસ રાખીએ.

આઇટમનું લિસ્ટ પૂરું કરતાં મગનભાઈએ કહ્યું, બાકી તો કચુંબર, ભરેલાં મરચાં, તળેલી શીંગો, અથાણું, કાજુદ્રાક્ષવાળું કારેલાંનું શાક, દમઆલુ, ઊંધિયું, રોલ પાપડ રાખીએ. લો, ચાલો, નાસ્તો કરીને હૉલ પર જઈએ. બધી ગોઠવણ કરી દઈએ. બાજુમાં જ છે, એવું હશે તો પ્રદીપ મૂકી જશે ટાટા એસ્ટેટમાં! મગનભાઈએ કહ્યું.

બધા હૉલ પર પહોંચ્યા. પહેલાં હૉલના શણગારની વાત ચાલી. ચંદુ સટ્ટાએ પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે હૉલની બધી દીવાલો પર ફૂલની હાર તો ખરી જ, પણ તમને ઠીક લાગે તો વરરાજા અને કન્યાનાં નામ સેન્ટરમાં ગુલાબથી સજાવીએ. આજુબાજુ મા-બાપ, વેવાઈ-વેવાણનાં નામ મોગરાથી લખીએ. ભોગીભાઈ ધીમા સૂરે બોલ્યા, ‘ફૂલને એના છોડ પર રહેવા દઈએ તો?’

માસ્તર, છોડ પર હૂકઈ જંઈ ઈના કરતોં સજાવટ કરીએ તો શ્યુ ખોટું? અન મગનભઈએ પચ્ચા પેટી ખરચવાનું નક્કી કર્યું છ તે આઇટમો તો વધારવી જ પડશે ને, જેંતિએ કહ્યું.

ત્રણ હજાર માણસ છે એટલે ઓછાંમાં ઓછાં આઠ બૂફે કાઉન્ટર તો જોઈશે જ. જગ્યા ચેક કરી લઈએ. હૉલવાળાને બોલાવી લઈએ. એક કાઉન્ટર સજાવવાના અઢીસો લઈશ, એવા કારીગરના જવાબમાં ભગત તાડૂક્યા, ઈની બૂનનો વિવો અઢીસો લઈશ. ઈમ શો જગન કરવાનો છ? આ એક હથોડી ન શીલીઓ લઈન મંડી પડું તો અડધા કલાકમ ઊંચું મેલી દઉં. કારીગરે કહ્યું, તો હાડવૈદને પણ બોલાવી રાખજો. મગનભાઈ ખડખડાટ હસી પડતાં બોલ્યા, અલ્યા ભગત, તું રસોડું સંભાળે તોય ઘણું. ત્યાં જ બધાનાં સૂચનો એક પછી એક આવતાં ગયાં:

– આપણા કુટુંબીઓને બૂફે નહીં ફાવે, એના કરતાં દલસુખભાઈની હીના વખતે કર્યું હતું – એમ બે ભાગ પાડીએ. એક બાજુ ટેબલ અને ખુરશી રાખીએ. કટમીઓ ત્યાં જમશે અને બીજી બાજુ બૂફેનું ટેબલ. ત્યોં મગનભાઈના સુધરેલા.

– બધું એકમાર્ગુ હારું. ઈમ ડબલના ડખા ના પોહાય, અન છોકરોં કોમ કરીન તૂટી જાય.

– તો પછી જ્યોતિસંઘવાળી બાઈઓ બોલાવીએ પીરસવા.

– એમાં વેવાઈ – વેવાણો આગળ બૂચું દેખાય. બઈઓ ચપૂક ચપૂક પીરસે. વેવઈ ટીકા કરે, મગનલાલે કંજૂસી કરી. એના કરતાં બૂફે બરાબર.

– એ બરાબર પણ જમાઈઓને તો પાટલે બેસાડવા પડે ને?

– હવે તો જમઈઓય એવાં પાટલૂન પહેરે છે કે ઈમનેય ઊભા ઊભા હારું ફાવ.

– એ ખરું પણ ડોહા – ડોશીઓન ઊભાં ઊભાં ના ફાવ. અન છોકરોંય ઢોરમ્‌ઢોરા કર.

– છેલ્લે ભગતે એમની સમસ્યા રજૂ કરી, અન મગનભાઈએ આખું ગોમ નૂતર્યું છે એટલ ખાશી ભીડ થવાની.

– તે તમન કોઈ કૂણીઓ મારવા નહીં આબ્બાનું, તમતમાર ખૂણે ઊભા રહીને દાબજ્યોન.

– ઈમ નઈ. ટેબલ આગળ ફેર ન ફેર જઈએ તો લોક દોંત કાઢ.

– તે ઉહેડીન હોમટુ ભરી લેજ્યો ડિશમ.

– ઈમ કરીએ તો પાછુ રબડબડ થાય.

ચર્ચા અવળી દિશાએ ફટાય તે પહેલાં મગનભાઈએ ચુકાદો સંભળાવી દીધો, એ તો જોયું જશે. બૂફે જ નક્કી. એમ ચર્ચા ચાલતાં વરરાજાનો ઉતારો, વેવાઈ-વેવાણ અને વડીલોનો ઉતારો, સ્ત્રીઓનો ઉતારો, સ્વાગતમાં કોણ ક્યાં ઊભું રહેશે – એમ બધું નક્કી કરી લીધું. બધી વિગતો ભોગીભાઈએ નોટમાં નોંધી લીધી પછી વિખેરાયાં.

*

કાશીરામ અગ્રવાલ હૉલના પ્રવેશદ્વાર પર ભીડ જામી છે. સેન્ટ અને પાઉડરની સુગંધ રેલાવતા સૂટેડ-બૂટેડ બિઝનેસમેનોને મગનભાઈ આવકારે છે, નંદાબહેન ગામડાંનાં સગાંને. પેસતાં જ ડાબી બાજુ સૂપનું કાઉન્ટર છે. ત્યાં સુધરેલાં, અપ ટુ ડેટ ફૅશનનાં કપડાં સજેલાં સ્ત્રીપુરુષો ઊભાં છે. હાજમાહજમના કાઉન્ટર પર હાથમાં ગ્લાસ પકડીને ‘ભઈ જમ્યા પછી, ભઈ જમ્યા પછી, ભઈ જમી યાં?’ એમ બોલતા એક ભાઈ ઊભા છે. પ્રવેશદ્વારની સહેજ અંદર ઊંચા સ્ટેજ પર દીવાલ બાજુ મોં રાખીને બે શહનાઈવાદકો સૂર છેડી રહ્યા છે.

કાઉન્ટરો પર ટોળાં ઊમટ્યાં છે. ક્યાંક લાઇનમાં ઊભા રહી રાહ જોતા ધીર-ગંભીર લોકો પણ છે તો વળી, આ નવી નવાઈનું મારું બેટું ઊભાં ઊભાં ખાવાનું અજબ લાગે છે, એમ બબડતાં, જે આઇટમ લેવી હોય ત્યાં વચ્ચેથી ઘૂસતા લોકો પણ છે. મોભા પ્રમાણે પહોળા પથરાઈને પુષ્કળ આમંત્રણ આપ્યાં હતાં અને મગનભાઈ કામનો માણસ, ના જઈએ તો એની નજરમાંથી ઊતરી જઈએ – એવું માનીને બધાં ખડકાયાં હતાં. અધૂરામાં પૂરું આજે હૉલનું એ.સી. બરાબર ચાલતું ન હતું. નાનાં-મોટાં ટોળાંમાં લોકો હાથમાં ડિશો લઈને ઊભાં હતા. પરસેવાના રેલા ઊતરતા હતા.

મગનભાઈના ધંધાકીય સંબંધોવાળા મહેમાનો ઉગ્રતાથી ચર્ચા કરતા હતા. ફ્રી ઇકૉનૉમી અને ડંકેલ દરખાસ્ત વિશે વાતો ચાલતી હતી. પ્રોફેસરની દલીલ હતી કે તમારી ફ્રી ઇકૉનૉમીથી છેવાડાનો માણસ એની યાતનામાંથી ફ્રી થયો કે નહીં એ મહત્ત્વની વાત છે. તે આપણે શું કરીએ, એને ખેંચીને મોવડ મૂકીએ? આપણી નાતેય બસ્સો વર્ષ પહેલાં છેવાડે જ હતી ને! એ તો તનતોડ મહેનત કરવી પડે, એમ ને એમ થોડા ઊંચા અવાય છે? કાનજીભાઈનો જવાબ હતો. વાડીભાઈએ કાનજીભાઈની વાત અર્ધેથી કાપતાં: એ બધી વાતો બોગસ છે. મને તો સ્વદેશીની વાત બરાબર બેસે છે. દેશમાં પકવો. દેશબાંધવો માટે પકવો. સ્વદેશી લાવો, વિદેશી હટાવો – સ્વદેશી લાવો, વિદેશી હટાવો, એમ બોલી જોસ્સામાં આવી જઈ હાથ ઊંચો કરવા જતા હતા ને હાથમાંની ડિશ યાદ આવી. સ્વદેશી એટલે આવા તાયફા નહીં, એમ બોલી ટેબલ તરફ હાથ ચીંધ્યો. હવે રહેવા દો, તમારા નેતાઓ બધા કેવી સ્વદેશી વસ્તુઓ વાપરે છે, એ ખબર છે, એમ કોઈક બબડ્યું. આ સાંભળીને ધીરેનભાઈ ‘જય યોગેશ્વર’ કરતા ત્યાં આવ્યા. આમાં સ્વદેશી-વિદેશીની વાત નથી. દાદા કહે છે તેમ ભારતીય સંસ્કૃતિ જાળવવાની છે. કેવી હતી એ ભવ્ય સંસ્કૃતિ! વનો હતાં, ઉપવનો હતાં. ઋષિઓને બ્રહ્મભોજન કરાવતા તે વખતના રાજવીઓ! મંત્રોચ્ચારથી આખું વન જીવંત જીવંત. પમરતી પવિત્રતા આપણે ભૂલી બેઠા છીએ અને તાયફા કરીએ છીએ. રમણભાઈએ આખી વાત સરળતાથી સમેટતાં કહ્યું, થોડું વિદેશી અને થોડું દેશી – એમ બેય વાત ચલાવવી પડે, જમાનો બદલાયો છે.

*

આખા હૉલમાં હતી એટલી ખુરશીઓ ખૂણેખાંચરે પથરાયેલી છે. ખુરશીઓમાં બેઠેલાં માજીઓની તહેનાતમાં વહુઓ ઊભી છે. છોકરાંની ડિશો લઈ નીચે બેસાડી દીધાં છે. ભીડ ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગી છે. જગ્યા થતાં વીડિયોગ્રાફર હવે સરળતાથી ઘૂમે છે. જે ટોળા પર હેલોઝન લાઇટ ફેંકાય ત્યાં કોળિયા હાથમાં અટકી રહે છે, ડિશો ઊંચી થાય છે. બધા ચહેરા કૅમેરા પર મંડાય છે. બીજી બાજુથી અવાજો આવે છે: અલ્યા લાલા, અમન પડતોં ના મેલ. મગનભાઈ આ સાંભળીને સૂચના આપે છે, સહેજ પણ કસર નથી કરવાની, ભલે દસબાર કેસેટ્યો થતી. કૅમેરામૅન વધારે ઉત્સાહથી ફરે છે. મહેમાનો જમીને જતા રહ્યા છે. હવે માત્ર કુટુંબીઓ જ રહ્યા છે. કુટુંબ મોટું એટલે છેલ્લા રાઉન્ડમાં સહેજેય બસો-ત્રણસો જમનારા તો ખરા જ. કાઉન્ટર પર ઊભેલા પીરસનારાઓનો ઉત્સાહ ઘટ્યો છે. ભીની ડિશોના ઢગલા પાસે ગાભા લઈને બે-ચાર છોકરા ઊભા છે. ડિશો લુછાઈને મુકાય ન મુકાય ત્યાં તો ઝડપાઈ જાય છે. પીરસનારા પીરસે એની રાહ જોવાને બદલે જેમ ફાવે તેમ જાતે ડિશો ભરાય છે. ‘ધોડી ધોડીન થાક્યાં’ બોલતાં નંદાબહેને ડિશ લઈ નીચે બેસવાની પહેલ કરી. ‘હા, મારુ હાહરું ઊભ ઊભ તો શી રીતે ફાવ’ બોલતાં બીજાં પાંચ-સાત નીચે બેઠાં. એમનો ચેપ લાગ્યો હોય તેમ જ્યાં ફાવ્યું ત્યાં બધાં બેસવા લાગ્યાં. હા… હા… હી… હી. કરતું છોકરા-છોકરીઓનું ટોળુંય ચેન્જ ખાતર નીચે બેઠું. ‘ઈસ્ટમેનકલર બાપુ’ બોલતો વીડિયોગ્રાફર જુદા જુદા ઍંગલથી ફિલ્મ ઉતારવા લાગ્યો. મારું બેટું રંગ રાખ્યો મગનભાઈ, પૈસો હોય તો અરબસ્તૉનમય ફુવારા કરોંય. મગનભાઈના સંબંધો બવ, તણખલુંય જમવામથી બાચી નહીં રહ્યું. વીડિયોગ્રાફરનો ઉત્સાહ ઓર વધ્યો. બેસીને દૃશ્યો ઝડપવા લાગ્યો. એમ કરતાંય સંતોષ ન થયો તે કૂદકો મારીને શહનાઈવાળાના સ્ટેજ પર ચડી ગયોઃ એ, મગનબાપા! તમેય બેસી જાઓ, કોઈ ઊભા ન રહેશો. સાલું જામે છે. હેલોઝન લાઇટવાળાને સૂચના આપતો ગયોઃ ત્યાં નહીં, અહીં હા, હવે જમણે, હવે ડાબે, સહેજ ઊંચી પકડ ને, ભૂખ લાગી છે? અલ્યા સ્વિચ બંધ કેમ કરે છે? ફૂલ લાઇટ નાંખ, બાપાને ખુશ કરી દઈએ.

મારું દિયોર, કટમી જોડે બેશીન્ જમીએ તો પરસંગ શોભ, ચંદુભાઈએ કહ્યું ને વાત કરતો લાલો ઊછળ્યો: સરસ વીડિયો ઊતરી હોં મગનબાપા! કહેતાં કૅમેરો બાજુએ મૂકી ડિશ લઈ નીચે બેસી ગયો.

કરિયાવર

ઝરમર વરસાદ વરસે છે. નર્મદા ઊંચા જીવે બેઠી છે. ભલે આખું આભ ઉલેચાય. હમણાં દડડ દડીને કોરુંધાકોર થઈ જશે. જાણે વરસાદ પડ્યો જ ક્યાં છે?

હમણાં દીકરા પ્રદીપની જાન આવશે. સાંજે છ વાગે તો આવી જવાનાં હતાં. સહેજ ચિંતાથી રૂમની બહાર આવી. વરંડામાં બે પળ ઊભી રહી. પિલર પકડીને સહેજ ઊંચા થઈ ચાર રસ્તા સુધી નજર કરી. એકાદ-બે સ્કૂટર સિવાય કંઈ ન દેખાયું. વેવઈના ગામમાં વટ પડે એટલે એસ.ટી.ને બદલે લકઝરીમાં જાન મોકલી છે. વરરાજો પણ સતીશભાઈની ટાટા સિયેરામાં વટબંધ ગયો છે. નર્મદા થાકીને બેસવા જતી હતી ત્યાં વરસાદનાં ફોરાં ઝીલવાનું મન થયું. ગાલ પર બેચાર ફોરાં ઝીલ્યાં ને ખુશ થઈ ગઈ, પણ ઘડીકમાં એનો આનંદ ઓસરી ગયો. પાછલી, વીતેલી વાત યાદ આવી ગઈ.

વેવઈનું ઘર મોટું એટલે એ નચાડે તેમ નાચવું પડે, બાકી ચોમાસામાં કોણ પ્રસંગ ઉકેલે? પણ ચમનભાઈ કહે, ઓમ નેની નેની વાતમ મમત મેલી ધ્યો ભાભી, આટલો મોટો મોણહ આપડા હુધી ચ્યોંથી? એક તો છોકરાનો બાપ નઈ. ઘર ગહઈ જેલું. અને પરદીપેય ઓમ આથડ્યા કર છ તે લાઈને વળગાડશે. લાગ આવયે તો ધંધામાં ભાગ કરશ્યે.

અને વખત છ ન ઘરજમઈ કર તોય શ્યુ ખોટું? અન ગવારોય ગોંહડી ભરીન આલશ્યે. એટલે સગાઈથી માંડી લગ્ન સુધી નર્મદાએ બધી વાતે હાજી હા જ કરી છે.

નર્મદાના બાપા કહેવાય ભગત પણ મિલકત ખાસ્સી ભેગી કરી હતી. સવારે ઊઠીને આંગળીના વેઢા ગણતાં બબડતા હોયઃ નથા મગનના છંહ થ્યા. રમતુડાના હજાર. મારો દિયોર ટેબા કરે જોંય છ. નેનડ આલી ્યે તો હારુ, નકર બોંધીન મારવો પશ્યે. ગામમાં સહુ કહેતાં, આતુ ભગતે છોડીઓ ભોર ભરીન ભેગી કરી છ પણ મારું હારુ પરસંગ ધુમાડાબંધ કર્યા સ. મોટી દીકરીઓને પરણાવતી વખતેઃ હારું છ, બેહી જઈએ તાણ, ઘર લગાર ઘહઈ જ્યુ છ પણ છોકરું ભણેલું છ તે રાગે આઈ જશ્યે, રૂપ જોઈન ક્યુ કરવાનું? મોંયલા ગુણ જોવા પડ. તન શી ખબર પડ બોતડી? તું તાર ડોબોં દોઈ ખા, એમ મેનાને કહી એક પછી એક દીકરીઓ પરણાવી દીધી. મેનાને હંમેશાં થતુંઃ ઊંધભોડિયા મૂવા છોડીઓન કુવામ હડશેલી મેલી. એટલે નર્મદાની વાતો આવવા માંડી ત્યારે મેનાએ ચોખ્ખું સંભળાવી દીધેલું, આ તો મારો હૈયાનો હાર છ, ઈન તોં કહું તો જ. મન પૂછ્યા વના ગોળ ખઈ આયા છો તો મારા જેવી ભૂંડી કોઈ નહીં. એટલે મોંકણજ ગામના પરેશની વાત આવી ત્યારે મેનાએ કહેલું, ઈમ શ્યુ ભાળી જ્યા છો? હારો પવન આવ તો ઊડી જાય એવું ફોરું છોકરું છ. ઇં કણ તો નઈં જ. તો સુદીપ ઇન્ડસ્ટ્રીઝવાળા હરગોવનભાઈએ વાત મૂકી ત્યારે, પૈશ્યો ભાળી ન મોઈ જ્યા છો. વેપારી લાઇન, વેપારી લાઈન કરી ન મારી ફુલેકા જેવી છોડીન એ પાડાખાડામ નહીં આલવી. મેનાના આ સતત નન્નાને કારણે એક વર્ષ તો વાત આવવી બંધ થઈ ગઈ. બધે ચર્ચાવા માંડ્યું કે, ઘરમ બઈનું ચલણ છ, ભગતનું હવ નહીં હેંડતું. છેવટે આતુ ભગત કંટાળ્યા અને આજુબાજુનાં ગામ, મહેસાણા અને અમદાવાદ મૂકીને જબલપુર બીડીની પેઢીમાં નામું લખતા કમલેશને શોધી કાઢ્યો.

સાંજે ઘેર આવીને જાણ કરીઃ તમારા આશરે બેહી રહે તો છોડી મોટો ઓટો થશે તોય મેળ નઈ પડ. ખદલપુર રૂપીઓ આલી આયો છું. છોકરી જોવો હોય તો આ ફોટામ જોઈ લ્યો, કહીને ખિસ્સામાંથી ફોટો કાઢ્યો. મેનાએ ફોટો હાથમાં લઈ, ફોટામ તો બધું હારું દેખાય, મૂઢામૂઢ જોઈએ તાણ જ કહેવાય.

– ચૂપ બેશ્યં મૂઢામૂઢવાળી. હમ કોંય ના થાય. હઉ હારું થશ્યે. બટા નબ્દી, મીં જોઈ-વિચારીને જ કર્યું છે. લગારેય વોંધો નઈં આવ. ચંત્યા ના કરતી, કહી ચલમ પેટાવી.

જાન આવી. મેના અને મોટું ટોળું સામૈયું કરવા ચાલ્યું. ગાણાં-ગાળોની રમઝટ સામસામી ચાલી. વરરાજા પોંખાયા ના પોંખાયા ત્યાં તો નર્મદાની બહેનપણીઓ આવીને ગુસપુસ કરવા માંડી: જબ્બર પહેલવાન છ. મૂશ્યો રાજકપૂર જેવી છ. હોઠ અસ્સલ જાડા છ. મૂઓ બચીઓ કરશ્યે તાણ નબ્દીન ટેસડો પડી જશ્યે. લગાર કાળો છ પણ રંગીત ઝબ્ભા મ હારો શોભ છ. નર્મદાનાં ફોઈએ બહાર જોયું ને એમનો ચહેરો કાળો મેશ થઈ ગયો. આંસુ દડ દડ પડવા લાગ્યાં. ડૂસકું આવી ગયું: મૂવો નરધનિયો આતિયો, શી ખબર ચ્યોંથી હોધી લાયો? આખો મલક મેલીન છોડીન પરદેશમ નોખી. હાહલા જેવી છોડી ન મૂવા ઝરખ જેવા હંગાથે. મોટી બાએ કહ્યું, બશ હમ બુન, થવાનું હતું એ થઈ જ્યુ. ભગવાન હઉ હારોં વોનોં કરશ્યે. મેનાએ પણ સમાધાન કરતી હોય તેમ, એ જોણી લેવું ક દખ ન દખ નઈં હેંડ્યું આવ, હખેય મળવાનું જ સ, જો તારું કરમ કઠું નઈ હોય તો.

બધાંના ચણભણાટ વચ્ચે નર્મદાનાં લગન થઈ ગયાં. આણું કરીને પિયર આવેલી નર્મદાને અઠવાડિયામાં જમાઈ તેડવા આવ્યા. નર્મદાને જબલપુર કેવી રીતે ફાવશે એની વાતો થવા માંડી. ફોઈએ તરત કહ્યું, નબ્દીન તો એક ફૂલ ઊતરશ્યે અને બીજું ચડશ્યે. હમ તો જમઈ મૅનેજર થઈ જ્યા છે. મોટો દૈત બંગલો છ. રૂપાળી મોટર છ. અન પાછો ચાકર છ. બુન તો હેંચકા પર હેંકશ્યે. એય ન મજો મજો. જમઈએ મારા ભઈ હાવ નોખી દીધા જેવા નહીં, એમ છેલ્લે ધીમેથી મોટી બાના કાનમાં કહ્યું. ફોઈએ સ્વીકાર્યું એટલે બધાંનું સમાધાન થયું. જબલપુર પહોંચતાં જ લીલાલહેર. કમલેશ આગળપાછળ ફર્યા કરે. નર્મદાની જોડે એકેએક વાતમાં હાજી હા.

હુતો હુતી એકલાં હતાં તોય ઘરઘાટી અને રસોઇયો રાખ્યો હતો. ઘરની નીચે જ પેઢી એટલે પેઢીનો નોકર પણ હાજર. સવારે ગરમાગરમ નાસ્તો ઉપર આવી જાય. ઘડી ઘડી કમલેશ પણ આંટા મારી જાય. નવરાં બેઠાં આખો દિવસ ઊંઘવાનું અને રેડિયો સાંભળવાનો. મુસલમાનનો મહોલ્લો એટલે બધાં બારીબારણાં પર પર્દા લગાડેલા. ઠકરાણાંની જેમ નર્મદાએ એકલાં બહાર નહીં નીકળવાનું. પિયરિયાંને યાદ કરી કરીને ખાલી વેળા વિતાવતી. કમલેશ દર રવિવારે મિત્રોને ભેગા કરી પાર્ટી કરતો. નર્મદાને થતું: મૂવા ઘરખોયા છે. પાણીની જેમ પૈસા વાપરે છે. બે પૈસા બચાયા હોય તો ઓપ્ટી વખતે કોમ લાગ. કંપનીની જીપમાં અઠવાડિયે બે વાર ફિલ્મ તો ખરી જ.

ત્રણ-ચાર મહિના પછી એક સવારે કમલેશે નર્મદાને કહ્યું, આજે તારા બાપાને કાગળ લખી દઈએ. સમાચાર તો આપવા જોઈએ ને? શું લખવું છે તારી બાને? પહેલી ડિલિવરી પિયરમાં જ થાય એ વાત સાચી, પરંતુ મને એકલાને ન ફાવે. અને શહેર જેવી સગવડ ત્યાં ગામડે ના મળે. વળી, તારા અને નાન્કા માટે માલિશવાળી બાઈ રાખી લીધી છે એ ય જણાવી દઈએ.

– મૂવાને લાજ-શરમેય નહીં. ખાલી સમાચાર આલી દ્યો એક પત્યું. અન જિયાણા વખતે ત્યોં રહે એ ય લખો.

પ્રદીપના જન્મ પછી નર્મદાના બાપાએ વધામણીની મીઠાઈ, પ્રદીપ માટે કંદોરો અને નર્મદા માટે સાડીઓ મોકલી. જિયાણું બને એટલું જલ્દી કરવું છે એવા સમાચાર પણ મોકલ્યા.

પ્રદીપ હજુ ભાંખોડિયાં ભરતો હતો ને કમલેશે રમકડાંનો ઢગલો કરી દીધો. એના પહેલા જન્મદિવસે તો આડો આંક વાળી દીધો. આખા મહોલ્લાને આમંત્રણ આપ્યું. આખું મકાન શણગાર્યું. ડિશ ભરાઈ જાય એટલી આઇટમો રાખી. નર્મદાને આ બધું ગમ્યું પણ પ્રદીપને ભેટમાં આવેલી વસ્તુઓ જોતાં વિચાર આવ્યો, એક કલ્લો ભરાય એટલી જ ભેટ્યો આઈ. ઓમનો ધડો તૂટી જ્યો છે તે આખુ ગોમ નુતર્યું છે, તાણ એ તો હઉ ખઈન રાજી થનારું. વહેવારમ હાવ બુઠ્ઠોં સ. અન ઓમનય કશી ગતાગમ નહીં. ઓમ બેફામ વાપરીએ તો રાજાના ખજોંનાય ખૂટી જોંય. પાછું કહેવાય તો નઈં. જબરા ટીસીવાળા. તરત હંભળાવ, તારા બાપના ત્યોંથી લાઈ છ?

નર્મદાને પણ હવે ખ્યાલ આવતો ગયો કે સાવ સળંગ કોઠાનો માણસ છે. સહેજ સહેજમાં ગુસ્સે થઈ જાય. બોલવા બેસે તો માપ નઈં. માબાપ વિશે ગમે તેમ બોલે એના કરતાં – અને મને ખસેય નથી કહેતા. ત્યારે આપણેય ક્યાં ચાંદ લેવો છે, એમ મન મનાવતી.

પેઢીની કોઈ વાત કમલેશ નર્મદાને કરે નહીં. પણ પેઢીના બીજા માણસો પાસેથી ખબર પડી કે કમલેશને જમા-ઉધારની એન્ટ્રી સિવાય વેંત ભોંય પણ સૂઝતી નથી. એટલે જ ડગલે ને પગલે ઘેલાં કાઢે છે. પેઢીના શેઠ પણ કાયમ કહે છે, આને એક ઇન્દ્રીનું જ્ઞાન છે. શેઠ કુટુંબમાં દૂરના સગા થાય એટલે કમલેશને નભાવતા. પણ હવે યુનિવર્સિટીના બી.કૉમ. ભણેલા છોકરા મળવા માંડ્યા એટલે જૂના સ્ટાફને છૂટો કરવા માંડ્યો. ચાલ્યું ત્યાં સુધી કમલેશને ચલાવ્યો. પણ નવી નામાપદ્ધતિ આવડે નહીં એટલે બીજું તો શું કામ સોંપે? દલાલો સાથે પાંદડાંના સોદા આવડે નહીં. ત્યારે કંઈ કુટુંબના છોકરાને વાસીદાં થોડાં વળાવાય? છેવટે સારી એવી રકમ આપી કમલેશને અમદાવાદ મોકલ્યો. શેઠને એમ કે ક્યાંક નાનુંમોટું કામ મળશે અને બેઠી વ્યાજની આવક જેટલા પૈસા તો એમણે આપ્યા હતા.

અમદાવાદ આવીને ક્યાં રહેવું એ પ્રશ્ન હતો. નર્મદાના બાપા હોંશે હોંશે રાખે. પણ નર્મદાને ખાતરી હતી કે આ ઠોડુજી એટલે નહીં માને. છેવટે એનાં દૂરનાં ફઈબાને મળ્યો. પૈસા હતા એટલે ફઈબાનેય વહાલાં લાગ્યાં. ઘણા સમયથી ખાલી પડેલું એમનું જૂનું મકાન ભાડે આપ્યું. રહેતાં રહેતાં નાનો એવો ફ્લૅટ ખરીદીશું એવી હૈયાધારણ આપી. અર્ધા પૈસા શહેરની એક પેઢીમાં મુકાવ્યા. બાકીના શેરમાં રોકવા એમની પાસે રાખ્યા.

અહીં આવીને કમલેશનો સ્વભાવ સાવ બદલાઈ ગયો. જબલપુર જે પાણીની જેમ પૈસા વાપરતો એ હવે પાઈ પાઈનો હિસાબ માગવા માંડ્યો. નોકરીનો ક્યાંય મેળ ન પડ્યો. નવરો બેઠો શાકભાજી, દૂધ અને બીજા પરચૂરણ ખર્ચાઓના જમા-ઉધાર માંડ્યા કરતો. સવારે ઊઠીને હુકમો છોડતો: દૂધ સો ગ્રામથી વધારે નથી વાપરવાનું. સવારની ચાના કૂચા ગરણામાં રાખી મૂક, બપોરે એ જ કૂચા વાપરવાના. રોજેરોજ દાળભાત ના કરો તો ના ચાલે? શાક અઠવાડિયામાં બે વાર કરો તો ઘણું. અમે તો રોટલો ને છાશથી દા’ડા કાઢ્યા છે. એ તો બધા દા’ડા સરખા ના હોય. આવી સૂચનાઓ સાંભળતાં નર્મદાને લગ્નનો દિવસ યાદ આવી જતો. છેલ્લે તો બાપા અમદાવાદ આવ્યા ત્યારે કહેતા, બુન મન અસ્ત્રી હત્યાનું પાપ લાગશ્યે. આ તો બાપ કહેવાય ક કહઈ? આ ગોંડાન મુ ના ઓળશી હક્યો અન તન હડસેલુ મેલ્યું. ચીયા ભવમ છૂટ્યે, કહેતાં ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડ્યા.

જબલપુરથી આવેલા પૈસા વધારે વ્યાજના લોભમાં જે પેઢીમાં મૂક્યા હતા તે કાચી પડી. વ્યાજના હપ્તા આવતા બંધ થયા. મૂડી માગી તો, ‘એય હમણાં નહીં મળે, રહેતાં રહેતાં આપીશું, બાકી થાય તે કરી લ્યો’, એવો જવાબ મળ્યો. કશું લખાણ નહીં કરેલું એટલે કોર્ટમાં તો જવાય નહીં અને આ તો પાછા બે નંબરના પૈસા. શેરમાં રોકેલા પૈસા પણ મંદી આવતાં ફસાઈ ગયા.

બધેથી આવક બંધ થતાં નર્મદાએ ફઈબાનું ઘરકામ અને સિલાઈકામ શરૂ કર્યું. કમલેશને ગ્રાહકો આવે એય ન ખમાય. ભાવની કચકચ તો ઠીક પણ ગ્રાહકોને સંભળાવેઃ બપોરે કેમ આવ્યા, સવારના પહોરમાં કેમ આવ્યા? એક સામટાંકપડાં લઈને આવો છો તે અમારેય જીવ હોય કે નહીં?

એક દિવસ વહેલી સવારમાં એક બહેન એમનાં કપડાં લેવા આવ્યાં. ઘર બંધ જોઈ સીધાં ફઈબાના ઘેર પહોંચ્યાં. નર્મદા પોતું કરતી હતી, કમલેશ છાપું વાંચતો હતો. આવતાંની સાથે બહેન શરૂ થઈ ગયાં, કેમ બહેન, કેટલા વાયદા કરશો? આ ચોથો ધક્કો થયો. ના સીવવાનાં હોય તો ના પાડી દો. અમને એમ કે કોઈને રોજી મળે. નર્મદા જવાબ આપે એ પહેલાં કમલેશ તાડૂક્યો, કેમ તમને જિંદગી લખી આપી છે? અમારાં તારણહાર છો? જાવ નથી સીવવાનાં, કહેતાં લાલચોળ ચહેરો, નાકનાં ફૂલેલાં ફોયણાં, કપાળે પરસેવો, આખું શરીર માતાજી આવ્યાં હોય એમ ધ્રૂજે. નર્મદા હાથમાં પોતા સાથે જ ઊભી થઈ. તમને હાથ જોડું – કરતાં રડી પડી, બહેન સાંજે ચોક્કસ. આપણું માણસ છે શું કરીએ? કહીને ઝડપથી પોતું ફેરવવા લાગી. કમલેશ ઊભો થઈને ઘેર ગયો. ભૂખ સખત લાગી હતી. નર્મદાની રાહ જોતાં થાંભલાને અઢેલીને બેઠો. થોડી વારમાં ઊંઘ આવી ગઈ. ફઈબાને ત્યાંથી બેત્રણ તપેલી લઈને ઘરમાં પ્રવેશતાં જ નર્મદાની નજર પડી. તપેલી નીચે મૂકીને ઓટલા પર બેઠી. ક્યાંય સુધી કમલેશને તાકીને જોઈ રહી. તપેલીનો સહેજ ખડખડાટ થતાં કમલેશ સફળો જાગી ગયો. આવી ગઈ? કહેતાં મોં પર હાથ ફેરવતાં ઊભો થયો. અકરાંતિયાની જેમ જમતાં એને નર્મદા પીરસતી ગઈ. દાળની તપેલીમાં ચમચો ખખડતાં, રહેવા દે હવે એટલા તારા માટે… કહીને હાથ ધોયા. થોડી વારમાં જ કમલેશનાં નસકોરાં અને નર્મદાના સંચાનો અવાજ બપોરની શાંતિમાં એકધારા સંભળાતાં રહ્યાં.

કશે જ ન ફાવતાં કમલેશને છેવટે ઘેર ઘેર જઈ ઇલેક્ટ્રિકનાં બિલ ઉઘરાવી ઑફિસે પહોંચાડવાનું કામ મળ્યું. આખું વર્ષ રોટલા તોડવાના અને પગપાળા ફરવાનું. શરીર ઘસાતું ગયું. આખી રાત હૂ ઠૂ જાય જ નહીં. ડૉક્ટરે ટી. બી. કહ્યો. નર્મદા મનમાં મૂવો ટીબલો, કહે પણ સેવા ખડે પગે કરી. કમલેશ બહુ ના જીવ્યો.

પ્રદીપેય બાપનું રૂંવાડે રૂંવાડું ચોર્યું હ’તું. ભણતરમાં ઠારકો ના ઠાર્યો. ભણ્યો નહીં ને નોકરી મોટી ગવર્નરની જોઈએ. નર્મદા કહેતી, મૂવો હમૂડદો ઈના બાપ જેવો તરછટ છ. મિકેનિક મગસ ખરું. ઈન સાઇકલ હોચ કરત આવડ. ટી.વી, ફ્રીજ હોચ કર અને કુલર પણ અસ્સલ બનાવ. પણ હાડકોં આખોં. ડોંડો નમ જ નઇન. બશ કપડોં ન ઈના મસાલા જેટલા પૈશ્યા મળ એટલ ઘણું. બાચી આખો દહાડો ઘોરવાનું. અન હોંજે પટીયોં પાડી, બુટ પહેરીન નેકળવાનું તે મોડા આબ્બાનું. પાછા શ્યુ રળીન આયા હોય તે બારણું ઉઘેડતોં વાર લાગ તો બુતાર, સાંભળતી નથી અંઈ ક્યારના ઊભા છીએ તે? ઘરનું એક કામ ન કરે. બસ આખો દિવસ હુકમ છોડ્યા કરવાના.

હવે નર્મદાની કેડો કામ કરતી નથી. ટટ્ટાર ઊભી પણ ના રહી શકે. પિયર જાય ત્યારે બાપા દૂરથી એને આવતી જોઈ કહે, લ્યો આ ભાજેલી આઈ. મેના તરત જવાબ આપતી, આપડેય તાણ કરિયાવરમ ઈન દુઃખ વિના શ્યુ આલ્યું તું? ઈનું ઘર તો નઈં ચલાઈ આલતા ન!

આખા ગોંડાન જિંદગી નભાયો. હમ ઈના છોકરાન. નર્મદા પહોંચતાં સંવાદ અટકે, આઈ બુન, હારુ છ ન? એમ બંને એકસાથે બોલે.

નર્મદાના મનમાં ઘમસાણ મચ્યું. મગજની નસ ફાટી જશે એમ લાગ્યું. આંખો દુઃખી આવી. કેડમાં મોટો સણકો આવ્યો. બેઠી થવા જાય અને પડી જવાય. લાડો મારો આવ્યો, લાડીને લઈને આવ્યો-નું ગીત સંભળાયું. નર્મદા બોલીઃ જોન આઈ; મારો વરરાજો આયો. લક્ઝરીમાં સોમોન માતોય નંઈ હોય. એટલે તો રૂમ ચોખ્ખો કરી રાશ્યો સ. કેડોના કટકા થઈ જતા હતા તોય એ ઊભી થઈ. અલ્યા હેંડો મારો દીચરો આયો. ઉઘાડા પગે દોડી. આંસુ ઊમટી આવ્યાં. પગથિયાં ઊતરીને જેવી જવા ગઈ કે પગ પાછો પડ્યો. વળતી અંદર જતી રહી. બાજુવાળાં ભાવનાબહેનને કહ્યું, વહુન પહેલી મન પગે લાગવા મોકલજો.

સવારે વહેલી ઊઠીને તૈયાર થઈ ગઈ. સોસાયટીમાં બધે કહેવડાવી દીધું: સવારે અગિયાર વાગે બચકો છોડવાનો છે, ખાસ આવજો. રસોડાના બારણા આગળ; અંદરના ભાગમાં ગોઠવાઈ ગઈ. અપશકન ના થાય એમ બોલી સહેજ વધારે અંદર ખસી. બધાં આવી ગયાં. પહેલાં ગુસપુસ, પછી કલબલાટ અને છેલ્લે ઘાંટાઘાંટ.

પચા તોલા હોનું, બાપ જન્મારામ હોંભળ્યું નથી, એકવી જોડ, એકત્રી જોડ હમજ્યોં પણ આ તો એકાવન જોડ, પચા ન ઉપર એક! મારું બેટું વેવાઈએ માપ નહીં રાખ્યું. પાછું પચ્ચી ભારે હાડીઓ. ઈમય હલકી-ભારે નઈં. બધી દહ હજાર ઉપર. અન ઉપરિયોંમ શેટ, મોતીનો શેટ, જડતરનો શેટ. હીરાનો શેટેય છે. અલી હોંભળ્યું છ હીરો તો પચ ઇન પચ. નબ્દીન બધુંય પચશ્યે. બારોતિયાની બરેલી; હમ હખ આવશી. હખ આવ તો આવ. બાકી બઈન તો હું ભલી ન મારો હંચો ભલો. પુરતનાં વાસણો સ્પેશ્યલ બૉમ્બે ઑર્ડર આપીને મંગાવ્યાં છે. સાસુનો, ફઈનો, નણંદનો બધાંયના સાલ્લા ભારેમાંના છે. પણ નર્મદાબહેનને આવો ચળકાટવાળો ના શોભે. માથે રે’ નહીં. સાંભળ્યું છે મોટા ઘરની છે પણ વિવેકી છે. એ તો બરાબર પણ પ્રદીપ ઘરજમાઈ થશે તો નર્મદા તો એકલી ને એકલી. શીખનો કોથળોય મારી બઈ રેશમી કાપડમાં બાંધ્યો છે, તો અંદર તો શુનું શુંયે હશે? અંદર બેઠેલી નર્મદા આ બધું સાંભળી ઘડીક મલકે, ઘડીક ભવાં ખેંચાય, લાંબી થઈ કોણ બોલ્યું તે જોવા મળે અને કેડમાં સણકોઆવતાં પાછી બેસી જાય. એક પછી એક બધાં વિખેરાયાં. નર્મદા ડ્રોઇંગરૂમમાં આવી. સંગીતા બેટા, વહુ બેટા લગાર પોણી આલજો ન! નર્મદાનાં નણંદ બોલ્યાં, ભાભી, પહેલે દહાડે જ? ચ્યમ ઈના ધણીની ઘણી સેવા કરી છ.

નર્મદાને ઊંઘ આવતી ન હતી. કોઈ જાગતું નથી – બધાં સૂતાંની ખાતરી કરીને કરિયાવરવાળા રૂમમાં આવી. સાડીનો બચકો છોડ્યો. લાલ પાનેતર વીંટાળી જોયું. ધોળા વાળના ઠોયા અને ધોળો દૂધ જેવો કરચલીવાળો ચહેરો ચમકી ઊઠ્યો. એક પછી એક સાડી ઉથલાવવા માંડી. વાસણો ફેરવી ફેરવીને જોયાં. એક ચમચીય વેવાઈએ બાકી નથી રાખી. બળ્યું સોનામોંય હદ વાળી છે. મારા દીકરાન રજેય નઈ લાબ્બી પડ. મારા વાલાએ હમ મારું હોંભળ્યું. ચેવું દીવા જેવું થઈ જ્યું? બધી વસ્તુઓ લે, જુએ અને મૂકે. થાકી ગઈ ત્યાં સુધી આમતેમ ઉથલાવ્યા કર્યું. ઉત્સાહમાં ને ઉત્સાહમાં ભાન ના રહ્યું. કેડમાં સણકો ઊઠી આવ્યો. માંડ માંડ ઊભી થઈને સિલાઈ મશીનની ખુરશીમાં બેઠી. ક્યારે ઊંઘ આવી એની ખબર ના રહી.

સવારે ઊઠીને પ્રદીપે એને રૂમમાં ના જોઈ એટલે હાંફળો- ફાંફળો આગળના રૂમમાં આવ્યો. સંચા પર નાખેલું નર્મદાનું માથું સહેજ ઊંચું થયું, પગ ધીમેથી પેડલ પર મૂક્યા, હાથ મશીન પર આવ્યો, સંચાની સોય ઊંચી-નીચી થવા લાગી. નર્મદાએ પ્રદીપ સામે જોયું ને ઝડપભેર સંચો ચલાવવા માંડીઃ આજે તો ભલે કેડ્યોના કટકા થઈ જતા. બટા, બટા, બટા, મારા પ્રદીપ, કરતાં એના પગ અટક્યા. અને પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગઈ.

LXI

માય ડિયર જયુ

ડારવિનનો પિતરાઈ

આમ તો ટાણા ગામની જ નંઈ, શમશેઢાનીય એકોએક કેડી મારા પગતળે નીકળી ગયેલી, ગમે ત્યાં જાવું મારે મન રમત વાત. પણ અટાણે ભૂતની આંબલી હેઠે આવતાં આવતાં પેશાબનું ટીપું આવી ગ્યું. એક કોર રાત ઠરી ગ્યેલી, એમાં અંધારિયું, એમાં વાદળાં આંટા મારે ને કોક કોક ફોરાં ફેંક્યાં કરે, ઈણે ભીંજવી દીધો; એમાં જરાક વાઝડી કેં, તે કંપારી નૉ આવતી હોય તોય આવે. એમાં નાથાને ન્યાં ડાકલાં, ન્યાં જાવું; ડાકલા બેહી ગ્યેલા ઈ હંભળાય; એમાં આવ્યા આંબલી; તે પંડય પાણી પાણી થઈ ગ્યો. પગ ઊપડે નંઈ.

‘કેમ થોભલાઈ ગ્યો?’ વાંહે કોઈ બોલ્યું ને મારી રાડ ફાટી જાત, પણ જોયું તો ભગતબાપા. સાવ પડખે આવી ગ્યેલા. ‘ડાકલામાં જાવું છે ને? હાલ્ય, મારેય જાવું છ.’ કઈને એ મોવડ હાલવા માંડ્યા. આપડા રામમાં તેત્રીશ કરોડ દેવતા આવી બેઠા.

નાથો આમ મારો ભાઈબંધ. કારેક ઈને ઘરેય જાવ – આવું. ઈની વઉને આણું તેડીયાવ્યા તિ કેડે જાવાનું ઓછું થઈ ગ્યેલું. તિ કેડે ઈને કોક કોક નવતર ભાઈબંધ પણ થયેલા. મને ઈ ગમતી વાત નો’તી. નાથાની વઉ કાંય અપશરા નો’તી, પણ સાવ કાઢી નાખ્યા રોખીય નંઈ. તિ ગામના ઉતાર પણ નાથાને ‘નાથાભાઈ’ કે’વા માંડેલા. મને એવુંબધું નૉ ગમે. પણ સવસવનાં કરમ, ઈ જાણે ને ઈનાં કરમ જાણે.

અને કરમ જેનું નામ. ગમે એવા મીરનીય મૂછ્યું લબડાવી દ્યે, એમાં નાથાની વઉ જેવીયુંની તો શી ગય! તે કે’છ કે એક દિ’ રાત્ય પડ્યે નાથાએ ઈની ખડકીમાંથી પરાયા મરદને નીકળતો જોયો, ને વાત વિફરી. વઉ કે, આંય કોય આવ્યું નથ્થી! ઈ ભેગી નાથાએ બે વળગાડી દીધી. ‘રાંડ, મને ખોટો પાડે છ?!’ વઉ સામી થઈઃ ‘ખોટા જ સવો વળી. ને નાથો બડલ્યો, ડંડીકો લઈને ઠમઠોરવા માંડ્યો. વઉ મીંદડી જેમ સામું ઘૂરકી. ડંડીકો પકડી લીધો. ઘડીક વાર રીડિયારમણ. વઉ કયેઃ ‘હવે હાથ ઉપાડતા નંઈ હો! હવે મુંને સત સડ્યું છ!’ ને મંડી ધરૂજવાં. પાપ ને ભેને લીધે આંખ્યું ફાટી ગ્યેલી, મોંઢે લોહી ધશી આવેલું, પાપ ને મારને લીધે આખો દેય કાંપે. ઈ વેગમાં ને વેગમાં મંડી ધૂણવા, ને રાડો પાડવા : ‘હું ખીજડાવાળી સવ… તારું નખ્ખોદ કાઢી નાખવા આવી સવ.’ નાથો હેબત ખાઈને ઊભો રઈ ગ્યો. વઉને બરોબરની ધુણ્ય સડી, માતાજી હાજરાહજૂર. આંખ્યુંમાંથી પાણી ને પંડ્ય પરશેવે લથબથ લૂગડાનાં ઠેકાણાં નંઈ. અંબોડો છૂટી ગ્યો. હો હો ને હોકારા કરે ખરોખરની. પડખેથી બેતણ બાયું આવી લાગી. સાડલાના છેડા કાઢીને મંડી પગે લાગવા. ‘ખમ્મા કરો, ખમ્મા કરો મા!’ હવે ખમૈયા કરો, મારી માવડી!’ ઘડીક વારે વઉની ઘુણ્ય મોળી પડી. એક ડોશીએ પાણીનો કળશ્યો લઈ વઉને ઘૂંટડો ભરાવ્યો. વર્ષનો ઊભરો હેઠો બેઠો. નાથો તો ઓશરીની કોરે કોકડું વળી ગ્યેલો. અટાણે ઈને મગસમાં બેહતું નો’તું કે મેં જોયો ઈ મરદ હાસો કે આ માતા હાસી?

ઈ જે હોય ઈ. તિ વખતથી વઉ ઊંધમૂંધ પડી રે’વા માંડી. નૉ રાંધે – ખાય, નૉ પાણી ભરવા જાય, નૉ ઊભી થાય, નૉ ઊંઘે – જાગે. બીજે દિ’એ તો આખા ગામમાં વાતું થાય કે નાથાની વઉને માતા આવે છ!

વાત પૂગી સવા ભૂવા પાંહે. સવો કયે, ‘ગપ્પ. ઈમ માતા રેઢી પડી છ! મારી રજા વન્યા ગામમાં કોય પગ તો મેલી જુવે! હું કોણ? સવજી જમાદાર. સોંસઠે સોસઠ જોગણીયું મારા પંડ્યમાં રમે સે. ઈને બારા જાવું હોય તો મારી રજા લેવી જોવે.’ ગામનેય એમ જ લાગે. અફીણના હેવા અટલે હોય, કે ગમે એમ, સવાની આંખ્યું બાર મઈના ઘેઘૂર જ હોય.

ને વાત અંકે થઈ : બેહારો ડાકલાં. સવો કયે, ‘ઘડીકના સઠ્ઠા ભાગમાં જિ હોય ઈને નાગીપૂગી કરી નૉ નાખું તો મારું નામ સવજી નંઈ.’

ને અટાણે ડાકલાં બેહારવાની વાત હાંભળી તંયે મને અહખ ઊપડેલું. જાવ – નૉ જાવ થયા કર્યું. વાતનો ફોડ પડશે તો? હજાર – હજાર તર્કવિતર્ક ધ્યેલા. અંતે મારા પગ ઊપડેલા. પણ વિશાર કરતાં કરતાં પગ ઢીલા થઈ જાતા.

‘બઉ ધીમો.’ નાથાની ખડકી કળાતાં ભગતબાપા બોલ્યા, ‘ડાકલાં નાથાને ત્યાં વાગે છ, ને ધુણ્ય તને ઉપડી લાગે છ.’ કહીને બાપાએ ઠણકલું કર્યું.

‘મારો આ વિષય નંઈ ને, બાપા! તિમાં મને બીક લાગે છ.’ મેં ખુલાસો કર્યો.

‘ઈમાં આપડા કટલ્યા ટકા! આપડે તો મૂંગા મૂંગા જોવું, ને એવું લાગે તંયે ઊભા થઈને હાલતા. આપડે કાંય થોડો ગુનો કર્યો છ?’

ને, નાથાની ખડકીમાં અમે પગ મૂક્યો.

ફળિયામાં ખાટલે બેપાંસ જણા બીડીયું તાણતાં બેઠેલા; ઑશરીમાં ઈના કરતાં વધુ; ને માંડલું તો ઓયડામાં બેઠેલું. દીવો ઓયડામાં, ઑશરીમાં અંધારું, તે આમે ભૂતના ઓછાયા આંટા દેતા લાગે. મેં ઑશરીમાંથી ઓયડામાં નજર કરી; વશમાં ધૂણી ધખે, એમાંથી ધુવાડાના ગોટા નીકળે, ગોટા સુગંધ મારે પણ ગૂંગળાવી મારે આટલી બધી! હામે જ નાથાની વઉ બેઠેલી. માથેથી ઓઢવાનું કાઢી નાખેલું ને માથું છોડી નાંખેલું, ઈની હામે જ સવજી બેઠેલો, ઈની બેય પડખે એક એક પઢિયાર બેઠેલા; તણે જણે માથાનાં જટિયાં છુટ્ટા મૂકેલાં, કપાળમાં સિંદુર, તે આછા અંજવાહે બીકાળવા લાગે. પડખે બેઠેલા બે રાવળ ડાકલે મચી પડેલા, ને બીજા બે જણાં એવા જોરથી ઝાંઝ ટીપતા’તા. એક રાવળિયો ડાક વગાડતાં વગાડતાં કાંક લલકારતો’તો, પણ કાંય હંભળાતું નો’તું. ઈના કરતાં ઓલા બેય પઢિયારના હોંકારા વધુ હંભળાતા’તા. આ તરકટ કયાં લગી પૂગ્યું છ ઈની મને તો કેમની ખબર પડે? હું તો ભગતબાપા બેઠાં, ઈની પડખે જ બેહી ગ્યો.

સવજીએ જરાક જોરથી હોંકારો કર્યો ને એક આંગળી ઊંશી કરી, કે બધું બંધ. કારની નીશી આંખ્યુંએ બેઠેલી નાથાની વઉએ આંખ્યું ઊંશી કરી, હું બરોબર ઈની હામે જ બેઠેલો.

સવજી ચપટીમાં લઈને દાણા નાખતાં બોલ્યો, ‘લ્યો, વધાવો.’

એક રાવળે દાણા ગણીને ડોકી ધુણાવીઃ ‘હા. સે.’

સવાના મોઢા ઉપર રાજીપો દેખાયો. જાણતા’તા ઈય બધા રાજી થ્યા લાગ્યા ને સણભણ્ય કરવા લાગ્યા. મને કાંય તાળો બેઠો નંઈ, તે મેં ભગતબાપા હામું જોયું. બાપા કયે, ‘ઈની દેવની હા પડી છ. હવે ગોઠણભેર થઈ જાહે. ગમે ઈ હોય ઈને પકડ્યે પાર કરવાનો!’

જહમત બાબરે અડાળિયું ખખડાવી. સંધા સાના સબ્બડકાં લેવા માંડ્યા. ને પશી બીડીયું. બીડીયુંના ગોટેગોટાની ડમરી. નાથાની વઉ ઈમની ઈમ કોકડું વળીને બેઠેલી તિ બેઠેલી જ રઈ. ધુંવાડાથી ને પરશેવાથી અલખાતી લાગી. સવજીએ બંડી કાઢી નાંખી, ને જટિયાને ઝાપટ મારી, ખોંખારો ખાધો. માંડલું તયાર. સવો કયે, ‘અંબા માને બોલાવો.’

રાવળિયે દાંડી મારી. ઝાંઝનાં બખલખિયાં વાગ્યાં. એક રાવળિયે ધીમી ધારે રાગ કાઢ્યોઃ

‘મા અમ્બા, પધારો સાસરના ચોકમાં…’

મારી માવડી, રમવા પધારો ગબ્બર ગોખમાં…’

ને, ઓલા બેય પઢિયાર ધીમું ધીમું ધૂણતાં ધૂણતાં હુહવાટા કરવા લાગ્યા. સવજીની તો એક આંગળી જધરૂજતી’તી. પણ ઈના ડોળા બઉ ફાટતા’તા. ડાકલાં શગ્યાં, ઝાંઝની રમઝટ શગી, રાવળે રાગ તણો કરીને ગાવા માંડ્યું, ઓલાએ હોંકારા શરૂ કર્યા, સવાએ બીજે ગામ હંભળાય એવો પડકારો કર્યો, હું ધરૂજી ગ્યો, સવો ગોઠણભેર થઈ ગ્યો, ‘ઊતર, માડી, ઊતર, રમવા ઉતર, મારી માવડી!’

પણ, નાથાની વઉ તો જેમ બેઠી’તી એમ બેઠી’તી. ઈ નો હલી કે નૉ સલી.

ડાકલાની રમઝટ વધી, રાવળનો રાગડો ફાડી ગ્યો, ધૂણતા’તા ઈના હૉકારા-પડકારા વધ્યા. સવો નાથાની વઉના મોઢા પાંહે મોઢું લઈને કાલાવાલા કરતો હોય ઈમ કરગરવા લાગ્યો: ‘રમવા આવો ને, જોગણી!… તમારી બેન વાટું જોવે સ… ગોખથી હેઠાં ઊતરોને, માવડી!’

પણ, નાથાની વર્ષ નોં હલે કે નોં સલ્લે. જેમ બેઠી’તી એમ બેહી રઈ. ઓયડામાંથી ધુંવાડો તો બા’રો નીકળી ગ્યો’તો. પણ ધુણતાં’તાં ઈના પંડ્યમાંથી ધુંવાડા નીકળતા હોય તેમ લાગતું’તું. કલાકેક આમ હાલ્યું હશે. તણ જણ એકધારું ધુણ્યા, વગાડવાવાળાએ વગાડ્યે રાખ્યું, ને કોક કોકે હોંકારા કર્યા, પણ નાથાની વઉ એકની બે નો થઈ. ને, સવજીએ આંગળી ઊંશી કરી. ડાક બંધ. સંધુ બંધ. સવજીએ હા…ક કરીને બડખો ખેંશીને રોકડો રૂપયો ફેંક્યો હોય ઈમ ખૂણામાં જાવા દીધો. બધું ટાઢુંબોળ થઈ ગ્યું. સંધા પોતપોતાનાં ફાળિયે પંડ્ય લૂછવા લાગ્યા. સવાએ દાણાની ચપટી એક કોર્ય મેલી. રાવળે દાણા ગણ્યાઃ ‘વાસા.’

ઈ ભેગી સવાએ નાથાની વઉના ગાલે અડબોથ સોડી દીધી. વઉ તો પથરાની હોય ઈમ હેઠું ઘાલીને બેહી રઈ.

‘માતા નથ્ય આ; દેવ નથ્ય, મેલું સે મેલું; સોખામું હોય તો હાદર થ્યા વન્યાં નૉ રહે. આ તો મેલું ભરાઈ ગ્યું સ.’ સવજીએ ફેંસલો આપ્યો.

હવે, ભગતબાપા ગાંડઘહણિયે આગળ આવ્યા. ‘પણ ઈ તો કયે છ ને કે ખીજડાવાળી માતા સવ.’

સવજીએ બીડી હળગાવી. ‘મેલું હોય ઈ થોડું ઈમ કયે કે હું મેલું સવ!’

બાપા કયે, ‘જિ હોય ઈ. કાઢવું તો જોહે ને?’

સવજી નાગની જેમ ઊંશો થ્યો, ‘હોવ્વ. ઈને હું, છેના બાપાનેય જાવું જોહે. તીજી થપાટે વે’તીનું નૉ થાય તો મારું નામ સવો નંઈ.’

પે’લાં માતાને શીરીફળ વધેરો. પશી બીજો પટ માંડીઈ.’ એમ કઈને સવજીએ કાંકરી કાઢીને તાળવે સોંટાડી ને કહ્યું, ‘લાવો, સા. વળી સા ફરવા લાગી. પીનારાએ પીધી, ને નૉ પીનારાએ ના પાડી. માતાના મઢમાં દીવા થિયા, અગરબત્તીયું થઈ, નાથાએ એક ઘાએ શીરીફળ વધેર્યું. સવ ઊઠી ઊઠીને ઊંધા પડી પડીને પગે લાગ્યા. શેષ વે’ચાણી. સવનાં મોઢાં એકધારાં હાલવાં માંડ્યાં. નાથાની વઉને કોયે વતાવી નંઈ. ને ઈ હલીસલ્લી નંઈ.

મેં બા’ર નજર કરી. વાદળાં હતાં તે રાત વધુ કાળી લાગતી’તી. અડધી રાત થઈ હશે. આપડા રામને આમ અડધી રાતે બા’રા નીકળવાના હેવા નંઈ. પણ બેતણ જણ નાડાછોડ કરવા નીકળ્યા, તિ આપડા રામે નીકળ્યા.

એક જણો કયે, ‘સવજીભાઈ હાસા થાય તો ભલભલાને મૂતરાવી દ્યે, હો!’

બીજો કયે, ‘હંધાય દેવ ઈને હાજરાહજૂર ને તિમાં. ગમે ઈની હાર્યે વાતું કરી હકે.’

હું માલીપા આવ્યો તંયે માંડલામાં ચલમ ફરી રઈ હતી. સવો ને ઈના પઢિયાર ઊંડા ઊંડા દમ લગાવતા’તા. ભગતબાપાએય એક દમ માર્યો. પશી મુંને કાનમાં કયે, ‘નાત હારે નાડી સોડવી જોવે.’ સવાએ શેલ્લો દમ માર્યો તંયે ચલમ માથે ભડકો થઈ ગ્યો. ઈ ભેગા એના ડોળાય લાલઘૂમ સકળવકળ થાવા માંડ્યા. સવ સરખાઈ બેહી ગ્યા. રાવળે વશમાં હતી ઈ ધૂણી સંકોરી. ઈમાં ગૂગળની કણીયું ભભરાવી ને વળી ગોટેગોટાથી ઓયડો ભરાઈ ગ્યો. ધૂણીમાં જરાક જરાક ભડકો થાતો’તો, તિ ફરતે બેઠેલાનાં મોઢાં જ દેખાતાં’તાં, બાકીનાનાં મોંઢાંય નો’તાં દેખાતાં.

સવાએ ટટ્ટાર થઈને હોંકારો કર્યો, ને રાવળે ડાકલાં હાથમાં લીધાં. સવો કયે, ‘મેલડીને આરધો. ખમ્મા, મારી મા!’

ઈ ભેગાં ડાકલા પર ડાંડીયું પડી, ઝાંઝનાં બખલખ બોલ્યાં. એક રાવળે રાગ કાઢ્યો,

‘ખમ્મા, મારે ઓયડે પધારો, મા મેલડી!

ખમ્મા, સુટ્ટાં જટિયાંવાળી,

ખમ્મા, એક આંખ્યુંવાળી,

ખમ્મા, બળે જીભા’ળી,

ખમ્મા, હાથે ખપ્પરવાળી,

ખમ્મા, મારે ઓયડે પધારે, મા મેલડી!’

ને, ડાકલાં શગ્યાં, બેય રાવળિયા જોરજોરથી ડાંડિયું મારવા લાગ્યાં; બીજા રાવળિયે પણ રાગ પુરાવ્યો. વશમાં વશમાં ‘ખમા…ખમા…’ બોલતા’તા. બેય પઢિયાર તો માથાનાં ઓડિયાં ફંગોળતા આમથી તેમ ડોલ્યું લેતા ધૂણવા માંડ્યા’તા. બેઠેલામાંથી કોક કોક ‘ખમા…ખમા…’ બોલ્યું જાતું’તું. મને આ ધૂણ્ય નોખી જાતની લાગતી’તી. ઈમાં ઑશિતા સવો ગોઠણભેર થયો ને ઈણે જોરથી એક મુક્કો ભોંય ઉપર પશાડ્યો. આખા ઓયડામાં ધમ્મ કરતો અવાજ થ્યો. સવાએ ઈની ડોકી આમતેમ ઘુમાવવા માંડી, ને આકાશ ફાડી નાખે એવી રાડ પાડી. અટાણે ઈનો શિકોટો ફરી ગ્યો’તો. ઈના ઊડતાં જટિયાં વારેઘડીયે નાથાની વઉના મોઢા પર વાગતાં’તાં. વઉ સવજીની હામુ કતરાઈ રઈ’તી. તણ તણ જોરાવર ભૂવા હામેય મસક દેતી નો’તી. સવજી ગોઠણભેર ઊભો ઊભો ધૂણ્ય જાતો’તો. ઘણી વારે ઈણે બેય હાથ ઊંશા કરીને નખરાં દેખાડ્યાં, જાણે માતા આવી હાજરાહજૂર! પશી ખદક ખદક હાલતો હોય ઈમ દેયને ડોલાવવા માંડ્યો, જાણે માતા સાંઢિયે સડીને આવી રઈ સે! પશી મંડ્યો ખડખડ ખડખડ દાંત કાઢવા. બધાય ‘ખમ્મા.. ખમ્મા…’ કરતાં કરતાં રાજી થઈ ગ્યા, ને હાથજોડ કરવા લાગ્યા. સવો અટાણે ખરાખરી મેલડી મા થઈ ગ્યો. ઈ ભેગી, સવાએ નાથાની વઉને એક સોડી દીધી. વઉ ધરૂજી ગઈ. ઈ. ભેગા બેય પઢિયારે વઉને વાંહે એક એક ધુંસ્તો લગાવ્યો. ને સવો બરાડ્યો, કોણ સો? બોલ્ય, ‘કોણ સો? જિ હો ઈ હાદર થા, નકર તારા દાંત ખાટા કરી નાંખીશ. બોલ, કોણ સો, બોલ?’ કઈને સવાએ એક બીજી ઝાપટ સોડી દીધી. હવે નાથાની વધુ ખરાખરી ધરૂજવા માંડી. ઈ ભેગાં તણે ઈંની માથે ઝળૂંબી ગ્યા. ‘હાલ્ય, પટમાં આવ્ય. જિ હો ઈ હામે આવ્ય.’

તણે એમ ધૂણતા’તા કે બેઠેલાય ધરૂજતા હોય ઈમ લાગતું’તું. આખો ઓયડો ધૂણતો’તો. મઢમાં બેઠેલી માતા બા’રી આવીને હાજરાહજૂર થાહે એમ લાગતું’તું. નાથાની વઉને હવે ઓતાર સડતો’તો. ઈમાં, સવાએ પડખે પડેલી હાંકળ હાથમાં લીધી ને રાડ પાડી, ‘આવે સ કે સામડાં ફાડી નાખું? હાદર થા, રાંડ શંખણી!’ કઈને બેતણ વાર હાંકળ પોતાને વાંહે ઝૂડી, ઈ ભેગાં બેય પઢિયારે નાથાની વઉના બેય હાથ પકડયા, સવાએ વઉના મોંવાળાને બાસ્કો ભરીને પકડડ્યા ને વઉનું માથું ધૂણી ઉપર ઊંધું રાખ્યું, ને મંડ્યો હાંકળે હાંકળે વઉના વાંહે ઝૂડવા. મારતો જાય ને બોલતો જાય, ‘હાદર થા છ કે કળશ્યો કરાવી દવ? બોલ, કોણ સો, બોલ? ડાકણ સો? સુડેલ સો? શંખણી સો? વંતરી સો? બોલ…’

ધૂણીમાંથી ગોટા નીકળતા’તા, ડાક ને ઝાંઝ ને રાવળિયાના રાગડા ને બેઠેલાના હોંકારા – પડકારા ને સવાની હાંકળના સબોટા. તિ વઉ તો આમેય ધૂણવા માંડી’તી. ઈમાં સવજીએ પડખે પડેલા સાલિયામાંથી મૂઠી ભરીને મરસું નાંખ્ય ધૂણીમાં, ને કયે સ ક્યાં જાય! સવ ખોં ખોં કરવા મંડ્યા, કોક કોક તો બા’રા ભાગ્યા. સવો તો એકધારો મંડાયેલો. હાંકળનો સપાટો બોલાવતો જાય ને ઓડિયા ઝટકાવતો જાય ને ડોળા ફાડતો જાય ને બળ કરીને વઉને ઝંઝેડતો જાય ને મોઢામાં મોઢું નાખીને રાડ્યું પાડતો જાય: ‘કોણ સો બોલ? હાદર થા સો કે નંઈ? કેમ બોલતી નથ્ય? શંખણી સો? ડાકણ સો? શિકોતર સો? વંતરી સો?’ ને વહુ પરશેવે લથબથ થઈ ગ્યેલી તે ડોળા સકળવકળ કરે, તિ મીણ કઈ ગઈ ને સવાનું શેલ્લું વેણ પકડીને બોલી ગઈ: ‘વંતરી સવ વંતરી…’

ને સવાએ વઉનાં જટિયાં મેલી દીધા, એક અડબોથ લગાવી. ગોઠણ વાળીને બેહી ગ્યો. એક ખમકારો કર્યો ને આંગળી ઊંશી કરી. હજી ઈની ધુણ્ય સાલુ હતી, ઓલા બેય હજી ધૂણતા’તા. ઝાંઝ બંદ થઈ ગઈ, ડાકલાં ધીમાં પડ્યાં. ને પશી ઈય બંદ થઈ ગ્યાં. બધાયને ધુણ્ય હેઠી બેઠી. સવો કયે, ‘બે જણા વાહર નાખો.’ બે જણા ઊઠ્યા, પશેડીના શેડ પકડીને ઝાપટું મારવા મંડ્યા. ઘડીક વારમાં ધુંવાડો ઓયડામાંથી બા’રો નીકળી ગ્યો. સવો કયે, ‘આ બારું ઠાલવીયાવો.’ એક જણે ઊભા થઈને એક પતરા ઉપર ધૂણીના અંગાર લીધા ને બા’રો નાંખીયાવ્યો. ઘડીક વારમાં તો વાહરની ઝાપટુંએ ઓયડો સોખ્ખો થઈ ગ્યો. બાબર પાણીની ગાગર લઈયાવ્યો. સવાએ નાથાની વઉને ગલાસ અંબાવ્યો. વઉ આખો ગલાસ ગટગટાવી ગઈ. એક પશી એક બીડી હળગાવવા માંડ્યા, સવા શિવાયના ઊઠી ઊઠીને બા’રા નીકળ્યા. ભગતબાપા તો ઊંબરામાં બેઠા’તા ઈમ જ બેશી ર્‌યા. હુંય ઈની પડખે બેઠો’તો. સાની અડાળિયું ફરવા માંડી. સવ સબડકા લેવા માંડ્યા. આ વખતે વઉએય સા લગાડી. સવો કયે, ‘હવે હાદર થઈ ગઈ સે અટલે આપડે કઈ ઈમ કરવાની.’ વઉ જાણે સવાની પાળેલી કૂતરી હોય ઈમ બેઠી’તી.

સા પીધા કેડ્યે ભગતબાપા કયે, ‘બાકી તેં હાદર કરી, હો!’

‘નૉ થાય ને જાય ક્યાં. તો તો સોસઠ જોગણિયુંનો થાપો લાજે ને!’

ભગતબાપા ટાઢે કોઠે પોરો લેવા માંગતાં હોય ઈમ વાતે વળગ્યા, ‘પણ આ વંતરી તો ઘાયતાંય કોયને વળગતી હોય ઈમ હાંભળ્યું નથ્ય. આને ક્યાંથી ભેટી ગઈ?’

સવાએ બીડીનો દમ મારીને સોખવટ કરી, ‘વંતરીયું તો જ્યાંત્યાં ભાટકતી જ હોય, ઈને વતાવો નંઈ ને જાવા દ્યો તો જાતી રહે.’

‘આને કેમનું થ્યેલું?’

‘આને વંતરી આવેલી, ને નાથાએ પકડીને ઝૂડી નાખી અટલે રડે નાખ્યા ધામા…’ સવાએ તોડ પાડ્યો. ‘ઈ વખતે જાવા દીધી હોત તો વઈ જાત…’

ભગતબાપાને વાતમાં રહ પડતો લાગ્યો. ‘આ વંતરીની જાત કઈ? દેવમાંલી કે ડાકણમાંલી?’

બીડી પીતાં પીતાં સવજી કહે, ‘આ દેવમાંથીય નંઈ ને ડાકણમાંથીય નંઈ.’

ભગતબાપા ઘડીક થંભી ગ્યા. ‘તો, તો જાણવું જોહે કે આ ક્યા મલકનું મેલું સે?’ વળી અટકીને બોલ્યા, ‘હજી રાત્ય સે, કાંક કે’તો સુવાણ થાય.’ બાપાએ માંગણી મૂકી. ગામમાં બાપાની આબરૂ બવ. કોય બાપાનું વેણ નોં વાઢે.

સવજીએ બીડી હોલવી. જરાક મોઢું મરકાવીને કયે, ‘તમારે જાણવું હોય તો કવ. ભરમાને પરગટ કરવા જોહે. ઈના મોંએ જ કથા હાંભળવા જેવી.’

ન્યાં લગીમાં રાવળ આવીને બેહી ગ્યો’તો. સવો ઈને કયે, ‘આ ધૂણી બારી કરો. સોખામું પાણી સાંટો બધ્ધે. એક દીવો ને સાર અગરબત્તી કરો… ને સવ હાથપગ ધોઈને બેહો.’

સવ પટોપટ સવજીએ કીધું ઈમ કરવા માંડ્યા. ને ઘડીક વારમાં તો સોખ્ખાસણાક થઈને પલોંઠી વાળીને બેહી ગ્યા. રાવળે ડાક હાથમાં લીધી. સવજી કયે, ‘જરૂર નંઈ. ભરમા તો મંતર ભણું ને હાદર.’

સવો આંખ્યું મીંશીને સુવાસ લેતો લેતો હોઠ ફફડાવવા માંડ્યો. સંધાય મોં વકાશીને ઈની હામું જોઈ ર્‌યા. સવાએ ઘડી-બ-ઘડીમાં આંખ્યું ઉઘાડી. ઈના મોંઢા ઉપર મરકલાં રમતાં’તાં. જાણે ઘડીક વાર પે’લાનો સવો જ નંઈ! ધીમેશથી ઈણે વાત માંડીઃ

‘વેલાના જમાનામાં ખીરનો દરિયો હતો ઈ તો તમિ જાણો જ સો? ઈમાં શેષનાગ ઘૂંસળું વળીને પડ્યો પડ્યો તર્યા કરતો ઈ તો તમિ જાણો જ સો? ઈની માથે ભગવાન લાંબા થઈને પોઢ્યો રે’ ને માતા લખમી ભગવાનનાં સરણ દાબતાં દાબતાં વાતું કરતાં જાય ને દાંત કાઢતા જાય ઈ તો તમિ જાણો જ સવો?’

કોકની તો ડોકીય હલતી હું જો’તો.

‘ઈમાં એક વખતના સમે માતા લખમીને કાંક અળવીતરાઈ હુજી, તિ ભગવાનને કયે, આમ ને આમ ગમતું નથ્ય. કાંક કરો ને. ભગવાન કયે, હું કરવું સ? આમ ને આમ તમને આણંદ નથ્થ આવતો? લખમી કયે, ના. કયાંક મજો પડે એવું કરો.

હવે ભગવાનને તો માતા કયે ઈમ કરવું જ પડે. ઈણે તરત ડૂંટી ઉપર હાથ ફેરવ્યો ને ડૂંટીમાંલું કમળ નીકળ્યું ને કમળમાંલા નીકળ્યા ભરમા. ભગવાને હકમ કર્યો કે ભરમા! આ દેવીને મજો પડે એવી સૃષ્ટિ બનાવો. ઈ ભેગું, ભરમાએ એક મોઢું પો’ળું કર્યું ને સુવાસનો ગોળો જાવા દીધો અંકાશમાં, ભરમા અંતરધાન. ગોળો મંડ્યો ઘુમરિયું લેવા અંકાશમાં. ઘડીક વારે દેખાંય ને ઘડીકવાર અંતરધાન થઈ જાય. વળી લખમીજી વાટ જોતાં ડોળા ડગડગાવે તંયે પાસો નીકળે અંકાશની કોર માથે, ને લખમીને મજા પડે!

પણ, થોડાક દિ’ ગ્યા, ને લખમીજી કંટાળી ગ્યા. ભગવાનને કયે, આ કોરેકોરો ગોળો અંકાશમાં ઘુમડિયાં લે છ ઈમાં બઉ મજો નથ્ય આવતો. કાંક કરો ને!

વળી ભગવાને ડૂંટી ઉપર હાથ ફેરવ્યો. ભરમા હાદર. ભગવાન કયે, આ ગોળાનું નામ? ભરમા કયે, ‘પ્રથમી.’ ભગવાન કયે, ‘પ્રથમી માથે હજી કાંક કરો.’ ભરમાએ બીજું મોઢું પો’ળું કર્યું ને સુવાસ જાવા દીધો ગોળામાં, તિ ગોળા ઉપર પવન, પાણી ને અગનિની હડિયાપાટી સાલુ થઈ ગઈ. ગોળો ઘુમરિયું લેતો જાય. અગનિ ધોડતો જાય ને ઈની વાંહે પવન ધોડે, આખી પ્રથમી માથે હડિયાપાટી હાલે. અગનિ ધોડતો ધોડતો પાણીનો દરિયો ભાળીને ઈમાં હંતાઈ જાય, ઈને ગોતવા પવન દરિયાની માલીપા ગરીને આખા દરિયાને ઊંશો કરે. આમ ને આમ પ્રથમી માથે ખેલ હાલ્યા કરે. ને માતા લખમી જોઈ જોઈને રાજી થિયાં કરે. પણ આ તણ જણા કરી કરીને કટલા ખેલ કરી હકે? તિ, એક દિ’ વળી લખમી કયે, અટલી રમતમાં બઉ મજો નથ્ય આવતી. ભગવાનને તો હેવા પડી ગ્યેલા! ફેરવ્ય હાથ ડૂંટીએ, તિ ભરમા હાદર. ભગવાન કયે, હજી આમાં કાંક નવીન કરો. ઈ ભેગું, ભરમાએ તીજું મોઢું પો’ળું કર્યુ, તિ ઈમાંથી નકરી ઝણ્ય ઊડી, ને પથરાઈ ગઈ પ્રથમી માથે. ને જોવે જોવે ન્યાં મંડ્યાં ઝાડવાં ઊગવાં. જ્યાં જુવો ન્યાં નકરું ઝાડવું ઝાડવું, નાનુંમોટું, લાંબુંટૂંકું, જાડું-પાતળું, ઝાડ ઝાડ થઈ ગ્યું, પાણીમાંય ઝાડવાં, ને ડુંગરું માથુંય ઝાડવા, તિ મૂકયા માંગણ નૉ રે’વા દીધો, ને આખી પ્રથમી લીલીકુંજાર કરી મેલી.’

‘ભઈ, ભરમાને કોય પૂગી હકે!’ ભગતબાપાએ ટાપશી પૂરી. ‘ઈ તો ધારે ઈ કરી હકે!’

સવજીએ અટલો પોરો લઈને વળી વાત હંકારીઃ ‘તિ ઝાડવાંને ફૂલ આવે, ફળ આવે, પવનના ઝપાટે લેર્યું લે, એય ને રૂંડા સાયા પાથરે, તિ પ્રથમી માથે આણંદ આણંદ થઈ ગ્યો. લખમીમાને ય ઈ જોઈ જોઈને આણંદ થાય.

પણ, જાણે માતાને ય ભૂત વળગ્યું હોય ઈમ હખ નંઈ. તિ એક વાર ભગવાનેને ક્યે, હવે આમાં કાંય નવીન નૉ થાય? ભગવાન ક્યે, પ્રથમી માથે જીવ રમતાં મેલો. ભરમા ક્યે, આ ઝાડવાં જીવ જ સેને! ભગવાન ક્યે, ઈમ નંઈ. રમતાંભમતાં જીવ જોવે. આમ જયાં નાંખીઈ ન્યાં ખોડાઈ ર્‌હે ઈમાં હું મજો આવે? ભરમા કયે, પરભુ, તમ પાંહે અમ રોખાએ બઉ ડા’પણ નૉ કરવું જોવે. પણ આ જીવને બઉ રમતો મૂકવા જેવો નંઈ હો! પશી જેવી તમારી મરજી. લખમીજી કયે, જુવો તો ખરા. કરી કરીને ઈ હું કરવાનાં. જિ કરશે ઈ પ્રથમી માથે જ ને! ઈ કાંય ઊડીને સરગાપર તો નંઈ આવી હકે! ભરમા કયે, જેવો હકમ. ને ભરમાએ ચોથું મોઢું પોળું કરીને સુવાસ ફેંક્યો પ્રથમી માથે, તિ એકલાં જીવાણું જીવાણું ને જોતાજોતામાં આખી પ્રથમી જીવાતથી ભરાઈ ગઈ. પાણીમાંય જીવાત ખદબદે ને ભોં માથેય જીવાત ખદબદે. નાની ને મોટી, જાડી ને પાતળી. લાંબી ને ટૂંકી. પાણીમાં તરી હકે એવી ને ભોં માથે ધોડી હકે એવી ને આકાશમાં ઊડી હકે એવી ને સાર પગાળી, પાંખુવાળી ને પૂંસડાવાળી, કોક કોક ડુંગરા રોખી સાલેમાલ ને કોક કીડીયું જેવી કણકણ. સંધીય જીવાત ખાયપીએ ને ઊંઘે, આખી પ્રથમી માથે આંટા માર્યા કરે, વળી ખાયપીએ ને ઊંધે, ને કારેક ગલતાનમાં આવી જાય, તિ માદા ભારેવગીયું થાય, ઈનાં બસ્સાં થાય, ભાતભાતનાં અવાજો કરે, ને ભાતભાતનાં રૂપ કાઢે, તિ લખમીજીને મજા પડી ગ્યો! લખમીજી જોતાં ધરાય નંઈ. એક દિ’ ભગવાન કયે, હવે કારેક કારેક સરણ તળાંસતાં તમારા હાથ અટકી જાય સે, હો! લખમીજી દાંત કાઢતાં કયે, આ પ્રથમીનાં જીવ ક્યારેક ક્યારેક એવું એવું કરે સે કે ઈ જોવામાં ભાન રહેતું નથ્ય……!’ કહેતાં કહેતાં સવજીએ ભગતબાપા હામે એક આંખ્ય ઝીણી કરી; બાપા એક હોઠ ખેંશીને મરક્યા.

‘આમનેમ કરતાં ઘણાં વરહ ગ્યાં. પ્રથમી માથે જીવ લીલાલે’ર કરે, ને સરગાપરમાં ર્‌યાં ર્‌યાં લખમી માતા ઈ જોઈજોઈને રાજી થિયાં કરે. પશી લખમીજીને અણગમતું થાવા માંડ્યું. જીવોની લીલા ઈને એકધારી લાગવા માંડી. ઈમાં મજો ઓસો થાવા માંડ્યો. સંધાય જીવ ખાયપીએ, મોટું જીવ નાનાને ખાય. પે’લાં તો કોક જનાવર ભેંશને ફાડી ખાતું ઈ જોઈને મજા પડતી, ને કોક કાબર ફૂદાને પકડી લેતી ઈનીય મજા પડતી, પણ ઈ બધું એકધારું ને મૂંગું મૂંગું હાલે. લખમીજી કંટાળી ગ્યા. એક દિ’ બવ વિશારમાં પડી ગ્યા તંયે ભગવાનથી નૉ ર્‌હેવાણું. ભગવાન કયે, કાંઈ થ્યું સ? હમણાંકા તમિ બવ વિશારમાં ર્‌હો સ? માતા કયે, વિશાર તો બવ આવે, પણ તમને કેવાય ઈમ નથ્ય, ઠાલામફતના તમિ ખિજાઈ જાવ. ભગવાન કયે, હું આજ લગીમાં કારેય તમારી ઉપર ખિજાણો સવ? મને નૉ ક્‌હો તો મારા હમ. લખમી કયે, વસન આપો, હું કવ ઈમ કરશો? ભગવાન કયે, વસન. લખમી કયે, હજી આ પ્રથમી ઉપર કાંક નવીન કરાવી દ્યો. ભગવાન કયે, આ સે ઈ તમને ઓસું લાગેસ? સોરાશી લાખ જીવ ભાતે ભાતે જીવે સ ને એય સુખશાંતિ ને લે’ર કરે સ! આમાં તમને હું ખામી લાગેછ! માતા કયે, ઈ સંધાય જીવે છે, પણ મૂંગા મૂંગા ને એકધારાં. આના કરતાંય અટપટાં જીવ રમતાં નૉ મેલી હકાય? ભગવાન કયે, હવે ઈમાં મુંને હું ખબર પડે! ભરમાને પૂશી જોઈ.

કઈને ભગવાને ડૂંટી માથે આંગળી ફેરવી. થોડીક વાર ફેરવ્યે રાખી. આ વખતે ભરમા ઝટ લઈને નૉ આવ્યા. પરગટ થઈને કયે, બોલો! ભગવાન કયે, હજી આ પ્રથમી માથે કાંય નવીન થઈ હકે? ભરમા કયે, હવે મારાથી કાંય નૉ થાય. મારે સાર મોઢાં સે, તે સારેમાંથી પવન વે’તો મેલીને મેં આટલું કરી દીધું. હવે મારી નાભિ તળિયાઝાટક સે. ભગવાન કયે, પણ મેં તમારી માને વસન દીધું સ ઈનું કેમ? ભરમા કયે, પણ મારી વન્યા આ સૃષ્ટિમાં કોઈ ફારફેર કરી હકે નંઈને! ને મારામાં હવે કાંઈ વેંત ર્‌યો નથ્ય. તોય ભગવાન કયે, કાંક આયડ્યા કરો.

ભરમાએ ઘડીક વાર માથું ખંજળ્યું, પશી કયે, હડમાનને પૂશી જોવ. ઈ એક બળૂકો સે. ભગવાન કયે, ઈમાં બળ જોવે કે કળ? ભરમા કયે, પે’લાં બળ જોવે. કાં’કે જિ કરવાનું ઈ ઈમાંથી ને ઈમાંથી જ કરવાનું સે. પ્રથમી માથેથી પવન ખેંસવો જોહે, ઈની હાર્યે જીવાણું ખેંસાહે, ઈમાંથી કાંક નવીન કરીઈ. ભગવાન કયે, તો તો કાંક બખડજંતર નંઈ થાય? ભરમા કયે, મન થાય. તમારે ર્‌યા ર્‌યા તાલ જ જોવા છ, તે થાવા દ્યો ને જિ થાય ઈ! ભગવાન કયે, ભલે.

ભગવાને કીધું ને ભરમા ઊડ્યા, સડ્યા હડમાનની ગોતણીએ. હડમાન તો એક ઝાડની ડાળીએ લાંબા થઈને ઘોરે. ભરમા કયે, એય ઊંઘણશી! હેઠા આવો. તમારું કામ સે. હડમાન કૂદકો મારીને હેઠા, ને હાથજોડ્ય કરી ઊભા રયા. ભરમા કયે, જવો, ભગવાનનો હકમ સે, માતા લખમીની હઠ સે; અસ્ત્રીહઠને તો કોય પૂગી નૉ હકે! અટલે હું કવ ઈમ કરવું જોહે. હડમાન ક્યે કો’. ભરમા કયે, આ પ્રથમી માથેથી લાંબા લાંબા સુવાસ પાંશીગાંડે ખેંસવાના. અટલે પ્રથમી માથે સે ઈમાંથી જીવાણું ખેંસાઈ ખંસાઈને તમારા સુવાસમાં આવશે. ઈને આયાં ઠાલવવાનાં. ને ઈમાંથી બેપગાં પૂતળાં બનાવવાનાં. હડમાનને મગસ તો નૉ હોય! ઈ કયે, પવન પાણી અગનિ ને માટી હંધાય ખેંસાહે તો? ભરમા કયે, મન ખેંસાય. સંધુંય ખેંસવાનું જ સે ને! હડમાન કયે, કટલ્યાં પૂતળાં કરવા છ? ભરમા ઘડીક વિશાર કરીને કયે, લ્યો આ માળા રાખો. ઈના પારા ગણતા જાવ, ને બનાવતા જાવ. કઈને ભરમાએ ડોકમાંથી માળા કાઢીને ફગાવી, ને પોતે ઝાડને ટેકે લાંબા થ્યા.

હડમાન તો ધંધે લાગી ગ્યા. પ્રથમી હામું મોઢું પો’ળું કરીને પાંશીગાંડે સુવાસ લીધો ને આવ્ય સોરાશી લાખ જીવાણું ઈના ઓદરમાં. સુવાસ પાસો કાઢીને કર્યો ઢગલો. ને ઈમાંથી બનાવ્યું બેપગાળું પૂતળું. ઈ આ માણહ!

સવના ડોળા ફાટી રે’લા. સવજી જાણે નજરે જોતો હોય ઈમ વાત કરી રિયો’તો. ભગતબાપા ટેસથી વાતને હોંકારો દેતા’તા.

તિ હડમાનને કેટલી વાર. માળાનો પારો નોખો પાડતા જાય ને સુવાસ ખેંહે, પાસો મેલે, પૂતળું તયાર થાય, પારો નોખો કરે, ઈમ કરતાં કરતાં સંધાય પારા પૂરા થઈ ગ્યા, ને આણીકોર જુવો તો પૂતળાની હાર ગોઠવાઈ ગઈ.

ટેમ થઈ ગ્યેલો તે ભરમાને ઝોકું આવી ગ્યેલું. હડમાન કયે, બેઠા થાવ, પરભુ! તમારા કંટ્રાટ પરમાણે બધું તયાર સે.

ભરમા બેઠા થઈને જોવે તો, માણહ માણહની લેન સૂતેલી! કાળા ધોળા પીળા રાતા. ભરમા કયે, ભાતભાતનાં બનાવ્યાં! હડમાન કયે, ગોળો ફરે ને જ્યાંથી સુવાસ ખંહું ન્યાંથી સંધું હાલ્યું આવે ને, હડેડાટ, તિમાં. ભરમા આખી લેનને ધારી ધારીને જોતાં જોતાં ડગલાં ભરીને આગળ હાલ્યા. હડમાનને કયે, તમારા સુવાસમાંલાં બનાવ્યાં છ અટલે લાગે છ તમારી રોખાં જ હંધાય! હડમાન કયે, હાવ એવું નથ્ય, પરભુ. કોક કોક ગોમુખાં ને ઘોડામુખાંય સે, ને કોક કોક ઘેટાં જેવાં ને બોતડાં જેવાંય લાગે સે. ભરમા કયે, હા હો, માળું ફેરાળું તો સે! કોક કોકની આંખ્યું કાગડા જેવી સકળવકળ સે ને કોક કોકની દેડકા જેવી! ખરો તાલ કર્યો તો તમે! કહેતાં કહેતાં ભરમાં અટકીને ઊભા રિયા. કયે કે, પણ મૂળ મુદ્દો નાંખવાનું ભૂલી ગ્યા સવો. તમારી લેન નંઈને. હડમાન કયે, કયો? ભરમા કયે, આને સાલ – વીંધ તો કર્યા નથ્ય! ઈ વન્યા ઈનું તંતર આગળ કેમ હાલે! હડમાન કયે, મારી ઈ લેન નંઈ. તમિ કો ઈમ કરી દઉં. ભરમા કયે, સુવાસ ખેંશી ખેંશીને હવે તમિય મારી જેમ તળિયાઝાટક થઈ ગ્યા હશો! હવે આંઈથી ને આંઈથી જ લાકડાના સાલ બનાવીને અડધાને સોંટાડી દ્યો, ને અડધાને વીંધ પાડી દ્યો, ને હડશેલો મારો તિ જાય પ્રથમી માથે. કઈને ભરમા પાસા ઝાડને ટેકે લાંબા થ્યા.

હડમાને તો પાશી માળા લીધી. બરોબર અડધોઅડધ પારા પાંહે એક કાંકરી મૂકી. ને પશી એક એક પારો સેરવતાં જાય ને એક એકને સાલ ભરાવતા જાય. પશી અડધાને વીંધ પાડી દીધાં. ને પશી ભગવાનનું નામ લઈને માર્યો હડશેલો, તિ આખો ઢગલો પવનમાં લેર્યું લેતો લેતો આવ્ય પ્રથમી માથે!

હાથ ખંખેરતાં ખંખેરતાં હડમાન ભરમા પાંહે આવ્યા, ને કયે પરભુ, કામ પૂરું. આ લ્યો તમારી માળા. ભરમાએ માળા હાથમાં લીધી ને ઓંશિતા કાંક અયાદ આવ્યું હોય ઈમ માળા હામું જોઈ ર્‌યા. હડમાન કયે, માળામાં કાંય ફેરફાર લાગે સ, પરભુ? ભરમા કયે, ફારફેરની તો મા પૈણે, પણ તમિ બરોબર અડધોઅડધને સાલવીંધ કર્યા છને? હડમાન કયે, હૉઉં. બરોબર માળાંને લબડતી રાખીને અડધા પારા આણીકોર ને અડધા પારા આણીકોર રાખીને સરખે ભાગે સાલવીંધ બનાવ્યાં સે. ભરમા કયે, બેય પડખાં ગણેલાં? હડમાન કયે, મને ગણતાં ક્યાં આવડે સ, પરભુ! ભરમાએ તરત માથું ધુણાવ્યું. કયે કે, તો તો તમિ પ્રથમીની મા આણી નાંખી! હડમાન ફાટ્યે ડોળે જોઈ ર્‌યા. ઈને વાત હમજાતી નો’તી કે ઈણે વળી હું ભૂલ કરી છ! ભરમા કયે, આ મણકોય ભેગો ગણેલો? ભરમાએ મેર પર આંગળી રાખીને હડમાનને બતાવ્યો. હડમાન કયે, ઈ તમે નોખો રાખવાનો કયાં કીધો’તો? ભરમા કયે, ઈનું જ બખડજંતર થાવાનું. જટલા સાલ હશી અટલાં વીંધ નંઈ હોય, કાં જટલાં વીંધ હશી અટલાં સાલ નંઈ હોય. ભારે થાવાની! હડમાન કયે, મને ગણતાં નથ્ય આવડતું, પણ બરોબર અડધાને સાલ ખોશેલી ઈ નક્કી. વીંધ પાડવામાં ધ્યાન નથ્ય રાખ્યું. ભરમા કયે. ઈની જ કઠણાઈ થાહે ને આ એક વધી ઈ વંતરી થાવાની, ભાટકયા કરવાની! આ ઈમ સે વંતરીની વાતું. કઈને સવજી અટકયો. ઈની ધરૂજતી આંગળી બંદ થઈ. પાણીનો ઘૂંટડો પીધો. ભગતબાપાએ ઠણકલું કર્યું. સવજીની વારતા હાંભળવામાં બીડી પીવાનું ભૂલી ગ્યા હોય ઈમ સવે બીડીયું મોંમાં મૂકી.

‘આ તો લખમીજીય અટવાઈ જાય એવો તાલ થ્યો કે’વાય.’ ભગતબાપાએ નિસોડ આપ્યો. ઈનો કોય ઉપા નંઈને?’

‘મૂળમાં એવો ગોટો ઘાલી દીધો સ ને, કે કોય ઉપા જ નૉ ર્‌હે.’ સવજીએ વાત અંકે કરતાં પઢિયાર હામું જોઈને હકમ કર્યો. ‘હવે સાપાણી પીને આને પટમાં લાવો. પશી સમશાન જાવાનું મોડું થાહે.’

સવજીના હકમ પરમાણે સા આવી. સવે પીધી. હવેની વિધિ પઢિયારે કરવાની હોય ઈમ સવો ખહીને ભીંતને ટેકે બેઠો. રાવળિયાએ ડાક હાથમાં લીધી. ધૂણી કરીને વશમાં મેલી, ને મંઈ ગૂગળની કાંકરિયું ભભરાવી. ભગતબાપાય ખહીને વાંહે આવ્યા ને મારી પડખે ગોઠવાણા. મેં ઈને કાનમાં કહ્યું, ‘હવે હું કરવાના, બાપા?’ બાપા કયે, ‘હવે વંતરીને પૂછશે કે ઈ ભડવો કોણ હતો? બોલ્ય? ને પશી આ બાઈમાંથી કાઢીને મહાણમાં મેલીયાવશે.’ મેં કહ્યું, ‘કોને?’ બાપા કયે, ‘વંતરીને, બીજા કોને?’

મેં બારી નજર કરી, ભળભાંખળું થાવાને હજી વાર હતી. રાત ખરોખરી ઠરી ગઈ’તી. બા’રા જાવાનો જીવ હાલે નંઈ ઈમ સોંપો પડી ગ્યેલો.

સવજીએ બીડી પીતાં પીતાં હકમ કર્યો, ‘સપટી દાણા ઈના હામે મૂકો. જિ દશ ઈનો ભડવો હશે ઈ દશ ઉલાળશે. પશી સાંકળની ઝાપટ સખાડો કે થાય વે’તી.’ રાવળને કયે, ‘ઈની કુળદેવ સાવંડને બોલાવો.’

રાવળોએ ડાંડી મારી. ઝાંઝુનાં બખલખિયાં વાગ્યાં. બેય પઢિયારોએ જટિયાં સુટ્ટાં મેલ્યાં. રાવળે રાગ કાઢયો,

‘કુળદેવી, તમને સમરું, સમર્થે હોંકારો દ્યોને મારી માવડી!’ બેતણ વાર એમ બોલ્યો કે એક પઢિયારે ધુધકારો કર્યો. બધા ‘ખમ્મા…ખમ્મા’ બોલવા લાગ્યા. બીજા પઢિયારે સાંકળ હાથમાં લીધી ઈ ભેગી નાથાની વઉ ધૂણવા માંડી. પાસું રાવણું સગ્યું.

‘દાણા હાથમાં લે, નકર સામડાં ફાટી જાહે!’ એક પઢિયારે કઈને સાંકળ ઊંશી કરી. નાથાની વઉનો હાથ દાણાની ઢગલી માથે ગ્યો. ઈ ભેગું, મને ભાન નૉ ર્‌યું. મારું મગસ ભમવા લાગ્યું. હું ઊભો થઈ ગ્યો. ઓશરીમાંથી ઠેકડો મારીને ફળિયામાં આવ્યો. બીકે ધરૂજતો’તો તોય ખડકી બા’રો નીકળી ગ્યો.

ખડકીમાંથી જાતાં જાતાં મેં વાંહે જોયું. નાથાની વઉએ દાણાની સપટીનો ઘા ખડકી કોર જ કર્યો!

જીવ

ભગો ચમાર હેઠવાસ સુધી આવતાં આવતાં ભાંગી પડ્યો. પોતાના દેહ પર વીંટેલા ફાટલતૂટલ ધાબળાને વધુ ભીંસથી લપેટ્યો તોય એની થરથરાટી બંધ ન થઈ. ઝૂંપડાની માલીપા પગ મૂકતાં જ ઢગલો થઈ ગયો. પોતાની આસપાસ જ અંજવાળું પાથરતાં ટમટમિયાના ઝાંખા તેજમાં એણે ડોશીની નિસ્તેજ આંખો સાથે પોતાની કંપતી આંખો મેળવી. ડોશી ખેરોગથી કણસતા જુવાન દીકરાની તૂટમૂટ ખાટલીનો પાયો પકડીને બેઠી હતી. એની નિસ્તેજ આંખોમાં ચમકતા પ્રશ્નને પામી ગયો હોય એમ એ બોલ્યો,

‘હજી જીવ સ.’

સાંભળતાં જ છોકરાએ કણસાટ બંધ કરીને પીળા ડોળા ડોસા તરફ ફેરવ્યા. છોકરાને આગળપાછળની કોઈ વાતની ખબર નહોતી. એ તો બધી વાત પોતાની જ થાય છે એમ સમજતો. થોડા દિવસથી એ પોતાના પંડને જમરાજ સામે પડેલો જોતો હતો. જમરાજ ક્યારે હાથ લંબાવે ને ક્યારે જીવ લઈને ચાલતા થાય એ નક્કી નહોતું. ડોશી – ડોસાએ પણ આશા મૂકી દીધી હતી. તોય, એકનો એક દીકરો, જુવાનજોધ, સાજોનરવો હોય તો ઘરે વહુ આંટા મારતી હોય; તે બે ય કંઈક ને કંઈક ઓસડ ઉપાય ને બાધાઆખડી કરવાથી થાકતાં નહીં. પણ આ તો રાજરોગ, એક વાર વળગે કે જીવ લઈને જ જાય. જેમ એવી માન્યતા, તેમ આવીય માન્યતા કે બચાવવાવાળો હજાર હાથવાળો છે; એની કિરપાએ જમરાજના હાથમાં ગયેલો જીવ પણ છોડાવી શકાય. એ આશામાં ને આશામાં ડોસા-ડોશી ગમે તે ઉપાય ચીધે કે જીવ પર આવીને કરવા તૈયાર થઈ જતાં.

જુઓ ને, આગલી રાતે વાસના ફળિયામાં બેઠેલા ગરૂડાએ કંઈક મંતર ભણીને ભગાને રાખની ચપટી આપેલી, ને કહેલું, આ અટાણે સોકરાના કપાળે લગાડવાનીં, ને હાંભળ, નારણ ઊગે તંઈથી બેય માણહે નિરજળા અપ્પા કરવાના. ખોટું કામ તો હું, ખોટો વિશાર પણ નંઈ કરવાનો. સોવીસ કલાક કાઢી નાખો, ને બીજે દિ’એ નારણ ઊગે ઈની હારોહાર તારો ગગો બેઠો નોં થાય તો મને ફટ કે’જે.

છોકરા માટે ચોવીશ ક્લાક તો શું, ચોવીશ દિવસ અન્નપાણી વગર બેસી રહેવાની ભગાની તૈયારી. રાખની ચપટી છોકરાના કપાળે લગાવતાં એ ડોશી સામે મરકીને બોલ્યો હતો, ‘સોવીહ ક્લાકમાં આને બેઠો થ્યેલો ભાળું.’ સાંભળીને ડોશીના ચહેરા પર રાજીપો છલકાઈ પડ્યો હતો; ને છોકરાના ફિક્કા ડોળામાં ઝબકાર થયો હતો. નિર્જળા ઉપવાસની વાત કરી એમાં તો ડોશીની શ્રદ્ધા અનેકગણી વધી ગઈ હતી. બેય માણસ આવતા દિવસની તૈયારી કરતા હોય તેમ આમતેમ આંટા મારવા માંડ્યાં હતાં. આવતીકાલની આશા અત્યારે એમના પગમાં ઊતરી હતી.

એ વખતે હેઠવાસના છેડેથી સાદ સંભળાયો, ‘ભગા!’

ભગો ઉતાવળે પગે બહાર આવ્યો. જેસુભા ઘોડી ઉપર બેઠેલો. ભગો નજીક આવ્યો ને એ બોલ્યો, ‘અટાણે આંટો માર. ને મરી ગિયો હોય તો ઢહડતો આવ્યું. મને થ્યું, વાડીયે જાતાં જાતાં તને કે’તો જાવ. જીબાપુ નેય હવે ચિંતા થવા માંડી છે. આ તો પેટ સોળીને શૂળ ઊભું કર્યું એમ કે’તા’તા.’

ભગાના દેહમાં ઘડીક પહેલાં દોડતો હતો તે ઉત્સાહ શમી ગયો. એણે ઠાવકાઈથી ઉત્તર વાળ્યો, ‘હાંજકના તો હું જ્યાવ્યો’તો, માબાપ! તયે તો જીવ અતો. ને ધાર્યા કરતાં કાઠો સ, ઈમ નંઈ મરે.’

‘તો તારે કાંક કરવું જો હે.’ જેસુભાએ હુકમની ભાષા વાપરી.

‘પરમ દિ માંડવો સે. ઈ પે’લાં તો આંગણામાંથી બા’રો કાઢવો જોહે. કાંઈ કૂતરાં ધરવવાં રોડ ઉપર તો નંઈ ફેંકાય!’

‘ઈમાં ઉં છું કરું, માબાપ?’ ભગો વધુ બોલી શક્યો નહિ. એની મૂંઝવણ એકસામટી વધી પડી.

‘હવે જોહું કાલ, ત્યાં હુધીમાં તો ઘીના ઠામમાં ઘી પડી રે’હે. કહીને જેસુભાએ એક એડી મારી ને જતાં જતાં હળવાશથી કહ્યું, ‘અટાણે આંટો તો માર.’

આવતી કાલનો સૂરજ ઊગે તે પહેલાં કોઈ કામ માથે ન રહેવું જોઈએ. સૂરજ ઊગે ને છોકરાની ખાટલી સામે પલાંઠી મારીને બેસી જાવું છે. તે બીજા દિવસ સુધી ઊભા થાવું નથી. આમ છોકરો પથારીમાં બેઠો થાય, ને આમ પોતે પલાંઠી છોડીને ઊભો થાય એમ કરવું છે, એવા એવા વિચારે ભગો એ વખતે જી બાપુની બંગલી તરફ ઊપડ્યો હતો.

જઈને જોયું તો, પાડો જેમ પડ્યો હતો તેમ જ પડ્યો હતો આડો. ડોળા સ્થિર હતા, જાગતા સૂતેલા દર્દી જેવા. પણ ક્યારેક ક્યારેક કાન હલાવતો હતો. પેટની ધમણ ધીમે ધીમે એકધારી ચાલતી હતી. ક્યારેક એકાદ પગ ઊંચો કરીને પછાડતો હતો. પણ જીવાતના બણબણાટને દૂર કરવા પૂંછડું ફંગોળવાની તાકાત ન હતી. પૂંછડું તો બે દિવસથી કાઢતા રહેલા મળમાં ખરડાઈને નિર્જીવ થઈ પડ્યું હતું. આખા શરીરની રુવાંટી બેઠી થઈ ગઈ હતી, ભીષ્મ પિતામહની બાણશય્યા જેમ. પણ, તોય જાણકાર જોઈને કહેતા કે ઘડીબઘડીમાં જીવ જાય એવું લાગતું નથી.

અત્યારે ભગાએય પાડાને જોઈને નિસાસો નાંખ્યો. એને પણ થયું કે હમણાં જીવ જાય એવાં કોઈ લખણ દેખાતાં નથી. એને પાડો આજ મરે કે કાલ મરે એની ઉપાધિ નહોતી. એને તો એનો દીકરો બેઠો થાય એની ચિંતા હતી. આવતીકાલ સવારથી નિર્જળા ઉપવાસનું વ્રત લઈને સાંજ સુધી પલાંઠી મારીને બેસી જવાનું નક્કી કરેલું એની ચિંતા હતી. પરંતુ પરમ દિવસે જી બાપુને આંગણે અવસર. ભઈલુભાઈનો માંડવો. તે પહેલાં આ પાડો આંગણામાંથી દૂર થવો જોઈએ.

પાડા સામું જોઈને ભગો એમ ને એમ બેસી રહ્યો. આજ રાતમાં કે આવતી કાલ સુધીમાં પાડાનો જીવ નહિ જાય તો શું થાશે?

ભગાએ બેઠા બેઠા ચારે કોર નજર ફેરવી. આડે દિવસે દસ- પંદર ઢોરની લાઇન ઊભી હોય ત્યાં – ગમાણ અત્યારે ખાલીખમ હતી. બધાં ઢોરને વાડીએ લઈ જવાયાં હતાં. ડેલી વટાવીને આંગણામાં આવો તો વીઘાએકનું આંગણું અત્યારે વાળીઝૂડીને સાફ કરવામાં આવ્યું હતું. એક ઓસરીએ આવેલા ચારે ઓરડાના બારસાખ ભરતચીતરથી શોભતાં હતાં. ડેલીમાં પુરુષો ને ઓરડામાં સ્ત્રીઓની વાતચીતમાં ઉમંગ છલકાતો હતો. એક આ પાડો બે દિવસથી જેમનો તેમ પડ્યો હતો, તે હવે, અત્યારે જી બાપુને ગળાનું હાડકું થઈ પડ્યો હતો.

એમાં જીવા કોળીનીય ભૂલ નહોતી. આઠદસ વાહાનું પાડરું કાનમાં ફળફળતું તેલ રેડો કે બેપાંચ કલાકમાં ઠરી જાય. જીવાની માન્યતા કાંઈ ખોટી નહોતી. આજ સુધીમાં એણે આવા હજારો પાડાને પતી જાતા જોયેલા. એ હિસાબે જ આગલી રાતે પાડાના કાનમાં તેલ રેડેલું. એમ કે સવાર સુધીમાં પતી જાશે. પણ પાડો લોંઠકો નીકળ્યો. બાપુની ભેંશ ખાધેલ-પીધેલ. હાડે જબરી. તે પાડો જન્મ્યો ત્યારે જ મહિના-માસનો હોય એવો જબરો હતો. જીવાને એમ કે રહેવા તો દેવો નથી; ભલે આઠદસ દિ’ ખાઈપીને ઠેકડા મારે. તે છુટ્ટા મોંએ દૂધ – છાશ પીવા દીધાં. પાડો થઈ ગયો અઠવાડિયામાં છ-આઠ મહિનાનો હોય એવો. તે હાથણી જેવી ભેંસો ને ઘોડા જેવી ગાયોને એનાં વાછરું સમેત વાડીએ લઈ ગયા ત્યારે પાડાને અહીં જ રહેવા દીધેલો. મા વગરનો થઈ ગયો કે તરત બરાડવા માંડેલો. એમાં રાત પડ્યે જીવલાએ બે જણની મદદ લઈને ફળફળતા તેલનું છાલિયું પાડાના કાનમાં ઊંધું વાળેલું. એવા ખ્યાલે કે સવાર પડતાં પતી જાશે. ભગલાને કહેશું, ઢહડી જાશે.

પણ પાડો બીજી ભાત નીકળ્યો. તેલ રેડ્યા ભેગો મંડ્યો મોટે મોટેથી લાંબા લાંબા બરાડા પાડવા, ને ઠેકડા મારવા. હમણાં સાંકળ તોડી નાંખશે એવા અમાળછેડા લેવા. પછી માથાં પછાડવાં. પછી ઘણી વારે ઠેરાવીને સાંકળ તોડી નાખવી હોય એમ તંગ ઊભો રહ્યો. હવે એના બરાડા બંધ થઈ ગયા ને મોં ફાટી રહ્યું. મોંમાં ફીણના ફોહા વળ્યા. એકધારું બળ કરીને તંગ ઊભેલો તે ડોળા ફાટી ગયા. એમ ને એમ ઘણી વાર ઊભો રહ્યો. પછી ધબ્બ કરતો પડ્યો. ડેલીમાં બેઠાં બેઠાં જીવો ને જેસુભા ને બીજા બેત્રણ જણ બીડીઓ પીતાં પીતાં ને ગામગપાટા મારતાં મારતાં વચમાં વચમાં પાડા સામી નજર કરી લેતા હતા. પાડો પડ્યો પડ્યો પગ પછાડવા માંડ્યો, માથું પછાડવા માંડ્યો, ને છેરી ગયો. હવે અવાજ કરતો નહોતો. પણ પેટની ધમણ જોરજોરથી હાલતી હતી. જીવાએ અભિપ્રાય આપેલો કે, વાડીએ જાતાં જાતાં ભગલાને કહેતો જાઉં, સવારે ઢહડી જાય.

ગઈ રાતે જેસુભા કહીને ગયો ત્યારે ભગાને આનંદ આનંદ થઈ ગયો હતો. એક તો શિયાળે ઢોર ઓછું મરે, તે ક્યારેક તો આખો શિયાળો સવાદિયા કોરા રહે. એમાં પોતાના ઇજારામાં ઢોર મરે તો ચામડું તો રહે, પણ સારા માંસની સુકવણી પણ મન ચાહે એમ કરી શકાય. એ તો ઠીક, જી બાપુ જેવા મોટા માણસને ત્યાંથી મૂએલું ઢહડી આવીએ એટલે દાણોપાણીય સારાં મળે, ને વખતે ભઈલુભાનાં લગન છે તે માથે બંધણુંય આલે! સારા માલિકના ફાયદાય કેવા સારા! જી બાપુની આથ છે એટલે આમેય કેટલા ફાયદા થાય છે! વાડીપડાના કામમાં કે ભગાને પાલી દાણા વધુ આપજો. જી બાપુની પાછળ પાછળ ગામના બીજા ઘણાની આથ ભગવાનભાઈને. તે ચમારનાં બે ઘરમાં ભગાનું ખોરડું બહુ મોટું કહેવાય. એના ભાઈ ખોડાને આથ ઓછી ને વસ્તાર ઝાઝો. કામ ઓછું મળે, તે દિવાળીએ દાણા પણ ઓછા ભેગા થાય. ખોડો સદાય ભગાનો ઓશિયાળો હોય એમ દિવસો કાપે. જ્યારે ભગો તો ખાધેપીધે સુખી. હેઠવાસમાંથી બજારે નીકળે ત્યારે કાછડીય સારા લૂગડાની હોય, ને માથે બંધણુંય કંઈ ફાટલતૂટલ ના હોય. એનું ઉઘાડું ડિલ એના સુખની સાખ પૂરે.

પણ, આ બે વરસની માલીપા છોકરાએ ભગાને ઠેકાણે કરી નાંખ્યો. છોકરો દહાડે-દિવસે લેવાતો ચાલ્યો, ને રોજરોજ પીળા બાળખાનો ઢગલો કરવા માંડ્યો. ભગો ભાંગી પડ્યો. ઓસડ માટે આંટા મારે એ સિવાય કોઈ કામમાં જીવ માને નહીં. રાતદિવસ છોકરા સામું જોઈને નિસાસા નાંખે, તે વરસદહાડામાં તો પોતે ગલઢોખખ થઈ ગયો. જીવતરનો સવાદ રહ્યો નહીં. પહેલાં જેવો ઠાઠમાઠ રહ્યો નહીં. જોઈતું-કારવતું કામ કરે ને પછી લમણે હાથ દઈને બેસી રહે. ડોશીનેય જીવતર અકારું થઈ પડ્યું. એવી ને એવી સ્થિતિમાં ભગાએ ઘણા ઘરાક ખોડાને આપી દીધેલાં. જોકે, ઘરાક પર હક પોતાના રાખેલા, એટલે ઘરાક પહેલાં આવે એની પાસે, પછી ભગાને જાવું હોય તો જાય, નહીંતર ખોડાને મોકલે. ગઈ રાતે જેસુભા કહી ગયો કે, સવારે બાપુના ફળિયેથી પાડરું ઢહડી આવજે, ત્યારે એને આનંદ એ વાતનો હતો કે કામ કરતાં બદલો સારો મળશે.

સવાર પડી, ને ઉતાવળે પગલે જીબાપુની બંગલીએ પહોંચ્યો, ને જોયું તો, પાડાનો શ્વાસ તો ચાલે છે! ભગો પાડાના ફાટ્યા ડોળાને ખુલ્લા મોંને તાકતો ઉભડક બેસી રહ્યો. એ વખતે જ જેસુભાએ ડેલીમાં પગ મૂક્યો. કંઈક અકળ ભાવથી ભગાએ જેસુભા તરફ નજર માંડી.

‘કાં, કેમ લાગેસ?’ પાડા સામું જોતા જેસુભા બોલ્યો.

હજુ જીવ સ, માબાપ. આમ તો ઘણો ટેમ ખેંશી ગ્યો કે’વાય!’ ભગાના અવાજમાં ઢીલાશ દેખાતી હતી.

પાડો આજ મરે કે કાલ મરે એનું જેસુભાને મહત્ત્વ નહોતું. આવતી કાલ સુધીમાં પાડો આંહી ન રહેવો જોઈએ એ જ વાત અગત્યની હતી. પરમ દિવસે મંડપમુહૂર્ત. આજનો દિવસ ને કાલનો દિવસ બાકી. પાડો નીકળ્યો જબરો. જેમ આમ એક રાત કાઢી નાંખી, એમ બીજી બે કાઢી નાંખે, તો તો ભારે થાય એ મૂંઝવણમાં જેસુભા બોલ્યો, ‘ગમે તેમ, કાલ સુધીમાં તારે એનો નિકાલ લાવવો જોહે.’

હવે ભગાની આંખોમાં મૂંઝારો ડોકાયો. એ કટકે કટકે બોલ્યો, ‘પણ અમીં તો મેલું ઢહડી જાઈં, માબાપ. કાંઈ જીવતે જીવ તો નો લઈ જાઈં ન, બાપા!’

‘તો શું, માંડવા વખતે આને આંઈ ને આંઈ થોડો પડ્યો રહેવા દેવાશે?’ જેસુભા અકળાયો.

‘પણ અમીં જીવતા જીવને તો નૉ ઉપાડીઈ ન, માબાપ!’ ભગા પાસે બીજો જવાબ નહોતો.

‘તમે નૉ ઉપાડો તંયે કોણ ઉપાડે, શિવશંકર ગોર?… જેનું કામ છે ‘ કરે…’ જેસુભાના અવાજમાં કરડાકી ભળી.

‘અમારું કામ મૂએલું લઈ જાવાનું, માબાપ.’ ભગો પોતાની રીતે બરાબર હતો. જેસુભા એ સમજતો હતો. પણ અત્યારે આ અધમૂવા જીવનું કેમ કરવું એ એને મન મોટો મૂંઝારો હતો. હવે બીજા કોઈને કહીએ એ પણ સારું નહીં. ને કહીએ તો શું કહીએ? હવે પાડાને ઉપાડીને અડખે-પડખેના ફળિયામાં તો મુકાય નહીં! એય સારું ન લાગે. જે કરવાનું થશે તે ભગાએ જ કરવાનું રહેશે. હજી બે દિવસ છે. ઠાકર મહારાજ સારાં વાનાં કરશે, એવા વિચારે જેસુભાએ મન વાળ્યું.

‘ઠીક અટાણે તો જા તું તારે. સાંજકના આંટો મારજે. ઈ પે’લાં પતી જાહે તો બોલાવવા મોકલીશ.’ જેસુભાએ કહ્યું. ભગો બેય ગોઠણે હાથ ટેકવીને ઊભો થયો. આવ્યો ત્યારે એના પગમાં જોર હતું તે જતી વખતે ન રહ્યું. ઢીલાં પગલે એ હેઠવાસ તરફ ચાલ્યો. છોકરો માંદગીમાં પટકાણો ત્યારથી એને વાતવાતમાં અમંગળ કલ્પનાઓ ચમકી જતી. અત્યારે એમાં ઉમેરો થતો લાગ્યો. અત્યાર સુધીમાં કંઈ કેટલાંયે ઢોર ભલીભાતે ઢહડી આવ્યો હતો. ક્યારેય આવી મૂંઝવણ ઊભી થઈ નહોતી. આખી જિંદગી જીબાપુના કોઈ કામની ના પાડી નથી. બાપુએય એને જેમ છે તેમ સાચવ્યો છે; ના કેમ પડાય! એમાંય આવા અવસરે! પણ, જીવતાં જીવને ઉપાડવાથી તો પાપ લાગે. દેવની આડી. એવું કરીએ તો નખ્ખોદ નીકળી જાય. સહુ સહુના ધરમ. ધરમ પ્રમાણે ચાલવું જોઈએ. એવા એવા વિચારે ભગો આખો દિવસ છોકરાની ખાટલી પાસે બેસી રહ્યો. ઓલો જીવ જાય એમ થાય છે ને આ જીવ બચે એમ થાય છે, અને એની કલ્પનાઓ વારંવાર અમંગળ દેશમાં ઊડાઊડ કરે છે. સાંજ પડી તોય જીબાપુની ડેલી સુધી જઈ આવવાની અડપ ન થઈ. સાંજ પડી તોય કોઈ બોલાવવા આવ્યું નહિ. એટલે એને એ વાત ખોતરતી રહી કે પાડો હજી જીવતો હશે.

આખો દિ’બેશી હું ય સ? જરાક બારા તો નકરો!’ ડોશીએ ટપાર્યો ને એ બહાર નીકળ્યો. વાસના ફળિયામાં પાંચસાચ ગલઢેરા વચમાં બેઠો બેઠો ગરુડો ચલમ ખેંચતો હતો ત્યાં આવીને બેઠો. મંડળીમાં ભગાના વસમા દિ’ની વાત નીકળી. એકના એક જુવાન દીકરામાં ભગાનો જીવ વળગ્યો રહે છે એ વિપતની વાત થઈ. ગરુડાએ મંતર ભણીને રાખની ચપટી આપી, ને આવતી કાલે નિર્જળા ઉપવાસ રાખવાનું કહ્યું. સવારથી બેસી જાવું છે એવા વિચારે જેસુભાએ ન કહ્યું હોત તો ય ભગો આંટો મારવાનો જ હતો.

એ રાતે જઈને પાડાને જોઈ આવ્યો. પાડો જેમનો તેમ પડ્યો હતો.

બીજા દિવસની સવારે ડોસો – ડોશી નાહ્યાં. ડોશીએ મઢમાં દીવો કર્યો. ભગાએ દીકરાને ખભેથી પકડીને બેઠો કર્યો. પીળા ડોળા સિવાય છોકરાના કોઈ અંગમાં ચેતન નહોતું. ભગાએ છોકરાને હાથજોડ્ય કરાવી. ‘કાલ હવારે તો મારો હાવજ બેઠો થાહ, હોં!’ કહેતાં કહેતાં નિર્જળા વ્રતવાળી આંખોમાં જળનાં પડળ રચાણાં. અત્યારે એની કલ્પના મંગળ પ્રદેશના સીમાડા ઓળંગી રહી. દીકરાને સુવરાવીને એ દેવનું નામ લેતો લેતો ખાટલી સામે પલાંઠી લગાવીને બેસી ગયો.

બેસતા શિયાળાના દિવસો. ટૂંકા ને મીઠી હૂંફાળા. દીકરા સામું જોઈને ડોસા – ડોશીને અન્નનો દાણો મોંમાં મૂકવાની ઇચ્છા થતી નહીં, એમાં કાલ સવારે સૂરજ નારાયણ ઊગે ત્યારે એનો મોભી બેઠો થયેલો જોવાની શ્રધ્યા ભળી. એક દિવસ તો શું, એક મહિનો પાણી વિના બેસી રહેવાની તૈયારી. ડોશી ઉપવાસ છતાં ટહેલ ટપર કરતી હતી. આવે વખતે પુરુષ કરતાં સ્ત્રીઓનું મનોબળ જબરું હોય છે, પણ ડોસાનું મન બેઠાં બેઠાંય આઘુંપાછું થયા કરતું હતું. દીકરો નજર સામે હતો. પણ પાડો વારંવાર મનમાં ઊપસી આવતો હતો. પાડાનું શું કરવું? એ આજનો દિવસ કાઢી નાખે તો સવારે દિ’ ઊગે એ પહેલાં ઢહડી આવીશ. પછી જીવતો હોય કે મરેલો. અને આજ દિ’ આખામાં મરી જાશે તો તો ગમે ત્યારે કોઈક બોલાવવા આવશે જ. જેમ જેમ દિવસ ચડતો ગયો તેમ તેમ ભગાને એની ચિંતા પણ વધતી ચાલી. બપોર થયા, સૂરજનારાયણ શિયાળાની ભૂખરી દિશામાં ડૂબી ગયા. ભગાના ચહેરા પર દિવસ સુખરૂપ પસાર થયાની ચમક આવી. દેવ સહાય છે. ગરુડાએ કીધું તેમ ચોવીસ ક્લાક નીકળી જાય તો તો જિંદગીના દિવસો ફરી જાય! દિવસ હેમખેમ નીકળી ગયો, એમ રાત નીકળી જાય તો તો ઈશ્વરનો પાડ. ડોશીએ ટમટમિયું સળગાવ્યું. છોકરો સૂનમૂન પડ્યો પડ્યો ડોળા ફેરવ્યા કરતો હતો.

હેઠવાસની બહાર કોઈએ બૂમ પાડી, ‘ભગા!’ ને ભગો ઊઠીને બહાર આવ્યો.

એક જુવાન કહીને ચાલતો થયો, ‘જેસુભા બોલાવે, જીબાપુની ડેલીએ.’

ભગાને સારાં શુકન થયાં લાગ્યાં, બોલાવવા મોકલ્યો છે તો પાડો મરી ગયો હશે! ખોડાને લઈ જાવ ને લઈ આવીએ. એકલાથી તો ઊપડે એવો નથી. મરેલું લઈ આવવું એ તો આપણો ધરમ. જેસુભા કહેતા’તા એમ જ થયું, ઘીમાં ઘી પડી ગયું. મારો અપ્પા અખંડ રહેશે અને જીબાપુનું કામ ટેમસર પતી જશે. એવા એવા વિચારમાં એ ભૂલી ગયો કે આજ એણે આખો દિવસ જળનું ટીપુંય લીધું નથી. એના દેહમાં આશાના સંચારે લોહી ફરવા લાગ્યું. ડોશીને કહીને, ફાટલતૂટલ ધાબળો ખબે નાંખતો’ક ને એ ગામ ભણી ઊપડ્યો.

ડેલીએ પહોંચ્યો. જેસુભા ડેલી બહાર ઓટલે બેઠો હતો. અંદરથી મહેમાનોનો બોલાશ સંભળાતો હતો. જેસુભા ભગાને કતરાતી નજરે જોઈ રહ્યો. એની શિકલ જોઈને જ ભગાને ધ્રાસકો પડ્યો, સારાં વાનાં નથી લાગતાં!

‘કેમ એલા! આંખ્યું ઓડે ગઈ છે?’ જેસુભાએ દાંત વચ્ચેથી એક એક શબ્દ કાઢ્યો.

‘કિમ, માબાપ!’ ભગો વધુ બોલી શક્યો નહીં.’

‘તને કાલ કીધું નો’તું કે કાલ હુધીમાં પાડો આયા રહેવો નૉ જોઈ?’

‘કીધું’તું ને, માબાપ.’ ભગો ધ્રૂજી ગયો. પળવારમાં એના હોઠ સુકાઈ ગયા. ગળે ખખરી બાજી.

‘તો કેમ નૉ ઉપાડી ગ્યો?’

‘જીવ અતો નીં કિમ ઉપાડી જાવ, માબાપ?’

જેસુભાનો અવાજ સ્ટેજ મોટો થયો, ‘જીવ તો અટાણેય છે. તે શું આમ ને આમ માંડવા વચમાં પડ્યો રહેવા દેવાશે? હેં?’

ભગાએ ડોકું હલાવ્યું. જેસુભાએ હુકમ છોડ્યો, ‘અટાણે ને અટાણે આઈથી ઉપાડી જા. જીબાપુ તો કહીને ગયા છે કે ઈ નૉ લઈ જાય તો ઈના ભાઈને કહો.’

ભગાનો જીવ તાળવે ચોંટી ગયો. મગજમાં ચક્કર ઘૂમી ગયું : હું ના પાડું, ને ખોડાને કહે તો મારે શો વાંધો હોય? આમેય હું સામે ચાલીને ખોડાને કામ આપું છું ને! પણ અટાણે ના પાડું, ને બાપુને એમ થાય કે મેં ખરે ટાણે ના પાડી, ને બાપુ ક્રોધે ભરાઈને મારા નામ માથે ચોકડી મારી દે તો તો ભારે થાય. જીબાપુને લીધે તો મારા બીજા ઘરાક છે એ બધું બંધ થઈ જાય. એટલું જ નહિ, બાપુ રાજાના ભાયાત. આ ગામમાં જ નહિ, અડખેપડખેનાં ગામોમાં બાપુની આણ વર્તે. પછી તો આંહીંય નૉ રહેવાય, ને અડખેપડખેનાં ગામમાંય નૉ રહેવાય. ઈશ્વર કરે ને કાલ દીકરો સાજોનરવો થાય તો બાપનું ગામ મૂકીને ક્યાં ભટકવું?

થોડી વાર મૂંગો મૂંગો જેસુભા સામું જોઈ રહીને ભગો કટકે કટકે બોલ્યો, ‘ઉપાડી તો હું જ જાશ, માબાપ. પણ મારા સોકરાને અહખ સ, તિ…’

જેસુભા વચ્ચે બોલ્યો, ‘તે એને અટાણે મુંબી લઈ જાવો છે?’

‘નંઈ નંઈ માબાપ. કાંય લઈ જાવો નથ. આજ મારે ઈના હારું અપ્પા સ તિ દિ’ ઊગતા પેલાં લઈ જાવ તો હાલે?

હવે જેસુભાનો પિત્તો ઊછળ્યો. એ ઊભો થઈ ગયો.

‘એટલે તારું કહેવું એમ છે કે માંડવામૂરત પહેલાં આંગણામાંથી મડદું નીકળે એમ? કાલો થા મા, કાલો. અટાણે ને અટાણે ઢહડી જા.’ કહીને જેસુભાએ પગ ઉપાડ્યા.

ભગો એની પાછળ પાછળ ચાલતા બોલ્યો, ‘લઈ જાશ, લઈ જાશ માબાપ, અટાણે જ વેંત કરું સવ. મારા એકલાથી તો ઊપડે ઈમ નથ. ખોડાને કવ. ઈસમાલનો એકો લઈ આવીશું. અટાણે જ લઈ જાઈં સઈં, માબાપ.’

ભગો બોલતો રહ્યો. જેસુભા શેરીનું નાકું વળી ગયો. ભગાનું ચેતન હરાઈ ગયું. ટાઢો પવન એની સાથે છેડતી માંડી રહ્યો. એણે ફાટલતૂટલ ધાબળો ખભેથી લઈને શરીર પર લપેટ્યો. પણ થરથરાટી વધતી ચાલી. અત્યારે એને ભાન થયું કે નિર્જળા ઉપવાસથી શરીર ચેતનવિહોણું થઈ પડ્યું છે. છતાં અત્યારે જ આ કામ કરવું પડે તેમ છે. પગ ઉપાડ્યા વગર છૂટકો નથી. વિચારતાં વિચારતાં ચાલતો હતો, ને વચમાં વચમાં ઊભો રહી જાતો હતો એનું એને ભાન નહોતું. હેઠવાસ આવ્યો ત્યારે તો એના પગ ભાંગી ગયા. ઢગલો થઈને બેસી પડ્યો, ને એટલું જ બોલી શક્યો કે, ‘હજુ જીવ સ.’

‘ઈમાં આપડે હું કરીં ઈ!’ ડોશીને આગળપાછળ વાતની ખબર નહોતી. એને તો એટલી જ ખબર હતી કે બાપુનો પાડો મરી જાવાનો છે અને એને લઈ આવવાનો છે. એ માટે ભગો બે દિવસથી ધક્કા ખાય છે.

‘આપડે જ કાં’ક કરવું જોવે.’ ભગો મૂંઝવણભર્યું બોલ્યો.

‘મેલું ઢહડી આવીં ઈ આપડું કામ. બીજું આપડને હું અડે?

ઈંમ નથ, ઈમ નથ આ વાત. ભારે મૂંઝારો સ. કાલ્ય હવારે બાપુને આંગણે માંડવામૂરત સ. પે’લા પાડાને ત્યાંથી આઘો કરવાનો સ.’

‘હા. તિ કો’ખોડભાયને, જઈને બાપુની વાડીઈ મેલીયાવે. આપડે આજ કોય અધરમનું કામ નીં કરવાનું. હમજ્યાં?’ ડોશીને પોતાના નિર્જળા ઉપવાસ હેમખેમ પાર ઊતરે, છોકરાનો રોગ મટે, એમાં જ રસ હતો. એ માટે અત્યારે એ એવું કોઈ કામ કરવા તૈયાર નહોતી કે જે કામમાં અધર્મ હોય, પાપ હોય, એની આસ્થા ડગી જાય એવી અવઢવ હોય.

‘ખોડાને બરકવા જ આવ્યો સવ. આમેય અટાણે ખોટો વિશાર ય નીં કરવાની વાત અતી, ઈમાં ખોટું કામ કરવાનો વખત આવ્યો તિમાં મારા દેયમાં દેવ નથ રિયા. પણ જાતાં જાતાં થયું કે આણે કાંય ગળા હેઠે ઉતાર્યું કે નંઈ ઈ જોતો જાવ.’ ભગો સાવ ઢીલું ઢીલું બોલ્યો.

છોકરાએ બપોરેય કાંઈ ખાધું નહોતું. ડોશીએ ધાન રાંધેલું. ને એ વખતે બકરીનાં આંચળ ખેંચીને ચાંગળું દૂધ દોહેલું. દૂધમાં ધાન ચોળીને સૂતેલા છોકરાના મોંએ લગાડેલું. પણ એક ઘૂંટડો ભરીને છોકરો ડોકું ફેરવી ગયેલો. માથું ધુણાવવાની શક્તિ નહોતી; જરાક માથું હલાવીને, હવે ગળે નહિ ઊતરે એવો ઇશારો કર્યો હતો. બેય માણસે માનેલું કે, મન આજનો દિ જેમ કરવું હોય એમ કરે. આવતી કાલથી જેમ જેમ રોગ મટતો જાશે તેમ તેમ ખોરાક લેતો થાવાનો જ છે ને!

તે પછીય ડોશીએ એક બે વાર છાલિયું બતાવેલું. પણ છોકરાએ આંખથી જ ના પાડેલી. સાંજ પડતાં તો પાણીનો ઘૂંટડો ભરવાનીય શક્તિ રહી નહોતી. જાણે કે, માટી ઠરતી જતી હોય એવી આશંકાથી ભગો ખાટલી પાસે બેઠો બેઠો વારેઘડીએ હાથ લંબાવીને છોકરાના શરીરનો તપારો માપ્યા કરતો હતો. એના વ્રતમાં પોતે અડગ છે એ શ્રદ્ધા એને બળ પૂરું પાડતી હતી.

‘મન તાર, મારો વાલોય મન આજનો દિ’ અપ્પા કરી લે, કિમ?’ કહીને ભગાએ વહાલથી દીકરાના કપાળે હાથ મૂક્યો. છોકરાએ નિષ્પ્રાણ આંખોને એ ઝાઝી વાર સહન કરી શક્યો નહીં. ‘હવણે આવું સવ, હો.’ કહીને ડોશી તરફ ફર્યો ને મનોમન બોલતો હોય એમ બોલ્યો, ‘ટાઢો પડી ગયો સ. રેઢો નીં મેલતી. ઉં ગ્યા ભેળો આવું સવ.’

ડોશીને થયું, કહી દઉં કે, નથી જાવું અધરમના કામે. મન જે થાવું ઈ થાય. પણ એ કાંઈ બોલી શકી નહીં.

ભગો બહાર નીકળ્યો ત્યારે હેઠવાસનાં બીજાં ઝૂંપડાં ટાઢ અને અંધારું ઓઢીને લપાયેલાં પડ્યાં હતાં. અજવાળી આઠમનો ચંદ્ર એમાં પ્રવેશી શકે તેમ નહોતો. ખોડાનું ઝૂંપડું પડખે જ હતું. ભગાએ એને સાદ પાડ્યો. ખોડો બહાર આવ્યો. ભગાએ હુકમની ભાષામાં વાત કરી; ‘જીબાપુના ફળિયે અધમૂવું પાડરું પડ્યું સ. ઈને કાં બાપુની વાડીઈ, કાં આંયાં થોરના ઢૂવે મેલી દેવું સ, હાલ્ય.’

ખોડાએ ચોખ્ખી ના ભણી દીધી, ‘જીવતા જીવને ખભે લઈને મારે પાપના ભારા નથ બાંધવા. મન અમી ભૂખી મરીશું. જીવતા જીવને ઉપાડવું આપડો ધરમ નંઈ. ઉં તો કવ તમીંય આવું અધરમનું કામ નો કરો તો હારું.’

ભગાએ ઘણું સમજાવ્યો; પણ ખોડો એકનો બે ન થયો. નથી આવવું કહીને ઝૂંપડામાં ચાલ્યો ગયો.

વળી ભગાના પગ ભાગી ગયા. હવે? જેસુભાને કહ્યું છે કે કંઈક કરવું તો જોઈશે. શું કરવું? વિચારતાં વિચારતાં એ ગામના નાકે આવ્યો. ઇસ્માઇલની ખડકી પાસે ઊભા રહીને સાદ પાડ્યો. અંદરથી એની બૈરીએ જવાબ આપ્યો, ‘તો ભાડે ગ્યા સ. હવારે આવવાના…’

પગમાં એક તીર વાગે, બીજું તીર વાગે, ત્રીજું વાગે, ને જીવ ફંગોળાઈને પડે એમ ભગો રસ્તા વચ્ચે બેસી પડ્યો. શિયાળાની રાત. માણસ વહેલું જંપી જાય. ગામને છેવાડે તો માણસની ટહેલટપર પણ નહોતી. એક બાપુની બંગલી તરફ અજવાળાનું વાદળું ઊતર્યું હોય એમ લાગતું હતું. બાકી આખા ગામ ઉપર માંદું અજવાળું પાથરતો આઠમનો ચંદ્રમા પ્રકાશ કરતાં અંધારાના ઓછાયા પાથરતો હતો. એટલે બેઠે બેઠેય ભગાનો જીવ જીબાપુની બંગલીને જોઈ રહ્યો. અત્યારે મનમાં અધમૂવો દીકરો ને નજર સામે અધમૂવો પાડો એકસાથે એના શ્વાસ સાથે શ્વાસ લેતા હોય એમ અનુભવી રહ્યો.

જલદી જલદી પાડાને ઠેકાણે પાડીને ઝૂંપડે પહોંચું; એ સિવાય બીજો રસ્તો નથી એવા વિચારે એ ઊઠ્યો. આજ પહેલાંવહેલાં એને ગામના ઉબડખાબડ રસ્તા પર ચાલતાં લથડિયાં આવી જતાં લાગ્યાં.

જીબાપુની બંગલી દેખાણી ને બંગલીમાં કિસનલાઇટનું ઝમઝોકાર અજવાળું દેખાયું. ડેલીએ પહોંચ્યો તો ડેલીમાંય કિસનલાઇટ. ઉપર બંગલીમાં ઠિઠિયારા સંભળાય; ને ડેલીમાં, આંગણામાં, ઓસરી ને ઓરડામાં માણસોનો બોલાશ સંભળાય. સહુ પોતપોતાની મસ્તીમાં હોય તેમ હરતાં-ફરતાં ને વાતો કરતાં હતાં. મંગળગીતો ગાઈને બૈરાંઓ વીખરાયાં હતાં. સહુનાં ગળ્યાં મોંમાં આનંદ ઓગળતો હતો. એક ભગાનું ગળું સુકાઈ ગયું હતું. કોઈને કાંઈ કહ્યા વિના મૂંગો મૂંગો એ ફળિયામાં આવ્યો. ડેલીને અડીને ફળિયાના એક ખૂણામાં પાડો પડ્યો હતો, જેમનો તેમ. હા, જીવા જેવાએ એને આઘો કરીને ગુણિયા પર નાખ્યો હતો અને પાડા આસપાસના કચરાને સાફ કર્યો હતો. ભગો પાડા પાસે વાંકો વળ્યો ત્યારે એને એનો દીકરો યાદ આવી ગયો. બેયમાં જીવ હતોય, ને નહોતોય.

ત્યાં ડેલીમાંથી જીવો આવ્યો. કામ તો નક્કી છે એમ જાણતો હોય તેમ એ કાંઈ બોલ્યો નહિ. ભગાએ એની સામું જોઈને કહ્યું, ‘હારું રાંઢવું જોહે, માબાપ.’

તરત જીવાએ રાંઢવું લાવી આપ્યું.

‘આ ગુણિયું હેઠ મન રયું. જીવતે જીવ ઢહડીઈને ઈંને પીડા થાય, માબાપ!’

‘મન, લઈ જા તું તારે’, કહીને જીવો ડેલીમાં ચાલી ગયો.

ભગાએ ગુણિયા સમેત પાડાના પાછલા પગ કચકચાવીને બાંધ્યા. એને એની આંખે અંધારાં આવી ગયાં. અત્યારે એને પાડાની જગ્યાએ એનો દીકરો દેખાતો હતો. પાડાને બાંધતી વખતે દીકરાની નનામી બાંધતો હોય એવી અમંગળ કલ્પના ઝબકી ગઈ. પાડાને વાડીએ મૂકીને કે હેઠવાસની થોરની વાડ સુધી લઈ જઈને તરત દીકરા પાસે પહોંચી જવાની તાલાવેલીએ એનામાં બળ પૂર્યું. એણે જીવ પર આવીને પાડાને ઢહડવા માંડ્યો.

જીબાપુની ડેલી વટાવી પછી અજવાળું નહોતું. આઠમનો ચંદ્ર ઢળી ગયો હતો. ગામના નાના રસ્તા પડછાયામાં ડૂબી ગયા હતા. તોય કોઈ સામે મળે ને પોતાના આ કરતૂત વિશે કંઈ વાત થાય તો! – એ બીકે એ પાદર તરફ વળ્યો. ગામ નાનું. પાંચ ઘર મૂકો ને પાદર આવે. પાદર વટાવીને હેઠવાસ કોર નીકળી જઈશ એવા વિચારે એણે શેરી વટાવી. પણ એટલી વારમાં હાંફી ગયો. ગમે તેટલું બળ કરે તોય પાડાને ખેંચી શકતો નહોતો. હાથમાંથી રાંઢવું હેઠું મૂકીને એ પાડા પાસે બેસી પડ્યો, જાણે એના દીકરાની ખાટલી પાસે બેસી પડ્યો હોય એવો ભાવ અનુભવી રહ્યો. બાજુમાં એક કૂતરું આ જોઈને આઘું ગયું ને ભસ્યું. એને લીધે બીજાં કૂતરાં પણ ભસી ઊઠ્યા. ને પછી લાંબે રાગે રડવા લાગ્યાં.

શેરીને નાકે ધૂળિયાં ઘર. છૂટાછવાયાં ઝાડવાં. પાડા પાસે બેઠેલો ભગો. રડતાં કૂતરાંને એ બધું જોતો ઢળતો ચંદ્રમા, આ બધું જોઈને ભગો કંપી ઊઠ્યો. કૂતરાં રોવે એ તો અપશુકન. બધાએ ના પાડી’તી, અધરમનું કામ કરવાની. એને દીકરાનો દેખાવ, ને ગરુડાનો મંત્ર, ને ડોશીની સલાહ, ને ખોડાની ખીજ, ને પોતાની નિરાધારી એવાં એવાં ઊભરી પડ્યાં કે સુકાયેલી આંખોમાં પાણી તબકી ગયાં. એનાથી ડૂસકું મુકાઈ ગયું. થોડી વાર થઈ એટલે કૂતરાઓએ વધુ દેકારો મચાવ્યો, જાણે પોતાનો દીકરો મરી ગયો ને આખો હેઠવાસ એકઠો થઈને રોકકળ મચાવે છે એવું દૃશ્ય માનસપટ પર ઊડ્યું!

દીકરો યાદ આવતાં એ ઊઠ્યો. વળી જીવ પર આવીને પાડાને ઢહડવા માંડ્યો. પણ હવે એનું શરીર કામ આપતું નહોતું. હાથપગ પાણી પાણી થતા ચાલ્યા, ને આંખોમાંથીય પાણી નીકળી પડ્યાં. બીજી બાજુ, દીકરાનો શ્વાસ એનાં રૂવેં રૂંવે ફરકી રહ્યો. ઘડીભર તો થયું કે આને આમ ને આમ મૂકીને હેઠવાસ કોર દોટ મૂકું. પણ કૂતરાં ઝાઝાં ભેગાં થઈ ગયાં હતાં. તરત આને ફાડી ખાય, ને ગમે ત્યાં ઘસડી જાય. અને સવારે જેસુભાને ખબર પડે તો મને ત્યારે ને ત્યારે ગામ મુકાવે. એનો જીવ દીકરાને વળગ્યો હતો, ને એને પાડો વળગ્યો હતો. આખા દિવસનો નિર્જળા ઉપવાસ. આખા દિવસની કહેવાય નહિ ને સહેવાય નહિ એવી મૂંઝવણ, તે ભગો જીવ વગરનો થઈ પડ્યો.

અડધી રાત સુધી ચંદ્રમાનું અજવાળું હોય ત્યાં સુધીમાં આને ઠેકાણે પાડી દઉં તો સારું. નહિતર અંધારે આ કૂતરાં શું કરે તે કહેવાય નહિ! – એવા વિચારે ઊઠ્યો. યાદ આવતાં ગયાં એ દેવદેવીઓનાં નામ લેતો, પોતે કરી રહ્યો છે એ પાપ છે ને પાપ નથી એવી અવઢવ સાથે, પાડાને થોરના ઢૂવે જીવતો પહોંચાડે ને ઝૂંપડામાં દીકરાને જીવતો જુએ તો આમાં પાપ નથી જ નથી એવા વિચારે પાડાને ઝનૂનપૂર્વક ઢહડવા માંડ્યો. મનના મનસૂબા પ્રમાણે શરીર કામ કરતું નહોતું. એમાં ગામના રસ્તા કરતાં પાદરમાંથી નીકળતો રસ્તો વધુ ઉબડખાબડ હતો. ને પાડો વારેઘડીએ કોઈ ઢેખાડા સાથે ભરાઈ પડતો હતો. એમ થાય ત્યારે એ હાંફવા માંડતાં હતાં. ગમે તેટલું બળ કરે છે તોય અંતર કપાતું નથી એ જોઈને ભાંગી પડતો હતો. કૂતરાં તો ત્યાં ઊભાં ઊભાં જ રડતાં હતાં, પણ એને લાગતું હતું કે વધુ નજીક આવી રહ્યાં છે.

કૂતરાનાં રુદન સાથે એની અકળામણ વધતી ચાલી. એને પોતાના દીકરાનો જીવ જતો લાગ્યો. પાડાને ખભે ઉપાડીને દોટ મૂકું – એવા ઝનૂનથી એણે પાડાને ઢસડ્યો; ને પાડો એક પાણામાં ફસાઈ ગયો. ભગો અડબડિયું ખાઈ ગયો. ઊભો થયો ત્યારે આંખે અંધારાં ફરી વળ્યાં. જોયું તો, ચંદ્ર આથમવાની અણી પર હતો. આ દૃશ્ય જોઈને કૂતરા નજીક આવીને વધુ જોરથી ભસવા માંડ્યાં. આ દશા ભગાને ગાંડો બનાવી મૂકે એવી હતી. આથમતાં અંજવાસમાં એણે જોયું કે હેઠવાસ દેખાય છે, એનો દીકરો છેલ્લા શ્વાસ લઈ રહ્યો છે. ડોશી વારેઘડીએ ઝૂંપડામાંથી બહાર ડોકાઈ રહી છે. પાડાને પથ્થરમાંથી ખેસવવા એ પાડા પર વાંકો વળ્યો. પાડાની ડોક બાથમાં લીધી. ઉંચકવા મથ્યો. પાડો હલ્યો નહીં. એકબે વાર એમ કર્યું ને હાંફ ચડી. આંખો ફાટી રહી. મોંએ ફીણ આવી ગયાં. ચંદ્ર આથમ્યો. અંધારું. કૂતરાએ દેકારો મચાવ્યો. ભગાએ ભાન ગુમાવ્યું. કૂતરાના રુદનમાં એને હેઠવાસ તરફથી આવતી પ્રાણપોક સંભળાયાનો ભાસ થયો. જીવ પર આવીને એણે પાડાને ઊંચકવા બળ કર્યું. એની કમરમાં સબાકો થયો. આંખો ધબ્બ થઈ. એક ક્ષણ અંધારામાં તાકી રહી. બીજી ક્ષણે એ પાડા પર ધબ્બ દઈને ફસડાઈ પડ્યો. પાડો ચારે પગે ઊભો થયો લાગ્યો. પાડા પર સવાર થઈને જમરાજ એના ઝૂંપડા તરફ જતા દેખાયા. એના મોંમાંથી ફીણ નીકળી પડ્યાં. મરેલા પાડાના મોં પર બાઝેલા ફીણ સાથે ભગાના મોંમાંથી નીકળતાં ફીણ મળી ગયાં.

વહેલી પરોઢે જેસુભા વાડીએથી ઘેર જવા આ રસ્તેથી નીકળ્યો ત્યારે આછા ઉજાસમાં એણે રસ્તા વચ્ચે કંઈક પડેલું દીઠું. ઘોડી ઊભી રાખી. નીરખીને જોયું.

અને ઘોડીને એડી મારી.

વેકેશન

બૉબીની ચીસ સંભળાણી ને દીદી દોડી, પાછળ હુંય. જઈને જોયું તો બધા છોકરા બૉબીને ઘેરી વળેલા. એકે બૉબીની આંગળી પકડી રાખેલી. આંગળીએ લોહી. દીદીએ બૉબીને ખોળામાં લઈ લીધો; લોહીવાળી આંગળી દાબી.

‘કોણે વગાડ્યું?… કેમ કરતાં વાગ્યું?… બહાર શું કામે નીકળ્યો?… ખરા બપોરેય સૂતા નથી… આખી શેરી માથે લ્યો છો… કોઈ કહેવાવાળું નથી.. નાનાનેય તમારી સાથે શા માટે રમાડો છો?…’ દીદી તો સામટી બૉબીને, છોકરાઓને, શેરી આખીને ધમકાવવા લાગી.

‘અમે તો, આન્ટી, ના પાડી’તી, પણ બૉબી કહે કે હવે હું નાનો નથી, હું તો રમવાનો…’

‘બોલ નથી વાગ્યો હૉ આન્ટી, આ વીકીએ સિક્સ મારી ને બૉબી કૅચ કરવા ગયો ને પડ્યો, એમાં…’

છોકરાઓ જવાબ આપતા’તા. આખી શેરી ધોમ તડકાથી ભરેલી હતી. બંને તરફ બારી – બારણાંની છત નીચે છાયાના ટુકડા પડ્યા’તા. પણ એ મોટે ભાગે કૂતરાઓએ રોકી લીધા’તા. બધા છોકરાઓ તો ધોમ તડકામાં જ ઊભા’તા. બોલાચાલી થઈ ને એક – બે બારણાં ખુલ્યાં. દીદી કોઈ જવાબ સાંભળવા તૈયાર નહોતી.

‘પડ્યો એમાં કાંઈ લોહી નીકળે?… તમે ખોટા છો બધા.. ચાલ અંદર…આ વીકી જ્યારે આવે ત્યારે કાંઈક ને કાંઈક ધમાલ કર્યા કરે છે…બપોરેય નિરાંત નહીં. નહિ જોયા હોય સચીનના દીકરા…’

‘સચીનને હજી દીકરો ક્યાં છે, આન્ટી!’ બધા ક્રિકેટરોના એ ટુ ઝેડ રેકોર્ડ્ઝ રાખનાર એક છોકરો બોલ્યો.

આંગળી પકડી રાખીને દીદી બૉબીને ઘરમાં લઈ ગઈ. અગિયારની જ નહિ, ગમે તેટલાની, આખી ટીમ ઘડીભર એમ જ ઊભી રહી. બધાથી જરાક અલગ ઊભેલા વીકી પર મારી નજર પડી. સામેવાળો ક્લીનબોલ્ડ થાય ત્યારે સિદ્ધ પગની આંટી લગાવી બૅટને ટેકે ઊભો રહે એમ ઊભો’તો વીકી. હજી એના ચહેરા પર એ વંચાતું’તું કે એ કાંઈ ગુનેગાર નથી. રમતમાં તો એમ જ ચાલે. મનેય એનો વાંક લાગ્યો નહોતો.

‘વેકેશનમાં છોકરાં રમે નહિ તો શું કરે? આખો દી ઘરમાં ગોંધાઈ રહે!’ સામેના બારણામાં જતાં જતાં જે માસી બોલ્યાં તે વીકીના સગાં લાગ્યાં.

‘મિષી…’

દીદીએ સાદ પાડ્યો. હું અંદર દોડી. જતાં જતાં મારાથી વીકી સામું જોવાઈ ગયું. એ પણ મારી તરફ, અમારાં બારણાં તરફ, નજર ઠેરવીને ઊભો’તો. બૉબીનો સાચો ઓછો ને ખોટો વધુ ભેંકડો ચાલુ હતો.

‘કબાટમાંથી દવાનું બૉક્સ લાવ. એમાં બૅન્ડેડ હશે.’ દીદીએ મને ઑર્ડર કર્યો. મેં બોક્સમાંથી એક બૅન્ડેડ કાઢી ત્યાં સુધીમાં દીદીએ બૉબીની આંગળીને પાણી રેડીને સાફ કરી નાખી. સ્હેજ છોલાયું હતું. પાણી અડતાં બૉબીનો અવાજ ધીમો થઈ ગયો ને દીદીએ બૅન્ડેડ લગાવી ત્યાં તો અવાજ બંધ. દીદીએ પાણીવાળો હાથ બૉબીના મોંએ ફેરવીને મોં લૂછ્યું ત્યાં તો બૉબીને કાંઈ થયું જ નથી જાણે, એમ ઊભો થઈ ગયો.

બહારથી એકે એક બૉલ પર જોરદાર અપીલના અવાજો આવતા’તા.

‘હવે બહાર જતો નહીં. તું ને માસી ગેમ રમો.’ દીદીનો હુકમ. મારી અંદર, બહાર ડોકાવાની છટપટાતી થતી’તી. દીદીને બપોરે સૂઈ જવાની આદત. વેકેશનમાં હું દીદીને ત્યાં આવું ત્યારે આખી બપોર બૉબી સાથે રમવામાં જાય. આ વેકેશનમાં વીડિયો ગેમમાં મજા પડતી’તી. કલ્પનામાંય ન આવે એવાં ચિત્રો રચાતાં – ભૂસાતાં; મગજમાંય ન બેસે એવા કોયડા ઊપસતા – ઉકેલાતા.

મને ને બૉબીને ટાઇમ ક્યાં પસાર થઈ જતો તેની ખબર રહેતી નહિ. અત્યારે બૉબી સરકીને ક્યારે બહાર ચાલ્યો ગયો એની મને ખબર રહી નહોતી. સાત વરસનો થઈ ગયો એટલે એ પોતાની જાતને મોટી માનવા લાગ્યો’તો પણ બાર – પંદરના છોકરાઓ સાથે કાંઈ રમાય?

‘નહિ, હું તો જવાનો. મને કાંઈ થયું નથી.’ કહેતોક ને બૉબી બારણાં બહાર દોડી ગયો. દીદીને બપોરે સૂઈ જવાની આદત. ‘તું ધ્યાન રાખતી રહેજે બારીમાંથી.’ કહીને દીદી રૂમમાં ચાલી ગઈ.

બપોરના કાયમ બંધ રહેતી બારી મેં ખોલી. સીધો જ વીકી દેખાયો. બારી ખૂલી કે એણે આ તરફ ટીકી ટીકીને જોવાનું કર્યું એમ મને લાગ્યું. હું બારીમાં ઊભી. શેરી, તડકો અને આખી ટીમ દેખાતી’તી. પણ મારી આંખો વીકીને જ જોઈ રહી. એ સ્લીપમાં ઊભો’તો એટલે બરોબર અમારી બારી સામે જ. દરેક બૉલ એ જ કૅચ કરતો’તો. ઊંચો ઊછળીને, ડાય મારીને, એક હાથે. એમ કરે ત્યારે વિકેટકીપરે અને કેપ્ટને તાળીઓ પાડીને ‘શાબાશી’ આપવી પડે. અહીં તો બધા તાળીઓ પાડતા’તા. મને મજા પડી ગઈ. મારા ચહેરા પરની ખુશી વાંચતો હોય એમ વીકી પણ વધુ તરવરાટ દેખાડતો’તો. રનનો આંક વધે તેમ મારા મનના ભાવ વધી રહ્યા.

બારણામાંથી બૉબી અંદર ડોકાયો. ‘મી! મને આ લોકો નથી રમાડતા..’ બૉબીએ ફરિયાદ કરી. બહાર ઊભેલા બેત્રણ ફિલ્ડરોએ આ તરફ જોયું. મેં બહાર નીકળીને આખી ટીમને કહ્યું. ‘ભૈ, આને બે દડા રમાડો ને!’ વીકીએ મારો બોલ ઝીલીને ઑર્ડર કર્યો, ‘હવે એક ઓવર બૉબીની.’

બૉબીનો પહેલો બૉલ, સીધો ઘા, ફુલટોસ, ફટકો અને વીકીના હાથમાં સીધો કેચ આવ્યો પણ વીકીએ પકડ્યો નહિ, પાડી દીધો, પડવા દીધો, ખોટી ખોટી ડાય મારી ને હસી પડ્યો મારી સામું જોઈને. હું પણ હસી પડી. અમારી બંનેની આંખો સામસામું હસતી રહી. બીજા છોકરાઓનું ધ્યાન હશે કે નહિ એનું ધ્યાન મને નહોતું. હું અધખૂલાં બારણામાં જ ઊભી’તી. શેરીનાં બારીબારણાં બંધ હતાં. અવરજવર નહોતી. તડકાનો સન્નાટો પથરાયેલો હતો. છોકરા રમતમાં હતા. હું અને વીકી આ બધાથી અલગ પડી ગયાં હોઈએ એવું હું અનુભવી રહી. ખરેખર, મને વીકી પ્રત્યે અજબનું આકર્ષણ થઈ રહ્યું. તડકો અંદર ન આવે એટલે બંધ રાખેલાં બારીબારણામાંથી અત્યારે દેકારો અંદર આવી રહ્યો છે એનું પણ મને ભાન ન રહ્યું.

‘મિષી! બારણું બંધ કરીને બેસ.’ રૂમમાંથી દીદીનો અવાજ, ‘કેટલો દેકારો કરે છે આ લોકો…’

મારે એટલું જ જોઈતું’તું જાણે. ઓચિંતા જ મને આવું ગમવા માંડ્યું. બારીબારણું બંધ કરીને હું ઓટલે ઊભી રહી. આટલા દેકારા વચ્ચે મને મારી અંદર એકાંત લાગ્યું. આટલા તડકા વચ્ચે મને આનંદનું લખલખું આવી ગયું. મારી અંદર એકમાત્ર વીકી રમી રહ્યો. તડકાની જેમ સમય પણ અટકી જાય ને આમ ને આમ બધું ચિત્રવત્ થઈ જાય તો કેવું સારું, એવું અસ્પષ્ટપણે મારી અંદર થતું’તું. વીકી વારંવાર મારી તરફ જોતો’તો. એને પણ મારી જેમ જ થતું હશે?

સામેના મકાનની બારી ખૂલી. પેલાં માસીનો ચહેરો દેખાયો, ‘વિકી ચલ, ચા પી લે, ભઈલા! પછી રમજે.’

‘હમણાં આવું’. કહેતો વીકી છલાંગ મારીને સામેના બારણામાં અદૃશ્ય. મને થયું, ‘હમણા આવું’ એમ એણે મને કહ્યું કે શું!

હા. એમ જ. ગયો એવો જ વીકી પાછો આવ્યો. બારણામાંથી ઠેકડો મારતાં એ હસતી આંખોએ મને જોઈ રહ્યો. ઘણો સમય એમ જ ચાલ્યું.

મિષી, કેમ બહાર ઊભી છે?’ દીદી ઊઠી. રસોડામાંથી અવાજ કર્યો.

‘અંદર જઈને મેં કહ્યું, ‘તેં જ કહ્યું’તું ને, બૉબીનું ધ્યાન રાખવાનું?’

‘એ તો અમસ્તું. બૉલ આવે ત્યારે આપણે આડો હાથ કરી શકીએ કાંઈ?… આ તો તું ક્યારેક બારીમાંથી ડોકિયું કરતી રહે તો બૉબીને ઠીક રહે છે એટલે કહ્યું’તું.’

હું અંદરથી ચૂપ થઈ ગઈ. દીદીને કાંઈ શંકા પડી હશે? જાગીને બાથરૂમમાં જતાં, બાથરૂમમાંથી રૂમમાંથી રસોડામાં જતાં એ મને જોઈ રહી હશે? એ વિચારે મને આછી કંપારી આવી ગઈ. જઈને ઉઘાડું બારણું બંધ કરી આવી.

રિમોટ-કંટ્રોલ હાથમાં લીધું પણ ગેઇમ ચાલુ કરવાની ઇચ્છા ન થઈ. બહારથી એક એક બૉલે જોરદાર અપીલના અવાજો આવતા’તા. અમારી બંધ બારીએ બૉલ ભટકાવાનો અવાજ થયો… ધડામ. મને થયું, વીકીએ જ ફટકો માર્યો હશે!

મને દોડીને બારી ખોલવાનું મન થયું. પણ દીદીએ ચા – દૂધના કપ ટેબલ પર મૂકતાં હુકમ કર્યો, ‘બૉબીને બોલાવ. નહિ જોયા હોય સચીનના દીકરા…’ દીદીને ક્રિકેટ ઉપર જ કંટાળો આવતો હોય એમ લાગ્યું. મને તો બહુ ગમતું’તું. પણ હવે દીદી મને જોવા નહિ દે; મને મનોમન એવું થતું’તું.

બારણું ખોલતાં મેં ‘બૉબી!’ બૂમ મારી, પણ મારી નજર તો સીધી ક્રીઝ પર જઈ પહોંચી. વીકી ત્યાં નહોતો. વીકી સામેના ઓટલે સૂનમૂન બેઠો’તો. કેમ? શા માટે?… મારી અંદર હલચલ. હું અંદર આવી એટલે એણે બૅટ મૂકી દીધું હશે?

‘ચલો, પહેલાં દૂધ પી લો.’ દીદીનો હુકમ. ‘જોઉં બૅન્ડેડ.’ દીદીએ બૉબીની આંગળી પકડી. ‘થોડો સોજો છે. મટી જશે.’ દીદીએ બૅન્ડેડને થોડી દબાવી. ‘ભલે એમ જ રહી.’

એકબે બટકાં ને એકબે ઘૂંટડા ભરતોક ને બૉબી બહાર દોડી ગયો. હું દીદી સામે બેઠી બેઠી એક પછી એક ઘૂંટ લેતી રહી. મને અત્યારે દીદી મારી વૉચ રાખતી હોય એવી લાગતી’તી.

‘બારણું ખોલી નાખ. હવે તડકો નહિ આવે. પાછું વાગ્યા પર વાગશે તો ભાઈસાહેબ ભેંકડો તાણશે.’ દીદીના શબ્દો મને તડકામાં વરસાદના છાંટા જેવા લાગ્યા. ઉતાવળે જઈને મેં બારણું ખોલ્યું. પણ ઓટલે ઊભવું કેમ કરીને? દીદીને કેવું લાગશે? એને શંકા પડે કે હું વીકીને જોવા ઊભી છું, તો? એ વિચારમાં એમ જ ઊભી રહી, ત્યાં દીદીએ કહ્યું, ‘તારે કાંઈ કરવું ના હોય તો ત્યાં બેસ; ધ્યાન રાખજે.’

મારી અંદર ‘દીદી!… મારી દીદી!’ એવું થઈ રહ્યું. ‘મારે અહીં ઊભા રહેવા સિવાય કાંઈ કરવું જ ક્યાં છે, મારી દીદી!’ હું રાજી રાજી થઈ ગઈ. આ વખતે દસમાની એક્ઝામ આપીને તરત આવી ગઈ એટલે લાંબો સમય થઈ ગયો. હમણાં હમણાં મારા ચહેરા પર ક્યારેક એનો કંટાળો તરી આવતો. દીદી એ પામી જતી ને મને જેમ કરું તેમ કરવા દેતી. જોકે, તોય મને દીદીને ત્યાં વેકેશન ગાળવું ગમતું. એમાં, આજ તો બહુ ગમવા માંડ્યું.

હું ઓટલે આવી ઊભી કે વીકી ઊભો થયો. પેલા પાસેથી બૅટ લીધું. બધા છોકરાઓ તાળી પાડી ઊઠ્યા. ‘બૉલે બૉલે સિક્સર, હો વીકી!’ એક બોલી ઊઠ્યો. વીકી હસી રહ્યો. બધા છોકરા દેકારો. સામેવાળું બારણું ખૂલ્યું. પેલાં માસી એના ઓટલે આવ્યાં. આમતેમ જોયું. મારી સામે એકધારું જોઈ રહ્યાં. કેમ મને જ જુએ છે? હું આમતેમ જોવા માંડી. પછી બૉબી સામું જોઈ રહી. હવે વીકી સામું જોવું જ નથી. માસી એમ જ જોઈ રહ્યાં. ઘડીક વાર ઊભીને ઓટલે જ બેસી પડ્યાં. હવે? ઘણો સમય એમ જ ચાલ્યું.

તડકો શેરીમાંથી ઊંચકાઈને બીજા માળની બારીઓમાં ઘૂસવા માંડ્યો. બારણાં ખૂલવા માંડ્યાં. ઓટલા જીવતા થયા. શેરીમાં અવરજવર શરૂ થઈ. ‘સાંજ પડવા આવી. હવે બંધ કરો આ ભવાડા..’ એક માસી પસાર થતાં બોલ્યાં, પણ કોઈએ સાંભળ્યું નહિ. મને એ માસી જરાય સારી ન લાગી. ભલેને આ લોકો રમતા જ રહે એવું મને થતું’તું. ભલે ને હવે વીકી સામું સતત ન જોવાય; ક્યારેક ક્યારેક તો નજરો મળે છે! એય કેવું ગમે છે! મને સાંજ પણ સારી લાગતી’તી.

‘મી, મને બૅટિંગનું કહે ને!’ બૉબી બોલ્યો. વીકીએ સાંભળ્યું. એણે તરત બૉબીને બૅટ આપ્યું ને મારી સામે ફિલ્ડિંગમાં ઊભો. મને બહુ ગમ્યું. એણે એક વાર મારી આંખોમાં આંખો મિલાવી. અમારી બંનેની આંખો હસતી’તી. હું શરમાઈ ગઈ. પેલી માસીની આંખ અમારાં પર ચોંટી રહી. હું ધ્રૂજી ઊઠી. ત્યાંથી અંદર ચાલ્યા જવાનું મન થયું પણ પગ ઊપડ્યા નહીં. થોડો સમય એમ ચાલ્યું.

ત્યાં જીજાજીના સ્કૂટરની બ્રેક વાગી. એમની નજર સીધી બૉબી પર પડી. ‘ચલ, અંદર.’ હુકમ. બૉબીએ બૅટ મૂકીને દોટ દીધી. જીજાજીની નજર બૉબીની આંગળી પર પડી. ‘શું થયું?… કેમ કરતા?…’ પ્રશ્નો. જીજાજીએ અંદર આવતાં આવતાં બૉબીની આંગળી જોઈ.

‘વીકીએ બૉલ વગાડ્યો.’ બૉબી ઓચિંતો રડવા લાગ્યો.

‘કોણ વીકી?’

‘એણે નથી વગાડ્યો. આ ભાઈ જ પડી ગયા.’ હું બોલી ગઈ. જીજાજી મારી સામું જોઈ રહ્યા. મેં વીકીની ફેવર કરી એ એમને ગમ્યું નહિ કે શું? મેં વીકીની ફેવર કેમ કરી? મને ભાન ન રહ્યું.?

જીજાજીએ બૅન્ડેડ ઉખેડવા કર્યું. ‘નંઈ, નંઈ ઉખેડવી નથી. દુઃખે છે.’ બૉબીનું રડવાનું ચાલુ.

‘હવે કાંઈ થયું નથી. જરાક છોલાયું છે. આ તો મેં અમસ્થા બૅન્ડેડ લગાવી દીધી.’ દીદીએ ખુલાસો કર્યો.

‘અચ્છા, અચ્છા, ચૂપ. ચૂપ થઈ જા. કાલે એસેલવર્લ્ડ જવાનું છે.’ કહેતાં જીજાજી બાથરૂમ તરફ. બૉબીનું રડવાનું બંધ. દીદીનું હસવાનું ચાલુ. હું કેમ હસતી નથી એવી શંકા સાથે દીદી મારી સામું જોઈ રહી. હું કેમ હસતી નથી? અંદર આવવું પડ્યું એ મને ન ગમ્યું? હવે બૉબી બહાર નહિ જઈ શકે એ ન ગમ્યું? કાલે એસેલવર્લ્ડ જવાનું એ ન ગમ્યું?

સાંજ પડી ગઈ તોય બહારથી છોકરાઓનો દેકારો ધસી આવતો હતો. પણ બૉબી બહાર ન જાય તો હું કેમ જઈ શકું? અને હવે રાતની રસોઈ પણ કરવાની. આ વખતે દીદી રસોડામાં ઓછું ધ્યાન આપતી. મને બધું શીખવાનો આગ્રહ કરતી. એ મને ગમતુંય. પણ અત્યારે હું રસોડામાં ને દીદી ઓટલે જઈ બેઠી એ મને બિલકુલ ન ગમ્યું. ઢીલા હાથે હું રસોઈ કરતી રહી. મન વગર જમી. એસેલવર્લ્ડની વાતોમાં ભળવાને બદલે મૂંગી મૂંગી ફિક્કું હસતી રહી. દીદી – જીજાજી ટીવી જોતાં બેઠાં. મને અત્યારે એય મન ન થયું. બૉબીય થાક્યો હતો. અમે બંને બારી પાસેના અમારા પલંગ પર જઈ બેઠાં.

‘હવે મિષા કંટાળી લાગે છે.’ જીજાજી બોલ્યા.

દીદીએ ટીવીમાંથી નજર ખેસવી નહિ. એમ જ જવાબ દીધો: ‘બસ, હવે આજકાલમાં જ પપ્પા – મમ્મી આવવાનાં ને. મીનામાસીની તબીયત સારી નથી એટલે અહીંથી વડોદરે જવાનાં. સવારે જ ફોન હતો.’

સવારે મને આ વાત બહુ ગમી’તી. અત્યારે મારી અંદર ચિત્કાર થઈ ઊઠ્યોઃ ‘ના. મારે નથી જવું. મારે અહીંયાં જ રહેવું છે. મને અહીં જ ગમે છે.’ પણ, કાલે પપ્પા – મમ્મી આવે ને કહે ચાલ, તો હું ના પાડી શકીશ? શું કહીશઃ મને વીકી બહુ ગમે છે. મારે વીકી હોય ત્યાં જ રહેવું છે, એમ?

બૉબીની બૅન્ડેડ લગાવેલી આંગળી મારા હાથમાં હતી.

રોજ તો દીદી-જીજાજી ટીવી જોતાં હોય ત્યાં અમે સૂઈ જઈએ. અત્યારે બૉબી સૂઈ ગયો. મારી આંખ મળતી નહોતી. મને વીકીના વિચારો આવતા’તા. કાલે બપોરથી એસેલવર્લ્ડ ચાલ્યા જઈશું તો રાત સુધી નહિ આવીએ; તો વીકી? …હું બૉબીની બૅન્ડેડવાળી આંગળી જોઈ રહી.

ઉપરવાળા માસીએ કહેલું કે, બૉબી – મિષા ભલેને બધાં છોકરાં સાથે ધાબા ઉપર સૂવે, પણ દીદીએ ના પાડેલી. નહિતર અત્યારેય વીકીને જોઈ શકાત. વીકી તો એની અગાસીમાં જ સૂતો હોય ને! છોકરાની જાત, કેવી સ્વતંત્ર! અહીં તો દીદી કહે તેમ રહેવાનું.

પડખાં ફેરવવામાં મારી અકળામણ બહાર આવતી’તી. ક્યાંય સુધી એમ જ પડી રહી. ઘરની લાઇટો ઑફ થઈ. દીદીને એમ કે હું સૂઈ ગઈ છું. પણ મને ઊંઘ ક્યાંથી?…તો, તો? કાલે આખો દિવસ વીકી નજરે નહિ પડે ને?… વીકીને કહું, એય એસેલવર્લ્ડ આવે; તો? ભલે ને અમારી સાથે ન આવે, પણ એકબે ફ્રેન્ડ સાથે આવે ને અમને ત્યાં મળે. પછી તો શેરીનાં છોકરાં ગણીને સાથે સાથે રાખવામાં દીદીને વાંધો ન રહે! આ વિચારે હું રાજી થઈ ગઈ.

શેરી જંપવા માંડી તો ય મને ઊંઘ આવતી નહોતી. દીદીના બેડરૂમમાંથી કાંઈ અવાજ નહોતો. હું ધીમેથી ઊભી થઈ. શેરીમાં પડતી બારી ધીમેથી ખોલી. આખી શેરીમાં ચાંદની પથરાયેલી હતી. સ્ટ્રીટલાઇટના પીળા અજવાળાનો કાંઈ હિસાબ નહોતો. વીકી અગાસીની કોર પર ઝળૂંબીને ઊભો’તો. ‘વી..કી..! હું બોલી ઊઠત, પણ મારા રૂંવે રૂંવે એ અવાજ ફૂટી નીકળ્યો. વીકીની નજર મારા પર ચોંટી. નીચું જોયેલો એનો ચહેરો દેખાતો નહોતો. બારીની અંદર ઊભેલી મારો ચહેરો એને પણ દેખાતો નહિ હોય. પણ અમને બંનેને ચોક્કસ હતું કે અમે બંને નજરોથી એકરૂપ બની રહ્યાં છીએ! વીકીને પણ એમ જ હશે ને કે હું બારી ખોલ્યા વિના નહીં રહું! મને પણ થતું’તું જ કે, વીકી અગાસીમાં ઊભો ઊભો મને જોવા અધીરો થતો હશે! બંને દિલ કેવાં એકબીજાનાં અરમાનો જાણે છે!

આમ ને આમ કેટલી વાર ઊભાં રહ્યાં બંનેને ભાન ન રહ્યું. હવે તો શેરી અને ચાંદની સિવાય અમને કોઈ જોતું ય નહોતું.

‘હવે સૂઈ જાને, ભઈલા!” સામેની અગાસીમાં અવાજ થયો.

‘મને ઊંઘ નથી આવતી. સૂઈ જઈશ હમણાં.’ વીકીનો જવાબ. ખરેખર, મને પણ ઊંઘ યાદ નથી. થાક યાદ નથી. કાંઈ યાદ નથી.

દીદીના રૂમમાં અવાજ. અવાજ થયો કે હું બારી બંધ કરતાંકને પલંગમાં લાંબી થઈ ગઈ. કેવી પરતંત્રતા! છોકરાની જાત, કેવી સ્વતંત્ર! દીદી બહાર આવીને રસોડામાં ગઈ. દસ-પંદર મિનિટ થઈ તોય એ રસોડામાં કંઈક ખડખડ કરતી રહી. હવે બારી નહિ ખોલી શકાય. બારી નહિ ખૂલે તો વીકી લંબાવશે. ભલે સૂઈ જાય. સવારે વહેલો જાગે તાજામાજો ને તરત ક્રિકેટ શરૂ…

ક્યારે સ્વપ્નાવાળી ઊંઘ શરૂ થઈ ગઈ એનું મને ભાન ન રહ્યું. આમે ય આજ બપોરથી જાગૃતિ અને સ્વપ્નાં વચ્ચે ગોથાં ખાતી રહી છું ને! જેવો બપોરનો તડકો એવી મધરાતની ચાંદની! બધું એકરસ થતું આવતું’તું!

‘હવે જાગો, બેટા!’ દીદીના અવાજે મારી આંખો ખુલી. ‘આજે તો બહુ સૂઈ રહી.’ દીદીને હું સૂતી લાગતી’તી. મને થયું, હું ઊંઘી જ નથી જાણે. એમ જ, અરધી ઊંઘતી પડી રહી’તી. જાણે બપોરનો તડકો ને મધરાતની ચાંદની એકરસ થઈને મારી અંદર ઘૂમરાતાં’તાં!

જીજાજી ને બોબી ચાના ટેબલ પર હતા. આખી રાત આકાશમાં સફર કરી કરીને મારું શરીર થાકી ગયું હોય એમ લાગતું’તું. પણ તો યે મને તરત એમ થયું કે આ લોકો અત્યારથી જ ક્રિકેટ રમવાનું ચાલુ કરી ઘે તો કેવું સારું? મારા મનની મુરાદ ઈશ્વર પાસે પહોંચી ગઈ હોય એમ બૉબી જેવડા છોકરાએ બારણામાં ડોકાઈને બૂમ પાડી, “બૉ….બી મને થયું, એ રમવા બોલાવે છે. ખરેખર, એમ જ હતું. બૉબીને બદલે મને બહાર દોડી જવાનું મન થયું, પણ હું કાંઈ એમ જઈ શકું? બૉબી તો બહાર દોડી ગયો. પણ સવાર સવારમાં મારાથી દીદી સાથેના ઘરકામમાંથી કેમ છુટાય? તોયે, દીદી બાથરૂમમાં ગઈ ત્યારે હું બારીમાંથી ડોકાઈ. અરધીપરધી ટીમ એકઠી થઈ ગઈ હતી. વીકી મારી રાહ જોતો સામેના ઓટલે બેઠો’તો. અમારી આંખો મળી ને આંખોમાં આનંદ છલકાયો.

મારા આખા દેહમાં કંપારી વ્યાપી વળી.

પણ, આજે ગઈકાલ જેવી નિરાંત નહિ મળે. આજે અમે એસેલવર્લ્ડ ચાલ્યાં જઈશું ને વીકી એકલો પડી જશે. વીકીને કેમ કહેવું કે તુંય આવને! ઘરકામમાં ગૂંથાયેલું મારું મન દરેક વાતે ગૂંચવાતું જતું’તું. જીજાજી પૂજામાં બેઠા’તાં. મને ય ભગવાનને એક-બે પ્રાર્થના કરવાનું મન થયું. ખરેખર, પેલી કવિતામાં આવતું’તું એવું જ થયુંઃ ખરેખર, ભગવાન અમારા જેવા નોધારાનો આધાર છે. ભગવાન જ આવા સમયે ગરૂડે ચડીને આવે છે. મારામાં વિચાર ઝબક્યોઃ વીકીને કહી ન શકું પણ ચિઠ્ઠી તો લખી શકાય ને!

મારા કામમાંથી પરવારીને હું ધીમે ધીમે અમારા પલંગ પર આવી બેઠી. સીધું લખવાનું કરીશ તો દીદીનું ધ્યાન જશે. પહેલાં એક પુસ્તક ખોલીને બેઠી. વચ્ચે વચ્ચે જોઈ લેતી કે દીદી શું કરે છે? પછી, પુસ્તકમાં કાગળ રાખીને પેન હાથમાં લીધી. શું લખવું? શું સંબોધન કરું? ‘પ્રિય’ લખ્યું, ને જોઈ રહી. મારી અંદર આનંદની હેલી મચી રહી. પણ, વીકીને ન ગમે તો? આવું તો સહુ લખે. ‘પ્રિય’ છેકી નાખ્યું. ‘વ્હાલા પરિષ્વજન’ લખ્યું. આ શબ્દ મને આ વરસે જ જાણવા મળ્યો’તો, ત્યારથી ગમી ગયો’તો. પણ, વીકીને નહિ ગમે તો? એ તો કહી દે એવો છે? મારે કાંઈ લવ – ફવ નથી. રમતાં રમતાં તો સહુ હસતાં જ હોયને! હસીએ એટલે કાંઈ લવ કહેવાય? તો, મારી શી વલે થાય? ઘડીભર થયું કે નથી લખવી ચિઠ્ઠી. પણ વકી સાંજે નજીક આવે ને વાત થાય ને વીકી કહે કે મને કહ્યું હોત તો હુંય એસેલવર્લ્ડ આવત, તો? ચિઠ્ઠી તો લખી જ નાખું. કોઈ સંબોધન નથી કરવું. એમ જ જાણ કરી દઉં. ‘અમે આજે એસેલ વર્લ્ડ જવાનાં…’ આટલું જ લખ્યું. છેકેલાં સંબોધનવાળો ભાગ ફાડીને કાગળ ગાઉનના ખિસ્સામાં મૂકી દીધો. દીદી રસોડામાંથી આ તરફ જોઈ રહી છે એની મને ખબર ન રહી. મને ફાળ પડી દીદી હમણાં કહેશે, ખિસ્સામાં શું મૂક્યું? તો? વળી, મેં ભગવાનને પ્રાર્થના કરી : મારું આટલું કામ પાર પાડજો, ભગવાન!

દીદીને શંકા ન પડે એવી સ્વાભાવિકતાથી ધીમે ધીમે ઓટલા પર! આવી ઊભી. બેટ ઘુમાવતો વીકી તો સામે છેડે હતો. એ જલદી આઉટ થાય એવો નથી. હું આ ચિઠ્ઠી કેવી રીતે આપી શકીશ? બૉબી મારી પાસે હતો, એને કહું કે આ વીકીને આપી આવ. પણ, બૉબીને આપતાં આવડે? બીજોત્રીજો જાણી જાય તો? ખુદ બૉબી જ દીદીને કહે કે ‘મીએ વીકીને કંઈક આપ્યું,’ તો? એમ નથી કરવું. વિકી ફિલ્ડિંગમાં આ બાજુ આવે તો જ આપવી છે. મારી નજરની દોર વીકીને ખેંચી રહી. એ મારી આરઝ પામી ગયો હોય, કે બેધ્યાન થયો હોય. પણ બોલ્ડ થઈ ગયો. હસતો હસતો મારી પાસે ફિલ્ડીંગમાં આવી ઊભો, ગઈ કાલની જેમ. મારી અંદર મોરલા ટહુકવા માંડ્યા. એને પણ એવું થતું હશે? એની આંખોમાંય એવું વંચાય છે. હમણાં, બધાનું ધ્યાન પેલો ફટકો મારે એમાં હોય ત્યાં ચિઠ્ઠી આપી દઉં એવા વિચારે મેં ગાઉનમાં હાથ નાખ્યો. ત્યાં હાથમાં છાપું લઈને જીજાજી મારી પાસે આવીને ઊભા રહ્યા. ઊભા શું ઓટલે બેસી પડ્યા; બેસી પડ્યા શું, છાપું પહોળું કરીને, દીવાલને ટેકો દઈને, આરામથી વાંચવા માંડ્યા. આજે એમને રજા. નિરાંત. હવે હમણાં એ ઊભા નહિ થાય. મેં ખિસ્સામાં પકડી રાખેલી ચિઠ્ઠી એમ જ રહી. મારી અંદર અંધારું અંધારું થઈ ગયું. કાયમ પ્રેમથી જોતી હું, જીજાજીને અત્યારે ચીડથી જોઈ રહી. આખી દુનિયા, ખુદ ભગવાન પણ અમારા પ્રેમની વિરુદ્ધ હોય એવું મને થયું. હું ઢીલીઢફ થઈ ગઈ. બૉબીની આંગળી પર લગાવેલી બૅન્ડેડ જોઈ. એમ જ હતી… મને એ બૅન્ડેડ ઊખેડી નાખવાનું મન થયું.

હવે હું અહીં ઊભી રહીશ તો વીકી મારા સામું જોયા વિના નહિ રહે ને હું વીકી સામું જોયા વિના નહિ રહું. અને અમારા લવ ઍટ ફર્સ્ટ સાઇટની જીજાજીને જાણ થઈ જાય તો? તો…તો…

જીવનની બધી નિષ્ફળતાના ભાર સાથે હું અંદર આવી. જમીને તરત, વહેલાં વહેલાં, એસેલવર્લ્ડ જવાનું હતું એટલે દીદી તો બધું ઉતાવળે ઉતાવળે પતાવતી’તી. બૉબી કરતાં દીદીમાં વધુ ઉત્સાહ દેખાતો’તો. મને એ ગમતું ન’તું. એસેલવર્લ્ડ તો નામ હતું; અમથું મેળા જેવું હતું. તોય આ લોકોને કેવો આનંદ થાય છે! એમાં શું જવું?

‘મિષી! તારા જીજાજીને ને બૉબીને અંદર બોલાવ.’ દીદીનો હુકમ.

હંઅ. ભગવાન સીધો છે. જીજાજીને અંદર આવે કે ગમે તેમ કરીને વીકીને જાણ કરી દઉં. બહાર આવીને મેં જીજાજીને અંદર જવા કહ્યું. જીજાજીએ બૉબીને હુકમ કર્યો, ‘ચલ, અંદર.’ બૉબી કહે, ‘આ ઓવર પૂરી કરીને.’ જીજાજી કહે, ‘એને લેતી આવ.’ બોલો, ભગવાન સીધો છે કે નહિ?

પણ, જેવી હું ઓટલે ઊભી કે વીકી મોં તંગ રાખીને એનાં બારણામાં દોડી ગયો. હું ચાલી ગઈ’તી એનો બદલો લેતો હોય એમ મને લાગ્યું. મારી અંદર ‘ન જા.’ થઈ રહ્યું. હું ‘વી…કી…!’ એમ ચીસ પાડી ઊઠત, પણ બલ્બ ઊડી જાય એમ મારું ચેતન હરાઈ ગયું. હું વીકીનાં બારણાં સામું નજર ખોડીને ઊભી રહી. વીકી હોત તો હું બૉબીને મોટેથી કહીને જાણ કરી દેતા કે, ‘જલદી ચાલ, આપણે અત્યારે એસેલવર્લ્ડ જવાનું છે.’ પણ, વીકી મારાથી રિસાયો હોય એમ ચાલ્યો ગયો.

બેત્રણ મિનિટ પછી બહાર આવ્યો. મને લુખ્ખી નજરે જોઈ રહ્યો. મારે હવે અંદર જવું જોઈએ. નહિતર દીદી… શું કરવું?…મેં ખીસામાંથી હાથ બહાર કાઢીને, હિંમત એકઠી કરીને, ચિઠ્ઠી ઓટલા પાસે નાખી. મારી નજર કહી રહીઃ આ બાજુ ફિલ્ડિંગમાં ઊભા રહીને લઈ લેજે. ને હું અંદર ચાલી ગઈ.

અંદર આવી, ને ધ્રાસકો પડ્યોઃ વીકી સમજી ગયો હશે? ચિઠ્ઠી લઈ લીધી હશે? નહિ લે તો? બીજા કોઈ છોકરાના હાથમાં આવશે તો? દીદીને જાણ થશે તો? ભવાડો થશે તો?

જમ્યાં, તૈયાર થયાં, બહાર નીકળ્યાં, જીજાજી સ્કૂટર ઉતારતા’તા. મારો મૂંઝારો વધી ગયો’તો. બહાર આવતાંકને મારી નજર ઓટલા પાસે ચિઠ્ઠી નાખી હતી ત્યાં પડી. ચિઠ્ઠી ત્યાં નહોતી, ઊડીને થોડે દૂર પડી’તી. ક્રિકેટ ટીમ ચાલી ગઈ હતી. શેરી અને ચિઠ્ઠી એકલાં પડ્યાં’તાં. હું બે ડગલાં ચાલીને ચિઠ્ઠી લઈ શકું તેમ નહોતી. મારી ચકળવકળ આંખોને નહીં સમજતી દીદીએ બારણાને લૉક કર્યું ત્યાં સુધીમાં ચિઠ્ઠીને જોતાં જોતાં મારી અંદર લોહીનું પાણી થઈ ગયું. સ્કૂટર પાછળ અમે બે બહેનો ને આગળ બૉબી. હૅન્ડલ પકડતાં જીજાજીએ બૉબીની દુઃખતી આંગળી દુ:ખાવી. બૉબીએ ચીસ પાડી. ‘કાંઈ થયું નથી. ચૂપ રહે. બૅન્ડેડ છે પછી…’ જીજાજીનો અવાજ.

મારા મગજ ઉપર પણ કોઈએ બેન્ડેડ લગાવી દીધી હોય એમ હું એસેલવર્લ્ડ પહોંચી. બધા ગાંડા થઈને એક એક આઇટેમ માણતા’તા. મને કશાયમાં રસ પડતો ન’તો. મારું શબ ઊંચકીને બધા ઘૂમતા હોય એવું મને થતું’તું. ક્યારેક ક્યારેક કોઈ ટોળામાં મને વીકી દેખાઈ જતો પણ એ વીકી નીકળતો નહીં. દરેક આઇટેમમાં બૉબી સાથે મારે જ જોડાવું પડતું. પણ મારું ચેતન વગરનું શરીર શું કરે છે એનું મને ભાનસાન નહોતું. સાંજ પડી, ને લાઇટો ઝળહળવા માંડી તોય હું ભાનમાં ન આવી. અમારું સ્કૂટર શેરીમાં આવી ઊભું ત્યારે મારામાં ચેતન આવ્યું. વીકી એક નાના છોકરા સાથે એના ઓટલે બેઠો’તો. અમને જોતાં જ એ આનંદમાં આવી ગયો લાગ્યો. પણ મારી નજર અમારા ઓટલે પડી તો પપ્પા – મમ્મી બેઠેલાં! બધાંનાં હસવાં – કારવવાં વચ્ચે હું આસપાસ જોવા માંડી. પેલી ચિઠ્ઠી ઊડતી – આથડતી વીકીના ઓટલા પાસે પહોંચી ગઈ’તી. વીકીની નજર એના પર પડી. એણે ઉપાડી. વાંચી. એકધારું મારી સામે જોઈ રહ્યો. સ્ટ્રીટ લાઇટનું પીળું અજવાળું અમારા ચહેરા ઢાંકતું’તું.

આવડા મોટા બૉબીને પપ્પાએ તેડી લીધો, ને તરત પૂછ્યું, ‘આંગળીએ શું થયું?

‘કાંઈ થયું નથી. થોડું છોલાયું છે. બૅન્ડેડ તો અમસ્થી લગાવી છે.’ દીદીએ એ વાતને જરાય મહત્ત્વ આપ્યું નહીં. મને તો હવે બેન્ડેડ સાથે કંઈક અનુસંધાન થઈ ગયું લાગતું’તું. વીકી સિવાય બીજી કોઈ વાત મારા મગજમાં આવતી નહોતી. કાલે પપ્પા–મમ્મીની રાહ જોતી’તી; અત્યારે એ આવ્યાં એ મને ગમ્યું નહીં. એ લોકો શી વાતો કરવા મંડી પડ્યાં એ હું સાંભળતી નહોતી. પપ્પા મમ્મી એકાદ દિવસ રહીને કહેશેઃ ‘ચલ.’ તો?

એમાં, દીદી વાતવાતમાં બોલી, ‘મિષાય હવે તમારી જ રાહ જોતી’તી. બે દિવસથી તો સાવ ઢીલી પડી ગઈ છે.’ ને મારી અંદર ચિત્કારો થઈ ઊઠ્યા: હું કાંઈ રાહ જોતી નહોતી – હું કાંઈ ઢીલી પડી ગઈ નથી – હું કાંઈ અહીંથી જવાની નથી –’ પણ, મારું ચાલશે કાંઈ?

અત્યારે જમીકરીને બધાં અહીં બેઠાં છે તો બહાર ઓટલે ન બેસાય? બૉબીય પપ્પાની ગોદમાંથી નીકળતો નથી. બહાર છોકરા એકઠા થયાનો અવાજ આવે છે પણ બૉબીનું એ તરફ લક્ષ જ નથી. સહુ વાતો કરતાંય થાકતાં નથી. રોજરોજ ટપાલ લખતાં હોય, ફોન કરતાં હોય, પછી આટલી બધી વાતો શું? પણ આખી દુનિયા અમારી વિરુદ્ધ જ છે પછી શું? એમાં, મારા અને બૉબીના પલંગ પર પપ્પાએ સૂવાનું કર્યું ને અમારે મમ્મી સાથે રૂમમાં સૂવાનું થયું ત્યારે મારા પ્રાણ ઊડી ગયા! કોઈ વાતે હું કોઈને કાંઈ કહી શકતી નહોતી. કોઈને કહું પણ શું? એમાં, કાલે બપોરની બસમાં વડોદરા જવાનું નક્કી થયું. હું શું બોલું?

હું જોતી’તીઃ પપ્પાએ બારી ખુલ્લી રાખી. બારીમાંથી ચાંદની દેખાતી’તી. છોકરાઓ રમી રહ્યા’તા. મારે થાકેલી મમ્મી જોડે રૂમમાં લંબાવવું પડ્યું. છોકરાની જાત, કેવી સ્વતંત્ર! હું જાગતી પડી રહી કે ઊંઘતી પડી રહી; મારી અંદર – બહાર પથરાયેલી ચાંદની ને છોકરાના અવાજો સવાર સુધી ઊમટતાં રહ્યાં.

સવારે બ્રશ લઈને ઓટલે જતાં તો કોઈ રોકે નહિ! જોયું તો, વીકી, આંખો હસાવતો, એના ઓટલે. હું રાજી રાજી થઈ ગઈ. શેરીમાં કોઈ કોઈ માસી દેખાતી’તી, પણ કોઈનું ધ્યાન અમારી આ પ્રણયલીલા પર નહોતું. વીકીએ ખીસામાંથી ગડી કરેલો કાગળ કાઢ્યો. હસતાં હસતાં મારી સામું જોઈને મારી તરફ ઘા કર્યો. પ્રેમપત્ર! એ જ ક્ષણે એ ઝડપી લેવા હું પગથિયું ઊતરી, કે પપ્પા છાપું લઈને ઓટલે આવ્યા. મારા પગ થંભી ગયા. હવે? શેરી વચ્ચે પડેલા પ્રેમપત્રને પપ્પા દેખે એમ કેમ લેવો? બ્રશ હલાવ્યા વગર હું એમ જ ખોડાઈ ગઈ. વીકી પણ ફાટી આંખે એમ જ બેસી રહ્યો. સામેવાળાં માસી સાવરણો લઈને બહાર નીકળ્યાં. એના ઓટલા પાસેની શેરી વાળવા માંડ્યાં. બધો કચરો ભેગો કર્યો એમાં અમારો પ્રેમપત્ર પણ હતો. કાયમના ક્રમ પ્રમાણે માસીએ માચીસમાંથી દીવાસળી કાઢી, સળગાવી ને કચરાની ઢગલીને ચાંપી દીધી!

‘મિષી!’ મમ્મીએ સાદ કર્યો. ‘ચલ. પછી તારાં કપડાંલત્તાં ને બધું ભેગું કરી લે.’

એક વાર તો એમ થઈ ગયું કે બધાને રાડો પાડીને કહી દઉં: મારે અહીંથી ક્યાંય જવું નથી. મને મારી નાખવી હોય તો મારી નાખો! હું અહીંથી ક્યાંય જવાની નથી.

પણ, એવું કરી શકું કાંઈ? ચાપાણી કરીને બધી તૈયારી કરવામાં પડી. બહાર છોકરા એકઠા થયા હતા. આજ બૉબીડોય બહાર જવાનું નામ લેતો. નથી. એ તો મમ્મી – પપ્પાની આસપાસ ઊડાઊડ કર્યા કરે છે. રૂમમાં એકલાં બધું ગોઠવતાં મને વિચાર આવ્યો. હું વીકીને બધું લખીને આપતી જાઉં. તરત લખવા બેસી ગઈ : ‘મારા વ્હાલા વહાલા પરિષ્વજન! હું તમને મારું દિલ દઈ બેઠી છું. તમારા વિના હું જીવી શકીશ નહિ. શું કરવું તે મને કાંઈ સૂઝતું નથી. અમારે આજે જ જવાનું છે. તમે સાથેના એડ્રેસ પર મને કવર લખશો. લિખિતંગમાં છોકરીનું નામ લખશો. હું સમજી જઈશ. તમારું ઍડ્રેસ મોકલશો. દિવાળીના વેકેશનમાં તરત જ અહીં પહોંચી જજો. – સદાયની તમારી, તમારી ને તમારી જ મિષા.’ નાહીને, કપડાં બદલતાં, અરીસા સામે ઊભી ઊભી મારી સાથે નહિ, વીકી સાથે વાતો કરી રહી. મારામાં પહાડ જેવો વિશ્વાસ ખડો થયો. આખી દુનિયાનો દરિયો ઊછળી ઊછળીને મોજાં પછાડે તોયે ડગે નહિ એવો હતો એ.

આજ સુધી મારું ધ્યાન નહોતું કે દીદીના દરેક રૂમમાં વૉલપીસ છે. અત્યારે વારંવાર મારી સામે ઘડિયાળ જ આવ્યા કરતી હતી. બપોરની એકની બસ. સાડા બારે તો અહીંથી નીકળી જવાનું. સહુ પોતપોતાની પ્રવૃત્તિમાં હતાં. મને બહાર જવા સિવાય કોઈ વિચાર આવતો નહોતો. ઘડિયાળ નવ ઉપર પહોંચી. બૉબી બહાર જવાનો નહીં એ નક્કી. હવે? એમ જ, આમતેમ હરતાંફરતાં, હું બારણું ખોલીને બહાર આવી. વીકીને જોયો નહીં. હું મૂંઝાઈ. મને બહાર આવેલી નહિ જોતાં ગુસ્સે થઈને અંદર ચાલ્યો ગયો હશે? શું કરું? મારી અંદર ‘વીકી! વીકી!’ થઈ રહ્યું. વીકી દેખાયો નહીં. હવે?

‘ચલો, વહેલાં વહેલાં જમી લો, નિરાંતે.’ હજી તો અગિયારે નથી થયા ત્યાં દીદીની ઉતાવળ. તોપણ હું બારીમાંથી બહાર ડોકાઈ. વીકી એના ઓટલે બેઠો’તો. એ મારી સામું એકધારું જોઈ રહ્યો. એના ચહેરા પર હાસ્ય નહોતું. એના ચહેરા પર કાંઈ નહોતું. એ ખરેખરો મારા પર ગુસ્સે થયો લાગ્યો. જઈને મારા પ્રેમપત્રનો ઘા કરી આવું.

‘મિષી! ચલને, ભાઈ! દીદી પાસે આવીને ઊભી રહી. અત્યારે હું જવાની, એટલે એ મને વહાલ બતાવતી હતી. પણ, નથી જોઈતું મારે એવું વહાલ. પણ દીદીને શું કહું?

મારે બારીએથી ખસવું પડ્યું. ઇચ્છા વગર જેમતેમ જમવું પડ્યું. સહુ સાથે હસીખુશીથી વાતો કરવી પડી. બૉબી આજે બહાર નીકળ્યો નહિ તો ય એને વહાલ કરવું પડ્યું. ઘડિયાળો દોડતી જ લાગતી’તી. વળી વળીને હું બારી પાસે જતી. એક વાર વીકી દેખાયો. બીજી વાર અદૃશ્ય. પપ્પાએ જમીને બારી પાસેના પલંગ પર લંબાવ્યું. હવે?

હું લગભગ મૂર્છિત જેવી થઈ ગઈ. મારી અંદર અંધકાર વ્યાપી વળ્યો. જીજાજી સ્કૂટર લઈને રિક્ષા લેવા ગયા ત્યારે તો હું સાવ જડ થઈ ગઈ. નરસિંહઅવતાર વખતે થાંભલો ફાટ્યો’તો એમ આ બધાને કહી દઉં?: મારે અહીંથી નથી જવું. હું વીકીને પ્રેમ કરું છું. હું વીકી વિના જીવી શકીશ નહિ. વીકી મારો છે, હું વીકીની!

મારો પ્રેમપત્ર મારા ખિસ્સામાં રહ્યો. રિક્ષા આવી ગઈ. અમે બહાર નીકળ્યાં. ત્યારે સામેવાળાં માસી એના ઓટલે બેઠાં’તાં. એ અમારા પ્રેમપ્રકરણને જાણી ગયાં હશે? હસતાં હસતાં દીદી સાથે વાત કરતાં એ બોલ્યાં, ‘મિષાય જાય છે? હા, હવે તો વેકેશન પૂરું થવાનું ને! અમારે વીકીય આજકાલમાં જવાનો. એને તો એના મામા ફોરેન તેડાવે છે!’

મારી અંદર તરફડાટ થઈ રહ્યો. કોઈ રાક્ષસ મને કચકચાવીને પકડીને ઉપાડી જતો હતો.

બૉબીને તેડીને બહાર આવેલા પપ્પાએ રિક્ષામાં બેસતાં બૉબીને નીચે ઉતાર્યો. બૅન્ડેડવાળી આંગળી પકડાઈ ગઈ. બૅન્ડેડ એક બાજુથી ઊખડી. એ જોઈને બૉબીએ સિસકારો કર્યો. પપ્પાએ બૅન્ડેડ સરખી ચિપકાવતાં કહ્યાં, ‘હવે મટી ગયું છે. સિસકારા કરવાની જરૂર નથી. છતાં ઉખેડશો નહીં. એકબે દિવસમાં એની મેળે નીકળી જશે.’

LXII

પન્ના નાયક

લેડી વિથ અ ડૉટ

રાજીવ અને અલ્પા હંમેશની જેમ બે ગાડી લઈને શનિવારની પાર્ટીમાં ગયાં હતાં. રાજીવ જમીને વહેલો નીકળી જાય. અલ્પા છેલ્લે સુધી મદદ કરાવીને નીકળે.

પાછા ફરતાં અલ્પાને યાદ આવ્યું કે ઘરમાં દૂધ ખલાસ થઈ ગયું છે. રાતના સાડાઅગિયાર થયેલા. એણે ચોવીસ કલાક ખુલ્લા રહેતા ‘શોપ રાઇટ’ સુપરમાર્કેટના પાર્કિંગ લૉટમાં ગાડી પાર્ક કરી. અલ્પાએ જોયું કે સુપરમાર્કેટની બહાર થોડા છોકરાઓ ઊભા ઊભા ગપ્પાં મારતા હતા. કોઈ સિગારેટ પીતું હતું. કોઈના હાથમાં બિયરનું કૅન હતું. પાર્ટીમાં જ કોઈએ વાત કરી હતી કે અમેરિકન ટીન એજર્સ ભારતીય સ્ત્રીઓને કપાળે ચાંલ્લો જોઈને ભડકે છે. અલ્પાએ ચાંલ્લો ઉખેડીને સ્ટિયરિંગ વ્હીલ પર ચિટકાવ્યો. ડાબે ખભે સાડીને સેફ્ટી પિન મારી હતી એ કાઢીને પર્સમાં મૂકી. સાડીનો પાલવ આગળ લાવી ગળાનાં ઘરેણાં ઢાંકી દીધાં. ગાડી લૉક કરી સુપરમાર્કેટના બારણા પાસે આવી. છોકરાઓનું ટોળું સહેજ ખસ્યું.

‘લેટ ધ લેડી ગો.’ કોઈ બોલ્યું.

‘હાઉ અબાઉટ અ કૅન ઑફ બિયર?’ બીજું કોઈ બોલ્યું.

અલ્પા ધ્યાન આપ્યા વિના સીધી અંદર ડેરી ડિપાર્ટમેન્ટમાંથી દૂધની પ્લાસ્ટિકની બાટલીઓ લઈ કૅશ રજિસ્ટર પર ગઈ. બાટલીઓ કન્વેયર બેલ્ટ પર મૂકી. પૈસા ચૂકવવા પર્સમાંથી પાકીટ કાઢ્યું.

‘થ્રી સેવન્ટી.’ કૅશ પર કામ કરતો જાડો તગડો છોકરો બોલ્યો.

અલ્પાએ પાંચની નોટ આપી.

‘વૉટ હેપન્ડ ટુ યોર બ્લડી ડૉટ? નો બ્લિડિંગ ફોરહેડ?’ પરચૂરણ પાછું આપતાં છોકરાએ કહ્યું.

અલ્પાએ પરચૂરણ પાછું લઈ પાકીટમાં મૂક્યું. પાકીટ પર્સમાં મૂક્યું. પર્સ બંધ કરી ખભે લટકાવી છોકરાની સામે કરડાકીથી જોયું અને બહાર જવાના બારણા તરફ ધસી.

‘શી ઇઝ ઑલ ડોલ્ડ અપ ઍન્ડ નો બ્લડી ડૉટ. ઇઝન્ટ શી અ નૉવેલ્ટી?’ કૅશ રજિસ્ટરવાળો છોકરો હસીને કોઈને કહેતો હતો.

અલ્પા બોલ્યા વિના સુપરમાર્કેટની બહાર નીકળી. છોકરાઓ બહાર ઊભા હતા. એમને આંતરીને અલ્પા ગાડી તરફ ગઈ.

‘હાઉ અબાઉટ અ લિટલ ફ્લીંગ, લેડી!’ કોઈ એની પીઠ પાછળ બોલ્યું.

અલ્પાએ ફટાફટ ગાડી ખોલી, દૂધ મૂક્યું અને ગાડી સ્ટાર્ટ કરી. એ સમસમી રહી હતી. એને થયું કે ક્યારેક રાજીવ સાથે આવીને આ છોકરાઓની બોલતી બંધ કરી દેવી જોઈએ.

ઘેર આવી ત્યારે રાજીવ રસોડામાં ટીવી જોતો હતો. અલ્પા ધમધમ કરતી આવી. દૂધની બાટલીઓ ડાઇનિંગ ટેબલ પર પછાડી. ફ્રિજ ખોલી બાટલીઓ મૂકી.

‘કેમ દેવી, શાને ગુસ્સે છો?’

‘મજાક નહીં જોઈએ.’

‘શું થયું?’

અલ્પાએ સુપરમાર્કેટવાળા છોકરાએ કરેલી મશ્કરીની વાત કરી.

‘વાંક તમારો જ છે. ઇન રોમ યુ શુડ ડુ વૉટ રોમન્સ ડુ.’

‘એટલે?’

‘તમે સાડી પહેરો ને ચાંલ્લો કરો એટલે આંખમાં આવો જ.’

‘ચાંલ્લો નહોતો કર્યો.’ અલ્પા બોલી.

‘પણ સાડી તો પહેરી’તી ને?’

‘એટલે અમેરિકામાં અમારે સાડી નહીં પહેરવાની ને ચાંલ્લો નહીં કરવાનો? કપાળ અડવું રાખવાનું?’ અલ્પા સિન્કનાં વાસણ ધોતાં બોલી.

‘હા, જો તમારે બીજા કરતાં જુદા ન તરી આવવું હોય તો.’ કહી રાજીવ ઉપર ગયો.

અલ્પા કામ પતાવી ઉપર આવી. સાડી બદલી. જૂનો પંજાબી ડ્રેસ પહેર્યો. રાજીવ પથારીમાં સૂતો સૂતો છાપું વાંચતો હતો. અલ્પા આવીને બાજુમાં સૂતી. સીલિંગ સામે જોતી પડી રહી.

‘રાજીવ, તને તો ખબર છે કે જુદા ન દેખાવા માટે ઑફિસમાં સ્કર્ટ બ્લાઉઝ, સ્ટોકિંગ્ઝ, થોડી ઊંચી એડીના શૂઝ પહેરું જ છું. પણ એવો તો કંટાળો આવે છે કે ક્યારે કાઢું ને પંજાબી પહેરી લઉં.’ રાજીવના છાપાની ગડી કરતાં અલ્પા બોલી.

‘તમારો આ પંજાબી પણ તમારે ઘરમાં જ પહેરવો.’

‘કારણ?’

‘કારણ કે અમેરિકનો માને છે કે એ નાઇટસૂટ છે. મારી ઑફિસમાં લોકો પૂછતા હતા.’

‘તેં શું કહ્યું?’

‘શું કહું? આઈ ફીલ સો અનકમ્ફર્ટેબલ એક્સપ્લેઇનિંગ. મારા સમજાવ્યાથી એ લોકો થોડા કન્વિન્સ થવાના હતા? એમને એમ લાગે છે કે તમે આટલે દૂર આવીને તમારા પોતાના પોશાકને વળગી રહો છો એમાં તમારી બદલાવાની ને અહીંના સમાજમાં ભળી જવાની ચોખ્ખી ના છે. તમારે તમારી નાળ કાપવી જ નથી.’ રાજીવ બોલ્યો.

‘તું મોટું લેક્ચર આપે છે પણ તમારે પુરુષોને ઠીક છે. ઇન્ડિયાનાં શર્ટપેન્ટ અહીં પણ ચાલે. કશું બદલવાનું નહીં.’

‘ચિડાય છે શાની? અહીંની નેવું ડિગ્રીમાં ધોતિયું મોસ્ટ કમ્ફર્ટેબલ. પણ હું ધોતિયું પહેરીને ઑફિસ જાઉં તો કેવો લાગું?’ રાજીવને થયું અલ્પા અપસેટ છે. જીભાજોડી કરવી ઠીક નથી. એ પડખું ફરીને સૂઈ ગયો.

અલ્પા પાસાં ઘસતી ઘસતી સુપરમાર્કેટમાં બનેલા પ્રસંગનો વિચાર કરતી હતી. રાજીવ કહે છે કે અહીં સ્ત્રીઓએ પોશાક બદલવો જોઈએ. પણ શા માટે? હું ભારતીય છું અને અમેરિકામાં રહું છું. એનો અર્થ એ નહીં કે મારે શું પહેરીને ક્યાં જવું એ બીજા નક્કી કરે. અમારે ભારતીય સ્ત્રીઓને સાડી પહેરવી છે, પંજાબી ડ્રેસ પહેરવો છે, ચાંલ્લો કરવો છે. એ અમારી ભારતીય અસ્મિતા છે. ધોળાઓની વચ્ચે કોઈ સાડી પહેરેલું મળે ને વાત કરે તો સારું લાગે છે.

અલ્પાને થોડા દિવસ પહેલાં થયેલો હરિપ્રસાદ ચૌરસિયાનો કૉન્સર્ટ યાદ આવ્યો. કૉન્સર્ટમાં અલ્પા અને એની બહેનપણીઓ સાડી પહેરીને ગયેલાં. મીને પૅન્ટ પહેરીને આવેલી. કૉન્સર્ટમાં આવેલા લોકો એની સામે જોતા હતા. એ બધાંથી જુદી લાગતી હતી, જુદી પડી જતી હતી. મિસફિટ. અલ્પાને થયું કે ધોળા અમેરિકનો વચ્ચે સાડી-ચાંલ્લામાં એ પણ મિસફિટ લાગતી હશે.

પછી અલ્પાને રેણુ ગુપ્તા યાદ આવી. રેણુએ અમેરિકન પીએચ.ડી. લીધા પછી એને કોઈ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસરશિપ મળતી નહોતી. ઇન્ટર્વ્યૂમાં રેણુ હંમેશાં સાડી પહેરીને જવાનો આગ્રહ રાખતી. કોઈકે એને સલાહ આપી કે ઇન્ટર્વ્યૂમાં અમેરિકનની જેમ સિલ્ક સૂટ પહેરીને જવું. એક વાર જૉબ મળે પછી જે પહેરવું હોય તે પહેરવું. રેણુનું કહેવું હતું કે જૉબ કપડાં જોઈને નહીં પણ એના ક્રીડેન્શ્યલ્સ અને રેઝુમને જોઈને અપાવી જોઈએ.

અમેરિકન કપડાંમાં એને મઝા આવતી નહોતી. ભારતીય કપડાંમાં એ આઉટસાઇડરનો અનુભવ કરતી હતી. વિચાર કરતાં કરતાં અલ્પા સૂઈ ગઈ. થોડી વારે ઝબકીને જાગી. ખરાબ સપનું હતું. એ સુપરમાર્કેટમાંથી બહાર નીકળે છે. હાથમાં ગ્રૉસરી બૅગ છે. ખભે પર્સ છે. કોઈ ધોળો ટીનએજર એને આંતરે છે. ગ્રૉસરી બૅગ પડી જાય છે. એ બૅગ લેવા નીચી નમે છે ત્યાં બીજો કોઈ ટીનએજર એને ‘હાઉ ડુ યુ રૅપ ધિસ થિંગ વિચ હૅન્ગ્સ લાઇક અ શાવર કર્ટન’ કહીને સાડી ખેંચી કાઢે છે. એ બૂમ પાડે છે. ‘કૃષ્ણ! કૃષ્ણ!’ પણ કોઈ કૃષ્ણ ચીર પૂરવા આવતો નથી. સુપરમાર્કેટની બહાર ભેગા થયેલા લોકો વચ્ચે એ બ્લાઉઝ અને ચણિયામાં રડતી રડતી ઊભી છે. છ વારની એની સાડી ડૂચો થઈને એક ખૂણામાં પડી છે.

અલ્પાએ નક્કી કર્યું કે અમેરિકનો હોય ત્યાં સાડી પહેરીને, ચાંલ્લો કરીને જવું નહીં. જૉબ પર, ચાલવા જાય ત્યારે ને ખાસ કરીને ગ્રોસરી લેવા જાય ત્યારે જીન્સ અને ટી શર્ટ કે સ્કર્ટ બ્લાઉઝ. એ પણ નક્કી કર્યું કે ઓછી લાઇટ હોય એવા વિસ્તારમાંથી પસાર થવાનું નહીં.

‘શોપ-રાઇટ’માં જવું કે નહીં એનો એને વિચાર આવ્યા કરતો. મન સાથે નક્કી કર્યું કે એમ ડરી શા માટે જવું? આ એનો દેશ છે. કોઈ એને રોકે તો એણે શા માટે રોકાવું જોઈએ?

બે અઠવાડિયાં પછી ઑફિસેથી પાછા આવતાં અલ્પાએ ‘પિટ્ઝા હટ’માંથી પિટ્ઝા લઈને ઘેર આવવાનું નક્કી કર્યું.

‘આઇ વુડ લાઇક ટુ હૅવ એ વેજી પિટ્ઝા ટુ ટેક હોમ. ડોન્ટ ફરગેટ ધ રેડ પેપર.’ અલ્પાએ ઑર્ડર આપ્યો.

પિટ્ઝા લઈ ગાડીની ટ્રન્કમાં મૂક્યો. થોડે આગળ ગયા પછી યાદ આવ્યું કે પિટ્ઝા સાથે પીવા માટે કોકોકોલા લેવાનો રહી ગયો છે. ‘શોપ રાઇટ’ રસ્તામાં જ હતી. મશ્કરી કરેલી એ છોકરો કાઉન્ટર પર હશે કે કેમ એનો વિચાર આવ્યો. એ શનિવારે તો રાત હતી. આજે હજી પાંચ વાગ્યા છે. નયે હોય. વળી પાછું મન મક્કમ કર્યું કે હોય તો શું છે? આઇ કેન હૅન્ડલ ધ સિચ્યુએશન.

અલ્પા સુપરમાર્કેટમાં કોકના સેક્શન તરફ ગઈ. કાઉન્ટર પર નજર નાંખી. પેલો છોકરો કાઉન્ટર પર નહોતો. અલ્પા કોકના સેક્શનમાં ગઈ ત્યાં એ કોકનાં કાર્ટન ગોઠવતો હતો. અલ્પાએ એને ન જોયો કર્યો. પેલો છોકરો અલ્પા પાસે આવ્યો. અલ્પા વાંકી વળી કોક લેતી હતી.

‘યુ લૂક સેક્સી ઇન યોર ઑફિસ ક્લોથ્સ.’ છોકરાએ કહ્યું.

અલ્પાને એને તમાચો મારવાનું મન થયું. સ્ટોરના મૅનેજર પાસે ઘસડી જવાનું મન થયું. પણ વિચાર બદલ્યો.

‘રીઅલી? થૅન્ક યુ ફૉર ધ કોમ્પ્લિમેન્ટ્સ. ડુ યુ વૉન્ટ ટુ ગો વિધ ધ સેક્સી વુમન ઍન્ડ હેવ એ નાઇસ ટાઇમ?’ અલ્પાએ એકાએક પૂછ્યું.

છોકરો આભો બની ગયો.

‘યુ મીન નાઉ? આરન્ટ યુ મૅરિડ? વૉટ અબાઉટ યોર હસબન્ડ?’

‘હી ઇઝ નૉટ હોમ. ઇફ યુ વોન્ટ યુ ગો, માઈ કાર ઇઝ પાર્ક્ડ નિયર ધ મેઇલબૉક્સ.’

અલ્પા કોકની બૉટલ લઈ સુપરમાર્કેટની બહાર કાર પાસે ગઈ. ટ્રન્ક ખોલી બૉટલ મૂકી. ટ્રન્ક ખુલ્લી રાખી ઊભી રહી. થોડી વારે છોકરાને આવતો જોયો. એ ગાડી પાસે આવ્યો.

‘આર યુ શ્યોર? યુ ડોન્ટ નો મી.’ છોકરાએ કહ્યું.

‘આઈ વોન્ટ ટુ નો યુ.’ અલ્પાએ કહ્યું.

‘ધેન લેટ્સ ગો.’

‘યસ, બટ આઇ હેવ ડ્રોપ્ડ માઇ કીઝ સમવ્હેર.’

‘વ્હેર? ઇન ધ સ્ટોર?’

‘ઇન માઇ ટ્રન્ક સમવ્હેર. લેટ મી લૂક.’

અલ્પાએ વાંકી વળી પિટ્ઝાના બૉક્સની સાથે આવેલી પ્લાસ્ટિકની ડબ્બી હાથમાં લીધી. ટ્રન્ક બંધ કરી. ઝડપથી ડબ્બી ખોલી એક ઝાટકે ડબ્બીનું પિટ્ઝા પર ભભરાવવાનું મરચું છોકરાની આંખમાં ફેંક્યું. છોકરો બળતી આંખે બે ડગલાં પાછળ હઠી ગયો. ગાળો ભાંડવા લાગ્યો.

‘ધૅટ્સ વૉટ અ સેક્સી વુમન વિથ બ્લડી ડૉટ ડુ’, કહી અલ્પા ધ્રૂજતી ધ્રૂજતી ગાડીમાં બેઠી અને ગાડી હંકારી મૂકી.

અલ્પા ઘેર આવી. ગાડી ગરાજમાં મૂકી પિટ્ઝા અને કોક લઈને રસોડામાં આવી. રાજીવ રાહ જોતો હતો. એણે પિટ્ઝાનું બૉક્સ ખોલી એક સ્લાઇસ એની પ્લેટમાં લીધી.

‘મરચું ક્યાં છે?’ રાજીવે પૂછ્યું.

‘મરચું? શેનું મરચું?’ કહી અલ્પાએ એક સ્લાઇસ પોતાના માટે લીધી.

નિત્યક્રમ

એક દિવસ બપોરે ઑફિસથી પોસ્ટઑફિસ જતાં રસ્તામાં વીસેક ફૂટ દૂરથી ‘મૅનહેટન બૅગલ કાફે’ના કાચ પાસે ઊભેલી પ્રેરણાને તમે જુઓ છો. તમને લાગે છે કે કાફેમાં જવું કે નહીં એની અવઢવ પ્રેરણાને છે. ઘડીક પછી કાચમાં પ્રેરણા પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ એનો સરી ગયેલો દુપટ્ટો છાતી ઉપર ગોઠવે છે એ તમે જુઓ છો. એનો દુપટ્ટો ગોઠવવાની પ્રક્રિયા તમને ગમે છે. તમે દસેક ફૂટને અંતરે છો ત્યારે પ્રેરણા અંદર જાય છે. તમે તમારું કામ પતાવવા પોસ્ટઑફિસ જાઓ છો.

કામ પતાવી પાછા આવો ત્યારે ‘મેનહેટન બૅગલ કાફે’ પાસે તમારા પગ અટકે છે. તમને થાય છે પ્રેરણા એની કોઈ બહેનપણી સાથે આવી હશે. તમે અંદર જવાનું મન રોકી શકતા નથી. જાઓ છો. ‘બૅગલ વિથ ક્રીમ ચીઝ ઍન્ડ કૉફી ટુ ગો’નો ઑર્ડર આપો છો. હાથમાં બ્રાઉન બૅગ લઈ આજુબાજુ નજર કરો છો. પ્રેરણા રસ્તા પર પડતા ટેબલ પર બેઠી છે. તમારી આંખો મળે છે. એ સ્મિત આપે છે. તમે એની પાસે જાઓ છો. ઊભા રહો છો. સામેની ખુરશી ખાલી છે.

‘હું…’ તમે તમારું નામ બોલતાં થોથવાઓ છો.

‘હું પ્રેરણા. આપણે સુધીર અને વિશાખાને ત્યાં મળ્યાં હતાં. ઉતાવળ ન હોય તો બેસો ને!’

પ્રેરણાએ પહેરેલી ચાંદીની ઘૂઘરીવાળી લાંબી બુટ્ટી લોલક જેમ આમતેમ હલે છે. એ કોઈ જાડી ચોપડી વાંચતી હોય છે તે બંધ કરે છે. તમને ચોપડીનું શીર્ષક દેખાતું નથી. તમે બેસો છો. તમને લાગે છે જાણે તમારા જીવનમાં નવો વળાંક આવી રહ્યો છે. પ્રેરણાના ટૂંકી બાંયના કુરતાવાળા હાથ પર રુવાંટી નથી. એના હાથની આંગળીઓ લાંબી અને પાતળી છે. એક આંગળી પર એક હીરાની વીંટી છે. એણે ‘બેસો ને’ કહ્યું ત્યારે તમે એના હોઠનો વળાંક જોઈ લીધો હતો. સુધીર અને વિશાખાને ત્યાં આમ નજીકથી જોઈ નહોતી.

તમે તમારી પત્ની જયશ્રી અને ચાર વરસના નિશીથ વિશે વાત કરો છો. તમે જામનગર પાસેના નાના ગામમાં ઊછર્યા છો. તમને હંમેશ મોટા શહેરનું આકર્ષણ હતું. બાપાએ મુંબઈ ભણવા મોકલ્યા. ત્યાં તમે પહેલી વાર અમેરિકન મૂવી જોઈ હતી. અમેરિકાથી ખૂબ અંજાઈ ગયેલા. તમારા એક મિત્રે તમને અમેરિકા બોલાવ્યા. તમે ઇન્સ્યોરન્સ સેલ્સમૅન છો. સાંજે કમ્પ્યૂટર કોર્સ ભણાવો છો. તમને થાય છે તમે ઘણું બોલો છો. કદાચ એને તમે મૂરખ લાગતા હશો. અને છતાંય બોલવાનું ચાલુ રાખો છો. તમે કહો છો કે અમેરિકા આવ્યા ત્યારે તમારી પાસે પૈસા નહોતા. લોન લઈને ભણ્યા અને જાતમહેનતે આગળ આવ્યા છો. બૉસ તમારા પર ખુશ છે. પત્ની સરળ સ્વભાવની છે.

પ્રેરણા અરુણ વિશે વાત કરે છે. અરુણ ડાયમંડ મરચન્ટ છે. એને અવારનવાર ઍન્ટવર્પ જવું પડે છે. દીકરી અનુજા કૉલેજમાં છે. અરુણ લાંબો સમય ઍન્ટવર્પ રહેવાનો હોય ત્યારે એ મુંબઈ જઈ આવે છે. બાકીના સમયમાં ચિત્રો દોરે છે.

‘શહેરમાં અવારનવાર આવો છો?’ તમે પૂછો છો.

‘હા, દર બુધવારે મેટિને-શૉમાં મૂવી જોવા.’

‘એકલાં જ?’

‘હા, કેમ નવાઈ લાગે છે?’

તમને સાચે જ નવાઈ લાગે છે પણ કબૂલી શકતા નથી. પ્રેરણા દેખાવડી છે. એના દેખાવ વિશે એ પોતે સભાન છે એવું તમને તેની આંખોમાં, તેના હાવભાવમાં, કપડાંમાં, વર્તનમાં દેખાય છે. તમારે જવું પડશે કહીને તમે છૂટા પડો છો. ઑફિસમાં પાછા જાઓ છો. તમારું ચિત્ત ચોંટતું નથી. તમને ઑફિસ છોડી પ્રેરણા સાથે મૂવી જોવા જવાનું મન થાય છે. તમારામાં હિંમત નથી. તમારા બૉસ પાસે તમે માંદા છો એવું ખોટું બોલી શકતા નથી. તમારી પત્ની જયશ્રી પાસે પણ ઢાંકપિછોડાવાળી વાત કરી શકતા નથી. બૉસ કે જયશ્રીને બનાવવાની આવડત તમારામાં નથી. કોઈ બહાના વિના ચાલુ દિવસે મૂવી જોવા ન જઈ શકાય એની તમને પ્રતીતિ થાય છે.

તમે બુધવારની રાહ જોવાનું શરૂ કરો છો. બેએક બુધવાર પ્રેરણા દેખાતી નથી. તમે બૅગલ અને કૉફી લઈ બહાર નીકળી જાઓ છો. પછીના બુધવારે તમે બહાર નીકળો છો ત્યારે પ્રેરણા બારણામાં મળે છે. તમે પાછા અંદર જાઓ છો. પ્રેરણા માટે કૉફીનો ઑર્ડર આપો છો. વાતો કરો છો. પ્રેરણા કહે છે કે એમની વેડિંગ ઍનિવર્સરી પર અરુણે એને કમ્પ્યૂટર ભેટ આપ્યું છે જે એના કરતાં વધારે અનુજા વાપરે છે. પ્રેરણાએ શીખવા માટે ઇવનિંગ સ્કૂલ જોઇન કરેલી. પ્રેરણા તમને પૂછે છે કે તમે રિફ્રેશર કોર્સ આપી શકો કે કેમ. તમારે એમ કહેવું છે કે ભવિષ્યમાં જ્યારે તમે અને જયશ્રી એમને ત્યાં જશો ત્યારે થોડી જ વારમાં શીખવી શકશો, પણ એને બદલે તમારાથી હા પડાઈ જાય છે. પ્રેરણાના નિમંત્રણને તમે નકારી શકતા નથી. ઊંડે ઊંડે તમને પ્રેરણાને એકલા મળવાનું મન છે.

પ્રેરણા પછીના બુધવારે બપોરે મળવાનું ગોઠવે છે. તમે માથું દુખવાનું બહાનું કાઢીને ઑફિસથી નીકળી જાઓ છો. પ્રેરણાએ આપેલા ઍડ્રેસ પર પહોંચો છો. શહેરના સરસ પાડોશમાં વિક્ટોરિયન ઘર છે. ઘરની આગળ ફૂલક્યારીઓ છે. ટ્રિમ કરેલી લીલીછમ લૉન છે. ઘંટડી દબાવો છો. પ્રેરણા બારણું ખોલે છે. ઘરમાં દાખલ થતાં એક તરફ દીવાનખાનું છે. બાજુમાં રસોડું અને નાનો બાથરૂમ. પ્રેરણા ઉપલે માળે લાઇબ્રેરીમાં લઈ જાય છે. એક તરફ સ્ટીરિયો. ટેઇપ્સ, સીડી વગેરે છે. બીજી તરફ સફેદ શેલ્વ્સ પર પુસ્તકો. સામે કમ્પ્યૂટર ડેસ્ક પર નવુંનક્કોર કમ્પ્યૂટર છે. કમ્પ્યૂટરની બાજુમાં તમારી નજર ખાળી ન શકે તેવો સોફા છે.

તમે કમ્પ્યૂટર ડેસ્ક પાસેની ખુરશી પર બેસો છો. કમ્પ્યૂટર કંઈ મોટું રહસ્ય નથી એમ કહી જાણવા જેટલું બેઝિક બતાવો છો. સમજાવો છો. એને કાગળ ટાઇપ કરવા કહો છો. તમે પાસે ઊભા રહો છો. પિયાનો પર આંગળી ફરે એમ એ ટાઇપ કરે છે. ટાઇપ કરેલો કાગળ પ્રેમપત્ર છે. ‘ટુ હૂમ ઇટ મે કન્સર્ન’ કરીને અન્ડરલાઇન કર્યો છે. તમે થોડા વિવશ થઈ જાઓ છો.

એ તમને એના બેડરૂમમાં ખેંચી જાય છે. ક્ષોભ સાથે તમે પ્રેમ કરો છો. પ્રેમ કર્યા પછી, દૂધ પીને સંતોષી બિલ્લી સૂતી હોય એમ, પ્રેરણા તમારી બાજુમાં સૂતી છે.

તમારી આખી જિંદગીમાં આવા જાગ્રત ન થયા હોય એમ જાગતા તમે પડ્યા છો. તમે કોઈ દિવસ પરસ્ત્રીને પ્રેમ કર્યો નથી. અચાનક ફોનની ઘંટડી વાગે છે. પ્રેરણા તંદ્રામાંથી જાગીને ફોન લે છે. ફોન અરુણનો છે. તમને પેશાબ થઈ જશે એટલો ભય તમારા શરીરમાં વ્યાપી વળે છે. તમે થરથર કાંપો છો. તમારું હૃદય બમણી ઝડપે ધડકે છે. તમને ભયંકર અપરાધભાવ જાગે છે. ધરતી માર્ગ આપે તો સમાઈ જવાનું મન થાય છે. પ્રેરણા તમારો હાથ પંપાળતી પંપાળતી ઠંડે કલેજે વાત કરે છે. ‘ડાર્લિંગ, કેમ છે તું? શું કર્યું આજે? લંચ ખાધો? ટપાલમાં કશું નથી. સાંજે કેટલા વાગ્યે આવીશ? જમવાનું શું બનાવું? દાળઢોકળી? ચો…ક્ક…સ અત્યારે શું કરું છું? તું એટલું વહાલ કરે છે કે મને સુખના સોજા આવ્યા છે. બ્લાઉઝના આંતરસેવા ખોલું છું.’ પ્રેરણાનો હાથ છોડીને તમે ત્વરાથી ઊઠો છો. કપડાં પહેરી લો છો. તમે કહો છો કે તમારે જવું પડશે. પ્રેરણા દરવાજે આવીને હળવું ચુંબન કરીને આવજો કહે છે. તમે ગાડી સ્ટાર્ટ કરો છો. તમને પસીનો છૂટે છે. રૂમાલ કાઢીને લૂછો છો. રૂમાલ લથબથ થઈ જાય છે. તમે ઍરકન્ડિશનર ચલાવો છો. અન્યમનસ્ક થોડે સુધી જાઓ છો. આખું દૃશ્ય તમારી આંખ સામે ખડું થાય છે. તમે આવી કોઈ સ્ત્રીને મળ્યા નહોતા. એનો સંગ તમને માણવો ગમ્યો હતો. સિગ્નલ આવે છે. તમે લાલ લાઇટ પાસે ઊભા રહો છો. ત્રીસ સેકન્ડ પછી લાઇટ લીલી થાય છે. ઝબકારા સાથે થતી લીલી લાઇટ સાથે તમનેય ઝબકારો થાય છે. તમારું થર થર કાંપવું અને પ્રેરણાનું મીઠાશભર્યું અવાજમાં અરુણ સાથે સહજતાથી વાત કરવું — આંખ પલકારવા જેવું સહજ. ધૂળ ઊડે ને આંખ જે રીતે બંધ થઈ જાય એવું સહજ. સવારે ઊઠીને બ્રશ કરવા જેટલું સહજ. તમને થાય છે: આવી સહજતા કેવી રીતે આવતી હશે? પોતાના ઘરમાં અંધારામાંય દાદર મળી જાય એ માટે પગને ટેવાવું પડે છે. સવાલ ટેવનો છે.

તમે ઘેર પહોંચો છો. કેમ અચાનક વહેલા આવ્યા એમ પત્ની તમને પૂછે છે. તમે માથું દુખવાનું બહાનું કાઢો છો. પહેલી વાર તમારા બૉસ અને તમારી પત્ની પાસે ખોટું બોલ્યા છો.

તમને લાગે છે કે પહેલી વાર ખોટું બોલવું કે ખોટું કરવું અઘરું છે. પહેલી વાર એવું કરતા હોઈએ ત્યારે હૃદય એક ધબકારો ચૂકી જતું હોય છે. આપણે સહેજ મરી જતા હોઈએ છીએ. પછી ટેવાઈ જવાય. કોઠે પડી જાય. અને એ બધું સહજ બની જાય. આંખ પલકારવા જેટલું સહજ.

તમે આવતા બુધવારનો વિચાર કરો છો.

સુજાતા

સુજાતા વૉશિંગ્ટન ડીસીમાં કૉન્ફરન્સ પતાવી ફિલાડેલ્ફીઆ આવવા નીકળી. યુનિયન સ્ટેશન પર ઇન્ડિકેટર જોયું. ફિલાડેલ્ફીઆની ટ્રેન સવા દસને બદલે પોણા અગિયારે આવવાની હતી. એણે સ્ટારબક કૉફી શોપમાં જઈ ચા લીધી. પર્સમાંથી ડબ્બી કાઢી મસાલો નાંખ્યો. ‘હજી આટલાં વરસ પછીય અમેરિકામાં ચા જ અને તેય મસાલા સાથે?’ એવું કોઈકે પૂછેલું તે યાદ કરીને સુજાતા મનોમન હસી પડી. ‘યુ કૅન ટેક મી આઉટ ઑફ ઇન્ડિયા બટ યુ કૅન્નોટ ટેક ઇન્ડિયા આઉટ ઑફ મી.’ એણે કહેલું.

ચા લઈને એ ટ્રેનની રાહ જોતી બાંકડા પર બેઠી. આજુબાજુ નજર કરી. જાતજાતના માણસો હતા. અમેરિકન, જાપાની, ચાઇનીસ, ઇન્ડિયન. બાળકો, વિદ્યાર્થીઓ, વૃદ્ધો. કોઈ સૅન્ડવિચ ખાતું હતું. કોઈ કૉફી પીતું હતું. કોઈ કોક પીતું હતું. એક છોકરો-છોકરી આજુબાજુની પરવા કર્યા વિના પ્રેમ કરતાં હતાં. પીએ સિસ્ટમ પર ટ્રેન મોડી છે. એની સતત જાહેરાત થતી હતી. એ અવાજ બીજા સઘળા અવાજને દાબી દેતો હતો.

બોસ્ટન જતી ટ્રેનની જાહેરાત થઈ. પહેલાં બાળકો, એમનાં મા-બાપ, પછી સિનિયર સિટીઝન્સ, અને એ પછી બીજાં બધાં. બધાં શાંતિથી ટ્રેનમાં ગોઠવાઈ ગયાં. ટ્રેન બહુ ભરેલી નહોતી. સુજાતાની સામેની સીટ ખાલી હતી. એને થયું કે એવું કોઈ ન આવે જેની સાથે વાત કરવી પડે. એને દિવસો પહેલાં શરૂ કરેલું પુસ્તક ‘માઇગ્રેટરી બર્ડ્સ’ પૂરું કરવું હતું. એને શીર્ષક પર હસવું આવ્યું. યુનિવર્સિટીની લાઇબ્રેરીમાં આવ્યું ત્યારે એ પુસ્તક પક્ષીઓને લગતું છે સમજીને બાયૉલોજી લાઇબ્રેરીમાં મોકલવામાં આવેલું. ત્યાંથી લાઇબ્રેરિયનની ચિઠ્ઠી સાથે પાછું આવ્યું કે એ પક્ષીઓ પર નહીં પણ એવા ઇમિગ્રેન્ટ્સ પરનું છે, જે પક્ષીઓની જેમ દેશમાં અને અમેરિકા વચ્ચે અવરજવર કરતાં હોય. સુજાતાને થયું કે એ પણ એવું પક્ષી જ છે જે અમેરિકામાં સ્થાયી થયા પછી અનેક કારણોસર દેશમાં આવ-જા કરે છે.

‘ક્યાં સુધી આમ આવ-જા કરીશ?’ સુજાતાએ મનોમન પૂછ્યું.

સુજાતાએ બારીની બહાર જોયું. શિયાળાની સવારનો ઠંડો પવન સૂસવાતો હતો. બહારનાં ઠૂંઠાં વૃક્ષોને કાતિલ ઠંડી ડામતી હોય એવું લાગતું હતું. અચાનક બે ડબ્બાની વચ્ચેનું બારણું ખૂલ્યું. બહારથી ધસી આવેલો પવન એના ગરમ કોટમાં પ્રવેશી શક્યો નહીં પણ એના વાળ થોડા અસ્તવ્યસ્ત કરી ગયો. બારણામાંથી એક વૃદ્ધ બાઈ પ્રવેશી. એણે માથે સ્કાર્ફ બાંધ્યો હતો. ખભે પર્સ હતી. હાથમાં ઘસાઈ ગયેલી ચામડાની બૅગ હતી. એમાંથી મેકડોનાલ્ડની જાહેરાત કરતા અને આખા ડબ્બામાં એની વાસ ફેલાવતાં હેમ્બર્ગર અને ફ્રેન્ચ ફ્રાય ડોકાતા હતા.

‘સામે કોઈ બેઠું છે?’ ખાલી સીટને ચીંધતાં એ બાઈએ પૂછ્યું.

‘ના, ના.’ સુજાતા આછા સ્મિત સાથે બોલી અને ‘માઇગ્રેટરી બર્ડ્સ’ની અધૂરી વાર્તા શરૂ કરી.

પુસ્તક ખોળામાં રાખી સુજાતાએ ફરી બારી બહાર જોયું. શિયાળાને કારણે કોઈ વનરાજી નહોતી. હતી ફક્ત મેરીલેન્ડનાં ગોઠવેલાં અને ગોઠવાયેલાં ઘરોની પૅટર્ન. દરમિયાન ખોળામાંથી પુસ્તક સરી ગયું એનો સુજાતાને ખ્યાલ પણ ન રહ્યો.

‘તમારું પુસ્તક.’ સામે બેઠેલી બાઈએ કહ્યું.

સુજાતાએ એ બાઈના કરચલીવાળા હાથ અને મોઢા સામે જોયું. મોઢા ઉપરના ભાવ પરથી કોઈ નવીસવી બાઈ લાગી. સુજાતાને થયું કે વર્ષો પહેલાં એના ચહેરા પર પણ નવા આવનારનો ચહેરો આમ જ છતો થયો હશે.

‘થૅન્કયુ.’ સુજાતાએ આભાર માન્યો. બાઈના હાથમાં પણ પુસ્તક હતું. કવર પરનો ચહેરો સુજાતાનો પરિચિત હતો. એની અતિપ્રિય મૂવીના નાયકનો.

‘ડૉક્ટર ઝિવાગો વાંચો છો? રશિયનમાં? તમે રશિયન જાણો છો?’ સુજાતાથી પૂછ્યા વિના ન રહેવાયું.

‘હા.’

‘તમે રશિયન છો?’

‘હા, હું રશિયન છું. અંગ્રેજી પણ જાણું છું. ઘરની યાદ આવે ત્યારે રશિયનમાં વાંચું છું.’ એ બાઈ બોલી.

ઘર? ઘરની યાદ? સુજાતાને એ શબ્દો થોડા ઠાલા લાગ્યા.

‘એવું છે ને કે અમે થોડા મહિના પહેલાં જ અમેરિકા આવ્યા છીએ.’

‘ઓહ, એમ?’

સુજાતા પોતાના વિચારમાં ખોવાઈ ગઈ. એને ‘હવે મારું ઘર ક્યાં?’ કોઈની કવિતાની અંતિમ પંક્તિ યાદ આવી. એને એનું મુંબઈનું ભર્યુંભાદર્યું ઘર યાદ આવ્યું. બા-બાપાજી, ભાઈઓ-ભાભીઓ, બહેનો, ભત્રીજા-ભત્રીજીઓ. એક આદર્શ સંયુક્ત કુટુંબ. મનોહરને પરણીને એ અમેરિકા આવી. એ વાતને વર્ષો વીતી ગયાં. ક્યારેક ક્યારેક એ જૂના આલ્બમમાંથી ફૅમિલી પૉર્ટ્રેટ કાઢીને જોઈ લેતી. ગાંધીજીના જમાનાને પ્રતિબિંબિત કરતા ખાદીના ડગલા ટોપીમાં બેઠેલા બાપાજી. ગુજરાતી સાલ્લામાં અતિપ્રભાવશાળી લાગતાં બા, ભાઈઓ-ભાભીઓ અને વચ્ચે એ. એ આલ્બમ બંધ કરી દેતી અને સ્મરણની ઋતુ પણ પૂરી થતી. હવે એ ઘેર પહોંચશે ત્યારે હંમેશની જેમ ઘર બંધ જ હશે. પોતે ચાવીથી બારણું ખોલશે અને બારણાને એક પગે થોડો ધક્કો મારી અંદર જશે. અંદર અંધારું હશે. જમણે હાથે સ્વિચ ઑન કરશે. ઘર જેમ મૂકીને ગઈ હતી એમ જ હશે. એક વાર એણે ખાલી ઘેર આવવાની વાત મનોહરને કરેલી. ત્યારે મનોહરે કહેલું કે એ બહાર જ ન જાય તો ખાલી ઘરમાં આવવું ન પડે. વળી, ઉમેરેલું કે આમે આપણે આપણા ઊભા કરેલા શૂન્યાવકાશમાં જ રહેતા હોઈએ છીએ. સુજાતાને મનોહરના એવા જવાબમાં રસ નહોતો. મનોહરના જવાબ માટે થોડો ગુસ્સોય આવેલો. એ ધમ ધમ કરતી ઉપર ગયેલી. મૂંગેમોઢે ઇસ્ત્રી કરવા માંડેલી. જાણે જીવનમાં પડેલી ખાલીપણાની કરચલીઓ ભાંગતી હોય એમ. ત્યારે એ મનોહરને સમજાવી શકી નહોતી કે કેમ એ ખાલીપણાનો અનુભવ કરતી હતી. અને પછી? પછી તો એને અમેરિકા ગમી ગયું હતું. એકલા રહેવાનું કોઠે પડી ગયું હતું. મનોહરને અવસાન પામ્યે પાંચ વર્ષ થયાં હતાં. એના અવસાન પહેલાં એ રિટાયર થઈને એની વૃદ્ધ માતાની સેવાના આશયે અમદાવાદ ગયો હતો. સુજાતાને એનો રંજ નહોતો. એને એનું ભણાવવાનું હતું. તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ હતા. અમેરિકન અને ભારતીય સરસ મિત્રો હતા. લેખનપ્રવૃત્તિ હતી. પાડોશ સારો હતો. બાજુમાં રહેતો જિમ બટલર એનું ધ્યાન રાખતો હતો.

‘વિલ્મિંગ્ટન ક્યારે આવશે?’ થોડા પૅસેન્જર્સને ઊતરતા જોઈ રશિયન બાઈએ પૂછ્યું.

‘આ બોલ્ટીમોર સ્ટેશન છે. આના પછી. હું તમને કહીશ.’

ટ્રેન બોલ્ટીમોર સ્ટેશનના પ્લૅટફૉર્મ પરથી બહાર નીકળી. બહાર ઝરમરતો સ્નો દેખાયો.

‘અરે, સ્નો પડે છે.’ સુજાતાએ કહ્યું.

‘સ્નો? તમે કહ્યું સ્નો? ક્યાં છે સ્નો?’

સુજાતાએ બારી બહાર આંગળી ચીંધી.

‘આજે બે-ત્રણ ઇંચ પડવાની આગાહી છે.’

રશિયન બાઈ હસી પડી.

‘રશિયાનો સ્નો જોયો છે? ઢગલે ઢગલા. ક્યાંય જમીન જ ન દેખાય. વન્ડરલૅન્ડમાં હોઈએ એવું બધું સ્નો-આચ્છાદિત. અમે ગરમ કપડાં પહેરીએ. ઘરમાં સગડી સળગાવીને બેસીએ. છોકરાંઓ સ્કીઇંગ કરવા નીકળી પડે. અહીં ઘર બધું બંધ બંધ.

ઘરમાં હવા ગરમ ગરમ. બહારની ચોખ્ખી હવા જ નહીં.

‘ઇન્ડિયામાં સ્નો પડે?’

‘હા. પડે. પણ ઉત્તરમાં. હું મુંબઈની છું.’

‘તમને સ્નો ગમે?’

સુજાતા શરૂઆતનાં વર્ષોમાં ધકેલાઈ ગઈ. તાજા જ પડેલા સ્નોમાં એ મનોહરને ખેંચી જતી. સ્નોના ગોળા બનાવીને એકબીજા પર ફેંકતાં. મનોહર ઘરમાં જાય એટલે એ સ્નો પર નામ લખવાની રમત રમતી. પછી વરસાદ પડતો ત્યારે એના લખેલા નામને વહી જતો જોઈ રહેતી.

‘હા, ગમતો. પણ હવે નહીં.’ હવે સ્નો પડે છે ત્યારે એને શવલ કરવો પડે છે જેથી ગરાજમાંથી ગાડી બહાર કાઢી શકાય.

‘અમારે ત્યાં છ-છ મહિના સ્નો પડે. ઇન્ડિયા સુંદર દેશ છે, નહીં? મેં તો ફોટામાં જોયો છે. તમે કેમ અહીં આવ્યાં?’

એ પ્રશ્ને સુજાતાને ચમકાવી દીધી.

શા માટે અહીં આવ્યાં? સુજાતાને થયું રશિયનો જેવું કપરું જીવન તો ઇન્ડિયામાં નથી અને તોય સ્વેચ્છાએ ભારતીયો અહીં આવ્યા અને આવે છે. ડૉલર્સ કમાવા તો ખરા જ, પણ સાથે સાથે વ્યક્તિગત પ્રગતિ ઉન્નતિની તક ખરી ને? સુજાતાને અનેક કારણો જડ્યાં પણ એ રશિયન બાઈના સવાલનો જવાબ ગળી ગઈ.

ટ્રેન થોડી ધીરી પડી.

‘ટ્રેન બહુ મોડી તો નહીં થાય ને? મારા હસબન્ડ મને લેવા આવવાના છે. સ્ટેશન પર રાહ જોતા હશે.’

સુજાતાને મનોહર યાદ આવ્યો. અમદાવાદ પાછા ગયા પછી એની તબિયત કથળી. શરીર એક પછી એક રોગોનું ધામ બનતું ગયું. સુજાતા તબિયત વિશે પૂછે તો એક જ જવાબ મળે. ‘હોની સો હોની.’ મનોહરના મેડિકલ ખર્ચને પહોંચી વળવા અને ઇન્સ્યોરન્સ કવરેજ માટે સુજાતા અમેરિકા રહી જતી એની ભાગ્યે જ કોઈને ખબર હતી અને એણે કોઈનેય કહ્યુંય નહોતું.

રશિયન બાઈનો પતિ એને લેવા આવશે. એ બંને ઘેર જશે. મહિનાઓ, વરસો વીતતાં જશે. પછી? પછી એ લોકો પણ ‘અમેરિકન’ થઈ જશે. અમેરિકન ભઠ્ઠીમાં એકરસ થઈ જશે. એમના કુટુંબને બહુ ‘મિસ’ નહીં કરે કે કરશે? રશિયન ભૂમિને, ત્યાંનાં ઘાસને, ત્યાંના પતંગિયાંને, ત્યાંના સ્નોને, ત્યાંના વરસાદને યાદ કરશે કે ભૂલી જશે? રશિયા આવજા કરશે? કે ઘર એટલે અમેરિકા જ રહીને અહીં સ્થાયી થશે?’

‘વિલ્મિંગ્ટન, વિલ્મિંગ્ટન.’ ટ્રેનના કન્ડક્ટરે બૂમ પાડી જાહેરાત કરી.

રશિયન બાઈ ઊઠી. ઊઠતાં ‘ડૉક્ટર ઝિવાગો’ ખોળામાંથી પડી ગયું. સુજાતાએ વાંકા વળી લીધું. હસીને આપ્યું. આપતી વખતે રશિયન બાઈનું નામ પૂછવાનું હોઠે આવ્યું પણ ન પૂછ્યું. બાઈ હસતી હસતી ‘બાય’ કહીને ઊતરી ગઈ.

સુજાતાએ જોયું તો દૂરથી એક પુરુષ ટ્રેનના ડબ્બા તરફ આવતો હતો. એણે હાથ લંબાવ્યો હતો. બાઈ એના તરફ આગળ વધી ત્યારે પુરુષે એને હોઠ પર ચુંબન આપી હાથ ગળે વળગાડ્યો. બંને જણ એકમેકને વળગી ઝરમરતા સ્નોમાં અદૃશ્ય થઈ ગયાં.

‘નેક્સ્ટ સ્ટેશન ફિલાડેલ્ફીઆ’ ટ્રેનના કન્ડક્ટરે બૂમ પાડી જાહેરાત કરી. સુજાતાએ બારી બહાર જોયા કર્યું. નજર ખસેડી વણવંચાયેલું પુસ્તક બંધ કરી પર્સમાં મૂક્યું. ઊભી થઈ રેક પરથી બૅગ ઉતારી. ફિલાડેલ્ફીઆ આવવાની રાહમાં દરવાજા પાસે જઈને ઊભા રહી. ‘ફિલાડેલ્ફીઆ નેક્સ્ટ’ પછી?

સ્ટેશન આવ્યું. સુજાતા પ્લૅટફૉર્મ પરથી એસ્કલેટર લઈને ઉપર આવી. એસ્ક્લેટર પાસે એનો પાડોશી જિમ બટલર ઊભો હતો.

‘હાઈ, સુ. આઇ થોટ આઇ વિલ પિક યુ અપ સિન્સ ઇટ ઇઝ સ્નોઇંગ. વેઇટ હિઅર. આઇ વિલ ગો ઍન્ડ ગેટ ધ કાર.’ જિમે કહ્યું.

‘નો, આઇ વિલ ગો વિથ યુ.’ એમ કહી સુજાતા જિમની સાથે ચાલવા લાગી. એને લાગ્યું કે એ જિમને વળગીને પાર્કિંગ લોટ તરફ જઈ રહી છે. અને પેલી રશિયન બાઈ એના પતિ સાથે ઊભી ઊભી એને અને જિમને જોઈ રહી છે.

(અગ્રંથસ્થ)

ઊડી ગયો હંસ

૧૯૫૫ની પહેલી જાન્યુઆરીએ સવારે ચાર વાગ્યે બાળકૃષ્ણ ઝબકીને જાગ્યો. બેઠો થયો. બાજુમાં સૂતેલી સુમુખી પત્ની હંસાને જોઈ બાળકૃષ્ણના મનમાં ઝબકારો થયો. એને ખાતરી થઈ ગઈ કે નક્કી હંસા કોઈ બીજાના પ્રેમમાં છે. એણે ફરી હંસા સામે જોયું. ચાદર થોડી પોતા પાસે ખેંચી. ગળું ઢાંક્યું. સામે બારી હતી. બહાર અંધારું હતું.

હંસા કોઈના પ્રેમમાં છે. પણ કોના? કશું બોલતી નથી. બોલે તો તો સારું. છેલ્લાં ત્રણ વરસથી એની વર્તણૂકમાં, એના બોલવા-ચાલવામાં, એની વિચારસરણીમાં ખાસ્સો ફેર પડી ગયો છે.

બાળકૃષ્ણે અદબ વાળી. ફરી એક વાર હંસા સામે જોયું. એ નિરાંતે સૂતી હતી.

બાળકૃષ્ણ ને હંસા મુંબઈમાં મળેલાં. મિત્રો દ્વારા. ક્લિક થયું ને પરણ્યાં. બાળકૃષ્ણને અમેરિકા ભણવા આવવાની સ્કૉલરશિપ મળી. બંને આવ્યાં. બાળકૃષ્ણે પોલિટિકલ થિયરીમાં પીએચ.ડી. કર્યું. હંસાનો વિષય ગણિત. ઇન્ડિયન પોલિટિક્સમાં સાધારણ રસ. એમનાં લગ્નને પંદર વરસ થયાં છે. સંસાર સુખી. મિત્રો ઈર્ષ્યા કરે ને કહે કે હંસા-બાળકૃષ્ણ એટલે લક્ષ્મી-નારાયણની જોડી. થોડા સમયથી હંસા બાળકૃષ્ણ સાથે હોય તોય ન હોય. વાતવાતમાં કંઈ વિચારમાં પડી ગઈ હોય.

ગઈ રાતે એમણે પ્રેમ કર્યો.

‘કેવું રહ્યું, હંસુ?’ હંમેશની જેમ બાળકૃષ્ણે પૂછ્યું.

‘તે તને લાગે છે કે તેં એક હાથે તાળી પાડી, બાળકૃષ્ણ?’ હંસાએ કહ્યું.

પહેલાં કાયમ બાળકૃષ્ણ પૂછે કે કેવું રહ્યું, હંસુ? તો હંસા હસીને કહે કે, ‘એય બિલ્લુ, શિખરે ચડ્યાં’તાં ત્યારે હુંય સાથે હતી, હં કે.’ બાળકૃષ્ણને બિલ્લુ કહે. બાળકૃષ્ણ તો ન જ કહે.

‘કેટલું લાંબું નામ પાડ્યું છે! બોલતાં બોલતાં મોં ભરાઈ જાય. બિલ્લુ સારું. ટૂંકું ને ટચ.’ એ કહેતી.

‘પણ નામ તો કૃષ્ણનું છે ને?’ બાળકૃષ્ણ કહેતો. બાળકૃષ્ણનાં બાએ બધા છોકરાઓનાં નામ કૃષ્ણના પર્યાયનાં પાડેલાં. માધવરાય, મુકુંદરાય, ગોવિંદલાલ, ગોપાળકૃષ્ણ, ને છેલ્લો બાળકૃષ્ણ. બાળકૃષ્ણનાં બા કહે કે જેટલી વાર છોકરાઓને નામથી બોલાવીએ એટલી વાર કૃષ્ણનું નામ દેવાય. બા બાળકૃષ્ણને ખીજવવો હોય ત્યારે એનું નામ ટૂંકાવીને ‘બાળુ’ કહે. બાળકૃષ્ણને ‘બાળુ’ નામ નહોતું ગમતું. વરસો પહેલાં એમના ઘરઘાટીનું નામ ‘બાળુ’ હતું. વળી કોઈ વાર હંસા બાળકૃષ્ણને ‘બાલુ’ કહે. એ પણ બાળકૃષ્ણને નાપસંદ. બાલુ પટેલ કરીને એનો દોસ્ત. ‘આઈ હૅવ નથિંગ અગેઇન્સ્ટ ધૅટ બાલુ. બટ વૉટ્સ રૉંગ વિથ માઇ રિયલ નેઇમ બાળકૃષ્ણ? ટૂ લૉંગ? ધેન બિલ્લુ ઇઝ ઓ.કે.’ બાળકૃષ્ણ કહેતો.

હંસા સારા મૂડમાં ન હોય ત્યારે કે કટાક્ષ કરવો હોય ત્યારે જ બાળકૃષ્ણ કહે. ગઈ રાતે ‘બાળકૃષ્ણ’ કહ્યું. બાળકૃષ્ણને એ વાગ્યું.

*

ત્રણ વરસથી ફેર પડી ગયો છે હંસામાં. ત્રણ વરસ. હં. ત્રણ વરસ પહેલાં હંસાની બહેનપણી કૅથી અને એનો બૉયફ્રેન્ડ જ્યૉર્જ, ક્લિન્ટનની ઇલેક્શન કૅમ્પેઇનમાં વૉલન્ટિયર થયાં. સાથે હંસાને પણ ઘસડી ગયાં. રાતના નવદસ સુધી બધાં વૉલન્ટિયરો ઇલેક્શન ક્વોર્ટર્સ પર ભેગાં થાય. વોટર્સને ફોન કરે. મત આપવા સમજાવે. ફ્લાયરો બનાવે. પરબીડિયાંમાં ભરે. સરનામાં કરે. સ્ટૅમ્પ લગાડી વોટર્સને પોસ્ટ કરે.

‘બિલ્લુ, જોજે! બુશ હારી જશે.’ હંસાએ ઘેર આવીને કહ્યું.

‘એમ? ત્યાં બધા કહેતા હશે એટલે તું પણ કહે છે? પોલિટિક્સ વિષય મારો છે. મને તો પૂછ.’ બાળકૃષ્ણ બોલ્યો.

‘તું તો થિયરીમાં ગળાબૂડ છે. અમે તો આંખોદેખા હાલની વાત કરીએ છીએ. સમજ્યા, બિલ્લુજી?’

એકાએક હંસાને અમેરિકન પોલિટિક્સમાં રસ પડવા માંડ્યો. એનો નશો ચડવા માંડ્યો. રોજ સાંજે અચૂક પબ્લિક ટેલિવિઝન પર મેકનીલ લેહરરનાં ‘ઇન ડેપ્થ’ ન્યૂઝ એનાલિસિસ જુએ. રવિવારે સવારે બધા ટૉક શોઝ. દરમિયાન બાળકૃષ્ણ બોલે તો શ… શ… કરીને ચૂપ રહે.

‘ઇન્ડિયન પોલિટિક્સમાં પણ રસ લે ને. એય એક્સાઇટિંગ છે.’ બાલકૃષ્ણે કહ્યું.

‘કેટલી બધી તો પાર્ટીઓ છે આપણે ત્યાં. હૂ કૅન કીપ ટ્રૅક? અહીં તો બે. એમાં આ રૉસ પરો આડો ફાટ્યો છે.’ હંસા બોલી.

‘મૂક ને હવે. આ પોલિટિક્સની વાતોમાં હંસા, ‘મોતીડાં નહીં રે મળે.’ આપણે બેડરૂમમાં જઈએ.’ બાળકૃષ્ણ એને ખેંચી ગયો.

પ્રેમ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યાં અધવચ પૂછ્યું.

‘તું બિલ ક્લિન્ટન માટે શું ધારે છે? આ દેશને માટે એનું પ્રેસિડેન્ટ થવું ફાયદાકારક નથી? જ્યૉર્જ અને કૅથી તો એમ માને છે.’

‘પણ અત્યારે એનું શું છે? હજી ભેંસ ભાગોળે ને આપણે ઘેર ધમાધમ.’

‘એય, ક્લિન્ટનને ભેંસ ના કહેવાય. જીતશે એટલે ખબર પડશે.’

*

બાળકૃષ્ણે પરાણે હંસાનું મન વાળ્યું. અઠવાડિયા પછી બૅન્કનું સ્ટેટમેન્ટ આવ્યું. બાળકૃષ્ણે કૅન્સલ્ડ ચેક્સ મેળવ્યા. એમાં ચેક હજાર ડૉલર્સનો એક ક્લિન્ટનના કૅમ્પેઇન ફંડ માટે લખેલો હતો. બાળકૃષ્ણનો પિત્તો ગયો.

‘આ શું?’ હંસાને ચેક બતાવી પૂછ્યું.

‘જે દેખાય છે તે. જ્યૉર્જ અને કૅથીએ પણ આપ્યા છે.’

‘મને પૂછવાનુંય નહીં? ને આટલા બધા પૈસા તે અપાતા હશે? ક્લિન્ટન જીતશે એની શી ખાતરી?’

‘તું જોજે ને.’ હંસા વિશ્વાસથી બોલી.

‘મારી માને મોકલવા હોય ત્યારે હું સો વિચાર કરું ને અહીં ફટ દઈને લખી દીધો ચેક.’

‘આપણે અમેરિકન નથી? કેટલાંય લોકો ડોનેશન આપે છે. તારે જે માનવું હોય તે માન. ઇટ ઇઝ અ વર્થવ્હાઇલ કૉઝ.’ હંસા બોલી.

અને સાચે જ ક્લિન્ટન જીતી ગયા ને બુશ હારી ગયા. બાળકૃષ્ણ ને હંસાને ઘેર દિવસો સુધી ખાસ્સી ધમાધમ રહી. હંસા પ્રેસિડેન્ટ થઈ હોય એમ મોરની જેમ ડોક ફુલાવીને ફરે.

‘અમે તો કહેતાં’તાં જ. માને કોણ? આ રિપબ્લિકનો બહુ ચગ્યા’તા. લેતા જાવ હવે.’ હંસા કહેતી ફરે.

બાળકૃષ્ણને થયું, હવે આ બધું ઠંડું પડે તો સારું. ક્લિન્ટનના સો દિવસ પૂરા થયા. જર્નાલિસ્ટોએ કહેવા માંડ્યું કે ‘હનીમૂન ઇઝ ઓવર.’ પણ બાળકૃષ્ણે જોયું, નૉટ સો ફૉર હિઝ ડિયર હંસા.

*

કૅમ્પેઇન વૉલન્ટિયરો માટે વ્હાઇટ હાઉસમાં રિસેપ્શન રખાયું. હંસાની છાતી તો ગજગજ ફૂલે.

‘કઈ સાડી પહેરું?’ હંસાએ પૂછ્યું.

‘ત્યાં હજારો વૉલન્ટિયરો હશે. એમાંની તું એક. કોઈ ભાવ નથી પૂછવાનું. ગાંઠનું ગોપીચંદન કરીને છેક વૉશિંગ્ટન જવાની કંઈ જરૂર નથી.’ બાળકૃષ્ણને કહ્યું.

‘છે જરૂર.’

‘તો કંઈ સજીધજીને જવાનું કંઈ કારણ નથી.’ બાળકૃષ્ણ બોલ્યો.

હંસાએ સરસ મજાની કાંજીવરમની ગુલાબી બૉર્ડરવાળી કાળી સાડી કાઢી. મૅચિંગ બ્લાઉઝ, ચંપલ, પર્સ. આછો દાગીનો. બનીઠનીને હંસા કૅથી અને જ્યૉર્જ સાથે વ્હાઇટ હાઉસમાં ગઈ. હજારો વૉલન્ટિયરો લાઇનમાં ઊભા હતા. ક્લિન્ટન આવ્યા. પસાર થતાં થતાં સૌને હલો કહ્યું. કોઈ સાથે હાથ મિલાવ્યા.

‘મિસ્ટર પ્રેસિડેન્ટ, ધિસ ઇઝ હંસા પરીખ. શી વર્ક્ડ વેરી હાર્ડ.’ કોઈકે ઓળખાણ કરાવી.

‘ઓ — નાઇસ ટુ મીટ યુ.’ પ્રેસિડેન્ટે હાથ મિલાવી કહ્યું.

હંસાએ હાથ પકડી રાખ્યો. ક્લિન્ટન હાથ છોડી આગળ ગયા. હંસા બરફની પૂતળી થઈ ઢળી પડવા જતી’તી ત્યાં જ બાજુમાં ઊભેલી કૅથીએ એને ઝાલી લીધી. બીજાં વૉલન્ટિયરો જોઈ રહ્યાં.

હૂ ઇઝ શી? હૂ ઇઝ શી? વૉટ હૅપન્ડ ટુ હર? — કોઈએ પૂછ્યું.

‘શી ઇઝ લિટલ એક્સાઇટેડ.’ જ્યૉર્જે કહ્યું.

ઘેર આવીને ક્લિન્ટનપુરાણ ચાલ્યું. બિલ ક્લિન્ટન ગ્રે વાળમાં હૅન્ડસમ લાગતા’તા. રતુંબડી ત્વચા. સૉફ્ટસ્પોકન. આકર્ષક સ્મિત. બ્લુ સૂટ પહેરેલો. મૅચિંગ ટાઈ. જૉગિંગ કરીને શરીર સરસ સાચવ્યું છે. એક ઔંસની ફૅટ નહીં. દેખાવમાં ને હાવભાવમાં જ્હૉન કેનેડીની યાદ આપે. જેવી ફોનની ઘંટડી રણકે એટલે હંસા અથથી ઇતિ સુધીનો આખો ઇતિહાસ કડકડાટ બોલી જાય.

‘મારે મોટું મન કરવું જોઈએ. હંસા ખુશ રહે એ તો સારી વાત છે. કેટલીક સ્ત્રીઓ ઘેર બેસીને કૂથલી કરતી હોય છે એના કરતાં ભલે ને અહીંના પોલિટિક્સમાં રસ લે. જ્યાં સુધી મને પ્રેમ કરીને ખુશ કરે છે, ત્યાં સુધી ઇટ ઇઝ ઓ.કે.’ બાળકૃષ્ણ વિચારતો હતો.

*

એક વાર બાળકૃષ્ણ અને હંસા એમના ચાર અમેરિકન મિત્રો સાથે રેસ્ટોરંટમાં જમવા ગયાં. વેઇટ્રેસ આવી. ડ્રિન્ક્સના ઑર્ડર આપ્યા. વેઇટ્રેસ ડ્રિન્ક્સ આપી ગઈ.

‘આ વેઇટ્રેસ દેખાવમાં જેનિફર ફ્લાવર્સ જેવી લાગે છે.’ રિચર્ડ બોલ્યો.

‘હિલરી જેવી સ્માર્ટ અને દેખાવડી પત્નીને મૂકીને આવી ચીપ લાગતી સ્ત્રીમાં ક્લિન્ટન કેવી રીતે પડ્યો હશે?’ બાર્બરા બોલી.

‘ક્લિન્ટન આખરે તો પુરુષ છે ને! હિલરી તો છે જ. જેનિફર ઇઝ અ થ્રિલ ઑફ પાવર.’ પીટરે કહ્યું.

‘હું માનતી જ નથી કે ક્લિન્ટનને જેનિફર સાથે અફેર હોય.’ હંસા બોલી.

‘કેમ ખબર પડી?’ પીટરે પૂછ્યું.

‘આઇ બિલીવ હી ઇઝ નૉટ લાઇક ધૅટ.’ હંસાએ કહ્યું.

‘કેમ, વ્હાઇટ હાઉસના રિસેપ્શનમાં એણે તને કહેલું?’ બાળકૃષ્ણે પૂછ્યું.

‘આ તો ઉપજાવી કાઢેલી વાત છે. રિપબ્લિકનો હારી ગયા છે એટલે હવે ક્લિન્ટનના ચારિત્ર્ય પર ડાઘ લગાડવા બેઠા છે. આ રિપબ્લિકનો તો એટલા હલકા છે કે ગાંધીજી પ્રેસિડેન્ટ થયા હોત તો એમને માટેય કહેત કે નાગી સ્ત્રીઓ સાથે સૂવા માટે અખતરાનું બહાનું કાઢ્યું.’ હંસાએ કહ્યું.

ક્લિન્ટને જે જે વ્યક્તિઓની નિમણૂક કરેલી એ બધાનો ફિયાસ્કો થયો એના પર બધા હસ્યા. હંસા દુ:ખી હતી.

‘જેનિફર ફ્લાવર્સની બાબતમાં આટલાં ઉશ્કેરાઈ જવા જેવું શું હતું?’ બાળકૃષ્ણે ઘેર આવતાં ગાડીમાં પૂછ્યું.

‘કોઈને માથે ખોટું આળ ચડાવો ને મારે ચૂપ બેસી રહેવાનું? નૉટ મી, બાળકૃષ્ણ.’ હંસાએ કહ્યું.

‘બાળકૃષ્ણ.’ હંસા સારા મૂડમાં નથી.

*

છ મહિના વીતી ગયા હશે. એક નવું તૂત શરૂ થયું. સ્ત્રીઓના સમાન હકનું. કૅથીએ હંસાના ભેજામાં ભરાવ્યું કે કેટલાક પુરુષો સ્ત્રીનું શોષણ કરે છે. એમની કદર કરતા નથી. નોકરી કરતી સ્ત્રીઓને પુરુષો કરતાં ઓછો પગાર મળે છે. ઘરકામમાં અને બાળઉછેરમાં પણ પુરુષો સ્ત્રીઓ પર વધારે જવાબદારી નાખે છે. ‘નેશનલ ઑર્ગેનિઝેશન ઑફ વિમેન’ તરફથી સ્ત્રીઓ ભેગી થઈને વૉશિંગ્ટન ગઈ અને વ્હાઇટ હાઉસ સામે દેખાવ કર્યા. દેખાવ પત્યા પછી હંસા કેટલોય સમય વ્હાઇટ હાઉસ સામે ઊભી રહી. એને અંદર જવાનું મન થયું. એ દરવાજા પાસે ગઈ. દરવાને એને રોકી. ‘લેડી, કીપ મૂવિંગ’ કહ્યું. હંસાએ આખું શહેર જોયું. મૉન્યુમેન્ટ્સ જોયાં. મ્યુઝિયમો જોયાં. પટોમેક નદી પરનાં પ્રફુલ્લિત ચેરિબ્લૉસમ્સ જોયાં.

‘આપણે વૉશિંગ્ટન રહેવા જઈએ તો કેવું?’ ઘેર પાછાં આવીને હંસાએ પૂછ્યું.

‘કેમ?’

‘જ્યૉર્જ વૉશિંગ્ટનમાં છે ને કૅથી ત્યાં જૉબ લે છે. મને પણ વૉશિંગ્ટન ખૂબ ગમે છે. ઇટ ઇઝ સચ ઍન એક્સાઇટિંગ સિટી. તને ત્યાંની કોઈ યુનિવર્સિટીમાં જરૂર ટીચિંગ પોઝિશન મળી જાય.’ હંસા બોલી.

બાળકૃષ્ણ કશું બોલ્યો નહીં.

‘હંસા રોમૅન્ટિક છે. એને કોઈ કલ્પના જ નથી કે અત્યારની ઇકોનોમીમાં જૉબ મળવી કેટલી મુશ્કેલ છે. અને આ ન્યૂયૉર્ક શું ઓછું એક્સાઇટિંગ છે!’ બાળકૃષ્ણ વિચારતો હતો.

*

એક દિવસ બાળકૃષ્ણ ઘેર આવ્યો ત્યારે હંસા ફોન પર હતી. ક્લોઝેટમાંથી હૅન્ગર કાઢી જૅકેટ ટાંગતાં ટાંગતાં એણે થોડી વાત સાંભળી. હંસા કહેતી હતી કે સપનામાં એણે પેલાને મઘમઘતા મોગરાનો હાર પહેરાવ્યો.

‘મોગરાને અંગ્રેજીમાં શું કહેવાય?’ માઉથપીસ પર હાથ દાબીને હંસાએ પૂછ્યું.

‘જૅઝમીન.’ બાળકૃષ્ણે કહ્યું.

વાત પતી એટલે હંસાએ ફોન મૂકી દીધો.

‘કોણ હતું? મોગરાની શી વાત હતી?’

‘કૅથી હતી.’ મોગરાની વાત હંસાએ ઉડાવી દીધી.

*

થોડા દિવસ પછી એક સવારે હંસા ચા કરતી હતી. બાળકૃષ્ણ ‘ટ્રિપલ એ’ની ટૂર ગાઇડ લઈને બેઠો હતો. ઉનાળાની રજાનું પ્લાનિંગ કરવાનું હતું. બાળકૃષ્ણની ઇચ્છા હતી સૅન ફ્રાન્સિસ્કો ફ્લાય કરવું. ત્યાંથી ગાડી રેન્ટ કરી સૅન ડિયેગો સુધી જવું. એણે સાંભળ્યું હતું કે કૅલિફૉર્નિયાનો કોસ્ટ ખૂબ રળિયામણો છે.

‘આપણે આરકેન્સો જઈએ તો?’ હંસાએ પૂછ્યું.

‘ત્યાં શું દાટ્યું છે? કોઈને જોયાં છે આરકેન્સોમાં વેકેશન લેતાં? તારું ખસી ગયું છે કે શું?’

‘ક્લિન્ટન પ્રેસિડેન્ટ થયા એ પહેલાં આરકેન્સોના ગવર્નર હતા.’

‘મને ખબર છે.’

‘જ્યૉર્જ ને કૅથી જઈ આવ્યાં છે. ત્યાં જઈને ‘વ્હાઇટ વૉટર’ આપણે જાતે જ જોઈ આવીએ. એ લૅન્ડ કેટલી મોટી છે એ તો ખબર પડે. એમાં ક્લિન્ટને રોકેલા પૈસા ગયા કે બનાવ્યા એની ખાતરી થઈ જાય.’ હંસા ટેબલ પર ચાના મગ મૂકતાં બોલી. ચા અડધી મૂકીને બાળકૃષ્ણ ઊઠી ગયો.

*

એક શનિવારે સાંજે ડૉક્ટરોની પાર્ટીમાં બાળકૃષ્ણ અને હંસાને નિમંત્રણ હતું. જમીને બધાં ગપ્પાં મારતાં બેઠાં હતાં. ક્લિન્ટનના ‘હેલ્થ કેર પ્લાન’ પર ચર્ચા શરૂ થઈ. બધા ડૉક્ટરોને હાય પેસી ગઈ’તી કે રખેને ‘હેલ્થકેર’ બિલ પાસ થાય તો અત્યારે એમને ઘીકેળાં છે એ બંધ થઈ જાય. કોઈ ડૉક્ટર ઇચ્છતો નહોતો કે ક્લિન્ટનનું એ ‘હેલ્થકેર પૅકેજ’ પાસ થાય.

‘ઇટ વુડ નેવર પાસ ધ હાઉસ. રિપબ્લિકનો મૂરખ થોડા છે કે પોતાને હાથે જ પોતાના પગ પર કુહાડો મારે?’ કોઈ બોલ્યું.

‘પણ એ બિલ પાસ થાય તો સામાન્ય માસણને કેટલો બધો ફાયદો થાય એનો તો કોઈ વિચાર જ કરતું નથી. સામાન્ય લોકો વીમાના પૈસા ક્યાંથી લાવે? વીમો ન હોય ને ઘરમાં માંદગી આવે તો શું કરે? મરી જાય? આઇ થિન્ક, ક્લિન્ટન ઍન્ડ હિલરી આર ઑન ધ રાઇટ પાથ.’ હંસા બોલી.

કોઈ હંસા સાથે સંમત થતું નહીં. બધા ડૉક્ટરો ક્લિન્ટનને ગાળો આપતા છૂટા પડ્યા.

‘આ જ ડૉક્ટરમિત્રો આપણને જરૂર હોય ત્યારે આવીને ઊભા રહે છે. એમની હામાં સૂર પુરાવવાનો કે ક્લિન્ટનને ડિફેન્ડ કરવાના?’ બાલકૃષ્ણે ઘેર આવીને શૂઝ કાઢતાં કહ્યું.

‘આઇ લિસન ટુ માઇ ઇન્ટ્યુઇશન ઍન્ડ આઇ કૅન ઑલ્સો થિન્ક. ‘હેલ્થકેર પૅકેજ’ ઇઝ રાઇટ ઍન્ડ ડૉક્ટર્સ આર વેરી રૉંગ.’

‘ક્લિન્ટને તને કોઈ કૅબિનેટ પોઝિશન આપવી જોઈએ.’

‘આપશે તો હું ના નહીં પાડું. પછી તારે ગાવું પડશે કે ઊડી ગયો હંસ, પિંજર પડી તો રહ્યું…’

*

બીજે દિવસે ફરીથી હંસા એના સપનાની વાત કરતી’તી. દરિયાકિનારો હતો. બંને હાથમાં હાથ નાખી, રેતીમાં ચાલ્યાં. પાછળ ફરીને જોયું તો એમનાં ચાર પગલાં સિવાયની રેતી અકબંધ હતી. થોડી વાર પછી એક મોજું આવ્યું ને એમનાં પગલાં ભૂંસાઈ ગયાં. હંસાએ પેલાને કહ્યું કે માત્ર એ જ નામશેષ થઈ જશે પણ પેલો તો અમર થઈ જશે. થોડી વાર પછી સૂર્યાસ્ત થયો. પેલાએ હંસાને ચુંબન કર્યું. ધીરે ધીરે અંધારું થવા માંડ્યું. પેલાએ કહ્યું કે અંધારું એટલા માટે થયું કે સેલારા મારતું પેલું ગલવાયસ એની ચાંચમાં સાંજનો કૂણો તડકો ચણીને અદૃશ્ય થઈ ગયું હતું.

બાળકૃષ્ણને થયું કે હંસા જરૂર કોઈના પ્રેમમાં છે. એ વ્યક્તિના હંસા સતત વિચાર કરે છે. સાન્નિધ્ય ઝંખે છે. એટલે જ એને સપનામાં મળે છે. એ માણસ પોલિટિક્સનો જાણકાર હોવો જોઈએ. નહીં તો હંસાને અમેરિકન પોલિટિક્સમાં આટલો રસ ન જાગે. બાળકૃષ્ણે એના મિત્રો — સ્નેહીઓમાંથી કોણ હોઈ શકે એનો વિચાર કરવા માંડ્યો. ‘મોગરાના હાર’ની વાત યાદ આવી. તો તો જરૂર કોઈ ગુજરાતી હશે. ‘મઘમઘતો મોગરો’ કહ્યું એટલે કવિ હશે? કવિને અને સૂર્યાસ્તને પણ ખાસ્સી લેવાદેવા. પણ કવિ ગુજરાતી હોય અને અમેરિકન પોલિટિક્સમાં ખૂંપેલો હોય એવું કોણ હોઈ શકે? મોટા ભાગના ગુજરાતીઓને અમેરિકન પોલિટિક્સની કંઈ પડી હોતી નથી. તો રિચર્ડ કે પીટર? હાઉ અબાઉટ કૅથીસ બૉયફ્રેન્ડ જ્યૉર્જ? એ વૉશિંગ્ટનમાં સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટમાં કામ કરે છે. હંસા કૅથીને ડિસીવ કરતી હશે?

બાળકૃષ્ણને ૧૯૯૪નો નવેમ્બર યાદ આવ્યો. નવેમ્બરની ચૂંટણી પછી કૉંગ્રેસમાં રિપબ્લિકનોની મેજૉરિટી થઈ હતી. હંસા ખૂબ અસ્વસ્થ રહેતી. વાતવાતમાં છંછેડાઈ જતી.

‘મને તો ખબર જ પડતી નથી કે આ દેશના અને વૉશિંગ્ટનના મૂરખો કેમ ન્યૂટ ગિંગરિચની પાછળ પડ્યા છે? પ્રેસિડેન્ટ કોણ છે? ક્લિન્ટન કે ગિંગરિચ? એટલો તો ગુસ્સો આવે છે આ રિપબ્લિકનો પર—’ એક દિવસ હંસા બોલેલી.

બાળકૃષ્ણને ફરી ઝબકારો થયો. હવે બેઠું. હંસા જે વ્યક્તિના પ્રેમમાં છે એ વ્યક્તિ બિલ, બિલ ક્લિન્ટન છે. બિલ્લુ, બિલ્લુ કહીને ત્રણ વરસથી વળગી છે ત્યારે હંસા બાળકૃષ્ણને નહીં, બિલ ક્લિન્ટનને પ્રેમ કરે છે. બાળકૃષ્ણને તાળો મળી ગયો. બાળકૃષ્ણે બારી સામે જોયું. એ હસ્યો. અંધારું ઓસરતું હતું.

LXIII

અજિત ઠાકોર

ગૂમડું

આવ્યો છું ત્યારથી ઘરમાં કંઈ ગોઠતું નથી. કાં મારું પરિમાણ બદલાઈ ગયું છે કે પછી ઘરનું. આમ તો ચારેક વેકેશનથી આવું થયા કરે છે. ઉંમરનું કારણ હોય. તુવેરશીંગ ફાટે ને દાણો દડી જાય એવું જાણે મારી બાબતમાં થયું છે. એવું નયે હોય. કેમ કે બાને પૂછ્યું. એણે, એખલો હેરમાં રેઈ રેઈને એખલગંધરો થઈ ગીયો છે એવું કહ્યું. એય સાચું. પણ હમણાં હમણાંની ઘરમાંથી કંઈ વાસ આવ્યા કરે છે, એટલું તો નક્કી.

ગયા શનિવારનો આવ્યો છું. આજે પૂરા ચાર દા’ડા થયા. ઘરકૂકડીની જેમ ઘરમાં જ અહીંતહીં ફર્યા કરે છે. ચલાય એમ હોય તો જાઉં ને! આવવા નીકળ્યો તેના બે દહાડા પહેલાં ઘૂંટણે ફોલ્લી દેખાઈ. જોઉં તો બાલતોડો. ઉં ય બૉ આળહુ. તે કંઈ ધ્યાન ના આપ્યું. હવે ખાસ્સું ગૂમડું થયું છે. બા કે’ છેઃ તખલો બૉ આળહુનો પીર, હૂકી બોડી તળે રખડી જહે. વાત સાચી. મને દવાખાને જવાનો બૉ કંટાળો. હવે ગયે જ છૂટકો. આજે ખુમાને કઉં : ચાલ ખુમા! શાહને દવાખાને, નસ્તર ના મૂકવું પડે તો સારું. ઘૂંટણ એવું તો અકળાહી ગિયું છે. એવું તો અકળાહી ગિયું છે કે ના પૂછો વાત. ભગવાન હાથ ફેરવીને હારું કરી દેય તો હારું.

ઘરમાં હોઉં એટલે સાલી ભૂખ બો લાગે. ખાઉં ખાઉં ને ભૂખો. પગ વળી વળીને રસોડે વળે. મને જુએ કે બા કેઃ આ લંગરખાનની સવારી આવી પોં’ચી. આગલા ભાવમાં મારો તખલો ભૂખો ને ભૂખો મરી ગેયલો ઓહે. બે ભાઈઓ દિવાળીએ પરણ્યા પછી ઘરમાં હરવુંફરવું અઘરું થઈ ગયું છે. જ્યાં જઈએ ત્યાં લાજ કાઢેલી હોય. રજબૂતોમાં આ બૉ તકલીફ. જેઠ થયા એટલે બ્હાર બેઠે બેઠે આકરા તાપ ખમવાના. હજુ નાનો પરણશે એટલે છેલ્લી બારીના ફટકિયા પણ બંધ થઈ જશે.

હું બાને ઘણી વાર કા’ઉં: બા, આ લાજાજવાળું જવા દે, મને બૉ અકળામણ થાય છે. સાલું જાં જાવ તાં’કોઈ ને કોઈ બૈરું છતરી હામી ધરીને ઊભું જ ઓ’ય તો તમે હું કરો? બા ઓહીને કે’ય: તું અજુ એવો ને એવો જ રિ’યો તખલા! તું તો સમાજબા’રો છે, અમને હો સમાજબા’રા કરવા છે!

દાતણ કરતા કરતા જ બાની ચા માટે બૂમ પડી. બા કે’છે: તખલા, તારા આ બરાસને પૂળો મે’લ, અંઈ રે તાં’હુધી દાતણ જ કર. નીં તો બે વરહમાં હાવ બૉખો થેઈ જહે. તે મેં દાતણ લીધું. પણ સાલું બૉ વાગે. મોંમાં જાણે બાવળિયાની શૂળ ફરતી હોય એવું લાગે છે. અવાળા છોલાઈ ગયા છે ને બધું ઝઝરી ઊઠ્યું છે. કોગળા કરી રસોડે ગયો તો સામે જ બંને છતરી ભટકાઈ!

રસોડે ભાઈ, બાધર ને ખુમાન બેઠા છે. ચા રકેબીમાં રેડી ભાઈ દાઢીનો વાળ તોડતા તોડતા બોલ્યા: હારું ખેતીમાં અ’વે કંઈ બરકત રઈ છે નથી. એક પછી એક વરહ બૉ વહમાં આવે છે. ઘરનો ખરચો તો નીકળતો નથી. બે પ્રસંગ ઉકેલતા મારી કેડ ભાંગી ગઈ છે. પછી મારી સામું જોઈ કે’: અ’વે તો નોકરીવાળા કંઈ મદદ કરે તો જ પોં’ચાય.

મેં માથું ખંજવાળ્યું. ચા પીવા લાગ્યો. બા, અંઈ ચામાં દૂધ લાખવાનો રિવાજ નથી લાગતો. મેં જોયું, ચામાં માખી પડે એવો અણગમો બધાનાં મોં પર હતો. ખુમા સિવાય. તાં’ એક ઘૂમટો બોલ્યોઃ હવારે પાન્છેર દૂધ લાવીયે છીએ. પોં’ચી વળાવું જોઈએ ને! મને થયું, લો, મગને હો પગ ફૂટવા માંઈડા છે ને કૈં! બા ચિડાઈને બોલી: એખલગંધરો એખલા દૂધની પી પીને ફાટી ગિયો છે! ભાઈએ રકેબીમાં મોટેથી ફૂંક મારી. બેતણ છાંટા એમના ધોળા પાયજામા પર પડ્યા. બોલ્યા: એવું ઓ’યતો આ કૂવાવાળું વેચી મારીએ. આ બેને પઈણાઈવા એનું દેવું હો ચૂકવવું તો પડહે જ ને? ભાભી જાળિયામાંથી જોતી હતી એ બાજુ મારું ધ્યાન ગયું. ઝાડીમાંથી રાણીબિલાડી તાકે એમ એની માંજરી આંખો તગતગતી હતી. મારી સાથે આંખ મળતાં તરત જસ્યાને પાંખડું ખેંચીને, એમાં હું હાંભળવાનું છે – મોટાઓની વાતમાં, એમ બબડતાં બબડતાં નાવણિયા બાજુ તાણી ગઈ. જસ્યાના ઊં ઊં અવાજનો ભૂખરો લીંટો ખેંચાયો. એટલામાં ચટકો લાગ્યો. જોઉં તો ઘૂંટણના ગૂમડે બેતણ માંખો પગથી પક્કડ જમાવી સૂંઢથી પરુવાળો પોપડો ખોતરે – તારી બેન્ની માખી વેચું! બાધર ઝીણી આંખ કરી આંગળીના કાપા ગણતો હતો: ચાલ તા’રે દુકાને જાઉં! સાડા આઠ થઈ ગયા છે. એ ઊભો થયો. ખુમાન અંગૂઠા અને આંગળી વચ્ચે કશુંક મસળતો હતો. એના ડાબા અંગૂઠાના વધારેલા નખમાં કચરું ભરાયું તે અણખત થઈ. એટલે હાથ ખંખેરી એ હો ઊભો થયોઃ ડૉ. શાહે એપોઇન્ટમેન્ટ આપી છે. જોઉં કંઈ ઍરેન્જ થાય તો! મેં પૂછ્યું: કંઈ આપશે કે પછી – મને વચ્ચે બોલતો અટકાવી કહે: એક્સપિરિયન્સ મળે તોય ઘણું! એ ગયો એટલે ભાઈ ઊઠ્યા: ખેતરે આંટો માર્યાઉં ની તો કેહવો હેઠે બેઠો બેઠો બીડ્યો ફૂંક્યા કરહે! મેં હો ઊઠવા કર્યું. પગ વાળવા જતા ગૂમડાની ચામડી ખેંચાઈને ફાટી તે પરુનો પરપોટો થયો.

બ્હાર ઓટલે આવ્યો. ફતો ખાટલા પર બારમાનું ગણિત સામે રાખી નોટમાં સહી કરવાના મરોડ કાઢતો હતો.

– અગિયારમામાં કેટલા ટકા આવ્યા?

– ફીટી થી.

– કેમ, ભાઈ તો તેપન કે’તા’તા ને? બા બોલી.

– તને કંઈ હમજણ ની પડે ને? ફતો ચિડાયો.

– હારુ, બરાબર મેનત કર. એ બીજી બાજુ જોવા લાગ્યો.

– તમા, આને ગણિત હીખવતો ઓય તો?

– બા આ’વે તો ગણિત હો હારુ બદલાઈ ગિયું છે. કંઈ મોંમાથાની હમજણ પડે એમ નથી. માસ્તરોએ પહેલા ધોરણના એકડા હો હીખવવાના અઘરા કરી દીધા છે. કે’છેઃ બન્નેવ એકડા અગિયાર નંઈ, દહ એક અગિયાર! હું હક્કરિયા, દહ એક અગિયાર? અમારા જમાનામાં હારું અતું, બા બોલી. એટલામાં ફતો કે’: તખુભાઈ ટી.વી આણ્યાપો નીં. બૉ હારી સીરિયલ આવે છે અમણાં અમણાંની. બાને હો રામાયણ, મા’ભારત જોવા માનસિંગ બાવાને તાં જવું પડે છે. એનાથી પૈહા છૂટહે તા’રે ને?: બાએ કહ્યું.

– જા સોફ્રામાઇસીનની ટ્યૂબ લઈ આવ, જરા ઘૂંટણે ઘહી દઉં, મેં કહ્યું.

– દાખલો ગણીન જામ! એણે સહીનો મરોડ કાઢતાં કાઢતાં કહ્યું.

– ભાઈએ ક’યું તે હાંભરતો નથી? બા તાડૂકી. એ મઈડાયલા પગલે ઘરમાં ગયો અને ક’યુંઃ નથી મલતી! ને કાને રેડિયો માંડીને મલકાતો લચકાતો બ્હાર આવ્યો.

હું બ્હાર જોવા લાગ્યો. ફળિયામાં છોકરા લખોટી રમતા હતા. ગાદી પર રમત ચાલતી હતી. વચ્ચે વચ્ચે ‘અંચી ની ચાલે, અંચી ની ચાલે’ના અવાજો આવતા હતા. કોઈ જોરથી સ્લેટમાં છેકા મારતું હોય એવું મગજમાં થતું હતું. મોટા છોકરા તીર રમતા હતા. ‘અટિયું લાઇગુ, અટિયું લાઇગુ’નો શોરબકોર ચાના ઊભરાની જેમ ઊઠી ઊઠીને બેસી જતો હતો. એટલામાં પિન્કી રડતી રડતી આવીઃ મન રખોટી અલાવો ની! એણે જસ્યા સામે હાથ દેખાડતાં કહ્યું. જસ્યો ત્રાંસી આંખ કરી થાંભલાના ટેકે પહોળા ટાંટિયા કરી, બંને હાથ પાછળ બાંધી વિશ્રામની પોઝીશનમાં ઊભો હતો. તાણીયો જ જોઈ લ્યો! જસુ બેટા, અઈં આવ, બેન્ને એક લખોટી આપ.ઃ એ થોડે છેટે આવીને ઊભો રહી ગયો. એણે બ્હારથી એક હાથે ખાખી ચડ્ડીના ખિસ્સામાંની લખોટી પકડી રાખી હતી.ઃ પિન્કી બેટા! તને હાંજે બજારેથી બૉ બધી લાવ્યાલીશ. પણ પિન્કીનો ભેંકડો મોટો થયો.ઃ જસ્યા, બેન્ને એક આલે છે કે ની? બા તાડૂકી. જસ્યો દોડતો રસોડામાં નાસી ગયો. પોયરા પાહે મૂળમાં જ બે છે, તે કાં’થી આલે?: રસોડેથી અવાજ આવ્યો. બા ઘરમાં ગઈ. થોડી વારે ટ્યૂબ લઈને બહાર આવી: લે! અલાધિયાને હોધતા હો જોર પડે. નથી ઘહવી, કહી મેં ટ્યુબ નીચે મૂકી.

જઈને બાજુની પરસાળમાં સૂતો. થોડી વારમાં રાતુંપીળું અંધારું પથરાઈ ગયું. જોઉં તો પાંચસાત કુરકુરિયા નહોરથી ઘરના પોપડા ખણી રહ્યા છે. પોપડા ઊખડી ઊખડીને છૂટા પડવા લાગ્યા. કુરકુરિયા જોરજોરથી ન્હોર મારવા લાગ્યા તે છાપરું હો પોપડાની જેમ ઊખડીને ઊભું પડ્યું. મારી પૂંછડી દબાઈ ગઈ. ખેંચી તો મૂળ સોતી નીકળી ગઈ. બધા ઘૂરકતા ઘૂરકતા પોપડા ચાવવા લાગ્યા. ખાઈ ખાઈને ઓકે. ખાઈ ખાઈને ઓકે. હું જોઈ રહ્યો. હું બધાની આગળપાછળ ફરીફરીને અટકાવવા લાગ્યો. કંઈ ના વળ્યું. એટલે મેં હો એક પોપડો મોઢામાં મૂક્યો. મોઢામાં સળવળ સળવળ થયું. જોઉં તો અળસિયું લટકે. ત્થૂ – ત્થૂ.

– તખા, ખાવાનું કાંઈડું! બાનો અવાજ આવ્યો.

હું ઊઠ્યો. વાડામાં જઈ હાથ-મોં ધોઈ રસોડે આવ્યો. ભાઈ, બાધર, ખુમાન ને ફતો બેઠા હતા. ભાભી ખાવાનું કાઢતી હતી. બા પીંજરાને અઢેલી બેઠી હતી. મને લંગડાતો જોઈ ખુમાન બોલ્યો, કેમ લાગે છે? બા કેઃ હેઠની ગાંણે ફોલ્લો થિયો તે પંપાળીને મોટો કઈરો! કહું છું કે દવા લો! નહીંતર આખ્ખો પગ કોહી જશે. થ્હેં: મેં થાળી પાસે ખસેડતાં કહ્યું. થાળીમાં જોયું તો ગિલોડાંનું શાક!: આ કાઢી લે! મેં બાને કહ્યું. – ખુમાને, ના ક’ઈતી તો હો એને ભાવે એટલે એ જ લાઇવો.

કેમ નથી ભાવતું?: ભાઈએ પૂછ્યું. કે’વાનું મન થયું કે – ગિલોડા મોંમાં લાખ તા’રે એટલું લીહુ લાગે કે અળસિયાં ચાવતો હોઉં એવું થિયા કરે! મને ઓકારી આવી.

– માનસિંગબાવા મળેલા, વીંઘાના છેલ્લામાં છેલ્લા હાત અ’જાર કે’ છે. ભાઈ બોલ્યા.

બાધર ઝીણી આંખ કરી સામે જોવા લાગ્યો – સાપ દેડકું ગળવા તાક માંડે એમ.

– તારા બાપે પેટે પાટા બાંધીને આટલું બચાઈવું છે, બા બોલી.

– તને ની હમજણ પડે. બાધર બોલ્યો.

– મારે હો દુકાને હમી કરાવવાની છે ને માલ ભરવાનો છે! એણે કોળિયો ભર્યો.

– કેટલાક આવશે? ખુમાને પૂછ્યું.

– કૂવાવાળું માગે છે. એટલે સિત્તેરેક અ’જારનો આસરો ખરો, ભાઈ બોલ્યા. ત્યાં અવાજ થયો. જોઉં તો ભાભીએ દાળના તપેલામાં કડછો પછાડેલો. દાળના છાંટા ઊડ્યા. બા, જસ્યા ને મારા પર પડ્યા. જસ્યો દાઝ્યો તે ભેંકડો તાણવા માંડ્યો. બાના ગાલે હો છાંટો ઊડ્યો

– પરુભરેલી ફોલ્લી જેવો.

ખાઈને ઓટલે બેઠો. સામેવાળા કાનજીમામા કોગળા કરવા બહાર નીકળ્યા. મને જોઈને કેઃ

– હુ ચાલે છે માસ્તર?

– બસ મજા!

– તમને માસ્તરોને હારી હેર છે! છ મહિના જવાનું ને છ મહિના રજા!

– તમારો ધંધો કેમ ચાલે છે, મામા?

– જાગતો ના મૂતર, મામાએ કહ્યું. પછી કે: કલ્લુનો અહે બેહું છું પણ તમારા જેવું નંઈ.

– કેમ?

– કેમ તે તમે તો માસે માસે તર તે માસ્તર. અમારે વાદળાં હામે જોઈને કાયમ નિહાહા લાખવાના!

– ના, ના, એવું હોય કૈં?

– મામાની વાત હાચી છે. તમારે કાં આગળ ઉલાળ કે પાછળ ધરાર છે? ભાઈ બોલ્યા.

– જો માસ્તર, ખોટું ના કો’. અમણાં હો પગાર વઈધા છે. ટુશન જુદા, અવે ના ઢાંકો એમાં જ માલ છે. અમે હો છાપાં વાંચીએ છીએ.

– ગુજરાતીવાળાને હાના ટુશન મલે?

– રોદળા ના રડ! લખમી આવતી ઓહે તોહો ચાલી જહે, બા બોલી.

– હારું, તો તમારા મરઘે હવાર, બસ. મેં કહ્યું.

– માસ્તર આજે બરાબરના હાપટમાં આઇવા છે, મામા ગેલમાં આવી ગયા. બધા હસવા લાગ્યા.

હું પરસાળમાં જઈ ખાટલામાં આડો પડ્યો. ક્યારે ઊંઘ આવી તે હો ખબર ના પડી. છેક પાંચ વાગ્યે ઊઠ્યો. શરીર જાણે ફૂલીને ઢીમચું થઈ ગયું છે! ઝણઝણાટી થયા કરે છે. આંખ આગળ જાળાં ઝૂલ્યા કરે છે. પાકેલા કાનમાં કોઈ સળી નાંખે એમ વિચારો પ્રવેશ્યા કરે છે.

બા ચા લઈને આવીઃ મોં ધોઈને ચા પી લે!

મોં ધોઈને ચા પીધી. ખુમાન આવ્યો. પૅન્ટ-શર્ટની ગડી ના તૂટે એટલે સામે ખાટલાની ધારે બેઠો. એના અણિયાળા બૂટ ચમકે છે. સ્પ્રેની વાસથી બધું મઘમઘવા લાગ્યું સવારની વાત યાદ આવતાં મેં પૂછ્યું:

– શું કહ્યું ડો. શાહે?

– જુનિયર ડૉક્ટરની જગ્યા તો ફલઅપ થઈ ગઈ છે.

– અવે હું કરહે? બા બોલી.

– તખુભાઈ! તમે થોડીક હેલ્પ નહીં કરો? મોટાભાઈ લુખ્ખ છે ને બાધરભાઈ તો રૂપિયો ય તોડે એવા નથી.

– મારી પાસે પણ અત્તારે તો કશું નથી.

– આઇ નો. પણ પી.એફ.માંથી લૉન ના મળે? પાંચ-સાત વરસમાં તો હું જામી જઈશ.

મને કહેવાનું મન થયું: તારા હોમિયોપથી માટેના ડોનેશનની લૉન હમણાં પૂરી થઈ છે. હું એની સામે તાકી રહ્યો. મને એના સ્પ્રેની ગંધ ગૂંગળાવવા લાગી.

– થોડો વખત પ્રાઇવેટ હૉસ્પિટલમાં જૉબ કર. થોડા પૈસા થાય ત્યાં સુધીમાં હું પણ થોડા ભેગા કરું.

બા અકળાઈઃ મૂળમાં મે’તો તે એકડે એક કે’તો.

– એમાં તો મારી અડધી લાઈફ પૂરી થઈ જાય. કોઈ ના હેલ્પ કરશે તો બૅંકમાંથી લોન લઈ જાતે ડિસ્પેન્સરી કરીશઃ હાથ ઝાટકીને એ ઊઠી ગયો.

હું જોઈ રહ્યો. પગ ઊંચો કરવા ગયો. ચીસ પડાઈ ગઈ. લોહીનું પરુ થતાં ભારે કળતર થતી હતી. મુક્કી મારવાનું મન થયું. પણ હિંમત ના ચાલી. એટલે સોઈ શોધવા લાગ્યો. સોઈ ના મળી પણ જેપીન મળી. ગૂમડાને ખોતરવા બેઠો. ખુમાન પાણી પીને પાછો આવ્યો. મને ખોતરતો જોઈ કહે, જેપીનથી ના ખોતરાય! હવે તો નસ્તર જ મુકાવવું પડશે. ચાલો ડૉ. શાહ પાસે.

મારી નજર સામે ગૂમડાં ગંધાવા માંડ્યાં. બાલતોડાથી થયેલાં ગૂમડાં – કોઈ ફોલ્લી, કોઈ પાકે ચડેલું, કોઈ પાકીને ફદફદી ગયેલું ગૂમડું. ઘર આખામાં ગૂમડાં ગૂમડાં. એક જ લોહીની ફુલક્યારી ધીમે ધીમે પરુનું ગૂમડું બની ગયેલી દેખાઈ. એના પરના રતૂમડાં ફૂલો પાકે ચડીને પીળાપચ ગૂમડાં થઈ ગયેલાં. મને બા દેખાઈ. પીંજરાને ટેકે બેઠેલી બાનું ઘૂંટણ ને આ છાપરિયું ઘર! બંને એક જેવા! એના પર વારતહેવારે સ્પ્રે થતાં રહે છે. ખુશ્બૂ અને બદબૂ વચ્ચેની મગજને ચકરાવી દેતી એ વાસ! ઘણા વખતથી ઘરમાં દાખલ થતાં વાસ કેમ આવતી હતી? મેં નાક દાબી દીધું. ખુમો સ્હેજ દૂર ખસી ગયો ને પૂછ્યું: શું થયું?

– ખુમા! અમદાવાદ પૅસેન્જરનો શો ટાઇમ છે?

– સાત વીસ! કહેતા એની ભ્રમર પણછની જેમ ખેંચાઈ. એ ડાબા અંગૂઠાના, ઉછેરેલા નખ પર આંગળી ફેરવવા લાગ્યો.

એતદ્: એપ્રિલ-જૂન ૧૯૮૯

ખરજવું

છેક કાલની ટપાલમાં એનો કાગળ આવ્યો. ઘણા વખતથી તેજુ ટોક્યા કરતી હતીઃ આળસ છોડી પહેલાં પીપરડી જઈ આવ. વરસાદ સાથે જ ખરજવું ઊભરવા માંડશે. પહેલાં તો વેકેશન પડ્યું નથી કે પીપરડી ગમી પપૂડી મૂકી નથી. હમણાં બે વરસથી જાઉં જાઉં કરીને છેલ્લી ઘડીએ ભાંગી પાડે છે. ને હાં, પેલો ચણોઠીવાળો ઇલાજ પણ પૂછ્યાવજે. એટલે બૅગ તૈયાર કરી. પણ નીકળતામાં ઝાપટું આવ્યું. કહ્યું, કાલે જઈશ. તેજુ ચિડાઈ ગઈઃ ઝાપટું દુનિયા આખીને નંઈ તને એખલાને તાણી જવાનું છે? પછી હસતાં હસતાં કહેઃ કાંણે જતો હોય એવું મોઢું ના કરીશ, પ્લીઝ!

હું નીકળ્યો. ચારેગમી ઊબ ને બાફ બાફ છે. બહાર નીકળતાં ખાબોચિયામાં પગ પડ્યો. ધારે ફરતો મંકોડો અંદર પડ્યો. સામે પાર જવા પગ હલાવવા માંડ્યો. થાક્યો હોય એમ ઘડીક પડી રહ્યો ને પાછો પગ હલાવવા માંડ્યો. મેં પગ ઝંઝેરી ચાલવા માંડ્યું. ભીનીભદ માટી પગ મૂકતામાં પચકાવા લાગી.

છેક કાલે કાગળ આવ્યોઃ તું આવે તો સાથે જઈ આવીએ. જૂના વૈદ છે. નવરાશ હોય તો જરૂર. પછી પેન્સિલથી પૂરું કર્યું હતું? આવ, રીફીલ પૂરી થઈ છે એટલે વધારે નથી લખતો. પાછળ આઇબ્રો કરવાની પેન્સિલથી પુષ્પીએ: ‘મજા આવશે’ લખી સરનામું કર્યું હતું. એના વધારે પડતા મરોડ ‘ભાઈ’ જેવા અક્ષરો કાઢવાની સભાનતા દેખાડતા હતા. મને મ્હોરાં ગોઠવી તૈયાર રાખેલું એસબોર્ડ દેખાવા લાગ્યું.

તાપમાં રસ્તો કપાતો નથી. લોખંડની પટ્ટીની જેમ સામેનો રસ્તો જાણે બેન્ડ વળી જઈને પગમાં ઘૂસી જાય છે. અચાનક કો’ક લ્યૂના ઘૂરકતું ઘૂરકતું ખાબોચિયું વલૂરીને દોડી ગયું. ગરમાળાના ઝુમ્મર જેવો દુપટ્ટો મારા પર લહેરાઈ ગયો. પેન્ટ પર ઊડેલા છાંટા ગમી જોતાં ખાબોચિયામાંથી ઊછળી ફેંકાયેલું અળસિયું જોયું. તપેલા રોડ પર રબ્બરની દોરીની જેમ ઊછળી ઊછળીને અમળાતું અળસિયું.

*

તે દિવસે પાછો ફર્યો ત્યારે ધધરી વેળા થઈ ગયેલી. બધા જ રસ્તા કોહ્યલી દોરીની જેમ પગમાં લટકતા હતા. એને છેડે સદુનું ઘર – કાળા માદળિયા જેવું.

પગે થાકના કાળા તીખા રેલા ઊતરતા હતા. આંખ અંધારિયું ખાબોચિયું. જીભ પાંખમાંથી ખેંચી કાઢેલું પીંછું. સદાનંદ હીંચકે બેઠો હતો. જોઈને ઊભો થયોઃ ફિકર ના કર, દવેસાહેબનો કાગળ છે. ખંડ સમયની જગ્યા છે. તું કે તખુ ગમે તે આવી જાવ. હું ભોંય પર દૂધની જેમ ઢોળાઈ ગયોઃ તું જઈ આવ.

એ મારી હથેળી દબાવવા લાગ્યો, પછી આંગળી ફેરવતાં કહેઃ ખેતી કોણ કરહે મૂરખા? હું જોઈ રહ્યો.

– પણ મારી મુસીબત તું શું કરવા ઓઢી લે છે?

– હાથબાથ ધોવા ઓ’ય તો ધોઈને ખાઈ લો પે’લા. ભાભી સદુ તરફ તાકતાં ઊભાં થઈ ગયાં. હું ઊઠવા જાઉં ત્યાં કપડામાંથી કાનખજૂરો ગંગેરાઈ ગયો ને પગે ચડવા માંડ્યો. સદાનંદ ઝડપથી ઝંઝેરવા ગયો. પણ ચીસ પાડી ઊઠ્યો. જરાવારમાં લીલોપીળો ગોટલો ઘાલી ગયો. હાથમાં વેળ ઘાલતાં એ કણસવા લાગ્યો. હું એનો હાથ દાબતો રહ્યો.

*

ડેપો ક્યારે આવી ગયો એનીય ખબર ના પડી. જોઉં તો બસ તૈયાર. ચિક્કાર ભરેલી. ના નીકળ્યો હોત તો સારું. માથું મારીને ઘૂસ્યો.

– મેં સેન્સબેન્સ છે કે નંઈ?

જોયું તો ધોળીફક છોકરી. એનામાંથી બાફેલી બટાકી જેવી વાસ આવતી હતી. પગથિયાં પરથી આધાર શોધતા મારા હાથને એણે ખભા ચડાવી ઝંઝેરી નાંખ્યો. જાણે એ કાનખજૂરો ના હોય!– સૉરી! હું છોભીલો પડી ગયો. એ ભવાં ચડાવી ફૂલેલી છાતી ભણી જોતાં હોઠ મરડી બોલીઃ ઘરે મા-બેન છે કે નંઈ?

મને ખૂબ ઘવડ આવીઃ પણ નીચે હાથ લઈ જતાં છાતી નડતી હતી, લાવ ગમે ત્યાં ઘવડી નાખું. હથેળી ઘવડવા લાગ્યો.

બસ ચાલુ થઈ. કોથળાને કાના પકડી હલાવતાં ઘઉં હહી જાય એમ બસના હડદોલાથી ભીડ પણ ધીમે ધીમે હહી ગઈ. મેં પણ ઉપરનો સળિયો પકડી બસની ગતિ સાથે મારા શરીરની ગતિનો દોર સાંધી દીધો. તપખીરિયા અંધારામાં બધું તરવા લાગ્યું. હથેળી ઘવડવા લાગ્યો. ઘવડતાં ઘવડતાં લોહી નીકળ્યું. ધસમસ ધસમસ રાતું પૂર. એટલામાં દૂરથી કશુંક ખેંચાતું આવ્યું. મારી આંગળીએ વીંટાઈ વળ્યું, કાનખજૂરો! મેં ઝંઝેરી નાંખ્યો. એ આંખ ખોલીને બેઠો થઈ ગયો. સદાનંદ મને ઘવડવા લાગ્યોઃ મને તું ઘવડે ત્યારે બહુ સારું લાગે છે, હું આવું બોલું ત્યાં તો એ મારી હથેળીમાં આંગળી ફેરવવા લાગ્યોઃ તારી આંગળી આટલી પાતળી ને લીસી ક્યારની થઈ ગઈ? એ તાકી રહ્યો, મેં જોયું તો એ પુષ્પીનો હાથ હતો. મેં ઝંઝેરી નાંખ્યો.

*

બટાકી છોભીલી પડી ગઈ. ધામણ રાફડામાં ભરાય ને પૂંછડીનો બહાર રહી ગયેલો છેડો અમળાય એમ એની આંગળી મરડાયા કરતી હતી. એની તીરછી ભૂખરી આંખના ખૂણામાંથી ચણોઠી ખરવા લાગી. છાતી પર બે ઢગલી રચાઈ ગઈ.

– ચણોઠીને વાટીને ખરજવા પર ઘસીએ તો ફેર પડે. મને તેજુની વાત યાદ આવી. થોડી ચણોઠી ખાવાનું મન થયું. પણ ઘરે માબેન છે કે નઈ? એ યાદ આવતાં રવરવાટ સુકાઈ ગયો. હથેળી તતડવા લાગી. હું હથેળી ઘવડવા લાગ્યો. એ નખ કરડવા લાગી.

કોઈ સ્ટૅન્ડ આવ્યું. બેલ વાગતાં જ ફાળિયાવાળો સફાળો ઊભો થઈ ગયો. બાજુમાં બેઠેલા શીળીચાઠાંવાળા માણસે ચણોઠડીને બેસવા ઈશારો કર્યો. પણ હું તો ધબ દઈ પડ્યો. એનો સીટ રોકવા લંબાયેલો હાથ કચડાયો. એ મને તાકી રહ્યો. એની નજર સહેજ તીખી થઈ, પછી ઝંખવાઈને છેલ્લે પોચી પડી ગઈ. એનો શીળીનાં ચાઠાં ભરેલો ચહેરો બધેબધથી ટોચી નાંખેલા તાંબાના ઢાંકણ જેવો લાગતો હતો. ખાલી નાકના ટેરવે જ ટાચકું નથી બાકી અદ્દલ સદાનંદ જ જોઈ લો! એની હથેળી જાણે દાઝી ગયેલું જુવારનું બી. સદુની હથેળી સાથે હથેળી ઘસવાનું મને ઘણી વાર મન થતું. એ હસીને કહેતોઃ કેમ હથેળીની અદલાબદલી કરવી છે? એ તારા કામની નથી. મને જ જોને એ ઘોની જેમ ચોંટી પડી છે…

મેં એક વાર લખેલું: જો છોકરી હોત ને તો તને જ વરમાળા પહેરાવત. ઇન્દ્રધનુની વરમાળા. મન થાય છે તારી ઊડતી ધૂળ જેવી જિંદગી પર ઝરમર ઝરમર વરસું. તારી ભૂખરી ઉદાસી પી જાઉં. તારી હથેળીમાં મોગરો ખીલવું. સદુ, તારું કપાઈ ગયેલા થડ જેવું મોં હું જોઈ શકતો નથી.

એ મળ્યો ત્યારે મને તાકી રહ્યો: ગોઝારો કૂવો છું. હું ઓવારીને ઢોળી દીધેલો કળશ્યો છું. એની આંખ કાળો કાળો કાદવ હતી. એના મોં પર ઝાડીઝાંખરાં ફૂટી નીકળ્યાં હતાં.

પહેલી વાર મળ્યો ત્યારે એ સફેદ ગુલાબ હતો. મઘમઘતું ગુલાબ. હું બેંચ બદલીને એની સાથે બેઠો હતો. પિરિયડ પૂરા થયા એટલે અમે નદી તરફ ચાલવા માંડ્યું, હાથમાં હાથ ગૂંથીને. હું એની હથેળી દબાવ્યા કરતો હતો. આંગળી ફેરવતો હતો. નખ મારતો હતો. વચ્ચે ગાંડા બાવળિયા આવ્યા. એના રસ્તો રોકતા ડાળખાને ખસેડતા અમે આગળ વધ્યા.

– ચાલ બેસીએ: મેં કહ્યું. એણે કાંટાથી મારું નામ લખ્યુંઃ તખુ. કાંટાથી નહીં આંગળીથી લખઃ મેં કહ્યું, કાંટાથી જ ચોખ્ખું લખાય. એ આકાશ તરફ જોવા લાગ્યો.

એકાએક મેં એક કીડાનું ઊંચું થયેલું શીંગાળું માથું જોયું. સફેદ રુવાંટી ચળકચળક થતી હતી. હું ચીસ પાડી ઊઠ્યોઃ શું થયું? એણે કાંપતા આવજે પૂછ્યું. કીડો! મારો અવાજ ફાટી ગયો, રેશમી કપડાની જેમ. એનું ચળકતું ચીંદરડું ફરફરવા માંડ્યું. એ ચૂપ થઈ ગયો. મેં જોયું તો ગુલાબ વચ્ચોવચની પાંખડી કાટ લાગ્યો હોય એવી પીળી પડી ગયેલી. મેં એની હથેળીમાં આંગળીથી લખ્યુંઃ સદાનંદ. પાણી પર લખતો હોય એમ શું લખ્યું?ઃ એણે પૂછ્યું. – હા, તારી હથેળી હું તરંગિત કરીશ. એ ધૂળ ખંખેરી ઊભો થઈ ગયો. બાવળિયાની સૂકી પાંદડી ઊડીને પડી. હું આંખ ચોળવા લાગ્યોઃ ચાલ નદીએ જઈએ, મેં કહ્યું.

– ના, ઘરે જવું પડશે. મામા રિસાઈને ચાલ્યા ગયા છે. એટલે ચાર લાવવાની છે. રોટલા પણ બનાવવાના હશે.

અમે પાછા ફર્યા. સામો પવન હતો. એકાએક એ બોલ્યોઃ લગ્ન કરવાં જ પડે એમ હોય તો શું કરવું?

– પદ્મિની મળે તો હું સામે ચાલી એનામાં પુરાઈ જાઉં! મેં હસતાં હસતાં કહ્યું

– તું તો કવિ છે, મારે તો રાજયોગ સાધવો છે. એ અડદોલું ખાઈ ગયો. નખ દબાવીને કણસવા લાગ્યો. મેં એના અંગૂઠે રૂમાલ બાંધી દીધો. રૂમાલ બગડશે, એ કરુણ સ્વરે બોલ્યો. હું પાછો વળી પથરો ઉખેડવા મથવા લાગ્યો.

– રહેવા દે! એ નહીં ઊખડે! એણે મારો હાથ પકડ્યો. અમે ચાલવા માંડ્યું. એકાએક અમે જાણે એકલા પડી ગયા. થોડું ચાલ્યા એટલે હું જાઉં, કહી એ ડેપો બાજુ ફંટાયો. હું જોઈ રહ્યો.

*

– પીપરડી! ઘંટડી અને કંડક્ટરનો અવાજ ભોંકાઈ ગયા. હું સફાળો ઊભો થઈ ગયો. ઊઠીને બાજુમાં જોયું તો ચાઠાંળો માણસ ને ચણોઠડી બંને ન હતાં. હું ઊતરી પડ્યો.

ધૂળ ધૂળ ધૂળ. સૂસવાતી દઝાડતી ધૂળ. ઉજ્જડ વેરાન ખેતરાં. ઝાંઝવાંમાં તરતાં ડૂબતાં ડૂબતાં તરતાં ખેતરાં, કજળી ગયેલા પોસ્ટકાર્ડ જેવાં. ખૂંપરા-કરાંઠી ઊડી પડેલાં–વેરવિખેર જટિયાં. બુઠાડી કાઢેલા બોડાબટ પ્રેત જેવાં સમળાં વેરાયેલાં. ખેતરાં ફરતી ભૂખરી લીલી થુવેરની વાડ. કેર-કંથાર લીલાં. જાણે ત્રણ કલાકમાં તો જુદા જ મલકમાં આવી પડ્યો. ચુડેલની રાતી ઓઢણી જેવી સડક લહેરાયેલી. મેં ચાલવા માંડ્યું.

શેરીમાં પેઠો. મહાદેવની ધજા ફરફરે. રંગ ઊતરી ગયેલો ભગવો. ફાટી ગયેલી વચ્ચે વચ્ચે. સિમેન્ટનાં થીંગડાંથી. સંધાયેલું ડેરું. કળબના સાંઠા વેરાયેલા. ફળીની વચ્ચે પારસ પીપળો. ધોળા દોરા વીંટાયેલા. મૂળિયાં સપોલિયાંની જેમ બહાર નીકળી આવેલાં. ત્યાં બંધાયેલાં ઢોર. આંખ ઢાળી વાગોળે. કાન પૂંછડું હલાવી બગાઈ ઉરાડે. કૂતરાં જાગી પડ્યાં. ટીલવો આખા શરીરે કાળો, ખાલી કપાળે જ ધોળું ટીલું. મેં બૂચકાર્યો. એ ધીમું ધીમું ઘૂરકતો પગ સૂંઘવા લાગ્યો.

– કોક અજાણુ મનેખ લાગે છે. બા બહાર નીકળી. હટ હટ વાલ્લામૂઆઃ કરીને ખદેડવા માંડ્યો. મને જોઈને કહેઃ કોણ તખુ? પ્હો ફાટતાં જ મોભે કાગડો બોલેલો. મેં સદુને કીધુંય ખરું કે હા કો’ કે ના કો’ આજ તો તખુ નક્કી આવવાનો! ઉંબરાપૂજન વખતનાં કરેણ કરમાઈ ગયાં હતાં. રાતું સ્વસ્તિક ભૂંસાઈ જવા આવ્યું હતું. સદુ તો કે’, તખુ આવ્યો તો આવ્યો, નીં તો હરિ ઓમ. બા ઝડપભેર ઘરમાં ગયાં. હું ય ઘરમાં ગયો.

આગલી પરસાળમાં સદાનંદ ને પુષ્પી પાટી ખેંચેઃ

આવ, સદાનંદ પાટી ખેંચતાં બોલ્યો.

– કાગળ મળી ગયો? કરતીકને પુષ્પી પાટી ખેંચવાનું છોડી પાસે આવી. એની માંજરી આંખ તીણા કાચની જેમ ચમકતી હતી.

– બા, તખુભાઈ માટે પાણી તો લાવો! પુષ્પીની ટકોર સાંભળી બા ઝંખવાઈને ઊભાં થયાં.

– હું લઈ આવું, કહી સદાનંદ ઊઠ્યો. મારા ખભે હાથ મૂકી પુષ્પી બોલીઃ કેમ છે? તેજુભાભી કેમ છે?

– ભાઈને જરા પોરો તો ખાવા દે! બા બોલ્યાં. પુષ્પી હાથ ઝટકાવી હોઠ મરડતી ચાલી થઈ.

– નંદુભાભી નથી?

– અશે, શે’રાના બજારમાં ફરતી અશે. હાંજં હોરી આવે તો આવે. બા મોઢું બગાડી હાથ ઘસવા લાગ્યાં. સદાનંદ માંખ ઉડાડતો કહેઃ ગયા જૂનમાં આવેલો. પુષ્પીના એડમિશન માટે. ખબર તો હતી કે તું કાંક બહાર જવાનો છે. પછી કંઈ સમજાયું નઈ તારા ભણીથી, એટલે અંધ, શે’રામાં, લઈ લીધું.

– ડિફિકલ્ટ કેસ હતો, હું થોથવાઈ ગયો.

– જે થિયું તે હારું થિયું. પારકી પોરીની ચંતામાં ને ચંતામાં ઘરના પોયરા ઘંટી ચાટ્હે, બા મનમાં બબડતાં હોય એમ બોલ્યાં.

– તારા સગ્ગા ભાઈની દીકરી પારકી ગણાય? સદાનંદ તમતમી ઊઠ્યો. પાછળ પુષ્પીની માંજરી આંખો તગતગતી હતી. રતૂમડો દુપટ્ટો ઝાટકાભેર પાછળ નાંખી એ ધબધબ કરતી માળિયે ચડી ગઈ.

– બા એવું નથી. વિજુને દસમાની તિયારી કરાવવા હારુ તો એ આ ઉનાળામાં મારી બાજુ હો નીકળો નથી! મેં ખરજવું ખંજવાળતાં ખંજવાળતાં કહ્યું. બા મારા તરફ જોઈ રહ્યાં. હું હાથ-મોં ધોવા ઊઠ્યો. ડોલ નળ નીચે મૂકી તો નીચેથી પાણીનો રેલો નીકળ્યો.

– બા, સારી ડોલ લાવો ની?

– સદુને કઈ કઈને જીભ થઈ ગૈ પણ નવું બધું નથી લખાવી લાવતો.

– આમેય નવું બુધું લખાય એવું રીયુંય કાં’છે? હું બબડ્યો. પહેલાં તો આવતો કે વાછડાને જોતાં ગાયની ઘૂઘરી રણકે એમ ઘર રણકી ઊઠતું. પણ આજે વાટે મોગરો વળી ગયો છે. મેશ વળેલું ફગફગતું ફાનસ જાણે. છતાં આ ઘર તરફ પગ કેમ ખેંચાઈ આવે છે? આંગળી બાળીનેય મોગરો ખેરવી નાંખવાનું ઝનૂન આવે છે. પણ મારી આંગળી મોગરા સુધી કેમે કરી પહોંચે ત્યારે ને? ખીસામાંથી રૂમાલ કાઢી મોં લૂછતો ઘરમાં આવ્યો તાંઃ બીજું હોધ્યાપ, બા ખોંખાખોળાં કરતાં બબડતાં હતાંઃ અલાધિયાને આખો દા’ડો પાનાં ટીચવાં છે ને લોકના ઓટલા ભાંગવા છે. એના બાપને હો પડી છે કંઈ? વિજુએ બાબરી ઉછાળી મને જોયો ન જોયો કર્યો ને પગ પછાડતો ચાલ્યો ગયો. મારી સામે ‘કાકા આવ્યા’ની વધામણી ખાવા એક હાથે ચડ્ડી પકડી શ્વાસભેર દોડી આવતો ને હાથમાંની બૅગ ઊંચકી લેવા મથતો વિજુ તરતરવા લાગ્યો. – ના ઊંચકાય બેટા! મોટો થઈને ઊંચકજે. હું બબડવા માંડ્યો. – શું ક’યું તખુ? – કંઈ નંઈ, સદુ ક્યાં છે? માળિયા તરફ ઇશારો કરી બા ચા બનાવવા ગયાં. માળિયે ચડીને જોઉં તો સદુના ખોળામાં માથું નાંખી પુષ્પી રડે! શું થયું? મેં એના માથે હાથ મૂક્યો. – હું જ વધારાની છું આ ઘરમાં! હું તો આ ચાલી મારે ઘેર! એ મારી સામે જોઈ રહી. એની પાંપણે ચણોઠી જેવડું આંસુ થરકતું હતું. મેં આંગળીથી લૂછી લીધું. એ હળવી થઈ ગઈ.

એવામાં ચા થયાનો અવાજ આવ્યો. ઘડીવારમાં એ ફૂદાની જેમ આમતેમ ઊડવા માંડી. પુષ્પી ચા લાવી. મલાઈ નાંખેલો કપ લઈ બાજુમાં બેસતાં બોલીઃ તખુભાઈ! આ મલાઈવાળીમાં મારો હો ભાગ! સદાનંદ અકળાયોઃ બાની ક્યાં છે? – રસોડામાં! એ હસવા લાગી. મને ઘવડ આવવા લાગી.

– આંબાવાડિયા ગમી જઈશું? ચા પૂરી કરતાં મેં કહ્યું: નંઈ ખાડી ગમી મસાણે મજાવશે, કહી પુષ્પી વાડામાં ગઈ ને કપડાં બદલીએ ત્યાં તો ટુવાલથી મોં લૂછતી આવી પહોંચી.

– આટલું ના ઘહ! ચામડી ઊખડી જહે! મેં કહ્યું.

– રુવાંટી વધી ગઈ છે, એ જોરથી ઘસવા લાગી. મેં જોયું તો સફેદ રુવાંટી ચળક ચળક થતી હતી. એણે બંને મીંજલાને ઉપર તરફ વાળી રિબિન બાંધી દીધી. જાણે ભૂખરી ભૂખરી શીંગડી ઊગી ગઈ!

– સીમમાં કોઈ જોવા આવવાનું નથી તને! મેં કહ્યું.? તમે તો છો ને! એ હસી પડી.

સદાનંદે પુષ્પી સામું જોયું. જાણે ઠરવા આવેલા અંગારા પરથી રાખ ઊડી પડી! એના આખા ચહેરા પર શબ્દો ઝમી આવ્યા. ઘડીભર એનો ચહેરો તગતગી ઊઠ્યો!

અમે નીકળ્યા. – બા, વજેસીંગના ઘેર જઈ વૈદબાપાની ખબર કાઢ્યાવજે. હવારે જવું છે, સદાનંદે પાછા ફરીને કહ્યું. પાદરે નીકળતાં લખુભા મળી ગયો. કઈ બાજુ? – આ ખાડી ગમી, ચાલ આવવું હોય તો! મજા’વશે. સદુએ એનો હાથ પકડી લીધો. – ચાલ તા’રે, ભેગોભેગો ખાડીવાળે આંટો માર્યાઉં, કરતો એ સાથે થઈ ગયો. બંને ખેતીની વાતે વળગ્યાઃ જુવારમાં મધીયો છે. કપાસમાં લશ્કરી ઇયળ છે. સફેદ માખીનો ત્રાસ છે. દેવાનાબૂદી આંદોલન, નર્મદાયોજના જેવા શબ્દો વહેવા લાગ્યા. સદુ મોટેમોટેથી ને મુઠ્ઠી વાળીને બોલતો હતો. હું દૂર દૂર ખેંચાવા લાગ્યો.

મેં સદુને કહેવા સંઘરી રાખેલી વાતો તળિયે જઈને બેસવા લાગી. બધું ભારે ભારે થઈ ગયું. નેળીની બાજુ થુવેર-કેરની વાડ. એમાંથી અંધારું ઝમી ઝમીને ખાબોચિયાં ભરાયાં છે. પુષ્પી

બા-ભાભી-વિજુ ને સદુની વાતો કરે છે. અરે! આખું પુરાણ કાઢ્યું છે પણ મને કંઈ રસ પડતો નથી. મારામાં તો સદુને કરવાની વાતો ચળક્યા કરે છે. મને બેચેની થાય છે.

– સાપ! પુષ્પી એકાએક ચીસ પાડીને વળગી પડી.

– અરે પગલી! અહીં વળી સાપ કેવો? મેં એનો ખભો થબથબાવતાં કહ્યું. એની છાતી ધડકે છે. ઊના ઊના શ્વાસના લાલલીલા લિસોટા પડે છે.

– અરે ડર નહીં. જો, આ હાથમાં પકડ્યો, કહેતાં કહેતાં હું વળ્યો. એ મારો હાથ જોરથી પકડી રહી. એકાએક ફુત્કારતું કશુંક રેશમની દોરી જેવું લીસું ઊછળતુંક સડસડાટ સરકી ગયું વાડમાં. હું તો જાણે થાંભલો. મગજ રાતું પીળું સુન્ન. હાથ લીલું લીસું ઝણઝણે. પુષ્પી કંઈ થયું તો નથી ને? કરતીક વળગી પડી.

સદુનો હોંકાર આવતાં અમે ધીમું ધીમું ચાલવા માંડ્યું. પુષ્મી મારી હથેળી દબાવવા લાગી. ખાડી આવી.

આ બાજુ સદાનંદે હોંકારો કર્યો. પુષ્પી મારો હાથ ખેંચીને ઢોળાવ પર દોડવા લાગી: પણ પગ મચકાશે, કાંટા વાગશે! હું બોલતો જ રહી ગયો.: બીક્કણ! એક બાવળિયા નીચે એ હાંફથી બેસી પડી. એની છાતી ઊછળીને મારા હાથમાં આવી પડશે એવો ડર લાગવા માંડ્યો. આછા ઝાટકા સાથે એણે મારો હાથ ખેંચીને બેસાડ્યો. ખાડી ચોથના ચંદ્ર અને તારલે લખલખતા આભલાને કારણે ચીતર્યા સાપ જેવી ભાસે છે, ચોટે તો ઊખડે નહીં.

બાવળની છાયામાંથી બ્હાર નીકળેલા પુષ્પીના ઊજળા ઊજળા શંખ જેવા પગ પર આછી ચાંદની ઢોળાય છે. એની કાયા પર ઝીણી ઝીણી નકશી અંકિત થઈ છે, એ બાવળના કાંટાથી મારી હથેળીમાં એનું નામ લખવા માંડીઃ વાગી જશે! મેં કહ્યું. હસતાં હસતાં એણે મારા અંગૂઠાના ટેરવે કાંટો ભોંક્યો: કાંટાથી જ ચોખ્ખું લખાય! એના અવાજમાં કેવડો મહેકતો હતો. એના ઝીણા ઝીણા કાંટાથી હું ઉઝરડાયો. વેદનાની નાની નાની ઘૂઘરીઓથી હું રણકી ઊઠ્યો. ઘડીક જાણે મૂર્છિત થઈ ગયો. ને ઊંહકારા સાથે બહાર આવ્યો. જોઉં તો લોહીનું ગોળ ચળકતું બુંદ! બાવળની ઝરમર છાંયામાં એ ચણોઠી જેવું લાગતું હતું. એ વેગથી મારો અંગૂઠો મોંમાં મૂકી ચૂસવા લાગી. મેં હાથ ઝટકાવીને ખેંચી લીધો.

– કિસ મી! એણે મારો ખભો ઝાલી લીધો. અધિકાર અને આજીજીના રાતાપીળા ઝલમલ શરબત જેવો એનો અવાજ ઢોળાઈ ગયો.

– અરે! ગાંડી થઈ ગઈ છે? હું એનો હાથ ઝંઝેરતોક ઊભો થઈ ગયો. એ સુન બેસી રહી. એનો હાથ મરેલા સાપની જેમ પડ્યો રહ્યો. મેં સદુ તરફ ચાલવા માંડ્યું.

ચારે ઓળા ઘર તરફ વળ્યાં. આવતાં જ બાએ ખબર આપીઃ વૈદબાપા તો આજ હવારે જ અંદાદ દીકરીને તાં’ ઊપડી ગીયા. વેજો કે’તો’તો કે શનિએ તો બાપા ચોક્કહ આવહે!

– હત્ત તેરીકી, ફેરો પડ્યો! સદુએ કપાળે હાથ અડાડ્યો. મેં કપડાં ભરતાં કહ્યુંઃ સદુ, હુંય જમીને સાડા નવની બસમાં ઊપડું હવે! ઘરે તેજુ એકલી જ છે!

એની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. મને થયું હમણાં રોકાવાનું કહેશે! અમે ચૂપચાપ જમ્યા. સડાકાના આવા પડછંદા મેં કદી સાંભળ્યા ન હતા. આખો વખત અંગૂઠે શાકનો રસો ચચરતો રહ્યો.

જમીને હાથ લૂછતાં એ કહે: આપણે તો કંઈ વાત થઈ જ નંઈ! હું રાહ જોવા લાગ્યો.

નીકળતાં ફરી કહ્યુંઃ ફેરો પડ્યો, નંઈ?

– એ બહાને પાછું મળાશે મેં ચાલવા માંડ્યું. વળાંક વળતાં પાછું જોયું. કોઈ નો’તું. ખાલી શામળી શેરીની જાંઘ પર વવરાવતું કાળું ખરજવું!

| वी | પરિષ્કૃત વાર્તાવિશેષાંકઃ ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૦

માવઠું

– ફતીયા, પેલા આળહુના પીરને ઉઠાળીયાવ તો! દા’ડો માથે ચઈડો તો હો એદીની જેમ પડી રે’હે! બાનો અવાજ કીડી પેઠે ચટક્યો. ચારસો ઉશેટી બેઠો થઈ ગયો. હજુ સાતેય વાગ્યા નથી તે બા હો અમથી ઉધમાત કર્યા કરે છે. કે બધું વાદળીયું વાદળીયું છે એટલે ટાઇમની ખબર નૈં પડતી હોય? લો, સામેથી તો ભાભીસાહેબા પધારી રહ્યાં છે ને કૈં? લાડકા દિયરની લાડકણી ભાભી! મારા પિતરાઈ ભાઈ વજેસંગબાપુના ઠક ઠક ઠકરાણાં!

કાલે રાતે દસની અમદાવાદ પૅસેન્જરમાં આવ્યો છું. સાલુ દિવાળીએ આવેલો એના કરતાં કંઈ જુદું જુદું લાગે છે. જોકે દિવાળીએ જતી ફેરા જ એના અણહારા આવી ગયેલા. નહીંતર આગલી ફેરા કૉલેજમાં દાખલ થવા ગયેલો ત્યારે કૂખે ચૂંટિયો ને દિવાળી પર તો નેણાં ઝુકાવીને જઃ આવજો! એવું કેમ? ભાભીએ ખાલી નેણાં જ ઝુકાવેલાં એવું નૈં ડાબા અંગૂઠે ભોંય હો ખોતરવા માંડેલી. ખોતરતાં ખોતરતાં સોપારી જેવો કાંકરો નડ્યો તે ઉખેડી હળવી ઠોકરે ગબડાવી મેલેલો. ગબડાવી મેલેલો તો એવો ગબડાવી મેલેલો કે સીધ્ધો મારા જમણા અંગૂઠે આવીને અટકેલો. મેં જરી અટકી અંગૂઠા તળે દાબવા જોર કરેલું તો અંગૂઠો તો ઝઝરી ઊઠેલો. સાલો જબરો કઠણો દેખું ને! આમ જ વજાભાઈને વરતી વેળાએ હો ગોરમ’રાજ ના કે’એ પહેલાં જ સોપારી પરવત ગબડાવી મેલેલા. હું અણવણીયાની ડાબલી ખખડાવતો જોમ તો ગોરનાં ભવાં ચડી ગયેલાં! મને તો ધૂધવે ને ધૂધવે મજા પડી ગયેલી. થયેલું: લાવ ગબડતા હોપારીને ઉં હો એક ઠેલો મારીયાઉં!

આ વખતે હોસ્ટેલ-મેસની ચપાતી કરડી કરડી કંટાળ્યો. ઇન્ટરનલ પતી એટલે થયુંઃ એન્યુઅલને મહિનોક વાર છે તે બેચાર દા’ડા જરા ઘેર જતો આવું. પછી કૈં પટ્ટી નૈ પડે. આખું વરહ મુન્શીની કાકાની શશી ને શશીના કાકા ઉર્ફે કનૈયાલાલની લીલાવતી ને લીલાવતીના કનૈયાલાલ કરતાં કરતાં માથું પાકી ગયું છે તે જરા ચેન્જ રહેશે.

લાવ, ભાભી આવી પૂગે એ પહેલાં ચારસો ઓઢી લૂંગીની ગાંઠ ફિટ કરી દઉં. એમનું ભલું પૂછવું. છેડો હાથમાં આવતો નથી તે બરાબર ગાંઠ વાગતી નથી સાલી. પૂંઠે બવ ઘવડાવે છે તે ખાટલીની કાથી જોડે ઘણું તો કદાચ છે ને હારું લાગે. હોસ્ટેલમાં તો લાકડાની પાટ, લીસ્સી ખરી પણ કઠણી કઠણી સપ્પાટ. ઘસીયે તો ભલી હોય તો હરાક વાગે ને પાછી ઘવડ તો એવી ને એવી. એન્થી કાથીવાળી ખાટલી હારી. જીરી જીરી કૈડતી જાય ને ઊંચીનીચી થતી જાય.

ભાભીનો હાથ પૂંઠે કેમ છે? આંખ કેમ ઇજમેટિયા પાનના બીડા જેવી? અંદરબહાર બધું રવરવ રવરવ કેમ થાય? હસતા વંકુડીયા હોઠ. અદ્દલ આમલી પાડવાની આંકુડી જ જોઈ લ્યો! લાવ, સૂવાનો ઢોંગ કરી બિવડાવું: ભાભજી, બૉ ગલીગલી થાય છે. કાનની બૂટે રેશમી દોરી ના અડાડોની ભૈસા’બ! ભૂખરી દોરી જેવું આ શું પટપટ થાય? બાપ રે! આમથી તેમ મોં પર તેમથી આમ ઝૂલે ઉંદરીયું! આ પડ્યો, ઓ પડ્યો, આ ઊભો, એ દોડ્યો, એ કૂદ્યો. બો મસ્તીએ ચડી છે તે પાંહરી કરવી પડહે! જે થાય તે ખાટલીમાંથી કૂદી પઈડા વના કોઈ આરો ઓવારો નથી.

– આ તમારો ભાઈબંદ કેરીના મરવા ફરફોલી ગીયો છે! ભાભી મારા ગમી ઉંદરિયું હિલ્લોળવા લાગ્યા. એ ખસ્યું પતરું. એ કૂદ્યો મારા પર. હાથ ઝંઝેરું. ચારસો ઉસેટું. ઉંદર કૂદીને ભાભી પર. ભાભીએ ચીસ પાડીઃ આ હગલાને ઝંઝેરો કોઈ! કબજા પરનો પાલવ ઊંચોનીચો થતો જોઈ મેં ઝાપટ મારી. પાલવમાં ગૂંચાયેલો ગભરાયેલો ઉંદર કૂદીને કોઢારિયાની ભીંતના દરમાં… જોઉં તો છાતી પર લાલમલાલ ન્હોરિયા! ભાભી શરમાઈને પાલવ સરખો કરતાં ત્રાંસી નજરે કહે: અ’વે મારા દિયરજીનો માંડવો બંધાવવાનું કે’વું પડહે ગલાબબાને! મેં ભાભીજીની કાનની બૂટ ઝાલી લીધી. ઉફાંડે ચડેલી ગાય વાછડાને જોઈને ડાહીડમરી થઈ જાય એમ ભાભી શાંત થઈ ગયાં.

યાદ આવ્યું: પરણીને આવ્યાં તે જ દા’ડે હનહારો કરી બોલાવ્યો. ઘૂમટે ઓઝલ કાનમાં ઝીણકા પીલુડાનું ઝૂમખું રાતું રાતું ચળકે. મને કોણ જાણે શું થયું તે ઝપ દઈ ખોળામાં બેસી પીલુડાનું ઝૂમખું હિલોળ્યું. ભાભી તો જોતાં જ રહી ગયાં. પછી કાનની બૂટ દાબી. એવી સુંવાળી એવી સુંવાળી જાણે ચંપાની પાંખડી. ભાભીએ ઝાટકાભેર મોં ફેરવી લીધું. થયુંઃ હમણાં ડોળા કાઢશે! જોઉં તો ડબ ડબ આંસુ…

છાતીસરસો ચાંપે. પછી કે’ઃ મારો વીજુ હો અદ્દલ તમારા જેવડો. વીરો મારો હંગાથે હૂતો. હૂતી ફેરા કાનની આ બૂટ આમ જ ઝાલતો, ઝાલતો ને ઘડીમાં નેણાં મળી જતાં! એવામાં બા ડોકાઈઃ દિયર ને ભોજાઈ આજ ને આજ હાત પેઢીની હગાઈ કાઢવાનાં કે હું?

એટલી વારમાં ભાભી ક્યાં અલોપ થઈ ગયા?

ઓટલે આવ્યો. મને જોઈ ફતો બ્રશ કોલગેટ ને લોટો મૂકી ગયો. આ નાયલોનિયા દાંતિયાવાળી પંજેટી મોંમાં ફેરવી ફેરવીને હો હવે તો કંટાળો આવે છે. પીપરમિન્ટ કા સ્વાદ, આ કોલગેટવાળા આખા ઇન્ડીયાવાળાને નાનલા પોયરા જ હમજતા લાગે છે! આન્ધી તો મેંદીનું દાતણ સો દરજે હારું! વાડામાંથી મેંદીની ડાળખી મરડી સાફ કરી. દેવની દીવડી સરખો ગૌરવરણો, ઝીણકી ફૂલડી ફૂલડીનો, મ્હોર ગરી પડ્યો. ના તોડી હોત તો સારું.

દાતણ મોંમાં નાંખતાવેંત જાણે કડૂચ મારતો તૂરો બૉંબ ફૂટ્યો. ઉં હો ગાંઈજો જામ એમ નથી. જેમ કડૂચ મારે એમ વધારે ચાવું. જેટલું કડૂચ મારે તેટલું ચાવું. છટકીને કાં’જવાનું છે? ચાવી ચાવીને કૂચો કાઢી નાંખ્યો. જોર જોરથી ઘણું જોર જોરથી ઘસું. પેઢામાં ઝાળ ઝાળ બળી ગઈ. ઉલ ઉતારવા વચ્ચેથી ચીરી કરું. પણ વાળવા જાઉં ત્યાં તૂટીને ટુકડાઃ હારી બૈઈડ જાત! જેમતેમ ઉલ ઉતારી તે એક જીભ બાકી રહેલી તેય ઝાળઝાળ! કોગળો કરતી ફેરા આંગળી ઘસી તો લોહી. ચાટું, ખારું ખારું ઉસ. પાછી ઘસી તો ટેરવે પાછું રાતું રાતું લોહી. આંગળી ચૂસું. રસોડામાંથી ચા લઈ આવતાં બા જોઈ ગઈ: કેમ આંગળી ચૂહે? મેંદીનો કાંટો વાઈગો કે હું? ભાભી નાવણિયે જતાં હોઠ મરડીને કેઃ મેંદીનું દાંતણ અમ ગામડિયાને ફાવે, તમ કોલેજીયાને નંઈ ફાવે. મોટા કૉલેજીયાવાળી ના જોઈ હોય તો! ગમ્મે તેમ કો’ પણ આટલા દા’ડાનું વાસી મોં તંબૂરાની જેમ ઝણઝણી ઊઠ્યું છે.

વાડાની પાળી અંઢેલીને ચાનો ટેસ કરું. નાવણિયાની ડોલમાં લોટો અથડાવાનો અવાજ થયો. જોઉં તો મટોડિયો ધોળો-શામળો રેલો. ભાભીએ છાસ-માટીથી માથું ધોયું લાગે છે. મટીયાળી છાસની ખટુમડી ગંધ આગળ શિકાકાઈબિકાકાઈ શેમ્પૂ બેમ્પૂ… પાણી ભરે બાપુ નાવણિયેથી દબાયેલો દબાયેલો અવાજ આવ્યોઃ જરા લૂગડાં.

કરાંઠીની શામળી ટટ્ટીમાંથી ઉજમાળી કાયા ઝરે. ઝરે રે કાયાનો મીઠો મધપૂડો. ઝરતી કાયાની ઊડે ઝેણ રે. ઊડી ઊડીને વાગે ઝેણ હોઠને.

ઊઠીને લૂગડાં પેલી કોર મૂકું. પાણીમાં તણાતા રેશમ વાળ. લાવ, કસકસાવી આંગળીએ વીંટું. નૈં, આગળની લટ ઉખેટીને વીંટું,

– ચા ઠરીને ઠીકરું થેઈ ગઈ. આ વીંટીને આંગળીમાં કાઢઘાલ કેમ કઈરા કરે છે કા’રનો! બા ઝીણી આંખે પૂછે. હું ઝંખવાય જાઉઃ આ ચામાં કા’રનો મંકોડો હો પઈડો છે. ચાની રાતી રાતી તળાવડીમાં મંકોડો પગ હલાવે. ડચકાં ખાયઃ કાઢ અ’વે તારા હગલાને! ભાભી વાળ કોરા કરવા પાછળ ઉલાળતા આવે. મંકોડો તર્જની પર લે. ગભરાયેલો મંકોડો મોં ઊંચુંનીચું કરે. પંજાથી મોં પરના બંને ડંખ સાફ કરે. ભાભી મસ્તીમાં અંગૂઠે કરી પગ દબાવે: ઓ મા રે! જોઉં તો આંગળી પર ચોંટી ગયેલો. ઝાપટ મારું. ધડ તૂટીને નીચે તરફડે. માથું ટેરવે ચોંટેલું. નખે કરી ડોકું ઉખેડું. લોહી ઝરે. મોંમાં આંગળી નાંખું. ચૂસું. બા હળદર ભભરાવી તેલનું ટીપું પૂરે. બાની બગલમાંથી પીલુડી જેવી વાસ ઝરે. બરાબર, મને મૂળથી માથાનો વ્યાધિ. માથું દુખવા લાગે એટલે ખોળામાં માથું લઈ બા લવિંગનો ઘહારો ઓરસિયા પર કરી કપાળે લેપ લગાડતી. એ વખતે આ જ પીલુડીની ગંધ નસકોરા ફૂલવી ફૂલવી લેતો. નાનપણમાં પીલુડાં બૉ ખાતો. ઝીણા ઝીણા નાકની જડના રાતા નંગ જેવાં પીલુડાં. દાંત વચ્ચે ફોડીએ તો પટ દેતીક તીખા રસની ઝીણકી સેર છંટાય મોંમાં!

આજે તો ઠંડાં પાણીએ જ ન્હાઉં.

ન્હાઉં ન ન્હાઉં ત્યાં જમવાની બૂમ પડી. થાળીમાં શાક જોઈ ભડકું. બા કે’ઃ આઈવો છે તે થિયું કટમ્બકબીલો ભેળો જમે. વજાને ગલોડા ને તને બટાકા બૉં ભાવે છે તે ભેગું જ શાક કરી લાઈખું! બાએ હો કુંતામાતાવાળી જ કરી કે બીજી? પાંચે ભાઈઓ વહેંચીને ખાજો! બાને તે શું કઉં? બટાકાના શાકમાં ગલોડાંનો ને ગલોડાંના શાકમાં બટાકાનો પાસ બેઠેલો. વજાભાઈ બટાકા બાજુ પર કાઢે. હું ગલોડાં. એમણે મારામાં બટાકા મૂક્યા. મેં ગલોડાં. ભાભી મીઠું મીઠું મલક્યાં કરે. હજુય બટાકા પર ગલોડાંનાં બીયાં દેખાય. આખરને અંતે દાળભાત પર જ હાથ જમાવું. બા કે’: તખલો પ્હેલેથી જ બૉ હુગરો. એક ફેરા મનમાં પેહી ગિયું તો પછી નીં ખાય તે નીં જ ખાય! બાને તે શું કઉં? બટાકા ને ગલોડાંની વાસ જુદી કે નીં, તમે જ કો’! બૉ બૉ તો તમે શાક જુદું પાડો પણ એની પોત્તાની ગંધ કેમ કરતાં જુદી પાડવી? શાકમાં તો એવું છે ને કે ભેગો વઘાર કર્યો એટલે વાત પતી ગઈ!

ખાઈને આડે પડખે થાઉં, ઊંઘ ઊડી ત્યારે ત્રણ વાગી ગયેલા. લાવ, વાડામાં જઈ મોં વીંછળી આવું. પાછા આવતા ભાભી કે આવો! રસોડું વટાવી પરસાળે ગયો તો વજાભાઈ ચા પીવાના શ્રીગણેશ કરે. વચમાં બીડીનો દમ મારવા ગયા તો બીડી રામ થઈ ગયેલીઃ લાવો ચેતાવી આવું. રસોડામાં જાઉં, ભાભી બીડી ચેતવતા કે’: દમ મારહો તો હળગહે, ની તો રામ રામ ભજજો! દમ કેમનો મારવો? તોય કસ ખેંચ્યો. બીડીનું ટોચકું રાતું રાતું ચળક્યું. પરસાળે જઈ ભાઈને આપી. ભાઈએ કસ ખેંચ્યો. પણ બીડીમાં જીવ ના આવ્યો. ભોંયે ઘસી ઠૂંઠું કાને ખોસ્યું. પછી ખાંસીનો ઠુણકો ખાઈ જાતને જ કહેતા હોય એમ બોલ્યાઃ પછી પીવા ચાલશે! ભાભી પરસાળે આવ્યાંઃ તમારા ભાઈને બવ ચા નથી ફાવતી, તમે ચા લઈ લો! હું અચકાયોઃ ભાઈ! બોટી છે તે તમે જ પી જાવ. ભાભી હસવા માંડ્યાઃ બોટી ના બોટીવાળા મોટા ના જોયા ઓ’ય તો! દિયરજીને તો કુંવારી ચાના બૉ અભરખા છે, નૈં? બપોરેય આ તમારા ભૈનું શાક એમનું એમ રે’વા દીધેલું. અમને બધું યાદ છે. હું ખસિયાણો પડી ગયો: ના, ના, એવું તે કઈ હોય? હું ને ભૈ એક જ કેવાઈએ! ભાભી હળવાં થઈ ગયાંઃ મારે મન તો તમારા ભાઈ ને તમે બન્ને હરખા! એક થાળીએ જખ્ખામાં દગદગો રાખે એ બીબીજાયો – નૈં ને એક પિયાલીમાંથી કહુંબો લેવામાં દગદગો રાખે એ રાણીજાયો નૈં, હમજ્યા? કાળી કાળી ઠરીને ઠીકરું થઈ ગયેલી ચામાં તમને કસુંબો કેમનો દેખાય છે?

કપ હોઠે અડાડવા કરું ત્યાં ધૂળિયો ગબ્બારો ધસી આવ્યો. બારણાં ભટકાયાં. આંખ ચોળું. ચામાં તો ધૂળ, કસ્તર, ધૂળ. ભાઈ હાંફળાફાંફળા ખળીમાં દોડ્યા. ઘાસના પૂળા ઊડી જતા હશે. ભાભી વાડા ગમી દોડ્યાંઃ મારાં લૂગડાં ઊડી જહે તો કાં’હોધા? મણનો ધુલારો ચડી જહે તો કેમ ધોવાં?

ઓટલે આવું. બધેબધ ધૂળ. વાંભ વાંભ મોજાં ઊછળે. છાપરું કિચૂડ કિચૂડ. મોજે ચડું. શેરી વટાવી ગામ ચોકે ઊતરું. સામે શેરીએ શેરીએથી નીસરી ડમરી ઘમ્મર ઘૂમતી આવે ચોકમાં. ચોસઠ જોગણી સરખી સાહેલડી સંગ ઘમ્મર ઘૂમે. ઘૂમતી ઘૂમતી ભળે વંટોળે. મહારાસનો પીંડીબંધ રચાય. ધૂળથંભ ઘમ્મર રવૈયો. ગામ આખું વલોવાય. એ દખણાદી મેર નમ્પણ. એ ઓતરાદી મે’ર ઝમ્પણ. એ દખણાદી મે’ર ઢરાળ પડી. એ ઓતરાદી મે’ર ઉલાળ પડી. ફેરફુદરડી ફરતી ખપ્પર જોગણીનો ઘાઘરો એ ફાલ્યો, એ ફલ્યો, એ સંકેલાયો. બધે કાળુંધબ. મહામાયાની અક્ષત યોનિ ઘમ્મર ઘમ્મર. બધું ગરક થાય કે શું? મહામાયા કેશ છૂટા મેલી ઘૂંટણભેર ધૂણે. હીસકારી સંભળાય. ઘાસફૂસ ને તણખા ઊડે. દસે દિગપાળ ધજા ચડાવે.

બા કે’તીઃ ઘૂમરી ખાતો અવગતિયો જીવ વલોવાય વલોવાય ને વંટોળિયો થાય. રજોલિંગ ઓગળે. રાસડાનો પીંડીબંધ ઊકલે. ફેરફુદરડી ફરતી એક એક કરતી માથે માટલી લેતી કુંવારકા મૂળ થાનકે પાછી ફરે…

પછી રે ફરે કુમકુમ છાંટણે
ઉં રે પત્તઈ તે પાવાગઢનો
મારગડો રોકીને ઊભો, જોગણી
ઘમ્મર રે ઘૂમે સામે ઘૂમરી.
પાધરો કીધો રે પત્તઈ રાજીયો
આણ રે તને બાપ્પા રાવની
કેડો રે મેલો રાવળ કુળના…

ખસું ખસું ત્યાં વાયરાનો ધૂળિયો શેરડો વીંટાઈ વળે. ખોટું ખોટું તે ચરણ ઊખડે. ચાંદીનો ચળકતો તાર વચ્ચોવચ મારગ કરી આરપાર નીસરી ગયો કે શું? તલવારથી પાણી કપાય ને સંધાય એવું થયું જાણે.

ત્યાં તો રાડ પડીઃ વજેસંગનું છાપરું ઊડ્યું! હડી મેલું. વજાભાઈ ખળીમાંથી ધીરુ રાણાના વાડા ગમી દોડે. છાંટા વધે. ઘરમાં આવું તો કપડાંનો વેરછેર ઢગલો. ભાભી માનસિંગકાકાના વાડામાં ઊડી પડેલાં કપડાં ભેગાં કરી ઓંડરમાં લઈ પાળી ઠેકતાંક આવેઃ બાયણું બંધ કરજો, ધુલારો પેહી જહે! ઉતાવળે ને ઉતાવળે બારણું બંધ કરું. લૂગડાનો પાલવ ફસાઈ જાય. ચરરચર.. ભાભી ઘૂમરી ખાઈને મારા પર.

ઊના ઊના શ્વાસમાં વીંટળાઉં. કબૂતર પાંખ ફફડાવે. ડોક વ્હાર કાઢે. પંપાળું, દીંટડીનું ખરબચડું બટન દબાવું, કળી ચૂંટું, મસળું, પૂંઠે ઘુમાવી ડોકે ચૂમું. કાનની બૂટથી ખભાના ઢોળાવ લગી ચૂમીની દીપાવલી પેટાવું. આગળ ઘુમાવી કમળ હથેળીની છાબડીમાં ઝીલું. સૂંઘું. અંધારામાં રાતી કળી ખીલવું, કઠ્ઠણ દીંટા છાતીએ ઘસું. અગ્નિ ચેતાવું. અંબોડો ઝાલી હોઠ ચૂસું. મોંમાં જીભ ફેરવું. જીભ જીભથી ચુસાય. કરડું. લોહી ચાખું. કમાન વાળી નાભિની અંધારી ગુફા ખોળું. ટેરવાં અડે ને ચકચક ઝરે. ગોઠણે પડી જીભ અડાડું. ઘૂંટડે ઘૂંટડે ખટુમડો રસ ગટગટાવું.

કેડેથી અધ્ધર કરે. કૂખમાં કીડી ચટકાવે. છાતીએ ન્હોરિયાં ભરે. પીઠ પસવારે. હીસકારે હીસકારે છાતીમાં નાક રગડે. વાળમાં આંગળી ફેરવે. ચણિયાની દોરી ખેંચું. કેમ ખૂલતો નથી? બો ઉતાવળો!: અવાજ ઘોઘરો ઘેઘુર ઘેનાયેલો. ગાંઠ પડી નક્કી. છોડવા તોડવા ઉધામા કરું. થાનોલું ઊંચકી મોંમાં ધરે. ચૂસવા જાઉં… બગલેથી વાસ. અમૂંઝણ થાય. આ તો બગલ કે લૂમઝૂમ પીલુડી? વાછડું થાનમાં માથું મારે એમ બગલમાં માથું મારું. સૂઘું. ગટગટાવું. પીલુડા એક એક કરી દાંત વચ્ચે પટ ફેડું. મૂંઝાઉં. ભાભીના કાનની બૂટને વળગી પડું. બૂટ પસવારું. હળવે દબાવું. ધક્કાભેર ફંગોળાઉં. સામે ભીંતના ગોખલે ભટકાઉં. ગોખલામાં તો શિવપારવતીનું દેવલું. તાંબાનું લિંગ ઊછળી પડે. ગબડતું ગબડતું ભાભીના અંગૂઠે અડે. શિવપારવતીનો ફોટો ઊંધમૂંધ. ભાભી લિંગ આંખે અડાડે. ફોટો ચત્તો કરે. લૂગડાંથી માથું ઓઢવા મથે. બારણાના ફટકિયામાં પાલવનું ચીંધરડું લબડે.

બાએ બૂમ મારીઃ તખા! એ ફતા! વજાભાઈ પતરાં લેઈને કા’રના બાયણે તપે છે તે કોઈ ખભેથી ઉતારવા લાગો! પતરાં ઉતારું. ભાઈ મને જોઈ રહ્યા: ઊંઘીબૂંઘીને આવ્યો કે શું? આ માવઠામાં અમને હાંહા લેવાની હો ફુરસદ નથી ને તને ભલી ઊંઘ ચડે છે? હું છાપરે ચડું, તું નિસરણીના વચલા પગથિયે ઊભો રહી તારી ભાભી પતરું આપે એ મારા હાથમાં સેરવજે. ભાભી લૂગડું સરખું કરતાં બહાર આવ્યાંઃ વંટોળ ચઈડો પણ માવઠું ના થીયું એ હારું થયું! જાણે રક્ષાકવચનો જાપ કરતા હોય એમ ભાભી આંખ ઢાળીને હોઠ ફફડાવતા હતા. એટલામાં બા આવી: માવઠું આવું ખરું પણ પતરાં ઊજળાં કરીને ચાઈલું ગીયું! પછી નેજવું માંડીને કે’: જુવારની રજોટી ધોઈ લાખે એવું ની ઉતું એટલે જુવાર તો બચી ગેઈ! ભાભી ફાટેલો પાલવ સંતાડે તે જોઈ કે’: આ કાં ફાઈટો? પાલવ ફાઈટો એટલે માથે નીં ઓઢાય. આમન્યા ની ઢંકાય, વવ! અવે આ લૂગડું ઉતારી નાંઈખે જ છૂટકો!

– ઉતારી નાંઈખે જ છૂટકો! ભાભીના હોઠ ફફડ્યા.

પતરાની ધાર સાથે ધાર મેળવી. તારથી બાંધી, આંટા મારી વજાભાઈ હેઠે ઊતર્યા. કાનમાં ખોસેલી બીડી કાઢી. ભાભી માચીસ લઈ આવ્યાં. સળગાવી દમ મારવા લાગ્યા. મેં ચાલવા માંડ્યું. કાથીની ખાટલીમાં પડતું મેલ્યું. આ તો સાલી બૉ ખેંચે છે. કેમનું સુવાય? માવઠા પછી બધું ઉબાય ગયું હતું.

કપડાં ભરતો જોઈને બા કે’: ચારેક દા’ડા રે’વાનો અતો ને? હું થ્યું પાછું? હું હસવા મથ્યોઃ લીલાવતીના મુનશી ને મુનશીની લીલાવતી કરવું પડશે ને? શેરી વટાવું. ખરીમાં વેરણછેરણ ભીનાભદ ઘાસના પૂળા વજાભાઈ વવઠાવવા છૂટા છૂટા મૂકતા હતા.

તળાવની પાળ ચડું.

આ ભાભી જેવું કોણ છે પારસપીપળે? નવુંનક્કોર લૂગડું પહેર્યું છે એટલે ઓળખાય એવાં નથી રહ્યાં. કંગનમઢ્યાં હાથ પાંજરું ઠપઠપાવે. પારસપીપળા ગમી કૂદતોક ને દોડે. ચૂં… ચું… કરે. થંભે. આકાશ ભણી તાકી નસકોરાં ફૂલવે. થડીયે ભૂખરા પડછાયા ઠેકડા ભરે. એ ઊડ્યો. એ તરાપ મારી. ભૂખરા પંજા ખરબચડા જકડે. ઊડીને ડાળે બેસે. કાળી વજ્જર ચાંચ કૂખ ઠોલે. શામળી શામળી રેશમી દોરી વળ ખાય. અમળાય. આંચકા સાથે લબડી પડે.

(ગદ્યપર્વ: મે ૧૯૯૪)

LXIV

અનિલ વ્યાસ

સવ્ય-અપસવ્ય

પાછા પ્રહ્લાદ ગોર આવ્યા. જનોઈ દીધી એ વખતે દમ કાઢી નાખેલો. મામા એવો કડક માદરપાટ લાવેલા કે ગાંઠ વળે નહીં. ઘડી ઘડી કાછડી છૂટી જવાની બીક લાગે. લે, આણે તો ફરી માદરપાટ કાઢ્યો! લુંગીની જેમ વીંટીએ એ ચલવે નહીં. આંટી મારવી જ પડે. બ્રાહ્મણ એટલે છૂટકો નહીં. ગૉર ઊંચો, કાળો અને પડછંદ. કપાળ ઊપસેલું, નેણ જાડી જાડી. રાવણના પાત્રમાં એકદમ ફિટ બેસે. ભઈ ગુજરી ગયા છે ને આવા વિચારો આવે એ સારું નહીં. બધાં કેવાં ગંભીર મોઢું રાખીને ફરે છે? આપણેય…આ વળી આજે.

બાકી આટલા દિવસ ઘરમાં સહુ ફી… ફી… કરવામાંથી ક્યાં ઊંચાં આવતાં હતાં? બીનામામીથી તો આડો આંક. ભલભલાની નકલ ઉતારે, એટલે બધાં બૈરાં ખિખિયાટે ચડે.

જીભઈ’દા મૂછો ચાવતા આવે, ‘કેમ ઘાઘરા-પલટન ફાળે ચડી છે બહુ?’ પણ એમને કોણ ગણે? મને થઈ આવે આમ — પણ ભઈ વિના રાડો કોણ પાડે? એ તો ઘબડાટી બોલાવી દે. કોઈ ચૂં કે ચાં શેનું કરે? આઘાં-પાછાં થયાં કે આવી બન્યું સમજો. એમની એક પડતાં જ ચડ્ડી પલળી જાય. ભીની ચડ્ડી જોઈ લાય લાય થઈ જાય. સાલા મૂતરી પડે છે? ઊભો થા નમાલા ઊભો થા — કહેતાં ધસી આવે. પણ દસ મિનિટ પછી જુઓ તો? —

કોઈ મોટી બે’નના નાનકા પાસે ‘દાદા કેવી રીતે તમાકુ ચોળે?’ની નકલ કરાવતું હતું. બા, ’ચા મૂકી? બે’ન, ચા મૂકી?’ કરતાં આમતેમ થતાં હતાં. પ્રહ્લાદ ગોર બાજોઠ તપાસતા હતા — મને કહે — ભઈ, મારું દૂધ કે’જો. હું વળ્યો એટલે બોલ્યા. બીજો બાજોઠ લેતા આવજો.બાજોઠ આવ્યો. સરખો ગોઠવી પોટકું ખોલ્યું. ચીવટથી વીંટેલાં થાપન કાઢ્યાં. લાલ, પીળું, સફેદ, કાળું… થપ્પીબંધ થાપન રાખેલાં. આય ખરો છે. કેટલા રંગ રાખ્યા છે? એણે તો સફેદ થાપન એક બાજોઠ પર પાથરી ઉપર ચોખાની તપેલી ઊંધી વાળી. ચોખાની ઢગલી પર હથેળી થેપી વચોવચ ચારે આંગળીઓ ફેરવી. વળી વચલી બે આંગળીઓ પર અંગૂઠો દાબી ચોખાની ગબી પહોળી કરી. આંગળી હલાવતાં ઘડી વારમાં કમળ કરી દીધું. બીજા બાજોઠ પર લાલ થાપન અને ઘઉંનો ચોરસ બનાવી યંત્ર જેવું ઉપસાવ્યું. ત્યાં દૂધ આવ્યું.ઘૂંટડા ભરતાં નાગરવેલનાં પાન પાથરી ઉપર સોપારી અને ખારેક ગોઠવી, ખાલી કપ નીચે મૂકી તાંબાનો ઘડો, તરભાણું, નાળિયેર, પંચામૃત સજાવ્યાં. એક દુનિયા ઊભી કરી નાખી.

બધાં આજુબાજુ ગોઠવાતાં જતાં હતાં. મોટી બે’ન મારા સામું જોઈ હસી. હું વાળ વગરનું માથું ખંજવાળતો વાંકી ડોકે વારા-ફરતી મોટી બે’ન અને પ્રહ્લાદ ગૉરને જોઈ રહ્યો. એટલામાં નાનકો દીવા નજીક પહોંચી ગયો. ગૉરે ચપટી વગાડી અને ટકોર્યો. મોટી બે’ને — દઝાય બકુ, દઝાવાય — બોલતાં નાનકાને તેડી લીધો. ગૉરે ‘ચલો, કેવલભાઈ આવી જાવ.’ કહેતાં માદરપાટ લંબાવ્યો. લ્યો પહેરતા આવો. અંદર કાંઈ પહેરતા નહીં. જાંગિયોય નહીં હો! અંદર જે હશે એ ગૉર લઈ જશે. સમજ પડી? બીના મામીએ ભ્રમરો ઉલાળી — આવું પહેરાવવા?

હું ગૉરના હાથમાંથી માદરપાટ લઈ ઉતાવળે ભાગ્યો. બહાર આવ્યો ને જોતાં જ ગૉર ઊકળ્યા. માર્યો લપેટો! બ્રાહ્મણ થઈ લુંગા શું વાળો છો, આંટી મારો. કાછડી બાંધો જાવ. ભઈનેય લુંગી ગમતી નહીં. કચ્છના પ્રવાસેથી લુંગી લાવેલો પણ જેટલી વાર પહેરું એટલી વાર ભઈ ટપારે. ચહેરો કડક થઈ જાય. મોટી આંખે લુંગીનાં કૂંડાળાં જોયા કરે. બા અકળાય. ઉપરાણું લેતાં કહે — એને શોખ છે તો ભલે પે’રે. ભઈ માથું ધુણાવે. આમતેમ આંટા મારતાં બબડે — કાછડીબંધ ને આ જુઓ તરકડા જેવું. આગળ કશું બોલતા નહીં. પાટલી સારી વળતી ઇસ્ત્રીબંધ હોય એવી. પણ કાછડીની ગાંઠ? ઉત્તરીય રાખો — કહી ગૉરે વધેલો માદરપાટ પીઠ ફરતો વીંટાવી, પવાલામાં પાણી રેડી આચમની મૂકી વિધિ શરૂ કરાવ્યો – હસ્તે જલમ્ આદાય.

દસમી વખત આચમન કરતો હતો ત્યાં બિપિનકાકા આવ્યા. એમને જોવામાં પાણી ઝમી ગયું. કોણી સુધી રેલો ઊતર્યો. કાકાને ભઈ સાથે બનતું નહીં. આવે એટલી વાર ઝઘડે. ઘણી વાર તો ચાનો કપ હાથમાં રહી જાય! ભઈનો સભાવ. બે’ન ભીની આંખે ફરીથી ચા બનાવે. બિપિનકાકા મૂછો વગર ચૂસેલી કેરી જેવા સાવ જુદા દેખાતા હતા.

મોટાં માસી કાકાને જોઈ હસ્યાં — કાકીને કહે — બે ભઈની જોડ હતી. એટલું બોલતામાં રડું રડું થઈ ગયાં. બિપિનકાકા બેઠા. જમુબા ખસ્યાં. મોટાં માસીની ખભે હાથ મૂકી બોલ્યાં. કેવો રાગ હતો. એકબીજા વગર હોરવતું નંઈ. બાર દા’ડામાં ડાચાં બેસી ગયાં. બચારાને ભઈ પર બહુ હેત. ગૉરે કહ્યું — ’અપસવ્ય.’

બાઘા જેવો બેસી રહ્યો, એટલે જનોઈ પકડી બોલ્યા, ‘આને જમણા ખભે લઈ લો. મેં જનોઈ બદલી. પાને પાને મૂકેલી સોપારીની પૂજા શરૂ કરાવી. ભઈને સોપારી જોઈએ. ખાધા પછી ઝીણી કાતરી પાડી મમળાવે. તે દિવસે સાંજે ચિત્રહારમાં મસ્ત ગીત આવતું હતું. ભઈ ખઈને ઊઠ્યા. ‘કેવલ, સોપારી લઈ આય.’ સીન ટૉપ હતો એટલે હું તો બેસી રહ્યો. ભઈ ધૂંઆપૂંઆ. પગથી ઠેબું મારી ડોળા કકળાવ્યા. હું પડતાં બચ્યો. ઊભો થા, સોપારી લઈ આય. બા ટીવીની નજીક બેઠેલાં. બોલ્યાંય ખરાં, ‘ભઈ, લાતો શું મારે છે? જશે હમણાં, પણ ભઈ ખિજાયેલા… ‘બહેરો છે સુવ્વર?’ બીજી લાત પડી જાત ત્યાં ચિત્રહાર પૂરું. આવા એમના પાછા વિધા કરવાના; જનોઈ ડાબા-જમણી કરી કરીને. પોતે બહુ વહાલ કરતા હતા, બે’નને કહે — આજે મારવું પડ્યું. સાલો રોજ માર ખાય છે. મારું માનતો નથી. વાળમાં હાથ ફેરવે એ આપણને બહુ ગમે. એટલે આંખો મીંચી રાખેલી બાકી ભાઈને ખબર પડી જાય.

અબીલ ઉપર ગુલાલ છાંટ્યું એટલે લીલા પાન પર ધોળું અને ધોળા ઉપર લાલ. લાઇટ ચાલુ હોય ત્યારે આંખો પર જોરથી હાથ દાબીએ તો પહેલાં લાલ લાલ અને પછી આવું લીલું-કાળું વીજળી જેવું દેખાય. મને સોપારી પર હાથ ફેરવવાનું મન થયું. આંખોના પડળમાં જોડાજોડ આવી જ ચમકે! ત્યાં ગૉર બોલ્યા — સવ્ય.

જનોઈ ડાબા ખભે લીધી. વિષ્ણુ ભગવાનની પૂજા શરૂ કરાવી. ચપટા પતરામાં ઉપસાવેલા વિષ્ણુ, દીવાના અજવાળે ચમકી ઊઠ્યા. પંચામૃતે નવડાવેલા પછી પહેરેલા માદરપાટના છેડાથી જ લૂછેલા એમાં દહીંનો ઝીણો ફોદો એમની આંખે ચોંટી રહેલો. હું લૂછવા ગયો ત્યાં ગૉરે કહ્યું — અપસવ્ય. બારણા બાજુ જોઈ બૂમ મારી. ભાત તૈયાર?

ભઈને ભાત બહુ ભાવતા. હું ભાત ભાણેય ન લઉં. એમની જોડે બધી વાતમાં ઊંધું પડતું. ઘડી ઘડી ખિજાય : ‘ભાત લેં’ મને કમોદ ભાવે નહીં. એક વાર બોલાઈ ગયું — કૃષ્ણ કમોદ કોણ ખાય. દહેરાદૂન લાવે તો ખઈએ. કેવો લાંબો દાણો. સાંભળતાંવેંત રાતાચોળ! મારવા આવે એટલે કૂદકો મારી બે’નની સોડમાં. ‘તું હટી જા કહું છું. હઠી જા. કાઢી નાખું છું એની ચરબી.’ બે’ન આડાં ઊભાં રહે. એમને બે ફટકારી દે. મને ખેંચવા ઝાળ થાય. ઘવાયેલાં બે’ન મને આગળ કરતાં બોલે, ‘મારી નાખો લો, મારી નાખો એટલે પાર આવે. આ રહ્યો.’ કશુંય કાને ધરે એ ભઈ શેના?

રાતે બે’ન પાઉડર ચોપડે. ભઈ બબડે, ‘કહ્યું કરતો નથી. કંઈ નાનો છે હવે? આખો દા’ડો કાં ટીવી કાં ભાઈબંધ દોસ્તાર. ભણતાં ચૂંક આવે છે. ભટકી ખાવું છે ને પાછી મારી મશ્કરીઓ… દહેરાદૂન, ના આવે ગુસ્સો?’ બે’ન પાઉડરવાળા હાથે આંખો લૂછે.

ભાત ચોળો — કહી ગૉરે ભાતમાં થોડું દૂધ રેડ્યું. ભઈને છૂટા ભાત ગમે. ક્યારેક આવા લોંદરિયા, ચીકણા થયા હોય તો થાળી છુટ્ટી ફેંકે! બે’ન ફડફડ થાય, બા શિયાંવિયાં! ભઈ ગરમ ના થઈએ, અન્નદેવતાનું અપમાન થાય. ભાણા પર આવી રીતે… બોલતાં વેરાયેલા લચકા વીણવા માંડે. ભાત હાથે ચોંટતા હતા. ગૉરે ચાર ભાગ કરો, એક એક ભાગનો લાડવો વાળો.’ કહી ભાતમાં પંચામૃત નાખી ચોકડી પાડી. એમની આંગળી ખરડાઈ. મને થયું. ‘હમણાં ચાટી જશે. મને ભૂખ લાગી હતી. ભાત ભાવે નહીં, પણ ઘી-દૂધ ને ખાંડ નાખી હોય તો ઝાપટીએ. ચાટવાનું મન થતું હતું એટલે ભાતમાં હાથ નાખી બેસી રહ્યો. ગૉરે તાળી પાડી. જમુબા ઊંચાં થયાં — કેમ, કેવલા? લાડવા વાળતાં નઈ આવડે? હું ચૂપચાપ રહ્યો. આવી મોટી ના આવડવાવાળી જોઈ ના હોય તો. અમથી અમથી ડબકાં મૂકે છે. ભઈ ગરમ થયા હોય ત્યારે આવી આ હોય તો? આ ચૂંચળીની આંખો જ ફોડી નાખવી જોઈએ. મને કેટલીય વાર માર ખવડાવેલો. લાડવો વાળી મોં પર જ ઠોકવો જોઈએ. બસ થઈ જાય ડાકલી બંધ! એના ખુલ્લા મોંમાં લાડવો ચોંટેલો દેખાયો. હસી પડાયું. ત્યાં યાદ આવ્યું. ક્યાં બેઠો છું. એક એક ભાગ જુદો કરી મૂગો મૂગો લાડવા જેવું વાળવા લાગ્યો. ત્રણ પિંડ ગોળ વાળવાના અને એક લંબગોળ. ગોળ પિંડ સામે ગોઠવવાના અને લાંબો પલાંઠી પાસે, નજીક.

પ્રહ્લાદ ગૉરને મારી સાત પેઢીનાં નામ મોઢે છે. કેવલ નવીનચંદ્રથી માંડીને પૂજા રયજી સુધી. મનેય કડકડાટ આવડે. કોઈ પૂછે — ગોત્ર? ત્યારે ન આવડે એ ભઈ ચલાવે નહીં. અમે વ્યાસ પણ અમારું ગોત્ર વશિષ્ઠ. આ વાતે પૂછું?

આપણું ગોત્ર વ્યાસ કેમ નહીં? બા તરત બોલે — ગાંડા ભઈ, વ્યાસ ક્યાં પરણેલા હતા? અને વશિષ્ઠ?

બા માથું ખંજવાળે. એનો તોલોય મારા જેવો જ છે. મહિને મહિને અસ્તરો ફેવરાવે.સૂરજનારાયણની આડી કરે. ચોમાસામાં ઘડી ઘડી બહાર દોડાવે — જા, સૂરજદાદા દેખાય છે? જોઈ આયને. હું ના પાડું. જાને બટા. મારો બકુ નંઈ? કામ હોય તો બકુ બકુ ને આમ બકુને ગાંઠિયા આલવાની બાધા! આઘું ઓઢી ચગળ ચગળ ચગળી જવાના. પણ વશિષ્ઠની વાતે એમને બરાબર ચિડાવું. બહાર જવાની ના પાડું. મારો રોયો બાપ જેવો — કહેતાં આમતેમ થાય. થોડી વારે કગરી પડે… ‘જાને ભઈ, જઈ આય ને.’ બોલતાં પીઠ પસવારે. બે’નથી જોયું ના જાય ‘જા… કહે, બેટા, સેવા પહેલી કરીએ. એમની આશિષે આપણે ઊજળાં.’

ત્રણેય પિંડ બતાવીને ગોર કહે — જુઓ આ માતૃપક્ષ, આ પિતૃપક્ષ અને આ શ્વશુરપક્ષ. ચાલો પિતૃઓને પધરાવીએ. મેં પૂછ્યું — વ્યાસ આવશે કે વશિષ્ઠ? ગૉરને બાનું ગોત્રેય ખબર એટલે હસ્યા — કશ્યપે આયા સમજો. મારા હાથમાં પાણી મૂકતાં કહે, દુર્વાસાને બોલાવીએ? બિપિનકાકા સહેજ ઊંચા થયા.

ગૉર લાંબો વાળેલો પિંડ બતાવી બોલ્યા — આ નવીનભાઈનો પિંડ છે. સાંભળી બે’ન ધ્રુસકાંભેર રડી પડ્યાં. સહુ એ બાજુ ખેચાયાં. રડારડ થઈ રહી. જીભઈ’દા ઊભા થઈ બોલ્યા — કોઈએ રડવાનું નથી. આવા પવિતર ટાણે રડશો નહીં. પિતરુના આશીર્વાદ લેવાના હોય. એ આત્મા તો બહુ સુખી હતો. જિંદગીમાં કોઈનેય એણે દૂભવ્યાં નથી. એની પાછળ રડાય નહીં. ભગવાનનું નામ લો. અટકીને બોલ્યા — ભજન ઉપાડો.

ગોરે પૂછ્યું, ‘અપસવ્ય છેને?’

મેં કહ્યું, ‘હા.’

જમુબાએ ભજન ઉપાડ્યું —

હાથમાં માળાઓ રૂમઝૂમ ફરતી,
ચંચળ મનડું જ્યાંત્યાં ભમતું,

માણસોની ભીડ વધતી જતી હતી. ગૉર મંત્રોચ્ચાર કરતા હતા. વિધિ લાંબો ચાલ્યો. તરભાણું પાણીથી ભરાઈ ગયું. મેં ગૉરને બતાવ્યું. પીપળે પાણી રેડતા આવો પછી રિસેસ. કહી ટચલી આંગળી ઊંચી કરી. મને ચિંતા થઈ. રિસેસવાળું ઠીક પણ પછી નવડાવશે તો? બા ગાતાં હતાં —

તુલસી ને પીપળે પાણીડાં રેડજો
હાં રે તમે પાણીડાં રેડજો એવાં
ફરી જનમ ના પડે લેવા…

પછી નહાવું પડે? મેં પૂછ્યું. મામા હસ્યા. ના’વાનો ચોર! ભઈ જોડે આ માટે જામી જતી. રોજ બપોરની નિશાળ એટલે મોડો ઊઠું. ભઈ સવારથી કચ કચ કરતા હોય — કલાકથી ડોયો ઘાલીને ફરે છે. ના’વા જાને. મને નહાવાની આળસ. આઘો-પાછો થયા કરું. ભઈ બે-ત્રણ વાર કહે પછી હાકોટા કરતા આવે. બે સમસમાવી દે! કાળ જેવા લાગે. બોચી ને બરડો સમસમતાં હોય ત્યારે થાય કે સામી બે વળગાડી દઉં. એક વાર હાથમાં લાકડી પકડી લીધેલી. એક દીધી હોયને. બે’ન એવાં. વચ્ચે આવી ગયેલાં. બા હાફળાં-ફાંફળાં થઈ જાય. હાથ લાંબાટૂંકા કરતાં ભઈ પર ખિજાયા — ભઈ ‘સાલો ભૂંડો છે. એનામાં બામણનું એકેય રૂંવું છે? હાળું ના’વાની આળસ, ના’વાની?’ બબડતા હીંચકે બેસે. આગળપાછળ થતા હીંચકામાં એમની ચોટલી ઊડ ઊડ થતી હોય. હું મારા બોચિયા વાળ પંપાળતો નહાવા જાઉં.

મને ઊભો થયેલો જોઈ કમળીફોઈ બોલ્યાં — અદ્દલ નવીન જાણે. ઊંચોય એના જેવો છે, નહીં? જમુબા તરત બોલ્યાં — ના રે ના. હાડે તો એના દાદા જેવો છે. ક્રોધીયે જાણે એ જ. બાપ-દીકરાને છેક લગી ક્યાં બનેલું? એમનો પૂરો પાસ આયેલો. કમળીફોઈ ફઉ…ઉ…ઉ કરતાં હસી પડ્યાં — ‘ઓહો જમુબે’ન. મારા ભઈ જેવો કીધો એય ના ખમાયું?’ બીજી પળે તો ગળગળાં થઈ ઊઠ્યાં. નવીનને મરતા હુંધી સુખ ના આયું. કોઈએ સુખે ના જીવવા દીધો. ના બાપે કે ના દીકરાએ — બોલતાં બોલતાં તો ડળક ડળક. એમનો લથડતો અવાજ ટપકતી આંખો જોઈ બીજાં બૈરાંની આંખો ભરાઈ આવી. તરભાણું લઈ ધીમા પગલે બહાર નીકળતો હતો, ત્યાં પગ શેતરંજીમાં ભરાયો. હું લથડ્યો. તરભાણું ભીંતે અથડાયું. ચારેકોર પાણી ઊડ્યું. બા કશો જવાબ વાળવા જતાં હતાં એ ભૂલી ‘ખમ્મા, ભઈ ખમ્મા’ કહેતાં ઊભાં થઈ ગયાં. મામાએ દોડીને મારું બાવડું પકડી લીધું. બાનો ટપકતો ચહેરો જોઈ આગળ વધી ગયો.

વધેલું પાણી પીપળે રેડી પાછો આવ્યો ત્યારે ઘર હકડેઠઠ ભરાઈ ગયું. જમુબા કો’કને ભઈ કેવી રીતે પાછા થયા એની વાત કરતાં હતાં. ગૉરે જનોઈ અપસવ્ય કરાવી પિંડની પૂજા શરૂ કરાવી. પિંડની પૂજા આગળ ધપાવી. પંચામૃત અને ચોખ્ખા પાણીથી નવરાવી અબીલ-ગુલાલ, કંકુ અને ફૂલથી ત્રણે પિંડ વધાવરાવ્યા. ભઈના પિંડની પૂજાવિધિ લાંબી ચાલી. પિંડ પર અબીલ-ગુલાલ છાંટ્યા પછી એ જ સૂતા હોય એવું લાગતું હતું. સાવ નાનકડા ભાઈ! પેલા દિવસે ચૂંટણીની બાબતમાં બબાલ થયેલી. ભઈને પોળના નાકે જ અંબાલાલ મેરઈએ આંતરેલા. એ, કનુ સલાટ, ભીખા જેહરિ, ને બીજા બે-ત્રણ આગેવાનો. ભઈ સ્વભાવ મુજબ ઊકળી ઊઠેલા ને હાથોહાથની ઝપાઝપી થઈ ગયેલી. ભઈની ફેંટ ઝાલી અંબાલાલ ગમે એમ બોલી ગયેલો. ઘેર આવી સૂનમૂન બેઠેલા. મને જોઈ બીજી તરફ જોઈ ગયા. મોં, ઘૂંટણે કોણી ટેકવી લમણે હાથ ધરી બેઠેલા. જાણે ભઈ જ નહીં. નજર મળી ત્યાં આંખો ભરાઈ આવી. બે’નને કહે, ‘મારે પહાડ જેવો ભઈ, આવો દીકરો ને એ બે બદામનું ટેભલું મને…’ આંસુ ટપક્યાં નહોતાં પણ અપાર કરુણાભર્યો, લાચાર ચહેરો જોઈ હું અને બે’ન પાણી લેવા ઊઠ્યાં, પ્યાલો લઈને આવ્યાં ત્યાં સુધીમાં તો હું ડેલી વટાવી ગયેલો. બજાર વચ્ચે મેં ને ગિરીશે અંબાલાલને ધોઈ નાખેલો. જામીન પર અમને છોડાવી લાવ્યા પછી કશું બોલેલા નહીં, પણ એમનું મોઢું, એમની આંખો… છેલ્લે ભઈને મામાએ સફેદ ચાદર નવી ઓઢાડી આવી રીતે જ સુવાડેલા. આ બેઠા મામા, હમણાં બોલશે ‘કાથી પલાળો, નાનાછડી લાવો, નાળિયેર ક્યાં મૂક્યાં? લાડવા વાળ્યા? કેવલે અબોટિયું પહેર્યું… ત્યાં ગૉરે થેલામાંથી જનોઈ કાઢી પલાળી. ઉકેલી ફરીથી વાળી મારા હાથમાં મૂકી — પહેરાવો.

પીપળાના થડ નીચેથી, તુલસીક્યારેથી તૂટેલી જનોઈ વીણી લાવી અમે સાટકો ગૂંથેલો. ભઈએ એ સાટકાથી જ એક વાર બે’નને… એ બે’નને મારતા, મને ઝૂડતા. આખું ઘર એમનાથી ફફડતું. પહેલાં તો એમને જોઈને જ આઘોપાછો થઈ જતો. પણ પછી કોઠે પડી ગયેલું. બહુ બહુ તો શું કરશે? મારશે. એ બેન પર હાથ ઉપાડે એટલી વાર મારો હાથ સળવળી ઊઠે. એમની મોટી માંજરી આંખો ફોડી નાખવાનું ઝનૂન ચડી આવે. એમની ચોટલી પકડીને…

ઝઘડો કરીને ગયા હોય તો જમરૂખ, સફરજન કે કાજુ લેતા આવે. ગરમ ગરમ સમોસાં, ફાફડાનો નાસ્તો આવે. સહુથી મોટો ભાગ મારો કાઢે. મોટી બે’ન ‘ધરવો, ભઈલાને ધરવો તમતમારે.’ કહી બે’નને પડખે ભરાય. ‘કાગડી તેંય બહુ ખાધું છે.’ બોલી હસે બે’નના ભાગમાં સમોસું મૂકે.

એ વખતે તાવ ઊતરતો નહોતો. ભઈ ઢીલા થઈ ગયા. બા પગના તળિયે દિવેલ ઘસતાં હતાં. બે’ન પોતાં મૂકતાં હતાં. ભઈ આંટો મારતા જાય અને ઘડિયાળ જુએ. ડૉક્ટરને લાવતાં આટલી વાર? આ બિપિનિયો સાલો કાયમનો ઢીલો. કોણે કીધું’તું એને જવાનું? ડૉક્ટર આવતાં સુધીમાં તો આંખો…

હમણાં હસશે એવા સૂતા હતા. મોઢું સૂજી ગયેલું પણ હોઠ અદ્દલ. ધોળું કપડું ઓઢાડ્યું પછી સામે પડેલો પિંડ, ઉપર અબીલ, ગુલાલ, કંકુ… પ્રહ્લાદ ગૉરે ગલગોટાની પાંદડીઓ તોડી મારા હાથમાં મૂકી — ચડાવો. હું વિચારમાં ને વિચારમાં પિંડ સામે તાકી રહેલો. એમણે ચિંતાભર્યા મારે કાંડે હાથ મૂકી પૂછ્યું — તાવબાવ તો નથીને? ના કહેતાં મેં ફૂલ ચડાવ્યાં. ગોરે કાંડું પકડેલું એટલે કે… પાંદડીઓ વેરાઈ ગઈ. ગૉરે બીજી વાર ફૂલ આપ્યાં. મેં ચડાવ્યાં. કશી સમજ પડતી નહોતી. અંદર બધું વલોવાતું હતું. આવું થાય એટલે કંઈક અવળું થવાની ફડક પેસી જતી. બે’નને વાત કરું એટલે હનુમાનચાલીસા બોલવાનું કહે. કરું?

ગૉર મંત્રો બોલતાં ચાંદીનો તાર કાઢી ચોગડા જેવો આકાર બનાવતા હતા. પંચામૃતથી પિંડની પૂજા કરાવેલી એટલે બેત્રણ માખો વારે વારે ઊડીને બેસતી હતી. ભઈને છેલ્લે નસકોરી ફૂટી ગયેલી. નાકના ફોયણામાં ચીકણું લાલ પડ જામી ગયેલું. બિપિનકાકા ધોતિયું પહેરાવતાં બૂમ પાડતા હતા — ભઈનું નાક લૂછો ’લ્યા, માખો બેસે છે. જીભઈ’દા મને પડખામાં લઈ સમજાવતા હતા — મરણપોક મૂકવી પડે દીકરા. હું એમની સામે જોઈ રહેલો. મામાએ કાથી પલાળતાં કહ્યું, ‘એમના કાનમાં જોરથી બૂમ મારવાની — ઓ મારા બાપા રે.’ સહુ ટોળે વળેલા એ વખતે જોરથી બૂમ પાડવા હું બહુ મથેલો, બહુ મથેલો. ગોરે તાર મારા હાથમાં આપી કહ્યું,

‘જુઓ હવે પિંડ વહેરવાના છે. બા, મોટીબે’ન, ફઈ… સહુ રડવા માંડ્યાં. ગોર એ તરફ ફર્યા — રડશો નહીં, આ તો તર્પણ કહેવાય. મારી જનોઈ તપાસી બોલ્યા. અપસવ્ય છે ને? જુઓ આ પિંડના ત્રણ ભાગ કરવાના. બાપુજીને પિતૃમાં ભેળવવાના છે. એક એક ભાગ સામે મૂકેલા ત્રણેય પિંડમાં ભેળવી દેવાનો. સમજ્યા? આ વિધિ થાય એટલે મરનાર સાથે તમારી સગાઈ પૂરી થઈ ગણાય.’

હું થોડી વાર પિંડ સામે તાકી રહ્યો. હમણાં ‘કેવલ દીકરા, કેવલ… કહેતાં મને છાતી દબાવી રાડો પાડતા, ઑક્સિજનની નળી ખેંચી કાઢતાં, ઝલાઈ ગયેલી જીભે ક…ક…ક… કરતાં ભઈ દેખાયા. મારા હાથમાંથી તાર પડી ગયો. હું ઉભડક થયો. નહીં વહેરાય, નહીં વહેરું ભઈ તો… બોલતાં હું નાઠો.

પાછળ જમુબા બોલતાં હતાં. હું તો પરસાળ ઓળંગી ગયો હતો. પાછળ…

LXV

હરીશ નાગ્રેચા

`ચૂટકી'

હું પહોંચી ત્યારે રઘુ આવી ગયો હતો. લૉન્ડ્રી ખૂલી ગઈ હતી. મુંબઈના શિવાજીપાર્ક વિસ્તારમાં આવેલી આ ‘વૉશવેલ’ લૉન્ડ્રી અમારી છે. વનપ્રવેશ કરતાં, હાઉ-ની જેમ સામે આવેલા, રિટાયર્ડ થયા — પછી — શું? એ પ્રશ્નનો પપ્પાએ શોધેલો જવાબ. પણ લૉન્ડ્રી ખૂલી ત્યારે મને તો કલ્પના જ નહીં કે છેલ્લે એ મારે નસીબે ઝોંસાશે! મને તો એમ કે ફૂલફટાક થઈ, કાંજીવાળાં કપડાં પહેરી રોફ મારતા ફરશું. પણ, હું — સરકારી — હેડક્લાર્ક — લૉન્ડ્રી ચલાવું-નું અહમ્ પપ્પાને આડું આવ્યું; પગારદાર રાખીએ તો મળે શું ને બચે શું? ધૈવત તો હજી સ્કૂલમાં જ હતો! તે પપ્પાના મિત્ર લાલકાકા દોઢડાહ્યા થયા : ‘અરે ભગવતીપ્રસાદ, એમાં મૂંઝાય છે શું? ચૂટકીને રાખ ઊભી! આજકાલ તો છોકરીઓને કાઉન્ટર પર ઊભા રાખવાનો મૉડર્ન ટ્રેન્ડ છે! આમેય છ મહિના પછી બી.એ. થઈ સર્વિસ શોધશે. ને આ તો વળી પોતાનું જ! મેં લાલકાકાને કહ્યું હતું કે ઊભી રહેશે મારી બલા! પણ પપ્પાને રુચતાં રુચતાં વાત રુચી ગઈ. મમ્મી પણ આમાં મને-શું-ખબર પડે કહી આડી ફાટી. ધૈવતે મને ધોબણ કહી ચીડવી, ત્યારે મેં એને ધુંબો માર્યો. મને ઇચ્છા હતી, ટિપ-ટૉપ તૈયાર થઈ, સ્નિગ્ધા, ઑફિસમાં જતી સેક્રેટરીઓમાંની એક બને. પણ પપ્પાનું અલ્ટિમેટમ મળ્યું : ‘જો સર્વિસ જ કરવી હોય ચૂટકી, તો આપણે ત્યાં લૉન્ડ્રીમાં, નહીં તો ઘરે બેસો. ઘરે બેસો’ — મેં મોં બગાડ્યું, પણ કંઈ ન ચાલ્યું. નછૂટકે હું લૉન્ડ્રીમાં જોડાઈ. સાલા લાલકાકા! પરંતુ અપ-ટુ-ડેટ લૉન્ડ્રી જોઈ રફતે રફતે મારી સૂગ ઊડી ગઈ. ને હવે તો ગોઠી પણ ગયું છે.’

લૉન્ડ્રીમાં હું દાખલ થઈ ત્યારે રઘુએ રસીદબુક, બ્રાઉન પેપર, દોરીનું ફીંડલું, પેન્સિલની અણી કાઢી, ઘરાકોને સત્કારવાની બધી તૈયારી કરી દીધી હતી. કાઉન્ટર પાછળ જઈ. યંત્રવત્ કૅશ-બૉક્સ ખોલતાં પહેલાં મેં એક સ્વિચ દાબી. સોનેરી છબીમાં મઢેલા ભગવાનનાં ચરણોમાં શૂન્ય અંકનો ટચૂકડો એક દીવો પ્રગટ્યો, વીજળીનો દીવો, ઘી તો કેમ પોસાય! પણ દીવાનાં દર્શનથી જો આસ્થા ન જન્મે તો એવો દીવો જોઈએ જ શું કામ? છી… છી… છી… ચૂટકી, સવારના પહોરમાં આવા નાસ્તિક વિચારો ક્યાંથી? મેં વિચાર વિખેરવા બીજી સ્વિચ દાબી. ફરફર… ફરફર સીલિંગ-ફૅન ફરવા લાગ્યો. ભીંત પર લટકતા કૅલેન્ડરના ડટ્ટા પરની તારીખોએ સામો ફફડાટ કર્યો. મેં ગઈ કાલની પતાકડી ફાડી, ડૂચો કરી ટોપલીમાં નાખી દીધી. આજ ચૈત્ર સુદ નોમ, ને શનિવાર, શનિ! શનિવારના સંદર્ભમાં સમય જોવા મેં ફાળમાં ઉતાવળે ઘડિયાળ સામે જોયુંઃ ‘ઓ હો… શું છે ચૂટકી, હજી તો આઠ જ વાગ્યા છે, એ તો અડધા કલાક પછી આવશે! એ, એટલે વી.ટી.એસ., સામેના મકાનમાં રહે છે — ઊંચો, સૂકો યુવાન, સહેજ બ્રાઉન રંગના તેલ વગરના લાંબા, કપાળ પર ઢળી આવતા વાળ, ટેરવાં રમાડવાં ગમે એવી તાજી કાપેલી ટર્ફની કુમાશભરી લીલાશ પડતી દાઢી, રિમલેસ ચશ્માં, ખભે બગલથેલો, પગમાં કોલ્હાપુરી ચંપલ, પણ ચિત્ર અધૂરું જ રહે, જો એના હાથમાં પુસ્તક ના હોય તો. જ્યારે જુઓ ત્યારે એ વાંચતો જ હોય. ચાલતાં ચાલતાંય વાંચે, સ્વપ્નમાં આવે તોય વાંચતો વાંચતો સ્તો! તદ્દન… ગૉડ્સ ગૂડમૅન કહીએ તે. ચૂટકીને એ બાઘુરામ જોવો ગમે છે, ને એને જ જોયા કરતી ચૂટકી મને બહુ ગમે છે. છે-એ-છે. ગમે એટલે ગમે. ગમવાનું કોઈ કારણ નહીં. કારણ હોય તો ખબર નહીં. આ બેશરમ કહી માથે ટૂંબો ટીપે નહીં, એટલે બોલું નહીં. પણ એમાં બેશરમ શું? નીકુ જેવું નહીં. ગમે તોય, ચોરી કરતાં હોઈએ તેમ, હાય મૂઈ! મૂએ મારી બલા. સાચું કહું ચૂટકીને જો આ લૉન્ડ્રીમાં જકડી રાખે છે તો એ, જેને લીધે અહીં આવ્યાનો હવે કોઈ રંજ નથી. બસ છે તો આનંદ, ઉમંગ, હોંશ! પણ નીકુ કહે છે આવું બોલાય તો નહીં જ, વિચારાય પણ નહીં. કેમ? જે થાય છે એ થાય છે ચૂટકીને! તે થાય, એમાં ના પાડીને શું? સાલી જૂઠાડી છે નીકુ તો. હું તો…

દરરોજ નિયમિત સાડા-આઠ વાગ્યે નીકળે છે એ. આજે શનિવાર એટલે કપડાં આપવા પણ આવશે. એને આવતો જોઈ વી.ટી.એસ.ની ઇનિશિયલ્સ મૂકી રસીદ તૈયાર કરી નાખો, તોપણ ચાલે, કારણ કે કપડાંમાં અચૂક ત્રણ પૅન્ટ્સ, ત્રણ બુશર્ટ્સ; અને એ પણ ખાદીનાં સફેદ. એ આવે, કપડાં ડેસ્ક પર રાખે, પાવતીની રાહ જોતો પુસ્તકમાં મશગૂલ ઊભો રહે. મોંમાં આંગળાં નાખીને પૂછો, સાદા કે સ્પેશિયલ, તે ઊંચું જોયા વગર જ જવાબ આપે, ને પહોંચ આપી કે ઊંધું ઘાલીને બાઘુરામ ચાલવા માંડે. આવા માણસને શું કહેવું? મને તો શંકા છે કે એને ખબર પણ નહીં હોય કે કાઉન્ટર પાછળ ચૂટકી ઊભી છે. તો જા…, મારે શું? એને જતો જોઈ એવી તો ચીડ ચડે…! પણ પાછું બીજે દિવસે ચૂટકીથી જોયા વગર રહેવાય જ નહીં. પરવશતા કાઢવી ગમે, પણ થાય, જો એ નીકળી જશે તો, ખાલી… ખાલી…! સમજું છું. એક વત્તા કંઈ નહીં એટલે એક કોયડા છે જ નહીં. છતાં મૂંઝવણ થયા કરે છે. મારે શું ત્રાહિતથી? જોવાની એને ફુરસદ નથી તો, ચૂટકીનો ઠેંગો, મારે જીવ ડહોળીને શું કામ છે? કોણ છે એ, કોણ જાણે! હું ચૂટકીને વારું છું : કાઉન્ટર પરના એકાઉન્ટર તો ક્ષણજીવી જ હોય, નિસબત પૂરતા જ! બાકી મારે ને એને શી નિસબત છે? તો એના જ વિચારમાં કેમ ઘૂમરાયા કરે છે? ચૂંટી ખણવી ચૂકતી નથી ચૂટકી, બદમાશ!

‘અર્જન્ટ ધોવા આપેલો સૂટ તૈયાર છે…?’ ઘરાકે આવીને પૂછ્યું, રઘુએ હૅંગરમાં લટકાવેલો સૂટ આગંતુકના હાથમાં આપતાં કબાટનો કાચ જોરથી હડસેલ્યો. કાચ ખખડ્યો. કાચ પાછળ લટકતાં કપડાં હલબલી ઊઠ્યાં : ‘રંગરંગનાં, ભાતભાતનાં, જાતજાતનાં, કેટકેટલાં, ક્યાં ક્યાંથી, કોનાં કોનાં, થોકબંધ કપડાં આવીને ભરાઈ ગયાં છે, કબાટમાં ખીચોખીચ! માણસ બે દિવસ કપડાં પહેરે, પ્રસંગો માણે, ને એના ગંધ-ડાઘ તાણાવાણામાં ઘર કરી જઈ ડંખે નહીં એટલે સૂગથી કપડાં નાખી જાય આ ડેસ્ક પર જેથી એ ગંધ-ડાઘ ઘાટે અફળાઈ-ચોળાઈ ઊડી જાય. જે રહી જાય જક્કી, એ ઇસ્ત્રીના ધખધખતા ડામથી ટૂંપાઈ મૂગા થઈ જાય, પછી પાછો સ્નાનસૂતક વિનાનો નવો રોફ, ધોયેલો! ચૂટકીને ઘણી વખત તરંગ આવે કે કોઈ રાતે કાઉન્ટરના કાચ પાછળ ઊભા રહી અંધારામાં આ સૂટ-શર્ટ-પૅન્ટ-સ્કર્ટ્સ-સાડી-સલવાર-કમીજની મહેફિલને જોવી જોઈએ, માણવા જેવી હશે. આ એકએક કપડાંની હજાર-હજાર કથાઓ હશે. મૂગા મૂગા એ વાતો કરે છે, પણ સાંભળવા કાન જોઈએ. કાન તો છે, પણ એ મૂગો બોલે તો ને! લાગે છે છૂટકો નથી, માનતા માન્યા સિવાય! મસ્તી-મજાકમાં કેટલીય વાર ચૂટકીએ, આ કબાટમાં લટકતાં જુદાં જુદાં કપડાંમાં એને તૈયાર થયેલો જોવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. કેવો લાગે? પણ એ તો આ વસ્ત્રો પહેરતાં જ ખોવાઈ જાય છે, ગાડરિયા પ્રવાહમાં તણાઈ જાય છે, શોધ્યો જડતો નથી, ઓળખાતો નથી, ફાળ પડે છે : જો તો ચૂટકી! ક્યાં ગયો, હું મૂંઝાઈ જાઉં છું, ગભરાઈ જાઉં છું. પછી તરત પકડી પાડું છું… ના… ના… એ રહ્યો. સફેદ પૅન્ટ, બુશર્ટ, બગલથેલો, ચશ્માં, ચંપલ ને હાથમાં ચોપડી, મસ્ત, ખોવાયેલો, નિર્લેપ, એમ થાય છે કે એ ધૂનીની પાછળ પાછળ ભાન ભૂલી મીરાંની જેમ ભમ્યાં કરીએ, ગણગણતા, મજા આવી જાય નહીં, ટુરટુરુટુ… ટુ ઉઉ… ટુરટુરુટુ… ટુ ઉઉ…!

આમેય હું એનામાં જ ક્યાં ખોવાયેલી રહેતી નથી. એનાં સાદાં ધોલાઈ માટેનાં કપડાં હું સ્પેશિયલના ઢગમાં નાખી દઉં. કપડાં આવે ત્યારે બરોબર ધોવાયાં છે કે નહીં એ તપાસી લઉં! ખાસ કરીને બાંયથી મેલાં થાય છે. કોઈ વખત કધોણ દેખાય તો અર્જન્ટ મોકલી પાછાં મગાવી લઉં. કપડું જરી ગયું હોય તો રફુ પણ કરાવી લઉં. ખાસ તકેદારી રાખું કે એનાં કપડાં તૈયાર જ હોય! કોઈ વખત ચૂટકી ચીડવે, કપડાં તૈયાર નહીં હોય તો તારે શું, ફરશે. એમનો એમ. ચૂપ, હું હસી પડું. આટલો રસ, ચીવટ એના માટે જ શું કામ? પણ મનના હાથ બાંધી શકાતા નથી, લાચાર થઈ જાઉં છું. પણ એની ગટ્સનું કહેવું પડે : કપડાં લઈ જાય ત્યારે જુએ પણ નહીં કે કપડાં કેવાં ધોવાયાં છે, સફેદ છે કે નહીં, કાંજી નાખી છે કે નહીં, ઇસ્ત્રી કરી છે કે નહીં, અરે એટલો વિચાર સુધ્ધાં નહીં કરે કે એણે સ્પેશિયલમાં ધોવા આપ્યાં હતાં કે નહીં! પૈસા આપ્યા તો કેટલા! હિસાબેય આપણે રાખવાનો! કોઈ વખત મારો આ પક્ષપાત રઘુ પકડી પાડે છે, પણ ભૂલ-થઈ-ગઈ-હશે-ચૂટકીની એમ તડકાવી ચોરી છુપાવી દઉં છું. બીજે દિવસે સવારે એને જતાં જોઉં છું, ત્યારે હરખાઈ જવાય છે… ‘જોયું ચૂટકી, છે ને…, એમ ત્યારે!’ ને સાથે બબડું પણ છું ‘લૉન્ડ્રી શું ડાવરીમાં આવી છે બાઘુરામ! આઠ રૂપિયાની ધોલાઈ તે પાંચ રૂપિયા થાય! શું, ઊઠી જવું છે પપ્પાને?’

એના માટે આવી, આટલી તાણ રહે છે, છતાં એક વાત ખટકે છે. એની ઇનિશિયલ્સ સિવાય હું વધુ કંઈ જાણતી નથી. જ્યારે જ્યારે એ કપડાં આપી જાય છે, ત્યારે ત્યારે અનાયાસે હું દરેક ગજવું ફંફોળી, તપાસી લઉં છું, કંઈ ભૂલી ગયો હોય તો જાણવા જેવું, કશુંક સાચવવા જેવું, મળી જાય! અત્યાર સુધીમાં નિષ્ફળતા સિવાય કશુંય સાંપડ્યું નથી. હા, એક વખત બુશર્ટના ગજવામાંથી વાળેલું નોટનું એક પાનું મળ્યું હતું. લિખે બંદા પઢે ખુદા! ગડબડિયું. ચૂટકીએ તો પાનું ડૂચો કરી ફેંકી દીધું ફૂટપાથ પર, બહાર; પણ કોઈના ઠેબે ચડે એ ન જિરવાતાં હું પાછું લઈ આવી, ઘડી કરી, રઘુ જુએ એ પહેલાં મૂકી દીધું બ્લાઉઝમાં! એ જ સાંજે એણે આવી કાગળ વિશે રઘુ પાસે પૂછપરછ કરી એટલે એમાં મારો જીવ ભરાયો. મેં રઘુને તડકાવ્યો, ‘તેં મને કેમ ન બોલાવી! પણ રઘુ મને કહી ન શક્યો કે હું બાથરૂમ ગઈ હતી. પછી તો કપડાં સાથે એ પાનું પાછું આપ્યું એ પહેલાં એ અકળ નોંધનો એક એક અક્ષર ઉકેલી નાખ્યો. હવે તો મને પોપટની જેમ એ મુખપાઠ થઈ ગઈ છે. એકલી પડું છું ત્યારે મનોચોપાટ પર એ શબ્દ-સોગઠાં નાખી, ચૂટકી જોડે રમ્યા કરું છું.’

‘— ભૂલકાંઓમાં રમાતી ”પકડદાવ”ની રમત, મન અને માનવી વચ્ચે પણ અવિરત ચાલ્યા જ કરે છે. સંવેદનનાનો જ્યારે સિક્કો ઊછળે છે, ત્યારે ”છાપ” કહીને ચાગલું ને ચિંગલું, મન જીતી જાય છે. માનવીને ફાળે પડે છે ”કાંટો” — પ્રથમ દાવ દેવાનો. રેડી…સ્ટેડી… ઍન્ડ… ગોઅ…! મન દોડવા માંડે છે, દોડ્યા જ કરે છે, હંફાવતું. માનવી હાથ લંબાવી પકડવા પાછળ પડે છે. દોડમાં જ્યારે માનવી મનને આંબી જ લેવાનો હોય છે ત્યારે લુચ્ચા ડિંભ જેવું એ બે હાથ ઊંચા કરી, ટાઇમ… પ્લીઝ… ટાઇમ… પ્લીઝ, કરતું બેસી પડે છે… બસ, થાકી ગયાં, આજે આટલું જ…! હવે ઘર ઘર રમીએ તો…! કોઈ વખત એવું બને છે, પકડવા ધસી જતાં માનવીના સ્પર્શથી જ મનને ધક્કો લાગી જાય છે. મન પડી જાય છે, ઘવાય છે. દાવ ગયાના રંજથી લંગડાતું વેરેલું મન, દાવ આપવા ઊભું થાય છે. ભીરુ માનવી મૂઠી વાળીને મનથી ભાગવા માંડે છે…. ભાગતું ફરે છે, કે રખેને…! પણ હાથ ધોઈને પાછળ પડેલું ઝનૂની મન માનવીનો કેડો મૂકતું નથી. અંતે થાકી, દા… દા…ની ધા નાખતો માનવી મૃત્યુની ઓથે ભરાઈ જાય છે. આ ક્યારે. એ તો મન પકડાય ત્યારે. પણ મન ભાગ્યે જ હાથ લાગે છે. એ તો ચંચળ, વાદળી જેવું બહુરૂપિયું, વચ્ચે વચ્ચે ખોભરતું, અનંતતામાં દોડ્યું જ જાય છે! ને માનવી પણ આંખ મીંચીને નિરંતર દાવ આપતો જ રહે છે : ઝંખતો, હિજરાતો કે એ પકડ્યું… એ પકડ્યું…!

અને આમ અખૂટ દોડ ચાલ્યા જ કરે છે. દોડ તો મારી પણ વણઅટકી ચાલુ જ છે, પણ ખબર નથી પડતી હું પકડદાવની રમતમાં, શેમાં છું — દોડમાં કે દાવમાં… કોઈ કહી શકે! —’ દર વખતે આ નોંધ મમળાવતી, દાઢીની કુમાશના લીલા ઉઝરડા તો નથી પડ્યાને ગાલે એમ જાતને પસવારતી ચૂટકી મલક્યા કરે છે : હું-દોડમાં-છું-કે-દાવમાં, સમજ્યા વિના અનુભવ્યા કરે છે. શું, એ ખબર નથી. છે, એટલું જાણે છે. શું છે? ખરું પૂછો તો મેં એનું મોં ખોલાવવા ક્યાં પ્રયત્નો નથી કર્યા. કપડાં તૈયાર હોવા છતાં ના પાડી છે. શર્ટ ખોવાઈ ગયું છે કહી ઉશ્કેરવા યત્ન કરેલો છે. ઇસ્ત્રી વગરનાં કપડાં આપી ચીડવ્યો છે, જેથી એ કમ્પ્લેન કરે, લડે, કંઈ નહીં તો નજર ઊંચી કરી બે બોલ તો પાડે!

પણ, ના, એ ભલો ને એનું પુસ્તક ભલું. ઘણી વખત થાય છે, હું પુસ્તક હોત તો મને જોયા તો કરત, લઈ લઈને ફર્યા તો કરત, પસવારતો! મારામાં ગ્લૅમર નથી, હું ગૉર્જિયસ નથી, સ્માર્ટ તો છું જ, શોભીશ, શરમાવીશ તો નહીં જ એને. પણ મને તો એણે એક વેળા પણ શરમાવી નથી. મનમાં એવું થઈ આવે કે શરમાવે તો ગમે, એના જેવું ભાથું, સુખદ સંભારણું બીજું કયું હોઈ શકે? પણ ચૂટકીનું તો ફટક્યું છે. એનું ચાલે તો પુસ્તક ફાડી નાખે, વાળ ખંખોળી નાખે, ચશ્માં ચોરી લે, અરે… અરે… કરતો એ રહી જાય ને ચૂટકી બે હાથની મુઠ્ઠીઓ ભીડી, વહાલમાં ને વેરમાં સામટું, હક્કથી હચમચાવતી એને ધીબી નાખે ‘રામ રામ બાઘુરામ!’

એક વખત આવી જ કોઈ ક્ષણે, રસ્તા પર મોટરનો ચિત્કાર થયો હતો. એ ડઘાઈ રસ્તા વચ્ચે ઊભો રહી ગયો. અકસ્માત થતાં રહી જતાં ડ્રાઇવરે એનો ઊધડો લીધો હતો. પુસ્તક બંધ કરી, રસ્તો ઓળંગી, પરસેવો લૂછતો એ લૉન્ડ્રીમાં આવી ઊભો હતો, ત્યારે ચૂટકી અકળાઈ હતી — કેમ મરવું છે! ચૂટકી બોલી નહોતી, પણ બાળકે તળાવમાં મારેલા ધુબાકાથી પાણી ઊછળે તેમ ધ્રાસકો પડતાં જ એની આંખો છલકાઈ આવી હતી… ‘જો કંઈ થઈ જતે તો!’ ચૂટકીને પાલવથી એના કપાળ પરનો પરસેવો લૂછવો હતો, પણ એ તો પાવતી લીધા વિના જ કપડાં ડેસ્ક પર મૂકી ચાલ્યો ગયો હતો. ચૂટકી એનાં કપડાં ખોળામાં ક્યાંય સુધી દાબી બેસી રહી હતી. એ તો રઘુ કપડાં ખેંચીને લઈ ગયો ત્યારે.

એ નીકળ્યો. મેં કહ્યું હતું ને કે એ સાડા-આઠના ડંકે નીકળશે! તે દિવસ પછી, રસ્તો ક્રૉસ કરી લેતો નથી ત્યાં સુધી જીવ અધ્ધર ટીંગાઈ રહે છે. પણ આજે તો હાથમાં મોટું પોટલું જણાય છે. કદાચ બધાં જ કપડાં ધોવાનાં હશે! બે જોડ તો ચૂટકી તારે તરત તૈયાર કરાવી લેવી પડશે, નહીં તો મેલાંદાટ કપડાં પહેરીને જશે!

‘તાઈ, વેડા આલા…!’ કમ્પાઉન્ડમાંથી એને નીકળતો જોઈ રઘુએ મારું ધ્યાન ખેંચ્યું. મને રઘુ પર દાઝ ચડીઃ ‘ઘેલો… તું… તારો…,’ કહી એની જોડે લડવાની થઈ ગઈ, પરંતુ ઘરાકને-એમ-ના-કહેવાયની શીખ આપી એને ઇસ્ત્રીનાં કપડાં જોવા અંદર મોકલી આપ્યો ને હું કબાટનાં કપડાં ફંફોસતી ઊભી રહી. એણે આવી કપડાંનો ઢગ ડેસ્ક પર નાખ્યો.

મને હસવું આવ્યું. કાચમાં મેં એની ઝાંય જોઈ, કોણી ડેસ્ક પર ટેકવીઃ એ વાંચવામાં રત થઈ ગયો હતો, બાઘુરામ! હું હંમેશાંની જેમ રસીદ આપવા ફરી, પણ દાઝતી હોઉં એમ ખચકાઈ. સાડી, બ્લાઉઝ, નાનાં ફ્રૉક્સ…! ચૂ… ટ… કી…! ખબર ના પડી શું થયું, પણ કોઈ અકળ રોષમાં મેં રઘુને બૂમ મારી. મારો અવાજ તરડાઈ ગયો. રઘુ આવ્યો, એને પાવતી બનાવવાનું કહી હું પગ પછાડતી કબાટ પાછળ ચાલી ગઈ. ચીડ તો એવી ચડી કે પુસ્તક ખેંચી ઝાપટું એના મોં પર, કપડાંનો ફૂટપાથ પર ઉલાળિયો કરું, જીવ ભરીને ભાંડું, દાંતિયાં કરું, લડું. ગેટ… આઉટ… એથી શું તું સારી લાગશે! કેવી પણ લાગું! શું બગાડ્યું છે એણે તારું? ઊંચી નજર કરીને પણ એણે જોયું નથી. એ જ… એ જ… તો કહું છું. કેમ? ચૂટકીને ચટકો લાગ્યો હતો. જો કહું છું, નાહકની તું…! નાવ… નોઅ… આર્ગ્યુમેન્ટ, યુ… ઇડિયટ! સ્ટુપિડ! ડમ્બ! મેં ચૂટકીને દબડાવી. મારે શું! હેલ વિથ… હિમ! થાય છે કે નકટા મનને તો…!

મેં બહાર જોયું. એ ચાલ્યો ગયો હતો. ડેમ્ન… યૂ…! ઝડપથી બહાર જઈ, ડેસ્ક પર ઝાપટ મારી, કપડાં જમીન પર નાખી હું ધૂંઆપૂંઆ ઊભી રહી. અચાનક છળમાં ડેસ્ક પર પડેલી પેન્સિલની અણી પર જોરથી શાર્પનર ફેરવવા માંડ્યું. અણી તીણી થઈ લાગણીની જેમ બટકતી જ ગઈ. કોઈ પાશવી વૃત્તિમાં ચંપલ નીચે કપડાં કચડી-મસળી નાખવા મેં પગ ઉપાડ્યો કે કોઈ ઘરાક આવ્યું, એને કોઈ બીજાનાં જ કપડાં ધર્યાં, બીજાને વધુ પૈસા પાછા કર્યા, ત્રીજાનો ટોટલ ખોટો માંડ્યો, ચોથાને જવાબ ન આપ્યો ને વડચકું ભર્યું! બાવરી બુદ્ધિ ને મૂર્ખ મનથી કંટાળી અંદર ચાલી જઈ, માથું પકડી ખુરશી પર ખીજમાં ફસડાઈ પડી… ‘ચૂટકી…! ચૂટકી…!!’ અકારણ ઉપાધિ વહોરી છે હં! કેમ બળી ગઈને! ઠેંગો, બળે મારી બલા, બળવાનું શું એમાં, મારે શી સગાઈ છે? તો તું આટલી અપસેટ કેમ છે? શટ…અપ! જીભાજોડી ના કર કહું છું ચૂટકી! અળવીતરા મનથી હું વિમુખ થઈ ગઈ. એનું કહેવુંય સાચું છે, અંદરથી ખાખ થઈ ગઈ છું. એ સાડીઓની ઝાળ, રંગના ડામ મને શેં લાગવા જોઈએ! એમ તો સેંકડો સાડીઓ આવે છે ને જાય છે, એથી તો કંઈ થતું નથી, તો આ કપડાંમાં એવું શું છે? એનાં કપડાં માટે પક્ષપાત છે, તો આ સાડીઓ પણ એ જ ધોવા નાખી ગયો છે! વાંક મારો જ છે ચૂટકી, મેં જ પડવા દીધું મનને, પાટુ પડે તો મારે જ ભોગવવાની, તે ભોગવીશ. તું જ તું જ છે. મન માયાવી રાક્ષસ : ઘડીક સુવર્ણમૃગ થઈ મારી સામે આવે છે, જેથી હું તારી રઢ લઈ બેસું, પછી હું મારામાં રહેલા રામને તારી પાછળ ધકેલું, એ તને અનુસરે, તારું પોત પ્રકાશે, તારા છલમાં તું જ ઘવાય, ધા નાખે, હું વ્યગ્ર થઈ પાછી મારી આડે લક્ષ્મણરેખા દોરું. હું જ એ ઓળંગું, હું જ એ ભૂલનો ભોગ બનેલી મારી જાતને ઉપાડી જાઉં, હું મને જ શોકવાટિકામાં બંદી બનાવી દઉં. હવે લક્ષ્મણરેખા, મારી હાંસી ઉડાવતી, બૂમરૅંગની જેમ મને જ ગ્રસવા પાછી ધસમસી આવી રહી છે. ક્યાં ભાગી છૂટું?

‘ભાઈ, હમણાં કોઈ કપડાં આપી ગયું?’ બહાર ડેસ્ક પર રઘુને કોઈ પૂછતું હતું. હું સફાળી ઊભી થઈ ગઈ. અવાજ સ્ત્રીનો હતો. જાણે શુંય કરી નાખીશ એવા છળથી મેં બહાર જોયું. સ્ત્રીનો નિખાલસ ચહેરો જોઈ મારો જીવ અચકાયો, પરંતુ અડિયલ મન આળું જ રહ્યું. ‘શું છે બે’ન?’ મારા શબ્દોમાં તોછડાઈ તરફડી. મોટી મોં-ફાડ ખોલી મધુરું મલકતાં સ્ત્રી થોડી નજીક આવી.

‘જુઓને બે’ન, હમણાં એક ભાઈ કપડાંનો ઢગલો આપી ગયો હશે, એમાં સાડીઓ…’

‘છે સાડીઓ…, લૉન્ડ્રી છે, જાળવશું, ફાડી નહીં નાખીએ…!’ ફાડી નહીં — નાખીએ. ચૂટકીનાં ઉચ્ચારણો, ચિરાટા બોલતા હોય તેમ દાંત વચ્ચેથી સરી ગયા. બાઈ મૂંઝાઈ.

‘ના બે’ન! હું એમ નહોતી કહેતી, પણ એમાં બ્લૂ કિનારની એક સાડી છે, એને છેડે એક ચાવી બાંધી છે…’

‘હશે, અમે ખાઈ નહીં જઈએ, પણ તમારે જોઈ, ઝાટકીને જ કપડાં મોકલવાં જોઈએ… રઘુઊઊ…!’ મેં ચીડમાં જ રઘુને બોલાવી, આદેશ આપ્યો. રઘુએ સાડી જમીન પરથી ઊંચકી ડેસ્ક પર મૂકી. બાઈએ છેડા ફંફોસી ચાવી શોધી કાઢી.

‘સારું થયું બે’ન, મળી ગઈ ચાવી, ત્યાં તો પેલી રિસાઈને બેઠી છે.’

‘પે…લી…’ બોલી પડ્યો પછી, ચૂટકીએ હોઠ કરડ્યો.

‘મારો વરુણ, સાવ ઘેલો છે. ગઈ કાલે ગામથી આવ્યાં તે મુસાફરીનાં પાંચ કપડાં તો વધુ હોય જ ને…! તે બસ કહે કે આજે કપડાં કોઈએ ધોવાનાં નથી, ને બધાં કપડાં અહીંયાં ઉપાડી લાવ્યો, પાછું હાથમાં ચોપડું તે થયું કે એકાદ પાડી ન નાખે તો સારું…’

ચૂટકી સાંભળ્યું, વરુણ. વી.ટી.એસ.નો ‘વી.’. બાઈની સફેદ સાડી, અડવા હાથ-કાન, કોરું કપાળ જોઈ મારો રોષ ધખતા તવા પર મૂકેલા થીણા ઘીની જેમ પીગળી ગયો, ને ચૂટકી ટહુકી : ‘ના… ના… એ કપડાં સંભાળીને જ આપી ગયા છે.’

‘એ જ તો થયું, બેબલીના ચારે-ચાર ફ્રૉક પલંગ પરથી ઉસરડી લાવ્યાં છે. રુચિને પહેરવા એક કપડું નથી, તે એણે ભેંકડો તાણ્યો છે. હું જ્યાં ખોલવા ગઈ તો ચાવી ના મળે… ને ક્યાંથી મળે, સાડી છેડે બાંધેલી તે…!’

‘બે…બી…’ ફ્રેશ — લેમનના ગ્લાસમાં ડબક કરતો બરફનો ક્યૂબ પડે તેમ મારા હોઠથી શબ્દ છટકી ગયો.

‘વૅકેશન છે ને, તે મામાને ઘરે આવી છે. જાઉં બે’ન ત્યારે, ચાવી મળી ગઈ તે સારું થયું…’ બાઈ ઉતાવળે દુકાનનાં પગથિયાં ઊતરી ગઈ. ચૂટકી ફસ્સ… કરતીકને હસી પડી… ‘સારું જ થયું ચાવી મળી ગઈ, તે ભેદ તો ખૂલી ગયો, ભ્રમ તો ભાંગી ગયો — જો સ્નિગ્ધા કેવી છે! છું-એવી-છું… છે કંઈ! આ ઘડી શ્રાવણની ઝરમરમાં ઝૂલતી કળી, ને પળ પહેલાં હતી બળતું ઊંબાડિયું. બટકણી બંગડી જેવી લાગણીઓના રંગીન ટુકડાનું કેલિડોસ્કોપ! મારા તરફ મને ઘૃણા ઊપજી, અવિવેક બદલ ક્ષોભ, પશ્ચાત્તાપ થયો.

રોષ-દાહ-ડંખ-શરમમાં મન ગૂંગળાઈ ગયું. અદેખી! છું, તો? મેં નીચા વળી એક પછી એક કપડાં ખંખેરી, ધૂળ સાફ કરી, ડેસ્ક પર મૂક્યાં. મૂર્ખ, જેનાથી દાઝી’તી એમાં જ હૂંફ શોધે છે! ચૂટકીએ ડપકું મૂક્યું. ઘડીક હું ચૂપ રહી, પછી એકાએક એની સામે જીભડો કાઢી, ડેસ્ક પર પડેલાં કપડાં, મારાં હોય તેમ બાથમાં સમેટી કબાટ પાછળ જઈ, કપડાં સ્પેશિયલ વૉશમાં નાખ્યાં, પરંતુ ‘વી’ ફૉર વરુણની ઇનિશિયલવાળાં પૅન્ટ-શર્ટ હાથમાં જ રહી ગયાં, અલાયદાં. મારાં આંગળીનાં ટેરવાં ‘વી’ની ઇનિશિયલને ક્યાંય સુધી પસવારતાં રહ્યાં, ને એકાએક લાગણીઓના એ ડોલતા દરિયા વચ્ચેથી ડોલ્ફિનની જેમ, ચૂટકીના મનમાં, કોણ જાણે કેમ, પણ, એક ઇચ્છા ઊછળી : એમનાં કપડાં હું જ ધોઈ નાખું તો!

ખલેલ

રેકોર્ડ-રૂમમાં દાખલ થતાં એણે જોયું. નવું કૅલેન્ડર હજુ લટકતું હતું. એ ખુશ થયો. આવતાંની સાથે જ આમ જોવાની એને ટેવ પડી ગઈ હતી. કારણ કે આ વર્ષે ઑફિસની પોસ્ટમાંથી જ એણે કૅલેન્ડર તફડાવેલું ને ઝઘડીને રાખ્યું પણ હતું. એણે નિશ્ચય કર્યોઃ આમ જ દર વર્ષે એક કૅલેન્ડર ઉચાપત કરીશ. ઑફિસના લોકો સમજે છે શું? રેકોર્ડ-રૂમ એટલે ભારખાનું; ભૂતકાળના ભંડારમાં બેઠા એટલે ભવિષ્યની જરૂર નહીં?

ફાઇલિંગ-ક્લાર્કની અદાથી ટેબલ પર ગોઠવાઈ. એણે થોકડાબંધ કાગળ કાઢી છૂટા પાડવા માંડ્યા. એને થયું, વાસ આવી! પણ એ અટક્યો. એને કંઈ વિચારવામાં ભૂલ થતી લાગીઃ ‘વાસ આવી’ નહીં. ‘વાસ — છે’ એમ થાય છે. એટલે? એણે સુધાર્યુંઃ એટલે એમ કે કોઈનો વાસ છે. કંઈ પણ હોય, અહીંયાંની હવા જ બદલાઈ ગઈ છે. હરખચંદનો ડાયરો જ ઉજ્જડ થઈ ગયો છે. છએક અઠવાડિયાંથી મન ચણચણે છે, વાતવાતમાં અકારણ બાધણ થઈ જાય છે. આ વર્ષે, આ બધું મને ક્યાંથી વળગ્યું?

ખુરસીના હાથા પર કોણી ટેકવી. કાનની બૂટ મસળતાં એણે નવા વર્ષનું રાશિફળ યાદ કર્યુંઃ ધંધો જળવાશે, ધન-પ્રાપ્તિ થશે, મન પ્રફુલ્લિત રહેશે; પેલા અંગ્રેજી પેપરમાંય હતું કે ‘ઇફ બેચલર્સ, ચાન્સિસ્…’ એણે રંજ કર્યોઃ ધૂળ ચાન્સિસ્, પેલી ડોરિસ ફાઇલ લેવા આવતી’તી તેય બંધ થઈ ગઈ! નર્યું જૂઠાણું છે. આ વર્ષની શરૂઆત જ ભાંડવાથી થઈ, એ કેમ સહન થાય! પેલો મુથુસ્વામી કહે, ‘એમ વચ્ચે પોસ્ટમાંથી કૅલેન્ડર ઉપાડ્યું જ કેમ?’ જાણે ઑફિસ એના બાપની થાપણ! તે અહીં તો પરખાવી દીધું, ‘…વધારે હલામણ કર મા, નહીં તો શાહસાહેબને કહી દઈશ કે ‘સ્ટેશનર્સ’ પાસેથી કમિશન…’ તે ભડક્યો. પણ મારે ચુગલી કરી શું કામ બાખડવું જોઈએ! કંઈ નહીં તોય એ મને બે-ચાર પેન્સિલો, રબર, નોટબૂકો આપતો’તો, તે બે’નના છોકરાઓને કામ લાગતી’તી; તે હવે…! મંડાણ જ અવળાં થયાં છે. કંઈક…!

અકારણ રોષમાં એણે જોરથી પંચિંગ-મશીન દબાવ્યું. ને કાગળોનો જથ્થો છેદાઈ ગયો. ફાઇલમાં પરોવવા એણે કાગળ ઊંચક્યા ને જોયું. છેદમાંથી ઑફિસ દેખાઈઃ પેલી રિસેપ્શનિસ્ટ મિસ ફર્નાન્ડિઝ, શાહસાહેબની કૅબિન, એમની સ્ટેનો ડોરિસ, તમાકુ ચાવતો તુકારામ, મિસ અડવાની, મિસિસ દફતરી, મિસ્ટર પટેલ, મિ. રેગે, મિ. ખન્ના, મિ. શંકર! એ અટક્યો. એને આશ્ચર્ય થયુંઃ શંકરિયો-ચાવાળો, મિસ્ટર શેનો! એને ભૂલ અસહ્ય લાગી. એણે વિચાર્યું, અંદર અધૂરાપણું-અધૂરાપણું લાગે છે, મજા નથી આવતી; ચા પીધી હોય તો — ટેસ્ડેદાર! એણે બૂમ મારી.

‘શંકર…!’

‘કેમ અલ્યા, ઘાંટા પાડો છો!’

‘એક મસલાવાળી, કડક…!’

‘આજ રોકડા, કાલ ઉધાર…!’

‘અલ્યા સાંભળ, કાલ આજ થશે કે નહીં?’

‘ત્યારે કહેજો.’

‘એટલે…?’

‘જેમ મેં માગ્યું ને તમે કહ્યું કૅલેન્ડર લેવા આવતે વર્ષે આવજો તેમ…!’

એ ગમ ખાઈ ગયો. એને ખાતરી થઈ ગઈ કે ચા નહીં આવે. એણે ગજવામાંથી રૂપિયો કાઢી સ્વગત પૂછ્યુંઃ ચા પીઉં? પણ સાવધ થઈ સિક્કો ઝટ પાછો સેરવી દીધોઃ તુકારામ જોશે તો પાછો ગઈ કાલે રૂપિયો ઉધાર લીધો’તો એની ઉઘરાણી કરશે! એ પોતાની સતર્કતા પર મરક્યો.

‘કેમ હરખચંદ, હરખાવ છો?’

‘તો શું તમારા નામનાં છાજિયાં લઉં, મિ. દવે!’ રેકોર્ડ રૂમમાં દાખલ થતાં દવે સામે એનાથી સહસા અવિચારી ડાચિયું થઈ ગયું.

‘આજકાલ ભાઈ, ભડકેલા રહો છો? બાકી આ દૂર ખૂણામાં આવેલા રેકોર્ડ-રૂમમાં તે જલસો જામ્યો હોય. હમણાં કંઈ તમારી તબિયત, સ્વભાવ…!’

‘સ્વભાવની માંડ્યા વગર, ફાટોને શું જોઈએ છે તે…’

‘૧૯૮૯ની ૩૧૭ નંબરની ફાઇલ!’

‘હમણાં નહીં મળે, શોધવી પડશે.’

‘તેમાં આમ છણકો…’

‘કહ્યુંને મોકલીશ, જાવ…’

‘હરખચંદ, ઉદ્ધતાઈનીય હદ હોય, ‘કમ્પ્લેઇન’ કરવી પડશે!’

‘જાવ, થાય તે કરો. આજનું કામ કરવું નહીં ને ભૂતકાળ ઉખેડીને બેસવું છે!’

એણે બબડતાં કાગળો પરોવી ફાઇલ બંધ કરી. એ ખિન્ન થયો. જોયું ને નાહકનો લડી પડ્યો. આમ જ કોઈ દી’ ‘મેમો’ મળશે! સ્વભાવ જ તડતડી ગયો છે. દવેને જોઈને જ ઊખડી પડ્યો. બાકી હું જ હમણાં ડાયરો ઉજ્જડ થઈ ગયા પર ખરખરો કરતો’તો. નક્કી કોઈ સવાર છે. હમણાંની તો ભૂંડી ગાળેય બોલાતી નથી… ખટકે છે. નહીં તો અબ્દુલ રઝાક આવે ને રમઝટ જામી જાય! તારી તો..! પણ સારું જ થયું, એ આપણું કામ કહેવાય? પરંતુ હાથે કરીને મેં જ ખેલ વીંખી નાંખ્યો. કંઈ સમજાતું નથી. વાતે વાતે ‘સેન્સર’નો ત્રાસ અનુભવાય છે. કોઈ સામે જ કપડાં બદલતું હોય એવો સંકોચ સોંસરો ઊતરી રહ્યો છે, કે પછી આપણાં ઉતારતું હોય એવી મરવા જેવી શરમ કોરી રહી છે.

ઘડીક અજુકતી ભો લાગે છેઃ કોઈ નજર રાખી રહ્યું છે, ને જો સરતચૂક થઈ તો સપાટાભેર સૂંઢ વીંઝી ભીંત સરસો ચાંપી, રોટલો કરી, ફાઇલો ભેગા થાપી દેશે; ખબરેય નહીં પડે કે… એને થયું નિરર્થક વિરાચોથી એની છાતી પર ભાર વધી રહ્યો છે ને દબાણના જોરે પાપડીના દાણાની જેમ કોઈ સટકવા આકળું બન્યું છે. આળા મગજનો ભરોસો કરવા જેવો નથી; અત્યારે કોઈ ન આવે તો જ સારું, નહીં તો લડી પડાશે. એ થોભ્યો, અંદરની અકળામણ ઓકવા માટે એને ઘાંટો પાડવાની અદમ્ય ઇચ્છા થઈઃ ‘રોક મા… ટોક મા…!’

કોઈએ સાંભળ્યું તો નથી ને? એણે સ-સંકોચ ફાઇલ ફંગોળી; પણ પછી કંઈ સૂઝ્યું નહીં. એની અનિશ્ચિત નજર સરતી રહીઃ પંચિંગ-મશીન, વેરાયેલા રંગીન ચાંદલિયા, કાગળના થડકલા, ફાઇલોનો ઢગ, ફરસથી છત સુધીના-વર્ષોના રેકોર્ડ ઠાંસ્યા—છ-છ માળના લોખંડના ઘોડા; એણે બેદિલી અનુભવીઃ આ બધું કડડડ… ભૂસ… પડે… તો…’

તો…! એને ચા સિવાય કંઈ યાદ ન આવ્યું. એને થયું ભૂખ પણ લાગી છે. એક દિવસ ધમધમાવેલી દાળ, ગાંઠિયા ને લાડુનો ગંજ આરોગવો જોઈએ. ઘણા દિવસથી લાડુ… ને હવે તો ‘બારમું-તેરમુંય’ બંધ થઈ ગયાં છે! એ સભાન થયોઃ અત્યારે ભૂખ લાગે તો કેમ ચાલે, લંચ-ટાઇમ તો દોઢ વાગે છે. કંઈ નહીં, શંકરિયો ચા મોકલે તોય મજા આવે; પણ આ ઓરડીમાં ચા પીવાની જમાવટ નથી રહી. બધુંય અંધારિયું છે. ભીતર વાંદા-ઉધેઈ ફરતાં હોય એવું લાગ્યા કરે છે. એક જ બારી, એક સાંકડો દરવાજો, ને પ્રકાશ પણ, રેકોર્ડ-રૂ એનાથી અભડાઈ જવાનો હોય તેમ હરિજનની જેમ ઉંબરે જ ઊભો રહે છે. ને પેલી ઊજળી હવાય તે! એકાએક એનો તંગ ચહેરો મલકાટમાં વિસ્તર્યોઃ પેલો સ્વીચવાળો ખૂણો બહુ અડવો લાગતો’તો, હવે કંઈક ઠીક લાગે છે. કૅલેન્ડર વગર તે ઑફિસ કહેવાતી હશે? સારું જ થયું તફડાવ્યું તે, હવે ઝટ રજાની ગણતરીએ થઈ શકશે.

જો ભૂલકણો! એને પોતાના પર જ ગુસ્સો આવ્યો, આજે પણ તારીખ કાપવાની રહી ગઈ જોયું! ઊભા થઈ, લાલ પેન્સિલથી તારીખ પર ત્રાંસો લીટો કરતાં એને થયુંઃ અત્યારે મિ. ગોખલે હોય તો બોલી પડત, ‘ત્રણ ને એક ચાર, આજનો નંબર ચાર, ચોકો-છકો, ઉઘાડ-બંધ, અમેરિકન-ફિચર, મટકા નંબર આઠ…’ બાપનું વહાણ ને બેસવાની તાણ…! રેકોર્ડ-રૂમ તો જાણે આંકડા-બજાર, તે આખો દી’ ‘બેટિંગ’ ખાતો હ્યાં જ બેઠો હોય! ચાલો હરકત નહીં. પણ પછી કરે તકરાર! તે સાહેબની ધમકીથી આવતી જ બંધ કરી દીધો. ને ખરી રીતે આ બધું ઑફિસમાં… પણ મારે શી નિસ્બત! હું જ નકામો છું, બિચારો એ બચ્ચરવાળ… ને કોઈ વખત મને જ જબરો આંકડો લગાડી આપતો’તો! હશે, જે થયું તે…

તે થયું ત્યારે. એણે દાંત ભીંસ્યાઃ શંકરિયાએ ચા મોકલી નહીં. કિંતુ એણે મન મનાવ્યું. આજ તેર તારીખ એટલે બધું અપશુકનિયાળ જ થવાનું. પણ તારીખિયું ફક્કડ માર્યું છે. કંઈક નાનુંસૂનું નથી — અઢી ‘બાય’ દોઢનું સિંદૂરિયું, મહાકાય! આ ગૂંગળાવતી એકલતામાં એની જ રાહત છે. એ જ ‘બ્રાઇટ-સ્પૉટ’ મન પર રમી જાય છે. વાહ…! વાહ…! નહીં, ચા! એને આડ-વિચાર ખૂંચ્યો. આજે તો પેટેય અમળાય છે. શંકર ચા લાવે તો ગરમાગરમ પેટમાં રેડી ભૂખને ‘ચા-પીતી’ કરી દઉં… પણ નહીં આવે, નસીબ જ બગડ્યું છે. નહીં તો કોઈ ને કોઈ હરિનો લાલ ચા ‘ઑફર’ કરે જ! હું લેવાદેવા વિનાનો વડચકાં ભરતો થઈ ગયો છું. પણ મારા હાથની વાત નથી રહી. થાય છે કે છોને બધાં મરતાં, કિંતુ ડીંડવાણું સૌનું અનહદ વધી ગયું હતું. સૌ ઑફિસ છે એ જ ભૂલી જવા આવ્યાં હતાં. પણ ટેસડા બંધ થતાં રેકોર્ડ-રૂમમાં કોઈ ફરકતું નથી. કે પછી ઊંઘમાંથી જાગતા ‘બેડ-ટેમ્પર્ડ ચાઇલ્ટ’ની જેમ મને કોઈ વતાવતું નથી. હું એકલો પડી ગયો છું. એકલો પડું છું ને ભૂખ લાગે છે અને ભૂખને લીધે સૂઝ પડતી નથી. કંઈ સૂઝતું નથી એટલે…!

ભૂખ તો લાગે જ ને! સવારના એક કપ ચા મળે તે પછી દોઢ વાગે ઉસળ-પાઉંવડાનું જમવાનું ને એક સિગારેટ તે જ. પાંચસો રૂપિયા તમે કમાઈને બનેવીના હાથમાં મૂકો એટલે એની બક્ષિસ રૂપે એ તમને દરરોજની પાંચની નોટ આપે! પણ વાંધો નહોતો આવતો. ડાયરો જામતો ત્યારે હરકોઈ હરખચંદને ખુશ રાખતું. શું કુબુદ્ધિ સૂઝી કે… નક્કી કંઈ મંડરાયા કરે છે. નહીં તો એકાએક રંગ-રાગ આમ ઊડી જાય, ના… ના…’

— ‘હરખચંદ, મિ. શાહચી સ્ટેનોએ એલ. ડી. કૉર્પોરેશનની ફાઇલ માંગીતલી છે.’ તુકારામે બગાસું ખાતાં મિશ્રભાષામાં ફાઇલ માગી એની વિચારધારા તોડી. એણે ખીજમાં જ ફાઇલ ખેંચી તુકારામ સામે ફેંકી, ને એની પીઠ પાછળ હોઠ કરડ્યોઃ પહેલાં જ્યારે ડોરિસ પોતે જ ફાઇલ લેવા આવતી ત્યારે બનાવતો ખૂબ. એક તો એ ભાષા સમજે નહીં ને આપણે ગુજરાતીમાં હાંકે જઈએ. એટલે હસીને એ પૂછે ‘વૉટ ડિડ્ યૂ…’ તે આપણે ‘નથિંગ… નથિંગ’ કહેતાં ફાઇલ ધરી દઈએ. કિશ્ચનિયાઓનું એક સુખ, પીંજણ ના કરે; ને કોઈ વાતનું સ્નાનસૂતકેય નહીં, ફાઇલ આપતાં બે વખત એનો હાથ પરસી લો તોય… પણ હવે ક્યાં રહી એ મખમલી મજા! ને ક્યાંથી રહે? એ તો ફાઇલને બહાને પટલાને મળવા આવતી’તી. કોઈએ ભેરવી દીધેલું કે… ને આજકાલ ઠીક વા ફાટ્યો છે પરજાત-ધર્મની છોકરીઓમાં કે પકડવો તો ગુજરાતી, સ્વભાવે ગરીબ ને પૈસાનો પર્યાય! આમ તો હું… પણ બધું આડરસ્તે ચડી ગયેલું છે. તે દી’ તો પટેલની નફટાઈ પણ કેવી! રેકોર્ડ-રૂમમાં ડોરિસનો હાથ ઝાલીને પૂછે કે ‘નવું ઘડિયાળ કિધરસે બોટ કિયા!’ ને ત્યાંથી પત્યું હોય તો ઠીક, પાછો છોડે જ નહીં. જાણે હું તો છું જ નહીં, ને ઘોડાની આડશમાં ઊભાં રહેલાં, ચેડાં… કોઈ જુએ તો! આપણાથી રહેવાયું જ નહીં. મેં તો છણકો કરીને હાથમાં ફાઇલ જોંસી ‘આ રેકોર્ડ-રૂમ છે. જુહુ…!’ ને પેલી તો જે ‘યૂ… બ્રુઉઉટ…’ કહીને છંછેડાઈ ગઈ. તે એ ઘડી ને આજનો દિવસ આ તરફ કોઈ ડોકાયાં જ નથી. તો અહીંયાં કોને… કંઈ શરમ જેવું ખરું કે! પણ હું જ કમઅક્કલ છું. એણે વાસ્તવિકતા તરફ જોયુંઃ મારા બાપનું શું જતું’તું. ભલે ને પડે ઊંડા ભમ્મરિયામાં! બાકી હાથે કરીને ગુમાવી, પટેલની દહાડામાં મફત મળતી એક ‘ગુલાબી’! ને હવે શંકરની દાદાગીરી!

એહ એહ…! દાદાગીરી તો મિ. ખન્નાની મેં ક્યાં સહી? મને કહે હું જે પડીકું આપું એ તારે સાંજના મિ. લાલને બોરીબંદર પર આપી દેવાનું. ને ઉપરથી રોફ કરે ‘કીપ યોર માઉથ સટ્…’ પણ આપે પાંચનું પત્તું! ગયે અઠવાડિયે થયું, છે શું આ? તો પડીકામાં અવનવા નક્કર કટકા… ચોટ્ટાઓ, પેલો મિ. લાલ ઝવેરી લાગે છે. કંઈ સગડબગડ…! મેં તો ખન્નાને પૂછ્યું, ‘આ બધું…’ તે કહે ‘ઇડિયટ, યૂ આર આઉટ્…!’ આઉટ્ તો આઉટ્. ઇડિયટ હતો ત્યાં સુધી પાપની પોટલી ફેરવી! ગનીમત કે ઢાંક-પિછોડામાંથી ઊગરી ગયો. હશે. એણે છુટકારાનો દમ લીધો. હશે શું? એ સતર્ક થયોઃ મળતું’તું એય ગયું. હવે તો ચોખ્ખું, શાંત લાગે છે; પણ ફિક્કું ને સુસ્ત! અંદર જીવ સુધ્ધાં ડોહવાય છે. એણે ક્ષણેક રૂંધામણમાં આંખ મીંચી ને ત્યાં જ ‘ઇન્ટરકોમ’ની ઘંટડી વાગી.

એણે રિસીવર મૂકી ૨૨૯ નંબરની ફાઇલ કેશવ સાથે મુથુસ્વામીને મોકલી. મુથુસ્વામી… એણે ખુરસી પર બેસતાં નામ દોહરાવ્યુંઃ એય ખૂબ લાભ લેતો’તો. ‘કોટેશનો’ સરકાવી લે અને પછી કોણ જાણે કઈ ગટરમાં ‘ફ્લશ’ કરી સમુદ્ર ભેળાં કરી દે, ને પૂછો તો કહે, ‘દો-ચાર પેન્સિલ લે જાના’ તે ઠીક કહેવાય! એક પેન્સિલ માટે નિમકહરામી! મેં તો દબડાવ્યો. પણ એ તો ઊંધો જ બાઝ્યો ને ‘કમ્પ્લેઇન’ કરી કે ‘લેટર્સ આર મિસિંગ’ એ તો ઠીક થયું. શાહસાહેબનું કવરનું કામ કરીએ તે એ આપણી વતી બક્યા, ને બચી ગયા!

અને પેલા ચતુર્વેદીની લપમાંથી પણ ઠીક છૂટ્યા. ઑફિસમાં, ને એય રેકોર્ડ-રૂમના કબાટમાં બાટલી મૂકે. પાછો દર કલાકે આવી એક કાતરો મારી જાય, તે આ કંઈ પીઠું છે! જોકે આપણી ખામોશી દર શનિવારે પંજાબી ખાણું અપાવતી. એ તો સમજ્યા, પણ પકડાઈએ તો, એ તો ઊભો રહી જાય — ‘કિસીકી બોતલ!’ ને એક ખાણા માટે પેટ પર લાત પડી જાય, પછી શાહ પણ વચ્ચે ના આવે. આપણે શોધ્યું બહાનું ને કરી બાધણ, તે પત્યું, ગઈ ખસ! જો કંઈ થાય તો શાહને જરૂર સંડોવું પણ એનું નામ શંકા!

જોકે શંકાએ જ લાભ અપાવેલો. પેલો ‘સરક્યુલેટિંગ લાઇબ્રેરીવાળો કવર આપી જાય તે મારે શાહની કેબિનમાં મૂકી આવવાનું ને આગલું કવર પરત કરવાનું. એક દી’ કરવામાં ડોકિયું થઈ ગયું — કર્યું. આવા ફોટા? અરર… આ સાહેબ, જેને બાપા કહેવાનું મન થાય, અરે પાંચ તો સંતાન છે, એમને આ બધું, આ ઉંમરે… મા, બેન, દીકરી… કે નહીં? આ અસલિયત! પણ આપણે ફર્નાન્ડિઝ કહે છે એમ ઑફિસમાં ‘ગૉડ-ફાર જોીએ. ને તેરી ભૂ ચૂપ ને મેરી ભી ચૂપ! પરંતુ વાત મિ. રેગેને દેખાડાઈ ગઈ. એણે તો રૂપિયો પકડાવતાં આંખ મારી ‘બીજી વખત આવે તો, દાખવ.’ ને પછી તો કોણ જાણે ક્યાંથી. વાત ફરતી થઈ તે ખનખનાખન ફોરાં જેવા રોકડા રૂપિયાનો વરસાદ! પણ કીચડ બહુ, સૂગ ચડી ગઈ. બેશરમોને કંઈ નામોશીય નહીં. આખો દિ’ કોઈ ને કોઈ હાજર, સાથે ‘રિસ્ક’ કેટલી…!

છેલ્લા પખવાડિયાથી શાહ ‘ટૂર’ પર છે તે બધા પૂછે, ‘હરખચંદ, હમણાં કંઈ ડાયરો-મુજરો થયો નથી!’ કેમ પણ આપણી કામન છટકી ગઈ ને રેગેને ભંડાઈ ગઈ, ‘ઘેર… છે ને વહિની! પછી ટંટો થયો ને બધાય વેરી થઈ બેઠા, આ સજ્જનનું કામ છે? પણ હું શું કામ સંત બનું? જાય, શાહ ને સૌ જહન્નમમાં! ખેર, ધીકતી કમાણી ગઈ. ધૂળ પડી એ કમાણીમાં! ખરું તો એ પૈસામાંથી જ મિ. પારેખ પાસેથી ટી-શર્ટ લીધું હતું.

પારેખ પણ બીજો ઠગ છે. જ્યારે જુઓ ત્યારે ઑફિસમાં ‘કટપીસ’નો વેપલો માંડી બેઠો હોય. રેકોર્ડ-રૂમમાં જ સ્તો! ને ઉપરથી ગળે પડ્યો કે મારે એના કપડાંના ટુકડા મારા ખાનામાં રાખવા. એ તો કેમ બને? તે એનો ય ધંધો બંધ કરી દીધો, પરંતુ કોઈ વેળા મળતું ‘કટપીસ’ ગયું. ગયું તે ગયું. પણ આમ વફાદારી નેવે મુકાય છે! આપણે ફાઇલિંગ-ક્લાર્ક એટલે ફાઇલિંગ કરતાં રેકોર્ડ-રૂમમાં બેસવું. બસ.

એ મૂછમાં હસ્યો. એને થયું આ ત્રણ વર્ષે રાંડ્યા પછીનું ડહાપણ જો ઉભરાવવા માંડ્યું છે. આપણને શું? જીભડો બાંધી રાખવાથી સૌની મહેર રહેતી હોય તો ખોટું શું છે! જોયા કરવાના ખેલ! આપણે શીલ-દુશીલ જોખવાવાળા કોણ? આ બધું સમજું છું. છતાં કંઈ હાથની વાત નથી રહી — થઈ જાય છે. કોઈનો વાસ છે! એ વિથરાયોઃ કંઈ પણ હોય, રોનક ચાલી ગઈ; રહ્યું છે, તો આ રંગીન કૅલેન્ડર!

ફાઇલ ખોલી એણે વિધુર જેવો નિસાસો નાખ્યોઃ બધું જ ખાલી લાગે છે. એકલો પડી ગયો છું. બાકી અહીંયાં — લોકો બીડી પીવા કે પંચાત કરવા છટકી આવે; અબ્દુલની શેરો-શાયરી થાય; દવેના રેસના ઘોડા, ટ્રેનની અધૂરી ‘રમી’ રમાય; ઉધારની લેવડદેવડ, કમિશનની આપ-લે, પેલાં ફોટો-ચોપાનિયાંના રૂપિયા રેલાય, મહત્ત્વનો કોઈ કાગળ ડૂચાય; ઘરભેગી થવાની ‘સ્ટેશનરી’ બંધાય. ડોરિસ-પટેલની જોડી. ટૂંકમાં દોઢસો માણસની ઑફિસમાંથી પાંચ-પંદરનો ડાયરો તો હ્યાં જ જામ્યો હોય! બધાની મીઠી નજર ને માગ્યા વગરનો લાગો મળે તો સાંજના ઘરે જવાનુંય મન ન થાય.

એણે કટાણું મોં કર્યું. ઘર…! એ ચાલ, માંદલી મોટીબહેન, એનાં છ છોકરાં, મોટી ઇન્દુની સુવાવડનો ખાટલો, પાનની પિચકારી મારતો ગંધાતો એનો વર. દાદર ઘવડ-ઘવડ કરતાં બનેવી ચંપકલાલ, વાંદા-સૂંઘ્યું કાંદાનું શાક, ઠરીને ઠીબડું થઈ છીબા પરના પરસેવાથી પોચી પડેલી ખીચડી, ચાલીનો છ ફૂટનો ઓટલો, વાસ મારતાં સ્વપ્નાં આવે એવી સંડાસ નજીકની પથારીની જગ્યા, સાંકળચંદની સવારની ઠેસ, ડબલાના છાંટા, ફૂવડ બહેન-બનેવીનું સાત વાગે ઊઠવું ને આઠે મળતો ચાનો વાડકો! પછી હાશ, જલ્દી ભાગ ઑફિસે… ત્યાંનો ડાયરો, લાગો ને વહેલી પડે મહેર નજર!

અપ્રસન્ન મને એણે ટેબલ પર નિશ્ચિત હાથ પછાડ્યોઃ ઠીક ન કર્યું, હાથે કરીને ખોયું બધું! વાતવાતમાં ગરીબ ક્લાર્કથી આમ અળખામણા થઈ પડાય! આ પોષાય? સૌ મોં ફેરવી ગયાં છે. સૌ કોઈ ફાઇલની ‘રિક્વિઝિશન-સ્લિપ’ મોકલે છે, જાણે એકાએક બધા કામગરા, વફાદાર ન થઈ ગયા હોય! જાતજાતની ‘કમ્પ્લેયન્સ’ પણ વધી છે, ને પરેશાની પણ. છતાં બધું જ શાંત, ઊજળું, મોકળું લાગે છે. સાથે એકલવાયું, અતડું, ખાલી પણ! મગજ ચાલતું નથી. ફરીફરીને ભૂખ લાગે છે. કોને ખબર આ ભૂખ ક્યાંથી ઊઘડી છે! ભૂખ નહીં — ભૂખોઃ વાતની, આંખની, સમજની, મનની, પેટની…! આ ભૂખ ખોટી છે — બગાડની. ‘પરગેટિવ’ની જરૂર છે. હવે ક્યારે રજા આવે છે? એણે જોયુંઃ ત્રણ દિવસ પછી રવિવાર છે, ત્યારે એરંડિયું લઈ લઈશ. જોયું કેવી ખબર પડી ગઈ કૅલેન્ડર સામે છે તે? બસ હવે રવિવારે વાત. પણ ત્યાં સુધી ક્યાં જીવ પરોવવો! ચાની તલપ અદમ્ય થતાં એનો શંકર પર મિજાજ ગયો.

એને લાગ્યું એનો મિજાજ પોતાના પર વધુ ગયો છે. કંઈ અકલ્પ્ય અનુભવાય છેઃ જાણે ‘રેડ હૅન્ડેડ’ પકડાયો છે. લથપથ ધૂળિયા પગે કાશ્મીરી ગાલીચા પર ઊભો છે. ઠાકોરજીના વાઘા પર વાંદાની જેમ ફરી રહ્યો છે! ‘ભરાઈ પડ્યાં’ જેવું અડવું લાગે છે. ખેંચતાણ વધી રહી છે. કોઈ નથી આવતું તો ગમતું નથીઃ આવે છે તો લડી પડાય છે. ભીતર કંઈક ઊઘડ્યું છે. પણ જોઈને ચક્કર આવશે એવો ભય લાગે છે. ટૂંકમાં હું ‘હું’ નથી, ને છું, પણ, એવું કંઈ થાય છે! નહીં?’

વિચાર-દુર્ધર્ષથી કપાળ પર બાઝેલો પરસેવો લૂછવા એણે માથે રૂમાલ દાબ્યો. એને લાગ્યું મોઢું ધોયાથી શાતા વળે છે — મળતી નથી. પણ ઊંઘમાંથી ઊઠ્યા પછી પોપચાં નીચે લથડતી નીંદરડીના કૅફનો આનંદ ઓર છે. શાતાથી શું; લાડવા ખાવા જોઈએ; ડાયરો તો સાવ જ ઊજડી ગયો! એવું લાગે છે કે જાણે વિચારો ઘડીક ઊંઘી જાય છે, કે ઊંઘમાં વિચારી રહ્યો છુંઃ રેકોર્ડ-રૂમમાં પ્રકાશ પડે છે — વધુ, સ્ફૂર્તિલો, તેજસ્વીઃ હવા સભર, સૌરભ ભરી છે! એકાએક બગીચામાં કોઈ બારી ઊઘડી ગઈ હોય તેમ હવા-ઉજાસના ફરેરાટા બોલે છે, થાય છે બધું ઊડી જશેઃ કાગળ, ફાઇલ, ઘોડા, રેકોર્ડ, ગમગીની, દુવિધા, પેલી-પેલો… વાસ પણ…’

‘પડાઆઆ…ક્…’

કંઈ અવાજ થયો. નહીં? એ પ્રશ્નમાં જાગી ગયો. બારી ક્યાં ગઈ? બંધ થઈ ગઈ? એ વિમાસી રહ્યો. હવા-ઉજાસના ફરેરાટા…! બારી ક્યાં હતી! ત્યાં તો છે કૅલેન્ડર! શું બારી…!

‘પકડલા…!’ કેશવના શબ્દોએ એનું ધ્યાન ખેંચ્યું. ‘શું થયું, કેશવ!’

‘તે ઊંદીર, પકડલા!’ કેશવે પાંજરું બહાર કાઢ્યું. એ સચેત થયોઃ પાંજરું બંધ થયું કે બારી? ઉંદર ત્યાં પણ હતો — છે! એ ચકિત થઈ હસ્યો. પકડ્યો! એ જ, આટલા વખતથી કેમ સૂઝ્યું નહીં? એ હોય, ન હોય તો, અહીંયાં કોને પડી છે. પણ અવજ્ઞા ન થાય. ધૅટ્સ રાઇટ, ‘કૉન્શિયસ્’ થઈ જતો’તો…! સમજાઈ ગયું ચંદ-હરખ હવે પાછા હરખચંદ થશે. હુંય મૂર્ખ છું કેટલો મોહ હતો. આવી ખબર હોત તો! નેવર માઇન્ડ… એમની હાજરીમાં જ સ્તો! આઇ ગૉટ ઇટ… પકડ્યું!

‘કાય, સાહેબ?’ પાંજરું લઈ જતાં કેશવે સ-સ્વર સ્વગત ઉચ્ચારાયેલા શબ્દો સાંભળી પાછું જોયું. ‘કંઈ નહીં, તું જા ને શંકરને પાઠવ…!’

ખુશ થઈ એણે પગ પર પગની આંટી ચડાવી ખંધું હાસ્ય ફેંક્યું. પોતે પોતાના પર ફિદા થયેલો લાગ્યો. એણે તર્ક મમળાવ્યોઃ આવતા વર્ષે જોઈશું. પણ આ વર્ષે ના પાલવે. નાહકનું રહેંસાવાય છે! એણે શંકરની રાહ જોતાં આઠ-દસ કાગળ ફાઇલ કરી નાખ્યા. શાબાશ હરખચંદ એણે ઉપર જોયું. શંકર આવી ગયો હતો.

‘કેમ બોલાવ્યો, કહ્યુંને ઉધાર ચા…’

‘અલ્યા ડોબા, સાંભળ!’ એણે શંકરને તતડાવ્યો, ‘તું કંઈ માગતો’તો ને, લઈ જા.’

‘લઈ જાઉં, સાચે જ! આવડી મોટી પવિતર છબીવાળું કૅલેન્ડર! ઓહો… આ સિન્દૂરિયો રંગ, દુંદાળો દેવ, લાડવાનો ગંજ, ને મૂષક મા’રાજ, એમનાં દરરોજનાં દર્શન! વાહ, આ તો ફળે એવા જમણી સૂંઢના ગણેશ છે! ઉત્તમ!’

‘શ્રેષ્ઠ, સદે તો લઈ જા, બાકી મને તો… ને જો!’

‘હમજી ગ્યો, ગરમાગરમ બે કચોરી ને ટેસ્ડેદાર ચા, અબઘડી આવી!’

‘પૈસા…’

‘આ ગજાનનની કિરપા, ફાવે ત્યારે આલજો, ને…’

એ ખડખડાટ હસ્યોઃ ‘પકડી, રેડ-હૅન્ડેડ પકડી પાડી…’ ધડાક દઈને એણે કાગળ પંચ કર્યો. કચોરી ને ટેસ્ડેદાર ચા…’ જોયું ને શરૂઆત થઈ ગઈ! એણે ફાઇલ કરવા કાગળ ઊંચા કર્યા ને છેદમાંથી જોયું કે…

LXVI

યોગેશ જોશી

ચંદરવો

શારદામાને સહેજે ઝંપ નહીં. આટલી ઉંમરે અને આવી તબિયતે ઓટલે બેઠાં છે તડકામાં. ઘરમાં બેસે તો દેખાય ક્યાંથી?! મોતિયો ઉતરાવેલી, ઝાંખું ઝાંખુંય માંડ જોઈ શકતી ઝીણી ઝીણી આંખો, શિયાળુ તડકાનો ઉજાશ અને ધ્રૂજતા હાથમાં સોયદોરો. આજુબાજુ પડેલા રેશમી કાપડના નાના-મોટા રંગબેરંગી ટુકડાઓ.

‘લી છોડી…’ શારદામા બોલ્યાં, ‘કુણ સ? મનં તો બળ્યું અવ ભળાતુંય નહીં, કોક છોડી રમ સ એટલું દેખાય. પણ કુણ સ એ ખબર નોં પડ. ઓય આવજે લગીર. આ દોરો પરોઈ આલજે.’

છેલ્લા કેટલાય મહિનાઓથી, શારદામા આમ ઓટલે બેઠાં હોય ને રંગબેરંગી નાનામોટા ટુકડાઓ સાંધીને ચંદરવો બનાવતાં હોય.

‘શું કામ આંખો બગાડો છો, બા?’ સુરેશે કહેલું, ‘બેઠાં બેઠાં માળા કરો ને!’

‘એ તનં હમજણ નોં પડ.’

‘પણ બા, હમણાં આપણા ઘરમાં પ્રસંગ પણ ક્યાં આવવાનો છે?’

‘શું બોલ્યો? અવ ફરી આવોં વેંણ કાઢતો નંઈ. ગીતાનં જનમે દહ વરહ થયોં તે હું થયું? મીના આઈ એ પસ અગિયારમે વરસે તું આયો’તો. વહુનં દા’ડા રે’શે નં છોકરો જ આવશે. અનં ઈનીં જનોઈ જોયા વના મનં મોત ની આવ, હમજ્યો?’

‘બા,’ ક્યારેક દીકરાની વહુ ધીમા સાદે સમજાવતી, ‘પ્રસંગ હશે ત્યારે મંડપવાળા જ ચંદરવો બાંધી જશે. તમે આરામ કરો ને બા, આંખે દેખાતું નથી તોય…’

‘એ તનં હમજણ નોં પડ. નવરી બેહી રહું તો મોત વે’લું આવ. મીના પઈણી તાર મંડપવાળા મંડપ બોંધી ગ્યા’તા, પણ ચંદરવો તો મીં મારી જાતે બનાયેલો જ બંધાવડાયો’તો. એ ચંદરવો મીં હાચવી રાખ્યો’તો તે સુરિયાના લગનમોં કોંમ આયો. એ પછીય એ ચંદરવો મીં હાચવીને રાખ્યો’તો ક ફરી પ્રસંગ આવ તાર કોંમ આવ… પણ ફરી પ્રસંગ નોં આયો. ગીતા જનમી ઈંના પગલે ઘરમોં આટલી લક્ષ્મી આઈ તે ઈના જ પગલે ભગવોંન દીકરોય આલશે. બસ, એ દીકરાની જનોઈની વાટ જોતી હું રોજ આ ચંદરવામોં ટોંકા લઉં સું. જૂનો પેલો ચંદરવો તીં હાચવ્યો નંઈ તે ઉંદેડાએ કોરી ખાધો. પણ ઈનું તો કાપડેય કોહી ગ્યું’તું…

શારદામાને આટલાં વરસ થયાં. આંખો લગભગ ગઈ. વાના કારણે થોડાંક ડગલાંથી વધારે ચાલવાનુંય બંધ થયું. શરીર પરની ચામડી… ચામડી? ના, કરચલીઓ જ કહો. આંખે ને હાથે-પગે રોજ આવતા સોજા. ખોરાક અને ઊંઘ પણ નહીંવત્. બી.પી.ની તકલીફ. પણ અવાજ ઘૂઘરા જેવો. એમની વાતોમાં ક્યારેય ઓટ નહીં. સતત ભરતી જ. પગ ભાંગ્યા ત્યારથી ભજનમાં જવાનું બંધ થયું. નહીંતર ભજનમંડળીમાં શારદામા ભજનોની જે રમઝટ બોલાવતાં… કાનુડાનું ભજન ગવડાવતાં ગવડાવતાં એમની ભીતરમાંથી એવું તો પૂર ઊમટતું કે, કોઈ બાઈ એના એકાદ-બે વરસના દીકરાને લઈને આવી હોય તો એ ટેણકાને તેડીને શારદામા નાચવા લાગતાં. એની નાની ચોટીમાં મોરપિચ્છ ખોસતાં ને જો છોકરું ડાહ્યુંડમરું હોય ને રડે નહિ તો ભજનોને અંતે માતાજીના ફોટાની આરતીના બદલે આ નાનકડા કાનુડાને જ પાટલા પર બેસાડી એની આરતી ઉતારતાં! પણ એ બધું તો હવે ભૂતકાળ બની ગયું…

ઉંમરે અને વાએ શારદામાના પગ ભાંગ્યા એ પછીય ભજનમંડળીની બહેનો ઘોડાગાડી કરીને એમને તેડી જતી. વાથી ઢીંચણના સાંધા રહી ગયા હોય તે પગ બિલકુલ સીધા ન થાય છતાં શારદામા ગાતાં ગાતાં ઊભાં થઈને થોડા વળેલા પગેય ડગુમગુ નાચતાં. પછી ટાંટિયા સાવ ભાંગ્યા ત્યારે નાચવાનું બંધ થયું. પણ ગાવાનું ચાલુ — ‘હરિને ભજતાં હજી કોઈની લાજ જતાં નથી જાણી… રે…’

એક વાર તો, એમણે ગીત ઉપાડ્યું, ‘મેહુલો ગાજે ને માધવ નાચે…’ ને ભાવાવેશમાં ટાંટિયા કામ નથી કરતા એ ભુલાઈ જ ગયું! એ તો ફટ કરતાંક ઊભાં થયાં, આંખો મીંચાઈ, બે હાથ નૃત્યની મુદ્રામાં ઊંચા થયા… પણ પગે કહ્યું ન કર્યું તે પડ્યાં ને થાપાનું ફ્રૅક્ચર.

એ પછી ભજનમંડળીમાં જવાનું બંધ થયું, પણ ભજન થોડાં બંધ થવાનાં હતાં? ઓટલે ચંદરવો બનાવતાં બેઠાં હોય ત્યારે ભજનો તો વહેતાં જ હોય. પણ હા, ચોમાસાની નદીઓ જેવાં નાચતાં, ઊછળતાં, ઘૂઘવતાં લયવાળાં નહિ; પણ શાંત ધીમા સૂરલયવાળાં.

પેલી છોકરીએ સોયમાં દોરો પરોવી આપ્યો. શારદામાએ ટાંકા લેવાનું શરૂ કર્યું. હવે ખાસ કામ બાકી નહોતું. ચંદરવો પૂરો થવામાં હતો. જો મહિનો માંદગીમાં ન ગયો હોત તો ક્યારનોય બની ગયો હોત — ચંદરવો. શારદામાને હાર્ટ ઍટેક આવી ગયેલો. ડૉક્ટરે પૂરા આરામનું કહેલું, પણ થોડુંક ઠીક થતાં જ શારદામા ધીરે ધીરે ડગ ભરતાં આવ્યાં ઓટલા પર, હાથમાં રેશમી ટુકડાઓ અને અધૂરા ચંદરવાનું પોટકું લઈ. બરાબર એક મહિના સુધી ઓટલો સૂનો થઈ ગયેલો ને આજે ફરી ઓટલો શોભી ઊઠ્યો — રંગબેરંગી રેશમી ટુકડાઓ અને અધૂરા ચંદરવાથી.

ટાંકા લેતાં લેતાં શારદામાે ઉપર જોયું.

બસ, બરા…બસ ત્યોં જ આ ચંદરવો લગાઈશું…

આ વિચાર સાથે જ શારદામાને હજી અધૂરો છે એવો ચંદરવો, પૂરો થઈ ગયેલો અને ઉપર ટીંગાતો દેખાયો — ઝાંખો ઝાંખો નહીં, ચોખ્ખોચણક! રેશમની સુંવાળપ અને ચળકાટ સાથેના બધા જ રંગો અને ભાત એકદમ ચોખ્ખાં!

…આટલું ચોખ્ખું તો મનં ક્યારેય ન’તું ભળાતું… મારી ઓંખો હારી થઈ ગઈ ક હું?! કૅં સ ક એંસી-નેવું થયાં પસ કોઈ કોઈને નવા દાંત ફૂટ સ ઈંમ મારી ઓંખોમાં નવું તેજ ફૂટ્યું ક હું?! અવ નવા દોંત ફૂટશે?!…

‘બા…’ દીકરાની વહુએ કહ્યું.

‘બા…’ ફરી મોટેથી કહ્યું.

શારદામાએ ચહેરો ફેરવ્યો.

‘તબિયત હજી ઠીક નથી થઈ ને ક્યાં આ બધું લઈને ઓટલે બેઠાં? મને તો એમ કે તમે અંદર સૂતાં છો. રહેવા દો ને બા; આપણે નવો ચંદરવો ખરીદી લઈશું.’

‘તનં હમજણ નોં પડ. કોકે બનાયેલા ચંદરવામોં ન મીં બનાયેલા ચંદરવામોં આભ-જમીનનો ફેર. વળી, મંડપવાળાનો ચંદરવો તો હત્તર ઠેકાણે વપરાયેલો હોય, હમજી?’

‘તો બા, બાકીના ટાંકા હું લઈ આપું?’

‘હજી મારા હાથ ભાંગી નથી ગયા.’

પડોશીઓ તો કહેતાં પણ આજે વહુનેય લાગ્યું કે ઉંમર થઈ તે બાનો સ્વભાવ… ‘શારદાબુન’, પડોશમાં રહેતાં ડોસી સામેથી આવતાં બોલ્યાં, ‘આ હું ઓંખો ફોડવા-બેઠાં સો? ચંદરવો બનાઈનં વળી હું કરવું સ તમાર? હૂત હૂત માળા કરો ન તમતમાર. અવ ભગવોંનનું નોંમ વધાર લો… સંસારમોં બઉ મન નોં રાખશો. ગોંડોં થ્યોં સો ક હું? જ્યાર જુઓ ત્યારે બસ, ચંદરવો જ ચંદરવો… ચંદરવો તમારી જોડે નીં આવ. હા, મું તો હાચો અક્સર કું. આ હાર્ટ ઍટેક આઈ જ્યો તોય હજી ચંદરવામોંથી ચિત નથી હટતું? અનં તમાર ઘરમોં ક્યોં કોઈ પ્રસંગેય આબ્બાનો સ?…’

અત્યાર સુધી ચૂપ રહૈલાં શારદામાનો ગુસ્સો ભભૂક્યો. આંખો રાતી મરચાં જેવી થઈ. જમણો હાથ ઊંચકાયો, શરીર ધ્રૂજવા લાગ્યું ને જ્વાળામુખીની જેમ એમના કંઠે અવાજ ફૂટ્યો. ‘મેર મૂઈ… ઝેરીલી, અવથી તારું કાળું મૂઢું નોં બતાવતી મનં… નં મું મરી જઉં નં તાર રોવાય નોં આવતી…’

નક્કી, શારદાબુનનું ચસકી જવાનું — એવું બબડતી પેલી ડોસી ચાલી ગઈ.

શારદામાની સંભાળ રાખવા વહુ ચૂપચાપ એમની પાસે બેઠી. સુરેશ પણ બારણામાં ઊભો રહેલો. પણ શારદામાને ઘરમાં જવા માટે સજાવવાની કોઈની હિંમત ન ચાલી.

થોડીક ક્ષણો એમ જ ચૂપચાપ પસાર થઈ.

ઝીણા ઝીણા ટાંકા લેતાં શારદામાના ધ્રૂજતા હાથોથી થોડાક ટાંકા મોટા મોટા લેવાઈ ગયા. પછી એમનો હાથ અટક્યો.

મનમાં થયું. વહુનં છોકરો આવ નં એ જનોઈ દેવા જેવડો થાય એટલું તો મું અવ નંઈ કાઢું… પણ આ ચંદરવો પૂરો થાય એટલા દા’ડા તો કાઢે જ કાઢે…

એમની આંખો વધારે ઝીણી થઈ. કપાળમાંની ઢગલોએક કરચલીઓ એકમેકની વધારે નજીક આવી ને એમની દૃષ્ટિ કશાક અદૃશ્યને જોવા લાગી.

‘વહુ બેટા,’ શારદામા બબડતાં હોય એવું બોલ્યાં, ‘કેટલાં વરસોથી ઘરમાં પ્રસંગ નથી આયો?’

‘મારાં લગનને થયાં એટલાં.’

‘સુરેશનં બોલાય.’

જાળી પાસે ઊભેલો સુરેશ આવ્યો.

‘જો સુરિયા, કેટલોં બધોં વરસોથી આપડા ઘરમોં પ્રસંગ નથી આયો… તે મનં થાય સ ક અવ એકાદ પ્રસંદ કરીે નં નાત આખી જમાડીએ.’

સુરેશને થયું, કેમ બા આમ બોલે છે? હમણાં ક્યાં કોઈ જ પ્રસંગ આવવાનો છે?! બાને ક્યાંક…

‘જો બેટા,’ ધીમો સાદ વધારે ધીમો કરીને શારદામા બોલ્યાં, ‘જો, અવ મું ઝાઝું નથી કાઢવાની… વહુનં દીકરો આવ નં ઈંની જનોઈ જોઈનં જવાની ઇચ્છા હતી. પણ અવ ભગવોંનની મરજી એવી નથી… તે થાય સ ક મરતાં પહેલાં એકાદ પ્રસંગ જોઈનં જઉં… તે મારી જીવતક્રિયા ઊજવીએ…’

‘જેવી તમારી ઇચ્છા, બા.’

‘તો જો. વૅલામોં વૅ’લું મૂરત જોવડાવ નં ક્યાડ છપાઈનં મોકલી દે બધોંનં. મોકલ એ પૅ’લાં મનં બતાવજે. કોઈ નોંમ રઈ નોં જાય. નં બૅંકમોંથી પૈસા ઉપાડીનં બધી વ્યવસ્થા કરવા મોંડ. ધૂમધોંમથી જીવતક્રિયા ઊજવવી સ…’

પછી તો મુહૂર્ત જોવડાવ્યું. કાર્ડ છપાવીને બધાંને મોકલ્યાં. શારદામાની દીકરી મીના, અને એની બેય દીકરાઓ — જયા, માયાને તો ખાસ્સાં વહેલાં બોલાવી દીધાં. જમાઈ પછીથી આવે એ ચાલે. પણ દીકરીઓને તો વહેલી જ બોલાવવી પડે ને? એમને જે કંઈ ખરીદવું હોય એ જાતે પસંદ કરે ને? સજ્યામાં મૂકવા માટેનો સોનાનો હાર ઘડાવવા દઈ દીધો. બીજી વસ્તુઓ — પલંગ, ગોદડું, રજાઈ, મંગળસૂત્ર, વાસણકૂસણ ને બીજી કંઈ કેટલીય ચીજવસ્તુઓ ખરીદાવા માંડી. શારદામા બધાંને બોલાવીને પૂછતાં ને જેને જે જોઈએ તે ખરીદાવતાં ને ચંદરવો પૂરો કરવામાં તો ખાસ્સો સમય આપતાં. ચંદરવાના ટાંકા લેતાં લેતાં, પોતાના જીવતરમાંથીય, સમયના કેટલાક રંગબેરંગી ટુકડાઓ સંધાઈ સંધાઈને શારદામાના હૃદયમાંય જાણે એક ચંદરવો રચાતો જતો. એમનામાં રોજ રોજ નવો જ ઉત્સાહ અને સ્ફૂર્તિ ફૂટતાં જતાં.

જયા-માયાએ તો કેટલાંક પુસ્તકોય માગ્યાં. તો એય શહેરમાંથી મગાવ્યાં. ને ગીતા માટે ઢગલોએક રમકડાં.

‘મમ્મી’, જયાએ પૂછ્યું, ‘જમણવારમાં શું કરવાનું? મને તો લાડુ સહેજે ના ભાવે.’

‘આવા પ્રસંગે તો લાડુ જ થાય, બીજું નોં કરાય.’

‘હું કોંમ નોં કરાય?’ શારદામા તરત બોલ્યાં, ‘ભોંણીનં જે ખાવું હોય એ બનાવડાવજો.’

પછી નક્કી થયું — શિખંડ, પૂરી, બે શાક, કઠોળ, કચુંબર. રાયતું, ફરસાણ અને કઢી-ભાત.

જમણવારનો સામાન — તેલના ડબા, અનાજ, કઠોળ વગેરે ખરીદાયું. ને એ વીણવાકરવાનું કામ ચાલવા લાગ્યું, ઘરની સાફ-સૂફી થઈ. બધાંય તાંબા-પિત્તળનાં વાસણો મંજાવ્યાં. ઘર ધોળાવ્યું ને દીવાલોનો નીચલો અડધો ભાગ લીલા રંગથી રંગાવ્યો. ગજબ સ્ફૂર્તિથી શારદામા આ બધાની દેખરેખ રાખતાં.

એમનો ચંદરવોય તૈયાર થઈ ગયો.

ધોળાવતી વખતે દેવદેવીઓના ને બીજા ફોટાઓ નીચે ઉતારેલા. એ જોતાં શારદામાએ કહેલું, ‘આ બધાય ફોટા જૂના થઈ ગ્યા સ તે સુરેશ, જા, બધાય ફરીથી મઢાય અનં બધામોં ઇસ્ટીલની ફરેમ નંખાવજે.’

‘અને બા,’ માયા બોલી. ‘તમારા ચહમાની ફરેમય ઇસ્ટીલની મંગાવો ને!’

‘મેર મૂઈ! મારા ચાળા પાડ’સ! પણ અમને તે ક્યાંથી આવડ તમારા જેવું બોલતાં? હારુ ભૈ સુરેશ, મારા ચહમાની ફરેમય ઇસ્ટીલની. બસ માયા, અમં રાજી?

પછી ફોટાઓ ફરીથી મઢાવ્યા ને શારદામાએ કહ્યું તે પ્રમાણે ટીંગાડ્યા. બાનાં સ્ટીલની ફ્રેમવાળાં ચશ્માંય તૈયાર થઈ ગયાં.

‘હા…!’ માયા બોલી. ‘બા તો નવાં ચશ્માંમાં જામે છે, હોં!’

‘અરે મું જુવોંન હતી તાર તો…’ કંઈક બોલતાં બોલતાં શારદામા અટકી ગયાં. પણ, પણ… આ ઉંમરેય, સોળ વરસની શરમ એમના ચહેરા પરની કરચલીઓ ઓળંગતી ઊભરાઈ આવી!

બધાંય માટે નવાં કપડાં સિવડાવવાનો શારદામાનો હુકમ થયો.

આ સાંભળી જયા તો મશ્કરી કરતાં બોલી, ‘પણ બા, આ તો મરણ પછીની ક્રિયા તમે એડવાન્સમાં ઊજવો છો ને? તે અમારે બધાંને સફેદ કપડાં ના પહેરવાં પડે? ને મમ્મીને અને મામીને કાળો સાલ્લો…’

‘બસ, બસ, બંધ કર. ચિબાવલી, આટલી ઘઈડી ક્યારથી થઈ ગઈ? જો, હોંભળ, હું મરી જઉં નં એ પછીય કોઈએ કાળા હાલ્લા પેરવાના નંઈ, ક રોવા-કૂટવાનું નંઈ, ઈંમ જોંવાનું ક હું જોંણ બા’રગોંમ ગઈ. અનં…’

બાળ કાનુડાના ફોટા પર નજર પડતાં જ શારદામા ક્યાંક ખોવાઈ ગયાં. એકીટશે થોડી વાર ફોટા સામે જોઈ રહ્યાં. પછી બોલ્યાં. ‘અનં સુરિયા, એક વાત તો રઈ જ ગઈ!’

‘શું બા?’

‘ભેગાભેગી ભાગવત-સપ્તાહ પણ બેહાડીએ નં ભાગવતના બધાય પ્રસંગો ધામધૂમથી ઊજવીએ.’

ભાગવત સપ્તાહનુંય ગોઠવાયું.

મુહૂર્તનો દિવસ આવ્યો. જાણે લગ્ન કે જનોઈ હોય એટલી ધમાલ! એક બાજુ ગોરમહારાજના મંત્રોચ્ચાર અને વિધિ ચાલે. બીજી બાજુ ભજનોની રમઝટ અને સજ્યા તથા જમણવારની તૈયારીઓ.

શારદામાએ બનાવેલો ચંદરવો પવનમાં ઝૂલતો હતો. રેશમી ટુકડાઓના અલગ અલગ રંગો તડકામાં ઝળહળતા હતા.

વિધિ પૂરી થઈ. સજ્યા તથા જમણવાર પણ પત્યાં. આગ્રહ કરી કરી બધાંને જમાડ્યાં.

ગામ આખામાં વાતો છલકાતી હતી —

— આવું જીવતિયું તો કોઈ દિ’ ન’તું ભાળ્યું!

— આવી જીવતચરા તો કોઈ દા’ડો થઈ ન’તી નં થશેય નંઈ. રંગ સ શારદામાનં.

— જીવતક્રિયાય આટલી ધામધૂમથી!

— જીવતક્રિયામાંય આવો જમણવાર!

— સાધુસંતો, ગરીબો ને ભિખારીઓનેય કેટકેટલું વહેંચ્યું! શારદામા ઘણું જીવો!

આનંદ, ઉત્સાહ, ઉમંગ, મજાકમશ્કરીઓ ને ધમાલમાં દિવસ આખોય પૂરો થયો. રાત્રેય જમણવાર પછી મોડી રાત સુધી ઘરમાં ભજનો અને આંગણામાં નાની છોકરીઓ અને વહુઓના ગરબાની રમઝટ. પછી આરતી અને પ્રસાદ.

‘અલી છોડીઓ નં વહુઓ.’ શારદામાના અવાજમાં હરખ માતો ન હતો, ‘આજે જેવું ગાઓ છો એવું ભાગવત સપ્તાહ પૂરી થાય ત્યોં હુદી રોજ્જે ગાવાનું સ, હોં ન! છેલ્લે દા’ડ સરસ મઝાની લોંણીય કરીશું. હોં ક!’

પણ કોને ખબર હતી કે ભાગવત સપ્તાહ સાંભળવા કે લહાણી વહેંચાતી જોવાય શારદામા રહેવાનાં નથી!

આરતી-પ્રસાદ પછી શારદામા સૂઈ ગયાં.

ને પરોઢિયે માળા કરતાં કરતાં જ શારદામા ઢળી પડ્યાં…

મરણની ચુપકીદી છવાઈ ગઈ અંદર-બહાર. આખુંય વાતાવરણ સ્તબ્ધ. હૈયાફાટ રુદન અને આશ્વાસન અને રુદન…

થોડી વારે સુરેશ થોડો સ્વસ્થ થયો.

એ પછી થોડી વારે સ્ત્રીઓ પણ કંઈક સ્વસ્થ થઈ. ત્યાં ઓચિંતું ભાન થયું. ‘લી, આપણે બધાંએ નવાંનક્કોર કપડાં પહેર્યાં છે ને! હવે!?!’

પછી સફેદ સાડીઓની શોધાશોધ.

‘સુરેશભાઈ,’ કોકે પૂછ્યું, ‘બહાર છે એ રંગબેરંગી ચંદરવો ઉતારી દેવો છે?’

‘ના, ભલે રહ્યો.’

ગંગાબા

ટ્રેનની ગતિ જાણે ઓછી થઈ ગયેલી. ના, ટ્રેન તો એ જ ઝડપથી ચાલતી હતી, પણ વતન હવે નજીક હતું ને!

વતન કહેતાં જ સાંભરે મોટીબા, એ ઘર, એ શેરી — નવરાત્રિમાં ગરબે ઘૂમતી, દિવાળીમાં ઘીના દીવાઓથી ઝગઝગતી, શ્રાવણ મહિનામાં ગંગાબાની વ્રતકથાઓ સાંભળતી ને જાગરણ કરતી, અમારા શૈશવથી છલકાતી; રમતી ખિસકોલી જેવી…

ગંગાબા યાદ આવતાં જ સાંભરે છે એ દૃશ્ય — ગંગાબાએ અમારાં મોટીબાને બ્લાઉઝ ખોલીને બતાવેલું. બાપ રે, કેવા સૉળ પડેલા! પતિ આટલી હદે મારઝૂડ કરે! એક પૈસોય કમાવું નહીં, આખો દિવસ રખડવું ને ગંગાબા પર આવો જુલમ કરવો! ગંગાબાના શરીર પરના એ સૉળ જોઈને મારા શિશુહૃદય ઉપરેય સૉળ ઊઠેલા, જે હજીય એવા ને એવા જ છે મારા હૃદય પર.

ટ્રેન ધીમી પડી.

ક્યારે ટ્રેન ઊભી રહે ને ક્યારે ઊતરું.

વતનમાં ઊતર્યો ત્યારે અંધારું થઈ ગયેલું. સ્ટેશન બહાર નીકળ્યો તો — કાળી લાંબી આસ્ફાલ્ટની સડક! બંને બાજુ ફૂટપાથ! અને મ્યુનિસિપાલિટીએ વાવેલાં, પણ હજી નહીં ઊગેલાં વૃક્ષો! મનમાં થયું શું આ મારું જ ગામ?

મારી આંખો જાણે શોધવા લાગી — સ્ટેશન બહાર નીકળતાં જ ડાબી બાજુએ હતી એ રામભાઈ સીંગવાળાની પતરાંની કેબિન, જમણી બાજુ પરનું એ આંબલીનું વિશાળકાય વૃક્ષ, જ્યાં વાદળી ચડ્ડી ને સફેદ ખમીસ પહેરીને કાતરા ખાવા જતા. રસ્તાની બંને બાજુએ ઊભરાતાં મબલક ખેતરો. મબલક પાક હવામાં જાણે ભાંગના નશામાં હોય એમ ડોલતો. એમાંય રાઈનાં ખેતરોમાં પીળચટ્ટાં ઢગલેઢગલા ફૂલો પર સાંજનું આકાશ એનો સિંદૂરિયો રંગ છાંટતું હોય ત્યારે તો અદ્ભુત દૃશ્ય સર્જાતું. ખેતરની વચ્ચે બાંધેલા માંચડામાં સૂવાની કેવી મજા આવતી! ઉપર આકાશ ને નીચે ધરતી! ખેતરમાં ઊગેલા મબલક પાકમાંથી પવનના પસાર થવાનો કેવો મજાનો સુગંધીમય અવાજ આવતો! જાણે કોઈ હાલરડું ગાવા માટે રેશમી આલાપ શરૂ ન કરતું હોય! માંચડામાંની ઠંડી ગોદડીમાં પડ્યા પડ્યા એક પછી એક ઊગતા જતા તારાઓ જોવાની મજા તો અદ્ભુત! ઉત્તરમાં પેલો તારો ઊગ્યો… એ નૈઋત્યમાં ઊગ્યો… પાછો પણે એક તારો ઊગ્યો…! સેકંડે સેકંડે પ્રગટતા જતા તારાઓની લીલા જોતાં જોતાં જ નિદ્રાદેવી તાણી જતી પરીઓના દેશમાં! ક્યારેક મધરાતે જાગી જઈએ ત્યારે તો એટલા બધા તારાઓ ઊગી ગયા હોય કે પ્રશ્ન થાય કે હવે બીજા તારાઓને ઊગવું હશે તો ક્યાં ઊગશે? મધરાતે સોળે કળાએ ખીલેલી ચાંદની, રાઈનાં પીળાં ફૂલો પર મન મૂકીને વરસતી હોય ત્યારે રાઈનાં ખેતરોનું જુદું જ રૂપ જોવા મળે. રાઈનાં ફૂલો પર કે તૈયાર થઈ ગયેલાં ઘઉંનાં સુક્કાં કણસલાં પર કે રાજગરાનાં રાતાં ને જાંબલી ફૂલો પર મધરાત પછી ચૂપચાપ વરસતી ચાંદનીનું રૂપ જેણે જોયું નથી એને તો આવી મજાનો ખ્યાલ જ ન આવે. વળી, વરિયાળીનાં ખેતરોમાં, વરિયાળીના દાણા ફૂટવાની શરૂઆત થઈ હોય તેવે વખતે વરિયાળીની જે મીઠી તાજી લીલી સુગંધ આવે… અહા! ને એમાં ભીની માટીની સુગંધ પણ ભળી હોય. આવી સુગંધ જેણે અનુભવી નથી એને સુગંધના અર્થની ખબર જ શી રીતે પડે? પાણી પાયું હોય એ વખતે ઉનાળાની સાંજે ખેતરમાં, ભીની ખારયુક્ત માટીની ને સુક્કા ઘાસની મિશ્રિત ગંધવાળી માદક હવામાં, જેવી મીઠી તાજી શીતળતા અનુભવાય એવી શીતળતા એરકંડિશન્ડ રૂમમાં તો ક્યારેય ન મળે. અહા! કેટકેટલું એકસામટું સાંભરે છે આજે એ ધરતી! ગંગાબા! ખેતરો! થોરની વાડમાંનાં કારેલાં ને કંકોડાંના વેલા! થોરની વાડ વચ્ચેથી દોડતો ધૂળિયો રસ્તો — રસ્તે પડેલા ગાડું પસાર થયાના લિસોટા; જેના પર નાની નાની પગલીઓ પાડતાં અમે એકબીજાનું ખમીશ પકડીને છુક છુક… બોલતાં ચાલતાં… ને ધૂળમાં પડેલાં પક્ષીઓનાં પગલાં જોઈને એ પગલાં કયા પક્ષીનાં છે એ ઓળખતાં! મને તે બધાંય પગલાં મોરનાં જ લાગતાં! વગડાના ભર્યા ભર્યા એકાન્તમાં કળા કરતા મોર, સારસી, લેલાં, દેવચકલીઓ, લક્કડખોદ, પોપટ, બગલાં… એ બધાં અત્યારે ક્યાં ગયાં હશે? શું કરતાં હશે? રસ્તામાં વચ્ચે વચ્ચે લીમડા, બાવળ ને આંબા. અત્યારેય જાણે ભીની લીંબોળીની મહેંક અનુભવાઈ ને કાચી કેરીનો સ્વાદ જીભને ટેરવે ઊભરાયો.

‘ક્યાં જવું છે સાહેબ?’ રિક્ષાવાળાએ પૂછ્યું ત્યારે હું ભૂતકાળમાંથી બહાર નીકળ્યો. ઓ હો! રિક્ષાય આવી ગઈ છે કે? ક્યાં ગયો હુસેન ઘોડાગાડીવાળો? ઝળાંહળાં થતી વીજળી ને લાઇટોનાં ઝૂમખાં મારી આંખોમાં નક્ષત્રોની જેમ ચળકી રહ્યાં! ત્યાં જ વરસાદ ઝીંકાવો શરૂ થઈ ગયો.

રિક્ષામાંથી ઊતર્યો. અરે! શું આ જ અમારી શેરી? રૂપરંગ બદલાઈ ગયેલાં. વરસાદનાં મોટાં મોટાં બર્ફીલાં ટીપાં શરૂમાં તો જાણે શરીરને વાગ્યાં ને ઠંડીને લીધે ઝણઝણાટી થઈ આવી. ઝૂં ઝૂં કરતો જોરથી પવન ફૂંકાતો હતો. શેરીમાં દાખલ થયો ત્યાં જ લાઇટો ગઈ! અંધારું ધબ! કશુંય દેખાય નહીં. ખાબોચિયાં ભરાયેલાં એનીય માત્ર પગને જ ખબર પડે. છબ્ છબ્ કરતો આંધળાની જેમ હાથ ફંફોસતો એક-બે ડગલાં તો ચાલ્યો પણ પછી થયું કે ક્યાંક કૂતરું-બૂતરું બેઠું હશે ને પગ પડશે તો… ચૌદ ઇન્જેક્શનની બીકે ત્યાં જ ઊભો રહ્યો. થયું કે લાઇટ આવે તો સારું અથવા આજુબાજુનાં ઘરોમાં ફાનસ કે મીણબત્તી સળગે તોય આછુંપાતળું અજવાળું આવે ને આગળ જઈ શકાય. પણ બધાં જ ઘરો જાણે એકમેકને ચપોચપ બાઝીને સ્તબ્ધ થઈને સૂતાં હતાં. વર્ષાની ધારાઓ ઝીંકાવાથી પતરાનાં છાપરાં ધમધમી રહ્યાં હતાં. મોટાં શહેરોમાં અગાસી હોવાથી વરસાદનો વેગ કાન વડે તીવ્રપણે ન અનુભવાય. ઘણાં વર્ષો પછી આવો પતરાનાં છાપરાંનો અવાજ સાંભળી જાણે કે કાન પણ પ્રફુલ્લિત થયા. ત્યાં જ વીજળીનો કડાકો થયો. છાપરેથી રેલાતી ધારાઓ ચળકી ઊઠી ને સામેના ઓટલે જોયું તો ગંગાબા બેઠેલાં!

વીજળીના ઝબકારામાં એકાદ ક્ષણ એમનો ચહેરો દેખાયો. વીતેલાં વર્ષોએ પાડી દીધેલી અસંખ્ય કરચલીઓવાળો ચહેરો. ચહેરો નહીં, ખોપરી તથા હાડકાંને ચોંટી રહેલી જર્જરિત ચામડીમાત્ર! ઊંડી ઊતરી ગયેલી આંખો. તૂટી ગયેલી ફ્રેમની જગ્યાએ દોરી બાંધીને આંખો પર ગોઠવેલાં ચશ્માં. જાડા કાચને કારણે આંખો કો’ક શબના ફાટી ગયેલા ડોળા જેવી લાગી. અણિયાળું નાક, લબડી પડેલો નીચલો હોઠ, આગળ ધસી આવેલી હડપચી. વીજળીનો ઝબકાર બંધ થતાં જ ફરી અંધારું ધબ! પણ ગંગાબાનો ગાવાનો ઘેઘૂરો અવાજ શરૂ થયોઃ ‘તીતી આયોં તૈણ… તનં ગમ ઈંન પૈણ…’

હું ચોંક્યો. ગંગાબાના અવસાનને તો પાંચ-છ વરસ થઈ ગયાં. આ કોણ ગાય છે? રૂંવાડેરૂંવાડું ખડું થઈ ગયું! વરસાદથી લથરપથર દેહ ઉપર પણ પરસેવો વળી ગયો. આખાય શરીરમાં વીજળીની જેમ ધ્રુજારી પ્રસરી ગઈ ને હું લપસી પડ્યો વીતેલાં વર્ષોમાં…

*

‘લ્યા મુન્નાડા, ચ્યમ બાબલાનં રોવડાવ સ? ઈનં લઈનં ઓંય આય પૅલ્લા પર.’

બાબાને રડતો સાંભળીને ગંગાબા તરત બૂમ પાડે, અને પછી અમે ત્રણેય ભાઈઓ ગંગાબા પાસે ઓટલે બેસીએ. ગંગાબા ઓટલાને ‘પૅલ્લો’ કહે. પડોશમાં રહેતી દામિનીને ‘દૉમની’ કહી બોલાવે. ઍલ્યુમિનિયમના વાસણને ‘અલીમલી’નું વાસણ કહે, ક્યારેક મને પોસ્ટકાર્ડ લેવા મોકલે અને કહે, ‘જા, રપ્લાય ક્યાડ લીયાય. બે ક્યાડનું જોડકું લાબ્બાનું, હમજ્યો ક નંઈ?’ કબૂતરને ‘હાબૂતર’ કહે.

આખીય શેરીની ચેતના ગંગાબાના ‘પૅલ્લા’માં વસે!

ગંગાબા પૅલ્લે બેઠાં હોય. પાસે જૂની રેશમી સાડીના કકડામાંથી બનાવેલ મંદિરમાં લઈ જવા માટેનો નાનકડો બટવો હોય. બટવામાં રૅશનિંગની લાલ જારના દાણા રાખ્યા હોય. ઉપરાંત કાણિયો પૈસો તથા એક નવા પૈસાના તાંબાના કેટલાક સિક્કા હોય. ધીરેથી રેશમની દોરી ખેંચીને તેઓ બટવો ખોલે ને એમાંથી જારના દાણા કાઢીને આંગણામાં વેરતાં જાય. હુંય ઘેરથી એક વાટકીમાં દાણા લઈ આવું ને એમની પાસે બેસું. આંગણું સરસ મજાનું લીંપેલું હોય. ઓકળીઓની સરસ મઝાની ડિઝાઇન રચાઈ હોય. લીંપણ તાજું હોય ત્યારે તો તાજા લીંપણની ગંધ પણ આવે. તેમના આંગણામાં સહેજ પણ ધૂળ ના હોય. એક વાર મેં સહેજ જોરથી દાણા ઉછાળ્યા. તો લીંપણની ઓકળીઓથી દૂર ધૂળમાં જઈને પડ્યા ને ગંગાબાનો મિજાજ છટક્યો — ‘આ ઓંગણું હું કરવા લેંપ્યું સ? તારી ખાવાની થાળીમોં કોઈ ધૂળ નાખ તો? બચારોં હાબૂતરોંના મૂઢામોં ધૂળ નોં જાય?’

પણ બીજી જ ક્ષણે એમનો ગુસ્સો ટાઢો પડે ને શાંતિથી સમજાવે, ‘જો બેટા, ધૂળમોં દોણા નોં નાખીએ, હોં!’

કબૂતરાં તથા ચકલાં ગંગાબાના આંગણામાં ચણતાં હોય. ક્યારેક ક્યારેક ખિસકોલીોય આવે. ને ખોબામાં દાણા લઈ રૂંછાં રૂંછાંવાળી પૂંછડી અધ્ધર રાખી પટ પટ પટ ખાવા મંડે. ખિસકોલીને તેઓ ‘ખલી’ કહે. તર્જનીસંકેત કરીને તેઓ બાબાને કબૂતરાં બતાવે ને પછી રાગ કાઢીને બોલે, જો! જો! બા…બ….લા… તી તી આયોં… જો, જો, જો, તી… તી… તી… તી…! ને આટલી વારમાં તો મનમાં જોડકણું જોડી કાઢ્યું હોયઃ

‘તીતી આયોં તૈણ
તનં ગમ ઈંન પૈણ..’

આવાં તો કંઈ કેટલાંય જોડકણાં તેઓ જોડી કાઢતાં ને રાગ કાઢીને ગાતાં.

‘મમરા ખાવા મુન્નો બેઠો પૅલ્લે
કુરકુરિયાનં શીંગડું માર્યું રેલ્લે.’

‘બા,’ હું તરત બોલી ઊઠું, ‘રેલ્લાને તો શીંગડું ન ઊગ્યું હોય!’

ત્યાં જ ગંગાબા ગરજે — ‘આવડો મોટો ઊંટિયા જેવડો થયો તે તનં તો ખબેર પડ. પણ મુન્નાડાનં ખબેર પડ સ ક નંઈ એ માર તો જોવું’તું!’

શેરીનાં નાનાં ભૂલકાંઓની બુદ્ધિથી ધાર કાઢવાનું કામ પણ જાણેઅજાણે તેઓ કરતાં. ઘણી વાર જાતજાતનાં ઉખાણાંય કહેતાં. જાણે ગંગાબા એટલે જ બાળસાહિત્ય. મારા મનમાં એમનાં જોડકણાંની ઊંડી અસર તે એક વાર શેરીમાં પ્યાલાબરણીવાળી દાખલ થઈ ને રાગ કાઢીને બોલી—

‘પ્યા… લા બઈણી…’

‘કની જોડે… પઈણી…’ કોણ જાણે શું સૂઝ્યું તે હું બોલી ઊઠ્યો. ત્યાં તો ‘મેર મુઆ, મારા રોયા…’ કહેતાં ગંગાબા જાળી ખોલીને ધૂંઆપૂંઆ થતાં આવ્યાં બહાર.

‘તનં આટલા માટ જોડકણોં ગઈનં રમાડતી’તી? ખબરદાર જો અવથી બોલ્યો સ તો! ધોલઈ નાખ્યો!’

ગામમાં સવાર કૂકડાના અવાજથી ન થાય કે મિલની ભૂંગળાથીય નહીં. નીલકંઠ મહાદેવમાં આરતીના ઘંટ વાગતા હોય, શંખ ફૂંકાતો હોય, ઝાલર બજતી હોય ને ગંગાબાના ઘરમાંથી પ્રભાતિયાં ગાવાનો સુરીલો અવાજ રેલાતો હોય… ‘જાગને જાદવા… કૃષ્ણ ગોવાળિયા…’ એમનાં પ્રભાતિયાંથી ગામમાં સવાર પડે.

રાત્રેય, અંધારું થઈ ગયું હોય, સ્ત્રીઓએ કામ આટોપી લીધું હોય, ગંગાબાના પૅલ્લે ઓટલા પરિષદ ભરાઈ હોય. ગંગાબા અલકમલકની વાતો કરતાં હોય કાં તો ભજન ગાતાં-ગવરાવતાં હોય. એ વખતે ગામમાં સિનેમા નહીં. સ્ત્રીઓને ક્યારેય જાગરણ કરવાનું હોય તોય ગંગાબા જ કરાવે. નાની નાની બાળાઓને ગૌરીવ્રત હોય ત્યારે ગંગાબા જ જાગરણ કરાવે. પરીકથાઓ કહે, વ્રતકથાઓ કહે, ગીતો ગાય, ગરબા ગવરાવે ને ક્યારેક મૂડમાં આવી જાય ત્યારે નાચવાય લાગે. કોઈ બાળા દોડતી જઈને એની મમ્મીનું ઝાંઝર લેતી આવે ને પછી એના નાના નાના હાથોથી ગંગાબાને પહેરાવે. ને પછી તો આખીય શેરી જીવી ઊઠે! પણ એકાદ ફેરામાં જ ગંગાબા થાકે ને ‘મૂઓ હાહ ચડી જ્યો મનં તો’ કહી થાક ખાવા બેસે ત્યારે આખીય શેરી જાણે હાંફી રહી હોય!

ઘણી વાર તેઓ મને સોય-દોરો આપીને પરોવી આપવા કહે. હું સોય પરોવી આપું પછી સાલ્લાને થીગડું દેવાનું કામ શરૂ થાય. કેટલાંય થીંગડાંઓથી સાલ્લાને મઢ્યો હોય. એમનું એકેય વસ્ત્ર સહેજે ફાટેલું કે મેલું ન હોય, થીગડું દીધેલું જ હોય ને સાફ ધોયેલું જ હોય. એમનું ઘર પણ એવું જ ચોખ્ખુંચણાક. આટલી ઉંમરેય કામ કરવાની સહેજે આળસ નહીં. ઘરમાં બેઠાં કંઈનું કંઈ કર્યા કરે. સીઝન વખતે કાલાંય ફોલે. પડોશીઓ છાપાંની પસ્તી આપી જાય તો કાગળના માવામાંથી તેઓ પડોશી માટે દોડીયુંય બનાવી આપે. વાંસના ટોપલા તથા સૂપડાંય સરસ લીંપી આપે. એક વાર કોઈએ, વર્ષો જૂની ખડી ઘરમાંથી નીકળી હશે તે બહાર ફેંકી દીધેલી. ગંગાબા એ ખડી લઈ આવ્યાં ને એનાથી ભીંતો ધોળી! ઘર પણ સાવ જર્જરિત. માટીથી ચણેલી ભીંતો. દાખલ થતાં જમણી બાજુની ભીંત પર લાકડાનું જૂનું કબાટ. એમાં ઉપરના ખાનામાં ધાર્મિક પુસ્તકો ભરેલાં, દરેકેદરેક પુસ્તક પર એમણે ફાટી ગયેલા સાલ્લાના કાપડમાંથી બનાવેલું કવર ચડાવેલું. કોઈ પણ પુસ્તક વાંચવું હોય ત્યારે લાકડાની ઘોડી પર મૂકીને જ વાંચવાનું. આ એમનો સખત નિયમ. કબાટના નીચેના ખાનામાં થોડાં જરૂર પૂરતાં જ પિત્તળનાં તથા ઍલ્યુમિનિયમનાં વાસણો તથા એક તાંબાનો લોટો (પીપળાને જળ ચડાવવા માટે) રાખેલાં. કબાટની ઉપર બોદાઈ ગયેલાં લાકડાંની અભરાઈ. પહેલાં તો અભરાઈ તેમ જ અંદરનો ઓરડો વાસણોથી ભરેલાં હતાં. ને અભરાઈની કિનારી પર પિત્તળની નાની નાની છલૂડીઓ મીણ વડે ચોંટાડેલી. પણ અત્યારે તો સાવ ખાલીખમ અભરાઈ અને છલૂડીઓની જગ્યાએ મીણના ગોળ ડાઘા લાઇનસર દેખાતા. ડાબી બાજુથી ભીંતને ભગવાનનો ગોખલો. ગોખલામાં ગુરુજીનો ફોટો. ગુરુજીના ફોટાની ફ્રેમની આજુબાજુ, ભગવા કપડામાંથી જાતે સીવેલું કવર ચડાવેલું. ગોખલામાં ફોટા ઉપરાંત તાંબાની તરભાણી; જેમાં લાલજીની નાની પિત્તળની મૂર્તિ, નાનકડા શાલિગ્રામ ને એક નાનો શંખ રાખેલાં. પાસે એક પિત્તળની ઘંટડી. રોજ સવારે કલાક એક એમની પૂજા ચાલે. દરમ્યાન જે કોઈ આવે એ બધાંયને સુખડનો ચાંલ્લો કરે ને ‘જે શ્રીકૃષ્ણ’ બોલે; બોલાવે.

પછી રસોઈ શરૂ થાય. મોટે ભાગે તો રૅશનિંગની લાલ જારના રોટલા ઘડે ને સાથે મરચું કાં તો બે પૈસાની છાશ. શેરીમાંથી કોઈનું કોઈ એમના ઘરે દાળ કે શાક ઢાંકવા જાય ત્યારે કહે —

‘માર એકલીનં ચેટલી દાળ જોઈઅ? પૉણી મેલીન ચડવા મેલું તો એક દોંણો ઊંચો જાય ને એક દોંણો નેંચો જાય. તમોં દાળ લાવતી જ નથી.’

પણ પડોશીઓ બધું સમજે.

અમારા ઘેર છૂંદો-મુરબ્બો કરવાનો હોય ત્યારે, કેરીની છીણમાં મીઠું નાખીને એને નિચોવી ખાટું પાણી કાઢી નાખતાં, જેથી ખટાશ ઓછી થઈ જાય ને ગળપણ ઓછું વપરાય. આ કાઢી નાખેલું ખાટું પાણી ગંગાબા લઈ જાય ને ઍલ્યુમિનિયમની કથરોટમાં આ પાણી રેડી એને તડકામાં સૂકવી નાખે. પછી કથરોટમાંથી સફેદ પાવડર એકઠો કરી કાચની શીશીમાં ભરી રાખે અને ક્યારેક કોઈ વારતહેવાર હોય કે કોઈ મહેમાન આવ્યું હોય ત્યારે તેઓ દાળ-શાક રાંધે ને એમાં આ રીતે તૈયાર કરેલો પાઉડર નાખે!

‘રાતડી… રાતડી… રાતડી… લ્યે…’ રાગ કાઢીને ગંગાબા બોલે, ‘ચ્યોં મરી ગઈ મૂઈ… રાતડી… રાતડી…’

ત્યાં તો શેરીની રાતા રંગની કૂતરી, દોડતી પૂંછડી પટપટાવતી આવે, ને ડાઘિયો કૂતરોય ડરતો ડરતો, રાતડીની પાછળ પાછળ આવે. ઘડીક ગંગાબાના જમણા હાથમાંના વાસણ તરફ જુએ તો ઘડીક ડાબા હાથમાંની લાકડી તરફ. ડાઘિયો જાણતો જ હોય કે ખાવાનું તો રાતડીને જ મળવાનું છે ને એને તો પીઠ પર લાકડી જ પડવાની છે. છતાંય એ ડરતો ડરતો, પૂંછડી પટપટાવતો અચકાતો-ખચકાતો આવતો ને ગંગાબાની લાકડી ખાઈને ચાલ્યો જતો! ગંગાબા ‘ચાટ’માં રાતડીને ખાવાનું નાખે. ‘ચાટ’ એટલે ઊંડા ખાડાવાળો મોટો પથ્થર, જેમાં કૂતરાંને ખાવાનું નાખી શકાય. રાતડી ખાઈ રહે ત્યાં સુધી ગંગાબા પાસે જ ઊભાં રહે. ડાઘિયો ઝૂંટવી ન જાય એની બીકે! ક્યારેક રાતડી ન ખાય તો ગંગાબા સતત ચિંતા કર્યા જ કરે કે ‘આજ રાતડીની તબિયત ઠીક નથી લાગતી.’ રાતડી વિયાય ત્યારે ગંગાબા શેરીમાં ગોળ-લોટ-તેલ વગેરે ઉઘરાવવા નીકળે ને રાતડી માટે શીરો બનાવે. પણ ડાઘિયાના નસીબમાં તો લાકડી જ! એમાં એક પણ અપવાદ સુધ્ધાં નહીં! ‘ચાટ’ની બાજુમાં, તૂટી ગયેલા કાંઠલાવાળું માટલું ગોઠવ્યું હોય. એમાં રોજ ગંગાબા પાણી રેડે. રાતડી જ નહીં, બીજાં તરસ્યાં પશુ-પંખીઓ માટેનીય એ જ પરબ!

અમારી ઘડિયાળમાં અગિયારના ટકોરા પડવા શરૂ થાય ત્યારે, રોજ, નિયમિત એક ઘરડી ગાય આવીને ગંગાબાના આંગણામાં ઊભી રહે. સાવ સુકલકડી, મરવાના વાંકે જીવતી ગાય. દરેકેદરેક પાંસળી દેખાય. જાણે જીવતુંજાગતું હરતુંફરતું હાડપિંજર જ જોઈ લો. ઉદ્દાલક મુનિએ વિશ્વજિત યજ્ઞ કર્યા પછી દાનમાં આપેલી ગાયો જેવી જ. ક્યારેક ગંગાબાને આવતાં વાર થાય તો આગલા બે પગ, પહેલા પગથિયા પર મૂકીને, જાળીમાં મોં નાખીને જાણે એ ગાય બોલી ઊઠેઃ ‘ગંગા…!’

એક વાર એ ગાય આવીને આંગણામાં ઊભી રહેલી. એની આંખમાંથી આવેલો આંસુનો રેલો છેક નસકોરાં સુધી આવીને થીજી ગયેલો. જાળી ખોલીને ગંગાબા બહાર આવ્યાં. ગાયને રોટલો ખવરાવ્યો. હેતથી એના ગળે હાથ ફેરવ્યો. ને પછી પાલવના છેડાથી ગાયનાં થીજી ગયેલાં આંસુ લૂછ્યાં ને ‘હે ભગવાન!’ બોલતાં પાછાં જલદીથી ઘરમાં જતાં રહ્યાં!

એક પ્રસંગ તો હજીય જાણે આંખ સામે જ દેખાય છે — ચોમાસાની રળિયામણી સાંજ. ગંગાબા ઓટલે બેઠેલાં. આજુબાજુ નાનાં છોકરાંઓ વીંટળાયેલાં. બધાં રસતરબોળ હતાં. પણ ત્યાં જ, સામેથી આવતા કો’ક સાધુને જોયો કે તરત જ, વાઘને જોઈને હરણી ભાગે તેમ ગંગાબા દો…ડતાં ઘરમાં પેસી ગયાં. જાળી બંધ કરી ને જલદી જલદી તાળું વાસી દીધું! પેલો સાધુ ઘર ખોલવા માટે બરાડા પાડતો રહ્યો, ગાળો બોલતો રહ્યો. અમે જાળીમાંથી જોયું તો ગંગાબા એક ખૂણામાં નીચું મોં રાખીને બેસી રહેલાં! જાણે ગંગાબા જ નહીં! પણ પીગળતું જતું મીણનું પૂતળું! છેવટે સાધુએ ઓટલે જમાવી. એ હવે ખસે એમ લાગતું નહોતું. જોરદાર વરસાદ શરૂ થયો ને આખી રાત ત્રાટક્યો. ધરતીનેય ધ્રુજાવી દે એવા કડાકા સાથે વીજળી થતી. આખીય શેરી ધમધમી ઊઠતી! એવું લાગતું હતું કે હમણાં ગંગાબાના મકાનની જર્જરિત દીવોલા તૂટી પડશે. તોફાન વધ્યું. પેલો સાધુ ઓટલે જ બેસી રહ્યો, અડીખમ. અંદર ગંગાબા બિચારાં પીપળાના સુક્કા પાંદડાની જેમ ધ્રૂજતાં હશે.

છેવટે બીજા દિવસે છેક સાંજે પેલો સાધુ થાકીને ગયો. ત્યાં સુધી ગંગાબા એક ખૂણામાં ભૂખ્યાં-તરસ્યાં પથ્થરના પૂતળાની જેમ બેસી રહેલાં. ગંગાબાએ છેવટ સુધી બારણું ન ખોલ્યું એ ન જ ખોલ્યું. એ સાધુના ગયા પછીય ગંગાબા બે-ત્રણ દિવસ સુધી તો ગભરુ પારેવાની જેમ કશીક બીકથી ફફડતાં રહ્યાં.

એ ઘટના પછી થોડાક મહિનાઓમાં જ કોઈ આવીને પેલા સાધુના અવસાનના સમાચાર આપી ગયું. ત્યારે ગંગાબાએ ચૂડીઓ ફોડી હતી. કપાળમાંથી કંકુ ભૂંસ્યું હતું ને વાળ ઉતરાવ્યા હતા.

કહે છે કે તેર વર્ષની ઉંમરે એમનાં લગ્ન થઈ ગયેલાં. લગ્ન પચી પિતા મરણ પામ્યા ને જે કંઈ મિલકત હતી તે ગંગાબાના નામે કરેલી. પતિ કો’ક આવારા છોકરો. સાસુ-સસરા જબરાં. ગંગાબા પાસેથી અવારનવાર સહીઓ કરાવીને એમના પૈસાની ઉચાપત કરતાં ને કહેતાં — ‘તારો વર કમાતો નહ તે ઈંમોં અમે હું કરીએ?’

અત્યારે તેઓ જે ઘરમાં રહેતાં તે એમના પિતાનું જ ઘર. સાસરા પક્ષે ખૂબ ગરીબી. થોડાં વરસો પછી પતિને કો’કની ભલામણથી છેક નાગપુરમાં, નામું લખવાની, નજીવા પગારની નોકરી મળેલી. ત્યાં એક દીકરી થઈ ને એને મધ્ય પ્રદેશ તરફ ક્યાંક, પૈસા લઈને પરણાવી દીધેલી. આ બધી વાતો સાંકુબા પાસેથી સાંભળવા મળેલી. કહે છે કે ગંગાબાના પતિને કશીક સજા પણ થયેલી અને એ પછી નાગપુરથી પાછા ફરવું પડ્યું હતું. એવું તે શું બન્યું હશે એ બધાંયને માટે અનુત્તર પ્રશ્ન જ હતો.

નાગપુરથી પાછાં ફર્યા પછી આવકનું કોઈ જ સાધન નહીં. પતિ ગંગાબાની રહીસહી મિલકતમાંથી ઉચાપત કરતો. વાસણોય વેચી દીધેલાં. ગંગાબાનાં ઘરેણાં સુધ્ધાં… મંગળસૂત્ર સુધ્ધાં, ગળામાંથી ખેંચીને, ઝૂંટવીને વેચી મારેલું. ને આટલી ઉંમરેય ગંગાબાને અવારનવાર મારઝૂડ કરતો. મોડી રાત્રે લથડતો લથડતો ઘેર આવે. ક્યારેક આખીય રાત બહાર રહે, બૂમબરાડા કરે. ગંદી ગાળો બોલે. ઘરમાં પૈસા ન હોય, અનાજનો કણ પણ ન હોય, અને ‘ખાવા લાવ’ કહીને ગંગાબાને મારપીટ કરે. છતાંય ગંગાબા સામો એક હરફ સુધ્ધાં ઉચ્ચારે નહીં. જાણે ગંગાબા એટલે જ સહનશક્તિનું બીજું નામ!

ઘણી વાર પતિ ‘સાધુ થઈ જઉ સુ’ એવી ધમકી આપીને ઘેરથી ચાલ્યો જાય. ને બેત્રણ દિવસે પાછો આવે! એક ચોમાસે સંન્યાસ આશ્રમમાં કોઈ સંન્યાસી આવેલા. ગંગાબાના પતિએ એ સંન્યાસીને, સાધુ બનવાની પોતાની ઇચ્છા વિશે કોઈ વાત કરી હશે, પછી એ સંન્યાસીને ઘેર જમવા તેડ્યા ત્યારે એમણે ગંગાબાને પૂછેલું —

‘તમારા પતિ સંન્યાસ લે એ માટે સ્વેચ્છાએ સંમતિ આપો?’

‘એ ઈશ્વરની સાધનાના માર્ગે જતા હોય તો રોકનારી હું કોણ?’

એ સંન્યાસી સાથે એમનો પતિ ચાલ્યો ગયેલો. સંન્યાસ લીધા પછીય ફરી સંસારમાં પ્રવેશવા માટે કંઈ કેટલીય વાર આવીને એણે ગંગાબાનાં દ્વાર હચમચાવેલાં. પણ ગંગાબાએ છેવટ સુધી દ્વાર ન જ ખોલ્યાં. બધાંયને થતું કે છેક નાગપુરમાં અને આવા પતિ સાથે ગંગાબાએ કઈ રીતે દામ્પત્યજીવન નિભાવ્યું હશે? જન્મો સુધી જેને સંઘરી રાખવાનું મન થાય એવી એકેય સ્મૃતિ હશે એમના જીવનમાં? શું ક્યારેય એમને કેરોસીન છાંટીને બળી મરવાનો વિચાર નહીં આવ્યો હોય? શું આટલી બધી સહનશક્તિ કોઈ દેવી સિવાય બીજા કોઈમાં હોઈ શકે? આટલી ઉંમરે ને આટલા અશક્ત દેહે જ્યારે ગંગાબાને શેરીની નાની નાની બાળાઓ સાથે પગે ઝાંઝર બાંધીને નાચતાં જોઈએ ત્યારે થાય કે જીવનનો આવો ઉત્સાહ એમણે કઈ રીતે ટકાવી રાખ્યો હશે?

નાગપુરમાં એમણે ગાળેલાં ત્રીસેક વર્ષ દરમિયાન શું શું બન્યું હશે એ વિશે કોઈ કશું જ જાણતું નહીં, અને ગંગાબાએ પણ ક્યારેય એ વિશે કે એમના પતિ વિશે કે એમના દુઃખ વિશે એક હરફ સુધ્ધાં ઉચ્ચાર્યો નથી. નાગપુરમાં વિતાવેલ જીવન વિશે કોઈ કંઈ વાત પૂછે કે તરત જ ગંગાબા શૂન્યમનસ્ક થઈ જાય. જાણે એમના દેહમાંથી જીવ ચાલ્યો ગયો હોય. પથ્થરના પૂતળાની જેમ બેસી રહે ને થોડી વારમાં તો આંખોમાં આવી ગયેલાં ઝળઝળિયાં છુપાવવા પાલવ આંખો આડો કરી ઘરમાં જતાં રહે! પછીથી કોઈ એમનો ભૂતકાળ ઉખેળતું નહીં.

*

અરે! ક્યારે લાઇટો આવી ગઈ કંઈ ખબરેય ન રહી ને કંઈ કેટલીય વાર વરસાદમાં પલળતો ઊભો રહ્યો!

વરસાદમાં પલળતી હોવા છતાં શેરી સાવ નિર્જીવ લાગતી હતી. ગંગાબાના પૅલ્લાની જગ્યાએ ‘કૂતરાંથી સાવધ રહો’નું કાળું પાટિયું કાગડાના શબની જેમ લટકતું હતું!

ગંગાબાના આંગણામાં ઓકળીઓની ભાતને બદલે પથ્થરની લાદીઓ હતી. કૂતરાંઓને ખાવા માટેની ચાટ રહેતી તે જ જગ્યાએ અત્યારે ટેલિફોનનો થાંભલો ઊભો હતો, વરસાદમાં ભીંજાતો!

છતાંય જાણે કે ધરતીની ભીતરમાંથી ઊંડે ઊંડેથી અવાજ આવ્યા કરતો—

તીતી આયોં તૈણ, તનં ગમ ઈંન… …

(‘હજીયે કેટલું દૂર?’માંથી)

LXVII

પ્રવીણ ગઢવી

લીંબડાનું પાંદડું

જીવાએ લીંબડાનું પાંદડું તોડીને ખાધું. થોડી વાર પાંદડાને મોંમાં રાખી એ બોલવા માંડ્યો, ‘અલ્યા, લેંબડાને કાળો નાગ ડસ્યો છે. જોને કડવો કડવો ઝેર! થૂ… થૂ…’

‘અલ્યા, મને વાંહળી આલો, હાલ નાગને બોલાવું. લ્યો, આયા ગોગબાપો. બાપા, લેંબડાને ડંખ દેવાય? ઝેર ચૂહી લ્યો. અમરતનો કૂંપો બાપા મને આલતા જાવ. કૂંપાને કોઈ અડશો નૈં. અલી છોડી, આઘી રે, ઢોળતી નૈં. ઢળશે તો બધે સોનું સોનું થૈ જાહે. ઘરમાંયે સોનું ને બારેય સોનું. તાંબાનું સોનું. લોઢાનું સોનું. ઢેખાળાનું સોનું. સોનું સોનું!

‘અલ્યા, ઢોલ મંગાવો. મારે સુખલી લેવી છે. મું સુખલી લ્યું ને છે કોઈ મરદનો બેટો કે મારા હામો ફૂદડી ફરે? ફોજદાર શાનો મરદનો બેટો? ઈ ને તો ધોલભેગું હેઠું નાંખું. ઈના જમાદારને હેઠું નાંખું. પુલીસનેય હેઠું નાંખું. ધોલ ભેગા બધાય હેઠાં. ચ્યાં મરી ગૈ મેનડી! તારો ઘાઘરો લાય. આ સપૈડાં હેઠાં પડ્યાં મારી ધોલ ભેળાં. ઈમને ઓઢાડવો સે મેનડી, મારે ઘાઘરો ઓઢવો છે. ઝટ લાય. અલ્યા, ચ્યમ મારાથી ઘાઘરો ના પેરાય? મું મરદ નથી? ’લ્યા, મું તો મરદનો છૈયો. ઈના થૈયાનો યે છૈયો. મું કોણ કે? અમે રે ચિયા ગઢના રાજવી, શાં રે અમારાં નાંમ? રાંમદે પીરની જે ઇંદિરા ગાંધીની જેમ. મેનડી, મારાં હાલ ને હાલ લગન લે. પોકળગઢના રાજાની કુંવરી હારે મારે પૈણવું છે હા! મને ઝટ પૈણાય મેનડી, તને મારી વઉ કરું. જોશીડાને મેકલ. ઘાંયજાને મેકલ, મારા બાપને મેકલ ને મનેય મેકલ. મારી તલવાર લાય, ભાલો લાય, ભોંઠું લાય, ગધાડું લાય. અલ્યા, ઢોલ વગાડો ઢોલ, ઊભા ચ્યમ સો? આખું ગામ ભલે જાનમાં આવતું. અલ્યા, ખાવ પીવો ને કરો લે’ર. મું બેઠો સું ને તમને કુણ રોકનારું સે? સોકરાં, લેંટ કાઢી આવો મેનડી, ગધ્ધી મટકી લે. મું હકમ કરું સું, મરચી લે. તારાં ઠાઠાં ભાગી નાંખીશ હા! તારા બાપનું બારમું છે ને મરચી ચ્યમ નથી લેતી? તારી માને મારી સાસુ કરું, તારી બુનને પૈણું, તારા ભૈને સાળો કરું. તારો ભૈ, તારો ભૈ, હોવે હોવે પેલો નાથલો. રૂપિયા અઢીંહે લૈ જ્યોસે. ઈના બાપના નહોતા. હાલ ને હાલ ગણી દે નકર જા તારા બાપના ઘેર. મું બીજું બૈરું કરીશ. પેલી બાડી રેવલીને મારી વઉ કરીશ ને મારે સાત દીકરા થાશે. છો દીકરા ગધાડાં ચારશે તે એય ભટારા લેર કરશે. સાતમો દલ્લીનું રાજ કરશે. ઈના રાજમાં સબ સુખી, ખોડિયો ઓરગાણોય સુખી. ના કોઈ ઊંચ ને ના કોઈ નેંચ. દારૂ પીવાની છૂટ અલ્યા, ઢેંચો તમતમારે મું રાજાનો બાપ બેઠો છું ને! ઘડા ભરી ભરીને પીઓ. મારા બેટા કોંગરેચિયાનું રાજ. ભૂશે મરી જ્યા-અલ્યા, ચ્યમ ના પીએ? કમૈયે અમે ને પીએ, ઈમાં તમારા બાપનું કાંય જાય? બાવડાંમાં જોર છે તે કમૈયે, માછલાં ખૈએ, ને દારૂડોયે પીએ. આલી ફેર તમને વૉટ દૈએ તો મુંઢા પર ખાહડું દેજો. અલ્યા, દારૂડો તો અમારો દલનો ભોગી. મણિયારો આયો રે ગઢના આંજણે રે લ્યા હોવ્વે હોવ્વે! મું તો તને વારું લ્યા જીવો મણિયારા! હોવ્વે હોવ્વે! મેનડી, રૂમાલ લાય, મારે નાગા થવું છે. મારે નાગા થૈ નાચવું છે. મણિયારો લેવો છે. મેનડી, આખું ગામ નાગું છે. નાંખે લૂગડે નાગું. આવા ગામમાં આપણે નથી રે’વું. હેંડ અમદાવાદ નાહી જઈએ તાં કેણે એય ભટારા. સિનીમા જોહુંને ટાઢો હેમ લુંદો લબકાવહું. તારે ના આવવું હોય તો કાંય નૈં. મારી તો કેવાની ફરજ. તારા બાપે તારો હાથ મારા હાથમાં મેલ્યો એટલે મારાથી દગો રમાય નૈં, તારા બાપે કાંય મફતમાં નથી આલી, હજાર રૂપિયા રોકડા ગણી લીધા’તા સમજી? હાલ ને હાલ તારા દાગીના ઉતાર. તારા બાપના નથી. મારી માના છે. રાંડ ડાકેણ, તીં જ મારી માને મારી નાંસી. ધતૂરાનાં બીજડાં તીં રોટલામાં નાંસ્યાં’તાં. પોલીસવાળા આવશે ને તને મારતા મારતા કોરટે લૈ જાશે. અલ્યા ભૈ, ઈને કળકળતા તેલમાં નાંખવાની સજ્જા કરો. ઈમાં લહણ નાંખો ને કારેલાંનું શ્યાક કરો. ઉની ઉની રોટલી ને કારેલાનું શ્યાક, વા ભૈ વા! મેનડી, શ્યાકમાં મેંઠું શ્યમ નથી નાંસ્યું? ના હોય તો તારા બાપના ત્યાંથી લૈ આય. તારો બાપ વણઝારો ને મું લાખો વણઝારો. સાત-સાત કોઠા વાળી વાયને માંય ગોખલામાં મેનડી. રૂપરૂપનો અંબાર. રાંડ, દાંત શના કાઢે છે? તારે દાંત તેત્રીસ ને બાડી બત્રીસ લખણી. રેવલીને ઊભાં ઊભાં મૂતરવાની કટેવ છે. હેઠી બેસ. ઊભી થા. હેઠી બેસ. ઊભી થા. હેઠી બેસ, બે કાંન પકડ, હજાર વાર ઊઠબેહ કર ને બા’ર જૈ મૂતરી આય. નેહાળમાં મૂતર શાનું આવે છે? ભણીગણીને માસ્તરાંણી થા ને બે’રા માસ્તર હારે નાહી જા. ધના ધતુડી પતુડી, ધના ધતુડી પતુડી. અલ્યા મને ફેર ચડ્યા. કો’ક ઝાલો… ધોડો અલ્યા એ… હે… છાપરું હેઠું પડ્યું લ્યો. આઘા રયો લ્યા, નાગ નેંકળ્યો, મારો બેટો પાણીનો રેલો જાણે. અલ્યા, આ તો મારા બાપા. બાપા તમે નાગ થયા? તમારું નખ્ખોદ જાય આઘાં ખસો છોકરાં. સૈડ સું મેલતાં નથી. સાત સોનાના ચરુ — આ પહેલો, આ બીજો, આ ત્રીજો, હજુ ઊંડે ખોદો લ્યા. ચરુ… ચરુ… નકરા ચરુ મેનડી, ધોડ ચરુ ઘરમાં લૈ જા. જો પાડતી નૈં. ઝાલ રાંડ હરખું ઝાલ. તારા હાથ ચ્યમ ભાજી જ્યા સે? હેં, બંગડી ચ્યાં જૈ? મું પીવું ઈમાં તારે હું? સોની તારો બાપ થતો’તો તે આલી આઈ? હાલ ને હાલ બંગડી લૈ આય. બંગલીમાં રે’તી ત્યારે ઝપાટો મારતી, ઝપાટો ભૂલી જૈ વઉ મારી બંગલી સૂની થૈ! થૈ! થા થૈ થૈ! તાળી પાડો અલ્યાં સોકરાં. સૈડ સુ મે’લો એ… આ બે ના ચાર ને ચારના આઠ. સોના હજાર ને હજારના લાખ. નકરા રૂપિયા. મું તો હેમાળે જૈ વિદ્યા શીશી આયો સું, હું હમજો હો લ્યા? ફૂંક ભેગી ચકલી બનાવી દૈશ મેનડી. તું તારે ઊડને ફૈડકા ભર. રેવલી બાડી, તને ફૂંક ભેગી ગધાડી બનાવી દઈશ. ઊભી ઊભી મૂતર તું તારે. મેનડી આંય આવ મું તને બચી કરું ને બચકું ભરી લઉં. તું તો મેઠી મેઠી દરાખ જેવી છે મેનડી, લે તારો ઘાઘરો.’

ત્યાં તો બે જમાદાર ફરતાં ફરતાં આવી ચડ્યા અને ઘાઘરો ઓઢી લીંબડાની આસપાસ ફરતા જીવાને પકડ્યો. ‘અલ્યા, તું કુણ છે? ડેર છે કે ડાકેણ? હાલ ને હાલ નૈંતર તારી તલવાર ને મારી ડોક’ જીવાએ ઘાઘરામાંથી બહાર ડોકું કાઢ્યું. એની આંખો લાલ હતી. હોઠ પર થૂંક બાઝ્યું હતું. ‘ચાલ છાનોમાનો’ એક જમાદારે એને બાવડું ઝાલીને ખેંચ્યો અને ઘાઘરો એક બાજુ ફેંકી દીધો. ‘નથી આવવું જા. તારી છોડીને નથી પૈણવું.’ જીવાએ હાથ છોડાવવા વલખું માર્યું.

જમાદારે એના ગાલ પર એક તમાચો લગાવી દીધો, ‘જેસા ફાવે વેસા બોલતા હૈ હરામી?’

જીવાના મોંમાંથી લીંબડાનું પાંદડું નીકળી ગયું અને થૂંક સાથે લોહી પડ્યું. જીવાને કાનમાં તમરાં બોલી ગયાં. એણે આંખો મટમટાવીને જોયું ત્યાં તો સામે જમાદાર ઊભેલા જોઈ ચમક્યો—

‘હેં સાહેબ તમે? આ તો જરા… સાયેબ!’

‘જૂઠ બોલતા હે? આજ ફિર પીયા થા? ચલ, થાનેમેં, જાડેજા સાહેબ આયા હે.’

જીવાએ બન્ને જમાદારના પગ પકડી લીધા, ‘સાહેબ, હવે કોય દાડો નૈં પીવું. આટલી ફેર જાવા દો, સાયેબ, તમારી ગાય—’ અને એ રડવા લાગ્યો.

જમાદાર એને ધક્કો મારી ચાલતા થયા. ‘જાને દો કુત્તેકો સાલા રોજ પીતા હૈ.’

(‘સૂરજપંખી’માંથી)

સૂરજપંખી

હું એકલો એક અટૂલી ટેકરી પર જઈને નિરાંતે બેઠો. સરોવરના વિશાળ શ્વેત જલરાશિ પરથી વહી આવતી ભીની હવા મારા ચહેરા ઉપર રમી રહી. અડખેપડખે ઊગેલું લીલુંછમ ઘાસ ડોલવા લાગ્યું.

વહેલી પરોઢે જાગી ગયેલાં વગડાઉ પંખીઓની તાજગીસભર પાંખો સરોવરકાંઠાના ઘટાદાર લીંબડાઓ પર લચી પડતી કિલ્લોલ કરી રહી હતી. ટેકરીઓના લીલા ઢોળાવ સરોવરના કાંઠા સુધી દડદડી જતા હતા. નાનકડાં શ્વેત જળપંખી જેવાં મોજાં કાંઠાના ઘાસમાં પાંખો ફફડાવી રહ્યાં હતાં. આખું પરોઢનું ઝાંખું આકાશ સરોવરમાં હાલકડોલક થતું હતું.

આકાશમાં આખી રાત વરસીને થાકેલાં વાદળ પાતળાં ફિક્કાં બની પથરાઈ ગયાં હતાં અને ધીરે ધીરે ક્ષિતિજના સીમાડા ભણી સરકતાં હતાં.

એ વાદળિયા આકાશને વીંધતી સફેદ પંખીઓની હાર પસાર થઈ. ક્રોક ડ્રોક આકાશ સરોવરની જેમ છલક છલક થઈ રહ્યું. મેં ઊંચે જોયું. સરકી રહેલું કોઈ પાતળું વાદળ ધીરું ધીરું વરસવા લાગ્યું.

રાજબાને પહેલી વાર આ સરોવરને કાંઠે ભરાતા આષાઢી મેળામાં જોયેલી. દૂર પેલી ટેકરીઓ પર વૃક્ષોના ઝુંડમાં ઊંચું શિખર દેખાય, એ નીલકંઠ મહાદેવનું મંદિર. એના પ્રાંગણમાં અષાઢ માસની પૂર્ણિમાએ મેળો ભરાતો. આસપાસનાં ગામડાં માથે લીલાં-પીળાં છોગાં ખોસી અહીં ઊભરાતાં. પરોઢનો પૂર્ણ ચંદ્ર જરાતરા ઝાંખો પડ્યો હોય ત્યારે વહી ગયેલી રાત્રિના પગની પાની જેવા ભીના નેળિયામાં આખો મુલક છલકાતો.

ગાડાં નેળિયાની ધૂળમાં ઘૂઘરા રણકાવતાં દોડતાં. કોઈ ખેડુકન્યાના કંઠમાંથી પહેલે વરસાદે મઘમઘી ઊઠતી ધરતીની માટીના સૂર વહેતા તો કોઈ ખેડુકન્યાના કંઠમાંથી શિયાળુ રાતે જીરુને પાણી પાતાં કંઠમાં સંઘરી રાખેલા સૂર વહેતા.

મારા વાસનાં સૌ સાથે નીકળતાં. વીરાજીના શણગારેલા ગાડામાં સહુ ગોઠવાઈ જતા. મારા ગામના ધૂળિયા, ઉબડખાબડ રસ્તા અમારાં ગાડાંથી રૂમઝૂમ થઈ જતા. પાદર વટાવીને ગાડાં સાંકડા નેળિયામાં દોડવા લાગતાં. માફાની અંદર લાંબા ઘૂમટા તાણી બેઠેલાં સૌના શ્વાસ ગાડાંનાં લક્કડિયાં પૈડાં સાથે પછડાવા લાગતા. પણ અમને — ગાડાના પાછલા ભાગમાં પગ લટકાવી બેઠેલાં તેવતેવડાં છોકરાંને હીંચવાની મજા પડતી.

ઘડી વારમાં તો પાંચ-સાત ગાઉ કપાઈ જતા અને ગાડાં ઊભાં રહી જતાં. પરોઢના આછા અજવાસમાં ટેકરીઓ દેખાતી. અમે તો ભૂસકા મારી ઊતરી જતાં અને એકીશ્વાસે ટેકરીઓનો ઢાળ ચડી જતાં. ટોચ પર ચડતાં જ આંખો મીંચાઈ જાય એવો હવાનો સુસવાટો આવી જતો. આંખો ખોલતાં જ નાનકડી આંખોમાં વિશાળ સરોવર પાંખો ફેલાવી પ્રસરી જતું અને છલકછલક થતું.

અમે દોડાદોડ જઈ, છેક સરોવરના કાંઠે ઊગેલાં કરેણનાં નાનકડાં વૃક્ષો નીચે પાથરણું પાથરી દેતાં. કરેણનાં કોઈ કોઈ પીળાં ફૂલ પાણીનાં મોજાંને અડતાં ઝૂમતાં. પાથરણા નીચે સૂકાં પાંદડાં અમને વહાલ કરતાં હોય તેવો અવાજ કરતાં. અમે ઘૂંટણ સમાણા પાણીમાં ઊભાં રહી જતાં અને ખોબે ખોબે મીઠું પાલરિયું પાણી પીવા લાગતાં.

ત્યાં તો સ્ત્રીઓનું ઝુંડ આવી પહોંચતું. અમે દોડીને છબછબિયાં બોલાવતાં બહાર નીકળી જતાં.

‘અહીં કોણે પાથર્યું? છોકરાઓએ તો પાણીથી આઘા રહેવાનું છે.’ ગાલે ચીમટો ભર્યો હોય એવી ધમકી મળી જતી.

પાથરણું ઊંચકાઈ જતું. બે-ચાર સૂકાં પાંદડાં પાથરણાને વળગી રહેતાં. કરેણનાં ફૂલ હસતાં રહી જતાં અને પાણીનાં મોજાં ધીરાં પડી જતાં.

નીલકંઠ મહાદેવના મંદિરની પછીતના ભાગમાં ટૂટીફૂટી દીવાલો વચ્ચે ક્યાંક જગ્યા શોધી કાઢી પાથરણું બિછાવવામાં આવતું. સરોવરની સફેદ છલછલ દેખાતી બંધ થઈ જતી. હું ઉદાસ બની જતો. બીજાં સખા-સખીઓ તો બાવળની ઝાડીમાં ઊડતાં સફેદ પતંગિયાંની જેમ ખોવાઈ જતાં.

સ્ત્રીઓ નહાવા જવાની તૈયારી કરતી અને સૌ વસ્ત્રો લઈ સાથે જવા પગ ઉપાડે ત્યાં દૂરથી કોઈને આવતું જોઈ કોઈ બોલી ઊઠતું,

‘લ્યો, અંતરબુન આ આયા!’ સોનાની રેખો હસી ઊઠતી — અંતરબા આવીને એમનાં બાને પગે પડતાં.

‘જીવતી રહે બેટા!’ એમનાં બા ગળગળાં થઈ જઈ માંડ બોલી શકતાં. પછી અંતરબાની પડખે ઊભેલી અગિયારેક વરસની છોકરીને ઊંચકી લેતાં.

‘આ ફેરા તો ઈણે ગોર્યો કરી સે!’ અંતરબા હસતાં હસતાં કહેતાં. છોકરી શરમાઈ જતી. એના ચહેરા ઉપર કુમાશ ઊપસી આવતી.

થોડી વાર સૌ નહાવા ચાલ્યાં જતાં. પેલી છોકરી બેસી રહેતી. હું પણ બેસી રહેતો. અમે એકમેકને જોતાં પણ કશું બોલતાં નહીં. મારા શ્વાસમાં સરોવરની ભીનાશ વ્યાપી જતી. બાવળના કાંટાઓ ઉપર સૂરજ ઊગતો અને તે પંખી જેવો લાગતો. છોકરીના ગાલ પર સોનેરી તડકાનાં ચાંદરણાં રમતાં.

નીતરતે વાળે સ્ત્રીઓ આવી જતી. દીવો અને કરેણનાં ફૂલ લઈ સૌ પૂજા કરવા જતાં. પછી પંખીઓને દાણા નાખતાં સૌ પાછાં વળતાં.

પિત્તળના ડબ્બાઓમાંથી ઢેબરાં અને ગોળ ખાવા મળતાં. સૌ હોંશે હોંશે ખાતાં, પછી સૌ ફરવા નીકળી પડતાં. મેળો બહુ મોટો કે ઘોંઘાટિયો નહોતો ભરાતો. અડખે-પડખેનાં પાંચ-સાત ગામોમાંથી લોકો આવતાં અને દર્શન કરી પાછાં વળી જતાં.

મેળામાં આખો દિવસ પેલી છોકરી સાથે રહેવા મળતું. નાના ચકડોળમાં સાથે બેસતાં. એ ડરતી નહીં. પણ આછું હસતી. અમે પાવો પણ લેતાં. સરોવરના કાંઠે કાંઠે પાણીને અડકીને અમે એકલાં ચાલતાં અને ચાલતાં ચાલતાં ઘણાં આઘે નીકળી જતાં. એ કાંઠે આવેલી બોરડીનાં મીઠાં બોર વીણતાં અને પાણીમાં પગ ઝબોળી બેસી રહેતાં. એ છોકરીને સરોવર ખૂબ ગમતું હતું.

સાંજ પડતી અને ધીરે ધીરે આખા મુલકનાં ગાડાં થાક્યાંપાક્યાં પણ નાચતાં-કૂદતાં સીમાડા ઊતરી જતાં. અમે પણ ગાડાંમાં ગોઠવાઈ જતાં. અંતરબા સૌને હસી હસી કહેતાંઃ

‘આજની રાત રહી ગયાં હોત તો શું ખોટું હતું?’

પણ ગાડાં ચાલવા લાગતાં. અંતરબાની આંખમાં સાંજ ભીંજાઈ જતી. પેલી છોકરી પણ ઉદાસ બની જોઈ રહેતી. મને આંખોમાં સૂનમૂન બની ગયેલું સરોવર દેખાતું. ધીરે ધીરે ગાડાં દૂર ચાલ્યાં જતાં — ભીંજાઈ ગયેલી સાંજને ટેકરીઓની હારમાળા ઢાંકી દેતી.

એ વરસે રાજબા મારા ગામ એના મામાને ઘેર આવેલી. ભાદરવાના કૂણા તડકાનું સોનું આંગણામાં વેરાઈ ગયું હોય અને અમે સોનેરી રેતનાં ઘર બનાવતાં. રાજબા ખૂબ શરમાળ હતી. એ કશું બોલ્યાચાલ્યા વગર એની ખડકીના ઉંબરા પર બારસાખ પકડી ઊભી રહેતી. અને જોયા કરતી. જરા જરા પગ ઝુલાવતી. એના પગનાં ઝાંઝર સૂરજ જેવું મીઠું મીઠું બોલતાં.

ક્યારેક એ અમારી સાથે રમવા આવતી. અમે આંગણામાં આઠ ખાનાં પાડી ઘર ઘર રમતાં. એ પગના અંગૂઠા વતી કુકરું ખસેડતી — એનો નીલો સુંદર હોઠ થરકતો — એના પગની પાની પર ભાદરવાની ધૂળ ચમકતી — એ એક પછી એક બધાં ઘર જીતી લેતી અને આછું હસી પડતી.

અમે સંતાકૂકડીની રમત રમતાં. હું એને પકડવા જાઉં અને એ દોડીને ઘરમાં જતી રહે. એની આંગળીઓને તો હું અડકી ગયો હોઉં. પણ કોણ માને?

પછી એ ઘર બહાર નીકળે જ નહીં. મારો દાવ અધૂરો રહી જતો. અમે સૌ એની કિટ્ટા લેતા. એની આંખોમાં રોષ તરવરી રહેતો. બીજે દિવસે એ એના ગામ ચાલી જતી, તડકાળ દિવસો આંગણાના લીંબડાને પેલે પારના મુલકમાં ચાલ્યા જતા.

રાજબાને ફરી ઘણાં વરસ પછી જોઈ. હું મોડી રાતે બસમાંથી ઊતરી આવ્યો હતો. સવારે જાગ્યો ત્યારે ચકલીઓ ઘરના છાપરા નીચે માળો બાંધવા ઊડાઊડ કરતી હતી. ઊગતા સૂરજનો ધવલ પ્રકાશ જૂની ભીંતો પર ડિસ્ટેમ્પરની જેમ પ્રસરી ગયો હતો. ઘણા સમયે ગામ આવ્યો હતો એટલે બધું નવું નવું લાગતું હતું. માઢનો પથ્થર તૂટી પડ્યો હતો. ખડકીનું ખાંચાખૂંચીવાળું આકાશ નવું નવું — ચોખ્ખા પાલર પાણી જેવું લાગતું હતું. બહાર ઓટલા ઉપર દાતણ કરતો બેઠો હતો ત્યાં વીરાજીની ખડકીમાંથી બેડું લઈ જરી નીચા નમી રાજબા બહાર નીકળી. એના સુડોળ શરીરને ધીમો હડદોલો આવ્યો — એનાં ઘેરદાર લાલચટ્ટક વસ્ત્રો હડદોલાઈ ઊઠ્યાં. એણે મને જોયો, એની આંખોમાં ભાદરવાના તડકા જેવો રોષ હજુ વ્યાપેલો મને લાગ્યો. એણે જરા હસીને નજર ફેરવી લીધી અને આંગણું વટાવી ગઈ.

થોડી વારે એ પાણી ભરીને આવી. એના બેડા ઉપર શ્યામલ બુલબુલ બેઠું હતું. તે ઊડીને લીંબડા ઉપર જઈ બેઠું. એ નીચી નમીને ખડકીમાં જવા ગઈ, પણ ન જવાયું, પાણીની છાલકથી એનો બરડો ભીંજાઈ ગયો. ઉપલું બેડું એક હાથે ઉતારી લઈ એ અંદર ગઈ.

બપોરે એ એની સખીઓ સાથે લીંબડાના છાંયા નીચે કૂકા રમવા બેઠી હતી. હું ઓસરીમાં ખાટલો ઢાળી સૂવાનો ડૉળ કરી પડ્યો રહ્યો હતો. એ કૂકા ઉછાળતી હતી — ઝપ દઈ ઝીલતી હતી અને એના હાથની બંગડીઓ રણકતી હતી, વચ્ચે એક વાર એ એના ગામના સરોવર જેવું છલક છલક હસી પડી હતી.

સાંજ પડી. અંધારું ઊતરી આવ્યું. એ એના ઘરમાં ફાનસના અજવાળા જેવું આછું બોલતી હતી તોયે એના શબ્દો, એના સુંદર હોઠની લાલ પાંખો ફેલાવી લીંબડાની સળીથી હવામાં કશુંક લખતો હતો ત્યાં ઊડી આવતા હતા.

અજવાળી રાતમાં રાજબા એની સખીઓ સાથે વાતો માંડતી બેઠી હતી. રહી રહીને એની બહેનપણીઓ સાથે ખખડીને હસી પડતી હતી. કોઈ સખીએ કંઈક એવું પૂછ્યું કે રાજબા શરમાઈ ગઈ અને કશું ન બોલી. મોડી રાતે સૌ વિખરાઈ ગયાં. હું ઝાંખો ઠંડો ચંદ્ર પશ્ચિમમાં ઢળી ગયો હતો ત્યાં સુધી જાગતો પડ્યો રહ્યો.

રાજબા બીજે દિવસે વહેલી સવારે એના ગામ ચાલી ગઈ. મેં જાગીને જોયું ત્યારે તો રાજબા નદીને પેલે પારના વગડામાં વગડાઉ પંખીઓ જેવા શ્વાસ ખેતરોમાં ઊડતા મૂકી ચાલી ગઈ હતી.

રાજબા ફરી બે-ત્રણ વરસ પછી જોવા મળી. રજાઓમાં ઘેર આવ્યો હતો. અમસ્તો જ બહાર ઊભો હતો. ત્યાં વીરાજીએ બળદને ધૂસરે જોતર્યા અને મને પૂછ્યું,

‘લ્યો હેંડો, પંચાસર આવવું છે? દા’ડો આથમે આવતા રહીશું.’

મને રાજબા યાદ આવી. એના ગામનું સરોવર યાદ આવ્યું અને હું ગાડામાં બેસી ગયો. વીરાજીએ બળદ દોડાવી મૂક્યા.

ઉજ્જડ ખેતરો ઘસાઈને પસાર થયાં. બળદોના ઘૂઘરાના અવાજથી તેતરોનાં ટોળાં એક વાડ પરથી બીજી વાડમાં જઈ લપાયાં. ટેકરીઓ દેખાઈ અને ભીની હવા વહી આવી.

વીરાજીએ ગાડું ઊભું રાખ્યું. તડકામાં સરોવર ઝલમલતું હતું. અમે બન્નેેએ મહાદેવનાં દર્શન કર્યાં. હું બે ઘડી સરોવર પર આંખ પ્રસારીને ઊભો રહ્યો. મને મારા બાળપણના દિવસો કિલકિલાટ કરતા લાગ્યા. અહીં તો તે હતા તેવા ને તેવા, નાના જ રહ્યા હતા.

પાછું અમારું ગાડું ચાલ્યું. બે-ચાર ખેતરવા દૂર વૃક્ષો વચ્ચે નળિયાંછાયું રાજબાનું ગામ દેખાયું.

રાજબાની ખડકી પાસે અમારું ગાડું પહોંચ્યું કે તરત રાજબા પાણી ભરીને આવી લાગી. ઉતાવળે પગે ખડકીમાં ગઈ અને એની બાને બહારથી જ, ‘બા, મામા આયા’ની હાક મારી દીધી.

અંતરબા બાજરીના રોટલાના લોટવાળા હાથે બહાર આવ્યાં અને વીરાજીનાં દુખણાં લીધાં.

‘લે ભૈ, તુંયે આયો છો?’ એમના દાંત પરથી સોનાની રેખ મને આવેલો જોઈ ચમકી. હું હસીને નીચે ઊતર્યો. રાજબાએ ખાટલો ઢાળી દીધો હતો. અમે બેઠા, અંતરબાએ અમારા ગામના ઉબડખાબડ રસ્તાઓના ખબરઅંતર પૂછ્યા.

થોડી વારે રાજબા કીટલીમાં ચા લઈને આવી. પિત્તળની સોના જેવી રકાબીઓમાં એણે ઊની ફળફળતી ચા કાઢી. એક રકાબી વીરાજીના હાથમાં આપી. બીજી મને હાથમાં આપવા ગઈ, ને ચા ઢળતાં રહી ગઈ.

‘બુના, આ તો શે’રના મનેખ. કાચની રકાબીઓ લાય.’ અંતરબાએ કહ્યું. રાજબા હસીને કાચની રકાબી લઈ આવી. મારી આંગળીઓ એની આંગળીઓને અડી ગઈ. સરોવરકાંઠે ઊગતા ઘાસ જેવી લીલી હતી એની આંગળીઓ.

એ જરા દૂર જઈ બેઠી. પગની આંગળીએ એણે ચાંદીની માછલી પહેરી હતી. તેની પૂંછડી આછી ફરકતી હવામાં મને હાલતી દેખાઈ. એના હોઠ નીચે સુંદર તલ ઊપસી આવ્યો હતો. શિયાળામાં તલના ખેતરમાં ગઈ હશે અને એણે કાળા તલને વીણી હોઠ નીચે ચિપકાવી લીધો હશે?

થોડી વારે એ ઘરમાં ગઈ. વીરાજી આંગણાના લીમડા નીચે આડે પડખે થયા. એમના ખેસ ઉપર કાગડો ચરક્યો. મારી પર લીંબડાનું સૂકું પાંદડું પડ્યું. અંતરબાએ પટ્… દઈ છીંકણીની દાબડી વાસી. કાળી દેવચકલી છેક નજીક આવી ઊડી ગઈ.

‘બા, હું નાહી આવું.’ બોલી એ વસ્ત્રો લઈ બહાર નીકળી ગઈ. અંતરના અણગમાથી જોઈ રહ્યાં પણ કશું ન બોલ્યાં. હું બહાર જોઈ રહ્યો. એણે જાણે મને, એની આંખમાંના એના ગામના સજળ તડકાના ઇશારાથી બોલાવ્યો. અંતરબા ઘરમાં ગયાં કે તરત વીરાજીની આંખો પર લીંબડાનું પાંદડું ગોઠવી હું હળવેથી બહાર નીકળી ગયો.

રાજબાની લાલચટક ઓઢણી ઊડાઊડ કરતી જતી હતી. હું પાછળ ચાલ્યો જતો હતો એની એને ખબર નહોતી. એની આંખો તો જરા દૂર દેખાતી સરોવરની ટેકરીઓમાં ખોવાયેલી હતી. એ ઊછળતી-કૂદતી ટેકરીઓનો ઢાળ ચડી ગઈ. આકાશનું વન વીંધી ગઈ — એનો પડછાયો ઘાસ પર દડદડી ગયો. સરોવરની તોફાની હવા એનાં વસ્ત્રોમાં લપાઈ ગઈ. એ સડસડાટ ઢાળ ઊતરી છેક સરોવરના ભીના કાંઠા પર જઈ ઊભી રહી.

હું એની નિકટ ગયો. એ મધુરું હસી. મેં એને પૂછ્યું, ‘હજુયે તને સરોવર ખૂબ ગમે છે?’

એ સરોવરના તરંગો પર આંખ માંડી રહી અને બોલી, ‘હા, મને આ સરોવર ખૂબ ખૂબ ગમે છે. રાત્રે સ્વપ્નમાં પણ આવે છે અને મને બોલાવ્યા કરે છે. હું ઘણી વાર રાત્રે ઊઠીને એકલી ચાલી આવું છું અને પરોઢ સુધી નાહ્યા કરું છું. હું બહાર હોઉં છું ત્યારે મારા રૂંવાડાં નીચે કશુંક બળ્યા કરે છે અને શ્વાસ પણ લઈ શકતી નથી. આ સરોવરમાં પડું છું ત્યારેટાઢક વળે છે. મને તો થાય છે કે આખો દિવસ બસ તર્યા કરું. કાંઠાના ઘાસમાં સૂરજપંખી માટે માળો બાંધું. સૂરજપંખી ઈંડું મૂકે અને એમાંથી કોઈ રાજકુમાર બહાર આવે અને મને આ દુનિયામાંથી લઈ જાય. તમને ખબર છે આ સરોવરના તળિયે એક મહેલ છે તેની? તેનાં સોનાનાં કમાડ ભીડેલાં રહે છે. કોઈ રાજકુમાર એને અડે તો એ ખૂલી જાય. પણ હું અહીં આવું છું તે કોઈને ગમતું નથી. આખું ગામ વાતો કરે છે. મારી આ બા મારી સાથળ પર મને ચીમટા ભરે છે. નહાવા આવવાની ના પાડે છે. પણ હું તો આવવાની જ.’

રાજબા એટલું બોલી નહાવા પડી. નાનકડાં મોજાં સડસડાટ સામે કાંઠે જવા ઊડી નીકળ્યાં. સરોવરમાં સૂરજ ટુકડા ટુકડા થઈ વેરાઈ ગયો. રાજબાના લાંબા નીલરંગી વાળ સપાટી પર તરી રહ્યા. સરોવરમાં તરતી દસાડીઓ પાંખો પ્રસારી ઊડી ગઈ.

એ નાહીને બહાર નીકળી. એનાં વસ્ત્રો એનાં અંગોને ચોંટી ગયાં હતાં. તેમાંથી રાજબાની નગ્નસમ પ્રતિમા ઊપસી આવતી હતી. એના પગની પાની પાસેથી એક રેલો નીકળ્યો અને સરોવરમાં ભળી ગયો. એના વાળમાં સૂરજપંખી પાંખો ફફડાવતું હતું, દૈયડની જેમ સૂર વહાવતું હતું. એની છાયા સરોવરના જલમાં કટકા કટકા બની વિલાતી જતી હતી.

એ નીતરતે વાળે, ધીરે પગલે બીતી બીતી ખડકીમાં આવી. વળગણી પર એણે ભીનું વસ્ત્ર સૂકવ્યું. એનો વાદળી ખભો નીતરતા વાળથી ભીંજાઈ ગયો હતો. એના ભીના પગ પર આંગણાની ધૂળ ચોંટી હતી. એ ઘરમાં ગઈ અને દીવો પેટાવી બહાર આવી, ભીંતમાંના જીર્ણ ગોખમાં દીવો મૂકી એ પગે લાગી. પછી એ બે લોટા પાણી ભરીને ચાલી. મેં વીરાજીને જગાડ્યા. વીરાજીએ મોં લૂછી નાખ્યું.

રાજબાએ પાટલા ઢાળી દીધા. હું અને વીરાજી જમવા બેઠા. એણે થાળીમાં લાપસી પીરસી અને ઘીની ધાર કરી. એના મંદ શ્વાસનો મને સ્પર્શ થયો. એના કૂણા કાન પર વાળની એક લટ નીતરતી હતી.

બપોરે અમે ખાટલા ઢાળી જરા આડા પડ્યા, વીરાજી તો લીંબડાનું પાંદડું એમના મોં પર પડતાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા. રાજબા ખડકીના ઉંબરા પર કશુંક ભરતાં બેસી રહી. એ ધીમું ગુંજતી હતી. એના હાથમાંનો નીલો દોરો ઝરણાં જેવું બોલ્યા કરતો હતો. હું જાગતો પડ્યો રહ્યો. લીંબડાનાં ડાળાં વીંધી તડકો મારી પર ટપકતો રહ્યો. આ તડકાને હું શું કરું? બપોરની તડકાળ ભાતમાં ટુકટુકો રાજબાની આંખો ટાંકતો હતો.

વીરાજીની આંખ ખૂલી ગઈ, એમનું ધ્યાન બહાર ગયું. એમણે લાંબું બગાસું ખાઈ રાજબાને કહ્યું.

‘ભાણીબા, બળદોને બે-એક પૂળા નાખજો.’

રાજબા ગૂંથવાનું બાજુ પર મૂકી ઊભી થવા ગઈ ત્યાં દોરાનું ફીંડલું મારા ખાટલા સુધી દોડ્યું આવ્યું, એ દોડતી આવી — એનો ચહેરો મારા પગને અડતાં અડતાં રહી ગયો.

ચા પીને વીરાજાએ ગાડાને બળદ જોતર્યા. હું પાછળ બેસી ગયો. વીરાજીએ પાંચ રૂપિયા અંતરબાને આપ્યા.

‘લે બુન, કાપડાના. મા હંભારે છે. ચ્યારે આવવાની છે?’

‘દિવાળી મોર્ય આવી જઈશ.’ અંતરબાએ વીરાજીનાં દુખણાં લીધાં અને ટચાકા ફોડ્યા. રાજબા એની ખડકીની બારસાખે ઊભી રહી ગઈ હતી. વરસો પહેલાં એ મારાથી રિસાઈને ઊભી રહી જતી એમ જ.

અમારું ગાડું ચાલ્યું. અંતરબાની આંખો પોચી પડી ગઈ. રાજબા સ્હેજ હસીને અંદર ચાલી ગઈ.

રજાઓમાં હું ઘેર આવ્યો. ત્યારે આંગણાનો લીંબડો ઉદાસ બની ઊભો હતો.

સૂકાં ડાળાં પર કાગડા સૂનમૂન બની બેઠા હતા. વીરાજીની ખડકીની ભીંતો ફિક્કી પડી ગયેલી લાગતી હતી. વીરાજી બહાર બાંધેલા એમના માંદા બળદને ચાર નીરવા બહાર આવ્યા, એ સાવ થાકેલા — પડી ભાંગેલા જણાતા હતા.

રાજબા એક રાતે ઊઠીને એના ઘરેથી નીકળી ગઈ હતી. સવારમાં ખબર પડી. ચારે બાજુ માણસો દોડાવ્યા. પણ રાજબા ન મળી. બીજે દિવસે વહેલી પરોઢે કોઈ ખેડૂતે એના ગામના પેલા સરોવરમાં રાજબાને તરતી જોઈ. એણે નજીક જઈને જોયું તો એ રાજબાનું નિર્જીવ શરીર હતું. કોઈને કશું સમજાયું નહીં, પણ ત્યારથી વહેલી પરોઢે વટેમાર્ગુઓને સરોવરમાં શિયાળામાં શ્વેત પંખીઓ જેવું કોઈ તરતું દેખાયા કરે છે. સૌ માને છે કે રાજબા તર્યા કરે છે અને ખડખડાટ હસ્યા કરે છે.

અચાનક મને કોઈનો ભીનો સ્પર્શ થયો. મેં પડખે જોયું. રાજબા મારી પડખે ઘાસ પર બેસી ગઈ હતી. એના વાળ ભીના હતા અને લટોમાંથી પાણી ટપકતું હતું. એ નિષ્પલક આંખે સરોવરને જોઈ રહી હતી.

‘રાજબા, તું હજીયે મારાથી રિસાયેલી છે? રિસાઈને પહેલાં તો તું તારા ગામ જઈ બેઠી ને હવે તો… આમ શાને કર્યું તેં?’

‘મને સરોવર બોલાવતું હતું’ એ જાણે બોલી અને હવામાં ઓગળી ગઈ. શ્વેત પંખીની જેમ બરફીલા પહાડો ઓળંગી ગઈ.

LXVIII

ભૂપેશ અધ્વર્યુ

હનુમાન લવકુશ મિલન

પૂર્વે અજોધા નગરી ને રાજા રામનું રાજ. રાણી સતી સીતા. એક સમે મે’લના ગોખે બેઠાં છે ને નીચેથી જોષીડો જાય. રાણીએ સાદ દીધો, ‘જોષીડા, જોષીડા, જો મારી હથવાળી ને જોષ વરત.’ જોષીડે એક વાર ઊંચું જોયું ને મોં આડું લઈ લીધું.

‘રાણી રાણી, તને જોયે’ તો હાથીએ ચલાવ, જોયેં તો થોડો ચલાવ, તને જોયેં તો ગામપાર કરાવ, દેશપાર કરાવ; જોયેં તો જલાદ બોલાવી ફાંસીના દાયડે ઝલાવ. પણ હું ના આવું.

ત્યારે સીતારાણી પૂછે છે કે, ‘કેમ?’ ત્યારે જોષી કહે છે કે, ‘હું જોષી સામદરિક શાસ્ત્ર મારા મોંએ, મારા ગુરુ સૂવે નૈં, આખો દિ’ જલપાન કરે. ફળનો આહાર કરે અને રાતે સામદરિક શાસ્ત્રના પાઠ ભણાવે. મેંયે નીમ લીધું — દિ’ આખો વનવગડો રખડું. ગુરુને કાજે પાકાં મીઠાં ફળ વીણું, માટીને ઘડે જળ ભરું ને ગુરુનું દીધું ખાઉં-પીઉં ને રાતે સામદરિક શાસ્ત્રની પોથી ભણું. એમ બાર વરસ લગી પાઠ પડ્યા ને જોષી થયો તે રાણી તારું મોં મને કયે છ કે તારું ભાયગ રૂડું નથી.’

ત્યારે સીતારાણીએ કહ્યું કે, ‘જોષીડા, જોષીડા, કુળને કાજે દીકરો રહેશે કે?’

જોષી કયે, ‘રહેશે.’

સીતા કયે, ‘સમરથાઈ કેટલી રહેશે?’

જોષી કયે, ‘બાપ સમાણી.’

તો સીતારાણી તો ફૂલી ના સમાણી. પછી કયે, ‘મારા ભાયગનું કો’.’ જોષીએ તો આંગળીએ વેઢા માંડ્યા. સાતે ગ્રહને સમર્યા ને પછી કહ્યું, ‘રાણી, રાણી, તારું ભાગ રૂડું હતું પણ તેં તલસીમાને દુભવ્યાં છે. તેં પાંચ દીવા કીધા. એક દીવો મે’લને ટોડલે મેલ્યો. બીજો દીવો મે’લના ઉંબરે મેલ્યો. ત્રીજો દીવો કૂવાને ગોખલે મેલ્યો, ચોથો દીવો પીપળને થડિયે મેલ્યો, ને પાંચમો ગામને દેરે મેલ્યો, પણ તલસીમા ભુલાણાં તે રાત આખી અંધારિયામાં આથડ્યાં ને દુભાણાં.’

રાણી સીતા મૂંઝાણી, ‘જોષીડા, જોષીડા, ભ્રામણ છે તે તું જ મારો તારણિયો. દોષ કીધા તો પ્રાછતેય કે’તો જા.’

જોષીડો કયે, ‘રાણી, તમે તલસીમાનું વરત લો. એક મસવાડાનાં બે પખવાડાં, એમાં એક અજવાળિયું, એક અંધારિયું. એમાં અજવાળિયું લઈએ ને અંધારિયું મે’લી દઈએ. એમ સોળ અજવાળિયાં લઈએ. ધાનનો દાણો પેટે ના ગળીએ. વાળ કોરા કરીએ ને સાંજ પડે તલસીમાનો દીવો મેલી પ્રાછત કરી, નમન કરી, પતરાળે બેસીએ. બેસતાં પરથમ ત્રણ ભૂખ્યાંને જમાડીએ ને પછી રાત ગાયનું દૂધ ને ઝાડથી ગરેલાં ફળ ખાઈએ.’

સીતાએ વરત કરવાનું માથે લીધું ને પછી જોષીડાને કહ્યું, ‘જોષીડા, ભાયગમાં બીજું કાંક ચીતર્યું હોય તે બોલી દે.’

જોષીડો કયે કે, ‘રાણી, બીજું તો શું ચીતર્યું હોય પણ ભોંયે કાંટા-કાંકરા છે, ચોપા’ જાળાં-ઝાંખરાં છે; કોઠા-બાવળાં ને આવળાંનાં ઝાડવાં છે ને વચ્ચે બે પારણાં ઝૂલતાં ચીતર્યાં છે.’

પછી સીતા સાદ કરતી રહીને જોષીડો ચાલ્યો ગયો. સીતાએ પરધાનને તેડ્યા.

પરધાન કયે, — ‘કયો.’

સીતાએ જોષીડાની સમસા કીધી — ‘ભોંયે કાંટા-કાંકરા છે. ચોપા’ જાળાં-ઝાંખરાં છે; કોઠાં-બાવળાં તે આવળાનાં ઝાડવાં છે ને વચ્ચે બે પારણાં ઝૂલતાં છે; એનો અરથ શો?’

ચતુર પરધાન ઉતર કળી ગયો. — ‘કોઠાં-બાવળાં ને આવળાનાં જાડવાં ગામમાં ન હોય; ચોપા જાળાં-ઝાંખરાં ગામમાં નહોય; ભોંયે કાંટા-કાંકરા ગામમાં નહોય કાં પાદરે હોય. કાં તો વનમાં હોય. પણ પાદરે હોય તો ભેળી નદી ચીતરી હોય; માટે વન.’

સીતા કયે, ‘હવે પારણાંની સમસા ઉકેલો.’

ચતુર પરધાન હાર્યો. કયે, ‘એ મારું કામ નૈં.’

બાજુમાં પાંજરે પોપટ બેઠેલો, બેઠો બેઠો પેરુ કાતરે ને વાત સાંભળે.

તે ડોક ઊંચી કરી કયે, ‘એ મારું કામ. સામદરિક વિદ્યાનું પરમાણ છે કે આવી એંધાણ અસ્ત્રીને કપાળે જડે. સોભાગવંતી નારના ચાંદલાની જમણી પા’ જડે. એ એંધાણે પારણું એટલે ઓધાન — જો રાતું પારણું હોય તો દીકરો ને રંગ વિનાનુ સાવ કોરુંધપાટ હોય તો દીકરી.’ રાણી સીતાએ ચતુર પરધાનને કહ્યું, ‘પરખાણું?’

પરધાન કયે કે — ‘પરખાણું. આ એંધાણવાળી બાઈને વનમાં ઓધાન રહેશે ને ઓધાને દીકરો અવતરશે, નીકર દીકરી અવતરશે, રાતે પારણે દીકરો ને રંગ વનાનું સાવ કોરુંધાગોડ હોય તો દીકરી.’

પરધાન તો ચાલ્યો ગયો ને રાણીએ જોષીડાને બોલે બોલ તોલ્યા. રાત પડી ને દિ’ થાતામાં સૂરજદાદા નીકળતાવેંતમાં જ વાત વીસરાણી… વરત ભુલાણું.

અંધારિયું જાતાં ચાંદો બેઠો પણ સીતા તો વાળમાં તેલ-ફુલેલ ચોળે છે. તણ ધાન ને તેર પકવાનને ભાણે બેસે છે. ભાણે બેઠાં પરથમ સનાન કરી, નીતરતે લૂગડે પારવતીની, ચામુંડાની, કાળકાની, અંબાભવાનીની, વડુચીની સ્તુતિ આદરે છે પણ તલસીમા યાદ આવતાં નથી. ભૂખ્યા લોકો સદાવરતમાં જાય છે. સીતારાણીને બારણે ઢૂંકતા નથી ને શેરી-સદાવરતમાં શોધવાનું સતીને યાદ આવતું નથી. દૂધ નિત પીએ છે પણ ધોળી, કાળી, કાબરી ગાયનું. ફળ નિત ખાય છે પણ રામની વાડીમાંથી માળીડો તોડી લાવ્યો હોય તે. અંધારિયે ને અજવાળિયે નિતે સાંજરે દીવા કરે છે. દીવો મે’લને ટોડલે મેલે, દીવો મે’લને ઉંબરે મેલે, દીવો કૂવાને ગોખે મેલે, દીવો પીપળને થડિયે ને ગામને દેરે મેલે પણ તલસીમાને ક્યારે મેલવાનું ચૂકે ને તલસીમા પાંદડે પાંદડે દુભાય.

એક વાર ચતુર પરધાન ને રાજા રામ ગામનાં સખદખ જોવા નીસર્યા. પરધાન અને રામ લવારને ત્યાં ગયા, સુથારને ત્યાં ગયા, મણિયારાને ત્યાં ગયા. કુંભારને ત્યાં ગયા, દોશીડાને ઘેર ગયા. ખેડૂતને ઘેર ગયા, સરવેને કયું સખી છો ને?

લવાર કે’ કે — ‘સખી છૈયે.’ સુથાર કે’ કે — ‘સખી છૈયે.’ મણિયારા કે’ કે — ‘બાપ, સખી છૈયે.’ કુંભાર કે’ કે — ‘કિરપા છે તે સખી છૈયે.’ દોશી કે’ કે — ‘દખ નથી.’ ત્યાં તલસીમાએ ગુણકાનું રૂપ લીધું ને ઘર વસાવ્યું. પરધાનને કયે કે, ‘રાજાજીને મારે ત્યાં પધારાવો.’

પરધાન કયે કે ‘ના. અસ્તરીની જાતમાં તું ભૂંડામાં ભૂંડી ગણાય. પહેલાં તારું સત બતાવ.’

ગુણકા કયે કે — ‘સત કોણે બતાડ્યું છે?’

પરધાન કયે કે — ‘રાણી સીતાએ.’

ગુણકા કયે કે — ‘એ સત નહોય, અસ્તરીચરિત.’

પરધાન કયે કે — ‘એ સતના પારખાં લેવાં હોય તો આજ એના જમણા હાથનો ચૂડલો માગજો.’

પરધાને રાજા રામને વાત કરી. રામ રાતે મેડીએ ગયા. સતી સીતા ઘૂમટો તાણીને બેઠાં’તાં.

રામે કયું, ‘હેવાતણ છો તો સોભાગીની રખ્ખા કરો છો?’

સતી કયે કે, ‘હા’.

રામ કયે કે, ‘તમારા ચૂડલાની જોડ બતાવો.’

સીતા બે હાથ ધરીને કયે કે — ‘લો, જુઓ.’ જુએ તો ડાબે હાથે ચૂડલો મઢ્યો છે, હાથીડાના અસલી દાંતની સુગંધી આપે છે ને ઉપર જડેલી રૂપાની ઘૂઘરી રણકે છે. પણ જમણો હાથ સાવ અડવો. સીતા મૂંઝાણાં. સીતા સનાન કરે, ભોજન કરે, રામને પડખામાં લ્યે, નીંદરે ચડે પણ ચૂડલો હાથમાંથી બહાર ન કાઢે ને ચાંદલો કપાળેથી ભૂંસી ના નાખે. વાળ હોળતાં — ગૂંથતાં — અંબોડો લેતાં સેંથીનું કંકુ આઘુંપાછું થાય એટલે રોજ સનાન કરી, વાળ ઓળી, સેંથીમાં કંકુ પૂરીને તાજી લાલચટ્ટક બનાલી દ્યે ને આજ આ જમણો હાથ અડવો કેમ પડ્યો?

સીતા કયે કે, ‘ઊભા’ર્યો, પટારે શોધું.’

પટારે દીધું — ના મળે. દાબડાઓ ખોલ્યા — પણ ના મળે.

સીતા મૂંઝાણાં. રામ મૂંઝાણા. રામ સીતાને પારખે પણ ગુણકા ના પારખે. એટલે રામે કયું કે, ‘હું પારખું પણ ગુણકા ના પારખે. માટે તું જા.’

સીતા કયે કે, ‘ગુણકા કોણ?’

એટલે રામે કયું કે, ‘તારા સતનાં પારખાં કાજે ચૂડલો જોવા કયું’તું તે.’

સીતા કયે કે, ‘ભૂંડું થયું. એ ગુણકાએ અસ્તરીચરિત કર્યું.’

રામ કયે કે, ‘હું બધું પારખું પણ ગુણકાને પરખાવાનું નથી. માટે તું જા.’

સીતા તો ચાલ્યાં. ચાલતાં ચાલતાં પગે ચીરા પડ્યા તે પીલુડા પાસે બેઠાં. ત્યાં એક અસ્તરી ભોજનનો થાળ લઈને આવી ને સામે મૂક્યો. ભૂખે ભાવતાં ભોજન મળ્યાં એટલે સીતાએ કોળિયા ભરવા માંડ્યા ને પૂછ્યું કે, ‘બાઈ, તમે કોણ છો? ને શા માટે મને ભોજન દ્યો છો?’

બાઈએ કયું કે, ‘હું તલસીમાનું પ્રાછત કરું છું. એક મસવાડાનાં બે પખવાડાં તેમાં એક અજવાળિયું ને એક અંધારિયું. એમાં અજવાળિયું લઈએ ને અંધારિયું મેલી દઈએ. એમ સોળ અજવાળિયાં લઈએ. ધાનનો દાણો પેટે ના મેલીએ. વાળ કોરા કરીએ ને સાંજ પડે તલસીમાને દીવો મેલી, પ્રાછત કરી, નમન કરી, પતરાળે બેસીએ. બેસતાં પરથમ ત્રણ ભૂખ્યાંને જમાડીએ ને પછી રાતી ગાયનું દૂધ ને ઝાડથી ગરેલાં ફળ ખાઈએ.’

એટલે સીતા કયે કે, ‘બાઈ, મારે પ્રાછત કરવું છે. મેં રોજ એક દીવો મે’લને ટોડલે મેલ્યો. એક કૂવાને ગોખે ને એક પીપળને થડિયે મેલ્યો. બાકી એક રયો તે ગામને દેરે મેલ્યો પણ તલસીમાને ના મેલ્યો. એ ના મેલ્યાનું પ્રાછત કરવાનું માથે લીધું ને પછી વિસારી દીધું.’

બાઈએ કયું કે, ‘ત્રણ ભૂખ્યાંને જમાડવામાં આજ છેલ્લાં તમે. હવે તલસીમાના વરતની વારતા સાંભળો.’

સીતાએ કયું કે, ‘કો’.’

બાઈએ વાત માંડી —

‘પૂરવે અજોધા નગરીમાં પોપટનું રાજ હતું. પોપટ સામદરિક વિદ્યા જાણતો હતો. એક સમે એક ગુણકા એ પોપટના ચતુર પરધાનને ત્યાં આવી. રાજા ત્યાં બેઠો’તો. પરધાન આઘોપાછો થયો એટલે ગુણકાએ કહ્યું કે, ‘તને હાચો સામદરિક જાણું પણ કયે કે હું કોણ છઉં?’ રાજાએ કહ્યું કે, ‘તું ગુણકાવેસે તલસીમા છો.’ ને ચાલતો થયો. ચતુર પરધાને આ સાંભળ્યું. એટલે આવીને પગે પડ્યો. તલસીમાએ કહ્યું કે, ‘તારી અસ્તરીને દેશવટો દે.’ પરધાન કહે કે ‘દઉં, પણ દોષ કો.’ તલસીમા કયે કે, ‘પહેલાં દે, પછી દોષ કઉં.’ પરધાને અસ્તરીને દેશવટો દીધો એટલે તલસીમાએ કીધું કે, ‘અસ્તરી વિના મન ઉદાસ રહે છે ને રાતે આંખ ગાળે છે. ભોજન ભાવતાં નથી. માટે દોષનું પ્રાછત કો’. તલસીમાએ કીધું કે, ‘એક મસવાડાનાં બે પખવાડાં. તેમાં એક અજવાળિયું ને બીજું અંધારિયું, એમાં અજવાળિયું લઈએ ને અંધારિયું મેલી દઈએ. એમ સોળ અજવાળિયાં લઈએ. ધાનનો દાણો પેટે ના મેલીએ. વાળ કોરા કરીએ ને સાંજ પડે તલસીમાને દીવો મેલી, પ્રાછત કરી, નમન કરી, પતરાળે બેસીએ. બેસતાં પરથમ ત્રણ ભૂખ્યાંને જમાડીએ ને પછી રાતી ગાયનું દૂધ ને ઝાડથી ગરેલાં ફળ ખાઈએ. આટલું તારી અસ્તરી કરે તો પ્રાછત કીધું કે’વાય.’

‘વનમાં વનદેવી જોગણવેશ રહેતી હતી. એણે ચતુર પરધાનની અસ્તરી મેનાને ઝાડ પર માળો બનાવી દીધો હતો. તેમાં તે રહેતી હતી. તલસીમાએ તેને દરશન દીધાં ને કયું કે — ‘મારું પ્રાછત કર.’ મેનાએ બહુ ભાવથી એ કીધું ને વરસ પર ચાર મસવાડાં વરત પૂરું થતાં પરધાન, પોપટ ને અ્તરી મેના ભેળાં મળ્યાં. મન ઉદાસ ના રયાં ને બેયની આંખ ગળતી મટી ગઈ. વરસો પછી રાજા પોપટ, વરધાન પોપટ ને અસ્તરી મેના રાજા રામના મહેલમાં લવાણાં. ઘણાં વરસો બંને સાથે જીવ્યાં ને અંતે સાથે મર્યાં.’

જેવી એમની મનખા પૂરી એવી તલસીમા સૌની પૂરજો ને રૂડી આશિષ દેજો.’ — બાઈએ વાત પૂરી કરી એટલે સીતા આગળ ચાલી. ચાલતાં ચાલતાં વન આવ્યું. વનમાં સાધુવેરાગીની ઝૂંપડી આવી. ઝૂંપડીના બહારના ભાગે ગાયના છાણનું લીંપણ હતું ને એમ આંગણું કર્યું હતું. આંગણાની વચ્ચે આંબો મ્હોર્યો’તો ને આંગણાને બેય છેડે તલસીમા બેસાર્યાં’તાં. સીતાએ તલસીમાને દીઠાં ને નમી પડ્યાં, ‘જે તલસીમા! દીકરીને ખમ્મા કરો. જ્યાં તારું થાનક ત્યાં મારું ઘર.’ આંબા હેઠે હરણનું ચામડું ને ઉપર સાધુવેરાગી બેઠો બેઠો એકતારા પર ભજન લલકારે. સીતા તો ગઈ ને કયે, ‘બાપજી, પાય લાગું, આજ થકી તમે મારા બાપ ને હું તમારી દીકરી. અહીંયાં રૈશ ને તમારી સેવા-ચાકરી કરીશ. માટે ના ન કે’શો.’

સાધુવેરાગી કયે, ‘દીકરી, દીકરી, શી તારી ઉંમર ને શી તારી ગતિ? એવા તે શા દુઃખના પહાડ પડ્યા કે વનમાં ભાગવું પડે છે? ભરથાર ભૂંડો મળ્યો છે કે સાસુ કભારજા છે?’

સીતા કયે કે, ‘બાપજી, એવું ના બોલશો. મુને મલ્યા છે એવા ભરથાર ને મુને મલ્યાં છે એવાં સાસુ જગતમાં થાવાં નથી. પણ મેં તલસીમાને દુભવ્યાં તે અવળદશા બેઠી છે. સમો આવ્યે તમને સરવે કૈશ.’

આમ આ તરફ સીતા રયે છે. એક દીવો વનની વાટે મેલે. એક દીવો નદીના કાંઠે મેલે. એક દીવો ઝૂંપડીની માંયલો મેલે. એક દીવો આંબાને થડિયે મેલે ને બે દીવા બે તલસીમાના થાનકે મેલે. એક મસવાડાનાં બે પખવાડાં આવે. અંધારિયે ચાંદે, રામ વન્યા સરખી નીંદ ના’વે. ખાતાં મોંમાં મોળ લળે. સપને રામને શીરામણ કરાવે પણ સખ ના વળે. રોજ વેરાગી ચંત્યા કરે. ત્યાં અજવાળિયું ઢૂંકે ને સીતારાણી વાળ કોરાકરી દ્યે. ધાન તરછોડે ને વનમાં સૂડાસમડાએ ડાળ હલાવી પાડેલાં. ચાંચ મારેલાં ફળ લાવે. સાધુ-સંન્યાસી, બાવા, અભ્યાગત, વટેમાર્ગુ ભૂખ્યા હોય તો તેડી લાવે. પેટ ટાઢાં કરે. પછી સૌને તલસીમાની વારતા કયે ને પતરાળે બેસે. ભરવાડનાં ટોળાં ધણ ચારવા આવે એમાં ગાયનાં ધણ ગોતી માંયથી રાતી ગાય ખોળી કાઢે ને એનું દૂધ પીએ. તલસીમાના ક્યારે નિત પ્રાછત કરે ને અજોધાને યાદ કરે. કોક દિ’ અભ્યાસગત વટેમાર્ગુ ના મળે, કોક દિ’ મળે તો પૂરા ત્રણ ન હોય તો સીતા નયણામુખી રયે ને એમ મસવાડા વહેતા જાય ને તલસીમાની ક્રપાએ પેટમાંનો ઓળ વધતો જાય.

અજવાળિયે, વાટે સાધુ-સંન્યાસી, બાવા, અભ્યાગત, વટેમાર્ગુ મળે, નદીને કાંઠે હોડીવાળા મળે, વનમાં ભરવાડ ને રબારી મળે, કદીક ખેતરના ખેડુ મળે, સૌને સીતા કયે કે, ‘કયે જાવ છો? અજોધા જાવ છો? ક્યાંથી આવો છો? અજોધાથી આવો છો? અજોધા સખી તો છે ને? નગરીનો રાજા સખી તો છે ને?’

ખેતરના ખેડુ કયે કે, ‘લીલાલહેર છે. સૌને લીલાલહેર છે.’ સાધુ-સંન્યાસી કયે, ‘વાં સબ અચ્છા છે.’ વટેમાર્ગુ કે’ કે, ‘બાઈ, અજોયા જેવી સખી બીજી નગરી નથી. ધન છે એના રાજાને, ધન છે એની પરજાને. એનું રાજ અમ્મર તપો ને એ રાજા જુગ જુગ જીવો.’ ને સીતા ટેરવાં જેવડો નેહાકો મેલે.

આ તરફ સીતાના દિ’ આમ વીતે છે ને પેલી તરફ રામને જપ નથી. ગલાબનાં પાણીડે અસનાન કરે છે, સો મણ રૂની તળાઈમાં પોઢે છે. ઘેર ચારણ, બારોટ, ને દશોંદી મલાવી મલાવીને વારતા માંડે છે. કસુંબા થાય છે ને ગલોફે તંબોળ લેવાય છે પણ રામને ચેન નથી. ચતુર પરધાન એ કળી ગયો. એણે ભરત ને લખમણને બોલાવ્યા. માંડીને બધી વાત કીધી, રાજાને નબળો દેખે ને વાટપાડુ અને ધાડપાડુ જાગે. દશમન રાજાનાં સેન જાગે. ને રાજનું ધનોતપનોત નીકળી જાય — પાદરે પાળિયા ઊભરાતા થાય. એટલે ચતુર પરધાને કહ્યું કે, ‘ભાયા લખમણ ને ભાયા ભરત, તમે બેય ભેરુ લાવો લેખણ ને હું અગશર પાડું છું.’ કાગળિયો ચીતરી ઉપર પરધાને મ્હોર લગાડીને બેયને કયે, ‘લ્યો રામની પવનપાવડી ને જાવ હડમાન કને. એને આ કાગળિયા વંચાવજો.’

કાગળિયો વાંચતાકને હડમન બેઠા થઈ ગયા. કછોટો ભીડ્યો ને બેય ભાઈઓને ખાંધલે લેતાકને પવનપાવડી ભેળા ઊડ્યા તે આવી પડ્યા અજોધામાં. કયે કે, ‘ભો કોનો છે? ધાડપાડુ આવો. ધાડપાડુ આવો. દશમનના સેન આવો. અગમની આગ આવો. જમડાની પીઠ્ય આવો. પણ હડમાનને રામનાં રખવાળાં છે. કહીને હડમાને છાતી ચીરી ને કીધું — ‘માંય જુઓ, માંય એકલા રામ બેઠા છે.’

— ને પછી હડમાને અજોધા નગરીની રખવાળી માથે લીધી.

પરધાન કયે કે, ‘તું રખવાળી કર પણ રામને મોંએ ચડીશ મા. તને જોશે ને દખી થશે. એમને દખી કરીશ મા.’

પરધાનનો બોલેબોલ ને હડમાનનો તોલેતોલ.

હડમાન કયે કે — ‘ભલે.’

આ તરફ હડમાનની રખવાળી ચાલે છે ને ઓ તરફ તલસીમાની કૃપા વધતી જાય છે. એમ નવ મસવાડા પૂરા થયા ને રાણી સીતાએ ચંદરમા જેવા બે દીકરા જણ્યા. નામ લવ ને કુશ. દીકરા દિ’એ ન વધે એટલા રાતે વધે છે. રાણી સતી દિ’ ને રાત સળેખડું થતી જાય છે. એમ પ્રાછત પૂરું થવાને એ મસવાડા રહ્યા. બે અજવાળિયાંમાંથી પહેલું અજવાળિયું આવ્યું ને પાર ઊતર્યું. પછી તલસીમાએ સોણામાં દશમન દીધાં ને કીધું કે, ‘તેં મારી પૂરણભાવે ભગતિ કીધી તો જા, તારા કોડ હું પૂરા કરું. કાલ સવારે સવાશેર ચોખા લેજે. એને ચૂલે ચડાવજે. પાકા થાય એટલે એના ત્રણ ભાગ કરજે. વચલા ભાગમાં ગોળ નાખજે ને આગલા-પાછલામાં ઘી નાખજે. ઘીવાળા ભાગમાંથી ગાયને દેજે, ચકલાંને દેજે, પારેવાંને દેજે. રાજા રામને ઘેર પાંજરે સામદરિક પોપટ છે તેને દેજે.’

સીતા ક્યે કે, ‘એ શેં?’

તલસીમા કયે કે, ‘વચલો ભાગ તારા બેય દીકરાને દેજે. એ ખાતાંવેંત બેયને જુવાનીનું જોર આવશે; જુવાનીની સાન ને જુવાનીનો વાન આવશે; ઘાંટો કેસરી જેવો થાશે ને પડછંદ કાયા થાશે; મૂછના દોરા ફૂટશે ને નવ મસવાડાના છોરું મટી સોળ વરસના જોધમલ ફાટફાટ કુમાર થાશે. એમને અજોધાની વાટ બતાવી કે’વું કે — ‘અજોધા જાવ ને રાજાને મળો. કો’ કે ‘અમે તારા કુંવર.’ ઘીવાળા ભાતનો ભાગ તેમને દેજે ને કે’જે કે એ ભાત રાજાને દે ને કયે કે — રાજા, રાજા, તલસીમાનું વચન છે ને તલસીમાની અવધ છે. તારો આ પોપટ સામદરિક છે. એને આ ભાત ખવાડ પછી એ જેમ કયે તેમ કર્યું.’

સીતા તો બીજે દિ’ ઊઠ્યાં ને સવાશેર ચોખા લીધા. ચૂલે માંડ્યા ને પાકા થતાં ભેળા ઉતારી એના ત્રણ ભાગ કીધા. આગલા ને પાછલા ભાગમાં ઘી મેલ્યું ને વચલા ભાગમાં ગોળ નાખ્યો. પછી ઘીવાળો ભાગ ગાયને ખવાડ્યો, ચકલાંને અને પારેવાંને ખવાડ્યો. વધ્યો એટલો બાજુએ રાખ્યો, ને પછી પારણે જઈને બેય કુંવરને કીધું કે — ‘કુંવરજી, જાગો.’ બંને કુંવર તો જાગ્યા ને માને પૂછવા લાગ્યા કે, ‘મા, મા, શીદ જગાડ્યા.’ માએ કહ્યું કે, ‘ઊઠો ને આ ભાત ખાઈ લો. તલસીમાનાં વચન છે ને તલસીમાની આણ છે.’ બેય કુંવરે ગોળવાળા ભાત ખાધા ને જોતજોતામાં છોરું મટીને કેસરિયા જવાન બનીને માને પ્રણામ કરતાક ને ઊભા. સીતાએ બેયને ઊભા કીધા, ને કહ્યું કે, ‘બેટા લવકુશ. આ ભાત લ્યો ને વનની દખણાદી વાટે જાવ. જાતાં જાતાં નદી આવશે. એને કાંઠે કાંઠે ઉગમણી કોર જાવ. વચમાં વન આવશે. ત્યાં વનદેવી રયે છે. એનો જોગણનો વેશ છે ને લીમડા હેઠ ઝૂંપડી છે. રાતે અંતરધાન બની વનની રખવાળી કરે છે ને દિ’એ જોગણ બનીને ધ્યાન ધરે છે. એ વનની દેવીને કે’જો કે ‘તલસીમાની આણ છે. તલસીમાનાં એંધાણ છે. ચતુર પરધાનની મેનાના નગરની વાત બતાડો.’ એટલે એ વાટ કહેશે, એ વાટે જતાં બીજી એક નદી આવશે. એને કાંઠે ઘાટ આવશે. એમાં, પહેલો ઘાટ છોડો, બીજો ઘાટ છોડો ને ત્રીજે ઘાટે અજોધા નગરી. નગરીનો કિલ્લો ને કિલ્લાનાં કમાડ સોનાનાં ને નગરી બહાર માણસ ન મળે ને મુડદાં ના બળે એ એંધાણે જજો. જઈને રાજા રામનો મહેલ પૂછજો ને રામને કે’જો કે ‘તલસીમાની આણ છે, આ ભાત લ્યે ને તારા સામદરિક પોપટને ખવાડ. પછી એ જેમ ક્યે એમ કર્ય. અમે તારા કુંવર છૈએ.’

લવકુશ તો માને પગે લાગીને ચાલ્યા જાય છે. ઝાડ હેઠે બપોરાં ખાય છે, નદી-તળાવ ને વાવ-કૂવાનાં પાણી પીએ છે; વણેલાં ખેતરની ભોંય પરથી ધાનના દાણા એકઠા કરે છે; કંદમૂળ લાવે છે ને ફળ લાવે છે, લાકડે-લાકડું ઘસી અગ્નિ પ્રગટાવે છે; અગ્નિદેવને નમન કરે છે ને ધાન ચડાવે છે, રાતે નદીને ઘાટે, તળાવની પાળે, વડલાના થડિયે, ધરમશાળાએ, ગામને ચોરે કે પછી ગામપટેલને ડેલે વાસો કરે છે ને એમ અજોધા ઢૂંકડું આવતું રે’ છે. સૂરજ ઊગે છે ને ચંદર આથમે છે. ચંદર ઊગે છે ને સૂરજ આથમે છે. ચંદર ધીરે ધીરે બટુકડો બટુકડો થતાં સાવ બુઝાઈ ગયો ને એમ અંધારિયું ગયું ને અજવાળિયું બેઠું. અજવાળિયે જોગણનું વન આવ્યું. વનની જોગણે વાટ ચીંધી.

અજવાળિયે સીતાના પ્રાછતની અવધ બેઠી. સાધુવેરાગીને ચિંતા પેઠી. સીતાને તણ સોણલાં આવે છે. એક સોણલે લવકુશ બિરાજે છે, તો બીજે સોણલે – રામ ને તીજે તલસીમા બિરાજે છે. એની ચંકવરણી કાયા કરમાણી છે. મરઘાનેણીનાં નેણ ઊંડાં ઊતર્યાં છે. બીંબાફળાં અધર ફિક્કાં થયાં છે. ગાલે ખંજનની જગાએ ખાડા થયા છે. સઘળે રાતાં-પીળાં જુએ છે ને ચકળવકળ ઘૂમે છે ત્યાં તલસીમા આકરાં થયાં. વનમાં ગાયો ચરવા ભરવાડ આવતા નથી. વનની વાટે ઘાસઘાસ થઈ ગયાં. વાટ ભૂંસાણી. વાટપંથી સાધુ-સંન્યાસી. બાવા-અભ્યાગતે આવણાં છાંડ્યાં. દિ’ આખો સીતા તાકતી બેઠી રયે પણ કોઈ આવે નૈં. પતરાળે બેસે નૈં. રાંધ્યાં ધાન રઝળે. લાવ્યાં ફળ સડે. એક દિ’ એક ભરવાડ આવ્યો. સાથે રાતી ગાયનાં ટોળેટોળાં લાવ્યો. ગાયોને દૂધની સેડ્યો ફૂટવા માંડી. ભરવાડ સીતાને કયે કે, ‘પી બૉન, પી, મારી ગાયોને તુંને દીઠાંવેંત પોરહાં ચડ્યાં છે તે દૂધ માતું નથી.’ પણ સળેખડી સીતા કયે કે, ‘ના રે ભઈ, મારે તલસીમાનો પ્રાછતવિધિ છે.’ બીજે દિ’ બે વટેમાર્ગુ આવ્યા. સીતાએ એમને ભાવતાં ભોજન દીધાં. વળી પાછો પેલો ભરવાડ આવ્યો. સીતાએ એનું પેટ ઠાર્યું ને પછી વનમાં ફળ ઢૂંઢવા નીકળી. જુએ તો વનને ઝાડે ઝાડે કોઠાં ને રાયણાં, આંબા ને પીલુડાં, અંકોલાં ને સીતાફળાં ઝૂમે છે; પણ વાયરો વાતો નથી. પંખીડાં ઊડતાં નથી ને ફળ ગરતાં નથી. ભરવાડ કયે કે, ‘કાલ ગાયો લાયો’તો. આજ ભેંસો લાયો છું. લ્યે આ દૂધ પી.’ સીતા કયે, ‘ના રે ભાઈ, મારે તલસીમાનું વરત છે.’ ને સીતા નયણામુખી બેસાઈ રઈ. વળી દન ઊગ્યો ને સીતા વનમાં ફળ વીણવા ચાલી. ડાળે ડાળે ને ઝાડે ઝાડે મજાનાં ફળની લૂમેલૂમ. પણ વાયરો વાયો ને ફળ હેઠે ગર્યાં ને સીતા જુએ તો સડેલાં ને માંય કીડા પડેલા. બે સાધુ-સંન્યાસી આવ્યા. એમને નમન કરી ભાવે ભોજન કરાવ્યાં. ને પાછો પેલો ભરવાડ આવ્યો. સીતાએ એનું પતરાળું માંડ્યું. ભરવાડે હરખનો ઓડકાર ખાધો ને કીધું કે, ‘બાઈ, તારે તલસીમાનું વરત છે એટલે આજ ફરી ગાયોનું ધણ લાયો છું. આજ મારું દૂધ પી.’ સીતા તો ગાયના ચાશણ કને આવી. જુએ છે તો કોઈ ગાય ધોળી છે, તો કોઈ કાળી છે, કોક કાબરી છે પણ એકે ગાય રાતી નથી. સીતા કયે કે, ‘ના રૈ ભૈ, રાતી ગાય વન્યા બીજી મારે ખપે નૈ.’ વળી દંન ઊગ્યો ને પંખી બોલ્યાં; વાયરા ડોલ્યા ને સરસ ને મજેનાં પાકાં ફળ ગર્યાં. ભરવાડ આવ્યો ને રાતીમાતી ગાયોનાં ટોળકાંનાં ટોળકાં લાવ્યો. પણ બે ભાણાં ભર્યાં પડ્યાં છે ને કોઈ ખાનારું આવતું નથી. સીતા તલસીમાને સમરે છે — ‘જે તલસીમા, તું રાખે તેમ રૈએ.’ રામને સમરે ને બેય દીકરાઓની ચંત્યા કરે. તલસીમા બધું નીરખે ને સતીની પુનાઈ જોઈ ત્રૂઠે. એમ કરતાં પૂનેમનો દિ’ થયો.

રામ સુકાઈને પોયણપાનના થઈ ગયા છે. આજ પૂનેમનો દિ’ છે ને ચતુર પરધાને એક તુક્કો ગોઠવ્યો છે. ડાયરો બેઠો છે; રામ બેઠા છે, ઢૂંગા — પાણી હાલે છે ને એક વહીવંચો બેઠો બેઠો ડોકું ધુંણાવે છે. પરધાન કયે કે, ‘વહીવંચાજી, આજ આવ્યા છો ને કાલ તો વે’તા થાશો; તો પછી સરસ્વતીમાનો પરસાદ અમને આજ દેતા જાવ.’ બારોટે તો પગ ભેળા લઈને ભેટ બાંધી. કસુંબે આંખો લાલઘૂમ કીધી ને વાત માંડી દીધી…

— એક રાજાને એક રાણી. રાજા તલસીમાના પરતાપને પિછાણે. નગર આખામાં પડી વજડાવ્યો ને ઘેર ઘેર તલસીમા પધરાવ્યાં. આખી પ્રજા નિત ઊઠી મોં પખાળે; સનાન કરે, તલસીમાને ક્યારે પાણી રેડી અરધ આલે; એને નમે ને પછી સઘળાં કાજ હાથમાં લ્યે, તે તલસીમાને એક વાર થયું — લાવ, રાજા-રાણીનાં પારખાં લઉં. રાજાની મેડીએ ઢોલિયો. ઢોલિયાની પાંગતે બે કળાયેલા મોરલા. તલસીમા એક રાતે પોઢેલી રાણી કને ગ્યાં ને એના જમણા હાથનો ચૂડલો ઝાલ્યો પણ એમ કરતાં ચૂડલાની કે — ‘લે મારી થાપણ.’ ઢોલિયો જરીક ચીરાડો થયો. ચૂડલો અંદર મેલ્યો ને પાછી ચીરાડ પુરાણી. તલસીમા અંતરધાન થઈ ગયાં. એક પહોર વીત્યો ને રાજાને સોણે આવ્યાં. કયે કે — ‘તારી રાણીનાં સતનાં પારખાં લે. એનો જમણા હાથનો ચૂડલો કાલ માંગી જોજે.’ રાજા પરભાતે ઊઠ્યો. ઊઠતાંભેળી રાણીને ઢંમઢોળી ને રાણીએ આંખ ખોલી એટલે પૂછ્યું, ‘રાણી, રાણી, હેવાતણ છો તો ચૂડલાની રખ્ખા કરો છો?’

રાણી કયે — ‘વારુ સ્તો.’

રાજા કયે — ‘તમારા ચૂડલાની જોડ બતાડો.’

રાણીએ તો બે હાથ ધરી દીધા. કયે કે — ‘લો જુઓ.’

જુએ તો ડાબે હાથે ચૂડલો મઢેલો છે. હાથીડાના અસલી દાંતની સુગંધ આવે છે ને ઉપર જડેલી ઘૂઘરી રણકે છે. પણ જમણો હાથ સાવ અડવો છે. રાણી મૂંઝાણાં. સનાન કરે, ભોજન કરે, રાજાને પડખે બેસે, નીંદર ચડે પણ ચૂડલા હાથથી બહાર ના કાઢે તે ચાંદલો કપાળથી ભૂંસી ના નાખે, તો આજ આમ કેમ? પટારે દીઠું. ના મળે. દાબડાઓ ખોલ્યા. ના મળે. ને એકદમ ઘૂઘરી રણકે છે. નીંદરને હિલોળે રાણી કયે છે — ‘કુણ છે?’

રાજાને બધી વીતક કીધી. રાજા ઝટ દૈને કયે કે, ‘એ તલસીમા…’

…આમ આયાંકણે વહીવંચે વાત માંડી છે ને ન્યાં, સીતા તરણે ઢાંકી વાટ ફંફોસે છે, આંખે નેજવાં ધરે છે ને લાલ-પીળાં આવતાં હોય એને ઢાંકે છે. પણ ક્યાંય કોઈ કળાતું નથી. તાજાં-મીઠાં ફળ ટપટપ ગરે છે પણ નથી પેલો ભરવાડ, કે નથી ગોધણ, કે નથી વાટખેડુનાં પગલાં. ચૌદ દિ’ના અપવાસ પેટે પડ્યા છે. સીતા ને વેરાગી બાવા બેયને આજે પંદરમો દિ’ ઊગ્યો છે ને પરોણાનાં પગલાં નથી.

એમ થતાં સાંજ ઢળી ને સૂરજ આંધળો થવા બેઠો. લવકુશે જોગણે બતાવેલી વાટે નદીકાંઠા પે’લો ઘાટ મેલ્યો, બીજો મેલ્યો ને જ્યાં ત્રીજો ઘાટ દેખાણો કે સામે સોનાનો કિલ્લો ઝળાંહળાં થાય; ઉપર રાતા સૂરજનું તેજ ઢળે, એની ચારેકોર એક આંટો દીધો, પણ ના મળે મસાણ કે ના મળે એક મડદું. લવ કુશને કયે કે, ‘આ જ અજોધા. આજ રાત ગામબા’ર નદીના ઘાટે પડ્યા રૈએ. સવારે નગરીમાં જાશું.’ પણ કુશે હઠ લીધી, ‘મારે તો રામબાપુ ભેળા આજ જ થાવું છે. અધીરપ ઉભરાણી છે. હું તો આ હાલ્યો. ચાલ, ભેળો થા.’ કચવાતે મને લવ ભેળો થયો.

વહીવંચાની વાતે આજ રામમાં રસ જાગ્યો. કયે કે — ‘હેં, પછી?’

વહીવંચે રંગ ઝીલ્યો. કયે કે —

…રાજા કયે કે, ‘એ તલસીમા. એણે આપણાં પારખાં લેવાં છે. એટલે ચૂડલો હેર્યો. તો હાલ આપણે પારખાં દૈએ. તારું સત હું પારખું પણ તલસીમા ના પારખે. માટે તું જા.’ રાણી તો હાલી…

આ તરફ રાજા રોજ ઢોલિયે પોઢે છે પણ એને સખ નથી. રોજ પડખાં ઘસે છે. રોજ ડેલ બારના ડંકા પડે ને કાંકથી અવાજ આવે, ‘લ્યે લ્યે, તારી થાપણ પાછી લ્યે, તને ભીડ પડે મેં રખોપાં કીધાં. હવે ભીડ ટળ્યે હું ના રાખું. લ્યે, લ્યે, તારી થાપણ પાછી લ્યે. તારી થાપણ પાછી લ્યે, તને ભીડ પડે મેં રખોપાં કીધાં. હવે ભીડ ટળ્યે હું ના રાખું. વળી ત્રણ દિ’ એમ ગયા ને બોલ બદલાણો. બારના ડંકા થાય ને બોલ પડે. ‘ફાટું? થાપણ લ્યે છે કે ફાટું?’ રાજા વિમાસે કે આ કૌતક કેવું?

આમ વાત જામી છે. રંગ જામ્યો છે ને બેઠેલા ડાયરા ઊઠતા નથી. દિ’ ઢળ્યો છે. સૂરજ ઢળવા પર છે પણજામેલા ડાયરા ભાંગતાં સૌ ખચકાય છે. ને વાતમાં લેરિયાં લે છે.

સૂરજને ઢળતો દીઠો ને સીતાએ પાંચ કોડિયાં લીધાં, માંય ઘી મેલ્યું ને ઘીમાં દિવેટ મેલી, દીવા પ્રગટાવ્યા એક દીવો નદીના ઘાટે મેલ્યો. એક દીવો વનની ઘાસછાયી વાટે મેલ્યો. એક દીવો ઝૂંપડીની માંયલો મેલ્યો. એક દીવો આંબાને થડિયે મેલ્યો ને જ્યાં બે દીવા તલસીમાને મેલવા જાય ત્યાં આભમાં ચાંદો ખીલ્યો. પૂનમને ચાંદો ખીલે ને અજોધાની નદી ખળભળ ખળભળ કરતીકને રેલાવા માંડે. મહેલની મેડીની બારીએથી સીતા તે જુએ ને રામને ખભે બાઝીને કયે કે ‘ઓય મા.’

અત્યારે રામ ને લવકુશ બેઠા હશે ને સખદખની વાતો… પોપટે ભાત ખાધા… નદી ખળખળે ને લવકુશ સોનાનાં કમાડ ખોલી નગરીમાં જાય…

ચાંદને દીઠો ને સીતાનો દરિયો ચૂપ ના રહ્યો. ‘તલસીમા, તારા રાખેલ રૈએ છૈએ.’ કૈને તલસીમાને દીવા ધર્યા ને જ્યાં ચાંદ પરથી નજર તલસીમાના દીવા પર પડી ત્યાં આંખે જામેલ પાણીડાં દીવે પડ્યાં — ટપક્…ટપ્પ્. ને દીવો હોલવાણો. સીતા હાં… હાં… કરે ને ફરી ટપક્… ટપ્ ને બીજો દીવો હોલવાણો. તુલસીમા કોપ્યાં.

રાજાને ખબર નથી કે રોજ રાત્રે ઢોલિયો બોલે છે ને થાપણની વાત કયે છે — ‘ફાટું? ફાટું? થાપણ લે છે કે ફાટું?’ હવે કરવું શું? તલસીમા મૂંઝાણાં. જો ફાટે તો તલસીમાની લાજ ઊઠે ને ના ફાટે ને થાપણ પાછી લ્યે તો મેલવી ક્યાં?’

વાતનો રંગ જામ્યો ને આભે અંધારાં ભેદીને ચાંદાનાં તેજ રેલાણાં. લવકુશ ચાંદાને જોઈને જલદી કરી. કિલ્લાને દરવાજે આવ્યા. દરવાજે હડમાન ઊભેલો. કયે કે, ‘હુપા હુપા હુપ. એલા છોકરાવ, કોણ છો ને રાત પડવા આરે શીદ આવ્યા છો?’

હરમન કયે કે ‘ના, હું ના જાઉં. કેવા કુંવર ને કે કેવી વાત! રાજાને કુંવર તે ક્યાંથી? ટાઢા પો’રના ના મેલો ને આવી જાવ રણમાં. વાટપાડુ છો કે ધાડપાડુ છો? દશમનની સેનાની ચાકરીમાં છો કે પછી જમડાની પોળ્યની પોઠી છો? આવી જાવ રણમાં.’

લવકુશ કયે કે, ‘અમને સીતામાએ મોકલ્યા છે.’

હડમાન કયે કે ‘ક્યાં સીતામા ને ક્યાં અજોધા ને ક્યાં તમે! સોળમે મસવાડે સોળ વરહ વળોટી મે ગ્યા એના દીકરા! માટે થાવ સાબદા!’

લવકુશ આમ ઊભા છે, સાબદા થવા કરે છે. હુડુડુડુ હડમાન ધસે છે. ‘રામનાં રખવાળાં ને રામની આણ.’ સેવક સીતામાતાનોય ને સેવક રામનોય. તોય સેવક રામનો. લવકુશ ઊભા છે. દીકરા રામનાયે ને દીકરા સીતાનાયે. તોયે દીકરા સીતાના. આણી પા’રામ બેઠા છે. ઢોલિયો ફાટે ને ચૂડલો નીકળે ને પારખાં…

પેલી પા’ સીતાની આંખથી ડળક… ડળક…

જે તલસીમા… જેવાં રામસીતાએ દીઠાં એવાં કોઈને ના દેખાડજો. જેવી એમની વાંછન ઢાળી દીધી એવી કોઈની ના ઢાળજો.

LXIX

કેશુભાઈ દેસાઈ

મહિષાસુર

ત્રાસ, ત્રાસ, ત્રાસ!

આ માણસે તો હદ કરી દીધી! ગરજ હતી એટલો વખત સરખો લાગ્યો. જેવી ગરજ પૂરી થઈ કે તરત એના મૂળ સ્વરૂપ પર આવી ગયો! એ જ તોછડાઈ, એ જ પગે કમાડ ઠેલી મેલવાની જાણીતી કરામતો. પૈલા તો સૌ બનાવે છે, પણ આ ‘નેતા’ માટે તો પૈસો એ જ જીવનનો પર્યાય બની રહ્યો છે…! કોઈ પણ કામ ‘મફત’ તો કરવાનું જ નહિઃ બદલી કરાવવી છે? લાવો દસ હજાર! નોકરી જોઈએ છે? એના તો ભાઈ, ઘણા ઊંચા ભાવ બોલાય છે! પટાવાળાના પચાસ (હજાર) થઈ ગયા, ત્યાં કારકુન, તલાટી, ગ્રામસેવક કે એવી ઉપરની ગ્રેડવાળાઓનું તો પૂછવાનું જ શું હોય? હરાજી જ બોલાવવાની બાકી રાખી છે. બંદાએ! કોણ જાણે આટલા રૂપિયા ભેગા કરીને કરવા શું ધાર્યું છે આ માણસે! પાછળ ખાનારું તો કોઈ છે નહિ — છતાં ખબર નહિ કેમ, પણ આ અકરાંતિયાની ભૂખ ભાંગતી જ નથી…!

— શું માનો છો? એની પાસે કેટલા પૈસા હશે, અંદાજ લગાવી જોયો છે?

જિલ્લામાં બિલાડીનાં ટોપની જેમ ફૂટી નીકળેલી શાળાઓ; એ શાળાઓમાં શરૂ થતા નવા નવા ‘પ્રવાહો’; ઉત્તર-દક્ષિણ-પૂર્વ-પશ્ચિમ બુનિયાદીઓ; આશ્રમ (!) શાળાઓ…

— ગણતરી માંડો તો અંદાજ બેસે! લાખ-દોઢ લાખથી નાની રકમને તો નેતાજી હાથ જ નથી લગાડતા! કેળવણીનો આવડો મોટો વેપાર — અને વાતો કરવાની ગાંધીજીની, સરદાર પટેલની, આવડી મોટી આવક; છતાં ગાડી અને ટેલિફોન સુધ્ધાંનો ખર્ચ બારોબાર સંસ્થાઓના ચોપડે!

મારા જેવા આખાબોલા સાગરીતે હસવામાં એક જરા અમથી ટકોર કરી, તો કહે છેઃ

‘આપણે તો હજી કંઈ જ કર્યું નથી! કર્ણાટકમાં જઈને જોઈ આવો તો ખબર પડે! ગલીએ ગલીએ મેડિકલ કૉલેજો ઊઘડી ગઈ છે!’

— પછી ઍડમિશન દીઠ ઉઘરાવાતી ‘કૉપેટેશન’ ફીની રકમનો હસાબ માંડીને ઉમેરે છેઃ ‘એમની સરખામણીમાં આપણે તો લઈ લઈને શું લેવાના? લાખ-દોઢ લાખ તે કોઈ રકમ છે? કર્ણાયકમાં તો એને કૂતરાંય સૂંધતાં નથી! તમે ગુજરાત બહાર પગ મૂક્યો હોય તો જાણો ને!’

પૈસા ઉઘરાવવામાં પોતે ‘ઍક્સપર્ટ’ હોવા છતાં, હજી કોઈ બહુ મોટી ભેખડ ખેરવી નહિ શકાઈ હોવાનો અફસોસ ‘નેતા’ને સતત કોરી ખાતો રહ્યો છે. એનું દીવેલ પીધેલું ડાચું જોઈને તો એમ જ લાગે કે બાપડાના માથે જાણે આખું આભ તૂટી પડ્યું હોવું જોઈએ! તેલની મિલમાં રાતોરાત ભાગીદારી ગોઠવાઈ ગઈ; જી.આઈ.ડી.સી.માં ફૅક્ટરી ચાલુ થઈ ગઈ, લાગલગાટ ચાર-પાંચ પેટ્રોલપંપ લઈ લીધા — છતાં એના જીવને હજી ધરવ જ નથી!

— પેટ્રોલપંપની કમાણી તો પાછી આંધળી કમાણી, કલેક્ટરને હાથ ઉપર રાખી લીધો. એટલે પોબારા! આંતરે દહાડે બબ્બે કેરોસીનની ટૅન્કરો બારોબાર પેટ્રોલ-ડીઝલની ટાંકીમાં ઠલવાય છે. જોનારા નજરે જુએ છે. પણ કોઈ ચૂં-કારું ય કરતું નથી. ઊહાપોહ કર્યે કોઈ અર્થ થોડો સરવાનો હતો? છેક મામલતદારથી માંડીને મુખ્ય પ્રધાન લગીની ‘લિંક’ જડબેસલાક ગોઠવાઈ ગઈ હોય, ત્યાં એવો ઊહાપોહ સાંભળવાય કોણ નવરું છે?

— નહિતર કોઈ પણ દિવસે, કોઈ પણ સમયે નેતાનાં કોઈ પણ પેટ્રોલપંપે જઈને ‘સૅમ્પલ’ લેવડાવો, અને ભેળસેળ ન નીકળેતો તમારું ખાસડું ને મારું મોઢું!

…પણ બધાંય જાણે છે કે આવું કશું બની જ ન શકે. આવડા મોટા આગેવાનના પંપ પર તે વળી દરોડો પડાવાય? નથી ને ભૂલમાં કોઈ માથાનો ફરેલો અધિકારી એવી ગુસ્તાખી કરી પણ બેસે, તો એ પછીથી એની શી વલે થાય — એની કલ્પના કરી છે ખરી? બાકી રહી જતું હતું તે એક સિનેમાગૃહ પણ ખરીદી લીધું. ભત્રીજાઓને બિલ્ડિંગ કન્સ્ટ્રક્શનના ધંધામાં ગોઠવી દીધા. ચૂંટાઈ આવ્યા ને હજી પાંચ વરસ તો પૂરા થયાં પણ નથી — ને બાજી એવી સિફતથી ચીપી છે કે આવતી ચૂંટણીમાં કદાચ હારી જવાય, તો ખરા કશો ફરત ન પડે…! જિંદગી આખી ખાધે ખૂટે નહિ, એટલું તો ભેગું કરી દીધું છે!

— પાછળ ખાનાર હોય,તો એનેય સાત પેઢીની ચિંતા મટી જાય, એટલું!

— આ બધું ‘ઉપરવાળા’ નહિ જાણતા હોય એવું ઓછું છે? એમને ય ખબર તો હોય. અને કોઈ વાર વછેરાને ‘થોડો, માપમાં રહેજે, ભાઈ!’ એમ કહી ટપારવાની ય ઇચ્છા થઈ આવે. પણ પોતે કેટલા ચોખ્ખા હતા કે એને ટકોરી શકે? ‘કરી નાખવામાં’ તો પોતેય ક્યાં કશું બાકી રાખ્યું હતું? આ માણસ એટલો ભોળો કે લોકોની નજરે ચડી ગયો. મૂળ ગમે તેમ તોય ગામડિયો એટલે ગામડિયો! હજી ‘છે’ ની જગાએ ‘સ્‌અઅ…’ બોલે છે, એટલા ઉપરથી જ સમજી જાઓ ને!

જોકે ઉપરવાળાઓ સાથે એણે સંબંધ પણ સાચવી જાણ્યો છે. જામફળની સીઝનમાં જામફળ; ને કેરીની સીઝનમાં કેરી — એમાં એને કોઈએ ઉઘરાણી પણ નથી કરવી પડતી!… એટલું જ કેમ? તેલના ડબ્બા પણ વખતસર પહોંચી જાય છે. ‘હાઈ કમાન્ડ’નોય હાઈકમાડ એટલે એનું રસોડું. આ માણસને ઓછો ન સમજશો! એણે બરાબર દુખતી રગ દાબવાની કળા જ હસ્તગત કરેલી છે! સાહેબ કદાચ કોઈના કીધામાં આવી જાય; ‘બહેન’ થોડાં આવવાનાં હતાં? એમને તો કાચી ઊંઘમાંથી ઉઠાડો, તોય આપણે જ સાંભરવાના ને!

— એટલે ટિકિટ તો કોઈના બાપથીય કપાય એમ નથી…! એ તો એના ‘ખિસ્સામાં’ જ પડેલી છે.

જે માણસ મુખ્ય પ્રધાન જેવા મુખ્યપ્રધાનનેય ખિસ્સામાં રાખીને ફરતો હોય, એને આવડી અમથી — ટચૂકડી — ટિકિટ ન મળે એવું તે શું અંધારું છે? એવા તે શા ભાર પડ્યા છે!

— ને ટિકિટ મળી એટલે વૉટ તો દોડતા આવવાના! ‘બાપા’ કહીને, વૉટ આપનારને ય વૉટ ક્યાં નાખવા — એ સવાલ તો ખરો જ ને? માણસ અણગમતો હોય, છતાં મનગમતી પાર્ટીનો મૂરતિયો થઈને આવે તો મને કમનેય એના નામ પર ચોકડી કર્યે જ છૂટકો! નહિતર પાંચ વરસની કારકિર્દીનું સરવૈયું કાઢવા બેસો તો આ ‘નેતા’ને ફરી ચૂંટવા બાબતે ખુદ એના ફળિયાના મતદારોય સહમત ન થાય! એક તો એનું કોઈ ‘સ્ટાન્ડર્ડ’ નહિ. નહિ કશું બોલતાં આવડે; કે ન આવડે નાનામોટાનો વિવેક. એક વખત ટિકિટ મળી ગઈ અને ગ્રહબળે ફાવી ગયો. એટલે પોતાની જાતને મોટો રાજીવ ગાંધી સમજી બેઠો છે! જાણે જીવશે ને જાગશે ત્યાં સુધી આ વિસ્તારનાં લોક પોતાના વગર કોઈને ભાળવાનાં જ ન હોય, એમ! રૂપિયા વેર્યાં નથી કે મતના જાણે ઢગલેઢગલા! બે-પાંચ ડાચાજોર કાર્યકર અવળા ચાલતા લાગશે તો એમનીય દવા થઈ જશે. નાણાં કોથળી ઢીલી કરી નથી કે ગોરિયો ગમાણે! સમઝદાર કો ઇશારા કાફી. એ તો જાણે ઠીક; પણ આ કડદાબાજ ‘નેતા’ના ફળદ્રુપ રાજકારણી ભેજામાં બીજી એક ગુપ્ત યોજના તો ઘણા વખત અગાઉથી ઘર કરી ગઈ હતી.

— એમ ને એમ એની જાહેરાત થોડી કરી દેવાય? એક વખત ચૂંટણી આવવા દો, પછી જુઓ કમાલ! મતદારો તો ઠીક, પેલા ટિકિટ ફાળવનારાય દાંતે આંગળી ન ચાલી જાય તો કહેજો!

*

અને એમ ને એમ ચૂંટણી આવી પણ ગઈ. ‘નેતા’એ બરાબરના ઘૂઘરા બાંધ્યા હતા. એકે દિવસે અહીં, ને બીજે દિવસે તહીં, સામસામા બાકરી બાંધીને બેઠેલા નેતાઓને ‘દૂ’ બનાવવામાં એણે કશી મણા નહોતી રાખી. બન્નેનાં રસોડાં કબજે કરી લીધાં હતાં! એટલું જ નહિ, બલકે બન્નેનાં કેટલાંક પેન્ડિંગ બિલો પણ શોધી શોધીને ભરી દીધાં હતાં. ભળોભોળો છતાં પૈસેટકે સુખી લાગતો આ ગામડિયો પોતાની પથારી ફેરવી રહ્યો છે. એવી તો બેમાંથી એકેય જૂથના નેતાને કલ્પના સુધ્ધાં ક્યાંથી આવે?

— ઉમેદવારોની યાદી તૈયાર થઈ ત્યારે આખા પક્ષમાં એક એનું જ નામ ‘કૉમન’ નીકળ્યું!

…હું નહોતી કહેતો? ટિકિટ તો બંદાને પહેલાંથી — મળી ગયેલી હતી. સી.એમ. જેવાં સી.એમ. ને ખિસ્સામાં રાખું છું, ત્યાં ગધેડી ટિકિટના તે શા ભાર પડ્યાં છે?’ ‘તમે ય યાર! પાકા ઘંટ નીકળ્યા, હો કે! છેક છેલ્લી ઘડી લગી સી.એમ. ને અને પ્રદેશપ્રમુખને — બેઉને ઉલ્લુ બનાવી શક્યા! બન્ને જણ એવા જ ખ્યાલમાં રહ્યા કે આ તો આપણો જ માણસ!’

— આખી યાદીમાં જ્યારે આ એક જ નામ ‘કોમન’ નીકળ્યું ત્યારેસ્વાભાવિક રીતે પત્રકારોને પણ એના પ્રત્યે આકર્ષણ જાગ્યું. ‘હાળા એ અક્કલ વગરના છે કે બાઝ્યા કરે છે!’ નેતાએ ડંફાસ હાંકતાં કહ્યું હતુંઃ ‘આમ ને આમ એક દહાડો પાર્ટીની પથારી ફરી જવાની છે!’

પત્રકારે કાગળ અને કલમનો હવાલો સંભાળ્યો કે નેતાજી સલેવલે થઈ ગયાઃ ‘એવું કશું બાફતા નહિ પાછા! તમે તમારે મહિનાથી છેલ્લી તારીખે જે ભાડું ઉઘરાવતા આવ્યા છો, એ ઉઘરાવતા રહો! આપણું સારું દેખાય એવું છાપ્યા કરવું. ઉપરવાળાઓનેય લાગે કે નેતા ખાઈખપૂચીને લોકસેવામાં પરોવાઈ ગયા છે!’

‘ફોટા સાથે છાપશું! બોલો, બીજું કંઈ?’

‘બીજું કંઈ’ના જવાબમાં ‘નેતા’એ ટેલિફોન જોડીને તાબડતોબ દસ-દસ ડબા તેલ હાજર રહેલ ચારેય મુખ્ય પત્રકારોના ઘરે પહોંચતું કરી દેવાની વખારના મુનીમને સૂચના આવી દીધી.

બીજે દિવસે છાપામાં ‘નેતા’નાં વખાણ જ વખાણ! દલિતોનું એમને કદી સપનું ય નહિ આવેલું; છતાં છાપાંવાળાઓએ એમને ‘દલિતોના તારણહાર’નું બિરુદ બગાડી દીધું હતું! અંદરખાને લઘુમતીઓનું નિકંદન કાઢી નાખવાની બલકે વહોરવાડને પેટ્રોલ છાંટીને કૂટી બાળવાની વાતો કરનાર આ રોકડિયા હનમાનને બિનસાંપ્રદાયિકતાના મહાન પુરસ્કર્તા તરીકે પણ બિરદાવવામાં આવ્યા હતા.

‘નેતા’ બોખા મોઢે હસતી મુદ્રામાં છાપાના ઑફસેટ પ્રિન્ટિંગ પાછળ જડબેસલાક જડાઈ ગયા હતા…!!

*

વિરોધપક્ષોની છાવણીઓમાં ‘નેતા’ને ટિકિટ મળ્યાના સમાચાર મળતાંની સાથે ઉત્સાહનું મોજું ફરી વળ્યું હતું.

‘આવા ભ્રષ્ટાચારીને તે વળી મત મળવાના છે? લોકો કંઈ એટલી હદે તો મૂરીખ નથી કે એને મત આપીને બીજાં પાંચ વરસનું જોખમ વહોરે…!’

‘એની સામે આ વખતે તો નામનું પૂતળું ઊભું કરીશું, તો ય જીતી જશે —’

‘જુઓ તો ખરા બહુ ચગ્યો છે પણ એની ડિપોઝિટ જપ્ત ન થાય તો કહેજો!’

મોઢાં એટલી વાતો. ઉમેદવારોની કતાર લાગી ગઈ. બધાને જાણે આકડે મધ દેખાતું હતું. રાજકારણના રસિયાઓમાં અત્યારથી શરતો પડવા લાગી હતી. કોઈ કહેતુંઃ ‘આ વખતે તો એના નામનાં ભજિયાં યે ના આવે!’ તો વળી સત્તાવીસીના પ્રમુખ-મુખી જેવા કોઈ જમાનાના ખાધેલ ને ઊંડે ઊંડે દહેશત પણ લાગતી. ‘અલ્યા ભૈ, અમે તો એ હારે એ મારે અત્યારથી બાધા રાખી છે! છતાં, આ તો રાજરમત છે! અને આ માણસ દેખાવમાં ભલેભોટ લાગતો હશે, બાકી છે પૂરો અષ્ટઘંટ! જોયું નહિ, દૂધમાં ને દહીંમાં — બન્ને બાજુ પગ રાખીને કેવી આબાદ રીતે ટિકિટ લઈ આવ્યો.’

‘એટલે કે એ જીતી પણ જાય, — શું માનવું છે તમારું’

‘એનાં કુકર્મો જોતાં તો એની ડિપોઝિટે ય ન બચવી જોઈએ. પણ આ તો કળિયુગ છે! આવા ખોટા માણસો જ મોખરાની જગાઓ પચાવી પાડતા હોય છે… નહિતર ગઈ વખતે ય એની સામે વાંધા તો ક્યાં ઓછા હતા? એણે પોતાના ગામની ગ્રામપંચાયતમાંથી ય ઉચાપત કરેલી: ખોટાં વાઉછર બનાવીનેસહકારી મંડળીનું ય કરી નાંખેલું. બધું છાપાં લગી પણ પહોંચી ગયેલું. છતાં પાર્ટીને ટિકિટ પમ આપી; ને મતદારોએ મત પણ આપ્યા — ખરું કે નહિ?’

‘એટલે કે, આ વખતે ય એ જ ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થઈ શકે; શું કહો છો?’

દુઃખી થઈ ગયેલા મોવડીએ ન છૂટકે પેટછૂટી વાત ઓકી કાઢી હતીઃ ‘તમે હરીફ જ — નહિ હોય! એ બિનહરીફ જીતેલો જાહેર થશે!’

‘તો તો ગજબ થઈ જાય!’

— ડાહ્યા માણસો વિમાસણમાં મુકાઈ ગયા હતા.

…માણસને પહોંચાય; આ તો હરાઈ ખાઈ ખાઈને વકરી ગયેલો પાડો! પાડાને થોડું પહોંચાય? દેખાવમાં ભલો-ભોળો ગામડિયો લાગે છે. પણ અસલ ખાઈ બદેલો કાંધિયો છે કાંધિયો! ઘાટ આવ્યે પ્રમુખનીય ચોટી મંતરી આવે. મુખ્ય પ્રધાન તો પહેલાંથી જ એના ખિસ્સામાં છે. નાતભાઈ ખરા ને!

‘ભાઈ, મૂળ વાત એટલી કે આ માણસ છે જ બે-નંબરી! એના ધંધા પણ બધા બે નંબરના. આંધળી આવક. એને શું અડે છે? કોઈ મોટા માણસની વહુ-દીકરી માટે લાખ-બે લાખનો સેટ લઈને પહોંચી જાયઃ પછી ટિકિટ બાપડીનું તે શું ગજું કે એને છોડીને બીજા કોઈની થઈ શકે?’

‘આપની વાત સાચી છે.’

‘હજી તો જોયા કરો! પાસા સવળા પડ્યા તો એખ દિવસ એ તમારી પ્રધાન થઈને લાલ લાઇટવાળી કૉન્ટેસા ફેરવતો હશે!’

‘શું કહો છો!’

અનુભવી વડીલની ‘કાળવાણી’ સૌના કાળજે કોતરાઈ ગઈ હતી. બધા મનોમન ફફડી ગયા હતા. આ રાક્ષસને તો અહીં જ ખતમ કરી નાખવો પડે. એને જરાક અમથી ‘લિફ્ટ’ મળી ગઈ. તો એ સાતમા આસમાને પહોંચ્યો જ સમજો! ઉપરવાળાઓનું તો ભલું પૂછ્યું! કહેનારાએ કહ્યું નથી? રાજા, વાજા ને વાંદરા! હમણાં જઈને પાર્ટીના ફંડમાં પાંચ-પચીસ લાખ આપી આવે એટલે બારોબાર કૅબિનેટ મિનિસ્ટર!’

‘એને માટે તો પાર્ટીને આપેલું ફંડ પણ એક પ્રકારનું ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ન બની રહેવાનું ને! પ્રધાન થઈ ગયો, પછી એને પૂછનાર જ કોણ? આડેધડ લૂંટ ચલાવવાનો! એ ય તે પાછો ગરીબો, પદદલિતો અને લઘુમતીઓના નામે!’ જેણે ભૂદાનમાં અપાયેલી જમીનોય વેચી ખાધી હોય, એ — બીજું શું ન કરી શકે?

આખા પથકમાં એના નામની ધાક જામી ગઈ હતી.

— ભલભલા મહારથીઓ વાયરો ખાતા રહી ગયા. ટિકિટ તો આખરે ‘નેતા’ જ લઈ આવ્યો ને! હવેતો ફક્ત સમયનો સવાલ છે. ‘નેતા’નું નામ આગામી પ્રધાનમંડળની આગલી હરોળમાં હશે!

— હોય પણ ખરું! તમારામાં તમારાપણી ન હોય, તો એ પ્રધાન તો શું, કાલે મોટો વડો પ્રધાન બનીને ય આવે! આ તો પોપાભાઈનું રાજ છે…! હિંદુસ્તાનની લોકશાહીમાં ક્યારે કેવોચમત્કાર થશે, એ કોઈ કહી શક્યું છે ખરું?’

— એને આગળ વધતો અટકાવવો હોય, તો ઘરઆંગણે જ પછાડી દેવો રહ્યો. એક વાર અહીંથી છટક્યો. તો તો પછી એ માથે ચડીને જ મૂતરવાનો!’

બધાય આ એક મુદ્દા પર તોસહમત હતા જ. પણ ઉત્સાહમાં નેઉત્સાહમાં આકડે મધ જોઈ જનારા અડૂકદડૂકિયા એટલી મોટી સંખ્યામાં ફૂટી નીકળ્યા હતા કે ઉમેદવારોની યાદી જોઈને જ પગ નીચેથી ધરતી સરકી જતી લાગે! નાનામોટા રાજકીય પ્રશ્નોના ઉમેદવારોનું તોજાણે સમજ્યા; પણ અહીં તો અપક્ષોનો ય મોટો રાફડો ફાટ્યો હતો. ઓછામાં પૂરું એક બદનામ ગણાઈ ગયેલી બાઈએ પણ ઉમેદવારી નોંધાવી દીધી હતી…!

‘આનો અર્થ સમજાય છે?’ ચર્ચાનો ચાકડો ફરવા માંડ્યો.

‘આ યાદીમાં આપણા ‘નેતા’ સામે ટકી શકે એવા કેટલા?’

‘હું કહી જ દઉં? સાંભળીને હાર્ટએક્ટ તો નહિ આવે ને?’

‘હાર્ટએટેક આવે આપણા ‘નેતા’ને! મૂઓ જીવશે ત્યાં લગી તો છાલ છોડે એમ નથી લાગતું…!’

‘સાંભળી ત્યારે! એની સામે ચૂંટણી લડવા થનગની રહ્યા છે, એ પેકીનો એકેય મૂરતિયો —’

હજી વેણ એમના મોઢામાં હતું ને ગોપાલ ઘાંયજો દોડતો દોડતો ઓટલાની ધારને અથડાઈને ઊભો રહ્યો.

‘મુખી સાહેબ, ગજબ થઈ ગયો!’ એના મોઢે શ્વાસ માતો નહોતો. હાંફતાં હાંફતાં એ બોલી ગયોઃ ‘નેતાજીએ રાતોરાત ખેલ પાડી દીધો છે! તમામેતમામ ઉમેદવાર ફૉરમ પાછાં ખેંચવાની છેલ્લી તારીખે અઢીથી ત્રણ વચ્ચે કલેક્ટર કચેરીએ પહોંચી એમનાં ફૉરમ પાછાં ખેંચી લેવાના છે—! એકલી રકન મેદાનમાં રહે છે! બાકીના બધા ખરીદાઈ ગયા, એક સામટા! એક રતની સિવાય!’

‘કેમ? એને પૈસા નથી ગમતા કે શું?’

પેલાએ મુખીના કાનમાં મોઢું ઘાલીને ધીમે રહીને કહ્યુંઃ

‘એને તો નેતાજીનું ઘેર વાળવું છે; બદલો લેવો છો!’

વાત કંઈક આમ હતીઃ

રતનનો બાપ ‘નેતા’નાં ખેતર ખેડી ખાનારો વેઠિયો મજૂર હતો. એની માનો તો કદાચ ચહેરો પણ રતનને યાદ નહોતો. કહેનારા કહે છે કે રતનની માએ સુવાવડનો ખાટલો ઢાળ્યો તે ઢાળ્યો. દીકરીની અળખામણી માટી! મા મરી ગઈ, પણ એનો વાળ સરખોય વાંકો ન થયો! બાપની હૂંફાળી છત્રછાયામાં રતન પહાડી વાંસની જેમ ઊછરી ગઈ. નેતાએ એની અણસમજુ મુગ્ધતાનો ગેરલાભ ઉઠાવ્યો. યુવાવસ્થાના ઊંબરે માંડ પગ મૂકે. એ પહેલાં તો એ —

— ‘મુખી સાહેબ!’ ગોપાળ ઘાંયજો કહી રહ્યો હતોઃ ‘રતન તો હવે જીત પર આવી ગઈ છે. હવે બદનામી તો મળી જ ચૂકી છે. તો પછી જેણે પોતાના ભોળપણનો ફાયદો ઉઠાવીને પાછળથી ચુસાયેલા ગોટલાની જેમ રઝળતી કરી મેલી છે. એની આબરૂનો ધજાગરો કેમ ન કરવો? કમ સે કમબીજી કોઈ રતન ફસાતીતો અટકે!’

‘મુખી સાહેબ!’ ગોપાળ ઘાંયજો કહી રહ્યો હતોઃ ‘રતન તો હવે જીવ પર આવી ગઈ છે. હવે બદનામી તો મળી જ ચૂકી છે. તો પછી જેણે પોતાના ભોળપણનો ફાયદો ઉઠાવીને પાછળથી ચુસાયેલા ગોટલાની જેમ રઝળતી કરી મેલી છે. એની આબરૂનો ધજાગરો કેમ ન કરવો? કમ સે કમ બીજી કોઈ રતન ફસાતી તો અટકે!’

— મુખીએ એમનો ચુકાદો જાહેર કરી દીધોઃ

‘આપણા કોયડાનો ઉકેલ મળી ગયો! એક વાર બધું ચિત્ર ચોખ્ખું થઈ જવા દો! બધાં રૂપિયા લઈ લઈને ખસી જશે, પણ આજોગમાયાને એનું કોઈ પ્રલોભન ચળાવી શકવાનું નથી…! આપણી ઉમેદવાર રતન!’

— ‘રતન?’ બધા અધ્ધર શ્વાસે મુખીની જવાબની રાહ જોવા લાગ્યા. ‘રતન — આપણી ઉમેદવાર? એ સાવ વગોવાઈ ગયેલી, બદનામ બાઈને તે કોણ મત આપશે, મુખીબાપા?’

‘કોણ તે તમે અને હું!’ એમના શબ્દે શબ્દે મક્કમ નિર્ધાર છલકી રહ્યો હતો. મુખીએ ઘેઘૂર અવાજમાં ચોખવટ કરતાં ઉમેર્યુંઃ ‘અન્યાયનો પ્રતિકાર કરવાની પ્રેરણા જાગી ત્યારથી એ રતન મટીને મા અંબા બની ગઈ ગણાય.અને મહિષાસુરના ત્રાસમાંથી તો આપણને અંબા ભવાની જ છોડાવી શકે, ભઈલા! જાઓ, જઈને અંતે હિંમત આપો; — જીત તમારી જ છે. એ વિશે લેશ-માત્ર શંકા ન રાખશો…!’

— ‘બોલો અંબે…’ ગોપાળ ઘાંયજાએ બુલંદ અવાજે ‘જય’ બોલાવી અને આભ ચીરી નાખે એવો સામૂહિક જયઘો, ગુંજી રહ્યોઃ ‘માતકી — જ…ય!’

ને પછી તો વળતે જ દિવસે સૌ એકી અવાજે મુખીના આદેશને માથે ચડાવી રતનના પ્રચારકાર્યમાં જોડાઈ ગયા…

ઉપેક્ષિતા

બન્ને ગાડીઓ સેક્ટરના લિંકરોડને વળોટીને મુખ્ય માર્ગ પર વળી ત્યાં લગી એ ક્વાર્ટરના ઝાંપા પાસે ઊભી રહી. એણે છેલ્લે વિદાયસૂચક હાથ હલાવતાં જે રીતે ઓશિયાળા ચહેરે હસવાનો પ્રયાસ કર્યો એ જોઈને હું હચમચી ઊઠ્યો હતો. એ અક્ષરેય નહોતી બોલી શકી, પરંતુ એની આંખોએ ઘણું બધું કહી દીધું હતું.

‘અમારી રેશમા શાસ્ત્રીય નૃત્ય શીખે છે. બરાબર તૈયાર થઈજાય પછી એનું આરંગેત્રમ્ રાખવું છે, જલસાબંધ.’

‘અંકલને એમાંખાસ બોલાવશું, ચીફ ગેસ્ટ તરીકે.’ રેશમાએ કહ્યું. શણગારેલી ઢીંગલી જેવી રેશ્મા સાથે મારી પહેલી જ મુલાકાત હતી. એના ડૅડીએ જોકે તેને મારા વિશે ઘણી બધી અતિશયોક્તિભરી વાતો કરી દીધી હોવી જોઈએ.

‘તું ચીફ ગેસ્ટ તરીકે તો કોઈ વી.આઈ.પી.ને બોલાવજે. હું તો તારા અંકલ તરીકે પણ હાજર રહી શકીશ.’ મેં એની સામે તાકીને જરીક મલકાવાની કોશિશ કરી, પણ એટલામાં ઝાંપો ઝાલીને ઊભેલી એની પેલી માસી-રેશમા એની નવી માને માસી કહેતી-નો ઉદાસ ચહેરો મારી આંખો સામે તાદૃશ થઈ ઊઠ્યો. હું અસ્વસ્થ થઈ ગયો. એની ટગર ટગર નજર જ બોલતી હતી અને વિદાયવેળાએ લગાર સ્મિત વેરવા ગઈ ત્યારેય એની આંખોમાંથી વેદના જ વેરાઈ પડી હતી…

‘આઈ હેટ વી.આઈ.પી.ઝ.’ રેશમાએ મારો હાથ પકડી લેતાં કહ્યું, ‘હું તો તમને જ બોલાવવાની સમજ્યા?’

ડ્રાઇવિંગ કરતાં કરતાં એના ડૅડી દીકરીની આ કાલીઘેલી હરકતોનું સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ કરી રહ્યા હતા. તદ્દન નવા મિત્રો સાથે પણ પહેલા જ પરિચયમાં રેશમા આટલી ઓતપ્રોત થઈ જાય, એ એમને ગમતું હોવું જોઈએ. એમાંય મારા જેવા બહિર્મુખ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા ‘ફૅમિલી ફ્રેન્ડ’ પાસે તો અઢળક ભાથું હોય.

‘અંકલ તો દરિયો છે દરિયો.’ એમણે પાછલી સીટપર મને લગભગ અઢેલીને બેઠેલી એની લાડલી સામે જોઈને કહ્યું, ‘એમના નામના તો મુંબઈ ને દિલ્લીમાં સિક્કાપડે છે. ધારે તો તને રાતોરાત પ્રસિદ્ધિનાં શિખરો પર પહોંચાડી શકે —’

‘અંકલ, પ્લિઇઇ…ઝ.’ રેશમાએ મારા પડખામાં ભરાતાં નાટકીય ઢબે કહ્યું, ‘તો પછી ધારો ને, આજે ને અત્યારે જ…’

‘રેશમા, ડૅડી તને ખોટી ખોટી ચડાવે છે.’ મેં કહ્યું, ‘હું તો તદ્દન સીધોસાદો પત્રકાર છું, એથી વિશેષ કંઈ જ નહિ.’

‘તમે ગમે તેટલી દલીલો કરો ને! એ માને તો કહેજો.’ એના ડૅડીએ રેશમાને બરાબર સમજાવી રાખી હતી. મને ેની એકાદ નાની અમથી મુલાકાત છાપવા સામેય ક્યાં વાંધો હતો, પરંતુ બાપદીકરીની અપેક્ષાઓ હું ધારતો હતો એથી ઘણી વધારે હતી.

બેઉ ગાડીઓ ઇન્દ્રોડા સર્કલ વટાવી સરખેજ તરફના ધોરી માર્ગ પર ચઢી. ગાંધીનજર પાછળ રહી ગયું હતું. છતાં મારું મન હજી ત્યાં જ પેલા સેક્ટર ઓગણીના સી. એમ. વાઘેલાના કાવાર્ટરના ઝાંપે જઈ જઈને અથડાતું હતું. રેશમાની માસીના મૂંગા નિસાસા છેક કાળજે જઈને પડઘાતા રહ્યા હતા. મુલાકાત તો એની લેવા જેવી હતી. કંઈ કેટલીય અકથ્ય પીડાઓ છાતીમાં ઢબૂરીને એજીવતી લાશ ક્યારેક કોઈ હરિનો લાલ આવી મળશે. એવી આશામાં ને આશામાં ટકી રહી હશે —

‘અંકલ…’ મારી વિચારયાત્રા ખોટકાઈ ગઈ. રેશમા મને જંપીને બેસવા દેવાની નહોતી. હઠ કરીને એટલા સારુ તો એણે મને એના ડૅડીની ગાડીમાં બેસાડ્યો હતો. પાછળ મારી ફિયાટ તો સાવ ખાલી હતી. ડ્રાઇવર વાઘેલાસાહેબની કારની પાછળ પાછળ તણાયે જતો હતો. અમારેએક બહુ મોટા નેતાની પુત્રીના લગ્ન પ્રસંગે યોજાયેલા રિસેપ્શનમાં હાજરી આપવાની હતી. નેતાએ એક મહિના અગાઉ નોતરું પાઠવી દીધું હતું. એમની ઇચ્છા અખબારોના પાને વહાલસોઇ પુત્રીના પરિણયપર્વનો વિશદ અહેવાલ છપાવવાની હતી.

‘અંકલ તમે અંગ્રેજી પેપરોમાં પણ લખો છો, ખરું ને?’ રેશમાએ કુતૂહલ ભરી દૃષ્ટિથી મારા ચહેરા સામે જોયું.

‘અંગ્રેજી પેપરોમાં જ લખેછે તમારા અંકલ…’ વાઘેલાએ પુત્રીની જિજ્ઞાસા ઠારતાં ઉમેર્યું, ‘તું જો તો ખરી, આવતા રવિવારની એમની કટારમાં તારા વિશે તું પોતેય નહિ જાણતી હોય એવું ઠઠાડી દેશે.’

રેશમા તો ઓળઘોળ થઈ ઊઠી.

‘ઓહ, ગ્રેટ!’ એણે એનું બદન મારી પર નાખી દીધું અને પોતાના નાજુક હાથ મારા ગળા ગળા ફરતે વીંટાળી એની મોટી મોટી આંખો નચાવતાં પૂછવા લાગી, ‘તે હેં અંકલ, તમે છોકરીઓના દિલની વાતો કેવીરીતે જાણી લો છો?’

‘જો, સાંભળ,’ મેં ધીમે રહીને એનો સ્નેહાળ સકંજો છોડાવતાં કહ્યું, ‘બધું આપમેળે ખૂલતું જાય…’

‘ધારો કે કોઈ સ્ત્રી તમારી સાથે વાત જ કરવા તૈયાર ન હોય તો?’ એણે મારી રીતસરની કસોટી જ શરૂ કરી દીધી.

‘કદાચ સ્ત્રી ન બોલે. એની આંખો તો બોલે જ ને? એ થોડી મૂંગી રહેવાની હતી?’ મારો જવાબ સાંભળીને એ ડઘાઈ જ ગઈ.

જોકે મને તો ઝાંપા પાસે ખોડાઈ ગયેલી એની માસી જ દેખાયા કરતી હતી. આમ જુઓ તો એની સાથે તો ખાસ વાતચીત પણ ક્યાં થઈ હતી? વાઘેલાસાહેબે એવો મોકો જ નહોતો મળવા દીધો. રેશમા પણ એવી વળગી પડી હતી કે બધો વખત એ જ ખાઈ ગઈ હતી. એની માસી તો બિચારી રસોડામાંથી પરવારે ત્યારે ને…

‘તું એમને નથી જાણતી હજી —’ વાઘેલાએ રેશમાને મારા પરિચય આપતાં કહ્યું, ‘ભલા હશે તો તારા ઉપર વાર્તા લખી દેશે. બનવાજોગ છે કે એમાં તારું નામ બદલાઈ જાય, બાકી —’

રેશમાના અહોભાવની અવધિ આવી ગઈ.

‘પ્લી…ઝ અંકલ…’ એણે ચહેરા પર ઉમળકો છલકાવી દેતાં કહ્યું, ‘તમારેજે લખવું હોય એ લખવાની છૂટ, પણ મહેરબાની કરીને મારું નામ ન બદલતા. મને મારા નામ પ્રત્યે જરા વધુ પડતો લગાવ છે, યુ મે કૉલ ઇટ માય વીકનેસ…’

એ નામની જંજાળમાં ખોવાઈ ગઈ અને હું તો હજી ત્યાં જઊભો હતો —એની માસીની લગોલગ, વાતવાતમાં પંદરવીસ કિલોમીટર જેટલું અંતર કપાઈ ગયું હતું. છતાં મન તો લકવાઈને ત્યાં જઅડી પડ્યું હતું. બલકે મને તો મારી આખી હયાતી વાઘેલાસાહેબના ક્વાર્ટરના ઝાંપે થંભી ગઈ હોય એવું લાગ્યા કરતું હતું.

‘રેશમા એની મમ્મીએ પાડેલું નામ છે, સાહેબ.’ વાઘેલા ગળગળા થઈ ગયા. મિરરમાં એમના ચહેરા પર છવાઈ ગયેલીગ્લાનિનું પ્રતિબિંબ ઝિલાઈ રહ્યું. ‘બસ, નામપાડીને એ તો ઊપડી ગઈ. પાછુંવળીને જોવાય ના ઊભો રહી.’ મિરરમાં ડળક કરતું આંસુ ખર્યું. ઘડીક તો ભ્રમ પણ થયો. મિરર નંદવાઈ તો નથી ગયો?

‘એમને કોઈ રોગ હતો?’

‘કંઈ સમજાયું નહિ. કાયા તો કાચ જેવીહતી. ડૉક્ટરો પણ મૂંઝાઈ ગયેલા. એમની સમજણ મુજબ કોઈ ધોરી નસમાં લોહીનો ગડ્ડો જામી ગયો હતો. એમ્બોલિઝમ, અંજળ પૂરાં થયાં, બીજું શું? કુદરત સામે માનવી લાચાર છે.’ એમણે છેક પાછલી સીટ પર સંભળાય એવડો નિસાસો નાખ્યો.

‘પ્લીઝ વાઘેલાસાહેબ.’મેં એમની પીઠ પરહાથ ફેરવીને સાંત્વન આપ્યું. ‘તમે તો લડવૈયા છો. જીવનમાં હારજીત તો આવ્યા જ કરે. એથી હતાશ થોડા થવાય?’

‘અદ્દલ રેશમા જ જોઈ લો, રેશમા નાની હતી ત્યાં સુધી તો—’ એમણે રૂમાલ વડે ચહેરો સાફ કરતાં કહ્યું, ‘ત્યાં લગી તો મન મનાવ્યા કર્યું, પણ હવે તો એ અદ્દલ એની મમ્મી જેવી લાગવા માંડી છે. એટલે લાખ પ્રયત્ન કરું તોય—’

‘ડૅડી,’ રેશમાએ વહાલથી એમના ખભે હાથ મૂકીને પૂછ્યું, ‘આપણે રડશું એથી મમ્મી પાછી આવવાની છે’

‘ઓ.કે., બેટા’ કહી વાઘેલાસાહેબે સ્વસ્થ થવાની કોશિશ કરતાં ઉમેર્યું, ‘સોરી, હું હમણાં હમણાં જરાવધુ પડતો સેન્ટિમેન્ટલ બની ગયો છું.’ એ હસ્યા, ‘પાછા ક્યાંય મારી વાર્તા ન ઘસડી પાડતા. હજી એક પ્રમોશન લેવાનું બાકી છે.’

વાતોમાં ને વાતોમાં સત્યાગ્રહ ઝાવણી ક્યારે આવી ગઈ એનો તો ખ્યાલ જ ન રહ્યો.

ભારે ભીડ જામી હતી. ગાડીઓની લંગાર લાગી ગઈ હતી. અમારી બેઉ ગાડીઓ વી.આઈ.પી. પાર્કિંગમાં પાર્ક કરી અમે રિસેપ્શન ભણી ચાલ્યાં, હું કંઈ કહું એ પહેલાં રેશમાએ જ મારા ડ્રાઇવરને સૂચના આવી દીધીઃ ‘તમે જમી લેજો. અંકલ અમારી સાથે રહેશે. હજી તો અમારે અહીંથી જઈને ડ્રાઇવઇનમાં પિક્ચર જોવાનું છે.’

‘નેતાએ ઠઠારો તો જબરો કર્યો છે.’ મેં વાઘેલા તરફ જોયું.

‘અમે બાપુઓ ઠઠારાના શોખીન.’ વાઘેલાસાહેબ મલકાઈને બોલ્યા, ‘આપણી રેશમા વખતે જોજો ને, આનેય ઝાંખો પાડી દઈશું.’

અચાનક એમની નજર મેઘધનુષી ફુવારા પાસે સાફો બાંધીને સ્વાગત માટે ઊભા રહેલા એક યુવક પર પડી. સંકેત કરીને મને રેશમાની જરા છેટે લઈ જઈ પૂછવા લાગ્યા.

‘પેલો છોકરો કેવો લાગ્યો? રેશમા માટે પૂછું છું…’

‘કેમ? દેખાવમાં તો ખોટી નથી.’

‘ના, ના, છતાંય? તમે તો કલમના માણસ. વ્યક્તિને નજર ફેરવતાંની સાથે માપી લો.’

‘રેશમાને ગમતો હોય તો આપણને શો વાંધો હોઈ શકે?’

એમણે ઉત્સાહપૂર્વક જણાવ્યું, ‘નેતાજીનો સગો ભાણેજ થાય.’

‘અચ્છા?’ મેં રાજીપો વ્યક્ત કર્યો, ‘પછી તો જોવાપણું જ શું રહ્યું? મોરનાં ઈંડાં કંઈ ચીતરવાનાં ન હોય! રેશમાની માસીને તો ગમે છે ને? એમની લીલી ઝંડી મળે એટલે કરો કંકુના…’

‘બરાબર.’ વાઘેલાસાહેબને મારી વણમાગી શિખામણ જરા કઠી હોય એવું લાગ્યું. રેશમા તીરછી નજરે એના મનના માલીગર તરફ જોઈ રહી હતી. એના આનંદમાં વિક્ષેપ ન કરવો જોઈએ એમ તો હુંય ઇચ્છતો હતો. વાઘેલા સાહેબે કહ્યુંઃ ‘લાઇન લાંબી છે. પહેલાં જમી લઈએ તો કેવું?’

‘ગુડ આઇડિયા.’ મેં જરા મોટેથી રેશમાને ઉદ્દેશીને કહ્યું. ‘યુ એન્જોય, રેશમા. અમે જરા અમારાસર્કલમાં ફરી લઈએ. પછી વરકન્યાને મળવાસાથે જ જઈશું. ઓ.કે.?’

‘ઓ.કે., અંકલ.’ કહેતી એ આંખના પલકારામાં ક્યાં સરકી ગઈ એનો અંદા સુધ્ધાં ન રહ્યો.

અમે સ્વરુચિ ભોજન લેતાં લેતાં ટોળટપ્પાં કરતા રહ્યા અને જૂના મિત્રોને મળતા રહ્યા. જોકે મારું મન તો હજીય અડધુંપડધું રેશમાની માસીના ખ્યાલોમાં જ ખોવાયેલું હતું.

‘નેતા તો રેશમાને જોશેએઠલે એકદમ ઊછળી પડશે.’ વાઘેલાસાહેબે ચલાવ્યું. ‘બરાબર વેશ કાઢીને આવી છે ને પાછી. બે-એક મહિના અગાઉ આપણે ત્યાં પધારેલા ત્યારે એને જોઈને બોલી ઊઠ્યા હતા, અરે, આવડી મોટી ક્યારે થઈ ગઈ તું? બસ, તે જ દિવસેવાતવાતમાં એમના ભાણેજ સાથે—’ એમનાથી આગળ ન બોલાવુંય ખોંખારો ખાઈને ભીનાશભર્યા સ્વરે એમણે ઉમેર્યું, ‘એની મમ્મી જીવતી હોતતો એને જોઈને કેટલી રાજી થાત…’

મને ખાતરી થઈ ગઈ કે વાઘેલાસાહેબ સદંતર ભૂતકાળમાં જીવતા હતા, એમને રેશમામાં પણ છેલ્લા કેટલાક વખતથી એની મા જ દૃષ્ટિગોચર થવા માંડી હતી. ઘરેથી નીકળતી વેળાએ નવી પત્ની સામે એમણે જે છાસિયું કરેલું એના મૂળમાં પણ કદાચ એમને ઘેરી વળેલી આ અતીતગ્રંથિ જપડી હોવી જોઈએ.

‘બહુ જ ઊંચું ખાનદાન, હોં.’ એમણે વળી પાછો વાર્તાલાપનો દોર સાંધ્યો. ‘અમે વાઘેલા. એ સિસોદિયા. સૂર્યવંશી.’

‘રાણાપ્રતાપનો વંશવેલો એમ જ કહો ને.’

‘હા, હા, તદ્દન સાચું,વળી એમની ઉપરની પેઢી ક્યાંક નેક્યાંક તો ચિતોડ ને મેવાડના રાજકુટુંબ સાથે જ સંકળાયેલી હશે. પગેરું કાઢનાર જોઈએ.’

એમને અત્યારથી એ પ્રતાપી ઘરાનામાં દીકરી આપ્યાનો પરિતોષ મહેસૂસ થઈ રહ્યો હતો. જોકે હજી તો ખાલી મોઢામોડ ચર્ચા જ થઈ હતી. ચાલ્લા થવાના પણ બાકી હતા.

‘રેશમાની મમ્મી રાઠોડ કુટુંબમાંથી હતી.’ મેં ફરી પાછા ભૂતકાળમાં સરી પડ્યા, ‘જોધપુરના ભાયાત થાય મારા સાસરીપક્ષવાળા. એમ ગણો તો આપણી રેશમા જોધપુરની ભાણી ગણાય અને જેની સાથે વાત ચાલેછે એ મેવાડનો ભાણેજ.’

‘જોડી જામશે ત્યારે તો.’ મેં એમને ગમતી રગ દબાવતાં કહ્યું, ‘ગ્રહો કંઈ જોરમાં લાગે છે, બાપુ, નેતાજી જેવા વેવાઈ મળે પછી તો પૂછ્યાપણું જશું રહે?’ પૂરી સંભાવના છે કે પાંચ વરસપછી આપ પણ દિલ્હી ધમધમાવતા હો.’

‘બહુ ચડાવશો નહિ.’ એમણે હસીને કહ્યું, ‘તાનમાં ડુંગર ચઢી તો જવાય, પણ પછી હેઠા ઊતરતાં તકલીફ થઈ જાય…’ એમણે રસમલાઈનો સબડકોલેતાં ઉમેર્યું, ‘હજી એકવાર ડી.એસ.પી. તો થઈ જવા દો. થોડું કમાઈ લઈએ. દીકરીને મોટા ઘરમાં વતાવવામાટે મોટા કરિયાવરની પણ જોગવાઈ કરવી પડશે ને?’

એમને એક એક શ્વાસ રેશમાના યોગક્ષેમનું રટણ કરતો હતો. આટલો વખત સાથે રહ્યાં છતાં એમણે એકેયવાર પોતાની બીજી પત્નીતો તો ઉલ્લેખ સરખો નહોતો કર્યો.

‘એક વાત પૂછી શકું?’ મારાથી આખરે ન જ રહેવાયું.

ભોજન કરતાં કરતાં પણ મારા ચિત્તમાં પેલી ઉપેક્ષિતાનું ચિત્ર જઅંકાતું રહ્યું હતું. એ અત્યારે એકલીએકલીકેવું વિચારતી હશે? અને એને એકલીને પોતાના પૂરતું રાંધવાનુંય થોડું જ ગમશે? બિચારી બપોરનું વધેલુંઘટેલું પેટમાં ઓરી દઈ ગૂમસુમ એની કાજળ કોટડીમાં ભરાઈ ગઈ હશે. ઓછામાં પૂરું એને વાતના વિસામા જેવું એકાદ છોકરુંય નહિ અને આવા મલાજાવાળા ખોરડાની વહુથી ધણીની ઉપરવટ જઈને કંઈ અડોશપડોશમાં પણ ઓછું દોડી જવાય?

વાઘેલાસાહેબ મારું મન વાંચી ગયા હોય એમ ઠાવકાઈપૂર્વક પૂછવા લાગ્યા. ‘તમે રેશમાની માસી વિશે જાણવા માગો છો, ખરું ને?’

મેં પ્રામાણિકતાપૂર્વક ‘હા’ કહીને માથું હલાવ્યું અને પછી કહ્યું, ‘ક્યારનોય મૂંઝાઈ રહ્યો હતો. આવી બાબતોમાં દખલ ન કરવી જોઈએ. પરંતુ—’

‘ઇટ્સ ઓ.કે., સર…’ એમણે ચહેરા પર સ્મિત આણવાનો પ્રયાસ કરતાં ઉમેર્યું. ‘આપણે એકમેકના શુભેચ્છકો છીએ, મિત્રો છીએ. તમારીસાથે થોડી નિખાલસ વાત કરવામાંય વાંધો નહિ…’ એમની જીભ થોથવાવા માંડી. કદાચ ક્યાંથી શરૂ કરવું એની મથામણને લીધે જ.

‘તમે તો પત્રકાર છો. અમારા ક્ષત્રિયોમાં પણ અસલી-નકલી હોય છે, એ તો જાણતા જ હશો. બસ, એટલામાં જ સમજી જાવ ને.’

‘એટલે કે આપનાં નવાં મિસિસ—’

એમણે ટૂંકમાં જ પતાવ્યું, ‘એ બધું જેમ છે એમ છે. હવે એકવાર એના ઘરનું પાણી પિવાઈ ગયું એ ન પિવાયું થોડું થવાનું છે?’

એમના ચહેરા પર ક્ષોભ લેપાઈ ગયો. પોતેબહુ મોટો ગુનો કરી નાખ્યો હોય એમ એ ભોંઠપ અનુભવતા ઊભા રહ્યા.

‘અમે અસલ રાજવંશી. રેશમાની મમ્મીનું ખાનદાન તો અમનેય આંટી જાય એવું. આ તો પેલું કથન નથી, જેવા જેના લેખ? નહિતર મારે વળી લગ્ન કરવાં હોત તો એક કહેતાં એકાવન હાજર થઈ જાત…’

‘એટલે રેશમાની માસી આપના સમાજ કહેતાં—’

‘હંઅંઅં, એ વળી બક્ષીપંચવાળી જ્ઞાતિની છે. રેશમાની મમ્મીએ મરતી વેળાએ સોગંદ ન ખવડાવ્યા હોત તો હું આ ભૂલ ક્યારેય ન કરત.’

‘ઓહ, એમ છે કે? એનો અર્થ એ કે આપના કુટુંબ સાથે એ બાઈ પહેલાંથી સંકળાયેલી છે.’

‘એનો ભાઈ મારો પી.એસ.આઈ. હતો. વર્ષો લગી એણે મારા રાઇટર તરીકે નોકરી કરેલી, મૂળ બનાસકાંઠા બાજુના કોળી. પછી અટકો તો હવે બધાય લખાવે જ છે ને?’ થોડું અટકીને એ બોલ્યા, ‘મરનાર પત્નીનું વેણ રાખવા જ એને પરણવું પડ્યું. એણે રેશમાની મમ્મીને એવી આંજી નાખેલી કે—’

મને એ સ્ત્રીની દયા આવી ગઈ.

‘પણ એણે રેશમાને પેટની જણીની માફક મોટી કરી, એ તો સાચું ને?’ એમને એટલું સત્ય સ્વીકારતાં પણ ભારે વિમાસણ થઈ રહી હતી.

‘નાનું છોકરું હોય એટલે એને પાળનાર તો કોક જોઈએ જ ને.’

એમણે પોતાની દુઃખતી રગની પીડા વર્ણવતાં કહ્યું, ‘એને બદલે કોઈ નર્સ રાખી હોત પગાર આપીને, તો આ રામાયણ ન થાત ને? અત્યારે તો જરા ગાડું પાટે ચડતું લાગે કે આપણા વાલેશરી એ વાત છેડીને ઊભા રહે છે. ક્યાંય મોઢું કાઢવા જેવું નથી રહેવાદીધું કાળમુખીએ.’

એમાં એનો તો શો વાંક? મારા હોઠે આવેલા શ્બદો ગળી જઈ મેં મૌન સેવ્યું, પણ મારી આંખો સામે તરવરતા કૂંડાળામાં એ તાદૃશ પ્રગટ થઈ. એના ચહેરા પર ગ્લાનિભર્યું સ્મિત છવાયેલું હતું. એની સ્થિર થઈ ગયેલીઆંખો નરવો ખાલીપો ખેરવી રહી હતી. આકાંક્ષાઓની તો જાણે ક્યારનીય હોળી થઈ ગઈ હતી. ન દાદ, ન ફરિયાદ, બસ, કોઈપણ પ્રતિભાવની અપેક્ષા વગર એ ચૂપચાપ, ટગર ટગર તાકી રહેતી હતી.

‘જોયું આનું જનામ તે સંસાર.’ જાણે એને સંભળાવવા જ બોલીરહ્યો હોઉં એમ હું મનોમન બબડ્યો. એને ઘણાં વર્ષો બાદ આટલાં દિલાસાભર્યા વેણ સાંભળવા મળ્યાં અને એ જાણે ઓળઘોળ થઈ ઊઠી. એના હોઠ ફરકી રહ્યા, ‘તમે જ એક મારી કદર કરનાર નીકળ્યા, નહિ તો દુનિયાએ તો મને મારી રેશમાથીય—’

એને જાણે ઘણું બધું કહી દેવું હતું. પણ એના ‘દરબાર’ કહેવાદે ખરા કે? હજીતો માંડ મારી સાથે મારી કલ્પનામાં વાતની માંડણી કરવા જેટલી એણે હિંમત કરી ત્યાં તો વળી એ વચ્ચે ટપક્યા.

‘તમને ભલીભોળી લાગી હશે, બાકી બડી ચાલાક છે. સુવાવડી સ્ત્રીની જરા સરખી રીતે ચાકરી કરો તો એ તો સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરી દે. મરનારને એટલીય ખબર ન રહી કે આ બાઈનો ઓછાયો અડતાંવેંત ઇકોતેર પેઢીની આબરૂ એક મિનિટમાં…’

એમને એટલાં વર્ષેય એની સાથે લગ્ન કર્યાની કેવો જબ્બર પસ્તાવો હતો એ જોઈ હું તો અવાચક જ થઈ ગયો.

‘એ તો પાડ માનો ઉપરવાળાનો કે હું વખતસર ચેતી ગયો… રેશમાની મમ્મીનો શોક પણ મૂકવો બાકી રહ્યો છે મેં કોઈને પૂછ્યાગાછ્યા વગર જ ‘વાઝેક્ટોમી’ કરાવી દીધી. નહિતર આજે મારી શી વલે હોત?’

મને ચક્કર આવી ગયાં.

‘સાંભળ્યું?’ જાણે એ ધીમે અવાજે મારા કાનમાં કહી રહી હતી, ‘ને મારો મા બનવાનો હક્ક સુધ્ધાં છીનવી લીધો…’

એના સુંવાળા, નિર્દોષ મુખમંડળ પર ઉદાસીનું વાદળ છવાઈ વળ્યું. એનું ડૂસકું એ વાદળના ભારે તળે દબાઈ ગયું, એ જાણે કહેતી હતી.

‘નીકળતી વેળાએ તમે કેટલો આગ્રહ કર્યો હતો, પણ એમને મન હું તો ફક્ત ગોલી છું. ઘરવાળી ગણતા હોત તો આમ એકલી મૂકીને મિજબાનીઓ માણવા થોડા દોડતા હોત?’

ધીમેધીમે મારી આંખો સામેના કૂંડાળાં અદૃશ્ય થઈ ગયાં. એનો અવાજ પણ કર્ણપ્રદેશના અગોચર રણમાં કુંવારકાનાં જળની જેમ ઓગળી ગયો.

મને રૂંવેરૂંવે એરું આભડ્યા હોય એવી અસહ્ય પીડા ઊપડી હતી. નેતાને નજરે પડીને હું જે મને તેમ જલદી ભાગી છૂટવા માગતો હતો. આ ઝાકઝમાળભર્યા સક્કાર સમારંભની સ્ટોરી કરતાં હજાર હજાર ગલી રોમહર્ષક સ્ટોરી તો ત્યાં પડી હતી — ત્યાં, સેક્ટર-૧૯ના એ સરકારી ક્વાર્ટરમાં.

‘હું જરા નીકળું.’ મેં વાઘેલાની ક્ષમાયાચના કરતાં કહ્યું. ‘એક ખાસ એપોઇન્ટમેન્ટ તો ખ્યાલ બહાર જ રહી જતી’તી. જવું પડશે…’

‘પણ આટલો તો ડ્રાઇવ-ઇનમાં મૂવી જોવાનો પ્રોગ્રામ હતો ને?’

એમનો આગ્રહ સકારણ હતો, પરંતુ હું જે મનોવ્યથામાં ઘેરાઈ ગયો હતો એમાં હું એમના આનંદપર્વમાં સહભાગી બની શકું એવી કોઈ શક્યતા જ નહોતી બચી.

‘આય’મ સૉરી, સર.’ મેં વિવેક કરતાં ઉમેર્યું, ‘મારા વતી આપ જરા રેશમાની પણ ક્ષમા માગી લેજો. પ્લી…ઝ.’

હું ઉતાવળો ઉતાવળો છેવાડા ખૂણે ડિશ મૂકી આવ્યો. હાથ-મોં ધોઈ ઝટપટ નેતાની નજરે પડવા મંચ પર ધસી ગયો. ફટાફટ કૅમેરાની ચાંપો દબાઈ. વિડિયો રેકૉર્ડિંગ થઈ ગયું. બૂકે અપાઈ ગયો. નવયુગલ સાથે ટૂંકો પરિચયવિધિ સંપન્ન થયો અને હું નાસતા પગલે નીચે ઊતરી ગયો.

‘અં…કલ.’ રેશમા હાંફતી હાંફતી મારી પાસે દોડી આવી. ‘આમ અમને એકલાં મૂકીને છટકી જવાય કે?’

‘જો બેટા, મને પણ તારી કંપની ખૂબ ગમે છે. સાથે મૂવી જોવાની પણ મઝા આવત, પણ હું લાચાર છું. ફરી કોઈવાર. હવે તો આપણે અવારનવાર મળતાં રહીશું. યુ આર ઑલ્વેઝ વેલકમ.’

એ નિરાશ થઈ ગઈ હતી.

‘એની વે, જેવી આપની મરજી.’ કહી એ ધીમે પગલે એનાં સમવયસ્કોની દુનિયામાં સરકી ગઈ.

*

રસ્તો એ જ હતો. હા, કંપની જરૂર બદલાઈ હતી. રિસેપ્શનમાં જતી વખતે એકસાથે બે સ્ત્રીઓનો સહવાસ અનુભવાયેલો. રેશમાની માસી ગેરહાજર રહીનેય સતત મારી સાથે ને સાથે રહી હતી. હું પાછો ગાંધીનગર શા માટે જાઉં છું એ વિશે ડ્રાઇવરને તો કલ્પના પણ ક્યાંથી આવે. સાહેબ ધૂની છે. એટલું તો એ જરૂર સમજે. પણ આવડું મોટું રિસેપ્શન અધવચ્ચે આટોપી લઈ કોઈ દુખિયારાની દૂંટીની વાત સાંભળવાની ધૂનમાં પાટનગરની પ્રદક્ષિણા આરંભી છે, એવી સમજણ તો એને પાડીએ ત્યારે જ પડે.

વાઘેલા અને રેશમા સાથે નીકળતાં પહેલાં મેં પૂછેલું તે યાદ આવ્યું.

‘મૅડમ કેમ તૈયાર નથી થયાં, હજી લગી?’

રેશમાએ શણગારેલી ઢીંગલીની જેમ તૈયાર થયેલી નિહાળીને મારાથી સ્વાભાવિક રીતે જસવાલ થઈ ગયેલો.

એ તો કશું નહોતી બોલી, પણ વાઘેલાસાહેબે ગોળગોળ જવાબ જરૂર આપ્યો હતો, ‘ઘરે પણ કોઈએ રહેવું પડે ને? એમ કંઈ તાળું થોડું મારી દેવાય?’

‘એકાદ દિવસ ઘર બંધ રહે તો કંઈ ખાટુમોળું ન થઈ જાય.’ રસોડામાં જતાં જતાં એણે દબાયેલા અવાજે એના હૈયે ધરબાયેલી વાત મૂકવા કોશિશ કરેલી ત્યારે વાઘેલાસાહેબ પળવાર પૂરતા પોલીસ અધિકારીના સેલમાં તાડૂક્યા હતા, ‘બહુ ડહાપણ સારું નહિ.’ અને પછી ઘરમાં સ્મશાનની ગમગીની છવાઈ ગઈ હતી.

ડ્રાઇવરેઇંદ્રોડા સર્કલે પહોંચતાં પૂછ્યું, ‘સીધા સરકીટ હાઉસ ને, સાહેબ?’

મેં ચમકીને જવાબ વાળ્યો, ‘પહેલાં જરા ઓગણીસમાં લઈ લે.’

અને પછી એને પેલી ઉત્તાદપાદ રાજાવાળી વાત સંભળાવવા લાગ્યો.

‘જૂના વખતમાં ધ્રુવ નામનો તપસી થઈ ગયો, એતો જાણે છે ને?’

‘પેલો ઓતરાદી દિશામાં ધરુનો તારો દેખાય છે એની વાત છે?’

‘હા, એની જ વાત છે. એના બાપનું નામ ઉત્તાનપાદ હતું. અને એમને બે રાણીઓ હતી.’

‘સાંભળેલી વાત છેઃ એક માનીતી ને બીજી અણમાનીતી.’

‘બરાબર, પણ પેલી અણમાનીતીને તો મન મૂકવામાટે દીકરોય હતો, ધ્રુવ જેવો. ત્યારે આપણી વાર્તામાં તો અણમાનીતી સાવ એકલી છે. પારકી દીકરીને — ઓરમાન દીકરીને પેટની જણી કરીે ઉછેરી, એય બદલાઈ ગઈ છે…’

ડ્રાઇવરને થોડું થોડું સમજાયું. ‘સાહેબના ઘરેથીની વાત છે ને?’

ગાડી બરાબર વાઘેલાના ક્વાર્ટર આગળ આવીને થોભી. ગાડીની ઘરઘરાટી સાંભળીને એણે અંદરથી લાઇટ ઑન કરી. બારણું ખોલીને એકાદ ક્ષણ ગાડી સામું જોયું. પછી મને જોઈને કશું જ બોલ્યા વિના ચૂપચાપ બારશાખ પકડીને ઊભી રહી.

હું નીચે ઊતરી શક્યો નહિ. અહીં સુધી આવી ગયા પછી મારે પગે જાણે મોટો બોજ વળગ્યો હતો. હું સામે ઊભેલી સ્ત્રીની મૂંગી વેદના જીરવી શકું તેમ નહોતો.

મેં ડ્રાઇવરને કહ્યું. ‘સ્ટાર્ટ કર.’

ગાડી સડસડાટ ઊપડી ત્યારે મેં જોયું તો એ દોટ મૂકીને ઝાંપા લગી આવીગઈ હતી. જોકે ગાડીની ઘરઘરાટીમાં એ કશું બોલી હોય, છતાં મારાથી સાંભળી શકાયું નહોતું. હા, એનો અધ્ધર ને અધ્ધર તોળાઈ રહેલો હાથ જરૂર દેખાયા કર્યો હતો.

(‘ઝરમરતા ચહેરા’માંથી)

LXX

પ્રવીણસિંહ ચાવડા

ચાકરી

તાલીમ પૂરી કર્યા પછી મિહિરને પહેલી નોકરી દૂર ખૂણામાં ડુંગરો વચ્ચે આવેલા એક નાના ગામમાં મળી. એક પેટી અને બિસ્તરો લઈને મીટરગેજ લાઈનના નાના સ્ટેશને ઉતર્યો ત્યારે ચટાપટાવાળો લેંઘો અને માથે લુંગી જેવું કપડું વીંટેલો એક માણસ હાજર હતો. સલામ કરીને એણે સામાન ઉપાડ્યો અને આગળ ચાલતાં પોતાની ઓળખાણ આપી. ‘મારું નામ ઉસ્માન.’

ગામ દોઢેક માઈલ દૂર હતું. છેવાડાના એક ઘરમાં સામાન ઉતારતાં એણે કહ્યું, સરકારી મકાન નથી, પણ આને સરકારી જેવું જ સમજો ને! ઓફિસ શરૂ થઈ ત્યારથી બધા સાહેબો આ મકાનમાં જ રહ્યા છે. ચંપાવતાહેબ ગયા શનિવારે જ ખાલી કરીને ગયા.’

થોડીક વિચિત્ર જગ્યા હતી. ગામના છેવાડે એક મોટા ખેતરમાં એક ઓઇલ મિલ, બંધ હાલતમાં પડેલી હતી. એના કમ્પાઉન્ડમાં આ રહેણાકનું મકાન હતું. મિલ તો દસ વર્ષ પહેલાં બંધ પડી ગઈ હતી અને એની મશીનરી વેચાઈ ગઈ હતી. મૂળ મકાન ઓઈલ મિલની ઓફિસનું હશે. ચાર મોટા મોટા સમચોરસ ઓરડાઓમાં થોડાક ફેરફાર કરી ઓફિસ, બેઠકખંડ અને રસોડાની રચના કરવામાં આવી હતી.

મિહિર માટે દૂરના પ્રદેશમાં અજાણ્યા માણસો વચ્ચે એકલા રહેવાનો આ પહેલો પ્રસંગ હતો. અહીંનાં ઝાડપાન અને હવા પણ એને જુદાં લાગ્યાં. બપોરે કલાક આરામ કર્યા પછી એણે સામાન છોડ્યો. પેટીમાં અને બિસ્તરામાં થોડાંક કપડાં અને જરૂરી વાસણો હતાં.

આ બધું બાએ બાંધી દીધું હતું. બે નાની તપેલીઓ, થાળી-વાડકી, સાણસી, ગળણી અને જર્મન સિલ્વરનાં કપરકાબી ઉપરાંત બારપંદર નાનીમોટી ચોપડીઓ. આ બધું એને આવડ્યું એ રીતે ગોઠવ્યું. ખાટલો બારી પાસે ખસેડ્યો. ટેબલ-ખુરશી પૂર્વ તરફની બારી પાસે ગોઠવ્યાં. ભીંતો ઉપર થોડાંક કેલેન્ડરો લટકતાં હતાં તે વાળીને માળિયામાં નાખ્યાં.

સાંજે બહાર બેસીને વાંચતો હતો ત્યાં ઉસ્માન આવ્યો. એની પાછળ એક સ્ત્રી ઝડપથી ચાલતી આવી અને મિહિર સામે સહેજ નજર કરીને સીધી ઘરમાં ચાલી ગઈ.

ઉસ્માને ફોડ પાડ્યો – ‘ઉગમ. બે યઈમ રસોઈ અને કપડાં-વાસણ કરી જશે.’

પછી એણે પાછળની ઓસરીમાંથી મોટરસાઈકલ બહાર કાઢીને કમ્પાઉન્ડમાં મિહિરથી છેટે ઊભી કરીને બરાબર સાફ કરી અને કિક મારીને ચાલુ કરી, સલામ મારીને બોલ્યો, ‘આપનો ઘોડો તૈયાર, સાહેબ!’

જંગલખાતાની નોકરી અને ચોપડીઓનું વાચન આ બે વિરુદ્ધ પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે મહિર ઝૂલવા લાગ્યો. આ વ્યસ્તતા ઘણી જરૂરી હતી. ઘર અને ઘેર એકલી રહેતી બાની યાદ ખૂબ આવતી હતી. જેના અસ્તિત્વની ક્યારેય નોંધ નહોતી લીધી – પિતાજીનો હીંચકો, ત્રીજા માળે પડી રહેતી હામનિયમની પેટી, ઘરની પાછળની નાની કૂઈ – એ બધું સતત યાદ આવતાં અચાનક આંખો બળવા માંડતી અને મોં ખારુંખારું થઈ જતું. ક્યારેક કામ ન હોય તોપણ એ સવારે મોટરસાઈકલ લઈને ધમધમ કરતો બહાર નીકળી જતો અને જંગલમાં રખડીને મોડી રાત્રે પાછો આવતો. પછી ઘર બહાર ખુરશી નાખીને મોડે સુધી વાંચ્યા કરતો.

આમ છતાં સરખી ભૂખ લાગતી નહોતી. થાળી ઉપર બેસવાની રુચિ જ થતી, નહોતી. રોટલીના બે-ત્રણ ડૂચા શાક અને દાળમાં આઘાપાછા કરી, જેમતેમ ગળે ઉતારી, એ ઊભો થઈ જતો.

થોડાક દિવસ પછી રાત્રે નાહીને એ જમવા બેઠો ત્યારે ઉગમ આવીને રસોડાનાં બારણા પાસે ઊભી રહી અને ધીમેથી બોલી, ‘મને રજા આપો, સાહેબ.’

કોળિયો હાથમાં રાખીને મિહિરે નવાઈથી ઊંચે જોયું. ‘કેમ’

કોઈના હાથનું રાંધેલું ન ભાવતું હોય તો નકામો જાત પર જુલમ શા માટે કરવો? ઉસ્માનને કહી દેજો, કોક બામણને પકડી લાવશે.’

આટલા દિવસ એણે આ સ્ત્રીને લગભગ જોઈ જ નહોતી. એ આવીને સીધી રસોડામાં ચાલી જતી. વળી, મોટે ભાગે તો એ આવે ત્યારે મિહિર બહાર હોય. ઘરની બીજી ચાવી એની પાસે રહેતી. રસોઈ કરી, ઘર અને આંગણું સાફ કરી, ધોયેલાં લૂગડાં વાળીને એ ચાલી જતી. મિહિરને પણ ઊંચું જોવાની ટેવ નહોતી. કયારેક ચોપડી વાંચતાં વાંચતાં આંખના ખૂણેથી સાડલાનો છેડો દેખાઈ જતો એટલું જ.

એણે થોથવાતાં કહ્યું, ‘ના ના. રસોઈ તો ખૂબ સારી થાય છે.’

‘એક વાત પૂછું, સાહેબ?’

‘હા.’

‘ઘર સાંભરતું હશે, નહિ?’

એ સાથે મિહિરના હાથનો કોળિયો પાછો થાળીમાં મુકાઈ ગયો.

ઉગમ રસોડાના બારણા વચ્ચે જ ઊભા પગે બેસી ગઈ. ‘એમ મનમાં ઓછું ન લાવીએ સાહેબ. અજાણી ધરતી અને અજાણ્યું લોક એટલે થોડુંક વસમું લાગે પણ મન મક્કમ રાખવું. રોટલો રળવા પરદેશ વેઠવો પડે.’

પછી તો જમતાં જમતાં એ વાતો કર્યો ગયો. પિતાજી ચાર વર્ષનો મૂકીને દેવ થઈ ગયા હતા. બહેન મોટાં છે તે પરણાવ્યાં છે. ઘેર વિધવા બા એકલી છે.

બહેનનું નામ શું? સોના.’ ‘વાહ, કેવું રૂપાળું નામ છે! સાંભળીએ અને કાનમાં ઘંટડીઓ વાગે. બનેવી?

રમિકાંત.’ સોનાબહેનને કંઈ વસ્તાર?’ એક બાબો છે – અઢી વર્ષનો.’ ‘શું નામ ભાણેજનું?’ ‘વિશ્વજિત.’

ઓહો, બોલીએ અને મોટું ભરાઈ જાય!’ અચાનક મિહિરને લાગ્યું જાણે આ બધાના હાસ્યથી ખાલી ઘર ભરાઈ ગયું છે.

એ દિવસે ખબર ન પડી અને થાળી સાફ થઈ ગઈ. એ ના ના’ કરતો રહ્યો અને ઉગમે એક પછી એક ત્રણ ફૂલકા એની થાળીમાં મૂકી દીધા.

અજવાળિયું હતું. જમીને મિહિર ખેતરોના રસ્તે દૂર સુધી ચાલવા ગયો. મોડેથી પાછા આવીને ચોપડી ઉઘાડી નહિ. ખાટલામાં પડ્યો અને ખુલ્લા આકાશ નીચે ઊંઘ આવી ગઈ.

સવારે જાગ્યો ત્યારે ઉગમ હાજર હતી. ચાનો કપ આપતાં એણે પૂછ્યું, ‘નીંદર આવી ગઈ હતી ને, સાહેબ?

મોં ધોઈ ચાનો કપ લઈને મિહિર બહાર બેઠો. અહીં આટલાં ઝાડ હતાં અને એના પર આટલાં પંખી આવતાં હતાં એની આજે જ ખબર પડી. પગથિયાં ઉપર એક ખાલી વાડકી પડી હતી. ઉગમે દાણા નાખ્યા હતા અને બેચાર કાબરો, થોડાક હોલા અને અસંખ્ય ચકલીઓ ચણતાં હતાં. એક મોર ગૌરવભરી ચાલે આમતેમ ઢળકતો હતો.

આઘે વળગણી પર લૂગડાં સૂકવતી ઉગમ એની સામે જોઈ રહી છે એની એને ખબર નહોતી.

હવે ચોપડીઓ એને સ્પષ્ટ સમજાવા લાગી. ચોપડીઓનાં પાત્રો છૂટાં થઈ ગયાં. વાર્તાઓમાંની સ્ત્રીઓ હઠ કરતી, રમૂજ કરતી એની આજુબાજુ આંખોના ઉલાળા કરતી રૂમઝૂમ ફરવા લાગી.

આ પછી એક અજાણ્યા પ્રદેશમાં મા વગર રહેતા આ દીકરાને એક અજાણી સ્ત્રી પર હક થવા લાગ્યો. વસ્તુઓ ઘરમાં આમતેમ આડીઅવળી ફેંકાવા લાગી. હુકમો થવા લાગ્યા. બ્રશ, ટુવાલ, ગડી કરેલાં કપડાં, ચળકતા બૂટ, આદુવાળી ચા, ધોઈ, સાફ કરી, શાહી ભરેલી પેન – આ બધું હાજર થઈ જવા લાગ્યું. ચોપડીઓ એ આડીઅવળી મૂકે તે રોજ સવારે કબાટમાં ગોઠવાઈ જતી. રસોડું, આંગણું બધું કંચન જેવું રહેતું હતું. આ મહિને એકાદ-બેવાર જિલ્લાની કચેરીમાં જવાનું થતું ત્યારે બીજા દિવસે રાતના નવની ટ્રેનમાં એ પાછો આવતો. આમ પણ જંગલમાંથી રાત્રે આવતાં મોડું થઈ જતું.

ઘેર પહોંચે ત્યારે ઉગમ હાજર હોય, એને જમાડ્યા પછી ઢાંકોતૂબો કરીને જ એ જતી.

થોડાક વખત પછી કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વગર ઘરના વાતાવરણમાં એક પ્રકારનો મૂંઝારો વર્તાવા લાગ્યો. મિહિર સવારે ઊઠે અને ઉગમ હાજર ન હોય તો ઘરની આજુબાજુ બે-ત્રણ આંટા મારી, ચા પીધા વિના, કામ ન હોય તોપણ એ મોટરસાઈકલ ચાલુ કરીને નીકળી પડતો. રાત્રે આવે ત્યારે પણ બેચેની ઘટી ન હોય અને મોં ઊતરી ગયું હોય. ઉગમ કંઈક કામ લઈ આંગણામાં બેઠેલી હોય એની સામે જોયા વગર બારણાં પછાડતો અંદર ચાલ્યો જાય અને બાથરૂમનું બારણું બંધ કરીને ઠંડા પાણીએ નાહી લે. બારણાં બહાર ઉગમ વલવલતી હોય – બે ઘડી ઠેરવું હતું ને! આ ઉનું પાણી મૂક્યું છે ચૂલા ઉપ૨.’

જૂના સાડલામાં વીંટાયેલી એ પાતળી શ્યામ કાયા એ ઘર અને એની આજુબાજુની હવાને પોતાની હૂંફાળી બાથમાં લઈને સતત ફર્યા કરતી હતી. ‘આ ચોપડી આમ નંખાય? ચોપડી તો વિદ્યા કહેવાય’ કહી ચોપડીઓ સરખી મૂકતી. પાણી આમ ઘટઘટ પી ન જવાય. કોઈ વાંસે પડ્યું છે? અથરકું જાય. કોઈ વાર મિહિરને મોડે સુધી ઊંઘ ન આવી હોય અને સવારે આંખો લાલ હોય તો કહે, ‘નીંદર કેમ ન આવે? રૂપાળા ડાબા પડખે સૂઈ, રામનું નામ લઈએ એટલે વહેલું વાય વહાણું.’

એક દિવસે મિહરને શહેરથી આવતાં મોડું થઈ ગયું. ટ્રેન થોડીક મોડી હતી. એટલે ઘેર પહોંચતાં દસેક વાગી ગયા. બહાર બત્તી બળતી હતી અને ઘરને તાળું હતું. ઘર ઉઘાડી, કપડાં બદલીને એ પથારીમાં પડ્યો. ટેબલ ઉપર ઢાંકીને મૂકેલી થાળીની સામે પણ જોયું નહીં.

એ રાતે ખેતર વચ્ચેનું આ ઘર એને ખૂબખૂબ ખાલી લાગ્યું. સવારે અજવાળું થતું હતું ત્યાં એ મોટરસાઈકલ લઈને બહાર નીકળી પડ્યો. મોટરસાઈકલના ભખુભખું અવાજને આજુબાજુનાં ઝાડવાં ઉપરના મોરે ટહુક… ટેહુક’ કરીને જવાબ આપ્યો. મિહિર ઝાંપામાંથી બહાર નીકળતો હતો ત્યાં જ હાંફળીફાંફળી આવતી ઉગમ દેખાઈ, એનો ઊંચો થયેલો હાથ દેખાયો, પણ મિહિરે ઝડપથી મોટરસાઈકલ જંગલના રસ્તે મારી મૂકી.

રાત્રે ઘેર ગયો ત્યારે ઓશિયાળી ઓશિયાળી ઉગમ બારણામાં ઊભી હતી. મિહિરને જોતાં જ એ બોલવા લાગી, ‘ભઈસાબ, મારે ઘેર મહેમાન આવી ગયા એટલે વહેલા જવું પડ્યું. પણ એણે ઉગમની સામે જોયુંય નહિ નાહીને નીકળ્યો ત્યારે ઉગમ થાળી પાસે બેઠી હતી. તિરસ્કારથી એની સામે જોઈને મિહિરે ધીમેથી કહ્યું, ‘તું જા. હું જમી લઈશ.’ બહુ વાર એમ બેસી રહીને છેવટે ઉગમ ધીમેધીમે ત્યાંથી ચાલી ગઈ.

એ જમ્યા વગર પથારીમાં પડ્યો. ઊંઘ આવી નહિ. શું થયું હતું? એ આમ કેમ કિરતો હતો? કેમ થતું હતું કે ધમધમ મોટરસાઈકલ ક્યાંક ઝાડ ઉપર ચઢાવી દે?

બીજા દિવસે સવારે એણે ચા પણ ન પીધી. બપોરે જમ્યો નહિ. ઉગમે બીતાં બીતાં અનેક વાર જમવાનું કહ્યું પણ એણે ચોપડીમાંથી ઊંચે જોયું નહિ. છેવટે જતાં જતાં ઉગમ આટલું બોલી, ‘વાંક હોય તો સોટી લઈને વાંસામાં ઝૂડો એટલે મનને શાતા થાય પણ આમ પંડ ઉપર શીદ જુલમ કરો છો? અને તમે માનો છો કે તમે અહીં લાંઘણ કરો અને આ ઉગમડી ઘેર જઈને ગળચતી હશે?’

બે દિવસ પછી પગમાં મોટરસાકલ ચલાવવાની તાકાત રહી નહોતી. એ ચોપડી લઈને અંદરના ઓરડામાં પડ્યો રહેતો હતો. શું થયું હતું? શું જોઈતું હતું? જાણે દુનિયામાં કોઈ ચીજ નહોતી, કોઈ માણસ નહોતું, એક આ સ્ત્રી જ હતી અને તે એક મહાવ્યથા બનીને એની આજુબાજુ વીંટળાઈ વળી હતી. એને ચારે બાજુથી ભીંસી રહી હતી.

એને એ પણ ખબર હતી કે એની સાથે ઉગમે પણ ખાવાનું બંધ કરી દીધું હતું. એનું મોં સાવ ફિક્કુ પડી ગયું હતું અને ગાલ-હોઠ સુકાઈ ગયા હતા. અવાજ થોડોક ભારે થઈ ગયો હતો. છતાં બે વાર આવીને કામ કરી જતી. આગલા ટંકનું રાંધેલું પડ્યું હોય તે કૂતરાને નાખી નવું રાંધી દેતી. ઘરમાં ચાલતાં એના પગ ઘસડાતા હતા તે મિહિર સાંભળતો.

ચોથી રાત્રે કામ પતાવીને જતાં પહેલાં ઉગમ મિહરના ઓરડાના બારણે આવીને ઊભી રહી. મિહિરે માથું ભીંત તરફ કરી લીધું.

થોડી વારે એક સૂકો હાથ એના કપાળે મુકાયો અને એ ધ્રુજી ઊઠ્યો.

શરીર તાવથી ધખે છે. મારા કયા જન્મના વેરી થઈને આવ્યા છો એ કહેશો? આટઆટલી ચાકરી કરી, જાત કરતાં વધારે કરીને રાખ્યા, માથાના વાળ પગે ઘસ્યા –’

એ સાથે મિહર ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડ્યો

થોડીવાર ઉગમ એના વાંસે અને માથે હાથ ફેરવતી રહી. પછી ઊભા થઈને એણે બત્તી બંધ કરી અને મિહિરની પાસે જઈને સૂઈ ગઈ.

એ પછીના દિવસોમાં મિહિરને સમજાયું કે ઘરની આજુબાજુનાં ઝાડ, એની ઉપર ઉડાઉડ કરતાં પંખીઓ, હવા, થોડે આઘે વહેતી નદી અને રાત્રે આ બધાંને પોતાનામાં સમાવી લેતું અંધારું – આ બધું બીજું કંઈ નહિ, ઉગમ જ હતું. ઉગમના આ જુદા જુદા લયોને એ પરમ આશ્ચર્યથી જોતો અર્ધમૂર્શિત અવસ્થામાં જીવતો હતો.

તેવામાં સરકારમાંથી એની બદલીનો આદેશ આવ્યો. એની બદલી જૂનાગઢ થઈ હતી અને એની જગ્યાએ મહેન્દ્ર સોરઠિયા નામના માણસની નિમણૂક થઈ હતી. આ મહેન્દ્ર સોરઠિયા તાલીમ દરમિયાન રાજપીપળામાં એની સાથે હતો. લાંબા વાળ રાખતો, ગલોફામાં હંમેશા તમાકુ ભરી રાખતો અને વાતવાતમાં એક આંખ ઝીણી કરવાની ટેવ હતી. મિહિરને આ પ્રકારના માણસો તરફ અણગમો હતો.

બદલીના સમાચારની સાથે જ એની અને ઉગમની વચ્ચે કોણ જાણે શું થયું કે બોલવાનું જ લગબગ બંધ થઈ ગયું. એ ઉગમની સામે જોઈ શકતો નહોતો અને ગુનેગારની જેમ આઘોઆઘો ફરતો રહેતો. સાણસી અને ખાંડ-ચાના ડબ્બા જેવી વસ્તુઓ પણ દયામણી નજરે એની સામે તાકી રહી હોય એવું મિહિરને લાગતું હતું. આ બધાંની સ્વામિની સૂકા ચહેરે અને ખાલી આંખે કારણ વગર એક ઓરડામાંથી બીજામાં ભટકતી હતી.

જવાના દિવસે સામાન બાંધ્યા પછી થોડીવાર બન્ને એકબીજાથી દૂર ઊભાં રહ્યાં. પછી ઉગમે કહ્યું, જૂનાગઢ હાજર થઈ એક વાર ઊભાં ઊભાં સોનાબહેનના ખબર કાઢી આવજો. ભગવાને આટલી વ્યવહારની સમજ આપી છે કે નહિ એ મને ખબર નથી.’

પછી એ ચાલી ગઈ. બપોર પછી નીકળવાના સમયે ખૂબ રાહ જોઈ પણ એ આવી નહિ. એ જ પેટી અને એ જ બિસ્તરો – વરસ પહેલાં આવ્યાં હતાં એવાં જ તૈયાર થઈને મોટા ઓરડાની વચ્ચે કુતૂહલથી એની સામે જોતાં પડયાં હતાં. બહાર ઉસ્માન ઉતાવળ કરતો હતો.

ખાલી મકાનમાં બિસ્તરા આગળ ઘૂંટણે પડીને એ નાના છોકરાની જેમ ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે ૨ડડ્યો. થોડી વાર પછી મોં ધોઈને બહાર નીકળી ગયો.

સ્ટેશને મિહિર અને ઉસ્માન સામસામે ઊભા હતા. સિગ્નલ પડી ગયો હતો. ટ્રેન આવવાની તૈયારી હતી. એણે ખિસ્સામાંથી પાકીટ કાઢ્યું.

ઉસ્માન –

જી, સાહેબ.’

આ રાખ.’ એણે સોની એક નોટ એના હાથમાં મૂકી. છોકરાં માટે ખાવાનું લઈ જજે.’

પછી બીજી પાંચ નોટો એના હાથમાં મૂકતાં કહ્યું, ‘આ એને આપજે.’

ઉસ્માન ખુશ થઈ ગયો. ‘આપી દઈશ, સાહેબ. આપની ચાકરી બહુ કરી, સાહેબ. બહુ લાયક બાઈ છે. આપની પહેલાં ચંપાવત સાહેબની પણ ખૂબ ચાકરી કરી હતી.’

ત્યાં ધમધમ કરતી ટ્રેન પ્લેટફોર્મમાં દાખલ થઈ. ઉસ્માન સામાન ઊંચકીને દોડ્યો.

બે-પાંચ ક્ષણ મિહિરની ભટકતી આંખો સામેનાં ખેતરો અને આકાશમાં કંઈક શોધતી રહી. એક વાર, એક વાર એ ચહેરો જોવા મળી જાય –

તો પોતે એને તપાસે. એની એક એક રેખા ફરી એક વાર જોઈ જાય.

ત્યાં ટ્રેન ઊપડી.

લેણિયાત

ભગો આંગણામાં કુંભીને ટેકો દઈ બેઠો હતો અને થોડી થોડી વારે ચલમને ફૂંક મારતો હતો. ગોરજટાણું હતું. સામે ગોંદરું સપનામાં દેખાતું હોય તેવું થઈ ગયું હતું. ભાભીએ ચૂલા પાસેથી ધુમાડામાં ચૂંટાયેલા અવાજે બે-ત્રણ વાર કહ્યું હતું, ભૈ, રોટલા ખાઈ લેવા હતા ને – પણ એ ઊઠ્યો નહોતો. આખો દહાડો લીમડીવાળામાં ખોટ ભાંગ્યા. હતા તે ખભો દખતો હતો. ભાભીએ ડોલમાં ઊન પાણી આપ્યું. તે પથરા ઉપર બેસી ઘસીઘસીને નાહ્યો હતો. પછી થેપાડું પહેરી ચલમ ભરીને બેઠો બેઠો ગોંદરા સામે તાકી રહ્યો હતો.

એને થોડોક અણસાર આવ્યો. થયું કે આ હેંડચાલ… પણ એવા અણસાર તો ધૂળની ડમરીઓમાં કેટલાંય વર્ષોથી આવતા હતા. ફરીથી ભાભીએ ટહુકો કર્યો એટલે હોલવાઈ ગયેલી ચલમ ઊંધી વાળી પાછળ હાથ કરીને કુંભીને ટેકો દીધો પણ હાથમાં નાની થેલી જેવું લઈ આવતો પેલો આકાર… અને આટલે છેટેથી દેખાતો મલકાટ…

પેલો માણસ એની સામે આવીને ઊભો રહ્યો. ‘બેઠા છો, ભગારામ?’

આંખે એકદમ ઝાંખપ આવી ગઈ અને કુંભીને પાછો ટેકો લઈ લેવો પડ્યો. ખાલી ચલમને દાંત વચ્ચે લઈને બેચાર વાર ખેંચી ત્યાં ભાભી લોટવાલા હાથે સાડલો સરખો કરતાં થોડાંક વાંકાંવાંકાં, કુણ, શિવોભૈ?’ કરતાં દોડી આવ્યાં અને થોડી વાર આછા અંધારામાં ત્રણે એકબીજા સામે તાકતાં ઊભાં રહ્યાં.

ભાભીએ થેલી લઈને ખીંટીએ ભરાવી ખાટલો ઢાળી દીધો અને પાણીનો લોટો આપ્યો એ સાથે ભગાનો ઘોઘરો અવાજ આજુબાજુ આઠદસ ઘરો સુધી ગાજી ઊઠ્યો. ભાભી વચ્ચે કહેતાં હતાં, તમને હાથ જોડું. તમે અત્યારે બોલ્યા વગર રેશો ભઈશાબ!’ પણ એ તો ઘર અને આંગણું કરતો બબડાટ કર્યો ગયો.

‘આ જો ને આ! મોટા ખાટલે ચડીને બેઠા છે તે શરમ નહીં આઈ હોય? શું જોઈને આયા હશે? મોટા ઠાકોરની જેમ રોફથી બેઠા છે. કોનું ઘર અને કેવી વાત? ભઈ હતો એ તો ગયો કેદાડાનો અને એના નામનું નાહી નાખ્યું.’ ભાભીએ ઘણું કહ્યું તે ન માન્યું પણ પછી ખાટલા ઉપર બેસીને ધીમેધીમે મરકતા શિવરામને જોઈ ઊભા પગે બેસી પડ્યો અને એના ગળામાંથી પોક જેવું નીકળી ગયું. એના બખાળા નહોતા સાંભળ્યા એ લોકે એનું રોવું સાંભળ્યું અને અડધું ગામ ભેગું થયું. બધ થઈ ગયું – શિવરામ આવ્યો, શિવરામ પાછો આવ્યો…

ભાભીએ હાથ જોડીને બધાંને સમજાવીને કાઢયાં, ‘બાપડા પરદેશી થાક્યાપાકયા આયા છે. બે ઘડી જપવા દો. કાલે સહુ આવજો.’ પછી બે ભાઈઓને ચૂલા પાસે બેસાડીને ખવડાવ્યું. શિવરામની સાથે ભગાની થાળીમાં એક બાજુ ગોળ-ઘી મૂકયાં. જમીને શિવરામ આડો પડ્યો ત્યારે ભાભીએ ભગાને કોઠાર પાસે બોલાવી ધીમેથી કહ્યું, તમે આડુંઅવળું બોલશો નહીં. બાપડો જીવ આટલાં વરશે –’

હું બોલતો હશું, ભાભી? મારે તો ભૈ પાછો આયો છે.’ આંગણામાં શિવરામ ઉધરસ ખાતો હતો.

રાત્રે ગામ જંપી ગયું અને કૂતરાં ભસતાં બંધ થઈ ગયાં પછી ભાભી ઉંબર ઉપર થોડુંક આથું ઓઢીને બેઠાં અને ભગો ખાટલાની સામે ભીંતને અઢેલીને બેઠો. બખાળિયો સ્વભાવ એટલે બોલ્યા વગર તો ન જ રહેવાયું, ‘આમ ડારિયાં મારો છો તે કંઈ ભૈ આવવાના છે કે વીરચંદ બળદની રાશ ખેંચતો આવવાનો છે? છાતીમાં કાળજું જ નૈ, બીજું શું? બીજું કોઈ હોય તો બેપાંચ વરશે તો ઘર સંભારે. મૂવા ભૈ યાદ ન આવે, પણ પોતાનું મનેખ, અને એય નહીં તો પોતાનું લોહી.’

ભાભીએ છણકો કરીને એને છાનો કર્યો અને પછી ઝીણા અવાજે તૂટક તૂટક ગણાવ્યું – બેતાળીસની સાલમાં તમારા ભૈ પાછા થયા. મોટી રેલ આવી એ વરશે, વિરચંદને ધનુર ધાયું તે આ બાપડોજી ગાલ્લામાં નાખીને અડધી રાતે દવાખાને લઈ ગયા. બાની વાંસે રૂપાળી રંગેચંગે નાત જમાડી. પરારની સાલ જડીનો વિવા કર્યો. છોડી કિંઈ રૂએ, કંઈ રુએ! પણ આપણી વસ્તી સારી, હોં ભેં. જે આવે એ છોડીને બાથમાં લે. આ કાકા બેઠા છે ને બાપથીયે સવાયા..

જડીનું નામ આવ્યું એટલે પથારીમાં બેઠેલો માણસ સળવળ્યો. જડીને –

શ્રાવણ વદ અગિયારસે ભાણો ના આયો? અમે દિયર ભોજાઈ રમાડવા ના જઈ આયાં રૂપાળો ચાંદીનો ઘૂઘરો લઈને?’

પછી વાતો બંધ થઈ ગઈ. શિવરામ ઊંઘી ગયો હતો.

સવારે શિવરામની જોરજોરની ખાંસીથી જાગ્યો ત્યારે ભગાના મનમાં થયું – ગામની શી સાડાબારી! આ ગામ તો સાળું નાણું છે.

‘ઊક્યા? નીંદર આવી હતી?’ કરતો એ ચાનો કપ આપીને ઉંબર ઉપર બેઠો. મોંસૂઝણું થયું હતું એવાં શિવરામનો ચહેરો તાજો લાગતો હતો, જાણે સત્તર વરસનો, માથે સાફો બાંધી સંતોકભાભીને પરણીને લાવ્યો હતો એ. મોહનિયો અને ભોલિયો બે બળદ તે રાશ તોડું તોડું કરે અને ડોસા કેડમાં તલવાર ખોસી ફૂદડીઓ ફરે.

પાછી રીસ ચડી, પણ શબ્દો બોલ્યો એમાં મીઠાશ હતી, પંદર વરસે ઘર સાંભર્યું? શું કરવા આયા એ કહેશો?

શિવરામ થોડીવાર એની સામે હેતથી તાકી રહી બોલ્યો : ‘મરવા. મોઢામાં આવે એ બકતા હશે?’ કરતો એ ઊભો થઈ ગયો. પાણી નહોતું પીવું તોયે પાણિયારે જઈ લોટો ભર્યો, પાણી મોઢામાં રેડ્યું તે અડધું છાતી ઉપર ઊતર્યું અને એ ભાભીની સામે જોઈને બબડ્યો, ભાભી, આવા આ વેણ કાઢે છે તે સાંભળ્યાં? તમે કેજો, આવું એમનાથી બોલાય? મારી તો જીભ જરા આકરી –’

ભાભીએ ધીમેથી કહ્યું: ‘મોટો રોગ લઈને આવ્યા છે… પણ તમે કેમ આમ કરો છો, ભગાભૈ? આટઆટલું થયું એમાં ના થાક્યા અને હવે થાકશો? તમારા જેવો ભૈ બેઠો છે તે – દવા કરાવીશું. બે વીઘા જમીન મેલી દઈશું.’

સામે ઢોર માટે ઓરડી હતી. હવે ઢોર તો રહ્યાં નહોતાં. ભાભીએ વાળીઝૂડીને એ સાફ કરી નાખી, ખાટલો નાંખ્યો અને ઉપર ઓછાડ પાથર્યો. શિવરામ એની ઉપર લાંબો થયો.

ભગો ગોપાળ ભગતના આંગણે જઈને બેઠો. ગામ વચ્ચે ઘર અને ઊંચો ઓટલો. આવતું જતું સહુ જુએ.

ભગત ધોતિયાનો છેડો કેડે ખોસી ભેંસને નવડાવતા હતા તે બોલ્યા: ‘આવો, ભગારામ.’

ભગતના નાના ભાઈ કૉલેજમાં ભણાવતા હતા. લીમડા નીચે ખુરશી ઉપર બેસી ચોપડી વાંચતા હતા. એમણે ચોપડી બંધ કરી અને ચરમાં ઉતાર્યા, ‘શું ભગારામ!’

‘કપાળ ભગારામનું!’ કહી ભગો સમજ્યા વગર હસવા લાગ્યો.

ભગત આવીને ખાટલા ઉપર બેઠા. ‘કેમ આવ્યો કે ભગા? પછી પાછળ જોઈને હાક મારી, ભગાને ચા આલજો.’

ભગતનો મોટો છોકરો મોતીરામ દોરડું અને દાતરડું લઈ નીકળ્યો તે ચંપલમાં પગ નાંખતાં બોલ્યો : ‘ભગોકાકો તો જુઓ જાણે ઘરમાં અવસર ના આયો હોય! અને ચાલતાં ચાલતાં ઉમેર્યું, ‘મારે આવવું છે, હોં. આવા બપોર કેડે.સહુ કહે છે કે શિવરામકાકા શિવરામકાકા, તે જોઈએ તો ખરા કેવા છે! તે હે ભગાકાકા, આ સિનેમામાં કામ કરતા હતા? સિનેમામાં તો શું હોય! નાટકના પડદા ખેંચતા હશે.’

ગામ તો સો જાતની વાતો કરતું હતું. નાટકમાં કામ કરે છે. સિનેમામાં છે, કોઈ મદ્રાસી બાઈ રાખી છે, કોઈ વળી કે બાવો થઈ ગયો છે. કુંભમેળામાં જોયો હતો.

ભગો જવાબ આપ્યા વગર જમીન ખોતરતો બેસી રહ્યો. મોતીરામ ગયો પછી, મુદ્દાની વાત કરી : પેટછૂટી વાત કરું, ગોપાળભૈ. લેંબડીવાળું દખણાદું કટકું દોઢ વીઘો. હશે. મારા ભાભી કે આપણે બીજાની દાઢીમાં શું કરવા હાથ નાખવો? જા ભગત પાસે?

ભગતે હસતાં હસતાં કહ્યું: ‘તું ચા તો પી.’

એણે રકાબીમાં ચા રેડ્યો. પ્રોફેસર એની સામે તાકી રહ્યા હતા તે બોલ્યા, ભગાભાઈ, તમે મોટા કે શિવરામભાઈ?’

આનો જવાબ ભગતે આપ્યો. એક સળી લઈ જમીન પર લીટીઓ દોરતાં ગાતા હોય એવા રાગડે કહ્યું, ‘અમથાભાને બે દીકરા ગલબોકાકો અને પંજોકાકો. પંજાકાકાને તો નિર્વશ ગયું. એ બધી તો તમારા જનમ પહેલાંની વાત. ગલબાકાકાના ત્રણ દીકરા, મોટો સતુભાઈ અને હું એક હેડીના. એમને એક છોકરો હતો તે ધનુર ધાઈને. ગયો. બીજો શિવરામ. ભગો સૌથી નાનો. ભગા, તને કેટલાં વરસ થયાં હશે?’

શી ખબર! પચાસ થયાં હશે? કપાળ તારું, પચાસ ન હોય, પિસ્તાલીસ-છેતાલીસ; મને બાવન થયાં.’ પ્રોફેસરે કહ્યું, ‘ભાઈ, ભગાભાઈ તો તમારાથી મોટા લાગે છે.’

આનો તો કાંઈ અવતાર છે? આ તો એક જાતનું ઢોર કહેવાય ઢોર, મજુરી કરી કરીને શરીર તોડી નાખ્યું. અધૂરામાં પૂરું પરણાવ્યો નહીં. શિવરામ વહુ અને છોડીને મેલીને નાસી ગયો. સાચું કહીએ તો સતુભાઈ એ લાયમાં જ ગયો.’

ટપુ ટપુ આંખો ચૂતી હતી. સાથે ખૂબ અમૂંઝણ થતી હતી.

એણે ફાળિયાના છોડાથી આંખો લૂછી નાખી, ગોપાળ ભૈ, અમારાં કરમ.’ આ શબ્દો બોલ્યો, આંખો ભીની હતી, છતાં ભગાને નવાઈ એ વાતની લાગતી હતી કે છાતી સાવ હળવી હળવી હતી.

ભગતે કહ્યું, લેંબડીવાળાની વાત હમણાં રેવા દે. તારે પૈસા કેટલા જોઈએ એ બોલ. સાહેબ ઊભા થયા. ભાઈ હું આપું છું. અને ઘરમાંથી લાવીને નોટો એના હાથમાં મૂકી. બે હજાર છે. રાખો. બીજા જોઈતા હોય તોયે કહેજો.’

બપોરે દાકતર આવીને ગયા પછી અડધું આંગણું ભરાઈ ગયું. ભગાને ચીડ ચડી – આ કોઈ ભવાઈ માંડી છે?

પણ ભાભીને હરખ. બધાં બેસજો હોં, ચા પીધા વગર જવાનું નથી, આ કીધું.’

થોડાંક છોકરાં મહોલ્લા વચ્ચે ભમરડા ફેરવતાં હતાં તે પણ આવીને બેઠાં. બે છોકરા કૉલેજમાં ભણતા હતા તે પણ પાટલૂન અને બંડીભેર આવીને બેઠા. સહુ શિવરામની સામે જોયા કરે. ત્યારે ભગાને થયું – છે ને રાજાના કુંવર જેવો મારો ભૈ!

ગામડાની ઐડ વતી. એને શું ખબર પડે!

કૉલેજવાળા એક છોકરાએ શિવરામને પૂછ્યું, ‘કાકા, તમે મુંબઈ સિનેમામાં કામ કરતા હતા એ સાચું? બધી વાત કરો ને –’

ગોરાણીને લાજશરમ નહીં. એક ખૂણામાં બૈરાં લાજ કાઢીને ગુસપુસ કરતાં હતાં અને ખિખિયાટા કરતાં હતાં ત્યાં એકદમ અડધું ગામ સાંભળે એમ લહેકો કરીને બોલ્યો, ‘ઓહોહો શિવાભાઈ! અમે તો આવડા અંગૂઠા જેવડા હતા ત્યારનાં ઓળખીએ છીએ. બળ્યું, કાંક વાત તો કરો! કેછે કાંક મરેઠણને રાખી’તી, પછી બાવા થઈ ગયા’તા –’

ચિડાઈને શિવરામના પગે ચાદર સરખી કરતાં ભગાએ કહ્યું, ‘ભૈ, તમતમારે સૂઈ જાઓ. ગોરાણીને તો હસવાની ટેવ છે.’

શિવરામે કહ્યું, ‘ના, ના. તમે બધાં બેસજો. ખૂબ સારું લાગે છે.’

બધાંએ ભગાની સામે જોઈને દાંત કાઢ્યા. પછી તો ભગોયે બધાંની સાથે હસ્યો. આયે દૈખળ છે ને – એ ભાવથી.

ગોરાણીએ સંભળાવ્યું, ‘તમને, ભગાભાઈ, સમજ ના પડે. તમે વાંઢા. ખોટું કહું છું, શિવરામભાઈ?’

બધાં હસતાં હતાં પણ શિવરામ હસતો નહોતો. એક પછી એકને તાકી રહેતો હતો, છોકરાંની સામે આંગળી ચીંધીને પૂછતો હતો – આ કોનો? આ કોનો?

ઊઠતાં ઊઠતાં ગોરાણીએ આંખો લૂછી, જુઓ ભગાભાઈ, ગામ તો આવશે. આ તો એક જાતનું દર્શન કહેવાય.’

સહુ ગયાં પછી ભગાએ ચલમ ભરી અને ભીંત પાસે પલાંઠી વાળીને બેઠો અને યાદ કરીને હિસાબ આપ્યો – જમીન ઓછી નથી કરી. એક જડીના લગન વખતે કણજીવાળાના બે વીઘા મૂક્યા છે. ઘરેય નવું કરવું હતું. કીધું પલાસ્તર કરી નવાં પતરાં નંખાવીએ, પણ ભાભી કે – ભૈ, કોના માટે? આમ તો કોઈ કહેતાં કોઈ વાતે દુઃખ નથી વેક્યું, હોં.

વાત જમીનની કરતો હતો પણ નજર આગળ બીજું કંઈક દેખાતું હતું. શિવરામના માથા ઉપર જરીકામવાળી ટોપી ગોઠવાતી હતી. મોટાને પરણાવ્યા ત્યારે બંને ભાઈ નાના. રેશમી પહેરણ અને સોનેરી ચળકાટવાળી ટોપી, બે ભાઈ સાથે ને સાથે ફરે અને લોક દાંત કાઢે. કહે – રામ-લખમણની જોડી..

નાટક યાદ આવ્યું. ચોમાસું પૂરું થાય પછી ગામમાં મંડળી આવે. પેટ્રોમેકસના અજવાળામાં પેટીવાણું વાગે અને નાચનારીઓ નાચે. શિવરામ પેટીવાળા મેનેજરની અડોઅડ ખુરશી નાખીને બેઠા હોય. નાટકવાળાઓને ઘેર ચાપાણી કરાવાયે લાવે. લાંબા વાળ, કાળી ટોપીઓ અને મેંશ આંજેલી આંખોવાળા વાતો કરે તે ભગાને સમજાય નહીં બધા શિવરામને કહે – માસ્ટર શિવરામ. એક વાર કંપની ગઈ એના ત્રીજા દિવસે શિવરામ પણ ગયો.

એકદમ હસીને બબડી ગયો, ‘ઓહોહો! એ વખતમાં તો કંઈ નાટકો આવતાં! હવે એ મજા ગઈ.’

શિવરામને હસવું આવ્યું, ‘ભગા, તારે વળી નાટક શું?

ત્યાં શિવરામને ઉધરસ ચડી એટલે ભગાએ ઝટ ઊભા થઈ એને પાણી આપ્યું. સરખું ઓઢાડીને જતાં જતાં કહ્યું, ‘આરામ કરો અને બે ટાઈમ શીરો ખાઓ. ઘોડા જેવા થઈ જશો. પછી બે ભાઈ ગાડીમાં બેસીને મોતીપુરા જઈશું જડીને ઘેર.’

ઘરમાં બેચાર બૈરાં ભાભીની ફરતે ગૂંચળું વળીને બેઠાં હતાં. ભાભીની આંગળીઓ વચ્ચે છીંકણીની ચપટી હતી. ભગતના ઘેરથીયે હતાં. એ ગયો હતો પાણી પીવા પણ ગોળા પાસેથી પાછો વળ્યો. બધાંએ લૂગડાં સરખાં કર્યા, થોડાંક આઘાપાછા થયાં અને વાતો બંધ થઈ ગઈ.

એણે કહ્યું, ‘શું કરવા રોવરાવતાં હશો બધાં ભેગાં થઈને?’

ભગતનાં વહુએ સાલ્લાથી આંખો લૂછી, ‘અમે તો એમ કેતાં’તાં, ભગાભાઈ, કે મેળો તો કરાવવો પડે.’

એ પાણિયારા પાસે બેસી ગયો.

સરપંચ અને બીજા બેચાર આવ્યા હતા. ભગત કહે કોકને મોકલીએ. મોતીપુરા ક્યાં છેટું છે?

તે હું જઈ આવું?’ ના, ભૈ. તમારાથી ખાટલો મેલીને ના ખસાય.’ બૈરાં આંખો લૂછતાં હતાં અને રામરામ બોલતાં હતાં.

એ ભાભીની સામે ધારીને જોઈ રહ્યો. પૂછવું હતું: હેં ભાભી, આ બધાં શું કહે છે?’ પણ શબ્દો નીકળ્યા નહીં.

સહુના ગયા પછી આવીને ભાભીએ એના બરડે હાથ મૂક્યો, ‘તમે આવું કરશો એ કેમ ચાલશે?’

એનું શરીર ધૂળે ગયું અને અવાજ બહાર ન જાય એમ તૂટકતૂટક શબ્દો નીકળે ગયા – જનમારો ધરીને સખ જોયું નહીં. કાયમનો દુખિયારો હતો… ઘરનું ધાન ખાવા ન પામ્યો… અમે રૂપાળી બાપની મિલકત ભોગવી અને એ મલકમાં ભટક્યો… ભાભી, તમે એની આંખો જોઈ, એની આંખો? મરતું મોટું જુએ એમ મારી સામે જોઈ રહે

થોડી વારે એ શમી ગયું અને રસ્તા ઉપરના તડકા સામે જોતો એ બેસી રહ્યો.

લો, પાણી પી લો.’

એક ઘૂંટડો ભરીને બોલ્યો, ‘ભાભી, તમને સાંભરે પંદર વરસનો હતો ને માંદો પડ્યો હતો એ? મને દાકતરને બોલાવવા મોકલ્યો તે વગડે રોતો જાઉં ને દોડતો જાઉં – હે માતાજી, દાકતરને લઈને આવું ત્યાં સુધી મારા શિવાભાઈને કંઈ ન થાય. તે દહાડે

જીવતો રહ્યો તે શાની ઉપર?’

આવા રૂપાળા લખમણ જેવા ભાઈ –’

‘એ તો ઠીક, ભાભી, પણ હું એમ કહ્યું છે કે સત. કેમ, દુનિયામાં સત જ નહીં હોય?

ભાભીએ કહ્યું, ‘ઊઠજો. પેલો જીવ એકલા પડ્યા પડ્યા મૂંઝાતા હશે.’ સામી ઓરડીમાં જઈ ભાભી ઓશીકા પાસે બેઠાં.

ભગો બારણે ખભો ટેકવી ડોકી એક બાજુ નમાવી મલકાતો મલકાતો શિવરામની સામે તાકી રહ્યો, ‘હા!

શિવરામની આંખો થોડી પટપટી.

‘ભાભી, જુઓ ને! આમ સૂતા છે તે કેવા રૂપાળા લાગે છે કનૈયા જેવા! કોઈ કે કે માંદા હશે?

બીજા દિવસે સવારથી જ બધું જુદું જુદું લાગતું હતું. ભાભીનો અવાજ જુદો, લોક ચાલે તે ચાલ જુદી અને તડકો ચડ્યો ત્યારે તડકાનો રંગ પણ જુદો. લોક એની સામે જુએ અને આકાશ સામે જુએ. એણે મૂંઝાતાં મૂંઝાતાં શિવરામની સામે બેસીને ચા પીધી. પછી સૂઝ પડી નહીં એટલે ચંપલમાં પગ નાખ્યો, ‘ભગતના ઘેર જતો આવું.’

ભાભીએ દાંત વચ્ચે સાડલાનો છેડો દબાવી કહ્યું, ‘જાઓ, પણ બહુ બેસી ના રહેતા.’

ચાલ્યો ત્યારે પગ જમીન ઉપર પડતા નહોતા. જે સામે મળે એ પૂછે, ‘શીતું જાઓ છો?’ એ ઊભો રહી પૂછનારની સામે તાકી રહે; પછી બબડે, ‘એ રૂપાળા સૂતા. એને હતું, સામેવાળાં કહેશે, ‘કંઈ ના થાય. આવા બધા રોગોનું તો એવું કે મહિનો ઘરના આંગણે બેસીને બે વખત સરખું ખાઓ એટલે કાનમાં વાત કરી.’

પણ સહુ કહેતું હતું, ‘બાપડો!’ ભગાને થાય – હું શાનો બાપડો? ચાલતાં ચાલતાં બે બાજુ તાકતો હતો. કોને વાત કરવી અને કોને સમજાવવું? આ ઊભરો આવતો હતો, આ ઊડુંઊડું થવાતું હતું. આ વરસાદ વરસતા હતા…

અને પેલી વાત.

બે ભાઈ નદીવાળા ખેતરમાં રમતા હતા ત્યાં વાદળો વાયાં, જોરથી વાયરો આવ્યો અને એકદમ અંધારું થઈ ગયું. લોક ઊડતું હોય એમ ગામ ભણી નાસવા માંડ્યું. એણે કહ્યું, ‘શિવાભે, હૈડોને–’ ત્યારે ચડી પહેરણ પહેરેલો શિવી આકાશ સામું જોઈ હસે. પોતે કહ્યું, ‘ભૈ, બીક લાગે છે – ત્યારે પેલો ખડખડાટ હસે. પછી એ નાટકિયો બે હાથ જોડીને બોલ્યો, ‘ભગા, તું ઘેર જા. આજથી આપણા રામરામ બાપાને કહેજે શિવરામ ગયો. ભગા, હું તારો ભાઈ નથી. હું શિવરામ નથી.’ વીજળી થાય, અંધારું વધ્યે જાય, એક ચકલુંય દેખાય નહીં. પહેલાં ફોરાં પડ્યાં, પોતે રચે જાય અને પેલો ખેતર વચ્ચે

બે હાથ જોડીને ટટ્ટાર ઊભો રહી પલળતા પલળતાં રહે, ‘ભગા, હું તારો ભાઈ નથી. હું તો દેવદૂત છું, ઇન્દ્રના દરબારમાંથી શાપ આપ્યો હતો એટલે ધરતી ઉપર આવ્યો છું. આજે મારી બાર વરસની મુદત પૂરી થાય છે. હમણાં મને લેવા વિમાન આવશે. બોલ્યુંચાલ્યું માફ…’

*

ગોપાળભગતના આંગણામાં સરપંચ હતા. કિરીટભાઈ માસ્તર પણ હતા. એને જોઈને ભગતે કહ્યું, ‘ભગા, તું અત્યારે –’

એણે નીચે બેસતાં કહ્યું, મૂંઝારો થતો હતો’ પછી એકદમ હાથ જોડ્યા, ‘મારા ભૈનો કાંઈ વાંકગનો હોય –

સરપંચ એની સામે ધારીને તાકી રહ્યા હતા તે હસ્યા, ‘સાળુ ભગત –

શું, સરપંચ?’

‘કાલ રાતનો વિચાર કરું છું. ખૂબ વિચાર કર્યો, ખૂબ વિચાર કર્યો. આ બધું શું હશે?’

ભગતે ઉપર આંગળી ચીંધી, કરમ.’ ભગો બેઠો બેઠો એકની સામેથી બીજાની સામે જોતો હતો.

આ ભગલો અને આ શિવરામ, કરમની વાત તમે કરી એ સાચી. પણ એ તો બહુ મોટી વાત. હું એમ કહું છું આ ભગલો શાનો દંડ ભરતો હશે?’ માસ્તરે કહ્યું, ‘શિવો આગલા જનમનો લેણિયાત હશે, બીજું શું?

એ જ કહું છું અને આ ભગલા જેવા અક્કર્મી –’ ભગાની આંખો ધંધળી થઈ ગઈ, હાથ જોડ્યા હતા તે નમીને ખોળામાં પડ્યા. એણે કહ્યું, ‘ગોપાળભૈ, બધાં કે છે જડીને –’

મૂરખા, આટલી ગમ નથી પડતી? આનાં લક્ષણ નથી જોતો? બાપ-દીકરીનો મેળો –

‘તો હું મોતીપુરા તો આવું ઊભોઊભો –’

ત્યાં બે મોટિયાર હડફ હડફ કરતા આવ્યા, ‘ભગાકાકા, ઉઠજો. તમે બધાય હંડજો –

ભગતે બાવડેથી ઝાલીને એને ઊભો કર્યો. ઓટલાનાં પગથિયાં ઊતર્યો ત્યારે તો બધ સૂનકાર વ્યાપી ગયો હતો. ભગતનાં વહુએ ઉંબરે ઊભા રહીને દબાયેલા અવાજે પૂછ્યું, ‘અમે બૈરાં –’

ભગતે અકળાઈને કહ્યું, ‘શું જોઈને પૂછતાં હશો!’ આખે રસ્તે સહુ એની સામે જોતું હતું. આંખો સુધી માથાં ઢાંકેલી સ્ત્રીઓ બબ્બે

ત્રણત્રણનાં ઝૂમખામાં મૂંગી ઊભી હતી. દુકાનોના ઓટલેથી અને ઘરના ઉંબરેથી ઊઠી ઊઠીને લોક બોલતું હતું, ‘રામ! રામ!

એ રાત્રે બધું જંપી ગયું પછી આંગણામાં કાથીનો ખાટલો નાખી ફાળિયા ઉપર માથું મૂકી આડો પડ્યો અને ફોઈ આવીને ઓશીકા પાસે બેઠાં. એણે કહ્યું – ચંચળફઈ? આમ ઉપર બેસવાં હતાં ને ખાટલા ઉપર.. તો કે ના, અહીં નીચે સારી છું. પછી સાડલાનો છેડો માથેથી ઉતારીને વાયરો નાખવા માંડ્યાં – હાશ! હાશ!

એણે પૂછ્યું, કેમ ફઈ? તો કે કાંઈ નહીં. લાવો માથું દબાવી દઉં… ભૈ, તમારું માથું તો ધખે છે. એણે કહ્યું – ફઈ, હું નહીં, વચેટ, ફઈ કહે – ભૈ, તારી દઈમાં આટલો કાંટા? એણે કહ્યું – ફઈ, અડવાણા પગે તો પેલા હેંડ્યા’તા… ફઈ, તમે શુઓ છો? ફોઈ આંગળીના ટેરવે આંસુનું વૈયું લઈ થોડી વાર અચરજથી એની સામે જોઈ રહ્યાં. પછી કંકુની જેમ એને હવામાં છંટકાયું – ના, ભાઈ, રોતી નથી. અને ખડખડ હસવા લાગ્યાં.

એની આંખ ઊઘડી ગઈ. એક નજર આંગણું, શેરી, ગોંદરું – બધે ફરી વળી. બધું ખાલી હતું અને હળવું હળવું. એણે પાસું ફેરવીને આંખો મીંચી. મોં ઉપર મલકાટ આવ્યો અને એ ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયો.

વિઝિટ

ખબર પડતી ગઈ એમ એમ માણસો આવે ગયાં અને ઘરમાં થોડી વાર રોકકળ તો થોડી વાર બીક લાગે એવી શાંતિ વ્યાપી રહી. સવિતાને તો લગભગ લૂગડાંનું પણ ભાન નહોતું. એ તો બાજુના ઓરડામાં ભીંતને અઢેલી બૈરાંથી વીંટળાઈને બેસી રહેતી. એની અને ચંપકલાલની આંખો સામસામે મળતી નહોતી. ત્રીજા દિવસે સવારે ચંપકલાલે જોયું કે નાનાં બે છોકરાં ઊઠ્યાં નહોતાં. એમને નિશાળ હતી. નવડાવી-ધોવડાવી તૈયાર કરવાનાં હતાં. ઘરમાં અને રસોડામાં વસ્તુઓ જેમતેમ રઝળતી હતી.

એમણે અડધું મોં ઢાંકેલી સવિતા પાસે જઈ કહ્યું, ‘ડોશીને તેડાવી લઈશું? સવિતા કંઈ સમજ્યા વગર તાકી રહી.

આ રસોડું અને છોકરા સંભાળનાર કોઈ તો જોઈશે ને!’

આઠ વાગ્યે એમનો દૂરનો ભત્રીજો પરેશ સ્કૂટરને કીક મારીને ઊપડ્યો. અમરાઈવાડીનો પુલ ઊતરીને જમણી બાજુ એક સાંકડી ચાલીમાં પેઠો અને એક ઘર, આગળ ખાટલામાં પાટલૂનને ઈસ્ત્રી ભાંગે નહીં એમ સાચવીને બેઠો. સ્કૂટરની ચાવી હાથમાં રમાડતાં, ‘ના, ચા નથી પીવો. નથી ભાવતો, એવું કર્યો ગયો. દરમિયાન અંદરથી અવાજો સંભળાય ગયા, ‘તે ના’વાનું ચાલશે. ત્યાં ટાઈમ મલે નાહી લેવાશે.’

‘લ્યો, આ મારાં જૂનાં પર ઘાલો પગમાં એ ના જડે તો અત્યારે પૈડ રહેવા દેવી હતી ને! હટ કરજો, ત્યાં પેલાં બચ્ચારાં –’ અને દસેક મિનિટમાં જ ડોશી સાડલાની સોડમાં પોટલું સંતાડીને નીકળ્યાં તે એમને પાછળ બેસાડી મારમાર કરતો પરિયો ખાડાટેકરા જોયા વગર સ્કૂટર ઉછાળતો, વચ્ચે એકાદ-બે વાર, જો જો હોં માજી, પકડીને બેસજો’ કહેતો લઈ આવ્યો.

પેલા ઘરમાંથી નીકળ્યાં હતાં એમ જડોશી સાલ્લાને ચારે બાજુથી શરીરને દાબી પોટલું સંભાળતાં કોઈનું ધ્યાન ન જાય એમ હળવેથી પગના અંગૂઠા ઉપર ચાલતાં પાછલા બારણેથી રસોડામાં પેસી ગયાં. થોડી વાર પોટલું ક્યાં મૂકવું એ સૂક્યું નહીં એટલે આમતેમ જોતાં ઊભાં રહ્યાં. પછી અનાજનાં બે પીપ દેખાયાં એની પાછળ નાખી દઈ પ્લેટફોર્મ તરફ વળ્યાં. બે દિવસનાં વાસણ, કપ-રકાબી, ચા-ખાંડના ડબ્બા બધું જેમતેમ પડ્યું હતું તે સરખું કરી નાખ્યું, પ્લેટફોર્મ ધોઈ નાખ્યું અને રસોઈ માટે દાળ-ચોખા શોધવા લાગ્યાં તે જડ્યાં નહીં એટલે ધીમેથી સવિતા પાસે ગયાં.

સવિતા ખૂણામાં ભીંતને અઢેલીને બેઠી હતી. મોં આખું ઢાંકેલું હતું. એક પગ ઊભો હતો અને એના ઢીંચણે માથું ટેકવેલું હતું. સામે ત્રણ-ચાર જુવાન, રૂપાળાં બૈરાં બેઠેલાં હતાં. દાળ-ચોખાનું પૂછવા ગયાં હતાં પણ ડોશી ત્યાં પેલાં બૈરાંથી થોડેક છેટે બેસી ગયાં. બેરાં બોલ્યા વગર નીચું માથું રાખી બેઠાં હતાં. એકનો હાથ સવિતાનો. હાથ ઉપર મુકાયેલો હતો. થોડી થોડી વારે સહુ રૂમાલથી ધીમે રહી આંખો લૂછી લેતાં હતાં. દાળમાં આદું નાખવું – આ લોકો ગળપણ કેટલું ખાતાં હશે – આવું વિચારતાં ડોશી થોડી વાર પલાંઠી મારીને ટટ્ટાર બેસી રહ્યાં પછી એકદમ ખૂબ ઊંચા અવાજે બોલી પડ્યાં, ‘રડવાનું નથી સવિતા. ગયેલો કંઈ પાછો આવવાનો છે?

શબ્દો સહાનુભૂતિના હતા પણ કંઈક ગુસ્સાથી, ધમકી આપતા હોય એ રીતે બોલાયેલા હતા. પેલી સ્ત્રીઓ ચમકી ગઈ. એમણે એકબીજા સામે જોયું અને પાછું નીચું જોઈ ગઈ. એટલામાં વળી બીજાં ચાર-પાંચ બૈરાં આવ્યો એટલે ઊઠીને ડોશીએ ખાંખાંખોળા કરી દાળ, ચોખા, ગોળ, આટો બધું શોધી કાઢ્યું. ગેસની સગડી નીચે મૂકી અને પલાંઠી મારીને એકાગ્રતાથી રસોઈ બનાવવા માંડ્યાં. એમનું શરીર ઘણી ર્તિથી ફરતું હતું. રોટલી તૈયાર થાય ત્યારે એક હાથે સાણસીથી તવી ઉતારી લઈ બીજા હાથે સગડીમાં શેકીને દડો બનાવી દેતાં. કોઈ ભાવ વગરની ખાલી આંખો આટો, સગડી, આગ – એ બધાંને તાકી રહેતી.

રસોઈ થઈ ત્યાં છોકરાં નીશાળેથી આવી ગયાં. વાદળી ફ્રોકવાળી બેબી અને સફેદ પહેરણ-વાદળી ચડ્ડીવાળો બાબો જોઈને ડોશીએ કહ્યું, ‘ચાલો, તમે બે જમી લો.’ છોકરાંને રસોડામાં બેઠેલો આ આકાર જોઈને બીક લાગી તે દફતર પછાડીને નાઠાં. આથી ડોશીને સહેજ હસવું આવ્યું અને આજુબાજુ કોઈ હતું નહીં છતાં થોડાક મોટા અવાજે બોલ્યાં, મારાથી બીવ છે.’ પછી તો કોલેજમાં ભણતી છોકરાની એક દૂરની માસીએ એમનાં કપડાં બદલાવ્યાં અને પાસે બેસી જમાડ્યાં. ડોશીએ બે વાર પૂછવું. ‘તું કોલેજ કરે છેલી? પણ પેલીએ સાંભળ્યું હોય એમ લાગ્યું નહીં.

બપોરે બધાં જમી લે પછી પોતાની થાળી પીરસી ડોશી રસોડું સાફ કરી નાખતાં. કોઈ જમવાનું કહે, ‘જમી લેવું હતું ને? – એવો આગ્રહ કરે એ જરૂરી નહોતું. પ્લેટફોર્મ, ભોંયતળિયું ઘસી ઘસીને ધોયા પછી રસોડા વચ્ચે, પંખાની બરાબર નીચે, સામે થાળી અને પાણીનો લોટો મૂકી બેસતાં અને ધીમે ધીમે બારીકાઈથી ભરત ભરવાની કે ગૂંથવાની ક્રિયા કરતાં હોય એમ જમતાં. સામે અથાણાં અને મુરબ્બાની બરણીઓ રાખતાં અને પાપડ, કચુંબર કંઈ ખૂટે નહીં એની પૂરતી તકેદારી રાખતાં. ક્યારેક રસોડામાંથી પસાર થતું કોઈ માણસ આ જોઈ રહેતું. એનો પગ પણ થોડીક ક્ષણ થંભી જતો. બીજા ઓરડામાં કોઈ અવાજ નીચે કર્યા વગર કહેતું, ‘આ ડોશી તો જો!’ પણ એ બધાં તરફ એમનું ધ્યાન જતું નહીં. એ ટટ્ટાર બેસીને ધીમેથી ખુબ ચાવી ચાવીને ખાધે જતાં અને જડબાં મજબૂત રીતે હાલ્ય જતાં. વચ્ચે વચ્ચે પાણીનો ઘૂંટડો ભરતાં અને બારી બહાર તાકી રહેતાં. બહાર નાનો બગીચો હતો એમાં એક નાળિયેરી દેખાતી. એનાથી આગળ ભૂરા આકાશનો ખેતરના કટકા જેટલો ભાગ દેખાતો. ક્યારેક એકાદ પંખી દૂરદૂર પસાર થતું દેખાતું ત્યારે હાથમાં કોળિયો થંભી જતો એટલું જ. પછી જડબું જોરથી એનું કામ કરવા લાગતું.

પાછળ ઘરમાં જે ચાલતું હતું એના ધીમા પડઘા એમને સંભળાતા. ગાડીઓના દરવાજા ઊઘડતા અને બંધ થતા. ક્યારેક મોટામોટા માણસો આવતા અને દોડાદોડી થઈ જતી. શેઠ આવ્યા’ એવી ગુસપુસ થતી. સહુ ચંપકલાલની પાસે આવીને બેસતું. ડાહી ડાહી વાતો થતી, છાપામાં ફોટો જોયો.’ ‘બધાં છાપાંએ લીધું છે, એવા શબ્દો સંભળાતા. ક્યારેક કોઈ માણસના રડવાથી ઘર ભરાઈ જતું. એ વ્યકિતને છાની રાખવાનો પ્રયત્ન થતો અને પાછળ સ્પષ્ટતા થતી – ‘એનો ભાઈબંધ છે. નિશાળમાં સાથે ભણતા. સમાચાર મળ્યા તે બિચારો છેક રાધનપુરથી આવ્યો છે. આવા વખતે રસોડામાંથી બહુ સાચવીને નીકળી ડોશી બારણા પાસે બેસી જતાં અને આંસુથી ખરડાયેલા ચહેરાઓ સામે વારાફરતી તાકયાં કરતાં. એમની આંખોના કોઈ ખૂણામાં ભીનાશ આવતી નહીં. સહુ શાંત હોય ત્યાં ક્યારેક ઊંચા અવાજે બોલાઈ જતું, ‘ભાઈબંધ એટલે દુઃખ તો થાય જ ને! કૃષ્ણ-સુદામાની જોડી હતી, ત્યારે ચંપકલાલ ચિડાઈને એમની સામે જોતા. શું ભૂલ થઈ તે ડોશીને સમજાતું નહીં છતાં પાછા પગે રસોડામાં પેસી જતા.

સવારે સહુથી વહેલાં જાગી બાથરૂમમાં ઝટઝટ બે લોટા પાણી દેહ ઉપર રેડી લૂગડાં ધોઈ નાખતાં અને બગીચાના એક ખૂણામાં પપૈયાનાં બે ઝાડ વચ્ચે દોરી બાંધી. હતી ત્યાં કોઈની નજર ન જાય એવી જગ્યાએ સૂકવી દેતાં. પછી બે કપ ચા લાલલાલ રગડા જેવી બનાવી પાછળના ઓટલે બેસતાં અને આકાશમાં અજવાળું થાય તે જોતાં જોતાં રકાબીમાં કાઢીને પી લેતાં. ઘરમાં એકએક માણસ ઊઠે એમ પથારી વાળી લેવી, નાહવા માટે ઊનું પાણી કરવું, ‘તમે દાતણ કર્યું? એમ પૂછી પૂછીને ચા બનાવી આપવી, છોકરાંને નવડાવી તૈયાર કરી નિશાળે મોકલવાં – આ બધુ પતે એટલે બપોરની રસોઈ બનાવવા મંડી પડતાં. બપોરે પોતે જમી લે પછી કંઈ સૂઝે નહીં એટલે રસોડાના બારણા પાસે બેસી રહેતાં – સવિતા કે ચંપકલાલ કંઈ કહે છે? પછી જુએ છે કે સહુ જંપી ગયું છે, અવરજવર નથી, બારણાં-બારી બંધ થઈ ગયાં છે અને ટેલિફોન પણ આવતા નથી એટલે માથા સુધી સાડલો ખેંચીને રસોડા વચ્ચે જ લાંબા થઈ જતાં. એમાં કંઈ અવાજ થાય અને આંખ ઊઘડી જાય તો માટલા પાસે હાથમાં પાણીનો પ્યાલો લઈને સવિતા કે ચંપકલાલ લાલ આંખે એમની સામે તાકી રહ્યાં હોય. એકદમ શરીર સંકોરી લઈને એ બહાર નીકળી જતાં અને ઓટલા ઉપર ઊભાં ઊભાં તડકા સામે તાકી રહેતાં.

બપોર પછી અવરજવર વધારે રહેતી ત્યારે કોઈ વાર બધાં બૈરાંની પાછળ રસોડાના બારણા પાસે જ એ બેસતાં અને ભગવાનનું નામ લેવું.’ ‘એણે આપ્યો હતો અને એણે લઈ લીધો.’ એવી વાતો સાંભળીને એ રાજી થતાં અને માથું હલાવતાં. એમાં ક્યારેક ગાયના પૂંછડે પાણી’ ચાણોદ-કરનાળી આવા શબ્દો આવે તે સાંભળીને એ એકદમ ઊભાં થઈ જતાં અને પાછળ ઓટલે જઈને બેસતાં કે બેબીને પકડી એના માથામાં ઘસી ઘસીને તેલ નાખવા મંડી પડતાં. તેલ નાખતાં નાખતાં બેબી સાથે વાતો કરતાં ‘તારી માસ્તરાણીનું નામ શું? તારે ભણવામાં જનનીની જોડ સખી નહીં મળે આવે?

રાત્રે બધાં સૂઈ જાય પછી રસોડામાં શેતરંજી નાખી ડાબા હાથ પર માથું રાખી ટૂંટિયું વાળીને પડે એવી ઊંઘ તો આવી જતી પણ પછી એ ઘરના અંધારામાં પીપડાં પાછળ સંતાડેલી પોટલીમાંથી નીકળીને ફરસ ઉપર બે નીકો બનાવતા રેલા એમની આંખો સુધી આવતા. તડકામાં ધૂળ આંખમાં વાગતી અને છાજિયાં લેવાતાં, લીમડાની છેક ઉપરની ડાળે લાશો તરતી, ફાટી ગયેલી આંખોમાંથી લોહી ટપકતું, આખી રાત આંગણું ભરીને ડાઘુઓ ઊભા પગે બેસી રહેતા અને મસાણ તરફથી આવતો પવન બારીએ માથાં પછાડ્યા કરતો.

સવારે આમાંનું કંઈ રહેતું નહીં અને ડોશી રગડા જેવી દોઢ કપ ચા લઈને ઓટલા ઉપર બેસતાં.

ચૌદમા દિવસે સવારે છેલ્લાં સગાં-સંબંધી પણ ગયાં. સવિતા માથું ધોઈને નહી, ચંપકલાલે એની પાસેથી ચાવી માગીને કબાટ ઉઘાડ્યું અને એમાંથી કંઈક કાગળિયાં કાઢીને ચરમાં ચડાવી વાંચવા બેઠા. સવિતા એમના પગ પાસે બેઠી અને એક એક વાળ છુટો થયો ત્યાં સુધી કાંસકો ફેરવ્ય ગઈ. છોકરાં નિશાળેથી આવ્યાં ત્યારે સવિતાએ કોરા વાળનો અંબોડો વાળી એમને છાતી સાથે દાળ્યાં એટલે ડોશીની નજર પેલાં પીપડાં પાછળનું પોટલું શોધવા લાગી.

ત્યાં ઘર આગળ એક સ્કૂટર આવીને ઊભું રહ્યું. એના ઉપરથી ઊતરી જુવાનિયાએ ઝડપથી માથામાં કાંસકો ફેરવ્યો. તેણે સવિતાએ વાત કરી – ઇસનપુરથી આવું છું. ફલાણા. એની ભાભીને હતી તે રાત્રે દોઢ વાગે દવાખાને દાખલ કરી હતી. ડોશી અહીં છે? ‘સુવાવડ’ શબ્દ શરમથી અડધો ગળી ગયો. ઘરમાં થોડીક વાતો થઈ. પેલા જુવાનિયાને અડધો કપ ચા મળી તે એણે પગ ઉપર પગ ચડાવીને ટેસથી પીધી. ત્યાં તો સાડલા નીચે પોટલું દબાવી ડોશી નીકળ્યાં અને બે બાજું જેશીક્રશ્ન, જેશીક્રશ્ન કરતાં સ્કૂટરની સીટ ઉપર જઈને બેઠાં.

ચંપકલાલ ત્યારે ઓટલા ઉપર બેઠા હતા. માથે મુંડન કરાવેલું હતું અને ખભે ખેસ હતો, આંખો થાકેલી અને ચહેરો ફિક્કો હતો. એ ધારીને ડોશીને જોઈ રહ્યા. પછી, એ ફિક્કા ચહેરા ઉપર રમૂજ ઊભરાઈ આવી અને એમણે પાસે ઊભેલી સવિતાને કહ્યું, ‘લ્યો, ડોશીને તો બીજી વિઝિટ આવી?

પછી એ સોસાયટીના તૂટેલા રસ્તા ઉપર ગાંડા આખલાની જેમ પાછલા પગ ઉછાળતા જતા સ્કૂટરની સીટને ચોંટી રહેલા પેલા પોટલા જેવા આકારને જોઈ રહ્યા.

જનારી

તે કોણ હોઈ શકે? અણધાર્યું કોણ આ રીતે અંધારામાંથી નીકળી એને ઘેર આવે? કાર્તિકને વંદના પર થોડો ગુસ્સો આવ્યો, ‘તું ખરી છે!’

તે હું શું કરું?’ નામ તો પૂછવું જોઈએ! મેં તો ઘણું કહ્યું કે બેસો, ચા મૂકું –

ઓફિસમાં જ લગભગ સાડાસાત વાગી ગયા અને તે પછી સાંજનો ટ્રાફિક; ઘેર, આવ્યો ત્યારે લગભગ અધમૂઓ હતો, છતાં ઉંબરમાં પગ મૂક્યો તે સાથે એનો અડધો થાક તો ઊતરી ગયો હતો. બાથરૂમમાં ફુવારા નીચે ઊભા રહ્યા એટલે બાકીનો પણ, નીતરી જશે. પુત્રને ખોળામાં લઈને જમવું, એની સાથે હોમવર્કની રમત માંડવી. દસ સવા દસે તો માથે નિદ્રાદેવીનો હાથ –

એમાંનું અડધું જ થયું. દેવદત્તને નાના કોળિયા ભરાવતાં પોતે જમ્યો, તોફાન મસ્તી કરતાં બાપદીકરો સોફા ઉપર પડ્યા અને થોડીવારમાં છોકરો હસતાં હસતાં ઊંઘી ગયો. આટલું બન્યું, પણ તે પછીનો ક્રમ જળવાયો નહીં, નિદ્રાદેવી આવવાં જોઈતાં હતાં તે ન આવ્યાં.

અન્ય કોઈ આવ્યું.

ઊંઘતા બાળકને હળવેથી લઈને બેડરૂમ તરફ જતાં વંદના ડાઇનિંગ ટેબલ પાસે થોભી, ‘તમે બેસજો. થોડી વાત કરવાની છે.’

પાછી આવી ત્યારે એના ચહેરા પર મૂંઝવણ હતી.

આજે કંઈક… વિચિત્ર બન્યું.’ શું?’ આપણા ઘેર કોઈ આવ્યું હતું.’ કોઈ આવ્યું હતું?’ ખબર નંઈ.’ કાર્તિકને થયું, આ કેવી વાત? તમે ઑફિસ જવા નીકળ્યા ને –

સવારે સાડા નવે, કાર્તિકની વિદાય પછી આ બન્યું હતું.

એકાદ-બે નાનાં કામ આટોપી વંદના નાહવાની તૈયારી કરતી હતી ત્યાં એક સ્ત્રી બંગલાના કમ્પાઉન્ડમાં દાખલ થઈ. બારીમાંથી એને જોઈને તરત વંદનાએ બારણું ઉઘાડ અને ઓળખાણ નહોતી પડી છતાં કંઈક ક્ષોભ સાથે આવકાર આપ્યો. પધારો, અંદર આવો. સ્ત્રીના ચહેરા પરના ભાવ વંચાય એવા નહોતા. એમાં અવઢવ હતી, સંકોચ તો હતો જ; સાથે ભય પણ હતો.

બોલી તે અટકી અટકીને. આ બાબુભાઈનું ઘર? તમે ઈમના ઘેરથી છો?

હોઠ પર જમણા હાથની તર્જની મૂકીને ખૂબ આશ્ચર્ય સાથે ગૃહિણીને જોતી હતી. વૈધવ્યનો સફેદ સાલ્લો એવી રીતે વીંટ્યો હતો કે અડધા ચહેરા સિવાય એકે ભાગ ઉઘાડો ન રહે.

હસવા ગઈ અને એની આંખોમાં પાણી આવી ગયાં.

આંગણામાં ઊભી રહી પોતાની ઉપર આંસુ વરસાવતી અજાણી સ્ત્રી. હાથ પકડીને વંદના એને ઘરમાં લઈ ગઈ. અંદર જઈને પણ એ બેઠી નહીં; ઊભીઊભી ભીંતો અને ફર્નિચર પર નજર ફેરવતી રહી. ઓહો! ખૂબ મોટો બંગલો બનાયો છે ને ભઈએ તો! ના, ના, બેસવું નથી, ચા નથી પીવી, કામે નીકળી છું. આ તો આ બાજુ જતીતી, એમ કે આટલામાં ક્યાંક મંદિર હોય તો, અને સોસાયટીમાંથી ગાડી નીકળી. થોડો અણસાર આયો. મને થયું કે બાબુભઈ? એ તો ના હોય? કેટલાં વરસે જોયા! ગાડી તો જતી રહી. દરવાજે ચોકિયાત બેઠો હતો એને પૂછ્યું કે ગાડીમાં આ હમણાં ગયા એ સાહેબનો બંગલો કયો?

અટકળે જ આવી. ના, ના. કશું કામ નથી. કશું માગવા નથી આવી, હોં બુન.

કાર્તિકને અહેવાલ આપતાં છેલ્લા વાક્યની વેદના સમક્ષ વંદનાને અટકવું પડ્યું. પછી ગળું ખંખેરતાં હસી. ‘તમારું પેલું નાનપણનું નામ બોલતાં હતાં. બાબભઈ, બાભે! તમે બાર્બેનાં વહુ? તમે મારા બાભેનાં લાડી? ધરવ ન થતો હોય એમ ઉથલાવી ઉથલાવીને પૂછે.’

અચાનક, જેમ અજાણી દિશામાંથી માણસ આવ્યું હતું, પૂર્વભૂમિકા વગર, એ જ રીતે ભૂતકાળમાંથી નીકળીને એક નામ આવ્યું.

કાર્તિકે કહ્યું, ‘સુમિત્રાભાભી.’ કોણ?’

સુમિત્રાભાભી જ હશે; બીજું કોઈ ન હોય.’ એ વળી તમારાં કયાં ભાભી?

*

જનારી!

ચાબૂકની જેમ આ શબ્દ હવામાં વીંઝાયો પણ એ બોલી શક્યો નહીં. છાતીમાં ચચરાટ થતો હતો.

પરિચય કેવી રીતે આપવો?

બાનું મરણ થયું ત્યારે એ છ-સાત વર્ષનો હતો. પિતાને રેલવેની નોકરી, તે પ્રાંતિજ, છાપી, રણુંજ એમ બદલીઓ થયા કરતી. એ સંજોગોમાં સ્થિરતા આપવાના હેતુથી નમાયા છોકરાને કલોલ એની ફોઈને ઘેર મૂકવામાં આવ્યો હતો. નવા મિત્રો, નવી સ્કૂલ – એને તો બસ, મજામજા થઈ ગઈ. એક ખોટ હતી તે પૂરવા ફોઈ હતાં અને, એમનાથીયે અધિક, શેરીના નાકે રહેતી એક સ્ત્રી હતી.

ઘર આગળથી પસાર થતા છોકરાને એ મીઠી હલકે બોલાવતી. એ. આવો આવો, બાર્મે. આજે તો કાંક ઊંધાં પટિયા પાડ્યાં છે ને! નૈશાળમાં શું ભણ્યા એ કો! તમારી ચોપડીમાંથી પેલો રાસડો વાંચો ને, તેજમલ ઠાકોરવાળો –

ડોશીઓ ઓટલે બેસીને દાંતે છીંકણી ઘસે. નાની છોકરીઓ દ્રત કરે, સ્નાન કરી ભીના કેશ લઈને મહાદેવજીની પૂજા કરવા જાય. શાંત શેરી, એમાં તારકસબવાળાનો સ્વર સંભળાય, સેવમમરાનો ખૂમચો લઈને મારવાડી આવે. રસોડામાં બેસાડીને સુમિત્રાભાભી એમના બાભેને સુખડી આપે, વાટકો દૂધ આપે. આટલું પી જાઓ. મારો ભઈલો. એની ચોપડી ઉઘાડી પોતે વાંચવા માંડે. ઝીણા સ્વરે ગાય –

આવી સ્મૃતિઓની વચ્ચે અચાનક ચોમાસાની રાતનું એક દૃશ્ય હિંસક ગતિથી ત્રાટકતું હતું.

શેરીના ખૂણાઓમાં, ચોકમાં સ્ત્રીપુરુષોનાં ટોળાં વળ્યાં હતાં. બધેથી સિસકારા ઉઠતા હતા.

ગઈ કાળું મોઢું કરીને ગઈ!

એ સાવ ગમાર નહોતો; આઠમામાં ભણતો હતો. સાંકેતિક ભાષા અને ઇશારાઓમાંથી પોતે થોડું સમજ્યો; બાકીની વિકૃતિ રેખાઓ પરિપકવ મિત્રોએ દોરી આપી. બધું ઉઘાડું થયું. રહસ્ય જેવું કંઈ રહ્યું નહીં. જાતને ફોસલાવવા પૂરતી ભ્રાંતિ માટે પણ અવકાશ રહ્યો નહીં. તેમ છતાં, એક કોયડો રહ્યો : આ કેવું? આવાં રૂપાળાં સુમિત્રાભાભી, વૈધવ્યનાં ફાટેલાં વસ્ત્રો છતાં આખી શેરીને પોતાના અજવાળાથી ભરી દેતાં, દોડીને સહુનું કામ કરતાં – જે બન્યું હશે તે બન્યું, પણ એવાં સુમિત્રાભાભીને રાતના અંધારામાં ઘર છોડીને શા માટે નાસી જવું પડે?

કુવો-હવાડો કર્યો હશે કે પછી અમદાવાદ જેવા મોટા શહેરના કોઈ આશ્રમમાં ગઈ હશે એવા તર્કવિતર્ક લોકોએ કર્યા પણ કોઈને એથી વધારે જિજ્ઞાસા નહોતી. હાકોટા કરીને કોઈ જુવાનિયો એમ ન બોલ્યો કે બેસી શું રહ્યા છો, હેંડો, આજુબાજુના કૂવાઓમાં બિલાડી નાખીએ. આગેવાનોમાંથી કોઈએ એવું સૂચન ન કર્યું કે ચાલો, આશ્રમોના સંચાલકોને મળીએ. વિનંતી કરીએ કે અમારું માણસ છે. આ. જેસ્થિતિ થઈ છે એમાં એનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી અન્ય કોઈની નહીં, અમારી છે.

અમે બેઠા છીએ, સમાજના મોભી, ત્યાં સુધી કોની મગદૂર છે કે –

એ ઉંમરના છોકરાને એટલી સમજ હતી કે જેને પાપ ગણવામાં આવ્યું એમાં સુમિત્રાભાભી એકલાં ન હોય; એમની સાથે બીજું પણ કોઈ ભાગીદાર હે કદાચ શેરી વચ્ચે છાતી કાઢીને ફરતા મરદોમાંથી જ કોઈ એક.

એ કોણ? એની ચર્ચા કેમ થતી નથી?

નમાયા કિશોર માટે એ દિશા બંધ થઈ ગઈ. હવે એ પેલા ઘર તરફ જોઈ શકતો નહીં જોવાય એવું રહ્યું પણ નહોતું. સુમિત્રાભાભી ઘસીને દર્પણ જેવું રાખતાં એ ઘરને પેલા બનાવની મેંશ લાગી હતી. ધૂળના થર તો ચડતા હતા જ.

છેલ્લે આખી વાત એની પોતાની જાત ઉપર કેન્દ્રિત થઈ. જનાર ગયું, પણ પોતે તો રહ્યો. સમજતો હતો કે આટલો મોટો વિનાશ થયો એમાં એક કિશોરની અંગત ફરિયાદ માટે સ્થાન ન હોય, છતાં નામ વગરના એ સંબંધ જે અધિકાર આપ્યો હતો એને કારણે ઊડે ઊંડે થોડી રીસ તો રહી જ. ભલે ગયાં, છૂટકો નહીં હોય તેથી જવું પડ્યું હશે, પણ જેની ઉપર આટલું વહાલ વરસાવતાં એને આવજો પણ ન કર્યું?

પછી તો મૃત પતિના સગાઓ હકદાવે આવ્યા અને મકાન વેચી રૂપિયા બાંધીને જતા રહ્યા. નવો માલિક શોખીન હતો. એણે ઈંટો અને નળિયાંના જૂના માળખાને આખું ને આખું જડમૂળથી ખોદી નાખ્યું અને હવન કરી ઘીના ધુમાડા વડે ભૂમિને નવસેરથી, પવિત્ર બનાવી દીધી. પછી એના ઉપર નાની બંગલી ઊભી કરી.

કોઈ નિશાની રહી નહીં

સુમિત્રા’ એવું ભર્યું ભર્યું નામ ન રહ્યું. એ નામનો ઉચ્ચાર કરવામાં આવે તો જીભ જ નહીં, હૃદય અને આત્મા પણ અપવિત્ર થઈ જાય. તેથી એની જગ્યાએ બીજો શબ્દ આવ્યો.

નાછૂટકે ઉલ્લેખ કરવો જ પડે તો લોક કહેતું – જનારી.

બેઠાં નહીં? મારા ઘરમાં આવ્યાં અને પાણી ન પીધું?’

દેવદત્તને છાતીએ વળગાડ્યો, બચીઓ કરી. જતાં જતાં કહે, એમ કરો, પાણી આલો એક ગલાસ. પાણી લાવી તે મોટા ઘૂંટડે પીધું અને હાશ હાશ કરતાં ગયા.

કઈ બાજુ ગયાં?’

મેં ઘણું કહ્યું કે સરનામું લખાવો, એ મને વઢશે, ફરીથી ક્યારે આવશો? નક્કી કરીને કહો કે અમુક દિવસે, કાલે કે પરમે, તો એમને હાજર રાખું, પણ કશાનો ઉત્તર આપે નહીં. બસ, ડોકી ધુણાવ્યા કરે અને સામેથી મને પૂછે કે તમારું પિયર ક્યાં? કોનાં દીકરી? હારું, બઉ હારું, બઉ હારું, મારા બાભૈ તો ભણવામાં એવા હુંશિયાર હતા! આડીઅવળી પંચાત નહીં. બસ, એ ભલા અને એમની ચોપડીઓ ભલી. ભગવાનને ઘેર જાય તો ખરો! બંગલો, ગાડી, તમારા જેવી ગુણિયલ વહુ, દીકરો – બધું મળ્યું. આવડા જોયા હતા! એ ક્યાં અને આજે ચરૂમાં પહેરીને ગાડી ચલાવતા હતા એ સાહેબ

ક્યાં?’

ગૃહિણીને ધ્રાસકો પડ્યો કે આ તો ચાલ્યાં! મારું આતિથ્ય નહીં સ્વીકારે, થોડી પણ સેવા કરવાની તક નહીં આપે –

એણે માથે ઓઢ્યું અને નીચે બેસીને ચરણરજ લીધી.

પત્નીના આ વ્યવહારથી પોતાનો અપરાધ થોડો ધોવાયો હોય એવું કાર્તિકને લાગ્યું. કૃતજ્ઞતા સાથે એ એની સામે જોઈ રહ્યો.

હું, તું સુમિત્રાભાભીને પગે લાગી?’ સુખી થાઓ સુખી થાઓ એવું રટતાં ચાલ્યાં ગયાં.’ બસ?

ગેટ પાસે ઊભાં રાખી મેં હાથ જોડીને પૂછ્યું ત્યારે એટલું બોલ્યાં કે મુંબઈ એક શેઠના બંગલામાં કામ કરું છું. શેઠ-શેઠાણી બહુ ભલાં છે અને રહેવા માટે જુદી ઓરડી આપી છે. આ તો એમના સગાને ઘેર પ્રસંગમાં આવ્યાં તે ભેગી મનેય લેતાં આવ્યાં. બધું પત્યું, રાતની ગાડીમાં પાછાં મુંબઈ. અત્યારના થોડી નવરી હતી તે મેં કીધું, લાવ, આટલામાં ક્યાંક મંદિર હોય તો દરશન કરી આવું. મારા વાલાની કૃપા કે ભઈનાં દરશન થઈ ગયાં!!

વાલાની કૃપા! ભગવાનને ઘેર ખૂબ ન્યાય!

કાર્તિકે અકળાયા વગર હળવેથી કહ્યું, ‘તારે જરીક જોયું તો હતું કે કઈ બાજુ જાય છે –

એમ કોઈની પાછળપાછળ જવાય? અને, મને શું ખબર કે તમારાં –’

સાચી વાત. વંદનાથી એવું વર્તન ન કરાય. પોતાની વાત જુદી છે. પોતે હાજર હોત અને એ ન માન્યાં હોત, મુંબઈનું સરનામું ન આપ્યું હોત, તો ચોરની જેમ પાછળ ગયો હોત, જાસૂસી કરી હોત, અહીંના સગાનો બંગલો જોઈ લીધો હોત. જો કે, જાસૂસીનો પ્રશ્ન જ ન આવત. બારણું રોકીને ઊભો રહેત. હાથ પકડીને બેસાડી દેત.

ના, ભાભી. તમારે હવે ક્યાંય જવાનું નથી. પગ પાસે બેસી જાત.

કાર્તિકને હસવું આવ્યું – આ બધા તરંગ વ્યર્થ હતા. પોતે ઘરમાં હોત તો એ કદાચ આવ્યાં જ ન હોત.

કલોલની શેરી અને મુંબઈના કોઈ શેઠનો બંગલો : એ બેની વચ્ચે બાવીસ વર્ષની ખાઈ હતી. સુમિત્રાભાભી શેઠશેઠાણીનું ગમે તેટલું આદર્શ ચિત્ર દોરે, છેવટે તો એ ઘરમાં એમનું સ્થાન હતું કામવાળી બાઈ તરીકેનું. એક અનાથ છોકરો નામે બાબુડિયો; તે બની બેઠો મોટો સાહેબ, બીજી બાજુ એનાં ગરવાં સમુત્રિભાભીને નોકરીમાં રૂપાંતર થઈ ગયું.

અને, નોકરડીની નાની ઓરડી સુધી પણ સીધા પહોંચી શકાયું નહીં હોય. કલોલ અને મુંબઈની વચ્ચે શું શું આવ્યું હશે એ તો એ પોતે જાણે અને, જેનામાં એમને ખૂબ શ્રદ્ધા હતી તે, એમનો ઈશ્વર જાણે.

સૂઈ જાઓ હવે? હા, આપણે તો હવે એ જ કરવાનું રહ્યું; એ.સી. ચાલુ કરી પંલગમાં પોઢી જવાનું.’ એને ઊભા થવાની ઉતાવળ નહોતી; વંદનાને પણ નહોતી. કાર્તિકને પોતાની પેલી ફરિયાદ યાદ આવી.

કલોલમાંથી તે રાતે ગયાં ત્યારે આવજો નહોતું કર્યું એની રીસ હતી. ભાભીને પોતાને પણ એનો વસવસો હશે તેથી બાકી રહી ગયેલું એ કામ આજે બાવીસ વર્ષે પૂરું કર્યું. બન્નેને આઘેથી જોઈ લીધા, એમની વહુના માથે હાથ મૂક્યો, બાબાને રમાડ્યો.

લ્યો, ભાભી તો ગંગા નાહ્યાં!’

કટુતાથી ઉમેર્યું, પાછળ એમના બાભૈની શી દશા થશે એની ચિંતા એમણે નહીં કરવાની.’

મને ભરોસો છે. આવશે.

તને ખબર નથી. તું એ સમાજ, એની ભાષા, એના શબ્દોની તાકાત નથી જાણતી. એ થોડાં જ આવનારી છે? એ તો જનારી છે.’

વંદના ઊભી થઈ. લાઈટ બંધકરીને એ કાર્તિકની પાસે જઈ બેઠી. અંધારામાં પતિપત્ની એકબીજાનો હાથ પકડીને બેસી રહ્યાં.

બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી

કીર્તિ રસોડામાં હતી. દાળનો વઘાર થઈ ગયો હતો અને કણક બંધાતી હતી. એની શૈલી પ્રમાણે કીર્તિ એકધારું રસોડામાં પાંચદસ મિનિટથી વધારે ટકી શકતી નહીં. કમરે સાડીનો છેડો ખોસી શાક સમારવું કે વઘાર કરવો એવું એકાદ કામ પતાવી આગળના ખેડમાં ઓટો મારી આવતી, અડધો કપ ચા જિતેન પાસેથી ભાગ પડાવીને પી લેતી અને છાપાના આગલા પાછળા પાને ઝડપથી નજર નાખી લેતી. એને ખબર હતી – સવારે સ્કૂર્તિ સાથે ઘરમાં બધે ફરતો આ આકાર જિતેનને ખૂબ ગમતો હતો.

કંઈક રકઝક જેવું સંભળાયું એટલે હાથમાં ચપ્પુ અને ટામેટા સાથે રસોડાના બારણા આગળ જઈને ઊભી રહી. કોઈ મળવા આવ્યું હતું એટલી ખબર તો હતી. એણે ચાનું પાણી પણ મૂકી દીધું હતું. વરંડામાંથી જિતેનનો દબાયેલો છતાં મજબૂત અવાજ સંભળાતો હતો પણ કંઈ દેખાતું નહોતું. એ ખસીને સોફા પાસે ગઈ અને બારીમાંથી જોયું. પેલા માણસે બદામી જેવા રંગનો જૂનો કોટ પહેરેલો હતો અને ધીમેથી, ખૂબ વિવેકપૂર્વક કંઈક વાત કરતો હતો. જિતેન એના ખભે હાથ મૂકી મક્કમતાથી એને વરંડાના ઝાંપા તરફ જવા સમજાવી રહ્યો હતો.

કીર્તિ બારીના સળિયામાંથી આ જોતી ઊભી રહી ગઈ. મોં સ્પષ્ટ દેખાતું નહોતું. એક જ વાર દેખાઈને એ ચહેરો જિતેનના વિશાળ ખભા પાછળ જતો રહ્યો હતો. કોટની ચાળ દેખાતી હતી. અને છત્રી.

એને થયું કંઈક કરે, કંઈક કહે જિતેનને, ત્યાં કૂકરની સીટી વાગી એટલે રસોડામાં દોડી ગઈ. ગેસ બંધ કરી બહાર આવી ત્યારે જિતેન બારણું બંધ કરતાં એની સામે જોઈ ધીમું ધીમું હસતો હતો.

કોણ હતું? ‘હતો એક.’

પણ મેં તો ચા મૂકી હતી–’ એનો જવાબ જિતેને આપ્યો નહીં. સોફા ઉપર બેસીને છાપું હાથમાં લીધું.

આમ કોઈને ધક્કા મારીને કઢાય? ધક્કા ક્યાં મારતો હતો? હું તો હળવેથી સમજાવતો હતો.’

એ રસોડામાં ગઈ. ફ્રિજ ઉઘાડીને પાણી કાઢ્યું. થોડુંક પીધું, બાકીનું ઢોળી દીધું. ત્યાં હાથમાં છાપા સાથે જિતેન અંદર આવ્યો. ‘દલવાડી નહોતો એક આપણી ઓફિસમાં? અત્યારે તો સુરેન્દ્રનગર છે. આ એનો કોઈ ઓળખીતો છે. પૈસા માગવા આવ્યો હતો.’

શાના પૈસા?’

લે! શાના પૈસા એટલે? લુઓ માણસ છે, પહેલાં પણ બેત્રણ વાર ઓફિસે આવીને લઈ ગયો છે.’

કેટલા માગ્યા હતા?’ શરૂઆત પાંચસોથી કરી હતી. છેવટે વસ સુધી આવ્યો હતો.’ એ નવાઈથી જિતેનની સામે જોઈ રહી. ‘તે તમે વીસ રૂપિયાની ના પાડી?

આ વીસ રૂપિયાની વાત નથી. સિદ્ધાંતનો પ્રશ્ન છે.’

બીજો પ્રસંગ હોત તો એણે જિતેન સાથે માથાકૂટ કરી હોત, એના આ સિદ્ધાંતો ઉપર કટાક્ષો પણ કર્યા હોત, પણ આજે ખૂબ નવાઈથી એની સામે જોઈ રહી મોં ફેરવી લીધું.

‘તમે નાહી લેજો ઝટ, જમવાનું તૈયાર છે.’

રોટલી બનાવતાં આ ભૂલવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ એક વાત મનમાંથી ખસતી, નહોતી. બદામી રંગનો કોટ અને છત્રી. એને થતું હતું – આમ કેમ હશે? આ જરૂરી હશે? જૂનો કોટ, છત્રી, વધેલી દાઢી…

ટચલી આંગળી તવીને અડકી ગઈ. તરત નળ ચાલુ કરીને નીચે હાથ તો ધરી દીધો પણ આંખોમાં પાણી આવી ગયાં.

– જિતેનના બૂટનો અવાજ દાદર ઉપર સંભળાયો અને થાળી લઈને બહાર નીકળી એ સાથે એક નવું વહાલ જિતેને માટે આવ્યું. આ એક વાત એને સમજાતી નહોતી. સવારે લેંઘા-ઝભ્ભામાં ફેંદાયેલા વાળ સાથે છાપું વાચંતો જિતેન અને નાહ્યા પછી તૈયાર થઈ જમવા બેસતો જિતેન. આમ તો કંઈ ટાપટીપ નહોતી. હંમેશાં ઘેરા રંગનું પાટલૂન અને આછા રંગનું શર્ટ, બાંય થોડીક વાળેલી. આટલી વાતમાં માણસના દેખાવમાં આટલું બધું પરિવર્તન થઈ જાય? અંદર વહાલ આવે, કંઈક ઝીણું બળે, ઊભરાઈ જવાય એટલો આ માણસ રૂપાળો લાગતો હતો. રૂપાળો અને જુદો. થોડોક અપરિચિત. એનું હાસ્ય પણ અજાણ્યું લાગે. જાણે કપડાં પહેરી ઓફિસે જવા તૈયાર થયો એટલે એનો એક પગ ઘર સિવાયની બીજી દુનિયામાં ચાલ્યો ગયો.

આજે વિશેષ વહાલ આવી ગયું. હાથ લંબાવીને માથાના વાળ ફેંદી નાખવાનું મન થયું. ફોડલાવાળા હાથે.

જમવાનું શરૂ કરતાં જ જિતેનનું ધ્યાન ગયું. એકદમ હાથ પકડી લઈ પૂછયું, ‘આ શું થયું?’

‘તમારી લાય.’

હળવેથી જિતેને આંગળીનો એ રતુંબડો ભાગ મોંમાં લઈ લીધો. આખા શરીરમાં ફરી વળતી ઝણઝણાટી સાથે કીર્તિને હાશ થઈ. મન ઊફરું લફરું હતું તે હેઠું બેઠું.

જિતેનના ગયા પછી બમણી તાકાતથી એ ઘરના કામમાં મંડી રહી. એનું ઘર છે. ચારે બાજુ અંધારું છે. ઘરની બહાર તરત જ ઝાડીમાં આકારો ઊભા છે. એ હાથ લંબાવે છે. લોહીવાળી આંખો ફાડીફાડીને એની સામે તાકી રહ્યા છે.

ના ભાઈ, ના. તમે જાઓ.

બીજી વાર જે બન્યું એની તો એ પૂરેપૂરી સાક્ષી હતી. રાતના દસેક વાગ્યા હતા. ટીવી બંધ કરીને બંને સૂવાની તૈયારી કરતાં હતાં. જિતેન પગ લાંબા કરીને કોઈ ચોપડી જોતો હતો. એ ટેબલ સરખું કરતી હતી.

બેલ વાગ્યો ત્યારે બારણું પણ એણે જ ઉઘાડ્યું અને એ સાથે ઠંડા પવનનો એક સપાટો આવ્યો.

જિતેને પૂછ્યું, ‘કોણ છે?

એ પાછી હટી ગઈ. જઈને ડાઇનિંગ ટેબલ પાસે બેસી ગઈ. જિતેને પરાણે કહ્યું, ‘આવો?

નમસ્તે સાહેબ, નમસ્તે બહેન.’ છત્રી બારણા સાથે અને પછી ટીવીના બોકસ સાથે અથડાઈ. એ આવીને ખુરશીના છેડા ઉપર બેસી ગયો.

સારું થયું સાહેબ મળી ગયા, નહીં તો મારે તો મારીને ઉપાધિ જ થવાની હતી!

જિતેનની અને કીર્તિની નજર મળી. જિતેનનો સંદેશો બહુ સ્પષ્ટ હતો – ના, ઊભા થવાની જરૂર નથી. ચા-પાણી કંઈ નથી કરવાં. બેસ! તે દિવસે દયા ઊભરાઈ જતી હતી ને? હવે થાય તે નાટક જો,

જિતેને હસીને કંઈક ઊંચા અવાજે પૂછયું, ‘શું કાકા, મજામાં?’

‘આપણે શું દુઃખ હોય?

અત્યારે કેમ ઊતરી પડ્યા?

એ જ તો કહું છું. બધું બસસ્ટેન્ડ પર મૂકીને આવ્યો છું. ટ્રાફિક કન્ટ્રોલર ઓળખીતો નીકળ્યો. કહે, શેઠ તમતમારે મૂકીને જાઓ.’

‘શું મૂકીને આવ્યા ’ માતાજીનો મુગટ?’ મુગટ?’

ટ્રસ્ટીઓને બધાને વિશ્વાસ ને? આવું કામ હોય એટલે સહુ આપણને યાદ કરે. કહે, બીજા કોઈનું કામ નહીં. અને આપણે એવું કે ધર્માદું કામ.’

જિતેને ઠાવકાઈથી કહ્યું, ‘એ ખરું, પણ અહીં કેમ પધરામણી કરી?’

આ જુઓ! આ જુઓ! એ માણસ કોટ કાઢવા લાગ્યો એટલે જિતેન અડધો ઊભો થઈ ગયો. ‘એ કોટ રહેવા દો. કંઈ જોવું નથી. શું થયું એની વાત કરો.’

અહીં જિતેને કીર્તિ સામે જોયું. એ ઇશારો પણ સ્પષ્ટ હતો. આ ગંદકી એ ન જુએ તો સારું.

એ ઊભી થઈ. રસોડામાં જતાં આટલું સંભળાયું : ખિસું કપાઈ ગયું!’

રસોડામાં કંઈ કામ નહોતું. થોડી વાર પ્લેટફોર્મ પાસે ઊભી રહી ભગવાનના ફોટા સામે જોઈ રહી. પછી પાછળનું બારણું ઉઘાડીને ચોકડી પાસે ગઈ. કંઈ ખબર પડતી. નહોતી. કોઈ રેખા પકડાતી નહોતી. આ માણસ તો ખભેથી વળી ગયેલો હતો. માથાના બધા વાળ ધોળા હતા. આંખો ચકળવકળ થતી હતી.

બહારના અંધકારમાંથી નીકળીને એક ખરબચડો હાથ એના માથા ઉપર મૂકાતો હતો.

એ ઝડપથી પાછી ફરી. પાણીનો પ્યાલો લઈને આગળના ઓરડામાં પ્રવેશી ત્યારે લગભગ તે દિવસવાળું જ દશ્ય ભજવાઈ રહ્યું હતું. જિતેન પેલાના ખભે હાથ મૂકી એને બારણા તરફ ખસેડી રહ્યો હતો. છત્રી પગ પાસે અટવાતી હતી.

લો. પાણી પીઓ.’

બંનેની વચ્ચે પ્યાલો ધરીને એ ઊભી રહી. જિતેનની સામે જોયું પણ નહીં. પેલી આંખો એની ઉપર મંડાઈ. પછી પ્યાલો લઈને ઘટગટ પી ગયો. પાણી પીવાની રીત પણ અણઘડ હતી. એમાં એક પ્રકારનો રઘવાટ હતો. ગટગટ અવાજ થયો, ખાસું પાણી મોંની બે બાજુથી કોટ ઉપર ઉતર્યું, સુક્કા ગળા ઉપર ઊપસી આવેલી નસો ઉપરનીચે નાચ્ચે ગઈ.

પ્યાલો પાછો આપતાં એણે દલીલનું નિશાન કીર્તિને બનાવી.

પચીસ-પચાસ રૂપિયા આપ્યા હોત તો શું જાત? બીજું કંઈ નહીં, ટિકિટ-ભાડું, પાંચ-દસ વધે તો કંઈ ખાઈ લઉં. આ તો ખિસું કપાયું એટલે. અને આમે બહેન, ધર્માદું કામ છે, પુણ્ય થશે!’

ખાલી પ્યાલો લઈને એ પાછી વળી ગઈ. આ બધી વાત દરમ્યાન એણે જિતેન સામે જોયું નહોતું. જોવું પણ નહોતું. પાણી લઈ એ બંનેની વચ્ચે જઈ ઊભી રહી એનો શો અર્થ થતો હતો એ જિતેને સમજવાનું હતું. એ ભાષા જિતેન સમજે જ. એણે સમજવી જોઈએ જ.

જિતેન પેલાને વળાવીને આવ્યો ત્યારે એ પથારીમાં સૂઈ ગઈ હતી. પાસે લાંબા થતાં જિતેને કહ્યું, ‘આ બધા માણસોનું તો આવું. રોજ કંઈ ને કંઈ તુક્કા. આજે વળી માતાજીનો મુગટ અને ખિસું કપાવાની વાત આવી. દસવીસ રૂપિયાનો સવાલ નથી, પણ –’

મોં ફેરવી અંધારામાં એની સામે તાકતાં કીર્તિએ કહ્યું મેં તમને કંઈ કહ્યું? કહ્યું કે પૈસા આપવા જોઈતા હતા?’

બહુ ફરિયાદ નહોતી, પણ થતું હતું કે તપેલીમાં બપોરનો થોડોક ભાત પડ્યો હતો. રાતનું ભીંડાનું શાક એકાદ ચમચો વધ્યું હતું અને દોઢેક ભાખરી હતી. બધું ભેગું કરીને આપ્યું હોત તો રસોડાની પાછળ ઊભા પગે બેસીને ખાઈ લેત.

જમણો હાથ ગાલ નીચે હતો. એની ઉપર ધીમે ધીમે આંખોમાંથી ટીપાં પડતાં હતાં. પાણી આપતાં આ હાથને પેલા ખરબચડા હાથનો સહેજ સ્પ થઈ ગયો હતો.

એ ઓટલા ઉપર બેઠી હતી. રાત પડવા આવી હતી અને ઘર સામે લીમડા ઉપર. ખૂબ કાગડા બોલતા હતા. એને રડવું આવતું હતું અને ઊભા થઈને નાસી જવાનું મન થતું હતું પણ ઊભા થવાતું નહોતું અને બીક લાગતી હતી. ઓટલાની આજુબાજુ બધા છોકરા ઊભા હતા અને પાછળ આખી શેરીનાં બૈરાં ફુગ્ગા વેચવા આવતો પેલો ડોસો પણ છેટે લીમડા નીચે ઊભો ઊભો દાંત કાઢતો હતો. એની સામે બેઠેલો માણસ તો આ બધું જોતો જ નહોતો. એકધારો હસતો હસતો એની આંખોમાં તાકી રહ્યો હતો. અને થેલીમાંથી કંઈક કંઈક કાઢીને એની સામે લંબાવતો હતો – લે, તારે માટે રમતિયું. રમકડાને કહેતો હતો ‘રમતિયું – અને એ… આ ઘાઘરી-પોલકું. આ ઘૂઘરો બધા ખૂબ હસતા હતા અને તાળીઓ પાડતા હતા. એને પણ સમજાતું હતું. હવે એ ઘૂઘરો રમે એવડી રહી નહોતી. અને આજકાલ છોકરીઓ ઓછી ઘાઘરી-પોલકું પહેરે છે? પણ પેલાની આંખો જોઈને, કંઈક બીકથી, એણે હાથ લાંબો કર્યો ત્યાં એકદમ ઘરમાંથી આવીને બા એનો હાથ પકડીને ખેંચી ગઈ. જાળીમાં પેસતાં બાએ ટોળા સામે એક નજર નાખીને આટલું જ કહ્યું, ‘શું જોણું છે તે બધાં ભેગાં થયાં છો? એ સાથે જ સહુ નીચું ઘાલી આઘાપાછાં થઈ ગયાં.

તે રાત્રે મોડે સુધી તે માણસ ઓસરીમાં કુંભી પાસે બેસી રહ્યો. હજુ કોટ કાઢ્યો નહોતો. અને છત્રી પાસે જ પડી હતી. બા રસોડું અને આંગણું કરતી હતી એની સામે જોયા કરતો હતો. બા થોડી થોડી વારે કીર્તિની ખાટલી પાસે આવી જતી હતી. ઓઢવાનું સરખું કરી જતી હતી, એને કંઈક આપી જતી હતી. બાની આંખોના એ ભાવ એને આજે પણ યાદ હતા. કોઈ રીતે એ ભાવ પૂરા સમજી શકાય એમ નહોતા. બા થોડી થોડી વારે સાડલાના છેડાથી આંખો લૂછતી હતી. એ આંખોમાં શરમ હતી પણ એ સાથે ઝટ ન પકડાય એવી એક હાસ્યની રેખા પણ હતી. માટે તો બાએ એની ખાટલી. ઉપર બેસી એના માથે હાથ મિક્યો ત્યારે અચાનક એ એની કોટે વળગીને રડી પડી. હતી – ‘બા, બાપા ” એક શબ્દમાં જ તે દિવસની ઘટનાનું રહસ્ય એના હોઠેથી નીકળી ગયું હતું. એ પછીના થોડાક દિવસોની બહુ મીઠી સ્મૃતિઓ એને હતી.એ એમના ખોળામાંથી ઊતરતી જ નહોતી. બા શીરો બનાવતી, સુખડી બનાવતી અને કહેતી ‘ક્યાંય જવું નથી. બે ટાઇમ સરખું ખાઓ. જુઓ ને, શરીર કરી નાખ્યું છે?

બીજો પ્રસંગ મામાનો યાદ હતો. હરિમામા આવે એટલે આંગણામાં ખાટલો ઢાળી, પાછળ બે ઓશીકાં મૂકી પગ ઉપર પગ ચડાવીને બેસે. બાનું રડવાનું ચાલું હોય પણ બાની સામે જુએ નહીં અને એને ખોળામાં બેસાડી વાતો કર્યે જાય એટલે એ ચિડાય. મામાને બાની કંઈ પડી જ નહીં હોય. ‘કીતુ બેટા, કીતુ બેટા’ કર્યે જાય. પછી બાને કહે, ‘આને મોકલો મારી સાથે. આનંદપુર નિશાળમાં દાખલ કરી દઈએ.’ એ ખોળામાંથી ઊતરીને નાસવાનું કરતી હતી ત્યાં મામાએ એનો હાથ પકડી રાખ્યો. શેઠ કેમ નથી દેખાતા. શેઠ” મામા આવે છે એ એને ગમતું નહીં. કોઈવાર કહે . ક્યારેક કહે શેરદલાલ.’ ‘કયાં ગયા શેરદલાલ?’

પોલીસ આવી ત્યારે ઓટલા ઉપર બા એના માથામાં ઘસી ઘસીને તેલ નાખતી હતી અને લીમડાના થડ ઉપર ખિસકોલી ઉપર-નીચે કરે એની સામે જોતાં ડોક ઉપરનીચે થાય એટલે થોડી થોડી વારે સહેજ ચોટલો ખેંચી બરડામાં ધીબો મારતી હતી. આખી શેરીમાં હેઈ… હેઈ..’ થઈ ગયું અને લોકો જ્યાં હતા ત્યાં ઊભા થઈ ગયા. બાએ પહેલું કામ એને રમીલાકાકીને ભળાવવાનું કર્યું – ‘આ છોડીને જરા સાચવજો. ત્રણ પોલીસવાળા હતા એમાં એક દાઢીવાળો હતો અને એક ચમવાળો. બધા મૂંગામતર. કોઈ કંઈ બોલે જ નહીં. બા જાળી વચ્ચે ઊભી રહી અને કહે ‘ના, હું કંઈના જાણું. ઘરમાં ના પેસવા દઉં.’ પછી ત્રણચાર મોટા આવ્યા. બાને સમજાવી. લાજ કાઢતીકને બા ખસી ગઈ. એણે પહેલી વાર શબ્દ સાંભળ્યો. ઝડતી. બધા કહે – ઘરની ઝડતી લીધી. રેલવેમાં ચોરી થઈ છે. એ રડતી હતી. બાને પકડી જશે? પોલીસવાળા મેડી ઉપરથી નીચે ઉતર્યા. ચરમાંવાળાના હાથમાં દડો હતો. ઓટલા ઉપર ઊભો ઊભો બીજા હાથની હથેળીમાં મારતાં કહે, ‘કહાં ગયા સાલ્લા! પોલીસ તો ચાલી ગઈ હોત પણ ટોળામાંથી કોઈએ બૂમ પાડી. ભાવસારની દુકાનમાં… થોડી વારે આખું સરઘસ પાછું શેરીમાં આવ્યું. બદામી રંગનો કોટ દેખાયો અને એ રમીલાકાકીનો હાથ છોડાવીને દોડી પણ કોઈએ કમરમાંથી પકડીને ઊંચકી લીધી અને એના હાથપગ હવામાં વીંઝાવા લાગ્યા. પછીથી બધાં વાતો કરતાં કે મેડી ઉપર લઈ જઈને લુગડાં ઉતરાવીને માર્યો. ‘લૂગડાં ઉતરાવીને એવું નહીં, ‘નાગો કરીને એમ જ બધાં બોલતાં. એ બાની સામે જોયા કરતી. બા એને ખોળામાં લઈ કહેતી – ‘મારીને હાડકાં ભાંગી નાખ્યાં.

એ પછીના દૃશ્યમાં ઘર આગળ ટેમ્પો પડ્યો હતો અને માણસો પેટીઓ અને ખાટલા ઉપાડી ઉપાડીને મૂકતા હતા. હરિમામા પાડોશી પાસેથી ખુરશી માગી ઓટલા ઉપર બેઠા હતા. એને સમજ પડતી નહોતી. રજાઓમાં મામાને ઘેર જવાનું હોય એવું જ લગભગ લાગતું હતું. પણ થોડું કંઈક જુદું હતું અને અસ્પષ્ટ બીક લાગતી હતી.

આ ઘેર પાછા નહીં આવવાનું હોય? આ ઓટલો, આ લીમડો? નિશાળનું દફતર બાથમાં લઈ ઊભી હતી અને બધાની સામે જોતી હતી. છેલ્લે કોઈએ ઊંચકીને લંબાવી તે મામાએ ડ્રાઇવરવાળી કેબિનમાં બાની પાસે બેસાડી. શેરીનાં સહુ નીચે તડકામાં ઊભેલાં તે હાથ જોડીને બોલ્યાં ‘જેશીકૃષ્ણ’ એટલે એ પણ બોલી ‘જેશીકૃષ્ણ.’

ટેમ્પો ઊપડ્યો. અને એને શું થયું તે બાની કોટે વળગી રડી પડી. અને બોલી, બા, બાપા!’ એ સાથે બધે સન્નાટો થઈ ગયો અને ઘરરર કરતો ટેમ્પો શેરીની બહાર નીકળી ગયો.

એ પછી એ હોઠે એ શબ્દનો ફરીથી ઉચ્ચાર થયો નહોતો. એ ઘરમાં ક્યાંય. એ વ્યકિતનો ઉલ્લેખ પણ થયો નહોતો. એક બદામી રંગનો કોટ એના લગ્ન વખતે ચોરીથી દૂર ભિખારીઓના ટોળા વચ્ચે દેખાયો હતો. પણ એ તો એની ભ્રમણા ભીની આંખોનાં તરકટો.

જિતેને ખૂબ આનંદમાં હોય ત્યારે કંઈક ગાય – પંછી બનમેં પિયા પિયા ગાને લગા’, એના ખભે માથું ઢાળીને એના કાનની બૂટ હોઠ વચ્ચે લઈને મમળાવે. બહુ વહાલા આવે ત્યારે ડાર્લિંગમાંથી થઈ જાય ‘મારો દીક્કો. એને ઘણું થતું હતું કે પૂછે – આ પેલા આવ્યા હતા ને, તે દલવાડીભાઈને… શું થાય? ખરેખર સગા થાય? પાંચ વર્ષની ઉંમરે જોયેલી રેખાઓ એકે સ્મૃતિમાં રહી નહોતી અને આમે ઘરડા માણસો બધા સરખા લાગે.

પણ અંધારામાંથી લંબાઈ લંબાઈને હાથ તો એની સામે યાચના કર્યું જ જતા હતા.

માટે તે દિવસે તે દોડી.

માથું દુખતું હતું એટલે વહેલી સૂઈ ગઈ હતી. બાર ટીવી ચાલુ હતું એટલે હશે, શરૂઆતમાં એને કંઈ સંભળાયું નહીં. પછી કંઈક ઊંચા અવાજો સંભળાયા. એ ઊભી થઈ, બારણાને ટેકો દઈને ઊભી. આંખોમાં બત્તીનું અજવાળું વાગતું હતું એટલે આડો હાથ ધરવો પડ્યો. ત્યાં ભારે આંખોને દેખાયું.

અરે જિતેન, તમે આ શું કરો છો? જોતા નથી કોને –

જિતેને પેલાને ધક્કો મારી બારણું પછાડીને બંધ કરી દીધું અને એ રસોડાના પાછલા બારણે ગઈ, વચ્ચે પ્લેટફોર્મ ઉપર નજર પડી, બે કેળાં અને બે રોટલી દેખાયાં તે ઝાપટ મારીને લઈ લીધાં, પછી દોડી, ઝાંપાની બહાર જઈ જોયું. ત્યાં કોઈ નહોતું એટલે ઉઘાડા પગે અંધારામાં સોસાયટી વચ્ચે દોડતી નાકા સુધી પહોંચી.

ત્યાં બે બાજુ નજર કરી પણ કોઈ હતું નહીં. કોટ, છત્રી, કંઈ દેખાયું નહીં.

નાકા પાસે પીપળાનું ઝાડ હતું. બે કેળાં અને રોટલી એણે હળવેથી એના થડ પાસે મૂકી દીધાં.

વિશાખાનો ભૂતકાળ

વિશાખાને જોઈ એ પછી થોડા જ દિવસોમાં એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે આ સ્ત્રી મજબૂત ભૂતકાળ ધરાવતી હતી. આમ તો આ વાત ઘણી સૂક્ષ્મ હતી. કોઈને ઝટ દેખાય નહીં. એ સહુની સાથે હસીને વાત કરતી પણ એમાં એક જાતનું દૂરત હતું. વાત કરતી હોય ત્યારે બધાંથી ચારપાંચ ફૂટ દૂર ઊભી રહેતી અને વાત સાંભળવાનો, એમાં રસ લેવાનો પ્રયત્ન કરતી હોય એવું લાગતું. બોલવું, ચાલવું, ડોક ફેરવવી, પાણીનો પ્યાલો લઈ હોઠે અડાડવો – બધી ક્રિયાઓ ધીમેથી કરતી એટલે એની આજુબાજુની સૃષ્ટિ સાથે એનું આંતરિક ઘડિયાળ થોડીક ઘડીઓ ચૂકી ગયું હોય એવું લાગતું. આજુબાજુની ગતિ સાથે એનો તાલ મળતો નહોતો અથવા એ મેળવવા માગતી નહોતી. બધી દોડધામ એ શાંતિથી, અદબ વાળીને ઊભા ઊભા જોયા કરતી હતી. બધાં ચાલ્યાં? – તો જાઓ. આ ફાઈલ? હા, આ ફાઈલ. એનું શું હતું? જાણે ગાયોના ધણમાંથી છૂટી પડીને એક ગાય બધાંથી દૂર ક્ષિતિજ સામે તાકતી ચાલતી હતી. એને જોઈ લાગતું હતું કે આ સ્ત્રી અહીં નથી. એ સતત કોઈ બીજી જ જગ્યાએ છે.

નવું માણસ, એમાં વળી જુવાન છોકરી અને તે મુંબઈથી બદલી થઈને આવેલી એટલે શરૂઆતમાં એનામાં બહુ રસ રહ્યો. ફાવે છે ને અમારા ગામમાં? આમ તો સાવ ગામડું નથી. ગાયકવાડના વખતમાં ખૂબ જાહોજલાલી હતી – આવી વાતો ખૂણાના એના ટેબલ પાસે જઈ લોકો કરી આવતા. મકાન માટે ગોવિંદચકલું અને નીચો ભાટવાડો એવાં સૂચનો પણ થયાં પણ વ્યવસાયી મહિલાઓની એક હોસ્ટેલમાં એને જગા મળી ગઈ.

ઑફિસમાં ઘણી સ્ત્રીઓ કપડાંની અને વાળની ટાપટીપ, આની તેની સાથે બોલા અબોલા, હાસ્યની અને ઇશારાઓની આપલે અને સંબંધોનાં અસ્પષ્ટ કૂંડાળાં – આવા કારણે પોતાની આજુબાજુ રસનું એક કેન્દ્ર સતત જાગ્રત રાખ્યા કરતી. વિશાખાની બાબતમાં આવું ન બન્યું એનાં કારણો સ્પષ્ટ હતાં પહેલી નજરે ધ્યાન જાય એવું એનામાં કંઈ હતું નહીં અને જે હતું એને આકર્ષક બનાવવાનો કશો પ્રયત્ન એ કરતી નહીં. સૂકા ચહેરા ઉપર ગાલનાં ઊપસેલાં હાડકાં તરત ધ્યાન ખેંચતાં. આંખોની આજુબાજુ કુંડાળાં હતાં. માથાના વાળ આછા થઈ ગયા હતા તે કોઈ ટાપટીપ વગર રબરબેન્ડથી બંધાયેલો હતો તે પહેર્યા કરતી. હમણાં તાવમાંથી ઊઠી હોય એવી ફિક્કાશ ચામડી અને નખમાં હતી.

એક દિવસ ઑફિસેથી છૂટીને ઘેર જતાં મારી નજર પડી. ફૂટપાથ ઉપર મારાથી થોડેક આગળ એ ધીમે ધીમે ચાલતી હતી. અમારી વચ્ચેનું એ થોડાંક ડગલાંનું અંતર કાપવું સહેલું નહોતું, કદાચ એ દિવસે કે પછી ક્યારેય એ મારાથી કાપી શકાયું ન હોત, પણ અચાનક એ એક દુકાન આગળ ઊભી રહી અને મારી રાહ જોતી હોય એમ મારાં પગલાં સામે તાકી રહી.

સહેજ અચકાઈને હું એની પાસે પહોંચ્યો ત્યારે એ બોલી, ‘તમારા ગામમાં કોઈ વસ્તુ તો મળતી નથી.’

કેમ, કેમ?’ કહેતાં હો તો હાથી પણ હાજર કરી દઉં, કાનનાં કુંડળ લાવી દઉં – એવા ભાવથી મેં પૂછ્યું.

તો થોડીક મદદ કરશો? શું લેવાનું છે?’ ‘સાણસી અને ગળણી.

ગળણી, ગળણી, ચા ગાળવાની ગળણી… આવો મંત્ર મારા કાનમાં ગુંજવા લાગ્યો. મેં આજુબાજુ નજર કરી – કોઈ ફેરિયો કે સેલ્સમેન આ અપાર્થિવ પદાર્થો વેચે છે? મને એકાદ-બે ચોપડીઓની દુકાનોની ખબર હતી, ક્યારેક ઘર માટે મીઠાઈ કે ફળ ખરીદવાનાં હોય, પણ રસોડાનાં સાધનો મારા કાર્યક્ષેત્રની બહાર હતાં.

ખાસ મુશ્કેલી પડી નહીં. એકાદ-બે જગ્યાએ પૂછીને અમે એક દુકાન શોધી કાઢી. એ બે જાદુઈ વસ્તુઓ થેલામાં પુરાઈ ગઈ એટલે મેં પૂછયું, ‘હોસ્ટેલમાં રસોડું નથી?’

‘રસોડામાં ચા નથી મળતી. ગાલિબસાહેબના શરાબ જેવું છે. એની વ્યવસ્થા ઇન્સાને ખુદ કરવી પડે છે.’

‘તો પછી આટલા દિવસ–’

દરેક વસ્તુનો વિકલ્પ હોય છે. એ ન હોય તો ન ચાલે એવું નહીં. કોઈ વગર અટકી પડતું નથી.’

ફૂટપાથ ઉપર અવરજવર વધારે હતી. ખસીને એક ઝાડના થડ પાસે ઊભા રહેતાં એણે કહ્યું, ‘એક જૂના ટુવાલનો ટુકડો છે. એનાથી બે હાથે પકડીને તપેલી ઉતારવાની. એ થઈ ગઈ સાણસી.’

‘અને ગળણી?

છાપાના કાગળનો કકડો તપેલીની કિનારીએ મૂકીને ચા કપમાં કાઢવાની. સાચવીને રેડવું પડે પણ ચા લગભગ ગળાઈ જાય. થોડાક કૂચા ચામાં આવી જાય તે બેઠાં બેઠાં ધીમે ધીમે ચાવવાના.’

પછી ઉમેર્યું, ‘બોલો, એવું છે.’

અમે ઊભાં હતાં ત્યાં એની પીઠ પાછળ જ એક નાની હૉટેલ હતી. અમે એને કૉફીહાઉસ કહેતા. તે દિવસે ખૂબ ઇચ્છા છતાં હું કહી શકાયો નહીં. મેં કહ્યું હોત તો એ કદાચ આવી હોત. બીજા સંવાદો પણ સૂઝયા – તમારી ચા પીવા એક વાર હોસ્ટેલ ઉપર આવવું પડશે… પણ એનો ઉપયોગ થઈ શક્યો નહીં.

એ પછી ક્યારેક હું રિસેસમાં એની પાસે જઈને બેસતો. અનિલ ગોર અને મયૂરી ઠાકર પણ એમાં જોડાયાં અને એમ ખૂણામાં અમારી નાની ટી-કલબ બની. અમારાં મયૂરીબહેન ડબ્બામાં ઢોકળાં, ખાખરા, સાબુદાણાની ખીચડી આવું આવું લાવે. ક્યારેક અમે સેન્ડવિચ જેવું કંઈક મંગાવીએ. આ બધું જેના ટેબલે છાપાના કાગળ ઉપર પથરાતું એ તો ખાસ ખાતી નહીં. ખૂબ આગ્રહ થાય તો એકાદ ટુકડો મોંમાં મૂકતી. એને એક વસ્તુનો શોખ હતો અને એની એ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જાહેરાત કરતી, ‘આઈ લાઈક ટી.’

ચા થોડીક ઠંડી થવા દઈને નિરાંતે પીએ અને મયુરીબહેનની છૂટા કંઠે થતી વાતો સાંભળે. મયૂરીબહેનની વાતોમાં તો સાડીનાં સેલ અને નવાં ફિલ્મી ગીતો બધું આવે. એમની હાજરીમાં કોઈ વસ્તુની ટીકા ન થઈ શકે. ઘોંઘાટ કે નવી ફિલ્મો કે આજનું રાજકારણ કશા અંગે ઘસાતું બોલાય તો એમની એક જ દલીલ હોય, ‘એવું કેવી રીતે કહી શકાય? દરેક પોતપોતાની રીતે સાચું હોય છે. એમની સામે રાવણ કે દુર્યોધનની ટીકા ન થઈ શકે એમ યુધિષ્ઠિરનું પણ ઘસાતું ન બોલાય. એક તણખલા જેવડું તર્કનું દાતરડું લઈને આ સ્ત્રી ચારે બાજુ તલવારની જેમ એના પટા ખેલતી હતી. હાથમાં ચાનો કપ રાખીને વિશાખા એમને સાંભળતી ઓછી હોય અને જોતી વધારે હોય એમ હસ્યા કરતી.

એક વાર અનિલ ગોરે ધડાકો કર્યો. વિશાખાને સીધું જ પૂછ્યું, પ્રેમ વિશે તમે શું માનો છો?’

યુદ્ધમાં બે પગ ગુમાવી બેઠેલા સૈનિકને કોઈ બાળક યુદ્ધ વિશે પૂછતું હોય એવું મને લાગ્યું. સાથે એકદમ ચિંતા પણ થઈ. વિશાખા શું કરશે, શું જવાબ આપશે?

જોકે એને જવાબ આપવો પડ્યો નહીં મયૂરીબહેન અનિલની સામે ઘૂરક્યાં, તમે શું માનો છો એ કહો ને!’

‘હું તો માનું છું કે પ્રેમ જેવું કંઈ છે જ નહીં.’

એવું કેવી રીતે કહી શકાય? બધી બનાવટ ચાલે છે. પ્રેમના નામે માણસ પોતાની જરૂરિયાત સંતોષવા મથે

આખી દુનિયા ખોટી અને એક તમે જ સાચા?’ એવું મેં ક્યાં કહ્યું?’

‘આટઆટલાં માણસો દુનિયામાં પ્રેમ કરે છે તે ખોટાં? છાપામાં કેવું કેવું આવે છે. માણસો ઝૂરે છે, મોતને વહાલું કરે છે –

ચમાં પાછળ રાંક આંખોવાળી ભક્તાણી જેવી આ સ્ત્રી વિશ્વના પ્રેમીઓની વકીલાત કરતી હતી ત્યારે હું વિશાખાની સામે જોઈ રહ્યો હતો. પહેલાં એ કંઈક ચિંતા સાથે અનિલ સામે જોતી રહી. એક તબક્કે હસવું રોકી શકી નહીં અને મોં આડે હથેળી ધરી ખડખડાટ હસી પડી.

મેં પૂછ્યું, ‘કેમ?’

પેલાં બંનેની શાલેય પ્રવૃત્તિ અટકી. વિશાખાએ પાણીનો ગ્લાસ હાથમાં લીધો અને આંખો લૂછી.

તે સાંજે રસ્તામાં મેં પૂછ્યું, કેમ આટલું હસવું આવ્યું?’ પેલું કૉફી હાઉસ સામે જ હતું. એણે કહ્યું, ‘કૉફી પીશું?

અને એ થેલો છાતી સાથે દબાવીને મારી આગળ થઈ અને ખૂણાના એક ટેબલ ઉપર જઈને બેઠી.

અનિલ ગોરે જે વિષય છેડ્યો હતો તે આમ તો બહુ અનુકૂળ હતો. આ વિષયની ચર્ચા બે માણસોની વચ્ચે સંવાળાં જાળાં રચે છે. આજે પણ એ ચર્ચા ચાલુ રાખી શકાઈ હોત પણ વિશાખા પાસે આવી બનાવટી વાતો કરવી એ મારે માટે શક્ય નહોતું.

કૉફી પીતાં પીતાં મેં પૂછ્યું, ‘ફાવી ગયું અમારા ગામમાં

મને તો ગમે છે. થોડાક ખાલી રસ્તા, ગાયો અને પેલી નાની ટેકરી, એણે બારીના કાચની આરપાર જોઈ રહેતાં કહ્યું.

‘હોસ્ટેલમાં જમવાનું કેવું હોય છે?’

એ, આ લોકો સાંજે ખીચડી અને દૂધ આપે છે ક્યારેક! ઘેર તો આવું ખાધું નહોતું પણ અહીં બધું ભાવે છે. ભેગું કરીને પી જવાનું.

વિશાખા, હોસ્ટેલમાં ફાવે છે?

એનો જવાબ એણે તરત આપ્યો નહીં. એની પાતળી આંગળીઓ કપની કિનારી ઉપર ફર્યો ગઈ. થોડી વારે બોલી, ‘આવી જગ્યાએ જ્યાં મોટી ઉંમરની સ્ત્રીઓ એકલી રહેતી હોય ત્યાં – તમને કદાચ આ નહીં સમજાય – વાતાવરણમાં એક જાતનો તનાવ રહ્યા કરે છે. કશાકનો મોટો ઢગલો છાતી ઉપર હોય–’

‘શાનો ઢગલો?’

‘તમને નહીં સમજાય. આ સ્ત્રી હોવાની વાત છે. એને બહારની ઘટનાઓ કે કોઈ કરૂણ બનાવો સાથે સબંધ હોય એવું પણ જરૂરી નથી. સ્ત્રી હોવું, સ્ત્રીનું શરીર અને મન ધરાવવું. પણ છોડો આ વાતો. કૉફી પીઓ. એ મહત્ત્વનું છે. પેલી ટેકરી ઉપર ચાલવા જવાનું મન થાય છે.’

ઝડપથી એ વિષય બદલતી હતી. છોડો આ વાતો, તમને નહીં સમજાય – આવા શબ્દો કંઈ પ્રીતિકર નહોતા.

કેવી લાગે છે, નહીં? ક્યારની ઊભી હશે?’ કોણ?’ પેલી ટેકરી.’

મારું મન દોડીને ટેકરી ઉપર એની સાથે થઈ ગયું. કૂણાં ઘાસ ઉપર એના ઉઘાડા પગની પાની મુકાતી હતી. એક પથ્થરની ધાર ઉપર પગ આવ્યો અને મેં દોડીને ત્યાં હોઠ મૂકી દીધો.

મેં કહ્યું, ‘યુગોથી અંધારામાં એ તો એમ જ ઊભી છે.

એનું કોઈ નહીં? હજુ એ બારીની બહાર જોઈ રહી હતી. એને ક્યાં કોઈની જરૂર છે? તમે ગયા છો. કોઈ વાર?’

વિશાખા, આ ગામમાં જ જન્મીને મોટો થયો છું. નાનો હતો ત્યારે ભાઈબંધો સાથે ત્યાં ખૂબ રખડ્યો છું. ઉપર માતાજીની દેરી છે અને નાનું ભોંયરું છે. એ ભોંયરામાં હજુ મારી બાળપણની સંતાડેલી લખોટીઓ હશે. વર્ષોથી લગભગ સાંજે ચાલવા ત્યાં જ જાઉં છું.’

થોડુંક અટકીને મેં ઉમેર્યું, – ‘એકલો.’

ત્યારે ઊભા થયેલા મૌનમાં એક પ્રશ્ન અમારી બંનેની વચ્ચે ધ્રૂજતો ધ્રૂજતો લટકી રહ્યો, ‘એક વાર સાથે જઈશું? થોડીક ક્ષણો ધૂજીને એ ઓગળી ગયો.

એ પ્રશ્ન પુછાયો નહીં પણ એ વાત મેં બીજી રીતે, ઘણા વિશાળ અને સ્પષ્ટ અર્થો સાથે કરી. હથેળી ઉપર મોં ટેકવી એની સામે સ્થિર નજરે જોઈ રહેતાં મેં કહ્યું, મને એકલતાની બીક લાગે છે.’

એણે થેલો સંભાળતાં કહ્યું, ‘એનો કોઈ ઉપાય નથી. પોતાની એકલતામાં દરેકે એકલા ભટકવાનું હોય છે.’

હું ઊભો થયો નહીં. કૉફીના ખાલી કપને રકાબીમાં ફેરવતો બેસી રહ્યો. એ ખભે થેલા સાથે ઊભી ઊભી મારી સામે જોઈ રહી. પછી એકદમ હસીને બોલી, ‘તમે તો. બહુ રોમેન્ટિક માણસ લાગો છો!

આ શબ્દો લપડાક જેવા હતા. અન્ય કોઈ સ્ત્રીના મોઢે આવા સંજોગોમાં બોલાયા હોત તો સ્પષ્ટ ઉપહાસ અને અપમાન જેવા લાગ્યા હોત.

શું હતી વિશાખા? એ કોણ હતી? કંઈ સ્પષ્ટ પકડાતું નહોતું પણ આછાઆછા ઓળા મનમાં ઉપસ્યા કરતા હતા. આ સ્ત્રી નવીનકોર નહોતી. કોઈ યંત્ર, ઘડિયાળ કે રેડિયો, બંધ પડવું હોય તે સરખું કરી મૂકયું હોય તો જરૂરી કામ તો આપે. એ રીતે એ ઑફિસનું કામ કરતી હતી, હોસ્ટેલમાં રહેતી હતી, થાકેલા સ્વરે થોડીક વાતો પણ કરતી હતી. બીજી એક વાત હતી. એની સાથે સતત એક બીજી હાજરીનો અનુભવ થયા કરતો. એની આંખોમાં, ભાષામાં, મૌનમાં જાણે કોઈ બીજું હાજર હતું. ભૂતમાં માનવા જેવી હાસ્યાસ્પદ વાત હતી, પણ મને તો એક આકૃતિ પણ દેખાતી હતી – થોડીક મોટી ઉંમર, સફેદ વાળ.

મારાથી વિશાખાને કંઈ પૂછી શકાયું નહીં. એના મનમાંતો પ્રવેશ ન જ થઈ શક્યો પણ એના ઘર અને કુટુંબ વિશેની સાદી વાતો પણ થઈ શકી નહીં. માણસ રણમાં છૂટા ઊભેલા ઝાંખરા જેવું સાવ એકલુ તો હોતું નથી. જન્મ આપનાર માબાપ, એ ન રહ્યાં હોય તો ભાઈ, બહેન, ભાભી, એકાદ બહેનપણી. ભણ્યાં હોઈએ એ સ્કૂલ-કોલેજ. જીવનના રસ્તે દરેકને અલગ અલગ નામ આપનાર એક સ્પષ્ટ પગદંડી અને એ પગદંડી ઉપર થોડે થોડે અંતરે એકલાં કે નાનાં નાનાં જુથમાં ઊભેલાં માણસો હોય છે.

એમાંનું કંઈક ઓછુંવતું વિશાખાને પણ હશે, પણ મેં પૂછ્યું નહીં અને એણે કહ્યું નહીં.

મારે એનો અસબાબ જોવો હતો, એને એની ગુફામાં નિજી વસ્તુઓ વચ્ચે જોવી હતી. ત્યાં કદાચ એના બખ્તરમાં એક નાની તિરાડ હોય – માટે મેં એક વાર પૂછ્યું, ‘હોસ્ટેલમાં અવાય?’

અવાય, કેમ ન અવાય?’ ‘નિયમોનું નથી પૂછતો. મારાથી તમને મળવા અવાય? એમ પૂછું છું.’

બધાંને મળવા કેટલાંય લોકો આવે છે. એક મને જ મળવા કોઈ આવતું નથી. આવશો તો મને સારું લાગશે અને બીજાને પણ થશે કે આ ભૂત દુનિયામાં એકલું નથી.’

તે સાંજે સ્કૂટર લઈને હું શોધતો શોધતો પહોંચ્યો. ‘શ્રી મહાસુખરામ…’ એમ શરૂ થતું સંસ્થાનું લાંબું વિચિત્ર નામ યાદ નથી. કંઈક ‘શ્રમિક’, ‘મહિલા આવા શબ્દોને કારણે અનાથાશ્રમ જેવી છાપ પડતી હતી. દરવાજો તૂટેલો હતો, મેંદીની વાડ વેરણછેરણ હતી, બે-ત્રણ બાંકડા હતા તે પાછળ નમી ગયેલા હતા. બાંકડાઓ ઉપર કેટલીક સ્ત્રીઓ મુલાકાતી પુરુષો સાથે વાતો કરતી હતી. એમાંની એક સ્ત્રી સતત હકારમાં માથું હલાવ્યું જતી હતી અને હાથરૂમાલથી આંખો લૂછયે જતી હતી. હું મેનેજરનાં ખાલી ટેબલખુરશી જોઈ મૂંઝાતો ઊભો હતો ત્યાં વિશાખા દાદર ઉપર દેખાઈ.

‘આપણે અહીં નથી બેસવું. ચાલો ઉપર.‘

દાદર અને ઉપરનો પેસેજ અંધારાવાળાં હતાં. સ્ત્રીઓ અડધાં વસ્ત્રોમાં હસતી અને દોડતી લગભગ ચીસો પાડીને વાતો કરતી હતી. પેસેજના છેડે એક ઓરડો ઉઘાડતાં એણે કહ્યું, ‘તમને થતું હશે આ ઘર નથી બતાવતી. લો, આ વિશાખાનું ઘર.’

ઓરડો મોટો હતો. આવી જગ્યાએ અપેક્ષિત હોય તે બધું હતું – ખૂણામાં લોખંડનો પલંગ, એક નાનું ટેબલ અને પતરાની ફોલ્ડિંગ ખુરશી, એક ખૂણાના પ્લેટફોર્મ ઉપર સ્ટવ, તપેલી અને થોડાક નાનામોટા ડબ્બા હતા.

ખુરશી ઉપર બેસતાં મેં કહ્યું, ‘આપણી પેલી પ્રખ્યાત સાણસી’

એણે હસીને મને બંને પાત્રોનો પરિચય કરાવ્યો. પછી ચાનું પાણી મૂક્યું. ઓરડો સ્વચ્છ હતો અને વસ્તુઓ એમની જગ્યાએ ગોઠવેલી હતી. મારી પાસે ટેબલ ઉપર થોડીક ચોપડીઓ હતી. એમાં મને એક નામ વંચાયું. એરિક ફ્રોમનું ‘એસ્કેપ ફ્રોમ ફ્રીડમ.’ બીજી ચોપડીઓ ત્રણચાર મોટી થપ્પીઓમાં કબાટમાં પડી હતી.

મેં પૂછ્યું, ‘શું કરો છો આખો દિવસ?’

વિશાખાએ જવાબ આપ્યો નહીં ચા કપમાં કાઢીને એ મારી સામે આવીને બેઠી, ચા પીઓ.’

એ તો કરું જ છું.

રકાબીમાં કાઢીને પીઓ. એની મજા ઓર છે,’ કહી પોતે રકાબીમાં કાઢીને ફૂંકો મારી પીવા લાગી.

અડધી ચા પિવાઈ ગઈ ત્યારે બોલી, ‘અહીંના જીવનમાં તમને ખબર ન પડે. અહીં સમય પસાર કરવાનો સવાલ જ નથી હોતો. જુઓ, કેટલાં બધાં માણસો છે! કોઈને કોઈ આવે. બેસે. ગપ્પાં મારે. એની સાથે ગપ્પાં મારવાનાં! એ વાતો કરે તે સાંભળ્યા કરવાની. એક જાગૃતિબેન છે એ તો ખૂબ જ જાગ્રત થઈ ગયેલાં છે. એમની વાતો સાંભળવાની ખૂબ જ મજા આવે. અને કોઈ ન હોય ત્યારે એક કામ તો છે જ ભરત ભરવા કે ગૂંથવા જેવું. આ પથારી જોઈ? તમને કહું, આટલી સારી, આટલી સુંદર જગ્યા દુનિયામાં બીજી કોઈ નથી. ઊંઘી જવાનું બસ, ઊંઘ ઊંઘ કરવાનું.’

‘આખો દિવસ કેટલી ઊંઘ આવે?

મને તો ખૂબ આવે છે. આવા વિચારો તમારે બહુ નહીં કરવા. બહુ પ્રશ્નો નહીં પૂછવાના.’

પ્રશ્નો ન પૂછવાની સૂચના હતી છતાં ચા પિવાઈ ગઈ પછી મેં કહ્યું, ‘આ ચોપડીઓ – પડી છે! અહીં કોને વાંચવાનો સમય છે! કોઈએ આપી છે તે લઈને ફરું છું.’

ઊઠતાં ઊઠતાં મેં કહ્યું, ‘તમારે માટે હું સિતાર, મીરાંનાં ભજન એવી થોડીક કેસેટ લાવીશ.’

‘લાવજો! આપશો તો સાંભળીશ!’ એણે હવામાં બે હાથનો લહેકો કરતાં કહ્યું.

પણ એ ન બન્યું. એની બદલી અચાનક થઈ ગઈ અને એ તરત છૂટી થઈને રાજકોટ ચાલી ગઈ. અમારી મંડળીએ ઑફિસમાં જ નાની પાર્ટી જેવું કરી આઈસ્ક્રીમ ખવડાવી એને વિદાય આપી ત્યારે મારી આંખો એની આંખોને એક ક્ષણના અર્થપૂર્ણ મિલન માટે શોધતી હતી પણ આંખોનું એ મિલન શક્ય બન્યું નહીં. બધાંની સાથે બધાંની વચ્ચે જ એણે મને પણ ‘આવજો’ કહી દીધું.

આટલી વાત વિશાખાની; આગળ કોઈ વાત નથી. હાલ રાજકોટની અમારી ઑફિસમાં છે. રાજકોટ બહુ દૂર નથી. ફોન થઈ શકે. ઑફિસના સરનામે બે લીટીનો કાગળ પણ લખી શકાય. ગમે ત્યારે રૂબરૂ પણ જઈ એની સામે ઊભા રહી શકાય, પણ મેં આવો કોઈ પ્રયત્ન કર્યો નથી. આટલું જ અસ્તિત્વ હતું એનું મારે માટે; એ પૂરું થયું છે. રાજકોટમાં વર્કિંગ વિમેન્સ હોસ્ટેલ જેવું કંઈ છે કે નહીં એની મને ખબર નથી. કદાચ ભાડાની ઓરડી રાખીને પણ રહેતી હોય. મારા જેવું કોઈ થોડીક વાતો કરનારું મળ્યું હશે તો રસ્તામાં કોઈ નાની હોટલમાં એની સાથે ચા કે કૉફી પીવા નિઃસંકોચ બેસતી હશે. પેલો વાત કરે તે હળવા રસ સાથે ડોકી ડાબી બાજુ સહેજ નમાવી સાંભળતી હશે અને પછી હસીને કહેતી હશે, એમ?’

મને વિચાર આવે છે – વિશાખા મજબૂત ભૂતકાળવાળી સ્ત્રી છે. ભૂતકાળની એક છાયા સતત લઈને એ ફરે છે. એમાં હવે બીજી એક આછી છાયા, એકાદ લકીર જેવું કંઈક ઉમેરાયું હશે? જોકે હું જાણું છું કે આ બધી મનને મનાવવાની વાતો છે.

આ પ્રશ્નનો જવાબ નકારમાં છે એ વિશે મને કોઈ શંકા નથી.

LXXI

ઉત્પલ ભાયાણી

ખતવણી

છત્રીનો શોધક પોતાની શોધની નિષ્ફળતા સ્વીકારવા લલચાઈ જાય એવો વરસાદ વરસતો હતો. અને એ ગલીમાં તો વરસાદની સાથોસાથ અંધકારનો પ્રભાવ પણ એટલો જ પ્રબળ હતો. એ ક્ષણે એ ગલીમાં પ્રકૃતિની આણ વરતાતી હતી. માનવીના પરાભવની ચાડી ખાતાં છૂટાંછવાયાં મકાનો, રણભૂમિ પર નિશ્ચેત થઈને પડેલા યોદ્ધા જેવાં લાગતાં હતાં.

વાડીલાલ હિસાબ પતાવી શેઠના ઘરેથી બહાર નીકળ્યા ત્યારે એ ગલીની આવી સ્થિતિ વિશે તદ્દન અજાણ હતા. શેઠના અંગત માણસ તરીકે શેઠના અંગત ચોપડાઓ લખવા વાડીલાલને અંગત રીતે રાતે વાળુ કર્યા પછી વારંવાર શેઠના ઘરે આવવું પડતું અને આવી કલાક-દોઢ કલાકની અંગત બેઠકનો એમને અંગત પગાર પણ મળતો હતો. ધોળી કે કાળી કોઈ પણ કમાણીનો પાઈએ પાઈનો હિસાબ કરવો એ શેઠનો અને હિસાબ રાખવો એ વાડીલાલનો ધર્મ બની ગયો હતો. આટલાં વર્ષો પછી હિસાબ રાખવો, એ જ જીવનનું લક્ષ્ય બની જતાં કોનો હિસાબ છે એ મુદ્દો વાડીલાલ માટે ગૌણ બની જતો હતો. વેપાર ધંધાનો લાખોનો હોય કે ઘરખર્ચનો દસકાઓનો હોય, રોજેરોજનો હિસાબ લખ્યા પછી જ વાડીલાલને ઊંઘ આવતી.

આજે વાડીલાલને એમનો અંગત કામનો અંગત પગાર મળી ગયો હતો. બંડીના અંદરના ગજવામાં પડેલી કડકડતી નોટોનો પરોક્ષ સ્પર્શ વાડીલાલની છાતીને થતો હતો. વસ્ત્રોનું આવરણ હોવા છતાં નોટોની ઉષ્મા આવા વરસાદી વાતાવરણમાં ઉંમર ઘટાડી નાખે એવી હૂંફ આપતી હતી. એટલે પ્રકૃતિ તો શું, આજની કમાણીનો હિસાબ લખવા સિવાય અન્ય કોઈના પણ વિશે સભાન થયા વિના વાડીલાલ તો ઊંધું ઘાલીને ડગ ભર્યે જતા હતા.

એ ગલીમાં વાડીલાલ વળ્યા અને થોડુંક ચાલતાં, વરસાદની એક થપાટથી, એમની માયકાંગલી છત્રીએ, ઊર્ધ્વગતિમાં જવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે વાડીલાલ આ વાતાવરણ વિશે જાગૃત બન્યા. છત્રીને પકડી રાખવામાં તો એ સફળ થયા, પરંતુ એ પછી છત્રી અને લાકડીમાં કોઈ ખાસ તફાવત ન લાગે એવા સંજોગો ઊભા થયા. વિવિધ રીતે છત્રીને પકડવાના દરેક પ્રયાસમાં, વાડીલાલ એકસરખા ભીંજાવા માંડતાં, પેલી નોટોની ગરમીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હોય એમ લાગ્યું. ગભરાઈને છાતી, એટલે કે નોટો પર એક હાથ રાખી અને બીજા હાથમાં લાકડી, એટલે કે છત્રી પકડી, વાડીલાલ, આશ્રયની શોધમાં આમતેમ જોતા દોડવા માંડ્યા. સુધરાઈએ બાંધેલી અને પછી, આપમેળે વિકાસ પામેલી ગટરો, એ ગલીમાં ઇમારતો કરતાં વિશેષ છે, એવી વાડીલાલને ત્યારે જ ખબર પડી. એ વિશે વધુ વિચાર કર્યા વિના, પહેલું જે કંઈ બાંધેલું દેખાયું એ તરફ વાડીલાલ ધસી ગયા.

હાંફ શમી ગઈ ત્યાં સુધીમાં, બેઠાઘાટની, કોઈ સરકારી કચેરીના વરંડામાં પોતે આવી ગયા છે એનો વાડીલાલને ખ્યાલ આવી ગયો. એ પછીનું એમનું પગલું, વધુ ભીંજાયા વગર ઊભા રહી શકાય એવી કોરી રહેલ જગ્યા શોધવાનું હતું. આ બહુ મુશ્કેલ હતું. કારણ કે અંધકાર ઉપરાંત, વાડીલાલ પોતે એટલા ભીંજાઈ ગયેલા કે, તેઓ જ્યાં પણ ઊભા રહે એ જગ્યા ભીની થઈ જવાની શક્યતા હતી. છતાં, વાડીલાલે ખર્ચ પર કરકસર કરવાના હેતુથી વધુ ને વધુ અધિકારી નિમાય, એવો સરકારી પ્રયાસ ચાલુ રાખ્યો. વરંડો મકાનની ચારે બાજુ હતો. ફાંફાં મારતા વાડીલાલ એક તરફ વળ્યા અને ચોંકીને પાછા હટી ગયા.

થોડેક દૂર, બુઝાઈ જવાના મરણિયા પ્રયાસ કરતું એક ફાનસ બળતું હતું અને એની નજીક એક-બે આકારો હતા. વાડીલાલ ગૂપચૂપ પાછા ફર્યા અને ઝડપથી વરંડાની બીજી તરફ પહોંચી ગયા.

થોડીક વાર સુધી કોઈ પગરવ ન સંભળાતાં એમને નિરાંત થઈ. હવે કશું ન કરવાનું હોવાથી ચિંતા કરવાની એમણે શરૂઆત કરી. પહેલાં ઘરે કેવી રીતે જવાશે એની ચિંતા કરી, અને પછી બંડીમાં રહેલી નોટો વિશે ચિંતા કરી. આ બીજી ચિંતા અંગે વાડીલાલ સક્રિય બન્યા. સંભાળપૂર્વક લોચા જેવી થઈ ગયેલી નોટોની નાનકડી થોકડી એમણે બહાર કાઢી.

પાણીથી લથબથ થયેલી નોટોનો એમને માત્ર સ્પર્શ થતો હતો. એ કેવી લાગતી હશે એ વિશે હજી એમને કંઈક અંદાજ આવે એ પહેલાં તો વાડીલાલને ખૂબ જ ધૂંધળા, થરથરતા ઉજાસમાં એ નોટો દેખાઈ.

વાડીલાલ છળી ઊઠ્યા. પહેલી નજર નોટો પર પડી. બીજી નજર ઉજાસ તરફ પડી. ક્ષણનાય વિલંબ વગર નોટો, જે પહેલું ગજવું મળ્યું એમાં સરકી ગઈ. બીજા હાથની છત્રીની પકડ આપોઆપ દૃઢ બની.

ઉજાસ નજીક આવ્યો, આકાર ઓળખી શકાય એટલો નજીક આવ્યો.

એ એક ભિખારણ હતી. એનો કાળો રંગ તો અંધકારમાં જ ભળી ગયો હતો; પણ પહેરેલા વસ્ત્રને કારણે આકાર મળતો હતો. એના પેટની ઉપરનો ભાગ બહુ ઊપસેલો લાગ્યો. તાકીને જોતાં વાડીલાલને ખ્યાલ આવ્યો કે ત્યાં એક બાળક જેવું બાંધેલું હતું. ભિખારણનો એક હાથ નીચેથી બાળકને પકડતો હતો, અને બીજા હાથમાં છેલ્લા શ્વાસ લેતો ઉજાસ હતો.

વાડીલાલને એમ લાગ્યું કે એમના શરીર પરની ભીનાશમાં પાણીની સાથે પરસેવાનું પણ જે કંઈ પ્રદાન હતું એ ઘટી ગયું છે. અન્ય કોઈના બદલે બાળક સાથેની સ્ત્રીથી એમને શાતા વળી.

વાડીલાલનો પણ ચહેરો દેખાય, એટલી નજીક ભિખારણ આવી ગઈ. ધૂત્કારવા માટે શબ્દોની પસંદગી વાડીલાલ કરે એ પહેલાં તો ભિખારણે શરૂઆત કરી દીધી.

‘સા’બ, બચ્ચા ભૂખા હૈ.’

વાડીલાલે ભિખારણ સામે જોયું એના ગંદા કાળા હોઠ પર એક સ્મિત અટક્યું હતું. એમાં લાચારી ઉપરાંત બીજું શું હતું, એ વાડીલાલ સમજી ન શક્યા. વાડીલાલની દૃષ્ટિ હોઠ પરથી બાળક તરફ જોવા નીચે ગઈ. બાળકની હડપચી સિવાય કંઈ દેખાતું નહોતું.

વાડીલાલે ફરી ઊંચે જોયું.

‘સા’બ, બચ્ચે કો કુછ દો.’

વાડીલાલે ફરી બાળક સામે જોયું, ભિખારણ તરફ જોયું અને બહાર નજર કરી. વરસાદ ઘટતો હોય એમ લાગ્યું. કંઈ બોલે એ પહેલાં વાડીલાલને વરંડાની પેલી તરફના અન્ય કોઈકની ઉપસ્થિતિ વિશે વિચાર આવ્યો. પરિણામે જ્યારે એમના હોઠ ઊઘડ્યા ત્યારે અવાજ ધાર્યા કરતાં ધીમે નીકળ્યો.

‘ચલો, જાવ યહાંસે.’

‘સા’બ દે દો, દેખો બચ્ચા ભૂખા હૈ.’

ભિખારણ હવે અડી શકાય એટલી નજીક આવી ગઈ હતી. વાડીલાલે ફરી બાળક તરફ જોયું. ભિખારણે બાળકને સહેજ આગળ ધકેલી દીધું હતું. એ એટલી સિફતથી થયું હતું કે, ઊંઘતા બાળકના ચહેરાની સાથોસાથ, ભિખારણની છાતી પણ ખુલ્લી થઈ ગઈ હતી.

‘દેખો, બચ્ચા કિતના બીમાર હૈ.’

ફરી એક વાર વાડીલાલે બાળક તરફ નજર કરી. આ વખતે ખુલ્લી થયેલી પુષ્ટ છાતી આપોઆપ દેખાતી હતી. માત્ર ચહેરો જ જોવાનો એક નકામો પ્રયાસ પણ વાડીલાલે કરી જોયો. ધીમે ધીમે સ્વાભાવિક રીતે જ દૃષ્ટિ એવી રીતે સ્થિર થઈ જેમાં બાળકનો ચહેરો નછૂટકે જ દેખાતો હતો.

સહસા વાડીલાલે નજર ઉઠાવી. ભિખારણની આંખમાં આગળ વધવાનો સંકેત હતો. વાડીલાલે આજુબાજુ જોયું. કાન સરવા કર્યા. બધું યથાવત્ હતું. હાથ ઝડપથી ખિસ્સામાં ગયો. આંગળીઓને પહેલાં ભીની નોટોનો સ્પર્શ થયો. આંગળીઓ ત્યાં ઘડીક થોભી. પછી વધુ ઊંડે ગઈ. ઠંડું પરચૂરણ, પકડાયું. હાથ બહાર આવ્યો.

ભિખારણ ધીમેથી બોલી,

‘બચ્ચે કો દે દો.’

ફાનસની જ્યોતની જેમ જ, વાડીલાલનો હાથ થરથરતો હતો. સિક્કા ક્યાં મૂકવા, એની અવઢવ હતી. પંજો, બાળકની હડપચીથી આગળ વધ્યો. બાળકના માથા સુધી પહોંચતા પંજાના પાછલા ભાગને ભિખારણના સ્તનનો પૂરેપૂરો સ્પર્શ થયો. પંજો, સિક્કા ત્યાં જ રાખી સ્થિર થયો.

વાડીલાલને એ તો યાદ જ ન આવ્યું કે, આ પ્રકારનો એમણે છેલ્લે ક્યારે સ્પર્શ કરેલો. પત્નીના આકસ્મિક સ્પર્શને પણ એક વખત થઈ ગયેલો.

‘સા’બ, ઔર કુછ દેના હૈ ?’

વાડીલાલે ઝટકાથી હાથ ખેંચી લીધો. ભિખારણ સામે જોયું. નિમંત્રણ અકબંધ હતું. ફરી આજુબાજુ જોઈ લીધું. હાથ ખિસ્સામાં ગયો અને આ વખતે નોટ સાથે બહાર આવ્યો. ફરી આખો પ્રસંગ બન્યો. જરાક લાંબી વાર ચાલ્યો. વધુ પણ ચાલત, પરંતુ એ દરમિયાન બાળક જાગી ગયું અને ધીમે રડતાં એણે જીભ બહાર કાઢી, જે વાડીલાલના પંજાને ચાટવા માંડી.

અલબત્ત કારણો જુદાં હતાં, પરંતુ જે ઝડપથી વાડીલાલ આ વરંડામાં આવેલા એટલી જ ઝડપથી અને એ જ સ્થિતિમાં, હજી વરસાદ અટક્યો ન હોવા છતાં ચાલી ગયા.

ઘરે, બધી જ રીતે સ્વસ્થ થતાં વાડીલાલને વખત લાગ્યો. રાત ઘણી થઈ ગઈ હતી, છતાં પણ હિસાબ લખીને જ સૂવાના નિયમમાં ફરક ન પડ્યો. સિલક મેળવતાં પેલા સિક્કા અને નોટનો તફાવત બાકી રહ્યો. વાડીલાલે એમને ધર્માદા ખાતે ઉધારી દીધા. ચોપડો બંધ કરી બત્તી બુઝાવીને એ આડા પડ્યા.

પ્રયત્ન કરવા છતાં, ઊંઘ ન આવી. ફરી ઊઠ્યા. બત્તી કરી અને ચોપડો ખોલ્યો. ધર્માદાને બદલે છેકીને એમણે ચા-પાણી ખાતે એ રકમ ઉધારી. ગ્રાહકોના મનોરંજન માટે, નાનકડા ખર્ચને, આ ખાતે ઉધારવાની એમની પેઢીમાં પ્રથા હતી.

ફરી પાછા આડા પડ્યા ત્યારે પણ વાડીલાલને સંતોષ થયો નહોતો. ઘણા વખત પછી ખર્ચો ઉધારવામાં એમને સાચું ખાતું મળ્યું નથી, એનો રંજ એમને ઊંઘવા દેતો નહોતો.

મિજબાની

રાબેતા મુજબ ચિન્નપાએ રોટલી ખાવાની હઠ કરી, રાબેતા મુજબ અમ્માએ ના પાડી, રાબેતા મુજબ ચિન્નપ્પાએ થાળીને ધક્કો માર્યો અને રાબેતા મુજબ અમ્માનો માર ખાઈ ચિન્નપ્પા રડતો રડતોઝાંપે આવીને બાકી રહેલું રુદન પૂરું કરવા માંડ્યો.

ગલીમાં ચિન્નપ્પાને જોનારું કોઈ ન હતું. પરિણામે તેની રડવાની મજા અડધી થઈ ગઈ. ગલીના સૂનકારની અદબ જાળવીને તેણે પણ પોતાનાં હીબકાં ધીમે ધીમે ઓછાં કરવા માંડ્યાં.

ગલી સાંકડી હતી. તેમાં પણ બંને બાજુએ ખીચોખીચ મકાનોની વચ્ચે પુરુષોથી ઘેરાયેલી અટૂલી યુવતીની જેમ તે વધુ સંકોચાતી જતી હતી. ગલીની સડક આમ તો ડામરની હતી, પરંતુ તેના પર રેતીના થર બાઝી જતાં કોઈ તેના પર ચાલે નહીં ત્યાં સુધી ભાગ્યે જ માની શકતું કે સડક પાકી હશે. ગલી છોડીને બીજે ક્યાંય ક્યારેય ન ગયેલામાં બે બત્તીના થાંભલા અને એક વૃક્ષનો જ સમાવેશ થતો હતો.

ગલી પર અત્યારે સૂરજ ગરમીના કોરડા સતત વીંઝ્યે જતો હતો અને ગલી ચૂપચાપ એ ત્રાસ સહન કર્યે જતી હતી. પથરાયેલી રેતીઅને ચાંદી જેવા બત્તીના બે થાંભલાોને કારમે ગલી ઝગારા મારતી હતી, વીંઝાતા કોરડાથી ઊઠેલા સોળનું જાણે જાહેર પ્રદર્શન કરતી ન હોય!

આ વાતાવરણમાં વૃક્ષનું અસ્તિત્વ બહુ જ જુદું આવતું હતું. ખાસ્સી નવરાશ હોય અને અંકગણિત પ્રિય વિષય હોય તો ગણી પણ શકાય એટલી પાંદડાંઓની કુલ સંખ્યા હોવાને કારણે છાંયો આપવાનો તે દંભ જ માત્ર કરી શકતું હતું. છતાં બત્તીના થાંભલાને મુકાબલે વૃક્ષની વિશિષ્ટતાની હકીકત નિર્વિવાદ હતી, જેમાં ચિન્નપ્પા પણ અપવાદ નહોતો.

ચિન્નપ્પાની આંસુભીની નજર પણ ફરતીફરતી વૃક્ષ આઘળ જ અટકતી. અને અટક્યા પછી તે ખસી પણ નહીં. વૃક્ષની નીચે ચિન્નપ્પા જેવા બીજા પણ એક જીવની હાજરી હતી.

ચિન્નપ્પાએ રડવાનું સાવ બંધ કરી દીધું હતું. રહ્યાં-સહ્યાં અશ્રુબિંદુઓનાં ચિહ્નો પમ બાંયથી મિટાવી દીધાં.

વૃક્ષની નીચે બેઠેલા જીવની પણ વૃક્ષ જેવી જ વિશિષ્ટતા હતી. તેનો વાન કાળો હતો. વધુ પડતો કાળો એટલા માટે લાગતો હતો કે એ વાન પર એકેય વસ્ત્ર નહોતું. પરંતુ અત્યંત કાળો એટલા માટે નહોતો લાગતો કે માથાના આછા વાળ અને કેડે બાંધેલો કાળો દોરો તેના વાનથી પણ વધુ કાળા હતા.

આ કાળાશમાં તેના બે પગવચ્ચે પડી રહેલા એલ્યુમિનિયમના વાસણની સફેદી અને આંખોના ડોળાની તેમ જ નાકમાંથી ડોકિયાં કરતા સેડાની પીળાશ રંગનો જબરો વિરોધાભાસ ઊભો કરતી હતી. ફૂલેલા પેટને બાદ કરતાં તેની કાયા કૃશ હતી, લગભગ વૃક્ષની ડાળીઓ જેટલી તેની જાડાઈ હશે.

ચિન્નપ્પાએ આ કશું જ જોયું નહીં. તેનું ધ્યાન તો માયકાંગલા હાથની વાસણમાંથી મોઢા સુધીની ગતિ પર કેન્દ્રિત થયું હતું.

થોડી ક્ષણોના સૂક્ષ્મ અવલોકન પછી ચિન્નપ્પા એ તારણ પર પહોંચ્યો કે પેલો જીવરોટલી ખાતો હતો.

અંદરથી અમ્માની પોતાના નામનીબૂમને ચિન્નપ્પા જોઈ રહ્યો. તેને અવગણીને તેણે વૃક્ષની દિશામાં કદમ માંડ્યાં.

જેવી ચિન્નપ્પાના પગમાં ગતિ આવી કે પેલા જીવના હાથની વાસણથી મુખ સુધીની ગતિ અટકી ગઈ. તેની નજર આવી રહેલા ચિન્નપ્પા પર સ્થિર હતી.

ચિન્નપ્પા બત્તીના બીજા થાંભલે અટક્યો. વૃક્ષ પાંચેક ફૂટ દૂર હતું. વાસણમાંના રોટલીના ટુકડાઓને તે જોઈ શકતો હતો અને તેને જ તે જોતો હતો.

કાળિયાનું ત્યાં આગમન તદ્દન અનપેક્ષિત હતું, કાળિયો આવ્યો પણ તદ્દન શાંતિથી, અને જ્યારે પેલાજીવ અને ચિન્નપ્પાની વચ્ચે આવીને તેણે બગાસું ખાધું ત્યારે બંને જણા ચમકી ગયા.

ભૌતિક દૃષ્ટિએ જ જોઈએ તો જુદી બાબત છે. બાકી કાળિયાને કૂતરો ભાગ્યે જ કહી શકાય. ગલીનો આ રહેવાસી ઘણોખરો માણસ થઈ ગયેલો. તેને કોઈની પડી નહોતી. ચોખ્ખા લાભ કે સ્વાર્થ વગર ભાગ્યે જ તે ભસતો અને કરડવાનું તે લગભગ ભૂલી ગયેલો.

તે સહનશીલ અથવા જડ પણ એટલો જ હતો. ‘હટ હટ’ના ઉપાલંભને કે નાના પથરાને તે ગણકારતો જ નહીં. રાત્રે તે ઊંઘ નઆવે ત્યારે જ જાગતો અને જાગતો બેઠો હોય તોપણ અજાણ્યાને જોઈ ક્યારેય ભસતો નહીં. આ ‘કાળિયો’ કંઈ તેનું આગવું નામ નહોતું. આ તો ચિન્નપ્પા અને એવાજ બીજાોની વર્ણના આધારે તેને ઓળખવાનીચાવી કે નિશાની હતી. કાળિયો કોઈ પણ જાતની વિશિષ્ટતા ન ધરાવતું એક સામાજિક પ્રાણી હતું.

કારણો જુદાં હતાં, પરંતુ કાળિયો પણ ચિન્નપ્પાની જેમ જ આજે રોટલી માટે તલસતો હતો અને તે પણ અત્યારે તો પેલા જીવના બે પગ વચ્ચે રહેલા વાસણમાંના રોટલીના ટુકડાને જ એકીટશે તાકી રહ્યો હતો.

ચિન્નપ્પાએ કાળિયાની હાજરીથી ગભરાઈને તો નહીં જ, કદાચ શરમાઈને બત્તીના બીજા થાંભલાથી આગળ વધવાનો કાર્યક્રમ મુલતવી રાખ્યો.

પરંતુ કાળિયાએ ક્ષુધાની વિશેષ તીવ્રતા કે અન્ય કોઈ કારણે ચિન્નપ્પાની હાજરી અવગણીને વાસણ તરફ ડગ માંડ્યા.

પેલા જીવને ચિન્નપ્પાની ગતિના ઇરાદા અંગે સંદેહ હતો, પણ કાળિયાની ગતિનો ઇરાદો તે બરાબર સમજી ગયો હતો. તેની નજર આસપાસ ફરી, ક્યાંય પથ્થર ન દેખાયો. ચહેરા પર ભય ફરી વળ્યો.

જેવો પેલાજીવે વાસણ સાથે ઝડપથી ઊઠવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તેક્ષણે અડધુંપડધું ભસીને કાળિયાએ ગતિમાં એકદમ વધારો કર્યો અને બરાબર તે ક્ષણે ચિન્નપ્પાએ હાથમાં લીધેલો પથ્થર કાળિયાના બેસી ગયેલા પેટ પર અફળાયો.

માણસ જેવી ચીસ નાખી કાળિયો દૂર હટીને બત્તીના પહેલા થાંભલે પહોંચી ગયો અને ગુસ્સામાં ચિન્નપ્પા તરફ તાકી રહ્યો.

પેલો જીવ વાસણ સાથે ઊઠેલો, પરંતુ સુરક્ષાનું જોખમ જણાતાં તેના હાથમાંથી વાસણ પડી ગયું હતું. છતાં તે દોડ્યો. કાળિયાની ચીસ સાંભળી તે અટકી ગયો અને પાછો ફરી ગયો. શું થયું તેનો ખ્યાલ આવતાં આશ્ચર્યથી તે ચિન્નપ્પા તરફ તાકી રહ્યો.

ચિન્નપ્પાએ માત્ર ઉઠાવાતું વાસણ અને પડતું વાસણ જોયેલું. તે વેરાયેલા રોટલીના ટુકડાઓને તાકી રહ્યો.

પેલો જીવ વાસણ તરફ આગળ વધ્યો. ચિન્નપ્પા અને કાળિયો તાકી રહ્યા. પેલા જીવે નીચા વળીને ટુકડાઓને વાસણમાં ફરી નાખ્યા. ચિન્નપ્પા અને કાળિયો તાકી રહ્યા.

પેલા જીવે ચિન્નપ્પા સામે જોયું. એનો ભાવ ચિન્નપ્પાથી સ્પષ્ટ રીતે જ કળાયો. ચિન્નપ્પાને લાગ્યું કે તે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માગે છે અને કદાચ તેની પોતાની સમક્ષ હસવાની પણ ઇચ્છા છે.

પેલો જીવ પુનઃ વૃક્ષ નીચે બેસી ગયો. હજી તેણે ખાવાનું શરૂ કર્યું નહોતું.

ચિન્નપ્પા આગળ વધ્યો.

કાળિયો અને પેલો જીવ તેને તાકી રહ્યા. બંનેને ચિન્નપ્પાનો આશય કળાયો નહીં.

ચિન્નપ્પા પેલા જીવની સાવ નજીક આવી ગયો.

પેલો જીવ થોડોક સંકોચાઈ ગયો.

ચિન્નપ્પા ઉભડક રીતે તેની બાજુમાં બેસી ગયો. રેતીવાળી રોટલીને તે મન ભરીને તાકી રહ્યો, પછી તેણે પેલા જીવ સામે જોયું.

કોઈ પ્રતિભાવ નહોતો.

ચિન્નપ્પાએ પોતાની ભાષામાં તેને કહ્યું. ‘તું કાળિયાથી ન ડરતો. તે હવે નહીં આવે.’

પેલો જીવ ચિન્નપ્પાના હોઠને તાકી રહ્યો.

ચિન્નપ્પાએ આગળ ચલાવ્યું. ‘આ…આ રોટલી છે, નહીં? તું કેમ આ રોટલી ખાતો નથી?’

રોટલીનો નિર્દેશ કરતાં અનાયાસે તેની આંગળીઓ વાસણમાંની રોટલીઓને અડી ગઈ.

ચિન્નપ્પાના ચહેરા પર સ્મિત હતું. પેલા જીવના હોઠના ખૂણે પણ સ્મિત આવ્યું.

પેલા જીવનો હાથ વાસણમાં ગયો. રોટલીનો ટુકડો ઊંચકાયો અને એ ટુકડાવાળો હાથ ખંચકાયો ખંચકાતો ચિન્નપ્પા તરફ લંબાયો.

ચિન્નપ્પાના ચહેરા પરથી સ્મિત ઊડી ગયું. ઘડીક રોટલીના ટુકડા તરફ તો ઘડીક પેલા જીવ તરફ તે તાકી રહ્યો. હજી હાથ તેની સમક્ષ લંબાયેલો હતો.

ચિન્નપ્પાએ રોટલીનો ટુકડો લઈ લીધો. પેલા જીવની સામે જોતાં જોતાં ટુકડાવાળો હાથ ચિન્નપ્પાના મોઢામાં ગયો.

ટુકડો ચવાઈ ગયો.

ચિન્નપ્પાના ચહેરા પર સ્મિત આવ્યું. પેલા જીવના ચહેરા પર પણ સ્મિત આવ્યું.

અચાનક બંનેની નજર કાળિયા તરફ ગઈ. તે બત્તીના બીજા થાંભલે આવી તાકી રહ્યો હતો.

ચિન્નપ્પાએ એક ટુકડો લઈ કાળિયા તરફ ફેંક્યો. કાળિયો ટુકડા તરફ ઘસી ગયો. પેલા જીવે પણ એક ટુકડો લઈ કાળિયા તરફ ફેંક્યો. તે નજીકમાં જ પડ્યો. કાળિયો નજીક આવી ગયો. પહેલાં સંશયથી તેને સૂંઘવા માંડ્યો અને પછી ખાઈ ગયો. ચિન્નપ્પા ્ને પેલો જીવસંતોષથી હસી રહ્યા.

હજી પણ સૂરજગરમીના કોરડા પીંઝ્યે જતો હતો અને હજી પણ ગલી ચૂપચાપ માર સહન કરતી રહી. હજી પણ ગલીમાં તેના કાયમી રહીશો સિવાય કોઈ નહોતું.

અને મિજબાની ચાલતી હતી.

ચિન્નપ્પાની અમ્માની બૂમો સાંભળવાની કોઈને ફુરસદ નહોતી.

(‘હલો!’માંથી)

બદલો

‘તારે એ વાત નથી કહેવી?’

નંદિનીને લાગ્યું કે સુકેતુ આજ નહીં છોડે. કદાચ કહેવડાવીને જ રહેશે. તેને ધ્રુજારી છૂટી ગઈ. છતાં તેણે વાત ટાળવાનો પ્રયત્ન ચાલુ રાખ્યો.

‘પણ કાંઈ વાત હોય તો તને કહું ને?’

સુકેતુ બે ક્ષણ માટે અપલક નેત્રે તાકી રહ્યો.

‘જો તારે વાત ન કહેવી હોય તો સાફ ના પાડી દે, પણ જુઠ્ઠું બોલવાનું રહેવા દે. હમણાં થોડી વાર પહેલાં તું બોલી કે મેં તારાથી કોઈ વાત છુપાવી નથી, સિવાય કે એક. અને તેને લીધે જ હું તારી સાથે મોડે સુધી હરીફરી શકતી નથી. તેં કહેલું કે નહીં?’

‘અરે, બાબા, એ તો હું અમસ્તું બોલી હતી. કયે દિવસે મેં તારી સાથે મોડે સુધી ફરવાની ના પાડી છે?’

‘અચ્છા એમ વાત છે? જો નંદિની હમણાં આઠ વાગ્યા છે. આપણે બારેક સુધી બેઠા છીએ. ખાવાની ચિંતા કરતી નહીં, ગોઠવણ થઈ જશે, બરાબર ને?’

‘હવે તું હદ કરે છે. જરાક તો વિચાર કર, કોઈ પણ છોકરીને બાર વાગ્યા સુધીઘેર કહ્યા વિના રખડવા દે ખરા?’

‘તો ઘેર ફોન કરી દે. કહી દે કે હું મિત્રો સાથે પિક્ચરમાં જવાની છું.’

‘હજી તો પરમ દિવસે જ એ બહાનું કાઢ્યું છે. ખરેખર કહું છું સુકેતુ, તારી આ જીદ આપણને એક વાર કાયમ માટે મળતાં બંધ કરી દેશે.’

‘ઇટ્સ નેકસ્ટ ટુ ઇમ્પોસિબલ.’

‘હજુ તું કાકાને જાણતો નથી. સુકેતુ?’

‘કેમ, તારા કાકા કેવા છે?’

નંદિનીનું મોઢું ફિક્કું પડી ગયું. તેને આથમતા સૂર્યનો આભાર માનવાનું મન થયું. નહીં તો તે સુકેતુથી પોતાના મનોભાવ છુપાવી શકી ન હોત. ડોકું ધુણાવીને અનાયાસે એટલું જ બોલાયું.

‘સુકેતુ તું કંઈ જ જાણતો નથી…કંઈ જ નહીં.’

‘રહેવા દે હું બધું જ જાણું છું. એ જ ને કે એ તારો સગા કાકા નથી. બહુ કડક ને ખરાબ સ્વભાવના છે. અને કોઈકવાર ડ્રિંક્સ લે છે. બોલ, છે આનાથી કંઈ વિશેષ?’

નંદિનીને હસવું કે રડવું તે સમજાયું નહીં. તેણે ચૂપ રહેવાનું જ મુનાસિબ માન્યું. પણ નંદિનીનું મૌન તેને માટે જ ખતરનાક નીવડ્યું. સુકેતુને પેલી ‘વાત’ યાદ આવી ગઈ.

તે સહેજ નંદિનીની બાજુમાં સરક્યો. તેનું ઢળેલું માથું ઊંચું કરી, પોતાના બે હાથ વચ્ચે તેના ગાલ દબાવી બોલ્યો, ‘સાચું કહે નંદિની, પેલી શું વાત હતી? મને નહીં કહે? તેં કદાચ આ વાતનો ઉલ્લેખ ન કર્યો હોત તો મને કંઈ ન થાત, પણ તેં હવે મારા મનમાં એક ભયંકર જિજ્ઞાસા જગાડી છે. અને તારા અંગેની કોઈ પણ જિજ્ઞાસા સંતોષ્યા વગર હું રહી શકું તેમ નથી.’

કદાચ સુકેતુની ગમે તેટલી મધુર કે ઉષ્માભરી વાણી નંદિનીને ન પિગાવી શકી હોત. પણ સુકેતુના સ્પર્શે તેના બધા જ નિશ્ચયો પાંગળા બનાવી દીધા. આંખમાં આંસુ ધસી આવ્યાં. માંડ માંડ તેને ખાળતાં તેણે મરણિયો, પણ નિષ્ફળ પ્રયત્ન કરતાં કહ્યું, ‘પ્લીઝ, સુકેતુ, કંઈ નથી, તને વિશ્વાસ નથી?’

‘તારી વાણી પર નહીં, તારી આંખો પર સદા મારી આંખો સાથે એકાકાર થવાને તત્પર રહેતી તારી આંખો આજે વિના કારણે ઢળી પડે છે. કશુંક છુપાવતી હોય તેમ. ના, ના નંદિની તારે મને કહેવું જ પડશે.’

નંદિનીને થયું હવે તે નિરુપાય છે. છેલ્લા એક વર્ષથી હંમેશાં સુકેતુ સાથેના મિલન દરમ્યાન સતત તેને ભય રહેતો કે નક્કી કોઈખ દિવસ તે લાગણીના આવેશમાં એક નબળી ક્ષણે પોતાની ઉપરનો કાબૂ ગુમાવી બેસશે. અને એક વર્ષથી હૃદયમાં પ્રયત્નપૂર્વક દાબી રાખેલી વાત ધરતીના પેટાળમાંથી જ્વાળામુખીની જેમ પ્રગટ થશે ને તેને છિન્નભિન્ન કરી નાંખશે.

કોઈક દિવસ બનવાની ઘટના આજની ઘટના બની ગઈ. નંદિનીની સ્થિતિ મૃત્યુથી છેલ્લી ઘડીઓ ગણી રહેલા માણશની અંતિમ કબૂલાતની ક્ષણો જેવી હતી. પ્રયત્નપૂર્વક તેણે સુકેતુના હાથોમાંથી પોતાનું મોઢું બીજી બાજુ ફેરવ્યું. મોટરની બારીમાંથી તે બહાર તાકી રહી.

ઢળતી સાંજનું આ દૃશ્ય તેને માટે પરિચિત હતું. કેટલીય રમણીય સંધ્યાઓને તેણે અહીંથી સુકેતુ સાથે કારમાં બેઠાં બેઠાં અંધકારમાં ઓગળી જતી જોઈ હતી. આજે એ અંધકાર સંધ્યા સાથે એક નંદિનીનો પણ સમાવેશ કરી લે તેમ તેણે ઇચ્છ્યું.

પણ આજ સુધી તેણે ઇચ્છેલી કઈ વાત વાસ્તવિકતા બની હતી? એક પણ નહીં. સુકેતુ સાથેનો પરિચય? તે પણ નહીં. તે સુકેતુનો ઇચ્છિત હતો, પોતાનો તો તે પછી બન્યો. એટલે જ તો આજે તે ‘પરિચય’માંથી ‘પ્રેમ’માં પરિણમેલા સંબંધનો અંત…

‘સુકેતુ, કાકા સારા નથી.’

‘એટલે?’

‘કહ્યું ને કે સારા નથી, મને એની બીક લાગે છે.’

સુકેતુ ચમક્યો. એક સામટા કેટલાય વિચારો ધસી આવ્યા. તેના કાકા… ખરાબ સ્વભાવ… કોઈક વાર… ડ્રિંક્સ… રાત્રે ફરવાની સામે નંદિનીનો સખ્ત વિરોધ… છુપાયેલી વાત… કાકા સારા નથી… ના, ના, પણ એમ કેમ બની શકે?

‘નંદિની… હું તને કહું છું કે મને સાફ સાફ કેમ નથી કહેતી, સ્પષ્ટ બોલ શું… શું છે?’ સુકેતુએ નંદિનીને લગભગ હચમચાવી મૂકી. પણ નંદિની પર ફક્ત તેની ભૌતિક અસર જ હતી. તેણે મોઢું સહેજ સુકેતુ તરફ ફેરવ્યું. કદાચ પ્રત્યાઘાત જાણવાની ઇચ્છાથી. અહીં પણ તેની ઇચ્છા ફળીભૂત ન થઈ. સુકેતુ દિગ્મૂઢ હતો, ચહેરો ભાવહીન.

‘હજી તું સમજ્યો નથી?’

હવે સુકેતુ સમજી ગયો, નિઃશંકપણે સ્પષ્ટ સમજી ગયો. તેણે આઘાત સહન કરી લીધો. પોતાની જાતને સંભાળી લીધી. ઉશ્કેરાટ શમાવવા તે પણ ચૂપ રહ્યો. પણ તેને લાગ્યું કે હજી કંઈક બાકી છે, કંઈક ખૂટે છે, હજી ઘણું જાણવાનું બાકી છે. પરંતુ શું બોલે? કેવી રીતે કહે?

સદા વાચાળસુકેતને આજે શબ્દો ફંફોસવા પડ્યા, તે નંદિનીથી વધુ નજીક સરક્યો. શબ્દોની ધારી અસર ઉપજાવવા સ્પર્શનો આધાર લીધો.

‘નંદિની તને કોઈ એવો અનુભવ થયો છે? પ્લીઝ નંદિની બોલ, કાંઈક બોલ… મને કંઈ નહીં થાય… આઈ કેન ટેઈક ઇટ ઇઝીલી… આઇ એમ પ્રીપેડ…’

બસ, બીજું શું કહું? રાત્રે જ્યારે મોડી ઘેર જાઉં છું, ત્યારે બીજાં બધાં સૂઈ ગયાં હોય છે. બારણું કાકા જ ખોલવા આવે છે ને તેની નજર ને હાવભાવ, વર્તન વગેરે એવું હોય છે ને કે…’

‘તું… તું… વિરોધ નથી કરતી?’

‘શું વિરોધ કરું? વિરોધ કરવાના પ્રયત્નથી માર ખાવો પડે ને પછી ધમાલ થાય.’

‘તારા, કાકીને તું કેમ કંઈ નથી કહેતી?’

‘કહેલું પણ તે વાત સાચી નથી માનતાં.’

‘શું?’

‘સમજી જાને, બહાનું કાઢે છે. તે પણ શું કરે? તેની સ્થિતિ પણ મારા જેવી જ છે ને?’

‘તો શું તારે આમ સહન કરવું? આનો કોઈ ઉપાય નથી? અને કોઈક દિવસ તે કંઈ આગળ વધશે તો…’

સુકેતુ અટકી ગયો, તે નંદિની સામે તાકી રહ્યો.

‘નંદિની…’ તે લગભગ બૂમ પાડી ઊઠ્યો. નંદિનીએ ચમકીને પાંપણો ઊંચકી.

‘મારા સોગન ખાઈને કહે કે તેમણે તારી ઉપર… તારી સાથે… કદી કાંઈ નથી કર્યું?’

કદી સોગનમાં ન માનનારના અને તે વિશે હાંસી ઉડાવનારા સુકેતુને આજે તેનો આશરો લેવો પડ્યો.

નંદિનીએ નકારમાં ડોકું ધુણાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ સદંતર નિષ્ફળ ગયો. સુકેતુના સોગનના ભોગે તેનામાં જુઠ્ઠું બોલવાની શક્તિ નહોતી. પ્રત્યાઘાતોની આજે તેને કશી પરવા નહોતી. છતાં તે બોલી ન શકી.

મૌનનો અર્થ સુકેતુ સમજ્યો હતો. પણ તેને નંદિનીના મુખે સાંભળવાની ક્રૂર ઇચ્છા હતી.

‘પ્લી-ઇ-ઝ, નંદિની, સાચુ કહે, તેણે તારી ઉપર બળાત્કારકર્યો છે કે નહીં’

નંદિનીની ડોક હકારમાં હલી.

સુકેતુએ પહેલી વાર નિઃશ્વાસ છોડ્યો. હજી પણ તે. તેની જિજ્ઞાસા સંતુષ્ટ નહોતાં થયાં.

‘ક્યારે આ થયું?’

‘ગયા વેકેશનમાં, કાકી અને મુન્નો, કાકીના ઘેર ગયેલાં ત્યારે એક રાત્રે.’

‘તેં કંઈ… કંઈ ન કર્યું?’

પૂછતા તો પુછાઈ ગયો, પણ સુકેતુને લાગ્યું કે તેણે મૂર્ખ જેવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે.

‘મેં બૂમ પાડવા પ્રયત્ન કરેલો પણ તેમણે મોં દાબીને એમ કહેલું કે આમ પાસે જઈને આબરૂ બગાડે છે તેના કરતાં…’

નંદિની વધુ બોલી ન શકી. તે વધુ નિર્લજ્જ બની શકેતેમ નહોતી. હજી સમજાતું નહોતું કે આટલા શબ્દો પણ કેવી રીતે નીકળી શક્યા. આજે તે બધાં જ બંધનોથી મુક્ત થઈ ગઈ હતી.

સુકેતુ બોલી ઊઠ્યો, ‘એક વર્ષ પહેલાં આ બધું બન્યું અને તેં મને વાત પણ ન કરી?’

નંદિની નિરુત્તર રહી. જોકે સુકેતુને પણ ઉત્તરની અપેક્ષા ન હતી.

સુકેતુનું મન વિદ્રોહ પોકારી ઊઠ્યું. તે પોતાની જાતને અત્યંત કાયર લાગ્યો. નંદિની… પોતાની નંદિની… તે કંઈ કરી શકે તેમ નહોતો? એક ક્ષણ માટે તો તેના કાકાને રહેસી નાખવાનો તેને વિચાર આવ્યો. આટલી પશુતા, આટલી અનૈતિકતા! તેણે કંઈક કરવું જ પડશે. તેની છાતી ધમણની માફક હાંફવા લાગી. તેના મનમાં ભયંકર ઘર્ષણ ચાલી રહ્યું હતું.

એક લાંબા ગાળાની ચુપકીદી પછી તેણે હોઠ ફફડાવ્યા.

‘નંદિની, હું તને ચાહું છું. અને આ ક્ષણે પણ તેમાં કશો ફરક નથી પડ્યો. હજી પણ આપણો સંબંધ ચાલુ રહેશે ને તે લગ્નમાં પરિણમશે. પણ તું જાણે છે કે તે બહુ લાંબો ગાળો છે. હું ને તું હજી તો કૉલેજના ત્રીજા વર્ષમાં છીએ. ગ્રેજ્યુએશન પછી પણ મારે બે-એક વર્ષ લાગી જશે. પછી જ હું પપ્પા આગળ વાત કરી શકીશ. પણ ત્યાં સુધી… ત્યાં સુધી હું તને કોઈ હિસાબે તારા ઘેર, એ નરકમાં રહેવા દઈશ નહીં. હું વ્યવસ્થા કરીશ. બોર્ડિંગમાં રહેજે. ખર્ચાની ચિંતા કરતી નહીં, ગમે તે રીતે હું ફોડી લઈશ, પણ હવે હું આ ઘટનાનું પુનરાવર્તન સહન નહીં કરી શકું.’

નંદિનીને થયું કે સુકેતુ શા માટે અટક્યો? બસ, એ બોલ્યા જ કરે, બોલ્યા જ કરે, તેનો અવાજ આજે તેને અમૃત જેવો મીઠો લાગ્યો.

બે ક્ષણ માટે એક મધુર કલ્પના તેના માનસપટ પર રમી રહી. તે હૉસ્ટેલમાં રહેતી હોય, ત્યાં બે-ત્રણ સારી બહેનપણી હોય. શાંતિથી અભ્યાસચાલતો હોય, રોજ સાંજે સુકેતુ સાથે ફરવું. કશો જ ભય, કશી જ ચિંતા નહીં… પણ તેને લાગ્યું કે આ કલ્પના કલ્પના જ રહેશે. તે વ્યવહારુ હતી. સુકેતુ તો ઉશ્કેરાટમાં બોલતો હતો. તેણે હજી જિંદગીનું સાચું સ્વરૂપ જોયું નહોતું.

તેણે કહ્યુંઃ ‘સુકેતુ, એ બહુ જ અઘરી બાબત છે. તું ધારે છે એટલું એકલા જીવવું સહેલું નથી.’

‘હું પણ જાણું છું કે તે સહેલું નથી. તો શું આમ જ ચાલવા દેવું?’

‘એમ હું ક્યાં કહું છું.’

‘તો?’

નંદિની પાસે તેનો કોઈ ઉત્તર નહોતો. બંને ફરી પાછાં મૌનમાં ગરકાવ થઈ ગયાં. સુકેતુને પણ થયું આ નાનીસૂની બાબત નથી. લાંબો વિચાર માગી લે તેમ છે. ઉતાવળો નિર્ણય લેવો યોગ્ય નથી. તેને લાગ્યું કે અત્યારે તેની કે નંદિનીની મનઃસ્થિતિ કાંઈ પણ નિર્ણ લેવા જેવી નથી. બંનેને પોતપોતાની રીતે વિચારવા એખલતાની ભયંકર જરૂર છે.

‘નવ વાગી ગયા છે. ચાલ તને મૂકી જાઉં, ક્યાંક મોડું…’

તે વાક્ય પૂરું ન કરી શક્યો. નંદિનીના શબ્દો હજી મન પર અફળાતા હતા. પ્રત્યુત્તરની રાહ જોયા વિના તેણે ગાડી સ્ટાર્ટ કરી. કોઈ બે તદ્દન અજાણ્યા એક સફરમાં ભેગા થઈ ગયાં હોય તેમ તેઓ જઈ રહ્યાં હતાં.

ક્યારે નંદિનીનું ઘર આવ્યું તેની મોટર સિવાય કોઈને ખબર ન હતી.

નંદિનીએ બારણું ખોલ્યું. પણ ઊતરી નહીં, તે ઘણું કહેવા-કરવા ઇચ્છતી હતી. પણ પ્રગટ કશું ન થયું. સુકેતુ સમજી ગયો પણ તે ખુદ જ લાચાર હતો.

નંદિની ઊતરી ગઈ. સુકેતુને એક ભયંકર વિચાર આવી ગયો. આજે તો કાંઈ નહીં થાયને? પણ તેણે બારણું બંધ કરતાં તે ઝાટકી નાખ્યો. તેનાથી તેની કાનની ટશરો સુધ્ધાં લાલ થઈ ગઈ.

ચહેરાની લાલાશ તે પથારીમાં પડ્યો ત્યાં સુધી બહુ ઓછી નહોતી થઈ. વિચારોના વમળમાં ડૂબવું તેને ફાવ્યું. સિનેમાના ફ્લેશબૅકની જેમ તેના અંતરપટ પર તેના ને નંદિનીના સંબંધની શરૂઆત અત્યાર સુધીની ઘટનાઓ ક્રમબદ્ધ તરી આવી.

સેન્ટ ઝેવિયર્સ સ્કૂલમાં ૧૧ વર્ષ સંપૂર્ણ ફરજિયાતપણે બ્રહ્મચર્ય પાળ્યા પછી જ્યારે તે કૉમર્સ કૉલેજમાં પ્રવેશ્યો, ત્યારે તેની વય અનુસાર સ્વાભાવિક રીતે જ તેના મનમાં એક કોમળ કલ્પના આકાર લઈ રહી હતી. એક સીધી, સારી, સુંદર છોકરી સાથે પરિચય થઈ જાય તો બસ! અને વર્ગમાં ત્રીજે જ દિવસે નંદિની સાથે પ્રથમ નજર મળી ત્યારે તેને પ્રતીતિ થઈ ગયેલી કે તેનું સ્વપ્ન સાકાર થશે જ.

નંદિની દેખાવે કંઈ અત્યંત સુંદર કહી ન શકાય, પણ તેને જોતાં એક છાપ સ્પષ્ટપણે તરી આવતી કે તે સ્ત્રીત્વથી ભરપૂર છે. ‘સ્ત્રી’ શબ્દથી જે સ્ત્રી વિશેના ખ્યાલો તેને ઉદ્ભવતા તે તેને નંદિનીમાં જોવા મળ્યા. નજર મેળવવાની સંપૂર્ણ ઇચ્છા છતાં જ્યારે તે પ્રયત્નપૂર્વક તેની આંખો ઢાળી દેતી ત્યારે તેને ગુસ્સો નહોતો ચડતો. પણ આનંદ થતો. અને પછી તો મહિનામાં જ તેણે તેમની વચ્ચે સંબંધ સ્થાપ્યો. સદા જ બધું સહી લેતી. કદી વિરોધ ન કરતી, ઓછાબોલી નંદિનીને જોઈ તેને લાગતું કે તેની જિંદગીની સૌથી મોટી મંઝિલ મળી ગઈ છે.

અને ત્રણ ત્રણ વર્ષથી આ સંબંધ વણતૂટ્યો ચાલતો હતો. તેનું ઘર આઝાદ ખ્યાલોનું હતું. નંદિની છૂટથી આવ-જા કરતી. પોતાના રૂમમાં કલાકો તેની સાથે ગાળતી. જોકે હજી સુધી તે તેના ઘેર નહોતો ગયો. સુકેતુને બીજી કોઈ મહેચ્છા પણ નહોતી. નંદિનીને પરણી પપ્પાના બિઝનેસમાં જોડાઈ જવું. બસ આ જ હવે બાકી રહ્યું હતું.

સુકેતુને તેની જિંદગીની સફરમાં રસ્તો સીધો જ દેખાતો હતો. ક્યાંય પણ વળાંકની અપેક્ષા ન હતી. પણ રસ્તામાં આટલો મોટો ખાડો આવશે તે તેની કલ્પના બહાર હતું. તેના મિત્રો તેને નસીબદાર માનતા. મજાકમાં ઘણી વાર કહેતા પણ, યાર તારે હવે શું બાકી રહ્યું છે. તું તો પરિણીત જ છે. અને મઝા તો તે અત્યારથી જ લૂંટી છે. પણ તે જ જાણતો હતો કે તેણે ‘મઝા’ લૂંટી નહોતી, જોકે તે તેમ સહેલાથી કરી શકે તેમ હતો. પણ સુકેતુ સંયમી હતો. ઉતાવળો નહોતો. તેને સુહાગરાત અને ‘મેરિડ લાઇફ’નો સાચો આનંદ મેળવવો હતો. અત્યારના ક્ષણિક આવેગને સંતોષવા તે ભવિષ્ય નીરસ બનાવી દેવા નહોતો માગતો.

તેને બરાબર યાદ આવ્યું કે એક વાર તેણે નંદિનીને કહેલું કે ‘તારું શરીર એ તો મારી મિલકત છે. પણ જ્યાં સુધી આપણે પરણીએ નહીં ત્યાં સુધી હું તેનો હદકાર નથી. ત્યાં સુધી તે તારે કોઈની અમાનતની જેમ સાચવવાનું છે.’

અને આજે શું થઈ ગયું? તેને નંદિનીનું શરીર યાદ આવ્યું. પણ સાથોસાથ જ તેના કાકાની ચહેરો પણ પડછાયાની જેમ તરવરી રહ્યો. તેને લાગ્યું તે ચહેરો તેની સામે અટ્ટહાસ્ય કરી રહ્યો છે. તેને કહી રહ્યો છે. ‘તું હાર્યો છે, તું લૂંટાયો છે.’

સુકેતુ ખૂબ ઉશ્કેરાઈ ગયો. તેને લાગ્યું તે કદી નંદિનીથી તે ચહેરો અળગો નહીં કરી શકે. જ્યારે જ્યારે તે નંદિનીને પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ મળશે ત્યારે અવિરતપણે તે ચહેરો ઉપસ્થિત રહેશે જ. તે નંદિનીના નાપાક, વ્યભિચારી કાકાને તો કશું કરી શકે તેમ નહોતો.

રહી રહીને તેને નંદિની જ ગુનેગાર લાગવા માંડી.

તેને એ છોકરીની સૂરત યાદ આવતાં ત્રાસ છૂટી ગયો. નંદિનીએ તેને પરાજિત કર્યો હોય કે તેની ‘મિલકત’ છીનવી લીધી હોય તેવું તે અનુભવી રહ્યો. નંદિનીએ ગમે તે રીતે અટકાવવું જોઈતું હતું.

પણ તે કરે શું?

તો હવે પોતે શું કરે? અને છેવટે તેણે એક દૃઢ નિશ્ચય કરી લીધો. તે નિશ્ચયના પ્રત્યાઘાતોનો વિચાર કરતાં કરતાં તે ક્યારે ઊંઘી ગયો તેની તેને ખબર ન રહી.

બીજા દિવસની સવારે અગિયાર વાગ્યે તેણે નંદિનીને ફોન કર્યો. ડાયલ ફેરવતાં તેની આંગળીઓ ધ્રૂજી રહી હતી.

‘હલ્લો…’

‘હું સુકેતુ બોલું છું.’

‘હં.’

‘આજે બપોરે મારે ઘેર આવી શકીશ?’

‘હા.’

‘તો એક-બે વાગ્યે તારી રાહ જોઉં છું.’

‘સારું.’

સુકેતુએ ફોન કરી કરી દીધો.

બપોરે જ્યારે નંદિની આવી ત્યારે સુકેતુમાં કોઈ વિચિત્ર સ્વસ્થતા આવી ગયેલી. તે તેને નીચે લેવા ન ગયો. તે આવી. હંમેશની જગ્યાએ સુકેતુના રૂમની બારી પાસે આવેલા પલંગના છેડે બેસી ગઈ.

નંદિનીએ હંમેશના પરિચિત વાતાવરણમાં કશોક ફેરફાર થયો હોય એમ લાગતું જ હતું. તેમાં જ્યારે સુકેતુએ આવીને રૂમનું બારણું અંદરથી લોક કર્યું ત્યારે તેને તે વિષે શંકા ન રહી.

સુકેતુ આવીને પાસે બેઠો. બંનેને હતું કે કદાચ કાલની વાતનો પડઘો પડશે. પણ સુકેતુ તો જાણે ભૂલી જ ગયો હોય તેમ આડીઅવળી વાત કરવા માંડ્યો. અને નંદિની પાસે તેવી અપેક્ષા રાખવી વ્યર્થ ન હતી. નંદિનીને શાંતિ થઈ.

પણ નંદિનીને આજ સુકેતુ કાંઈ જુદા જ મૂડમાં લાગ્યો. નંદિનીને પણ ચાલુ પરિસ્થિતિમાં આ પરિવર્તન ગમ્યું. જોકે તે પરિસ્થિતિ ન હોત તોપણ તેને ગમ્યું જ હોત. આમે ય તેના ગમા-અણગમાનો પ્રશ્ન ગૌણ હતો.

અચાનક સુકેતુએ નંદિનીને પોતાની સાથે પલંગ પર સૂવડાવી દીધો. બંને વચ્ચે શાબ્દિક વ્યવહાર બંધ હતો. પણ બંનેનાં શરીર એકબીજા સાથે વાતો કરતાં થઈ ગયાં.

નંદિની સંપૂર્ણપણે આવેશમાં આવી ગયેલી. તે આ વિશ્વમાંથી સરી ગયેલી. સુકેતુ પણ ઉશ્કેરાઈ ગયેલો. પણ તેનો ઉશ્કેરાટ ગયેલો. પણ તેનો ઉશ્કેરાટ હેતુપૂર્ણ હતો. કોઈ નિશ્ચિત ધ્યેય પાર પાડવા એક બુદ્ધિશાળીમાણસ પહેલેથી જ યોજના કરી ગણતરીપૂર્વક આગળ વધે ને ધ્યેય પાર પાડે તેમ સુકેતુએ તેના ગઈરાતના નિશ્ચયને પાર પાડ્યો. કદાચ તેણે કલ્પેલી ‘સુહાગરાત’નું રિહર્સલ. ગ્રેન્ડ રિહર્સલ, તેણે આજે કરી નાખ્યું.

બે કલાક બાદ જ્યારે નંદિનીએ પાછા ઘેર જવાની અનુમતિ માગી ત્યારે સુકેતુએ મૂંગા મોંએ હા પાડી. હંમેશની જેમ સુકેતુ આજે નંદિનીને વળાવવા ન ગયો. તે વરંડાનું બારણું ખોલી બહાર ઊભો રહ્યો. નંદિની પોર્ચમાંથી નીકળી ધીમે ધીમે દરવાજા તરફ ડગલાં ફરતીજતી હતી. દરવાજો ખોલતાં તેણે પાછળ ફરી ઉપર જોયું અને સુકેતુ સામે મ્લાન હાસ્ય કર્યું.

સુકેતુ તેને જોઈ રહ્યો. તેના મુખ પર બદલાનું આછું સંતોષભર્યું સ્મિત હતું. લાગ્યું કે તેની ભૂખ સંતોષાઈ ગઈ છે.

પણ… પણ અંતે તો તે એંઠા વાસણમાં જમ્યો હતો! તેનું સ્મિત અદૃશ્ય થઈ ગયું. અટ્ટહાસ્ય કરતો કાકાનો ચહેરો તેની સમક્ષ તરવરી રહ્યો. કોઈ ભયંકર બદસ્વાદથી તેનું મોં ભરાઈ ગયું. તેને અસહ્ય ગૂંગળામણ થઈ આવી.

તેણે નિશ્ચય કર્યો કે હવે તે નંદિનીને નહીં મળે.

બંધન અને મુક્તિ

પ્રકૃતિએ ભલે તેમની વચ્ચે સમાનતાની કોઈ શક્યતા રહેવા દીધી ન હોય, સંસ્કૃતિએભલે તેમને ‘માનવ’ અને ‘ફળ’ એવી તદ્દન જુદી જુદી જાતિમાં વર્ગીકરણ કરી પહેલાને ‘ભોક્તા’ અને બીજાને ‘ભક્ષ્ય’ના વિરોધાભાસી વર્ગમાં મૂક્યા હોય, પણ પરિસ્થિતિએ તો હમણાં, આ કિસ્સામાં તેમની વચ્ચે નોંધપાત્ર સામ્ય લાવી દીધું હતું. અલબત્ત, વાત અહીં જેની પાછળ સ્મશાનનો થોડોક ભાગ પડે છે, તેવા વિશાળ રાનડે માર્ગના ત્રીજા ઉપમાર્ગ અર્થાત્ હનુમાન ગલીના નાકે એક જ રેંકડી પર ગોઠવાયેલા ભૈયા બદરીપ્રસાદ અને કેળાંના ઢગલાની થાય છે.

દેખીતી રીતે જ આ ગળે ઊતરે તેવી વાત નથી, પણ આ કળિયુગમાં ગમે ત્યારે ગમે તે, ગમે તેટલા સમયમાં થઈ શકે છે તે વાત કોણ નથી જાણતું? એવું જ અહીં પણ બદરીને કશુંક અચાનક થવા લાગ્યું. મૂળે બદરીપ્રસાદ જડ કહી શકાય તેવી ગંભીર પ્રકૃતિનો ઠરેલ આદમી. એ બેઠો હોય તો બસ બેસી જ રહે. હાલવા—ચાલવાનું નામ નહીં, ટાઢ—તડકાની પરવા નહીં. જે ગામમાંથી બદરી આવેલો તે ગામમાં એવી એક માન્યતા હતી કે બદરી જેટલી જંગલે જવામાં વાર કોઈને ન લાગે. અલબત્ત, બદરીનું ગામ સાવ ખોબા જેવડું હતું, છતાં પણ… અને એવું પણ નહોતું કે બદરીને કોઈ પેટની તકલીફ હોય. આ તો એમ કે જંગલે ગયા હોઈએ ને બેસાય તે બેસાય પછી ઊઠવાનું યાદ ન રહે. તેમાં પણ ઉભડક બેસી, બંને ગોઠણો પર હાથ ટેકવી અને વચ્ચે માથું નીચું નાખીને બદરી બેઠો હોય તો ભાગ્યે જ કોઈ કહી શકે કે તે જીવતો છે કે નહીં. અરે, માણસ છે કે નહીં તે કહેવું પણ કઠિન!

હનુમાન ગલીની રેંકડી પર પણ આમ જ થયું. બદરી તો એ જ પોતાની અસલ સ્થિતિમાં સમાધિ લગાવી બેસી ગયો. રેંકડીનો એક પંચમાંશ ભાગ તે રોકતો હતો. પછી થોડીક જગ્યા હતી અને બાકી બધે કેળાંઓ જ કેળાંઓ. વ્યવસ્થિત રીતે ખીચોખીચ ગોઠવાયા હોવાથી આ આખો સામૂહિક જથ્થો એક જ એકમ હોય તેમ ભાસતું હતું.

અંગ્રેજી અક્ષર ‘સી’ આકારના, પણ પોતાના તરફ બંને છેડા રાખતા કેળાંના ઢગલાને ચૂંચી આંખે પણ એકીટશે નીરખતા બદરીને આ ઢગલામાં પોતાનું સૂક્ષ્મ તેમ જ વિરાટ પ્રતિબિંબ દેખાયું. પહેલાં એમ વિચાર આવ્યો કે આ ઉભડક પગે બેસવાની પોતાની સ્થિતિ પણ કેળાં જેવી જ છે. અને પછી એમ આવ્યો કે હું પણ કેળા જેવો જ છું. અને છેવટે એવા તારણ પર પહોંચ્યો કે કેળાં તો મારા કરતાં મહાન છે. કેળાં તેનું સર્વસ્વ છે, સુખ—દુ:ખના સાથી છે, કોઈ પણ સમયે સાથે રહેનાર પરમ મિત્ર છે, એવી અને એવી જ બધી લાગણીઓ બદરીને થવા માંડી. સંસ્કૃત તો શું કંઈ પણ બદરીને આવડતું નહોતું — બાકી ‘ત્વમેવ માતા’નો શ્લોક બદરીના અંતરની શ્રેષ્ઠ અભિવ્યક્તિ બની શકે તેમ હતો.

અપાર કૃતજ્ઞતાથી બદરી કેળાંના ઢગલાને તાકી રહ્યો. આ ઉમદા, કદી કશું ન ઇચ્છતા કે માગતા અને માત્ર સમભાવથી જ નીરખી રહેતા સાથીનો સાથ તેવી જ ઉમદા રીતે નિભાવવા બદરી કૃતનિશ્ચયી બન્યો.

માખીઓના અસ્તિત્વનો ખ્યાલ, એમાંની એક નાક પર બેઠી ત્યારે આવ્યો. એક તેના નાક પર અને બીજી તેની ટાલ પર ફરતી હતી. બાકીની ત્રણ—ચાર કેળાંઓ પર હતી. માથું હલાવવાનો વિચાર બદરીને આવ્યો, પણ કેળાંના ઢગલાની નિશ્ચલતા જોઈ તેણે પણ માંડી વાળ્યો. માખીઓ બંને પર ફરતી રહી. તો બદરી પરથી કેળાંના ઢગલા પર અને કેળાંના ઢગલા પરથી બદરી પર સ્થળાંતર પણ કર્યું. પરંતુ માખીઓને ખબર તો ન જ પડી કે બદરી કયો અને કેળાંનો ઢગલો કયો? બદરી સ્વજન માટે કંઈક કરી છૂટ્યાનીલાગણી અનુભવી રહ્યો.

ત્યાં ખનનન્ કરતો એક મોટો સિક્કો બદરી અને કેળાંના ઢગલા વચ્ચેની જગ્યામાં પડ્યો.

સિક્કાના રણકવાથી, સિક્કાના ચળકાટથી, સિક્કાની ચંચળ ગતિથી બદરીની ચૂંચી આંખો થઈ શકે એટલી મોટી થઈ. સિક્કાને તે નીરખી રહ્યો. સિક્કાનો અર્થ તેના મસ્તિષ્કમાં ગયો, ત્યાં સુધી બદરી તેને નીરખી રહ્યો. વિષની જેમ સિક્કાની અસર સમગ્ર દેહમાં ધીરે ધીરે પ્રસરવા માંડી અને બદરીના દેહમાં ચેતન આવ્યું. કેળાંના ઢગલા સાથેની, કુદરત સાથેની તદ્રૂપતા તૂટી.

ઉભડક બેસવાની સ્થિતિ છૂટી ગઈ. બદરી માણસ બની ગયો, કેળાં ફળ બની ગયાં અને ફળ વેચનાર વેપારી ફળ સાથે જે વ્યવહાર કરે તેવો વ્યવહાર બદરી અને કેળાં વચ્ચે થઈ ગયો.

થોડી વાર પછી બદરીએ ફરી ઉભડક બેસવાનો પ્રયાસ કર્યો પણ ફાવ્યું નહિ, મજા ન આવી. તે રેંકડી પર ચપટ બેસી ગયો. સિક્કો આંગળીઓ વચ્ચે રમતો હતો. અચાનક કેળાંના સમૂહ પર બદરીની નજર પડી. દૃષ્ટિ ઝૂકી પડી. વ્યભિચાર કરતાં પકડાઈ ગયેલા પતિની સમક્ષ પત્ની ઝૂકી પડે તેમ. સિક્કો હાથમાંથી છૂટી ગયો. ફરી સિક્કાનો અવાજ થયો. એક કંપારી શરીરમાં છૂટી ગઈ.

બદરીએ ગૂણિયા નીચેથી એક બીડી કાઢી. ઊંડો કશ ખેંચી, ધુમાડો બહાર કાઢતાં ફરી કેળાં પર દૃષ્ટિ પડી. ધુમાડો કેળાં પર થઈને જતો રહ્યો. ઉચ્ચાસને બેઠેલો સત્તાધીશ રંક પ્રજાને જોતો હોય તેમ બદરી કેળાંના સમૂહને જોઈ રહ્યો. બીડી પૂરી થઈ ત્યાં સુધી જોઈ રહ્યો.

હવે બધું ઓસરી ગયું હતું. ઉશ્કેરાટ શમી ગયો હતો. કેળાંના ઢગલાનો અને પોતાનો સંબંધ બદરીને સાંભરી આવ્યો. ઉભડક બેસી જવાયું, હાથ ગોઠણ પર ટેકવાઈ ગયા, માથું નીચે નમી ગયું, આંખો ચૂંચી થઈ ગઈ, બદરી નિશ્ચલ થઈ ગયો અને માખીઓ આવી ગઈ.

પણ આમ કેટલો વખત ચાલે?

સિક્કો રણક્યો, બદરી ચમક્યો. કેળાંના સમૂહ પર દૃષ્ટિ અટકી, પરંતુ બીડી પીવાની અદમ્ય ઇચ્છાને કારણે, બીડી પીવાની લતને કારણે બદરીએ ફરી હલનચલન શરૂ કર્યું.

LXXII

ધરમાભાઈ શ્રીમાળી

નરક

નાકના ટેરવે ચડી બેઠેલી ગંધ કેમેય હટવાનું નામ લેતી નહોતી. ગંદુંગોબરું બધું… આવી ભરાતું હતું. ‘બળ્યાં, વાહની આગળ જ સી કે રોજ હવારમાં જઉં સું. ફોક દન સાફ થેલો હોય તો ઠીક મારી બઈ… નકર હરખું બેહાય એવુંય આ હોય સે… પણ તોય બળ્યું એ તો આ બેઠી ને આ ઊઠ્યાં. ગંધ ભળી ગંધ… બા’ નેહર્યા ત્યાં હુધી થુંક ને બૂક…’ મનોમન બબડતી રતન છેક તેની ઓરડી આગળ આવી ત્યાં સુધી મોઢામાં ચૂંક વછૂટ્યા કર્યું. સવારે નાહીને ગઈ હતી તોય ફરીથી નાહી લેવાની ઇચ્છા થઈ. પણ વાસમાં રમતી દીકરી દોડતી આવીને ખોળામાં ભરાઈ અને એ દીકરીના માથામાં હાથ પસવારતી ઊભી રહી. દીકરી હરખપદુડી થઈને બોલીઃ ‘મા… મા… કાંતિકાકાના ઘેર પિચ્ચરવાળા આયા સી.’ એને નવાઈ લાગી. ‘પિચ્ચરવાળા? શેરમાં વળી માં તોટો સે પિચ્ચરોનો તે…’ પછી થયું, ‘ભલું પુસાય કાંતિભાઈનું… હન્નરહરી ઓળખાણ સે તે હશે કાંક.’

ખોળામાંથી દીકરીને જુદી કરતાં એ હાથપગ ધોવા વળી. પાળી પર પડેલી સાબની કણી લઈને બરાબર ઘસવા મંડી પડી, હથેળીઓ અને મોટું ફીણ ફીણ થઈ ગયાં. ફીણોટો ચહેરો જોઈ તાળીયો પાડતી હસી રહેલી દીકરી ફરી પાછી કૂદકા ભરતી વાસ વચ્ચે રમવા દોડી ગઈ.

એને બાળપણ યાદ આવી ગયું.

ઘાઘરી-પોલકું પહેરેલી રતન એની આંખો આગળ ખડી થઈ ગઈ. એનાથી નિસાસો નંખાઈ ગયો. ‘ચેટચેટલા હરખથી મા-બાપે શેરમાં પૈણાઈ’તી!’ જેવું બબડતાં એણે મોઢા પર પાણીનો ખોબો ભરીને છાલક મારી. આંખોમાં સાબુની બળતરા વરતાણી. ઉપરાછાપરી છાલક માર્યા કરી… પછી ભીની પાંપણે કશુંક પલકવા માંડ્યું…

રતન… બેટી, જાનું એટલું કામ કરી આયનું મારી બુન…’

‘ના રે બાઈ… મું જાતી હશું, એવું કામ કરવા?’

‘અલી પણ મન ઠીક નથી… રાંડ, આપડો અવતાર સ… ઈમ મુઢું ફેરવે ચાલશે કાંય? જા હવ જા હેંડ. ગામમઅથી બે-તઈણ હંદુહા આઈ જ્યા સી. પસ ના જાહું તો ઠપકો હાંભરવો પડશે. નલોક કૂતરાંના બોનસ્ મૂઠી દાણાં આલતું હશે એયની આલઅ…’ રતનની મા તાવમાં તરફડતાં બોલતી રહેલી ને એ પગ પછાડતી ગામમાં ગયેલી. ફૂલી ગયેલા કૂતરાના શબમાંથી માથું ફાડી નાંખે એવી ગંધ આવતી હતી. રતનને બકારી આવી ગયેલી. પછી ઓઢણીનો છેડો મોં આડે રાખીને નીચી નમેલી. હાથમાંની દોરડીનો ગાળિયો કૂતરાના પગમાં નાંખવા ગઈ ને ખદબદ કીડા જોતાં જ એ પાછી પડેલી. આખા શરીરે કંપારી કરી વળેલી. રોકી રાખેલા શ્વાસમાં બકારીએ ઊથલો મારેલો તે દોરડી ગાળિયા સમેત

પડતી મૂકીને એ ઘર ભેગી થઈ ગયેલી. માએ ક્યાંય સુધી ઠપકો આપ્યા કરેલો ન પણ કશું ગણકારેલું નહીં.

‘રાંડ… આટલી સફાઈ કરી સી પણ હાહરામ જાયે અકઅ જખ મારીનું કરવું પડશે. તાંણા ચેઈ માન કેયે?’

બધું યાદ આવતું રહ્યું…

મરેલાં કૂતરાં-બિલાડાં ખેંચવાં, વાર-તહેવારે ખાવા જવું કે પછી ઘેર ઘેર ‘પરબલું આલજો. માં-બાપ!’ બોલતી માની પાછળ પાછળ ઢસડાવું..

અહીં શહેરમાંયે વાસના નાકે રહેતી ગોમતી એનાં છોકરાંને રોજ સાંજ પડે વાળુ માગવા સોસાયટીમાં મોકલતી. એણે ઘણી વાર કહેલું, ‘મરચું ને રોટલો ખઈનું રે’વું પણ વાળ માગવો સોકરાંન મોકલવાં હારે નઈ, ગોમતી’ પણ ગોમતીએ તો, ‘ના જોઈ હોય તો મોટી શિખામણ આલનારી! લે.. વાળુ માંગવાનો તો ધરમસે આપડો, એમાં શું ખોટું સે તી તું મને સમજાવવા આઈ સી?’

કાંતિભાઈના ઘર આગળ ઊભેલી જીપમાં ચડી બેઠેલાં છોકરાંએ હોર્ન પર હાથ દબાવ્યો ને વિચારોમાં ખોવાયેલી રતનની નજર વાસના નાકા સુધી લંબાણી..

હજુ સોમો આવ્યો નહોતો. જીપના હોર્નના લાંબાતીણા અવાજ જેવું કંઈક આરપાર થવા માંડ્યું. ફરી પાછો ફળફળતો નિઃશ્વાસ એની આસપાસ ફરી વળ્યો.

‘શાલકાર વૈણમાંય ના હોય એવી રૂપાળી સી તું…’ કહીને પડખે ખેંચતો સોમો અને શરમથી લાલ ચહેરે મલકી ઊઠેલી એ ક્ષણો…

કોલસાની સગડીનો ધુમાડો આંખોમાં ગોટવાતો રહ્યો.

જો, મુનસિપલિટીવાળા મારા હાળા હાવ નકામા સી. તું તારે ઘરનું કામકાજ ને સોકરાં…’ સોમાના શબ્દો ઊડી જતા ધુમાડામાં પકડવા મથતી હોય. એમ એણે આંખો ઉઘાડબંધ કરી જોઈ.

સગડીમાંના કોલસા લાલ-લાલ અંગારા થઈ તગતગી રહ્યા હતા. આંખો અંગારા સામે સ્થિર થઈ ગઈ. ખીચડી માટે રેશનિંગના ચોખા સાફ કર્યા પછી એની મોટી દીકરીએ સગડી ઓરડીમાં લીધી અને ખીચડીનું આંધણ મૂક્યું ત્યાં સુધી સગડી સામે જોતી બેસી રહી.

હમણાં જ દોડતી રમવા ગયેલી નાની દીકરી રતનના પેટે પડેલી ને સોમો ધીમે ધીમે બદલાવા માંડેલો. એણે સોમાને સમજાવવામાં કશું બાકી રાખ્યું નહોતું. કાકલૂદી કરી કરીનેય એ થાકી ગયેલી; પણ શરૂ શરૂમાં પૂરો પગાર હાથમાં મૂકનાર સોમો કંઈ કેટલી જાતનાં બહાના બતાવીને પગાર વેડફી દેવા માંડ્યો હતો, ક્યારેક ખૂબ પી જતો અને એકલો એકલો બકતો રહેતો, ‘આજ નઈ તો કાલ… ની છોડું… મેલડીના હમ્ જો પાનું પડતું મેલું તો…’

સગડી પર ફળફળતા આંધણમાં ખીચડીનું ઉભરણ ચડ્યું ને એણે ઊભી થઈને હાથથી જ છીબું હટાવ્યું. ટેરવે ચચરાટ થયો. ચચરતા ટેરવે ફૂંક મારી જોઈ. ટેરવા પર નંખાયેલી નજર ધીમે ધીમે આખા શરીરે ફરી વળી. – ઓરડી આગળથી વહી જતી ખુલ્લી ગટર. થોડેક દૂર શહેરની ગંદકીના ઢેર અને પેલાં જાહેર શૌચાલય તરફથી ઊડી આવતા મચ્છરોનો ત્રાસ… એણે ઝાપટ મારીને શરીર પર બેઠેલો મચ્છર હટાવવા પ્રયત્ન ર્યો અને મુકાદમના શબ્દો એના કાનમાં પડઘાવા લાગ્યા,

‘જા, હવે મોટી વાળવાવાળી ના જોઈ હોય તો… જા, આજથી શાકમારકીટનાં જાજરૂ સાફ કર જા…’

માથે કાળી ટોપી અને એવો જ કાળો ચહેરો લઈ ર્યા કરતા મુકાદમના પીળચટ્ટાં દાંત અને કાળાભઠ્ઠ હોઠ વચ્ચેથી ફેંકાતી તમાકુની વારંવાર પિચકારી..

એને કમકમાં આવી ગયાં. રોજ સાંજે લથડિયાં ખાતો આવતો સોમો લવારે ચડી જતો ને વાતવાતમાં મારવા ધસી જતો હતો. શરૂ શરૂમાં મ્યુનિસિપાલિટીએ ના જવાનું કહેનાર સોમો, ‘આખો દા’ડો ઘેર પડી ૨ઈ સી ને હિસાબ માંગી સી? તારા પસી આયેલી હઉવ બબે વરહથી કામે જોય સી… મુનસિપલિટીમાં…’

ને એણે વાસનાં બૈરાં સાથે મ્યુનિસિપાલિટીના રોડ વાળવાનું શરૂ કરેલું. રોડ પરની ગંદકી – ચીતરી ચડે એવું ઘણું બધું… મોં આડે સાડલો દાબીને સાફ કરવા માંડેલું. પણ, હથેળીમાં તમાકુ મસળ્યા કરતો મુકાદમ – હાજરી પૂરતી વેળાનો એનો રુઆબ અને રતન સોમા ભંગીનું સહેજ અલગ રીતે બોલાતું નામ… એણે ફરી મોં પર ઝાપટ મારી. ગાલ પર બેઠેલો મચ્છર બરાબરનો ચટક્યો હતો.

‘ભઈસા’બ આ તો નરક સે નરક… તોબા પરભુ, આવી જિંદગીથી તો!’

‘હવે ના જોઈ હોય તો નરકવાળી… રાંડ, કાંમ કરવું પડે સે એટલે જોર આવે સે?’

મોડી રાતે પડખે ભરાતો સોમો છાસિયું કરીને તૂટી પડતો હતો. મુકાદમની વધતી જતી તુમાખી અને અવળચંડાઈ સોમા આગળ કહેવા જીભ ઊપડે એ પહેલાં સોમો, ‘જપ કર હવે.. લપ લપ કર્યા વગર…’ કહીને પાસું ફેરવી જતો હતો. એની આસપાસ ઓરડીનું અંધારું ઘેરાઈ વળતું. એમાં વધતો જતો મચ્છરોનો ‘ ગણગણાટ કેમેય જંપવા દેતો નહોતો. ગળતી રાતમાં એકલદોકલ વાહનોની – ઘરઘરાટી… દૂર રેલવે સ્ટેશન બાજુથી ગાડીની ઉપરાછાપરી વાગતી વહીસલ… વાસના નાકે પડેલા એકાદ કૂતરાનું થોડી વાર માટે ભસવું… ને આસપાસની ઓરડીઓમાંથી મા-બાપના છણક-ભણક અવાજ વચ્ચે પાણી પીવા જાગેલું રડતું. બાળક…

‘મા, મા… ખીચડી દાઝવા માંડી સેનું તું હું લાઇટ કર્યા વગર બેસી ર’ઈ સી?’ બોલતી ગલ્લા પરથી ચા-ખાંડ લઈને આવેલી મોટી દીકરીએ લાઇટ કરીને ખીચડી ઉતારવા માંડી.

આખી ઓરડીમાં દાઝેલી ખીચડીની વાસ ફરી વળી…

એ ઝડપથી ઊભી થઈને મેલડીના થાનક પાસે ગઈ. અગરબત્તીનું ખાલી ખોખું થાનકમાં પાછું મૂકી દીધું. હાથ જોડ્યા. પછી વાસણમાં પીરસાતી ખીચડી સામે તાકી રહી. લુખ્ખી ખીચડી અને ભૂખ્યાં છોકરાં – એનો જીવ ઊંચોનીચો થઈ ગયો. બહાર આવીને ક્યાંય સુધી ઊભી રહી. વાસના નાકે જોયા કર્યું. સોમાનાં લથડિયાં હજુ કળાતાં નહોતાં. આખા દિવસનો થાક શરીરે વરતાવા માંડ્યો હતો. પેલી બાજુથી આવતા પવનમાં ઢગલો ભરીને ઊડી આવેલી ગંધ એક્સામટી વીંટળાઈ વળી ને એની સાથે જ આજ બપોર પછી શાકમાર્કેટના ખૂણે મળમૂત્રથી ખદબદતાં ગંદાંગોબરાં જાજરૂ એની આગળ ખડાં થઈ ગયાં.

છેલ્લા અઠવાડિયાથી મુકાદમ વીફરેલો હતો. શરૂ શરૂમાં રતન… રતન.. કર્યા કરતા મુકાદમની મેલી મુરાદ બર ના આવતાં છેવટે એણે સાઈટ બદલીને ગંધાતાં જાજરૂની સફાઈ રતનને સોંપી હતી. ઘેર આવતાં આવતાં સવારનું ખાધેલું નીકળી જાય એવું થયા કર્યું હતું. મનમાં નક્કી હતું કે, ‘આજ તો નૈનકીનો બાપ મારી નાંખે તોય ભલે, પણ બળ્યું આ નરક તો હવે નઈ જ વેઠાય…’

સફાઈ-કામદારો એક પછી એક પોતપોતાની ઓરડી ભણી આવી રહ્યા હતા. એમાંના કોઈ વાસના નાકે આવેલા ગલ્લે બીડી ફૂંકવાને બહાને સવારે ચડ્યા હતા, તો કોઈ લથડતી ચાલે વાસમાં વળ્યા હતા. એ બધાની વચ્ચેથી હડી કાઢીને – ઝઘડતાં આવેલાં કૂતરાં રતનની અડફેટે ચડે એ પહેલાં ઓરડીમાંથી એંઠા હાથ લઈને

બહાર નીકળેલી નાની દીકરી કાંતિભાઈના ઘર તરફ દોડી ગઈ.

વાસ વચ્ચેના થાંભલે ટ્યુબલાઇટ ચાલુ-બંધ થયા કરતી હતી; ને છેક દૂર પેલા કચરાના ઢગ પાસે ઊભેલા બીજા થાંભલે પીળચટું અજવાળું વેરતા ગોળ નાનાંમોટાં જીવડાં કૂંડાળે વળ્યાં હતાં.

કાંતિભાઈના આંગણામાં વાસની વસ્તી એકઠી થતી હી. ઝટપટ વાસણ ઊટકીને – ‘મા, તપેલીમાં ખીચડી ઢાંકેલી પડી સે… તું ખઈ લેજે…’ કહેતી મોટી દીકરી પણ વસ્તી ભેળી જઈ બેઠી.

એને નવાઈ લાગી. ‘શું હશે? પિચ્ચર બતાવવા આવ્યો હશી?’ એવા વિચારે ઓરડી બંધ કરીને એ હળવી ચાલે સૌની પાછળ જઈ બેઠી. ખુરશીમાં બેઠેલા બે-ચાર અજાણ્યા પુરુષોમાંથી એક તરવરિયા લાગતા જુવાને કશુંક આજના કાર્યક્રમ વિશે પૂરક માહિતી આપીને ટેબલ પર મૂકેલો ટી.વી. ચાલુ કરવા ખુરશી સહેજ ખસેડી. ઘરરર… અવાજ સાથે ટી.વી. ચાલુ થયો. થોડાંક દૃશ્યો – ના સમજાય એવાં હોલક-ડોલક થયાં. પછી ચિત્ર સ્થિર થવા માંડ્યું ને અવાજ ધીમે ધીમે સ્પષ્ટ થતો રહ્યો…

કોઈ ગામડાનું દૃશ્ય પડદા પર છવાતું ગયું. પછી ધીમે ધીમે ગામની શેરીઓ, મહોલ્લાઓ, ડેલીબંધ દરબારી મકાનો, શેઠ લોકોના માઢ અને જાહેર રસ્તા દેખાયા. ત્યાં જ દેશ-બાર વર્ષની બાળા અને એની માનું ચિત્ર જોતાં જ સૌ ઊંચા-નીચાં થઈ ગયાં, ‘અરે! આ તો…’ જેવું ટોળાબંધ બેઠેલામાંથી કોઈ બોલ્યું. પછી જાણે એની જીભ જ સિવાઈ ગઈ હોય એમ ચૂપ થઈ ગયું. દૃશ્યોની વણઝાર ચાલુ થઈ. બંધ ડેલીના ખાળ આગળનું પતરું ઊંચું કરતી પેલી બાળા દુર્ગધયુક્ત મળ એની પાસેના પતરાના ડબ્બામાં સરકાવી રહી હતી. પછી મળથી ભરેલો ડબ્બો

એના કુમળા હાથે ઊંચકાવીને એની માના માથે ગોઠવ્યો. ને મા-દીકરી ઊભી શેરીએ—એક પા થતી, લાજ-મલાજો સાચવતી, કાયા સંકોરતી, ધ્રૂજતા હાથે મોં આડે લૂગડું ઢાંકવાનો પ્રયત્ન કરતી – આગળ વધી રહી હતી. સામે હાથમાં માઈક પકડીને કોઈ જુવાન કશુંક પૂછી રહ્યો હતો. પ્રશ્નોની મૂંઝવણમાં પડેલી પેલી સ્ત્રી ડેલી તરફ જોઈને કશું બોલી નહીં.

દૃશ્ય બદલાયું…

ગામની બહાર ઠલવાતા મળના ઢગ વચ્ચે ઊભેલા વૃદ્ધ દંપતીના ચહેરા પરની અસંખ્ય કરચલીઓમાં આછેરી ખેંચતાણ વરતાણી ને ત્યાં જ પેલાં મા-દીકરી માથે મેલું ઉપાડતાં આવી પહોંચ્યાં. ડબ્બો તૂટેલો હતો. એમાંથી મેલું દદડી રહ્યું હતું. માથેથી ચહેરા લગી દદડતો રેલો ટપક થતો છેક ગળા નીચે સરકી ગયો…

ટોળામાં છવાયેલા સન્નાટા વચ્ચે રતનના મોંએ હાયકારા જેવું નીકળી ગયું. એની આંખો આગળ મરેલું કૂતરું ખેંચ્યા વગર જ પાછી વળેલી એ ક્ષણથી લઈને આજે બપોરે સાફ કરેલાં શાકમાર્કેટનાં ગંદા – ઊભરાતાં જાજરૂ… બધું જ ખદબદ થવા માંડ્યું. એની આંખો પેલાં મા-દીકરીના ચહેરે દદડતા મેલા પર સ્થિર થઈ ગઈ; ને દૃશ્ય બદલાયું..

હાથમાં માઈક પકડી રાખીને પૂછેલા સવાલનો વૃદ્ધાએ આપેલો જવાબ રતનની ભીતર શારડીની જેમ ઊંડ ને ઊંડે ઊતરતો ગયો.

‘સાબ… કશું પૂસવા જેવું જ નથ… જીવતે જીવત… પણ પેટ માટે વેઠ..’ – એનાથી ઝાઝી વાર બેસી રહેવું મુશ્કેલ થઈ પડ્યું. ફરી એક વાર ઊઠતાં ઊઠતાં એની નજર પેલા પતરાના ડબ્બામાંથી દદડતા રેલા પર અટવાઈ ગઈ. માસૂમ. બાળાના ગાલ પર ટપકી રહેલું મેલું એનાથી ના જીરવાણું. એણે ઝડપથી મોં ફેરવી લીધું. પાછળ ખાસું ટોળું જામ્યું હતું. એ સૌની આંખો ટી. વી. પર ચોંટી ગઈ હતી ને ચહેરા પર એકસામટું ઘણું બધું ગોરંભાઈ રહ્યું હતું. સાવ કોરીકટ્ટ આંખે એની પાછળ જ બેઠેલા સોમાને જોતાં જ રતનને થયું, ‘આ હમણાં આટલી વસ્તી વચી ધમાલ કરી મૂકસી… જોયું રાંડ, તું રાડો પાડ્યા કરતી’તી તે…’

પણ રતને જોયું તો હમણાં સુધી કોરીકટ્ટ આંખે બધું જોઈ રહેલો સોમો પોતાની સામે જોઈ લીધા પછી એકધારું દદડવા માંડ્યો હતો…

(‘હયાતી’ – ડિસેમ્બર ૨૦૦૯)

દાજવું તે...

જેમ જેમ ડેલી નજીક આવતી ગઈ. એના કાનમાં ઢોલ પડઘાવા લાગ્યો…

લખુભાના પરબતની જાન નીકળવાની તૈયારી થઈ ચૂકી હતી. ડેલીમાં રોશની ઝળહળી રહી હતી. એક પા પડેલી પેટ્રોમેક્ષ પાસે એ સૌ ઊભાં રહ્યાં.

‘ચેટલાં જણ સો લ્યા?’

‘અમે ચાર જણાં સીએ. મું, બબલી, બબલીની મા અનઅ આ મેઠીવઉ…’

‘હારું, લ્યો ઉપાડો ઝટ.’

એક પછી એક સૌએ ટપોટપ ઝળાં ઝળાં પેટ્રોમેક્ષ ઊંચકીને માથે મૂકી. સાચવીને પગ માંડતાં આગળ-પાછળ થઈ ગયાં.

બેન્ડવાજાં એક સાથે તાલ મેળવવા લાગ્યાં. શરણાઈના સૂર રેલાવા માંડ્યા. ને ઢોલ પડઘાવા લાગ્યો.

‘બબલી, તું ડાભે નઅ મેઠીવઉ જમણે ર’ઈન્ મોર થો. નઅ તારી મા બચમઅ રે. બતી બીજી લગાડઅ કરઅ તો મું સું હંગાથ.’ બબલીના બાપે સૂચના આપતાં કહ્યું.

ડેલીમાંથી નીકળેલી જાન, દારૂખાનું ફૂટતાં થોડીવાર ઊભી રહી.

‘પિટ્યા, ભાળતાય નથી, માંથઅ બતી સઅ તોય પાંહઅ જ્ ટેટા સોડી સી…’ કરતાં બબલીએ એક પા ઊભા રહીને જોયું તો લખુભાનો પરબત ઘોડી પર બેઠો બેઠો પાન ચાવી રહ્યો હતો. માથે સાફો, સાફામાં લબઝબ થતી કલગી, ખભે મખમલી મ્યાનવાળા તલવાર, પેટ્રોમેક્ષના અજવાળામાં ઝળાંઝળાં થતો એનો ડ્રેસ, પગમાં મોજડી…

દારૂખાનું ફૂટી રહ્યું કે, જાન આગળ ચાલી.

બબલીય જાનથી આગળ આગળ… માથે પેટ્રોમેક્ષ, પેટ્રોમેક્ષની આસપાસ ઘૂમતાં જીવડાં અને ગામનું લોક…

તલવારની પટ્ટાબાજી બરાબરની જામી. બેન્ડવાજાંવાળાય ઘડી થંભી ગયા. શરણાઈ તો લગભગ ચૂપચાપ થઈ ગઈ હતી. ઢોલ એકલો જ વાગતો હતો.

બબલીએ મેઠી સામે જોયું. મેઠી અડધી લાજ કાઢીને માથા પરથી પેટ્રોમેક્ષ સાચવતી ઊભી રહી.

પાછળ રામો રાત સલોકા કહેવા માંડ્યો. એના હાથમાં પકડેલી મશાલની જ્યોત જાંખી પડે કે તરત જ મશાલ પર તેલ રેડતો. એનો મોટો છોકરો સલોકામાં સાદ પુરાવતાં, ‘ભલો…’ કહેવા માંડ્યો.

‘ભાના દિયોર… આંય કણઅ ચેવા સીધા દોર થેઈન્ ભલો… કરી ર’યાસી? વાહમઅ બોલાબ્બા આવી તાણઅ તો જાંણઅ… ચીડિયો ચડતી હોય ઈમ સેટે ર’યા ર’યા હકંમ્ કરસી. દરબારનાય બાપ હોય ઈમ.’

મનોમન ગબડતી બબલીની આંખ પાસે ઝાપટ મારતું એક જીવડું ઊડી ગયું. પેટ્રોમેક્ષ થોડીક હલી. પણ તરત જ બે હાથે પકડીને એણે સંભાળી લીધી. આજુબાજુથી હસવાનો અવાજ આવ્યો. ‘એઈ… સિ…સ…’ જેવો સિસકારો થયો.

બબલીએ ફરી એકવાર પરબત તરફ નજર નાંખી. એને લાગ્યું, પરબત એના સામે જ તીરછી નજરે જોઈ મલકી રહ્યો છે.

‘પિટ્યો… નશરમો! પૈણવા હેંડ્યો તોય… આટલા બઈલે જ મું ના પાડતી’તી. પણ બાપો માંન્યા નઈ. બળ્યું આ બધું… દેખવું નઅ…’

પેટ ચૂંથાતું હોય એવું હળવું દર્દ અનુભવાતાં એણે એક હાથે પેટ પસવાર્યું. પણ એમ કરવા જતાં ઓઢણાનો છેડો સહેજ અધ્ધર થઈ ગયો. ફરી ટોળામાંથી સીટી વાગી હોય એવો સિસકારો થયો. એ ઝડપથી ઓઢણું સરખું કરવા ગઈ. પણ પેટ્રોમેક્ષના ગોળા પર હાથનાં ટેરવાં અડકી ગયાં. હાથ પાછો ખેંચી લીધો. ટેરવે દાહ ઊપડ્યો ને જાન આગળ ચાલી.

‘બબલી, જરા હળવી હેંડ બુન.’ કરતો એનો બાપ દોડતો પાસે આવીને ઊભો રહ્યો ત્યારે જ ખબર પડી કે, ટેરવાંની બળતરામાં ને બળતરામાં એ ખાસી આગળ નીકળી ગઈ હતી!

‘ઘોડીની બાજુમઅ જ, વરરાજાનઅ અંધારું ના પડઅ ઈમ… પાંહઅ પાંહઅ હેંડવાનું.’

બબલીને એના બાપ પર ચીડ ચઢી. એ કશુંક બબડવા ગઈ, પણ છાતી દાઝતી હોય એવું લાગતાં ઓઢણાનો છેડો છાતીએ દબાવતી એક પા ચૂપચાપ ઊભી રહી.

‘ઘોડી નચાડવાની સઅ… હઉવ એક પા રો’લ્યા…’

ટોળું પાછું હઠ્યું, ચોરા વચ્ચે સૌ ઘોડી ફરતે, પહોળા કુંડાળે ઊભાં રહ્યાં. પરબતે ઘોડીની લગામ સંભાળી. થોડી થોડીક હલી. ધ્રૂજી, માથું ઊંચું-નીચું કર્યું ને માલિકના ઇશારે આગળ-પાછળના પગ વારા ફરતી અધ્ધર કરીને નાચવા લાગી.

બબલી ઝડપથી એક પા ના થઈ હોત તો ઘોડી પર બેઠેલા પરબતની મોજડીની ચાંચ એના પડખામાં જ લાગત.

‘પિટ્યો, ચોરા વચીય… હખણો રે’તો નથી.’ એ કટાણું મોં કરતાં મનોમન બબડી.

લખુભાના પરબતની જાન જોવા ટોળાંટોળાં ઊમટવા લાગ્યાં. વરઘોડાની ફરતે વસ્તી વીંટળાઈ વળી ને બબલીના મનને વીંટળાયેલું, નારિયેળની જાત જેવું કંઈક… ધીમે ધીમે ઊખડવા માંડ્યું.

‘બબલી, તું અમારું ગરાક્. અમારા સેતરમાં તારું મન કે’ ઈમ હરવા ફરવાની છૂટ હાં.’

‘ઓહો… ચ્યમ્ ચ્યમ્ કાંચ એટલું બધું?’

‘એ તો…’ કરતાં ઊભેલા પરબતે બીજું કંઈ ના સૂઝતાં, ‘બલી હાચું કઉં?’

‘શ્યું?’

‘આખા ગામમાં એક તું જ…’

‘હેંડ હેંડ અવઅ…’

‘મારા હમ, બસ.’

‘જુઠ્ઠા.’

‘તારા હમ, તાણે લે…’ કરતાં પરબતે આજુબાજુ જોઈ બબલીને આંતરી. બબલી દોડવા ગઈ ને શેઢા પરથી પગ લપસ્યો. એ ઢીંચણ છોલાય એમ પડી. પરબતના પગ નીચે ઓઢણાનો છેડો દબાયો. ઓઢણું એમ ન રહેવા દઈને એ આડા ખેતરે દોડેલી…

‘એ… ઘોડી ભડચી લ્યા!’

‘હેં!’ કરતાં બબલી બે ડગલાં પાછળ હટી ગઈ.

પરબતે મહાપ્રયત્ને ઘોડી પર કાબૂ મેળવ્યો. થોડીક હળવાશ જેવું થયું. થોડી હળવે હળવે ચોરા વચ્ચે ખુલ્લી થયેલી જગ્યામાં ચક્કર મારતી નાચવા લાગી.

પચ્ચ્ દઈને બબલીના પગ પાસે પીચકારી પડી.

‘પિટ્યો, કપાતર… ઈનું કાળું થાય ઈનું. પિટ્યાની ઠાઠડી બંધાય…’

‘બબલી હેંડકીન્, ઊભી ચ્યમ્ રી’સી?’

કાળઝાળ રણમાં પગ માંડતી હોય એમ એ ચાલવા માંડી.

બૅન્ડવાજાં, શરણાઈ અને ઢોલ એક સાથે વાગવા માંડ્યાં. જાતભાતનું દારૂખાનું ફટાફટ ફૂટવા માંડ્યું. ચોફેર અવાજ વિસ્તરવા માંડ્યા. ઝબકારા કરતું દારૂખાનું ધુમાડાના ગોટ બની હવામાં ઓગળવા માંડ્યું. બબલીને કાનમાં આંગળી ખોસવાની ઇચ્છા થઈ. પણ પેલી પેટ્રોમેક્ષ… એણે આંગળીનાં ટેરવાં પર બીજી આંગળી વતી સ્પર્શ કર્યો. ઘડી પહેલાં ટેરવે ઊપડેલો દાહ ખાસો ફૂલીને ફોલ્લા જેવો થતો હતો. દાહ પર સ્પર્શ કરતાં જ એણે ટચલી આંગળીના વેઢા ગણવા માંડ્યા.

‘પંનર દા’ડા અંધારિયાના, નઅ પંનર અજવાળિયાના, એક મઈનો. નઅ… ઈના ચેડી બીજી અમાહ્ જઈ. નઅ આજી તો બલી અજવાળી બીજ!’

એના પગમાં ધ્રુજારી છૂટતી હોય એવું થયું.

ઓઢણાનો છેડો ખસે એ પહેલાં સરખો કર્યો. ચોફેર નજર નંખાઈ ગઈ. પગમાં ઊપડેલી ધ્રુજારીથી સરખું ઊભું રહેવામાં તકલીફ પડતી હતી ને પાછું માથા ઉપરની પેટ્રોમેક્ષ. એ પોતાની જાત પર ગુસ્સે થવા લાગી.

‘મૂઈ, આ બતિયો ઉપાડવાની વેઠ!’ આદમીઓન્ તો ઠીક. બૈરાં નઅ જ ઉપાદિ…’

ટોળે વળેલી વસ્તી પર નફરત થઈ આવી, ‘રાતી રાતી જેમેલો ચટકતી હોય ઈમ પીટ્યાંની આંશ્યો…’ એ મનોમન બબડવા લાગી.

‘ફટકો સઅ… ફટકો!’ ટોળામાંથી અવાજ આવ્યો.

એણે આંખો મીંચી દીધી. કાયા સંકોરતી હોય એમ એક પા ઢીલી ઢફ થઈને ઊભી રહી.

‘પેટમઅ ચ્યમ્ ઝેંણું ઝેણું…?’ બળ્યું, જીવ ગભરાતો હોય ઈમ…’

એણે મોઢામાં મોળ છૂટતાં એક બાજુ ધીમેથી થૂંક્યું.

બૅન્ડવાજાંનો એક સરખો ઘોંઘાટ, ઢોલનો ભારેખમ અવાજ અને હમણાં ફૂટેલા દારૂખાનાની ગંધ એના જીવને બેચેન કરવા લાગ્યાં. એણે મેઠી સામે જોયું. મેઠી એની રીતે જ ચૂપચાપ મોં ઢોંકીને પેટ્રોમેક્ષ સંભાળતી ચાલી રહી હતી. એને મેઠી પાસે દોડી જઈ કંઈક કહેવાનું મન થયું. પણ સામી બાજુ ઊભેલી મેઠી પાસે જવું મુશ્કેલ હતું. પાછળ જોયું. વરઘોડાની વચ્ચે થોડીક અલગ રહીને ચાલતી એની મા દેખાતી નહોતી ને બાપ તો પેટ્રોમેક્ષનું અજવાળું બરોબર થાય છે કે નહીં? –નું ધ્યાન રાખવામાં, આમ-તેમ જોયા કરતો હતો.

ડાબા પગના તળિયે કાંકરો કૂચ્યો. આછા સિસકારા સાથે પગ સહેજ અધ્ધર કર્યો ને એના મોંએ દબાતા અવાજમાં શબ્દો સરી પડ્યાઃ

‘મૂઈ હૂળ, રાંડની… નડી જી. જેઠુ પાડીન્ રી’…’

‘બબલી, બતી હંભાળ… બતી!’

ગામના ઝાંપા-તોરણે જાન આવીને ઊભી રહી. એણે પરબતની ઘોડી સામે જોયું. ઘોડી નાચી નાચીને હાંફી રહી હતી. એનો માલિક બૂચકારો કરી પંપાળી રહ્યો હતો ને પરબત તો ખુશખુશાલ ચહેરે આમ-તેમ નજર નાખતો બેઠો હતો. એના બોઠ પાનની પિચકારીો મારીને લાલલાલ થઈ ગયા હતા.

બબલીને બધું લાલમ્ લાલ દેખાવા માંડ્યું. પેટ્રોમેક્ષ સાથે જકડાયેલી હાથની પક્કડ તંગ બનવા લાગી. મોંઢામાં ભરાયેલ મોળ… અંદરને અંદર ડચુરાવા લાગ્યું. પેટનો ચૂંથારો અધ્ધર થવા લાગ્યો. છાતીમાં ગભરામણ મચી ગઈ. ચહેરો રેબઝેબ થવા માંડ્યો. પગ ધ્રૂજતા રહ્યા. એણે આસપાસ નજર નાંખી. પછી નીચે જોયું. એક હાથે ઓઢણાના છેડાનો ડૂચો કરી, મોંઢા આડે કરવા ગઈ. પણ આલહ-વેલહ થયેલો જીવ કાબૂમાં ન રહ્યો. મોળ ભરેલું મોં ઓ…ઓ…ઓ… કરતું ખૂલી ગયું. બીજાહાથે જરા જોર દઈને પેટ્રોમેક્ષની પક્કડ જાળવવા ગઈ ને ટેરવાં પર ઊપસેલો દાહ દબાયો. ધગ્‌ધગતા અંગારા જેવી કાળી બળતરાને લીધે પક્કડ ઢીલી પડી ગઈ. હાલકડોલક પેટ્રોમેક્ષનું મેન્ટર લાલ થયું, ઝાંખું થયું અને પછી ભફ્ ભફ્ થતી પેટ્રોમેક્ષ એકધારી ભડકે ચઢી…

(‘સાંકળ’માંથી)

વરઘોડો

છેલ્લી ઘડીએ ફૅમિલી સાથે નીકળવું અશક્ય બન્યું ને અહીં ઊતર્યો ત્યારેખાસું મોડું થઈ ગયું હતું. પરમારસાહેબના ઘરનો રસ્તો કઈ તરફ હશે – ના વિચારે હૂં ઊભો રહ્યો.

છૂટાછવાયા પાનમસાલાના ત્રણ-ચાર ગલ્લા વચ્ચેએક ચાની લારી ધણધણી રહી હતી. એની ફરતે ટોળું બેઠું હતું. મેં એમની પાસે જઈને પરમારસાહેબના ઘરનો રસ્તો પૂછ્યો. ‘કુણ? હીરોભઈન્!’ કહેતો એકાદ જણ, ‘ઓમ સીધે સીધા હેંડ્યા જોંવ… પેલું ભૂંગળું વાગે ઈયાં જઈન્ ઊભા રે’જો.’

મેં માથાના વાળ સહેજ સરખા કર્યા ને હાથરૂમાલથી ચહેરો સાફ કર્યો. ઝાંખાપાંખા અજવાળામાં ઢંકાયેલા ગામ પરથી નજર હટાવતો હું દૂરથી દેખાતી રોશની તરફ ચાલતો થયો.

ઝળાંઝળાં થતા મહોલ્લાના નાકાથી લઈને આખે આખો મહોલ્લો રંગબેરંગી, લાઇટ-સિરિજથી લબઝબ થઈ રહ્યો હતો. વિશાળ મંડપ છાયો હતો. જાતભાતના ડેકોરેશનથી મહોલ્લો અતિ સુંદર લાગી રહ્યો હતો. મારા કાન લાઉડ-સ્પીકરમાંથી રેલાતાં ફિલ્મીગીતોમાં અટવાય એ પહેલાં હું મહેમાનોથી ખીચોખીચ મંડપ નીચે આવી ઊભો.

‘આવો… આવો… સોલંકીભાઈ.’ કહેતા પરમારસાહેબ મહેમાનો વચ્ચેથી ઊભા થઈને સામે આવ્યા. એમના ચહેરા પર છલકાતી ખુશી જોતો હું ખુશ થઈ ગયો. એક હાથ મારા હાથમાં જ રાખીને એમણે બીજા હાથે, ‘બેસો…’નો ઇશારો કર્યો ને પછી, ‘અહીં પાણી આપો, ભાઈ…’ કહેતાં ફૅમિલી સાથે ના આવતા બદલ થોડુંક ઠપકો આપવા જેવું હસતે ચહેરે બોલીને એ પાછા બીજા મહેમાનો વચ્ચે જઈ ઊભા.

છેલ્લા એક મહિનાથી પરમારસાહેબ એમના બાબાના લગ્નની તૈયારીમાં હતા. રંગરોગાન, ડેકોરેશન, બૅન્ડવાજાં, જમણવાર, કપડાં-લતાંથી લઈને, લગ્નકાર્ડ છપાવવા સુધીનાં કામની યાદી બનાવવા એ રિરેસના સમયે, ‘સોલંકી, આવો તો…’ કહીને ચૅમ્બરમાં બેઠા બેઠા જ મને બોલાવી લેતા. પછી બબ્બે વખત ચાના ઑર્ડર આપતા ને રિસેસ પૂરી કરીને સ્ટાફ પાછો આવી જતો ત્યાં સુધી બધું ચર્યાયા કરતું…

મારી નજર પરમારસાહેબના મહોલ્લામાં ફરવા માંડી. આખો મહોલ્લો વ્યવસ્થિત હતો. ક્યાંય કશી ગંદકી કે કશું અસ્તવ્યસ્ત નહોતું. હું ખુશખુશાલ ચહેરે બધું જોતો રહ્યો. મકાન તો એમનું શહેરમાંય હતું પણ એમની ઇચ્છા ગાાં જ અવસર કાઢવાની હતી.

શરૂ શરૂમાં પરમારસાહેબ મારી જોડે ઑફિસકામ સિવા ઝાઝું બોલતા નહીં પણ પચી ધીમે ધીમે એ નવરા પડતા કે તરત જ મને યાદ કરતાં. હું એમની સામે ઊભો રહું ને એ ‘બેસો… બેસો…’ કહીને મારી સાથે વાતે વળગી જતા. અન્ય સ્ટાફ સાથે પણ એમનો ભાવ એવો જ રહેતો. તેમ છતાં મારા પ્રત્યેની એમની લાગણી મને સ્પર્શી જતી હોય એવું મને હમણાંથી લાગવા માંડ્યું હતું કદાચ!

ફૅમિલી સાથે નીકળવાના મૂડમાં છેલ્લે જ્હૉન વર્ગીસ સાથે કશી વાત ના થઈ શકેલી. મને જ્હૉન મારા પહેલાં આવી ગયો હશે એવું થયેલું પણ એ હજુ આવ્યો નહોતો.

ખાસી વારે મહેમાનોથી નવરાશ લઈને પરમારસાહેબ મારી પાસે આવી બેઠા. હું એમની સામે જોઈ રહ્યો. એમનો રુઆબ કંઈ ઑર લાગતો હતો. એમણે મારી પાસે ખુરશી ખેંચી, ‘કાર્ડ તો દરેકને મળી ગયાં ને!’ જેવું બોલ્યા. ‘હા, સાહેબ… ટેબલે ટેબલે ફરીને કાર્ડ…’ હું બોલવા ગયો પણ એમણે ઠંડું વહેંચી રહેલા છોકરાને આ તરફ આવવા બૂમ પાડી ને હું અટકી ગયો. પછી ‘એ લોકો સ્પેશ્યલ વાહન કરીને મોડાય આવશે ખરા.’ બોલીને મેં ઠુંડું પીવા માંડ્યું. ના આવી શકે એવા મોટા ભાગના સ્ટાફનો ચાંદલો મારા કોટના ખિસ્સામાંના કવરમાં હતો. મેં સહેજ બહાર નીકળેલા કવરને જાળવીને અંદર દબાવ્યું. મારી આસપાસ બેઠેલા વી.આઈ.પી. સાથે મારો પરિચય કરાવવા પરમારસાહેબ મારા ખભે મૂકેલો હાથ જરીક દબાવતા ઊભા થયા. હું મહેમાનો સાથે ઔપચારિકતામાં પડ્યો ને એ બીજી તરફ વળ્યા.

મારી આસપાસ પરમારસાહેબનાં વખાણ થઈ રહ્યાં હતાં. હું એ બધામાં ઝળાંઝળાં થવા માંડ્યો ને એક બાજુના લીમડા નીચે બાંધેલી થોડી પર મારી નજર ગઈ. હું જાણે કે પહેલી વાર જ ઘોડીને જોતો હોઉં એમ તાકી રહ્યો.

મારી આસપાસ હવે વી.આઈ.પી. વાતો છલકાવા લાગી હતી. ‘અરે… કાભાઈની ક્યાં વાત કરો છો? એમ. પી. સાહેબ પધારે એવા સંબંધો છે હીરાભાઈને!’ મને પરમારસાહેબની મોટી ઓળખાણો — સંબંધો વિશે મનોમન હરખ થવા માંડ્યો. હું મારી જાતને પરમારસાહેબના નજીકના માણસ તરીકે સરખાવતો રહ્યો. પછી પગ ઉપર પગ ચડાવીને ખુરશીમાં ટટ્ટાર થઈ બેઠો.

મંડપ નીચે ફૂલોના હારતોરા મઘમઘી રહ્યા હતા. અહીં આવતો દરેક મહેમાન સૂટેડ-બૂટેડ અને સેંટથી મહેકતો હતો. મેં મારા સૂટ પર નજર નાખી જોઈ પછી એક તરફ થઈ ગયેલી ટાઈ સરખી કરી.

પેલી તરફના રસોડેથી સરસ મજાની સોડમ આવી રહી હતી. વચ્ચે સમય લઈને પરમારસાહેબ મારી પાસે આવી ગયેલા. કહેલું, ‘સ્પેશ્યલ રસોઇયા બોલાવ્યા છે.’ મને થયું, ‘આ બધું તો આપણે સામસામે બેસીને નક્કી કરેલું, પછી હું જાણતો જ ના હોઉં એવું કેમ કરતા હસે પરમારસાહેબ!’ પણ એમના ચહેરા પર છવાયેલી ખુશી જ એવી હતી કે હુંયે પછી એમની વાતોમાં પોરસાતો રહ્યો — મને પોરસાવું ગમવા લાગ્યું.

હજુ જમણવાર શરૂ થયો નહોતો ને જાનનો વરઘોડો નીકળવાને ખાસી વાર હતી. એકાદ આંટો મહોલ્લા બહાર મારી આવવાના વિચારે હું બહાર નીકળ્યો. બહારગામના લોકો આ તરફ જોતા ટોળું થઈને ઊભા હતા. કેટલાક ચહેરા પરમારસાહેબની જાહોજલાલીથી પ્રભાવિત હતા તો કેટલાક… ‘હોય એ તો! ગામમાં કંઈ બધા સરખા હોય છે?’ મને પરમારસાહેબ વિશે સાંભળેલું યાદ આવી ગયું. ‘ગરીબી વેઠીને આગળ આવ્યા હતા. આખા સેન્ટરમાં ફર્સ્ટ નંબરે હતા. પછી આગળ આવે જ ને!’

મને સિગારેટ પીવાની ઇચ્છા થઈ. હું સામેના ગલ્લે જઈ ઊભો. મને ગલ્લાવાળાના હાવભાવ ગમ્યા નહીં. બાજુમાં ઊભેલા યુવાનો અંદર અંદર કશીક ગુસપુસ કરતા હતા. મને કશું સમજાયું નહીં. બધાની નજર મહોલ્લા પર હતી. મને ગલ્લા પાસે ઊભા રહેવું યોગ્ય લાગ્યું નહીં. હું સિગારેટના કસ ખેંચતો મહોલ્લામાં વળ્યો. મહોલ્લામાં દોડાદોડ થતી લાગી. ‘શું હશે?’ કરતો હું ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યો.

‘એક બાજુ રહો… રસ્તો કરો…’

મારી પાછળ કોઈ બૂમો પાડતું હતું. મેં પાછળ જોયું. પાછળ વ્હાઇટ ફ્રન્ટી અને ૅમ્બેસડર આવતી જોઈ હું એક બાજુ ખસી ગયો. પરમારસાહેબ દોડતા હોય એમ સામે આવ્યા. વી.આઈ.પી. સૌ ઊભા થઈ ગયા. ‘કાભાઈસાહેબ આવ્યા… મિનિસ્ટરસાહેબ આવ્યા… પધારો સાહેબ… પધારો સાહેબ…’ કરતાં કોઈએ ફૂલહાર પહેરાવ્યા ને કોઈએ ફૂલોની પાંદરીઓ તોડીને મોંઘેરા મહેમાન પર વરસાવી. મને થયું, ‘આવા સમયે સ્ટાફ હાજર હોત તો કેવું સારું!’ પછી, હું ઝડપથી ટોળા વચ્ચે રસ્તો કરતો પરમારસાહેબના પડખે થઈ ગયો. પરમારસાહેબે મને રુઆબથી કાભાઈસાહેબ સાથે હાથ મિલાવી આપ્યા. હું મનોમન ધનધન્ય થઈ ગયો. ‘એ હોત તો આપણો તો રોલો જ પડી જાત, એની આગળ!’ બબડતાં મને મારો આસિસ્ટન્ટ જ્હૉન વર્ગીસ યાદ આવી ગયો. હું આમતેમ જોવા લાગ્યો. કદાચ એ આવીને ક્યાંક આટલામાં ઊભો હોય તો અહીં બોલાવી લઉં. પણ એ ક્યાંય દેખાણો નહીં. મને એના પર સહેજ ગુસ્સા જેવું થયું. ‘વહેલો આવવાનું કહ્યું હતું ને હજુ કેમ ન આવ્યો?’ હું મનોમન બબડતો રહ્યો ને મારી બાજુમાંથી પરમારસાહેબ નીકળ્યા. ‘હવે ફટાફટ જમણવાર શરૂ કરી દઈએ. પછી શાંતિથી જાનનો વરઘોડો કાઢીએ. તમે અહીં વી.આઈ.પી. જોડે બેસો અને શક્ય તેટલા હેલ્પફુલ…’ બોલતા પરમારસાહેબનું ધ્યાન મહોલ્લાના નાકે કેમ ગયું હશે? —નો વિચાર કરું એ પહેલાં ઘોડીની હણહણાટી મને ઘેરી વળી. ‘ઘોડીયે છે ને! અલમસ્ત ને રુઆબદાર…’

મને પરમારસાહેબનો બાબલો ઘોડી પલાણતો દેખાણો જાણે, મનમાં થયું, ‘આવા પ્રસંગે પાછળ ના પડવું જોઈએ. મને ઘોડીની લગામ પકડીને આગળ આગળ ચાલવાની ઇચ્છા થઈ આવી પમ એ તો ઘોડી સાથે આવેલા માણસનું કામ છે. મારી નજર ઘોડીની પીઠ પર આસબાબ ગોઠવતા માણશ પર પડી. પછી, વરઘોડાની આગળ આગળ રુઆબથી ચાલવું તો પડશે જ… પાછળ રહેવામાં મજા નહીં. ભલે પરમારસાહેબ એમના મહેમાનો સાથે મહાલતા આવે; પણ આપણે તો આગળ જ…’ હું મનોમન વિચારતો રહ્યો.

આગતા-સ્વાગતાનો માહો પુરજોશમાં શરૂ થઈ ગયો હતો. રસોડાની સોડમ હવે બૂફેમાં આવી ભરાણી હતી. જબરા ઉત્સાહ અને તરવરાટથી ફરતા પરમારસાહેબ દરેક મહેમાનને શાંતિથી જમવા માટે ભાવપૂર્વક કહી રહ્યા હતા અને મહેમાનો જોડે ઊભા રહીને હરખથી વિડિયો-શૂટિંગ કરાવી રહ્યા હતા.

ખાસી વાર ચાલેલા બૂફે પછી કૅવન્ડર્સથી લઈને ઇમ્પોર્ટેડ સિગારેટના ધુમાડા અને પાનમસાલાની રંગત જામી ગઈ. અત્તરનાં પૂમડાં કાનની અંદર-બહાર થતાં રહ્યાં. મંગળગીતો વચ્ચે તોરણ વધાવવાથી તે શ્રીગણેશ સુધીની વિધિ થતી ગઈ. કૅમેરાવાળા નવો રોલ ભરવા માંડ્યા અને વિડિયોવાળા ખડેપગે થઈ ગયા. હું આમતેમ બધે જોતો રહ્યો. ‘પરમારસાહેબ દેમ દેખાતા નથી?’—નો સવાલ થયો. મારી નજર મહોલ્લાના નાકે ગઈ. ત્યાં ખાસું ટોળું નાકું રોડીને ઊભેલું જણાયું. એ બધાની વચ્ચે પરમારસાહેબ અને મહોલ્લાવાળા ઊભા હતા. હું ઝડપથી એ બાજુ ગયો.

‘ના ચાલે, હીરાભાઈ… અહીં ગૉમમાં તો ગૉમના રિવાજ મુજબ રે’વું…’ કોઈ આગેવાન લાગતો માણસ પરમારસાહેબને કહી રહ્યો હતો. મને પરમારસાહેબના ચહેરા પર કશું વીંટળાતું જતું લાગ્યું.

‘અરે પણ… તમે બધા કેવા માણસ છો? એકવીસમી સદી છે ભાઈ આ તો… એ બધું હવે ના ચાલે.’ મને પરમારસાહેબના બોલવામાં કશું સ્પષ્ટ થયું નહીં. એમની આગળ ખડું થયેલું ટોળું ઊંચું-નીચું થતું લાગ્યું. કોઈએ ‘હો… હા…’ કરી, કોઈએ મંડપના પ્રવેશદ્વારને ધક્કો મારવા જેવું કર્યું. હું દોડ્યો. પરમારસાહેબને આ તરફ ખેંચતાં, ‘શું છે આ બધું સર!’ જેવા ભાવ સાથે હું એમને તાકી રહ્યો. એ ખરેખર કશુંક અનુભવતા ગૂંગળાઈ રહ્યા હતા.

‘નકામી જીદ છોડો, સાહેબ… વાતનું વતેસર થઈ જાહેં… આંહીં કૂને — ચેટચેટલાંને હમજાવશો?’ પેલા આગેવાનની સાથે બીજા બે-ત્રણ જોડાયા. ‘હજીકણ આ ગૉમમાં આવું નથી થ્યું… તમે પે’લ કરશો તો અવળું થાહેં…’

‘હું પોલીસ બોલાવું છું. પછી જોઉં છું તમે કેવા…’ પરમારસાહેબનો ચહેરો હવે બરાબરનો તપી ગયેલો લાગ્યો. હુંયે ઘડીક ઊંચો-નીચો થઈ ગયો. મને હવે બધું સમજાવા લાગ્યું હતું. મારી આંખો આગળ મારો મહોલ્લો અને મારો વરઘોડો જાણે કે હાલકડોલક થવા માંડ્યો…

*

‘બંધ કરો મેવડા રમાડવાનું… મારા બેટા ફાટી જ્યા સી ’લ્યા આ તો…’

દારૂમાં ચક્ચૂર દાનસંગજીનો અવાજ મારા કાનના પડદે તાજો થઈને ટકરાવા લાગ્યો જાણે!

ખભે કરેલી તલવારની મૂઠ પર મારા હાથી પક્કડ વધી ગયેલી. મને મ્યાનમાં પડેલી તલવાર ખેંચી કાઢવાનં એ વખત થઈ આવેલું; પણ હું કશું કરી શકેલો નહીં ને ચોરા વચ્ચે મારા વરઘોડામાં મેવડાના વેશમાં રમતા તૂરી ભાઈઓ બંધ થઈ ગયેલા.

*

જબરદસ્ત ગાંઠ પડી ગઈ હતી. કોઈ ચસ કે મસ થવા તૈયાર નહોતું. પરમારસાહેબ હવે ખરાખરી પર આવી ગયા હતા. એ ઝડપથી ટોળું ચીરતા, ‘જોઉં છું, તમે શું કરી લેશો તે…’ બોલતા બહાર નીકળ્યા. મિનિસ્ટર કાભાઈએ એમનો મોબાઈલ ફોન કાને ધર્યો. પણ ‘હલ્લો… હલ્લો…’ શરૂ થાય એ પહેલાં તો બહારનું ટોળું અંદર ધસી આવ્યું હતું. મંડપ નીચે વરઘોડો તૈયાર થવામાં હતો. જાન ઉંબરો ઓળંગીને બહાર નીકળવામાં હતી ને ઘોડી બે પગે અધ્ધર થતી હણહણી ઊઠી.

‘મારો… મારો… તોડો… ફોડો… ભાગો… બે બાજુનાં નાકાં રોકો ’લ્યા… હળગાઈ મારો…’ની બૂમો વચ્ચે પરમારસાહેબ ઘેરાઈ ગયા. એ કશું કરે એ પહેલાં એક પથ્થર સણણણ… કરતો કાભાઈની સ્ટાર્ટ થયેલી ગાડી પર આવી પડ્યો. પરમારસાહેબ દોડ્યા. ‘પ્લીઝ સર… કશું થશે તો હું તમને નહીં બચાવી શકું. પોલીસ આવતાં વાર લાગશે. તમે પ્લીઝ… પાછલા રસ્તેથી….’ એ જાણે કે ગળગળા થઈને બોલી રહ્યા હતા. ચોફેર ભયનું વાતાવરણ છવાઈ ગયું હતું. મને મહોલ્લા વચ્ચે આવી પડતા પથ્થરો ઊંચકી ઊંચકીને સામેવાળા પર ફેંકવાનું ખુન્નસ થઈ આવ્યું. પણ મહોલ્લો હવે બરાબરનો ઘેરાઈ ગયો હતો. મચી રહેલા રમખાણ વચ્ચે સળગતા કાકડા દેખાણા ને ક્યારનીય હણહણતી ઘોડી ભડકી.

‘તમેય ભઈ… ગૉમની રજા તો લેવી પડેન્!’ જેવું પરમારસાહેબની સામે બોલતાં ઘોડીવાળાએ એક હાથે, ઘડી પહેલાં ગોઠવેલ અસબાબ ફેંકી, કૂદકો મારીને ઘોડી પાછલે રસ્તેથી મારી મૂકી.

‘એ જાય… એ જાય… લે, લેતી જા… તારી તો…’ કરતું વીફરેલું ટોળું થોડી પાછળ થોડેક સુધી ગયું ને પછી ખુશખુશાલ થતું પાછું વળી ગયું.

બધું રફેદફે થઈ ગયું હતું. વી.આઈ.પી. અડધાખરા ભાગી ગયા હતા ને અડધાખરા થરથર ધ્રૂજતા હતા. ઘડી પહેલાં સજ્જ થઈ ઊભેલા કૅમેરા-વિડિયોવાળાય ક્યાંય દેખાયા નહોતા. મેં મારા આસિસ્ટન્ટ જ્હૉન વર્ગીસ અને સ્ટાફને જોવા ફાંફાં માર્યાં. નાકામાં તૈયાર કરેલું પ્રવેશદ્વાર અને લાઉડ-સ્પીટર ભોંયભેંગાં થઈ પડ્યાં હતાં. શણગારેલો મંડપ રમણભમણ થઈ ગયો હતો. એના લીરેલીરા હવામાં ઝોલા ખાઈ રહ્યા હતા.

મારી આસપાસ મચી ગયેલા તોફાન વચ્ચે પરમારસાહેબને શોધતો હું ઊભો રહ્યો. પણ આ શું? આ ટોળું અને આ ધક્કામુક્કી… હું ઝડપથી એ બાજુ ગયો. પરમારસાહેબના બાબાને માથેથી ફેંટો છૂટી ગયો હતો. બે-ચાર જણા એને પકડીને અંદર લઈ જવા મથી રહ્યા હતા. પણ ઉંબર ઓળંગીને ખુલ્લામાં આવવાનું કરતો એ ‘છોડો મને…’ બોલતો હાથમાં પકડેલી તલવારનું મ્યાન હટાવી રહ્યો હતો.

(‘જલારામદીપ’ – દીપોત્સવી વિશેષાંક – ઑક્ટોબર ૨૦૦૧)

LXXIII

દશરથ પરમાર

ત્રીજું ઘર

નેળિયામાં પેસતાં જ નરોત્તમનો પગ પાછો પડ્યો. ડાબી બાજુની વાડમાં કશોક ખખડાટ થતો હતો. વહેલી પરોઢના ઝાકળમાં પલળીને કોકડું વળી ગયેલાં પત્તાનો એ ખખડાટ સાંભળી એની કાયામાંથી કંપારી વછૂટી ગઈ. એણે આંખો ખેંચી ખેંચીને જોયું. વળતી જ પળે એક નોળિયો બરાબર એના પગ આગળથી સરકીને જમણી બાજુની વાડમાં પેઠો. એ બાજુ તાકીને નરોત્તમે જમણો પગ બે-ત્રણ વાર જોરથી જમીન પર ઠપકાર્યો. પછી મોટાં મોટાં ડગલાં ભરતો નેળિયામાં પેઠો.

બબ્બે માથોડાં ઊંચા થૂવરોથી લચી પડેલું નેળિયું નોંધારું બનીને ઘોરતું હતું. વદએકમના ચંદ્રનો ઝાંખોપાંખો ઉજાસ ગે થૂવર વચ્ચેના માર્ગમાંથી જમીન પર પડતો હતો. ને એના લીધે રેત પર અવનવી આકૃતિઓ રચાઈ હતી. નેળિયાની ઠંડી રેત સ્લીપરની સરહદ ઓળંગીને, નરોત્તમના પગની પાનીને પોતાની ઠંડકનો પરચો બતાવતી હતી. આડાંઅવળાં પડતાં પગલાંના અનિયમિતધબ્બ ધબ્બ અવાજ અને વાડમાં ઠેર ઠેર ભરાઈ રહેલા તમરાંના નિરંતર તમતમાટ સિવાય નેળિયું શાંત હતું.

નરોત્તમ એકલોજ ચાલતો હતો. ને તોય વારંવાર મનમાં થતું હતું કે કો’ક એટલે કદાચ પેલી માખ પણ હોઈ શકે. નરોત્તમને યાદ આવ્યું કે એ વાસ વટાવીને બરાબર નીકળ્યો ત્યાં સુધી કશું જ નહોતું. પણ એ પછી પેલી માખ સાથે થઈ ગઈ હતી ને વારંવાર આગળ આવીને નાકપર બેસી જતી હતી. એને ઝાપટો મારી મારીને નરોત્તમના હાથ થાકીગયા હતા, પણ ખાઈખપૂચીને દેવાદાવની પાછળ પડી જતા શાહુકારની પેઠે એય એની પાછળ પડી ગઈ હતી. એકાદ ફેરાહાથમાં આવીગઈ તો…

વીરાંવાળો કૂવો કેટલો આઘો હશે? નરોત્તમને પ્રશ્ન થયો. ને એના ઉત્તરની અપેક્ષાએ એણે મનોમન ગણતરી માંડી, એ નેળિયું પતે પછી પેલો મદમત્ત મહુડો — થોડીક ખુલ્લી સીમ — વચલો બોર — અને એની સામે જ વીરાંવાળો કૂવો. બધુંય પથ્થર પર કોતરેલા શિલાલેખની માફક એના મનમાં અકબંધ પડ્યું હતું. એના પર સમયનો સૂંડલો ઢંકાઈ ગયો હતો એટલું જ, બાકી આ વગડો — વગડાનાં એકેએક તરુવરો — ખુલ્લાં ખેતરો બધુંય એના લોહીના લયમાં આજેય ધબકતું હતું. આ વગડો એનો ભવોભવનો ભાઈબંધ હતો.

એકાદ પળ ઘરનો વિચાર એના મનમાં પેસી ગયો. બધાંય મારાં વા’લાં નિરાંતે ગોદડાં ઓઢીને ઘેરતાં હશે. ને પોતે આમ વહેલી પરોઢે વગડાની વાટ્યો ખૂંદવા નીકળી પડ્યો છે — એવું તે શું નાસી જતું હતું કે… એક આ કમુ ભાભી જ ના માન્યાં. એમના લીધે જ બધી રામાયણ ઊભી થવા પામી હતી. નહિતર એના માટે તો આ બધી બાબતો સાવ હાસ્યાસ્પદ જ હતી ને?

બીજી કોઈ વાત હોત તો એ કમુભાભીની સામે એક પણ દલીલ કર્યા વગર એમની વાત સહર્ષ માથે ચઢાવી લેત, પણ આવી રમત? એ અકળાઈ ઊઠ્યો હતો. ને એટલે જ તો બહુ કડક શબ્દોમાં એણે કમુભાભીનેય ઝાટકી નાખેલાં:

‘દેશ આખો આગળ જતો રહ્યો, પણ તમે તો ત્યાંનાં ત્યાં જ રહી ગયાં. લગાર તો સુધરો હવે… ક્યાં સુધી આવી વાહિયાત વાતોને વળગી રહેશો?’આવાં બધાં ધતિંગ…’

અને કમુભાભી વીફર્યાં હતાં:

‘બેહાં સોંનામોંના. તમોંનં હું પાડાના પૂંસડાની ખબેર્ય પડઅ સ? ખાલી નોંકરો કરી જોંણો એટલું જ હમજ્યા? આ બધા નાતના રિવાજોમં તમોંનઅ ગતાગમ ના પડઅ નં, તો ના બોલીયેં… જે વિધિ થતી વોય એ તો કરવી જ પડઅ્ કઅ્?’ ના જોયા વોય મોટા સુધારાવાળા નેંહરી પડ્યા સં તે…’

નરોત્તમને નમી જવું પડ્યું હતું. એ સારી પેઠે જાણતો હતો કે કમુભાભી ઝાલેલી વાત નહિ જ છોડે. તોય એણે નમ્ર સ્વરે એક વિનવણી કરી જોઈઃ

‘ભાભી,આ તો બધી મન મનાવવાની વાતો…’

‘ભલે મન મનાવવાનીરઈ, તમારઅ્ કીધું એટલે કરવાથી કાંમ… બીજી હું ભોડાકૂટ?’

કમુભાભીનું આ બદલાયેલું સ્વરૂપ જોઈને નરોત્તમ તો ડઘાઈ જ ગયેલો. માના મરી ગયા પછી એણે કમુભાભાને માના સ્થાને સ્થાપ્યાં હતાં. એમાંય મોટા ભાઈના અકાળે થયેલા અવસાન પછી તો એની ભાભી પ્રત્યેની લાગણી બેવડાઈ ગઈ હતી. તો સામા પક્ષે કમુભાભીય ક્યાં પાછાં પડે એમ હતાં? પોતાની કૂખે દીવો ન પ્રગટ્યો એનો વસવસો વીસરી જઈને એમણે નરોત્તમને સગા દીકરાની જેમ સાચવેલો. એને કોઈ વાતની ખોટ નહોતી વર્તાવા દીધી. નોકરીએ ગયેલો નરોત્તમ વારતહેવારે ઘેર આવતો ને એમની આંખો છલકાઈ ઊઠતી. એમ તો નરોત્તમેય એમને પોતાની સાથે લઈ જવા ક્યાં તૈયાર નહોતો? પણ કમુભાભી જ સામેથી એના આગ્રહને સાદર નકારતાંઃ

‘ના, ભૈ, આ ઘર હૂનું મેલીનં અમઅ્ મારાથી ચ્યાંય ના નેંહરાય… મું મારઅ્ આંય ભલી સું. આકાયાનો અમઅ્ ચેટલા દા’ડા વશવા રખાય? આ દેઈ આ મારીમં જ…!’

એમ તો ગઈ કાલે સાંજે જ એ કેવાં મજાકે ચઢેલાં! નરોત્તમ ખાટલીમાં આડે પડીને ખુલ્લા આભને તાકી રહેલો ત્યાં જ બાજુમાં વાસણ ઘસતાં કમુભાભી બોલેલાંઃ

‘અમઅ્ આજનો દા’ડો ઊંઘી લ્યો, લે’રથી… કાલ્યથી તો મારી હગલી આઈ જહઅ્, પછં ગણજો તારા…’

‘રાતે ગણીએ કે દા’ડે અમારે તો તારા જ ગણવાના છેને. ભૈશાબ, કંટાળી ગયો હું તો તમારી આ બૈરાંની જાતથી…’

‘ઓહોહો…’, નીચલો હોઠ સહેજ ઉપલા હોઠ તરફ ખેંચી એક લટકું કરીને એમણે કહેલુંઃ ‘રે’વા દ્યો, રે’વા દ્યો અમઅ્… બૈરા વના તો હાવ હૂંકઈનં હેંડ્યા સોં નં પાછા ઠૈડ્યમંથી હાથ નહિ કાઢતા…’

‘સાચી વાત છે, ભાભી! આ તો રાંધવા-ખાવાની તકલીફ પડે છે, એટલે બાકી…’

બાકી શું? એ ખાટલીમાં સડપ દઈને બેઠો થઈ ગયો હતો. ને આગળ કશુંય વિચારે એ પૂર્વે તો કમુભાભીએ બીજું બળબળતું બાણ છોડ્યું હતુંઃ

‘તમે બેઉ ભાયગશાળી, હોં ભૈ! જ્યા જલમમં પૈંપળા પૂજ્યા અશીં… નકર લોકનં એક ફેરા પૈણવાના હાંહા પડઅં સં… આખો અવચાર આંઢા રીં સં… નં તમે આ જ જલમમં ત-તઈણ્ય બૈરાં…’

અને નરોત્તમ સાંગોપાંગ ધ્રૂજી ઊઠ્યો હતો.

કમુભાભીના વાક્યમાં રહેલો વ્યંગાર્થ ન પામી શકે એવો અબુધતો એ નહોતો જ. એણે આંખો ઝીણી કરીને કમુભાભી સામું ટગર ટગર તાક્યા કરુયં. એ માત્ર મજાક જ કરતાં હતાં કે પછી? પણ એમના ચહેરા પરથી કશું જ કળી શકાયું નહિ. એ તો હોઠ ભીડીની નીચી નજરે વાસણ ઘસવામાં વ્યસ્ત થઈ ગયેલાં, પણ નરોત્તમના મનમાં રહી રહીને એક પ્રશ્ન ઊઠતો હતોઃ નથી ને કમુભાભીને પણ ક્યાંક…

*

એ નેળિયાની વચ્ચોવચ ઊભો રહી ગયો.

પેન્ટના ડાબા ખિસ્સામાંથી બીડી કાઢી. દીવાસળીનો આછો ઘસરકો અને થોડીક પળો માટે નેળિયામાં અજવાળું તગતગી ઊઠ્યું. પછી પાછું ઝાંખું અંધારું. બે-ચાર ઊંડા ઊંડા કશ ખેંચ્યા કે તરત જ શરીરમાં થોડો ગરમાવો ફેલાઈ વળ્યો. ઠૂંઠું વાડમાં ફેંકીને આગળ ચાલતાં પહેલાં એણે જમણા ખિસ્સામાં હાથ ઘાલીને પેલી પોચી પોચી ઢીંગલીને આંગળીઓથી ફંફોસી લીધી.

આમ જોઈએ તો જીવતર ઢીંગલા-ઢીંગલીની રમતથી આગળ ક્યાં વધી શક્યું હતું? ઘડી બે ઘડીનો ખેલ અને… એને કમુભાભાની પેલી ત્રણ બૈરાંવાળી વાત યાદ આવતી હતી.

બિચારાં કમુભાભીનો એમાં ક્યાં વાંક હતો? પોતે પેલાં પરાક્રમોની પસંપરા ઊભી કરી છે ત્યારે લોકો માંડે ને? ને કમુભાભીનું તો ઠીક, ઘરનું માણસ છે તે બે કડવાં વેણ બોલે તો ખમી ખાઈએ, પણ વાસ આખામાં બૈરાંનાં મોઢે એ થોડો જ હાથ ઢાંકવા જવાનો હતો?

પુષ્પાની વાત જવા દો!

બાકી લલિતામાં શું કહેવાપણું હતું? શું ખોડ હતી એનામાં? લહેરાતી-લીલીછમ્મ બાજરી જેવી એકવડી કાયા, ભલભલાને ભૂ પાઈ દેતેવી આંખો, ને એના ખુલ્લા કોરા વાળ ને તે વાળ કે’વા કે નેંબળેલો નાગ? ગમે તેમ તોયે એ કમુભાભાની પસંદગી હતી, પણ દેવ રૂઠે ત્યાં…

એનેય છૂટકો આલ્યો ત્યારેવાસ આખાને વાતો કરવાનો વજનદાર વિષય વણમાગ્યો જ સાંપડી ગયો હતો. પહેલે આણે આવેલી જુવાન વહવારુઓય લાજના આવરણ તળે હોઠ મરડીને વાતો કરતાં થાકતી નહોતીઃ

— અલી, હાંભળ્યું કાંય? આ નટિયાની બીજી બાયડીનંય છૂટકો આલ્યો.

—ઈનં હું, મારી બૈ? નાગાકૂલઅ્ નગારોંન ફાવઅ્ ઇમ વગાડોં… પાંચ અજારનો પગારદારી સ… તે બે હું બાર બૈરાં લાઇનં બગલમં બેહાડઅ્ તોય કુણ કે’નાર સ, ક્યોં?

—ચ્યમ, લોંબા હાથ હોય એટલઅ્ કાંય વાડ્યમં થોડા ઘલાંય?

—હાસ્તો, વળી! આ તો કીડીના મૂઢામં કાળંગડું આઈ જ્યું, પછં હેી હાધી રે’?

—પણ ના, ના… બેય બાયડીઓ ખરાબ? ભૈનો કાંય વાંક જ નૈં હોય?

આવાં કાળજાફાડ વેણ સાંભળીને કમુભાભી તો બિચારાં અડધાં અડધાં થઈ જતાં. નરોત્તમને શું? એ તો ભાઈસાહેબ ‘છૂટાછેડા’નો નિર્ણય લઈને પાછા નોકરીએ ઊપડી જતા, પણ પૂછનારને ઉત્તર આલતાં કમુભાભી થાકી જતાં. એમનેય ઊંડે ઊંડે થતું કે નરોત્તમની ક્યાંક તો ભૂલ થતી જ હશે. બૈરામાં એકાદ પાયો ઓછો હોય નેએને નભાવી લેએ જ ખરો આદમી. બાકી ડાહ્યાંને તો સૌ નભાવે જ છે ને? પોતે પરણીને આ ઘરમાં આવ્યાં ત્યારે માંડ દસ-બાર વરસનાં હતાં. આણાની પેટીમાં કૂકા ભરી લાવેલાં — રમવા સારુ જ સ્તો! પણ નરોત્તમના ભાઈ ખુશાલે એમને અવેરીને બેત્રણ વરસમાં તો જાજરમાન બનાવી દીધેલાં. ને એમને અડધા મારગે મેલીને એ મોટી જાતરાએ ઊપડી ગયા તોય કમુભાભી એ ઘર છોડીને એક ડગલુંય આગળ ન વધ્યાં એ વાત તો નરોત્તમથીય ક્યાં અજાણી છે? એમના જીવતરમાં હવે એક જ ઓરતો બાકી રહ્યો’તોઃ નરોત્તમનાં છોકરાંને રમાડવાનો.

પણ એવો ઓરતો અધૂરો જ રહી જશે કે શું? એવી બીકથી એ ઘણી વાર ધ્રૂજી ઊઠતાં. ને એટલે જ તો આ વખતે એ નરોત્તમનું ત્રીજું ઘર મંડાય એની ઉતાવળ કરતાં હતાં અને સાવ નામક્કર ગયેલા નરોત્તમને સદ્ગત સાસુના સમ ઘાલીને એમણે મનાવી લીધેલો.

*

નેળિયું પૂરું થયું.

હવે એ ખુલ્લા વગડામાં આવી ગયો હતો. ઝાકળભીના વગડાએ એને આંખો ભરી ભરીને પીધો. કેટલાં વરસે એને આમ રેત ખૂંદવાનો આ અવસર મળ્યો હતો અને સામે રહ્યો મદમત્ત મહુડો. પરોઢના આછા ઉજાસમાં નરોત્તમને એ હમણાં જ સુવાવડમાંથી ઊભી થયેલી સ્ત્રી જેવો લાગ્યો. વચવા બોરના ધાબા પર ઊભા કરેલા વાંસ પર લાઇટનો ગોળો બળતો હતો. એ ધીમા પગલે મહુડા પાસે ગયો. એના થડને અઢેલીને ઊભો રહ્યો. આંખો બળતી હતી. એકાર્ધપળ પૂરતી મીંચી ત્યાં તો એક સોળ-સત્તર વર્ષની છોકરી સાેમ આવી ઊભી. એણે ઘાઘરી ને કબજો પહેરેલાં. તાજી જ ખૂંદેલી ચીકણી માટીના લોયા જેવી, વરસાદમાં પલળેલી એની કાયા… હાંફ હાંફતી છાતી… કબજાનું બંધન તોડીને બહાર આવવા મથતો ઉન્નત વક્ષવિસ્તાર નરોત્તમથી અનાયાસે બબડી જવાયુંઃ રમી, તું?

—તે દા’ડે સમી સાંજે એંધરા વીણવા નીકળ્યાં ત્યારે તો આષાઢી આભ કોરુંકટ્ટ હતું. પણ ભોંયબાવળીના બબ્બે મણના ભારા ઉપાડીને વળતાં થયાં ત્યાં જ મારગમાં મે મંડી પડેલો. વીજળી લબૂકા લેતી હતી. પાછળ બે જણ રહી ગયેલાંઃ એ ને રમીલા. આ જ મહુડા નીચે ભારા નાખી ઊભાં. એક જોરદાર કડાકો થયો ને રમીલા એને બાઝી પડેલી. એ હકબક થઈ ગયેલો. રમીલાની કઠણ છાતી એની છાતી સાથે ચંપાઈ હતી. એણે જોરથી એને ભીંસી નાખેલી. એના ફફડતા હોઠ પર પોતાના ગરમલાહ્ય હોઠ ચાંપી દીધેલા. આગળ કશુંય આદરે એ પહેલાં તો… ને એણે ધક્કો મારીને રમીલાને અળગી કરી નાખેલી.

એક સારસ પક્ષીની જોડ એના માથા પરથી પસાર થઈ ગઈ. એણે માથા પર હાથ ફેરવ્યો. પેલી માખ હવે ક્યાંક પાછળ રહી ગઈ હતી. વિવિધ પક્ષીઓના અવાજો એની આસપાસ આંટા મારવા લાગ્યા. પૂર્વ દિશા થોડીક ચોખ્ખી થતી ભળાઈ ને ચંદ્ર-તારાઓનું સામ્રાજ્ય સલેવલે થઈ ગયું. એક ઊંડો શ્વાસ ખેંચીને એ ચાલવા માંડ્યો. ચાલતાં ચાલતાં શેઈડાની ઠંડીહેમ રેતમાં પગ પાની લગી ખૂંપી જતા હતા. પગ ઉપાડ્યા પછી સ્લીપરમાંથી રેત ઊડતી હતી. એ સહેજ આગળ વધ્યો ત્યાં જ સ્લીપરનું આવરણ ભેદીને એક શૂળ પગમાં ભોંકાઈ. વેદનાની હળવી ચીસ એના મોઢેથી સરી પડી. વાંકા નમીને એણે શૂળ ખેંચી કાઢી. પગના તળિયે હાથ ફેરવ્યો. ગરમ ગરમ સ્પર્શ થયો. વહેલી પરોઢના આછા ઉજાસમાં એણે આંગળીએ વળગેલું ગરમ — ફળફળતું લોહી ભાળ્યું. વળગણી પર સુકાતાં પત્નીઓનાં લૂગડાં પર દર મહિને દેખાતો એક આછો-ભૂરો ડાઘ એની આંખોમાં વિસ્તરવા લાગ્યો. એનાથી આંખો મીંચાઈ ગઈ. મન કો’ક વનવાસી કુંવારી કન્યાની તંગ ચોળીની જેમ ફાટું ફાટું થઈ રહ્યું.

વચલો બોર પાછળ રહી ગયો.

અને સામે જ દેખાણો વીરાંવાળો કૂવો.

કેડેથી વાંકા વળી ગયેલા વૃદ્ધની અદાથી કૂવાકાંઠે ઝૂકેલો પીપળો મસ્તીમાં આવીને પાંદડાં હલાવવા માંડ્યો. નરોત્તમને છાતીમાં હાંફ ભરાઈ આવી હોય એમ લાગ્યું. એક ઊંડો શ્વાસ ખેંચીને એણે ખિસ્સામાંથી પેલી ઢીંગલીકાઢી અને પીપળાના થડ પાસે ઊભા પગે બેસી પડ્યો.

એને યાદ આવ્યું.

રાત્રે બે ભરઊંઘમાં હતો ત્યાં જ કમુભાભીએ એને હાથ હલાવીને જગાડેલો. ઊંઘરેટી આંખે એ પ્રશ્નાર્થનજરે એમને તાકી રહેલો. ને ખાટલાપાસે નીચે બેરી એના માથે હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં એ હળવા અવાજે બોલેલાંઃ

‘જોવાં, નરોત્તમ ભૈ, મારી વાતનું માઠું ના લગાડતા. ભગવોં જે કરઅ્ સ એ હારા માટઅ્ જ કરઅ્ સ. આપડે હૌ તો એના હાથનાં રમતિયાં કે’વાઈએ. એ રમાડઅ્ ઇમ રબ્બાનું. તમે નં મું બેંય જોંણીયેં છીયેં કઆગલ્યી બેય નઠારી અતી, પણ આવનારી નં હાચવજોં. બચારી બાળોત્યાંની બળેલી સ. ઈનં ઠારશ્યોં તો તમેય ઠરશ્યોં… તો તમેય ઠરશ્યોં… બૈરામં એકાદ પાયો ઓછો હોય તો નભાઈ લેતઅ્ શીખીયેં, મારા વીરા. મારીંઅ અમઅ ઉંમર થઈ. જતઅ્ જતઅ્ તમારાં…’ બોલતાં બોલતાં એમનો સાદ પલળી ગયો હતો. નરોત્તમ કશુંય બોલ્યા વગર એમની ભીની ભીની આંખો સામું ટગર ટગર તાકી રહેલો. આંખ તો એનીય ક્યાં નહોતી પલળી ગઈ?

એનેય ઊંડે ઊંડે થતું હતું કે ભાભીની વાત સાચી જ હતી.હા-ના કરતાં અડધા વાળ ધોળા થઈ ગયા હતા. એની સાથે પરણનારા બબ્બે છોકરાંના બાપ બની બેઠા હતા. ને પોતે… પણ એમાં પોતાનોય શો વાંક હતો? જ્યાં કુદરત રૂઠે ત્યાં…

ખાટલા પાસેથી ઊભા થતાં થતાં કમુભાભીએ એના હાથમાં એક લૂગડાની નાનકડી ઢીંગલી મૂકી હતી. ને માંદલું હસીને કહેલુંઃ ‘લ્યોં, આજની રાત્ય આ તમારી વઉ…’

‘તમારું ફટકી તો નથી ગ્યુંને, ભાભી?’

‘મારું હું કા’ ફટકી જાય? આ તો નાતનો રિવાજ સ. આજની રાત્ય તમારઅ્ આ ઢેંગલી હંગાથ્ય કાઢવાની.’

‘પણ કારણ?’

‘અડધા ઘૈડા થ્યા. ચ્યાણં હમજશો આ બધું? આ તમારઅ્ તીજું ઘર મોંડવાનું સ કે નૈં? આ આપડાં ઘૈડાં કેૈ જ્યાં સ ક’ તઈણ્યે તરઘટ થાય. નં ચોથઅ્ ચોક પુરાય. એકઅ્ આ ઢીંગલી તમારી તીજી વઉ, મારી તીજી દેરાંણી…! ઈની જોડે આજની રાત્ય કાઢોં. ન કાલ્ય હવારે સાંનામાંના અંધારામં જઈનં વીરાંવાળા કૂવામંનાશી આબ્બાની.નં ઈમ હમજવાનું કઅ્ તીજી અતી એ કૂવો પૂરીનં મરી જૈ. નં આ આબ્બાની સ એ ચોથી… પડી રમજણ્ય, અમંઅ્?’

એટલું બોલીને એમણે ઢીંગલી નરોત્તમની સોડમાં સાચવીને સુવાડી દીધેલી. ને જતાં જતાં પાછાં મજાકેય કરતાં ગયેલાંઃ ‘જોજો,પાછા બઉ એરાંન ના કરતા બાપડીનં.’

નરોત્તમ ઊભો થઈ ગયો.

કૂવા પાસે ગયો.એના ભાંગ્યા-તૂટ્યા થાળામાં ઊભો રહ્યો. અંદર નમીને જોયું. લીલું કાચ જેવું પાણી, ઠેર ઠેરથી ખવાઈ ગયેલી દીવાલો, કબૂતરોના ઘટર-ઘૂં અવાજ — ઝાકળભીના સુગરીોના માળા — દીવાલ તોડીને ઊગી નીકળેલો પીપળાનો નાનો છોડ, સડી ગયેલાં માછલાંની જેમ ગંધાતો કાદવ, ઠેકડા ભરતાં દેડકાં.

એણે ફરી એક વાર આંખો ખેંચીને પેલી ઢીંગલી સામું જોયું. એના ચહેરામાં એને ઘડીકમાં પુષ્પાનો તો ઘડીકમાં લલિતાનો ચહેરો દેખાવા લાગ્યો. બેયની ઓશિયાળી આંખોમાં ભારોભાર ઠપકાનો ભાવ ભરેલો હતોઃ

—હું કા’ ઓંમ કરોં સોં, નાથ? તમારા ગુનાની સજાય અમારા માંથઅ્ ઓઢાડી દેવાની? અમારઅ્ તમારી પાહેંથી બીજું કોંઈ નથી જોવતું. બશ્ય, તમારી દાસી બનીનં રે’વા દ્યો. તમારી ચાકરી કરીનં આ આયખું ખુટાડી દઈશું. અમોનં ના તરછોડોં. ના…

નરોત્તમ જિવાઈ ગયેલા જીવતરનાં જટિલ સમીકરણોમાં સરી પડ્યો. એની આંખેથી, મહા મહિનાની વહેલી પરોઢે પાક્કાં મહુડાં ખરી પડે એમ ટપ્પ્ ટપ્પ્ આંસુ ખરવા લાગ્યાં. એ આંસુને લૂછ્યા કે રોક્યા વગરએ એકીટશે કૂવાના લીલછોયા જળ સામું તાકી રહ્યો. ને એની ભીની આંખ સાેમ ડૉક્ટર દેસાઈનો ચશ્માંધારી ચહેરો આવી ઊભો. એમની આંખોમાં આશ્ચર્ય છલકતું હતું. એની હયાતીને નકારતા હોય એમ માથું ધુણાવીને ડૉક્ટરે કહેલુંઃ

‘જુઓ, મિ. પરમાર, તમારા બધાય રિપૉર્ટ્સ મેં તપાસ્યા છે. તમને એ જાણીને આઘાત લાગશે કે બધાય રિપોર્ટ્સ નૅગેટિવ છે. તમારા શરીરમાંથી પુરુષનાં હોર્મોન્સ ઘટતાં જાય છે. ને તમે ધીરે ધીરે ન…’

‘હા, હા, હું નપુંસક છું — હું બાયલો છું!’ નરોત્તમ જોરથી કરાંજી ઊઠ્યો. સૂના વગડાને ચીરતા એના શબ્દો સાર્થક ઠેરવતો હોય એમ અવાવરુકૂવોય પડઘાઈ ઊઠ્યો. દૂર ખેતરમાં દામું વાળતા કો’ક પાણતિયાએ મોટો ધબાકો સાંભળ્યો. પાવડો પડતો મેલીને એ હૅડી કાઢતો કૂવા પાસે આવ્યો. નમીને જોયું તો—

—નરોત્તમનો દેહ કૂવાના લીલછોયા પામીમાં તરતો હતો. ને જમણા હાથની ખૂલી ગયેલી મુઠ્ઠીમાં પડેલી પેલી લાલ-લીલી ઢીંગલી હવામાં આમતેમ ડોલતી હતી.

(‘ઇન્ડિયા ટુડે’ — સાહિત્ય વિશેષાંક માર્ચ ૧૯૯૭,માંથી)

બે ઇ-મેલ અને સરગવો

પ્રિય શૈલી,

ચોંકી ગઈ ને? કે પછી ગુસ્સે થઈ? ધારી લઉં છું કે તારી પ્રકૃતિ પ્રમાણે પહેલાં તો થોડી ચોંકી જઈશ. હોઠ ભીડી, આંખો ફાડી ત્રાટક કરવા લાગીશ. હું સામે ઊભી હોઉં, સાક્ષાત્ અને મને ખાઈ જવા માગતી હોય એમ ઘૂરકીયાં કરવા લાગીશ. કદાચ એવું પણ બને કે કમ્પ્યુટરના સ્ક્રીન પર મુક્કા મારવા લાગી જાય. પરંતુ આ તો થઈ મારા મારા પક્ષની, ધારણાની વાત. શક્યતા તો એવી પણ ખરી કે આમાંનું કશું જ બને નહીં. ને તું કમરે હાથ ટેકવી, ઊંડા વિચારમાં સરી પડીને આ આખી વાતને તટસ્થતાપૂર્વક જોવા લાગી જાય. એ અપેક્ષિત પણ છે, શૈલી! પણ પ્લીઝ! સાવ એવું ન કરતી. તું ગુસ્સે થાય એ મને તો ગમે, ખૂબ ગમે. તારો એટલો તો અધિકાર છે મારા પર. ને તારી પાસે ગુસ્સે થવાનાં પૂરાં કારણો પણ છે જ ને! તને તો એમ પણ હશે કે હું તને સાવ ભૂલી ગઈ છું. પણ સાવ એવું નથી, બકા! ઘણા સમયથી ગંભીરતાપૂર્વક વિચારું છું કે લાવ, શૈલીનો કોન્ટેક્ટ કરું. પણ એ વિચારનો અમલ કરવામાં એટલી બધી અડચણો આવી પડે છે કે ન પૂછ વાત!

થોડીકવાર પહેલાં મારું ઈ-મેઈલ એકાઉન્ટ ખોલીને જોયું તો બાપ રે બાપ! ધડાધડ કરતા એક સામટા વીસ મેઈલ આવીને ઠલવાયા, ઈનબોક્ષમાં. પહેલાં તો છળી જ મરેલી. આ શું? કોણ નવરું હશે આટલા બધા મેઈલ કરનારું? પછી તારું એડ્રેસ વાંચી અંદર જે હરખ ઉમટ્યો છે એને વર્ણવવા ખરેખર મારી પાસે કોઈ શબ્દો નથી. સોરી હોં, શૈલી! આ નવા ઘરમાં આવ્યા પછી તો સૂરજ ક્યારે ઊગે છે ને ક્યારે આથમી જાય છે એનીય સૂધ રહેતી નથી. પાઈની પેદાશ નહિ ને ઘડીની નવરાશ નહિ જેવો ઘાટ થયો છે. રાત્રે પલંગમાં આડા પડખે થાઉં ને તારું સ્મરણ થઈ આવે. થાય કે લાવ, એકાદ મેઈલ કરી નાખું. તું શું કરી રહી છે એ જાણવા તો મળે. ફટ્ટ કરતી ઉભી થઈ જાઉં. અહીં સુધી આવુંય ખરી. પણ જોઉં તો શૈલેષ એમના કશાક કામની ગડમથલમાં હોય એટલે વાત પાછી બીજા દિવસ પર ઠેલાઈ જાય. દિવસે સમય મળી રહે. પણ આ કમ્પ્યુટર ઝાઝું ફાવે નહિ. ને બીજું શું કહે છે પેલું? યુનિકોડ ફોન્ટ ને એવું બધું આપણું કામ નહિ. એટલે સ્તો જોને, આપણી બોલચાલની ભાષાને અંગ્રેજીમાં જ ઊતારી રહી છું. વાંચવામાં તકલીફ પડે તો માફ કરજે. આ રીતે લખવામાં મનેય થોડું કષ્ટ તો પડી જ રહ્યું છે પણ તારી સાથે વાત કરવાથી ભીતર જે રોમાંચ થઈ રહ્યો છે એની આગળ આવી અડચણો તો સાવ તુચ્છ લાગે છે.

તો, શૈલી! આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી મૂળ વાત પર આવું?

થોડા સમયથી જીવ સખત મૂંઝાય છે. કશી વાતે જંપ નથી થતો. પૂર્વે ક્યારેય ન અનુભવી હોય એવી મૂંઝવણ અનુભવાય છે. કશુંક અનપેક્ષિત બનવાનું હોય એવી ફડક રહ્યા કરે છે, સતત! આખો દિવસ ઘરમાં એકલી-અટૂલી વાતેય કોની સાથે કરવી? આ ઘરમાં રહેવા આવ્યા પછી થોડાક દિવસોથી તો શિવાકાકા પણ ડોકાયા નથી. ન ઓળખ્યા એમને? લે, હુંય કેવી મૂરખ છું! તને શિવાકાકા વિશે કશી વાત કરી નથી પછી તું એમને ક્યાંથી ઓળખવાની? ગજબના માણસ છે શિવાકાકા! એ કંઈ અમારા સગા કાકા નથી. ના, કુટુંબીય નહિ. દૂરના કે નજીકના સગામાંય નહિ.ને તોય એ જેટલા પારકા છે એટલા જ, બલ્કે એથીય વધુ પોતીકા છે. એમના માટે નોકર કે ચાકર કે એવા કોઈ શબ્દો પણ પ્રયોજી નહીં શકાય. પણ જવા દે ને એ બધી લપ્પન છપ્પન! એવાં વિશેષણો કે સંબોધનોના ગૂંચવાડામાં પડ્યા વગર તને એમની ઓળખાણ કરાવું એ જ અગત્યનું છે. આમ તો એ ગામડાગામના માણસ પણ એવું એક્કેય લક્ષણ તમને એમના વ્યક્તિત્વમાંથી શોધ્યું ન જડે! એ અમારા ઘરના સદસ્ય કઈ રીતે બન્યા એનો ય એક ઈતિહાસ છે. અલબત, શૈલેષ દ્વારા જ જાણવા મળેલો.

વાત એમ હતી કે ગામડાઓમાં પહેલાં તો ઘરાકપ્રથા ચાલતી. શિવાકાકા અમારા ઘરાકના એકના એક દીકરા. મારા સસરાને શહેરમાં સબમર્સિબલ પંપ બનાવવાની ફેક્ટરી. શિવાકાકાના બાપુજીએ એકવાર વાત કરી હશે.

— શેઠ! અમે તો આખું આયખું તમારા હેતરોમાં ઢહેડા કરી ખાધા પણ આ એક છોકરુ છઅ ઈનં ચ્યોંક થાળઅ પાડી આલોં.!

સસરાજીને વાતમાં માલ લાગેલો. એમને એમ કે એ બહાને છોકરું તૈયાર થશે ને ઘરાકવટી જાળવ્યાનો જશ મળશે એ નફામાં. થોડાક જ સમયમાં શિવાકાકા તો અવ્વલ દરજ્જાના કારીગર બની ગયા. એમના હુન્નર આગળ ભલભલા એન્જિનીયરો પણ પાણી ભરે! એમના લીધે જ પ્રોડકશન કોસ્ટ ઘટી, પંપની ક્વોલિટી સુધરી અને દેશભરમાં ડિમાન્ડ પણ વધી.

હવે થયું એવું કે એકવાર રાજસ્થાનના કોઈ ડીલર તરફથી પંપનો મોટો ઑર્ડર મળ્યો. શિવાકાકાએ રાત-દિવસ જોયા વગર મહેનત કરીને નિયત સમયમાં માલ તૈયાર કરી દીધો. પણ જેવી ડિલીવરીની વાત આવી કે પેલો ડીલર ફરી ગયો. હવે શું કરવું? આટલા બધા પંપને ક્યાં સાચવવા? ઓછામાં પૂરાં ત્રણ ચોમાસાં ફેઈલ ગયાં. પાણી તળિયે જઈ બેઠાં. બોર ફેઈલ થવા લાગ્યા. ગોડાઉનમાં ભરી રાખેલા પંપ કાટ ખાવા લાગ્યા. ફેક્ટરી વેચવાની વાત આવી પણ શિવાકાકા નામક્કર ગયેલા. સસરાજીએ ગામની બધી જમીન વેચી નાખી તોય દેવું ભરપાઈ ન થયું. એવામાં શિવાકાકા વહારે આવી ચડ્યા. એમનાં પત્નીના દાગીના વેચી ખૂટતી રકમ લઈ આવ્યા ને એમ ફેક્ટરી બચી ગઈ. હવે તું જ કહે, શૈલી! આ હળાહળ કળિયુગમાં કોઈ સગા ભાઈ માટેય આટલું કરે કે?

ઉંમર હશે પંચોતેર આસપાસની પણ લાગે નહિ. એમના માથામાંથી એક સફેદ વાળ શોધવો મુશ્કેલ. ને દાંત તો બધાય એવાને એવા, સલામત અને મજબૂત. થાકવાનું નામ નહિ. ને તોય શૈલેષ એમની ઉંમર વિશે વિચારીને કહે.

— બહુ કામ કર્યું, કાકા! હવે થાક્યા હશો. આરામ કરો. તમારો પગાર ઘેર પહોંચાડી દઈશ!

તો જવાબમાં શું કહે, ખબર છે?

— અરરર! એ હું બોલ્યા શેઠીયા? હરાંમની કમાંણી ઉપરવાળો હજમ ના થવા દ્યે! મારા કાંમમં કાંય ખાંમી આઈ હોય તો ક્યો, બાચી…

કોઈની વાત માને નહિ. મારાથી રહેવાય નહિ તે સસરાજીના સમ નાખું તો કહે..

— મારી ચાંમડીના જોડા સિવડાઈનં તમોનં બધાંનં પેરાવું તોય આ ભવમં તો છૂટું ઈમ નહિ. મારા મોટા શેઠ વોય નંઈ નં મારો મનખો શુધરઅ નંઈ! એ અતા તો આજે આ છાતી કાઢીનં ફરીયેં છીયેં. નકર ગાંમમાં ચ્યાંય માટી હંગાથ્ય બાથોડાં ભરતા વોત ક પછં ઊકેડોંમં આળોટતા વોત! આ તો બધી ઋણાનુબંધની વાતો છં,ભા!

એ હંમેશા મને ‘ભા’ કહીને બોલાવે. હું પૂછું: કાકા! આ તે કેવું સંબોધન? તો હસીને કહે.

— અમારામં નેંની વઉ નં ‘ભા’ કઈનં બોલાવવાનો રિવાજ છઅ. તમાંનં કાંય વાંધો તો નહિ નં, ભા?

હવે મને તો શો વાંધો હોય શૈલી? પણ તને તો કંટાળો નથી આવતો ને? ને આવશે તોય કોને કહીશ? માઉસ પર દાઝ કાઢીશ કે પછી કમ્પ્યુટર શટ ડાઉન કરી દઈશ, બીજું શું? પણ મને પાક્કી ખાતરી છે કે તું એવું કશું જ નહીં કરે. તને યાદ હશે જ કે આપણે કોલેજમાં સાથે હતાં. એક જ શેરીમાં રહેતાં ને તોય વિચારોના આદાન-પ્રદાન માટે કેવા લાંબા-લાંબા પત્રો લખ્યા કરતાં! મારી નાનામાં નાની સમસ્યા વાંચીને પણ તું કેવી સીરિયસ થઈ જતી? તને હંમેશા મારી ફિકર રહ્યા કરતી એટલે તો અત્યારે પણ હું વિશ્વાસપૂર્વક કહી શકું છું કે આ ઈ-મેઈલ વાંચતાં-વાંચતાં, હજારો કિલોમીટર દૂર રહીને પણ તું ચિંતામાં પડી જવાની

એમ તો, શિવાકાકાનેય મારી ચિંતા ઓછી નથી, હોં કે!

સાંભળવામાં આવે કે ફલાણા ઠેકાણે સારો ડૉક્ટર આવ્યો છે તો બધુંય કામ પડતું મૂકી તપાસ કરી આવે. પછી દોડતા અહીં આવી પહોંચે. સાવ લગોલગ આવી, શૈલેષને સંભળાય નહિ એમ કાનમાં ફૂંક મારી જાય. પાછા દાખલાય આપી બતાવે. આ ડૉક્ટરની દવા ફલાણાની વહુએ લીધી તો ત્રણ જ મહિનામાં…

હું થોડું હસવામાં કાઢી નાખું. પણ લીધી વાતનો તંત મૂકે તો એ શિવાકાકા શાના? ડૉક્ટરની વાતમાં રસ ન લઉં તો ભૂવાના દોરા-ધાગા ને બાધા-આખડીની પ્રપોઝલ પણ લઈ આવે. શૈલેષને વાત કરતાં મારી જીભ ન ઉપડે. મૂળે પાછા એ સાયન્સના માણસ. આવી બધી બાબતોમાં જરીકેય વિશ્વાસ ન કરે. ઉલટાના તતડાવી નાખે. પણ મને તો, શૈલી! બધુંય જાણતી હોવા છતાં આ બધી વાતોમાં રસ પડે. ડૂબતો માણસ તણખલાના સહારે તરી જવાની કોશિશ નથી કરતો, એવું જ કશુંક લાગે.

એકવાર તો શિવાકાકા કોઈ ત્રણ-સવા ત્રણ ફૂટના બાવાને ક્યાંકથી પકડી લાવેલા. કહે:

— બાવજી હડમાંનદાદાના ઉપાસક છં! હેમાળામાં વરસોથી રે’તા’તા. ઈમની કૃપા થઈ જાય તો…

પણ એમનીય કશી કૃપાદ્રષ્ટિ ન થઈ તો ઉનાળાના એક ખરા બપોરે મેલાંઘાણ કપડાંવાળા આદિવાસી જેવા એક માણસને પકડીને હાજર થયા. દેખાવે જ જંગલી જેવો લાગતો પેલો માણસ વિચિત્ર લાગતો હતો. માથે જીંથરાળા વાળ, પગમાં કાણાં પડેલા ગમબૂટ…ખભે ફાટ્યો-તૂટ્યો થેલો. એમાંથી ડોકાતી જાત-જાતની જડીબુટ્ટીઓ.. શરીર પર ચોંટેલાં વનસ્પતિનાં પાંદડાં અને એમાંથી આવતી દેશી દવાઓની વાસ…

એની વકીલાત કરતાં શિવાકાકા કહે:

— વૈદરાજ છં મોટા! વિજયનગરનાં જંગલોમાંથી જડી ’ગ્યા! જડી-બૂટ્ટીના જબરા જાંણકાર… ઈમની પાહણ્ય અકસીર ઈલાજ છઅ!

પેલો તો ઓસરીમાં જ પલાંઠી વાળીને બેઠો. થેલામાંથી અવનવાં મૂળિયાં-પાંદડાં કાઢે, સૂંઘે ને પછી આરસના ખરલમાં ઘૂંટવા લાગે. થોડીકવાર થઈ હશે ત્યાં તો શૈલેષ અચાનક આવી ચડ્યા. ખલ્લાસ! શિવાકાકાનું તો જાણે ઠીક. હું તો અંદરથી ને બહારથી થરથર ધ્રૂજવા લાગેલી. કોઈ જવાબ સૂઝે નહિ. વળતી જ પળે શૈલેષે રાડ પાડી કે પેલો જંગલી તો થેલો ખભે કરીને જાય નાઠો…

એ ઘટના પછી હું શિવાકાકાને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરવા લાગી હતી. કહું કે, કાકા! મોટા-મોટા ડૉક્ટરોએ હાથ ધોઈ નાંખ્યા છે ત્યાં આવા ભૂવા-વૈદ્યોથી શું વળવાનું? હવે મેં તો સ્વીકારી જ લીધું છે કે …

— હૌથી મોટો દાકતર તો ઉપરવાળો છ, ભા! આપડી બધી નાડીઓ ઈના હાથમં છં.! એ જે દા’ડઅ ના પાડશેં તારની વાત તારઅ! બાચી આ ખોળિયામં જીવ છઅ ત્યાં લગી કોઈ મનં રોકી નૈં હકઅ, હમજ્યાં?

બોલ હવે, આમને શું કહેવું? હું એમની લાગણીને સારી રીતે સમજું છું ને એટલે જ તો એમના આવા વિશફૂલ થિંકીંગ આગળ મારાં સઘળાં શસ્ત્રો હેઠાં મૂકી દઊં છું. લે, મૂળ વાત તો હવે યાદ આવી. વચ્ચે વળી એ સરગવાની પાછળ પડી ગયેલા. તને નવાઈ લાગશે કે આ આખી વાતમાં સરગવો વળી ક્યાંથી ફૂટી નીકળ્યો? નવાઈ તો મનેય લાગેલી. પણ આ સરગવાનીય આગવી કથા છે પાછી!

તું આ ઘેર તો આવેલી છે ને? ના,ના! ત્યારે તો મેડીબંધ હતું. જૂની ડિઝાઈનનું. પાછળ મોટો વાડો, વાડામાં જાતજાતના ફૂલ-છોડ ને ઝાડ -ઝાડવાં. એ બધામાં અલગ તરી આવતો ખૂણામાં ઉભેલો માથોડું ઊંચો સરગવો, યાદ આવે છે તને? અત્યારે તો મોટું ઝાડ થઈ ગયો છે, ઘમ્મરઘટ્ટ! એના કૂણાં-કૂણાં લીલછોયાં પાન ને સીઝનમાં આવતાં ઝૂમ્મર સરીખાં પીળાશ પડતાં સફેદ ફૂલ! મને આ સરગવાનો ખૂબ હેવા, શૈલી! સવારે વાડામાં બ્રશ કરવા જાઉં ત્યારે એ નાજુક-નમણાં ફૂલો સામે જોતાં-જોતાં વિસરી જવાય કે ગેસની સગડી પર ગરમ કરવા મૂકેલૂં દૂધ ઊભરાઈ જશે. ફૂલો સામે એક્ટક તાકી રહું ને ત્યાં જ અચાનક ત્રણ ચાર ખિસકોલીઓ એની પાતળી ડાળીઓ પર કૂદકા લગાવતી-નર્તન કરતી આવી પહોંચે. પછી બેઠી-બેઠી પેલાં ફૂલોને એમના તીક્ષ્ણ દાંતો વડે કરકોલ્યા કરે. જોતજોતામાં તો કતરાઈ ગયેલાં ફૂલોનો ઢગલો થઈ જાય જમીન પર. મારો જીવ ચચરવા લાગે. રહેવાય નહિ તે પથ્થર મારી-મારીને પેલી ખિસકોલીઓને ત્યાંથી ભગાડી મૂકું.

આમ, સરગવો રાત-દિવસ ફૂલે-ફાલે. પણ ફળે નહિ. એક બપોરે મેડી પર બેસીને ખિસકોલીઓની રમત નિહાળી રહેલી ત્યાં જ નીચેથી શિવાકાકાનો ટહુકો સંભળાયો. પહોંચીને જોઉં તો પરસેવે રેબઝેબ એવા એ હાંફતા હતા.

—મારી એક વાત માંનશોં, ભા? આ વાડામં હરગવો છઅ નં ઈનં પડાઈ નાખોં! મૂળમાંથી કઢાઈ નાખોં!

—પણ કેમ? કંઈ કારણ?

—બશ્ય, ઈમનંમ જ! ખાલી ખોટો માગ રોકઅ છઅ. નં રાત-દા’ડો નકાંમો કસ્તર ઝેરવ્યા કરઅ છઅ ઈના કરતાં…

—ના, વાત કંઈક બીજી જ છે, કાકા!

ખાસ્સીવાર સુધી તો એ એમની વાત પર અડગ-અટલ રહ્યા. પણ મારી જીદ આગળ નમ્યા વગર એમનો છુટકો ક્યાં થવાનો હતો?

—મીં હાંભળ્યું છઅ કઅ જે ઘરની આગળ કઅ પાછળ હરગવાનું ન ફળતું ઝાડ વોય એ ઘરનો વેલો આગળ… તમે અવઅ ઝાઝી ભોડાકૂટ કર્યા વગર્ય બશ્ય, કપાવી નાખોં એવા ઈનં! કાઢી નાંખો મૂળમાંથી નં માંય મેંઠું ભરીનં મૂળીયાંય બાળી નાંખો…

હવે, શૈલી! આવા બધા નિર્ણયો તો શૈલેષે જ લેવાના હોય ને? રાત્રે ડરતાં-ડરતાં વાત કરી તો એ વળી ઉગ્ર થઈ ગયા.

—હવે તો હદ થાય છે! આ શિવાકાકાનું ચસકી ગયું લાગે છે. રોજ નવા-નવા તુક્કા! બોગસ વાતો છે આ બધી, એબ્સોલ્યુટલી બોગસ! ને એમનું તો જાણે કે ઠીક છે, ઓછું ભણ્યા હોય એટલે વિચારશક્તિ ટૂંકી હોય. પણ તું ગ્રેજ્યુએટ થઈને એમની આવી વાહિયાત વાતો પર ભરોસો કરે છે?

એમની વાતેય ખોટી નથી. એમનો વૈજ્ઞાનિક અભિગમ તદ્ન સાચો ને સ્વીકાર્ય છે. પણ પાછું ઊંડે-ઊંડે એમ પણ થયા કરે છે, શૈલી! કે આ પરંપરાગત વાતો પણ સાવ કાઢી નાખ્યા જેવી નથી હોતી. આપણી પ્રગતિનાં મૂળીયાં ખરેખર તો પરંપરામાં જ પડેલાં હોય છે ને? શક્ય છે કે શિવાકાકાની વાત સાચી પણ હોય. એ સરગવાને આમેય ફળ તો આવતું નથી પછી કાઢી નાખવામાં શું ગૂમાવવાનું છે?

એ વાતને થોડો સમય વીત્યો હશે ત્યાં જ ખુશ થઈ જવાય એવા સમાચાર મળ્યા. આ ઘર પાડીને હવે નવું કરવાની ઈચ્છા છે. શૈલેષની આ વાત સાંભળીને હું તો ખુશખુશાલ! શિવાકાકાનાય હરખનો પાર નહિ. સવારે વાડામાંથી પાછી ફરતી વખતે આંખો કાઢી પેલા સરગવાને ધમકાવી નાંખું: હવે થોડા દિવસ રહી જા. તારી ખેર નથી…

ને, શૈલી! એ સમય પણ આવી ગયો. પરંતુ આ વખતેય હાર તો અમારી જ થઈ. મારી ને શિવાકાકાની. તો પછી જીત કોની થઈ? શૈલેષની? સરગવાની? કે પછી…?

એન્જિનીયરે તો ખાસ્સી તાણ કરી હતી પણ શૈલેષ માન્યા નહિ. કહે. – જૂના વખતનો છે. આપણું શું ખાઈ જાય છે? ભલે ને રહેતો! તે, શૈલી! આ રહ્યો એવો એ. એવો ને એવો, અડીખમ! હવામાં આછું આછું ઝૂલીને મંદ-મંદ મલકતો. સવામણનો પથ્થર બની મારી છાતી પર ચડી મને પળે પળે ગૂંગળાવતો…

આવી બધી વાતો છે, શૈલી!

નવા ઘરમાં રહેવાનો આનંદ કોને ન થાય? થયો છે, મને પણ થયો છે. પરંતુ જીવ સતત મૂંઝવણમાં અટવાતો રહે છે. શિવાકાકાય ઘણા સમયથી દેખાયા નથી. મનમાં જાતભાતની શંકા-કુશંકાઓ જન્મી રહી છે. શૈલેષને વાત કરી.

—સાલું ધંધાને લીધે હમણાં એટલું ટેન્શન રહે છે કે આ વાત તો મારા ધ્યાન બહાર જ જતી રહી. હમણાંથી તો એ ફેક્ટરીએ પણ નથી આવતા. તપાસ તો કરવી જ પડશે.

તરત જ એ મારતી ગાડીએ ઉપડ્યા શિવાકાકાના ઘર તરફ. ને હું આ રીતે તારી સાથે ગોઠડી માંડવા બેઠી. સાચું કહું, શૈલી? આ આટલું કમ્પોઝ કર્યા પછી જાણે તને રૂબરૂ મળી હોઉં એવી હળવાશ અનુભવાય છે. તને વળી થશે કે સંક્ષિપ્તતાના આ યુગમાં આટલો લાંબો મેઈલ? તો હું કહું છું કે હોય! આપણે લાંબા-લાંબા પત્રો નહોતાં લખતાં?

તો, હવે અટકું? જો, નીચેથી ગાડીનો હોર્ન સંભળાય છે. કદાચ શૈલેષ હશે. સાથે શિવાકાકા પણ હોવાના. ચાલ, ફરીથી મળીશું, આ જ રીતે. તું લખજે પાછી.

હું રાહ જોઈશ.

તારી,
માનસી

*

વ્હાલી મારી શૈલી,

મારો મેઈલ મળ્યો હશે. તારો રિપ્લાય નથી. આવું ચાલે, બકા? હજીય નારાજ છે? હવે તો ત્યાં રૂબરૂ આવીને મનાવવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો રહેતો નથી. મનમાં થાય છેય ખરું કે અબ્બી હાલ ઉડીને પહોંચી આવું. પણ મારી પરિસ્થિતિ તો તું જાણે જ છે ને! અમારે અહીં ત્યાંના જેવું કલ્ચર નહિ કે બાવા ઊઠ્યા બગલમાં હાથ! અહીં તો સંબંધોની માયાજાળમાં આપણે એવાં તો ગૂંથાઈ-વણાઈ ગયેલાં હોઈએ છીએ કે લગીરેય ચસકી શકાય નહિ. ઘણીવાર એવો પણ વિચાર આવે કે આપણે આ જીવીએ છીએ તે આપણા માટે કે પછી…?

ચાલ, છોડ એ બધી વાતો. જેના માટે આ લખી રહી છું. એ વાત પર આવું.

ગયા મેઈલમાં મેં તને શિવાકાકા વિશે ખાસ્સી વિગતે લખેલું. હું ક્યાં અટકી હતી? અરે હા.! યાદ આવ્યું. શૈલેષની ગાડીનો અવાજ સાંભળી હું નીચે ગઈ હતી. જોયું તો ગાડીમાંથી બહાર નીકળેલા શૈલેષનો ચહેરો સાવ પડી ગયેલો ને એમની ચાલ સાવ ઢીલી-ઢીલી. મારી ઉત્તેજના તીવ્ર થતી જતી હતી. દોડતી સામે પહોંચી: શું થયું? શિવાકાકા ઘેર હતા? સાજા-નરવા તો છે ને? અહીં કેમ આવતા નથી? કોઈ વાતે માઠું લાગ્યું છે કે પછી?

મારા એકસામટા સવાલોનો શૈલેષે જે જવાબ આપ્યો તે ફક્ત એક જ વાક્યનો હતો અને સાવ અનપેક્ષિત!

—શિવાકાકા તો ગઈકાલે રાત્રે ઊંઘમાં ને ઊંઘમાં જ…!

ઓ… શૈલી.. શૈલી! મને તમ્મર આવી ગયા હતા. આંખો સામે અંધારું છવાઈ વળેલું. ને બેભાન થઈ ત્યાં ને ત્યાં જ ઢળી પડી હતી. એકાદ કલાક પછી ભાનમાં આવેલી. પણ માનીશ? એ આઘાતની કળ તો હજી આજે, આ ક્ષણેય નથી વળી. મને અત્યારેય રહી-રહીને સાંભરી આવે છે. તે દિવસે એમના બેસણામાં ગયેલાં અમે. ભારે હૈયે પાછાં ફરવાનું કરતાં હતાં ત્યાં જ એમના એક પડોશીએ પૂછેલું કે શિવાકાકા છેલ્લી પળોમાં ‘ભા-મારાં ભા, મને માફ કરજો’-એવો બબડાટ કરતા હતા, તે શેઠ! આ ‘ભા’ કોણ છે?

એમના અવસાન પછી દિવસો સાવ દોહ્યલા થઈ પડ્યા છે. ને રાતો લાંબીછેલ, કદી નહિ ખૂટનારા રણ જેવી! એકાદ મહિના પછીની વાત છે, શૈલી! ઊંઘમાં હતી કે જાગતી – કશું નક્કી ન થઈ શકે એવી અવસ્થા હતી. સામે શિવાકાકા ઊભેલા. એવાને એવા જ, ટટ્ટાર! સફેદ વસ્ત્રો, માથે કાળી ટોપી, હાથમાંની વોકીંગ સ્ટીક દૂધિયું અજવાળું રેલાવે. બાકી ચારેકોર નર્યો અંધકાર. મને હળવેથી બોલાવતાં કહે –

હવે તમે ચિંતા કરશો નહિ, ભા! હું તમારા પડખે છું. હવે તમને કે મને કોઈ રોકી શકે એમ નથી. મેં પેલો સરગવો પડાવી નાખવાની વાત કરેલી ને! પણ એ વખતે શેઠ માન્યા નહીં. હોય, મોટા માણસ છે તે આવી બધી વાતો એમને તો વાહિયાત જ લાગવાની. પણ મેં ક્યાંક સાંભળેલું કે કશી વાત કે વસ્તુમાં આપણો જીવ ભરાયો હોય ને એ વાસના પૂરી ન થાય તો બીજા અવતારમાં એ વસ્તુના માધ્યમથી એને પૂરી કરી શકાય છે. મારો જીવ શેમાં અટવાયો હતો એ તો તમે જાણો જ છો ને, ભા! મારી એ ભાવના થકી જ મને મોક્ષપ્રાપ્તિ મળશે એટલે એક વાતનો ખ્યાલ રાખજો. હવે ભૂલથીય પેલા સરગવાને પાડવાનો વિચાર કરતાં નહિ…!

હું તો આશ્વર્યચક્તિ બનીને તાકી જ રહેલી આ શિવાકાકા હતા? એમને આવી ભાષા ક્યાંથી આવડી ગઈ? મારી વિચારશક્તિ સાવ હણાઈ ગઈ હતી. કશું કરું એ પહેલાં તો શિવાકાકા પાછળ ને પાછળ ખસવા લાગ્યા. જોતજોતામાં તો એ ખાસ્સા દૂર પહોંચી ગયા. એમની ઊંચાઈ અચાનક ઘટવા લાગી. થોડીક પળોમાં તો એમનું શરીર સાવ નાનું બની ગયું, હથેળીઓમાં સમાઈ જાય એટલું નાનું! ધીરે-ધીરે એમના ચહેરાની રેખાઓ પણ બદલાવા લાગી. અચાનક ક્યાંકથી નાના બાળકના રડવાનો અવાજ સંભળાયો. ઉંવા… ઉંવા! હું એકદમ બહાવરી બની એ દિશામાં હાથ લંબાવી દોટ મૂકવા ગઈ ત્યાં જ શૈલેષના છીંકવાનો અવાજ સંભળાયો. ઘડીવારમાં તો બધુંય વેરવિખેર. આંખો ખેંચીને જોઉં તો આખાય રૂમમાં સૂનસૂનાકાર. ઘડિયાળ પર નજર પડી તો સવારના પાંચ થવા આવ્યા હતા.

એ વાતનેય આજે તો દોઢ મહિનો થવા આવ્યો. ને અત્યારે મારું શરીર જાણે શરીર નથી. હવામાં મુક્ત ઉડ્યન કરતા કોઈ પક્ષીની પાંખમાંથી ખરી પડેલા પીંછાને વજન હોય? મારે માટે ખુશીનાં તમામ દ્વાર ખૂલી ગયાં છે. પણ એમાંથી જરાક ડોકિયું કરીને જોઉં છું તો સામે અઢળક મૂંઝવણો પલાંઠી વાળીને બેઠી છે. બેઠી-બેઠી ધૂણ્યા કરે છે, અવિરત. શૈલેષને જણાવ્યું તો ન તો એમણે મને ચૂમી લીધી કે ન તો ઊંચકીને ફેરવી. ઊલટાનું જાણ્યા પછી તો એ થોડા દૂર સરી જતા ભળાય છે. કદાચ એવું ન પણ હોય. લાગણીના પ્રદર્શનમાં આપણે સ્ત્રીઓ જરા વધારે પડતી વેવલી થઈએ છીએ. પુરુષો એ બાબતમાં ભારે પાક્કા! ધંધાના ટેન્શનને લીધે કદાચ એ એવી રીતે વર્તી રહ્યા હોય. કશુંય નક્કી થતું નથી. પણ એટલું તો ચોક્કસ કે એ હવે વાતવાતમાં ચિડાઈ ઊઠે છે. કશુંય પૂછું તો સરખો ઉત્તર ન મળે. ક્યાંક, કશીક વાતે ગૂંચવાઈ પડ્યા હોય એવું લાગ્યા કરે. તે દિવસે ડૉ. વસાવડાએ ઉત્સાહપૂર્વક અભિનંદન આપ્યા તોય એ તો રૂમની દિવાલ સામે ટગર ટગર તાકી રહેલા. ઘેર પણ એવું જ વર્તન. કશો જ સંવાદ નહિ. મોડી રાત સુધી કમ્પ્યુટરમાં માથું ખોસી માઉસ રગડયા કરે ને ત્યાંથી ઉઠીને પલંગમાં પડે તે વહેલી પડજો સવાર!

હમણાં એકવાર મોડી રાત્રે અચાનક ઝબકી જવાયું. જોયું તો શૈલેષ પથારીમાં ન મળે. મનમાં ફાળ પડી. આ રૂમમાં આવીને જોઉં તો એ બારી પાસે ઊભેલા. કશાક બોજથી થાકી ગયેલા હોય એમ ખભેથી નમી ગયા હતા. નજીક પહોંચી જોયું તો એ બારી બહાર એક ટક તાકી રહેલા. ઘટ્ટ અંધારામાં વળી શું જોઈ રહ્યા હશે? મને નવાઈ લાગવા માંડી. ખાસ્સીવાર એમને એમ ઊભી રહી. પણ મારી હાજરીનીય એમના પર કોઈ અસર થઈ નહિ એટલે થાકીને સમાધિભંગ કર્યા વગર પાછી ફરી.

આવું કેમ થતું હશે, શૈલી? આનંદ-ઉલ્લાસના આ અફાટ આભમાં વિષાદનાં કાળાંભમ્મર વાદળોની બિહામણી છાયા શા માટે? મને તો કશું સમજાતું નથી. તને, શૈલી! સમજાય છે કશું? મારે ક્યાં જવું? શું કરવું? તું જ કોઈ માર્ગ બતાવ. આ વખતે તો રિપ્લાય લખજે નહિતર રિસાઈ જવાનો વારો હવે મારો છે, સમજી? અને…

*

ગાડીનો અવાજ સાંભળી માનસીનો માઉસ પર રહેલો હાથ એકદમ ધ્રૂજી ગયો. માઉસ જરા આઘું-પાછું થઈ ગયું. કમ્પોઝ થઈ ચૂકેલા મેઈલને હવે કનેકશન ચેક કરીને ફક્ત ‘સૅન્ડ’ કરવો બાકી છે ત્યાં વળી કોણ આવી ટપક્યું? માનસીને થોડી ચીડ થઈ આવી. એણે ફટાફટ શૈલીનું ઈ-મેઈલ એડ્રેસ લખી નાખ્યું. પછી સૅન્ડ બટન કિલ્ક કર્યું. ગાડીનો હોર્ન ઉપરાઉપરી વાગી રહ્યો હતો. ડ્રાફ્ટસ્ ફોલ્ડરમાં પડેલો મેઈલ ત્યાંથી નીકળી આઉટબોક્ષમાં પહોંચ્યો કે નહિ તેની ખાતરી કરવા જેટલો સમય પણ નથી. શૈલેષ આટલો વહેલા તો ન હોય – વિચારતી એ બાલ્કનીમાં પહોંચી. જુએ તો શૈલેષ. એ ગાડીમાંથી ઊતર્યા. માનસી અચંબાભરી આંખે તાકી રહી. આજના, અત્યારના શૈલેષના શરીરમાં કોઈ જુદા જ પ્રકારની સ્ફૂર્તિ વર્તાય છે. એ થોડી હરખાઈ ઊઠી. પણ આ શું? શૈલેષની પાછળ ને પાછળ બે-ત્રણ આદિવાસી જેવા લાગતા માણસો પણ ગાડીમાંથી બહાર નીકળ્યા. એમના હાથમાં કુહાડી અને ધારીયાં જેવાં શસ્ત્રો છે. કોણ હશે એ લોકો? અને શા માટે આવ્યા હશે?

માનસી વધારે કશું વિચારે એ પહેલાં તો શૈલેષ પેલા લોકોને પાછળ તરફ દોરી ગયા. માનસી ધ્રૂજી ઊઠી. દોડતી હોય એવી ચાલે એ પાછળના રૂમની બારીએ પહોંચી. નીચેનું દ્રશ્ય જોતાં જ એની આંખો ફાટી ગઈ. શૈલેષની સરગવા તરફ લંબાયેલી નજર અને પેલા લોકોની એ દિશામાં ગતિ…

હાથ લંબાવી શૈલેષને રોકવા જતી માનસીની નજર સરગવા પર પડી. એનાથી બૂમ પડાઈ ગઈ. પણ એનો અવાજ નીચે સુધી પહોંચ્યો નહીં કે શું? એ આંખો ખેંચીખેંચીને સરગવા તરફ જોઈ રહી. ઘણે ઠેકાણે નાની-નાની, નવજાત શિશુની આંગળીઓ જેવડી શીંગો હવામાં હળવું-હળવું ઝૂલી રહી હતી. થોડકવારમાં તો ખચ્ચ… ખચ્ચાક્… ખચ્ચ..! થડ પર થતા આડેધડ પ્રહાર. માનસીથી જોઈ શકાયું નહિ. એને ચક્કર આવવા લાગ્યા. માથું પકડીને એ કમ્પ્યુટર ટેબલના ટેકે ઊભી રહી. શ્વાસ એકદમ ચડી આવ્યો. દોડીને નીચે પહોંચવાની ઈચ્છા ઉછાળા મારવા માંડી. પણ શરીરના સઘળાં અંગો જાણે અસહકારનુ આંદોલન છેડી બેઠાં હતાં. અચાનક ચારે તરફ અંધારું છવાઈ જતું ભળાયું. ઘટ્ટ અંધારામાં ક્યાંકથી નાના બાળકના રડવાના અવાજો ઊમટી આવ્યા. પડઘાઈ રહેલા એ અવાજો પકડવા માટે એ હવાતિયાં મારવા લાગી. અચાનક પેઢુમાં વાઢ મૂકાવા લાગ્યા. ભીતર કોઈ શારડી ફેરવી રહ્યું છે કે શું? બીજી જ પળે તડાક્ કરતું કશુંક તૂટ્યું. છૂટું પડ્યું. ધગધગતો લાવા. શરીર સાવ નિચોવાઈ જતું અનુભવાયું. એવા શરીરે એણે ખુરશી પર પડતું મૂક્યું. પડતાં-પડતાં અધખુલ્લી આંખે એણે જોયું: શૈલીને મોકલવા ધારેલો મેઈલ હજી આઉટબોક્ષમાં જ અટવાઈ પડ્યો છે અને કમ્પ્યુટરના સ્ક્રીન પર કનેકશન કપાઈ ગયાની સૂચના સતત ઝબૂક ઝબૂક થયા કરે છે…

એની આંખો મીંચાઈ ગઈ.

(‘તથાપિ’)

LXXIV

મોના પાત્રાવાલા

રાની બીલાડો

વાંસદાથી દક્ષિણે સાવ નાનકડા એવા ખાંભલા ગામમાં સાંજ રાનીપગલે ઊતરી આવી હતી. મહુડા, વાંસ, ખેર અને સાગ વચ્ચે પરાળ નાખી ગારમાટીનાં લીંપેલાં-ગૂંથેલાં એકલદોકલ ઝૂંપડાં ઊભાં હતાં. કાંટાળા થોરિયાની વાડોથી ખેતરો બંધાયેલાં હતાં. ઝૂંપડાંનાં ટોળાંથી દૂર મોટા ઝૂંપડા જેવું ધનીનું ઘર હતું. ફરતે કાંટાળા ભૂંગરા થોરિયાની વાડ ને વાડો પહોળો, લાંબો હતો. એમાં મરઘાં, કૂકડાં ને બતકાં એની માવજત તળે મોટા મોટા ઝીલામાં પુરાતાં-ચરતાં રહેતાં. ઘરને અડી વાસનું મોટું અડાબીડ ઝુંડ, આંગણે મહુડાનું તોતિંગ થાડ, એની છાયામાં ધનીનું ઘર ખોવાઈ ગયા જેવું હતું. કરાને અડી ધનીની પાંચેક વીધાં જેવી ખાડા-ટેકરી જમીન હતી. એમાં શાકભાજીના ક્યારા. ઘર પાછળ રેતાળ પટવાળી ઝાંખરી નદી વહેતી. આડત્રીસ-ચાળીસની ધની ભારે કામણગારી હતી. એ મરઘાં-બતકાંને સ્વજન જેવાં ગણી જીવતી હતી. એના ઘર આગળગામના નાકે, પારસી શેઠ પેસ્તનજી તાંગરીવાલાનું પહોળું મકાન હતું. પેસ્તનજીને પચાસ વીઘાંની વાડી અને પચાસ એક જમીન હતી. મન થાય ત્યારે ઘની કામે જતી. ઘેર રહી દાંતને તપખીર ઘસતીઃ હોબ કામ કયરું બાઈઃ કહી એના જવાનું હતું. એનો પાઠરા મરઘા જેવો દીકરો દેવુ, વાંસદા ગયો હતો. સાગનો સોટો, સત્તર-અઢારની ઉંમર. દેવુ ભારે ખીજણિયો. બીજી કોઈ વાતે નહીં તોય પેસ્તનજીના દીકરા શાવકશાની વાતે ધગી ઊઠતો. શાવકશા એને દીઠો ગમતો ન હતો. એની વાડીમાં તાડ-નીરો ઉતારવાનું કામ દેવુ પતાવતો.

સવારથી ધની બબડતી. વારેઘડી વાડામાં આંટાફેરા માર્યા કરતી. મરઘાંના ટોપલા જોઈ મનોમન બબડી પાછી ફરતી. કારતકની સાંજ થતાં સાગ-વાંસના જંગલમાંથી શિયાળિયાં અને રાની બિલાડાના ઝૂંપડાની વસાહત તરફ નીકળી પડતાં. ટાઢની રાતો ભારે ચુપકીડીથી વીતતી. મધરાત પછી અચાનકસન્નાટો ભેદી કૂકડાં-મરઘાંનો કકળાટ નિર્જનતા ભેદી જતો. રાતે અચૂક કોઈકના ને કોઈના ઝૂંપડામાંથી મરઘાં-બતકાં ઊપડી જતાં.

સાંજ પડી ગઈ હતી. દેવુ હજી નહોતો આવ્યો. ધની વારેઘડી વાંસદાના રસ્તે આછા અંધારામાં તાકતી હતી. રસોડે મોટી વાટવાળો દીવો ભડભડતો હતો. ચૂલે તેતરનું શાક ચડાવેલું હતું. ઘણી રાહ જોઈ ધની લાલ જુવારના રોટલા ટીપવા બેઠી. દેવુ અઠવાડિયા પહેલાં થોરિયાની વાડમાંથી તેતર પકડી લાવ્યો હતો. એને રાંધવાને બદલે ધનીએ મરઘાં-બતકાં સાથે બાંધી મૂક્યું હતું. એનું શાક દેવુ આજ બને કાલ બને એની રાહ જોતો હતો. ધની તેતર મરઘાં-બતકાં સાથે હળીભળી જાય એની રાહ જોતી હતી. આખરે દેવુએ ખીજમાં ને ખીજમાં તેતર હલાલ કરી નાખ્યું. ધનીએ કકળાટ કરી મૂક્યો. રાત-મધરાતે રાની બિલાડો મરઘું-બતકું ઉપાડી જાયત્યારેકકડાટ કરતી એમ જ.

ધનીશાવકશાના વિચારોમાં ગોથાં ખાતી રોટલા ઘડ્યે જતી હતી. શાવકશા રૂઢિગાંડા પાપનો વંઠેલદીકરો હતો. મૅટ્રિકમાં નાપાસ થતાં પેસ્તનજીએ તેને જંગલ વચ્ચે પોતાના ખેતરે મોકલી દીધો. મૅટ્રિકમાં નાપાસ થતાં પેસ્તનજીએ તેને જંગલ વચ્ચે પોતાના ખેતરે મોકલી દીધો. પેસ્તનજી વકીલને માટે નૉન-મૅટ્રિક દીકરો શરમજનક હતો.ઉજ્જડ પડી રહેલાં ખેતર સાચવનારો જોઈતો હતો તે પેસ્તનજીને શાવકશા મળી ગયો. પહેલા દિવસે એને ગારમાટીવાળા ઘરમાં માથે હાથ મૂકી રડવાનું મન થયું હતું. સુરતના વિશાળ નકશીદાર મકાનમાં રહેવા ટેવાયેલોશાવકશા બાપ સામે ધીંગાણે જ ચડી ગયે હોય એમ ખેતર ને વાડી એમ જ પડ્યાં રહેવા દઈ ડાંગર, તાડી અને નીરા પરખેતરની કમાણી કરી જીવવા માંડ્યો. ઘરનાં બધાં કામની મુખ્ય બાઈ ધની હતી. શાવકશાની એ સાત-આઠ વર્ષ મોટી. શાવકશાને એ પોતીકી લાગતી, ધની દેવુની ખીજ સમજી શકતી નહોતી. ખભેટોપલો ઉપાડી દેવુ ઘરે આવ્યો. રસ્તામાં શાવકશા ભેટી ગયો હતો. દેવુ ધૂંધવાયેલો હતો.

શાવકશા જમી પરવારી કાળામેશ પલંગ પર ડોળા ઘુમાવતો સૂવાની વેતરણમાં હતો. પિત્તળનું ફાનસ ધીમી વાટથી સળગતું હતું. શાવકશા દેવુના ખ્યાલોમાં માર ખાઈ ગયો હોય એમ તગતગતી આંખે ફાનસને તાકતો હતો. એને થતું હતું કે એનાં લગ્ન ભરૂચ કરો કે વલસાડ — કંઈ ફેર પડવાનો નથી. બાળપણથી પેસ્તનજીને ધાર્યા મુજબ શાવકશાને જીવવા મજબૂર કર્યો હતો. આ પરણવાનું પણ એમની ઇચ્છા મુજબ જ થાય. ધની એની સારસંભાળ જતનથી કરતી. એટલે પતેતીના દિવસે પણ શાવકશા વાંસદા જવા તૈયાર નહોતો. ધની એની સલાહ-સૂચન મુજબ મોળાં દાળ-ચાવલથી માંડી ધાનશાક — બધું બનાવતી.

બે-એક દિવસથી નીરો ઉતારવાનો હતો, પણ દેવુએ દર્શન દીધાં નહીં એટલે પલંગ પર સૂતો-સૂતો શાવકશા દેવુને મનોમન ભાંડી રહ્યો. ઓછું હોય એમ જૂનો રખેવાળ જેવો નોકર નારણ મહુડાનો દારૂ બનાવતો હતો એય હમણાં જાણે શાવકશાથી થાક્યો હોય મ શાવકાશાને જોતાં આડો કતરાઈ જતો. શાવકશાને થતું, અહીં તો ચારેકોર દુશ્મનો જ છે. નારણની દાનત પહેલેથી ધની પર હતી. આજે આખો દિવસ દેવુ કે નારણ બેમાંથી એકેય ખેતર પર ન ડોકાયા એણે શાવકશા ધૂંધવાઈ ઊઠ્યો. એને અપમાન થતું લાગ્યું. બસ, અચાનક ઊભો થઈ એ બાર બોરની બંદૂક અને સીસમની લાકડી કાઢી વાડાના બારણેથી ઝડપભેર રવાના થયો.

વાંસનાં ઝુંડ ને કાંટાળા થોરિયાની વાડ વચ્ચે શાવકશા રાની બિલાડા જેવો ઝૂંપડાં વચ્ચે આવી ઊભો. છૂટાં-છવાયાં ઝૂંપડાં નીરવતામાં ગુપચુપ ઊભાં હતાં. એણે નારણનું ઝૂંપડું શોધ્યું. નારણ મહુડો ઢીંચી નિરાંતે ધનીમાં સપનાં જોતો ઝોળી થઈ ગયેલી ખાટલીમાં પડ્યો હતો. અચાનક સીસમની લાકડીના સપાટા ઢગરા અને સાથળ પર ઝીંકાવા લાગતાં નારણ ચમકીને ઊભો થઈ ગયો. એ શાવકશાનો હાથ પકડવા ગયો કે બીજા હાથની બંદૂકથી શાવકશાએ વાંસના ઝૂંડ તરફ ધડાકો કર્યો. ધડાકાથી ગભરાઈ ગયેલો નારણ શાવકશાના પગે આળોટી પડ્યોઃ માફ કરો, કાલથી કામ પર આવા, હેઠ… કહેતોક એ લગભગ રહી ઊઠ્યો, દોડી ઝૂંપડામાં ગત કરી ગયો. શાવકશાએ દિશા ગજાવતી ત્રાડ નાખીઃ કાલે બેનચોડ સવારની પો’રમાં કામ પર મરજે ની ટો જાનથી મારી નાંખશઃ સીસમની લાકડી ખાટલાની ઈસ પર પછાડી એ એના ઘેર રવાના થયો. માંડ જંપેલી ધની કોલાહલ સાંભળી જાગી ઊઠી. થયું કોઈકના વાડામાં રાની બિલાડો આવ્યો હશે કૂકડાં-મરઘાં પકડવા. એટલે બંદૂકનો અવાજ ગણકાર્યા વગર સૂઈ રહી.

લેંઘો ઊંચે ચડાવી શાવકશા સીસમના ઢોલિયા પર પડ્યો હતો. વાડાનું બારણું ઉઘાડું હતું. ત્યાંથી ક્યારેક ધની, મહુડાના દારૂની અસર વધારે થઈ હોય ત્યારે રાતે ખીલી ઊઠતી ને ત્યાં આવી જતી.

દિવસોથી દેવુ ખેતરે અનિયમિત આવતો હતો. શાવકશા, નારણથી કામ નિભાવી લેતો હતો. દેવુ દીઠોય ગમતો ન હતો. શરૂમાં એ અહીં આવ્યો ત્યારે ધની કામવાળી હતી ત્યારે દેવુ પર ઝેર ન હતું. જ્યારથી ધની રખાત બની ત્યારથી વાત વણસી ગઈ. દેવુ છેલ્લા પાંચેક દિવસથીકામ પર આવ્યો ન હતો. શાવકશા ધૂંધવાઈ ઊઠ્યો હતોઃ મારો ઢંઢો બૅટ કરી દેવાનો કેસું? તારી-નીરો કોનમારો બાપ ઉટારવા આવસે કે? એક વાર માણસની ખોટમાં શાવકશા નાની ખજૂરી પર નીરો ઉતારવા ચડ્યો હતો ત્યારે બેય સાથળ લોહીઝાણ કરી ઊતરેલો. એ દિવસ પછી એણે ક્યારેય ફરી જોખમ ખેડવાની હામ કરી નહીં. અત્યારે એ યાદ આવતાં સવારમાં શાવકશા સીસમના પલંગ પરથી ઊતરી બહાર ચોકમાં બેઠો. ભરભાંખળું થવા હજી વાર હતી.દેવું અને નારણ દોરડાં અને માટલાં લઈ ખેતરમાં તાડિયા ને ખજૂરી પર ચડવાની મથામણમાં હતાઃ કાલે રાતનો તે બેનચોડ હેઠ મારવા આવેલો જો. સાતી પરજ ચડી બેહતે કે ની તોઃ ખી ખી કરતો નારણ નહોર ભેરવી સડસડાટ ઊંચે ખજૂરી પર ચઢ્યોઃ એય દેવલા, પેલ્લા ખજૂરી પર ચડ ની.

.ઃહેઠ જોઈ ગીયો કેની તો માયરા વગર મૂકહે ની. નારણ દેવુને તાડિયા પર ચઢેલો જોઈ બોલ્યોઃ ઉં તો ગેદલી ખાવાનો સે. હેઠ આવે તે પેલ્લા પાડી લેમ કે ની. કહી દેવુ સડસડાટ ઊંચે ચડી ગયો.

પો ફાટી ત્યારે શાવકશા લેંઘા ને સદરા પર — કાંટાળા ભૂંગરાની વાડમાં રોન મારવા નીકળ્યો હોય તેમ લાગતું હતું. એની બાજનગર સસલાં, તેતર પર હતી. નારણે દૂરથી શાવકશાને એર-ગન લઈ આવતો જોયો. ધબકારા વધી ગયા. ઊંચા તાડ પરથી તાડફળ ઉતારી નીચે ઊતરતા દેવુએ શાવકશાને રેંટિયાકૂવા પાસે એર-ગન લઈને ઊભેલો જોયો. એનોય જીવ ઊડી ગયો. હાથ-પગ થથરવા લાગ્યા. એ સમતુલા જાળવે એ પહેલાં પગ છૂટી ગયા. શાવકશાએ રામતાડિયા પાસે પીળા-કેસરી થઈ ગયેલાં તાડફળ નીચે પડેલાં જોયાં. એ કંઈ સમજે એ પહેલાં રેંટના ઘડુ પર પછડાઈને દેવુ બેભાન થઈ સીધો કૂવાની અંદર. શાવકશા મહુડાના નશામાં હતો. પણ કૂવામાં અચાનક ધબાકાથી એનો નશો ક્ષણમાં ઊતરી ગયો. એ ગાંડાની જેમ રાડો પાડવા માંડ્યો, ના…ર…ન…કાં મરી ગીયો… જલદી આવ… અંઈયા આવ… જોટો, આંય સું ઠીયું… ઓ ખોડાયજી… આંય સું ઠીયું…ઃ સાવકશા લગભગ રડી પડ્યો, શાવકશાની ચીસથી નારણ સડસડાટ ખજૂરી પરથી ઊતરી આવ્યો. તેનાં સાથળો, હાથ અને છાતી છોલાઈ જતાં લોહીની ટશરો ફૂટી નીકળી. કાંઈ પણ વિચાર્યા વગર એ સીધો કૂવાનાં પગથિયાં ઊતરી ગયો. શાવકશા કૂવામાં ડોકિયું કરી રહ્યો. દેવુના માથા પાછળ સખત વાગ્યું હતું. પડતાં સાથે જ પ્રાણ ઊડી ગયા હતા.

*

જેઠનો આકરો તાપ. અગનવર્ષા થતી હતી. બપોરે રાતી ધૂળ ઊડતી રહેતી, તડકામાં ઝૂંપડાં ઘેનઘેરાં પડી રહેલાં લાગતાં હતાં. ભરબપોરે વગડો સન્નાટીગયો હતો. શાવકશા ખાખી ચડ્ડી-બાંડિયા ગંજીમાં ઓસરીમાં પડેલખાટલે દારૂના નશામાં સૂતો હતો. ધની અંદરના ઓરડે ગારમાટીમાં ભરચક દેહ પાથરી આળોટતી હતી. ગારમાટીમાં ટાઢક લાગતી હતી. દેવુના મોત પછી શાવકશાએ ધનીને એના ઘરે રહેવા ખૂબ સમજાવ્યું. ધની મરચાં-બતકાંનો વાડો મૂકવા તૈયાર ન હતી. આખરે કંટાળી એક દિવસ શાવકશાને સમજાવવા આવ્યા. બાપને જોઈને જ ભુરાંટો થઈ ગયેલો શાવકશા બરાડી ઊઠ્યો.

.ઃ મૅટ્રિકમાં ફેલ ઠેયલો ટારે ટમે જ ગાન પર લાટ મારી ખદેરી મૂકેલો ને? ટૉ જાવ અવેઠી ઉં અંઇયાજ રેવસ. નીકલી જાવ બુઢ્ઢા..

.ઃ પેસ્તનજી પછી ઘણી વખત દીકરાને સમજાવવા આવતા. ધીમે ધીમે દીકરાને પારસીમાંથી રાની થતો જોઈ પેસ્તનજીને એની ભૂલ સમજાઈ ગઈ. ધૂંધવાઈને એમણે વાડી અને ખેતરએમ બધું શાવકશા પાસેથી ઝૂંટવી લીધું. જૂના નોકર નારણને બધો કારભાર સોંપી પેસ્તનજી દીકરાની પરવાળીચાલી ગયા. હવે ક્યારેક નારણ દારૂના નશામાં સીસમના ઢોલિયા પર પોતાને શાવકશા સમજી ચઢી જતો. પણ પછી સીસમના પલંગ પર સૂતાં બધો નશો ઊતરી જતો. વીલા મોંએ પલંગથી ઊતરી પાછલા ઓરડા પાછળ ગારમાટીની ઝૂંપડીમાં જઈ લાંબો થઈ જતો.

છએક મહિને ધનીનેદીકરાનો શોક ઓસર્યો. દેવુના દા’ડાને દિવસેલોટની વિધિ કરી. એમાં એ કૂકડાની યોનિમાં ગયો હતો એવાં પગલાં સવારે જોવા મળ્યાં. તપખીરવાળા કાળા દાંત બતાવતી, હંઅઅ સુખી જીવ સે, કહી મોઢું ભરી ખુશ થઈ. વાડાની ઓસરીના ભાગે ઝીલામાં, એનો કાળો ડોકું કાપેલો મરઘો, પેટનો પોટો નીકળું નીકળું થતાં, ગારમાટીમાં લોહીઝાણ પડેલો હતો. રાતે રાની બિલાડો વાડામાં ઘૂસ્યો હતો. બે કૂકડામાંથી, કાળો કૂકડો રાની બિલાડાની ઝપટમાં ચઢી ગયો. મરઘાં-બતકાંના કકળાટે ધની અને શાવકશા ઊઠી ગયાં. શાવકશાએ નશામાં રાની બિલાડીને મારવાને બદલે એક મરઘાને ઢાળી દીધો.

ચોપાસ ગાઢ અંધકારથી વીંટળાયેલા ઘરમાં ખૂબ ધીમી વાટે ફાનસ ટમટમતું હતું. ઝુંડમાં તાકતો બેઠો. ધનીના મન પર દેવુની ધૂંધળી છબી ઊપસી આવી. તોતિંગ ઊંચા રાવણતાડિયા પરથી તે ગબડી પડ્યો ત્યારે તેનાં સાથળઅને છાતી છોલાઈને લાલચોળ થઈ ગયેલાં. રેંટિયાકૂવાનાં ઘડુ સાથે પટકાઈને તેની ખોપરી ફાટી ગયેલી. કમકમાટી ઉપજાવતો લોહીઝાણ દેહ ઘડુ પર ટાંગા ઘસતો પડેલોએની આંખ આગળ ઊપસી આવ્યો. ધનીએ ઊઠીને ફાનસની વાટ વધારી ને વાડામાં ગઈ. ઓસરીમાં ડોકું કાપેલો તોતિંગ કૂકડો ટાંગા ઘસતો દયામણી આંખે ધની સામે તાકી રહ્યો. લોહીના ખાબોચિયામાં તરફડતા કૂકકા પર ચાંગળું પાણી છાંટી ધની કૂકડાની પડખે ઉભડક બેઠી. પણ હાલત જોઈ ન શકતાં લથડતાં પગલે ઘરમાં આવી ફસડાઈ પડી. દારુણ વલોપાત તેની આંખોમાંથી રગેડા ઊતરવા માંડ્યા. દેવુના કમોત વખતે તેનો દેહ જોયેલોતે મનપટ પર ઊભરાતાં ધની આઘાતથી બહેરી બની ગઈ. દેવુની ફાટેલી આંખો ધનીને તાકતી હતી. ધનીની આંખ આગળ મરેલા દેવુની આંખોને તરફડતા કૂકડાની આંખો તરવરી રહી… ને સંઘરેલી વેદના પાળ તોડી વહી આવી. ધનીનો ઠૂઠવો ભેંકાર રાતે વધારે કમકમાટી ઉપજાવતો હતો. બહાર બેઠેલો શાવકશા દારુણ દુઃખના ઠૂઠવાથી થથરી ગયો.

ઓસરીમાં શાવકશા બપોરનું ખાધા-પીધા વગર દારૂ પી પડ્યો હતો. ભૂલથી મરઘો મરાઈ જતાં ધનીએ એને ખાવાનું આપ્યું ન હતું. શાવકશા પણ મરઘો મારી પસ્તાઈ રહ્યો હતોઃ અરેપન અહીં ઉ ટો ઊંઘમાં ઊટો. સાલુ મને એમ કે વાઘ-દીપડો ઘૂસી આયો કે સું? પન મરે રે નસીબ ફૂતેલા. તે ભોંકિયોબિલારો નિકલ્યો.કકલાટ સમજીને એમ બી ઠીયું કે મરગાં ઉપારવા વાઘ-બાઘ આવેલો ઓસે. ની ટે પછી ટને ઉપારી જવા વાસ્ટે ચોર-લૂંતારા આવેલાઓસે. પન એ લોકો તને લઈ જઈને કરે બી સું? મૂંઆ ટને લેય ગીયા ઓય કે ની ટો ઘોરા-ગધેરા ખઈ કટૂરાને હરકવાઉપરે એ એ લોકોને બી હરકવા થઈ જટેઃશાવકશાની આવી ગમ્મત ધનીથી સહન થઈ નહિ. ગાળો વરસાવતી એ શાવકશાને મારવા દોડી. સવારના પહોરમાં બન્ને વચ્ચે જોરદાર ઝઘડો જામ્યો. શાવકશાએ હજાર વાર ભૂલ કબૂલ કરી, પણ ધની માનવા તૈયાર નહોતી.

ધની પાસે પાંચ મરઘાં હતાં. એક કાળો, અત્યારે ઘાયલ હતો. બીજો તગડો ને ખૂંખાર, લાલરંગનો કૂકડો હતો બીજા ત્રણ સાધારણ રાખોડી રંગના કૂકડા હતા. બધાને એ જીવની જેમ સાચવતી. દેવુના મોત પછી ધની લાલ કૂકડાની વધારે કાળજી કરતી. લાલ કૂકડો જાણે દેવુનો અવતાર હતો. ગમે ત્યારે એને ખોળે બેસાડી લાડ લડાવતી. શાવકશાએ જોઈ ચાળા પડતોય ખરો.

.ઃ મરેરે, અંઈયા ટો અમારા કરટાં મરઘાં-બટકાંનાંનસીબ સોજ્જાં, ઢનકી, આંય મરઘાંને શું બચુ બચુ કરેય? ખોરામાં એનાં કમટાં અમુને બેસારની. શાવકશાએઃઆંખ મીંચકારી. ધની બરાડી ઊઠીઃ સિન્નાળ, જા તું તંઈ મર તું કોમડો સે, ભડવા? ભોંકિયો બિલાડો સે તું તો, એ લાંબા હાથ કરી ભાંડવાલાગી. શાવકશા ખાખી ચડ્ડી પહેરી ભોંકિયાબિલાડા જેવો ઘૂરકી રહ્યો.

વાડામાં નરાદમ શાંતિ હતી. એકાદ-બે ખુરક મરઘી વચ્ચે વચ્ચે વાંસનાં ઝુંડ બાજુ કકળાટ કરતી. ધની ગારમાટીમાં નિરાંતે પડી હતી. એનો જીવ ઉચાટમાં હતો. મિજાજ વીફરેલો હોય એવો આકરો તડકો વરસી પડ્યો હતો. કાલે મરઘાંનાં ઈંડાં લઈ વાંસદા જવાનું હતું. એ પાંચ-સાત દિવસનાં ઈંડાં ભેગાં કરી વાંસદા પારસીની દુકાને આપી આવતી હતી. ગઈ કાલે શાવકશાએ ભૂલથી મરઘાને મારી નાખ્યો એટલેવાંસદા જવા એ અચકાતી હતી. આકળવિકળ ધનીને કંઈ સમજ નહોતી પડતી. થોડાક દિવસથી નારણ અવારનવાર બેસવા આવતો હતો. નારણના ચાળા એ સમજી ગઈ હતી, પણ ગણકારતી નહોતી. ગઈ કાલેએણે જે કહ્યું એનાથી એનું મગજ ચકરાવે ચડી ગયું હતું. પીળાપચ દાંતે હસતો નારણ ઠાવકા ચહેરે બોલ્યો હતો. દેવુને કૂવામાં શાવકશા નાખી દે એ વાત ધ્રુજાવી જતી હતી. રાત-મધરાત રાનીપશુ મરઘાતફડાવવા આવે અને ફડક સાથે એ જાગી જતી. એવી જ એ શાવકશાથી છળી ઊઠી હતી. તડકાથી ચળકતા આભમાં રાનવગડાની ભૂખરી સમડી ચકરાવે ચડી હતી. એનો પડછાયો જમીન પર ઊડતો જોવા મળતાં મરઘાં ત્રાંસું ડોકું કરી ઊંચે જોવા મથતાં. સમડી નીચે ઊતરવાને બદલે વાડા પાછળ તોતિંગ સાદડનાં ઝાડ ટોચે બેસતી ન બેસતી ઊડી જતી, ફરી ચકરાવે ચઢતી.

સાંજના ચારેક વાગ્યે શાવકશા ઘરેથી નીકળી પેસ્તનજીએ ઝૂંટવી લીધેલા ખેતરે રખડતો-રખડતો પહોંચ્યો. રેંટિયાકૂવાની પાળે નારણ તાડીનો પડિયો લઈ ઉભડક બેઠો હતો. શાવકશાને જોઈ, તે આવો હેઠ, કહેવા ગયો, પણ પછી તરતઅટકી ગયો. વીલા મોંએ પણ ખીજમાં એ એમ જ બેસી રહ્યોઃ સોજજી તારી મલસે કે?

.ઃશાવકશા નારણ તરફ આવતાં બોલ્યોઃ સોજ્જી તારીતો સે પણ સોજ્જા ફદિયા સે કે

.ઃ નારણે શાવકશાનો ચાળો પાડ્યોઃ ફડિયા-ફડિયા સું કરેચ? કોઈ દિવસ જોવાચ કે ની? લે આંય ફડિયા..

.ઃ કહી નારણ તરફ શાવકશાએ ચાર આના ફેંક્યા. નારણે ખી ખી હસી, ચીલઝડપે ચાર આના ઊંચકી લીધા. તમે હો હું હેઠ, લે લેઃ એણે તાડીનું પડિયું ધરી દીધું. પડિયું મોઢે માંડી શાવકશા એકશ્વાસે તાડી ગટગટાવી ગયો. પેટ પર હાથ ફેરવતાં બોલ્યો, ભૂખ બવ લાગીચ નારન…

ઃ જાવની હેઠ એકાદ કોમડું લીયાવોની હેકી કાઢીએ.

ઃ મરેરે ઉં કાં કોમરું લેવા જાઉં. શાવકશાએ ચડીના ખીસામાંથી બીડી-બાકસ કાઢ્યાં. પારસીશાઈ ટોપી અને લેંઘો-સદરો ભૂલી એ હવે ખાખી ચડ્ડી ને બાંડિયા ગંજી પહેરતોથઈ ગયેલો. — ઉં કોમડું ગમે તાં’થી લીયામ ને હેડી હો કાઢું. પણ મને રૂપિયા આપ્યા પડહે…કહી નારણ ગંદા વાળમાં આંગળી ફેરવી રહ્યો.

જા લઈ આવ જોઉં. ઉં અંઈયા બેસુચ… જા જલડી મર,શાવકશા કીજમાં બરાડ્યો કે નારણ ધ્રૂજી ઊઠ્યો. ગભરાટમાં લાંબા ડગ ભરતો એ ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ ગયો.

સાંજ ઊતરવા આવી હતી. નારણ થોરિયાની વાડ પાછળ લપાઈને બેઠો હતો. ધનીનાં કેટલાંક મરઘાં ચરતાં હતાં. નારણ તરાપમારવા ઝઝૂમતો હતો. આખરે કથ્થઈ રંગનું પાઠરું મરઘું ઝપટમાં આવી ગયું. એને બગલમાં દબાવી નાઠો. મરઘાના કકળાટથી ધની બહાર દોડી આવી. કોઈ દેખાયું નહીં, મરી ગ્યો ભોંકિયો બિલાડો બબડી તપખીર થૂંકી.

સાંજના ઓળા ઊતરવા માંડ્યા હતા. અડાબીડ વાંસનાં ઝુંડથી વહેલું અંધારું થઈ ગયું હોય એમ લાગતું હતું. થોરિયા વાડમાંથી તેતરનો પકલી લે… પકલી લે… અવાજ દિશા ગજવતો હતો. શાવકશા કૂવા પાસે ન હતો. નારણના પાડિયાની તાડી ઢીંચીને ઘરે જવા નીકળી ગયો. નારણ હાંફળો-ફાંફળો ચારે તરફ જોતો ઊભો હતો. વાડમાંથી તેતરના અવાજ સિવાય કશું સંભળાતું ન હતું.

અંધારું રાની પગલે ઊતરી આવ્યું. બફારાની જગ્યાએ સહેજ ઠંડક વળી હતી. ઝૂંપડાંમાં દીવા ટમટમી ઊઠ્યા હતા. નિશાચર નીકળી પડ્યાં હતાં. તોતિંગ વૃક્ષોથી અંધારું ઘેરું લાગતું હતું. ધની બહાર ઓસરીમાં થાંભલીને અઢેલી અંધારામાં તાકતી બેઠી-બેઠી દારૂ પીતીહતી.દેવુના કમોત પાછળ શાવકશાની વાતનારણ પાસેથી સાંભલી ત્યારથી એ ભડકી ઊઠી હતી. આંખોમાં રતાશ ફરી વળી, ખીજ ઘૂંટાતી હતી. ઘાયલ કરેલો કૂકડો આજે મરી ગયો હતો. વાડામાં જ ખાડો ખોદી એને દાટી દીધો હતો. દેવુના મોત પછી એને દરેક કૂકડો દેવુ જ લાગતો. એમાંય લાલ કૂકડાનું વધારે જતન કરતી.

નારણ મહુડાના વધારે પડતા તોરમાં મરઘો શેકી ખાઈ ગયો. ચિક્કાર નશામાં ઘરમાં બરાડા પાડતો ઘૂમતો હતો. પેસ્તનજીના ઘરની ચાવી એની પાસે હતી. શાવકશા સૂતો હતો એ મોટા સીસમના પલંગ પર એ ચઢી જતો.

ઃ અમે કોન?… સાવ હેઠની લવારીમાં પલંગ પર લાંબો થઈ જતો.

ખાઈ-પી ઢાંકોઢૂંબો કરી ધની બારણે આગળો ચડાવી ઘરમાં સૂતી હતી. એણે શાવકશાને ધક્કા મારી સાવ બહાર ખાટલીમાં નાખ્યો હતો. દૂબળો પડતો જતો શાવકશાઃ પન ઢનકી, કાંય ટું ઢક્કા મારેચ? મરઘાં-બતકાંને ખોરામાં બેસારેય. મને કાંય ઢક્કા મારેચ

.ઃ બબડતો ખાટલીમાં ટૂંટિયું વાળી સૂઈ ગયો. શાવકશા સાથે લાવેલ તે તાડીનું પડિયું હજી ત્યાં જ પડ્યું હતું. ધનીએ સીધું શાવકશા પર ઘા કર્યું.

.ઃ મરીગ્યા પારહા, આવતો ની તું મારી પાંહે..

.ઃ કહી ધડાય કરતુંક બારણું વાસી દીધું. પડિયું શાવકશાના ઘૂંટણમાં લાગ્યું. તેને કળ વળી ગઈ. રડમસ ખાટલીમાં પડી રહ્યો.

તંદ્રામાં નારણને સપનું આવતું હતું. એ એક મોટા કૂકડા જેવો. ધની મોટીમસ મરઘી. એ એની પાછળ પાંખો ઊંચી કરી. ગળું ફુલાવી — કડાક કડ કડાક કક કરી દોડતો હતો. ધની મરઘીવેશે આગળ ને આગળ ભાગતી હતી ત્યાં જ એની સામે ભોંકિયાબિલાડો આવી ગયો. એણે નારણ પર છલાંગ મારી. નારણ પલંગમાંથી ઊછલી નીચે ગબડી પડ્યો. બધો નશો ઊતરી ગયો. પસેવે રેબઝેબ ઝૂંપડીમાં જઈ ગારમાટીમાં આળોટી પડ્યો.

પો ફાટ્યે ધની કામકાજથી પરવારી ઈંડાંનો ટોપલો ભરી વાંસદા જવા નીકળી પડી, એણે ઝૂંપડીનાં આગળ-પાછળનાં બેય બારણે સાંકળ ચડાવી તાળું મારી દીધું,સવારથી શાવકશા દેખાતો ન હતો. નારણ પાસે મહુડો ઢીંચવા નીકળી ગયો તો. ધની વાંસદાના ધૂળિયા રસ્તે ઝડપભેર જતી હતી, બપોર પહેલાં પાછા વળવા વિચારતી હતી. શાવકશા પર હવે જરાય ભરોસો ન હતો. આંતરે દિવસે એકાદ મરઘું ઓછું થઈ જ ગયેલું હોય. એ કાં તો રાની બિલાડો ઉપાડી ગયો હોય, કાં નારણ ચોરી ગયો હોય, ધનીને શંકાતો શાવકશા પર આવતી. નારણ થોડા દિવસ અગાઉ કહી ગયો હતો કે શાવકશા એનાં મરઘાં વેચી દારૂ-તાડીના પૈસા છૂટા કરી લે છે.

અષાઢનો વરસાદ આવું આવું થતો હતો. બફારો ને ઉકળાટ વધી પડ્યા હતા. મહુડો ઢીંચી શાવકશા નિરાંતે બીડી ફૂંકતો બેઠો હતો. વળ ખાઈને ભૂખ લાગી હતી. ધની સાથે વળી ઝઘડો થઈ ગયો હતો. સવારે એ વાંસદા ઈંડાં વેચવા જતાં બારણે તાળું લગાવી ગઈ હતી. અવે શું કરસ? બબડતો શાવકશા આડા-અવળા વિચારોમાં અટવાતો હતો. એટલામાં નારણ આવતો દેખાયો. પીળા દાંત દેખાડતો ખી ખી હસ્યો, કેમ સો સાવક હેઠ, કહી થાંભલીને અઢેલી બેઠો.

.ઃ કાંય નારન? ભૂખ બવ લાગીચ ને આંય કોન જાને કાં બાન્ના બંઢ કરી ચાલી ગઈચ.

.ઃઃ ભૂખ લાગી એમાં હું? ટોપલામાંથી કોમડો ખેંચી કાઢો-ની. પસી આફણે તાંઃ ભૂખ્યાડાંસ શાવકશાની એની આંખો રાની બિલાડા જેમ ચમકી ઊઠી

.ઃ તું રોટલા બનાવસે કે? લાલ મરઘો જ કા’રી લેઉ. ખોરામાં બેસારીને બો બચ બચ કરેચ ટે

.ઃ શાવકશા વાડા પાછળ ગયો.

.ઃ ઉં તાં ઊભો રે’તો સું.

.ઃ કહી નારણ નીકળી ગયો. વાડામાં કાંટાળા થોરિયાની વાડમાંથી શાવકશા માંડ-માંડ વાડામાં પેઠો. થોરિયાની છાયામાં ઘુરક મરઘીઓના ખાડામાં રાતોચોળ, ઊંચો, ગડો ધનીનો વહાલસોયો મરઘો બેય પાંખે ધૂળ ઉડાડતો બેઠો હતો. શાવકશાએ તરાપ મારી એને પકડી લીધો. બગલમાં દબાવી નારણની દિશામાં નીકળી પડ્યો.

બપોરે બેએક વાગ્યે કાળાં ઢગલાબંધ વાદળાં નૈઋત્યમાંથી ઊંચે ચડતાં હતાં. ખરા બપોરે સાંજ હતી. વાંસદાથી ઝડપભેર નીકળેલી ધનીને નારણે ખેતર પાસે આંતરી, પેસ્તનજીના ખેતરના શેઢેથી કાંટાળા થોરિયાની વાડમાંથી ધૂળિયો રસ્તો વાંસદા તરફ નીકળી જતો હતો.

.ઃ હોબ હટવાડામાં ફરી આયવી કે?

.ઃ કહીને નારણે ધની સાથે ચાલવા માંડ્યું. ધની થાકેલી હતી. નારણની ઝૂંપડીએ એ થાક ખાવા બેઠી. નારણે મરઘાની ચોરીની વાત ધનીને કરી. થોડી વાર પછી લાલ મરઘાનાં પીછાં પણ લઈ આવ્યો. ધનીને ખેતરમાં કોમડું હેયકુ હો.

.ઃ ધનીના મોઢા પર કાલિમા પથરાઈ ગઈ. લાલ મરઘાનાં પીંછાં ઓળખી કાઢ્યાં. એની આંખો ગોરંભાયાવાદળા જેવી કાદવિયા થઈ ગઈ. દીકરા જેવો કૂકડો શાવકશાએ કાપી કાઢ્યો! પીંછાં એની આંખ આગળ તરતાં જ હતાં. અચાનક ગાંડાની જેમ ઘર તરફ ઊપડી.

ભરપેટ મરઘાનું શાક અને જુવારના રોટલા દબાવી શાવકશા ઝોળી વળેલી ખાટલીમાં મહુડાના નશામાં ઝોકે ચઢી ગયો હતો. નારણે બેયના ભાગનું રાતનું પણ રાખી મૂક્યું હતું. શાવકશાની ઘેરાતી આંખો ઘડીક ખૂલી જતી, ફરી તંદ્રામાં સરી જતી. એકાએક એને કાળી ચીસ જેવી ગાળ સાંભળવા મળી. એ ઊઠે પહેલાં તો ધની તાજા વાંસના સોટાથી શાવકશા પર તૂટી પડી.

.ઃ મરી ગ્યો, સિન્નાળ પારહો — ભોંકિયોબિલાડો — મારો કોમડો ખાઈ ગ્યો, મારો કોમડો કાપી કાયઢો.

.ઃ બેફામ ગાળો વરસાવતી શાવકશાને ઝૂડવા લાગી. ઢોરમારથી શાવકશા ખાટલીમાંથી ઊઠી ના શક્યો. ઓ માય રે — ઓ બાપા રે — ઉં સું કરું — બચાવો રે — ખોડાયજી, બચાવો રેઃ બરાડા પાડી શાવકશાનું ગળું બેસી ગયું. ખાટલીમાંથી ઊઠી શક્યો નહિ. મહુડાની અસરમાં એ ભાંગી ગયો. આખરે જોર કરીને ઊઠવા જતાં ખાટલીની ઈસ ભાંગી પડી. છલાંગ મારી લોહીલુહાણ ભાગી છૂટ્યો. રાંટા પગમાં ભયનું ઝનૂન હતું. ઝૂંપડાના વસાહતી એકઠા થઈ ગયા હતા. કોઈકે પકડવા પ્રયાસ કર્યો, પણ શાવકશા એને ગબડાવી હડી કાઢી ગયો.

રોંઢાટાણા સુધી ધની ગળું ફાડી શાવકશાને ગાળો ભાંડતી હતી. આખરે થાકી હતી. લાલ પીંછાં વાડાની ઓસરીમાં નારણ મૂકી ગયો હતો. ધનીથી ડરેલો નારણ ચુપચાપ આવી ગયો, છેવટે ધનીએ ઠૂઠવો મૂક્યો. એને થયું આજે એણે ખરેખર દીકરો ખોયો છે. વરસાદ મન મૂકીને વરસતો હતો. પરાળ છાજેલા ઢાળિયા તળે મરઘાંનાં ઝીલાં ગોઠવી વરસાદ વધારે ન આવે ત્યાં મૂક્યાં. રડતી રડતી એ ભડકું બનાવવા બેઠી, મનમાં દેવુ જ હતો. નારણની વાત ખોટી નહોતી, શાવકશા હજી ઘરે આવ્યો ન હતો, પણ આવે તો ભીંસી મારી નાખે એવી વીફરી ઊઠી હતી.

કડાકા-ભડાકા, બારેમેઘ ખાંગા હતા. અંધારું ટોળાં વળીને ઊતરી આવ્યું. અટવાતો શાવકશા ગામથી દૂર, અઘોર રાનમાં મહુડાની બખોલમાં લપાઈ, ટૂંટિયું વાળી બેઠો હતો. ઘરે જવાની હિંમત નહોતી. માથે લાગેલા અછડતા ઘાથી નીકળેલું લોહી માંડ બંધ થયું હતું. દોડતાં પગ મચકોડાઈ ગયો હતો. કળતરથી શરીર ભાંગતું જતું હતું. વરસાદ અટકવાનું નામ લેતો નહોતો. એ રડી પડ્યો. બાપ પેસ્તનજી યાદ આવી ગયો. એના પર અપાર ખીજ અને અણગમો ઊભરાઈ આવ્યો. એની મા સુનાંમાય ક્યારનીય ગુજરી ગઈ હતી. સુનાંમાય પર હેત આવ્યું. મહુડાના બખોલ જેવા થડમાંથી કંથારો નીકળી વહેતા પાણીમાં ઢસડાતો જતો હતો. શાવકશા ઊઠી ઘેર રવાના થયો કે પગમાં કાંટો ખૂંચ્યો હોય એમ બેસી પડ્યો. અચાનક એના મચકોડાયેલા પગમાં સુસવાતો ડંખ પડ્યો. મરે રે કાંતામાં ઘૂસી ગ્યો ચ કે શું? બબડતો એ કાદવમાં રાંટા ટાંગા રવડતો આગળ વધ્યો.

ખાઈ-પી ધની વાંસનાં ખપાટિયાંની બારી પર ગૂણપાટ ઢાંકી બારણે આગળો ચડાવી, ડાંગ બાજુમાં જ લઈ સૂતી હતી. કદાચ રાની બિલાડો મરધાં પકડવા આવે તો. વરસતા વરસાદ સિવાય કશું સંભળાતું નહોતું, ક્યારેક વરસાદે વીફરેલાં નિશાચરોની ત્રાડ વાદળના ગડગડાટમાં ભળીને વહી આવતી હતી. નારણે ખૂબ રાહ જોઈ, પણ શાવકશા જોવા ન મળ્યો. દારૂ ઢીંચી એ જુવારના રોટલા ટીપવા બેઠો. આજે ભારે મજા પડી હોય એમ લાગતું હતું. ધની એના આભમાં વીજળી જેવા ચમકારા મારતી ઝબકતી હતી. રોટલાની ગંધ વરસાદની ભીની વાસમાં ભળી ગઈ હતી. નારણની ભૂખ પશુ જેમ મોં ફાડી જાગી ગઈ.

ધોધમાર વરસાદમાં લથડતાં પગલે શાવકશા એના ઘરે આવી, દૂર વાંસનાં ઝુંડ પાસેના ધનીના ઘરને તાકતો ઊભો હતો. સખત રડીને થાકી ગયો હતો. આંખોમાં ઘેન ચડી આવ્યું. કાળોતરાના ડંખનું ઝેર ઢોરમારથી દુઃખતા દેહમાં રાહત આપી રહ્યું. ઘણી વાર સુધી તાકીને ધનીના ઘર તરફ જોયા કર્યું. છેવટે આંખોમાં ઘેનનો ભાર વધી પડતાં એ લખડાતો કુટાતો ઓસરીમાં આવ્યો. તૂટેલી ખાટલીમાં લાંબો થઈ ગયો. નેવાં ધોધમાર વરસતાં હતાં.

મોડી રાતે પરવારી નિરાંતે ઝૂંપડામાં સૂવાના બદલે નારણ પેસ્તનજીના ઘરમાં ઘૂસ્યો. રાગડા તાણતો તે બરાડતો હતો. ઉં કોન? સાવક હેઠ… કહેતો એ સીસમના મોટા પલંગ પર લંબાવી ગયો. ઘોર સન્નાટામાં વરસાદમાં વરસાદનો છમ છમ અવાજ એકધારો વહ્યો જતો હતો. માંડ જંપેલો નારણ સફાળો જાગી ગયો. તાઉદાન જેવા મકાનનો પાછળનો ભાગ વરસાદમાં પલળીને જોરદાર કડાકા સાથે ભાંગી પડ્યો. બીકથી નારણનો નશો ઊતરી ગયો. એ રડમસ ચહેરે એની ઝૂંપડીમાં ચાલી ગયો.

*

ત્રીજા દિવસેય વરસાદ અટક્યો નહિ. રાત-દિવસ એકધારો પડતો વરસાદ આગલા કોઈક ભવને યાદ કરીને રડતો હતો. શાવકશા ગુજરી ગયાને આજે ત્રીજો દિવસ હતો, કાળોતરાના ડંખથી એનું ગોરું શરીર લીલું કાચ જેવું બની ગયું હતું. એના શરીરે ગાંઠા ઊપસી આવ્યા હતા. એ રાતે ભાંગેલી ખાટલીમાં એણે છેલ્લી ઊંઘ લઈ લીધી હતી. ધનીનું રડવું બંધ થતું નહોતું. આ રાનેરી કોના માટે રડતી હતી? દેવુ, રાતો કૂકડો કે શાવકશા? નારણ ધનીને રડતી જોઈ ખિજાઈ ગયો.

કાળી રાતનું આવરણ વનને વીંટળાઈ વળ્યું હતું. એકધારા વરસાદનો નાદ બધું રહસ્યમય બનાવતો હતો. ધનીએ ચોકાની જગ્યાએ ગોળાકારમાં લોટ પાથરી દીધો. એના પર ટોપલો ઢાંકી દીધો. બાજુમાં તેલનો દીવો માટીના કોડિયામાં મૂક્યો, શાવકશા જે યોનિમાં જવાનો હતો એનાં પગલાં લોટમાં પડી જવાનાં હતાં.

અંદર ઓરડે નારણ ને ધની આખા દિવસનાં થાકેલાં ઢીંચતાં બેઠાં હતાં, ખાંભલાની મોટા ભાગની વસાહત એના ઘરે દા’ડાનું જમવા આવી હતી. નારણ ઘરનો વડીલ હોય એમ બધાં કામ નિપટાવતો હતો. એક પછી એક આઘાત ઝીલતી ધની બેવડ વળી ગઈ હતી. રાત્રે દિવસભરની વાતો વાગોળતાં ધની અને નારણ બેઠાં હતાં. અઘોર પ્રહર, દારૂ પીને બંનેએ લંબાવી દીધું. ધની ખૂણે તાડિયાનાં પાનની ગૂંથેલી સાદડી પર માંસલ દેહ પાથરી સૂતો. ખૂણે નારણ પડખું ફરી ધનીના દેહને તાકી રહ્યો. પલળતી રાતે રાની બિલાડો ઓસરીમાં લપાઈ ગયો. એની આંખો સળગતી હતી. ચોકા પર ઢાંકેલા ટોપલામાં એને કશુંક ખાવાનું હોવાની શંકા જાગી. એ દેહ નમાવી ટોપલામાં ઘૂસ્યો. અંદર માત્ર લોટ પાથરેલો પડેલો હતો. કશું ખાવાનું ન મળ્યું. ટોપલામાંથી એ બહાર નીકળવા ગયો. પાથરેલા લોટ પર એનો પંજો પડી ગયો. પવનના ઝોકામાં દીવો તો ક્યારનો હોલવાઈ ગયો હતો. નારણ તગતગતી આંખે ધની તરફ વધતો ગયો.

રાત આખી ધોધમાર વરસાદ પડતો રહ્યો. પો ફાટતાં નારણ ઝટપટ ખાખી ચડ્ડી ચડાવી વાડાના બારણેથી એને ઝૂંપડે સરકી ગયો. ધની ઝપટ ઊઠી ઓસરીમાં ગઈ. લોટ પર ઢાંકેલો ટોપલો ખસી ગયો હતો. એની આંખો ભયથી ફાટી પડી. વાડામાં ઘૂસતા રાની બિલાડાની ફડક હતી એવી જ ફડક ઘેરી વળી. લોટમાં સાની બિલાડાનો પંજો પડેલો હતો.

(‘૧૯૯૬ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ’માંથી)

LXXV

નાઝીર મનસૂરી

બોકાહો

અષાઢના અંધારિયામાં વરસાદના ગોરંભાને કારણે વહેલી સાંજ પડી ગઈ હોય તેવું લાગતું હતું. ભાઠના તળમાં કોળીખારવા માછીમારોનાં છૂટાંછવાયાં ઘર. વાંસખપાટિયાંનાં બનેલાં ગારમાટીથી લીંપેલાંગૂંપેલાં વિલાયતી નળિયાં ચડાવેલાં. છૂટકતૂટક રાવણતાડિયા ને નારિયેળીઓ વચ્ચે ભાઠના સાવ છેવાડે ભેખડો તરફ પાનીનું ઘર. વાડા પાછળના સપાટ ભાગે રાવણતાડિયા ને નારિયેળીઓ. ખજૂરીઓનું ભાઠના રેતાળતળનું પાનીનું છએક વીઘાંનું ખેતર. કાંટાળા ભૂંગળા થોરિયાની વાડ લગોલગ લાગેલી ગડગડિયા પાણીની કોઠડી. ખેતરની આથમણા કોરની વાડ પાછળ ભાઠનાં કોતરોમાં મોજાં પછાડતાં રહેતાં. ચોમાસાના ટાણાના કારણે આખરાન જુવાળ પછી તો દરિયો વીફરી બેઠો હતો. ભાઠમાં પછડાતાં મેલાંઘેલાં મોજાંઓ ભખામ… ભળ… ભઉષ… છલાંગ… જેવો ઘોર રાતદિવસ ગાજતો. જુવાળના કારણે પછડાતાં મોજાંની વાછટ સતત ઊડતી ને બધું ધુમ્મસપડળ તળે ખોવાયેલું ખોવાયેલું લાગતું. આથમણી કોરની થોરિયાની વાડ ખારીઝેર જેવી વાછટના કારમે કાળી પડી ગઈ હતી… ચણોઠી ને ગળાના વેલાય બળીઝળી ગયેલા.

આખરે ડેગણ ડાકણાનાં પલીતાં ને દોરાધાગાય નકામાં ગયાં. વાડામાં ખાટલી પર બેઠેલી પાની ખેતરની આથમણી કોર નજર નાખતી વિચારતી બેઠી હતી. તોતિંગ સરગવા તળે. વાવડો સૂસવાતો હતો. ચાલીસેકની ઉંમરની પાની ઊંચી, કદાવર, પહોળા બાંધાની ગોરીઝાણ મછાક જેવી. ઘણા દા’ડાની તે કુઢામણમાં ધૂંધવાતી હતી. તેની સાસુ વાલુમોટી આખરે ના માની તે ના જ માની ને તેના દેર વિસરામ સાથે પાનીનું દેરવટું કરાવી નાખ્યું. ‘ઝેર પયરાવ આપણી વાતું માને સ કાંવ? ગોળાસપરાના કોઈ હમજતું’સલથ બાઈ, પસીં કાંવ કરવું?વાલુફુઈ પન રાંડ આવલાના બાસકેાવી ગીસ.’ છએક વીઘાંનાખેતરમાં પાની શાકબકાલું કરતી. અડખેપડખે વેળણ-માઢવાડ વગેરે જઈને વેચી આવતી. ક્યારેક વિસરામની પિલાણીમાં વધારે પરતલ હોય તો વેળણ જઈને માછલાં વેચી આવતી. કાંટી, બાંગડા, તુરા, ચાકસી, ખાત્રી-ખાગા વગેરે. ત્રણેક વીઘાંમાં બાજરો કરેલો, ભાઠની રેતાળ જમીનમાં…! બાકી બકાલાના નાના નાના ક્યારા હતા.કસાયેલા દેહની પડછંદ પાની ભારે કામઢી હતી. બેત્રણ ઢાંઢા ને રેંટિયો કૂવોવરહ આખું મચી રહેતી. ‘ભરવા ડાકણાનાં પલીતાં અવાઈ ગ્યાં કાંય…?’ પાનીને હજીયે ઊંડી આશા હતી વેલણના ડેગણડાકણા પર, તેનાં પલીતાં પર… વાલુમોટી આખી વાતજ પડતી મૂકે ને વિસરામ દેરવટાની ધરાર ના પાડી દે તે માટે થઈને પલીતાં બનાવેલાં. પણ ત્રણેક વરસથી પાનીનું દેરવટું કરાવવા વાલુડોશી તલવલથતી હતી તે હમણાં તો આવલાના બાચકે આવી ગઈ હતી ને વિસરામ પણ કોણ જાણે તેને ડોળા ફાડી ફાડીને તાકતો હોય તેવું પાનીને લાગવા માંડ્યું. વિસરામને પોતા તરફ તાકતો જોઈને પાનીને કઢાપો થઈ આવતો. ‘ફાટીપયરાનો ભરવો નીસ જીવો. પોરતુગીસના પેટનો મામો સિન્નાળ… ઇ પન કીવા ડોળા ફાડેસ…?’ હિંતાઈને જોયા કરતો રેહે કાંવ…? પાની પરણીને આવી ત્યારે વિસરામ માંડ દસેક વરસનો હશે. પાનીએ નાનકડા દેરનું ભારે જતન કર્યું હતું. દેરવટાનો કઢાપો તો હમણાં થયો. એ પહેલાં તો સાવ માંદલા જેવો… માંચડા જેવો હતો. કાઠું બંધાતા તેની મોરછા તેના મોટાભાઈ જેવા કળાવા માંડી. તેની સાથે દેરવટાની વાતમાત્રથી પાની ડઘાઈ ગયેલી. પણ… વાલુમોટી કે તેના કુટુંબના કોઈ કહેતાં કોઈએ માન્યું નહીં. વાલુડોશી પણ કાંઈ કાચી નહોતી. તેણે કોટડાના ભૂવા રામા ડાકણા પાસે પલીતાં કરાવ્યાં હતાં. કેટલાંક પલીતાં તેણે પાની ને વિસરામને પિવરાવી દીધાં હતાં. બાકીનાં પલીતાં પાનીના ઢોલિયાની પાંગતે બાંધી દીધાં હતાં. પણ તોય પાની નામુકર જતી હતી તેથી ડોશી કુઢાઈ ગઈ હતી. ભરચક દેહની ગોરીઝાણ પાનીનું દેરવટું વિસરામ સાથે થઈ જાય તો જીવ હેઠે બેસે તેમ હતો. પાની માટેનું મમત્વ આખરના જુવાળ જેવું ડોસીના મનપટ પર ચઢેલું. બીજે ઘરઘણું કરીને આવી રૂપાળી વહુ ચાલી જાય એ તો અગનબળતરા જેવું હતું… વાલુડોશીએ પોતાનાં લગ્નની સોનાની બંગડીઓય વેચી મારીને ડાકણા પાસે પલીતાં કરાવ્યાં હતાં. વહેલી સવારે વાલુડોશી કોટડા ચાલી નીકળી, વિસરામ ને પાનીને એકલાં મૂકીને. હમણાં જ દેરવટું કરાવેલું. જમાનાની ખાધેલી ડોશી દેરવટાની સતતના પાડતી પાની ને ડોકું ધુણાવ્યે જતા વિસરામને એકલાં છોડી ગઈ હતી ગણતરીપૂર્વક. પાનીને આખી વાત તેના ગયા પછી સમજાઈ ને ફાળ પડી. ‘ઝેરપયરાની મોટી મન પન કીવી સે… રાંડને અગનીયા વિર નંખાયવાસ તીસ તલવલ થાતી રેહે… ભગતે ડાકણો પન કાંવ કહલા પકરતો રેહે મામો નીસ ભરવો…! ખાવું પન કાંવ કરવું અવે…! આ મામો પન કીફા ગ્યો અહે? ભાઠ્ઠમાં ગ્યોસ કે સંચમાં ગુડાણો’સ કુન્ને ખબર સે બાઈ?’

અંધારું ઊતરી આવ્યું. કાળોડિબાંગ ગોરંભોને ગાજવીજનો ઘોર નાદ… માછીમારની વસાહત જેવું ભાઠ ગામ ગમગીનીના ઓળા તળે કાળુંધબ થઈ ગયું. ટાઢો વાવડો દરિયાની ખારાશ થઈને સુસવાટો મારતો હતો. વરસાદ ત્રાટકવાની વેતરણમાં હતો. મરઘાં-કૂકડાં ક્યારનાંય પૂરી દીધાં હતાં ને પાની રાંધણિયામાં ગઈ. તેણે બે મોટા, કાળા કૂકડા પાળેલા મરઘાઓ સાથે… તેમાંનો એક મોટો તોતિંગ કાળો કૂકડો સાંજે મળ્યો નહીં. રાત ઊતરી આવી તોય દખણાદીકોરની વાડ પાછળ ચરતો રહ્યો. વિસરામ દેરવટાની વાતે નામુકર જાય તે માટે જ પાનીએ ભૂતરાદાદાને ભોગ ચડાવવા કાળો કૂકડો રાખેલો…

સવારે વિસરામ ખાડીઓમાં ગયો હતો ત્યાંથી લેપટાં ને ડેબાળા કરચલા પકડી આવ્યો હતો. બપોરે તો ડેબાળા ને પાંખાળા કરચલાનું રસાદાર શાક બનાવેલું ને સાંજ માટે લેપટાં તળી નાખેલાં… બાજરાના રોટલા ઘડવાના હતા.

દીવાદાંડીના પાછળના ભાગે વિસરામ દૂર દૂર ઘા કરી તંગી પકડી બેઠો હતો. દીવાદાંડીની આથમણી કોર થોડેક છેટે છંટ શરૂ થતો. તાડિયાની ભરચક ઢીંકો. ત્યાં જ ‘ગોઝારો તાડ’ પણ હતો જ્યાં અવારનવાર ભૂત થતું… છરાતન થતું એવું બધા માનતા. વારેઘડીએ પાછળ ડોકાયાં કરતો વિસરામ… બીડી પર બીડી ફૂંક્યે જતો હતો. તેણે એકાદ ગોડી ખાગી ને એકાદ સરીંગ ખેંચી કાઢી હતી. એકાદ ધમીલ, ઢીમર કે આંદણ આવી જાય. ભાઠની આ માછલીઓ ભારે કસદાર ને હોંધી બનતી. માત્ર લંગોટીભેર ખારા પાણીની વાછટ ઝીલતો બેસી રહ્યો. સૂરજ આથમણી કોર નમવા આવ્યોત્યારનો તે આવેલો. કંઈ ઝાઝી તાણ નહોતી. વિસરામ પાની ભાભીના વિચારે ડહોળાતો હતો. ત્રણેક વરસથી તેના દેરવટાની વાત ચાલતી હતી. તે આખરે થઈ ગયું. પણ પાની ભાભી સાથે નજર મેળવવી આકરી હતી. આમેય તેનો ધાક નાનપણથી હતો ને વધુમાં વાલુડોશીએ તેને ચેતવી દીધેલો કે પાની પલીતાં કરીને તેને ચા કે પાણીમાં પિવરાવી ના દે. તેથી પાનીથી તે છેટે જ ભાગતો હતો. ‘હાહુનાવ પલીતાં કરાવી મેલહે કી સેરી’સ પરા…જાય બાપાના પગું દાખવા… ઇ હાહુનાં ડેગણ ડાકણાનાં પલીતાં મેલે કી…?’ ને પાછળ આવેલા ગોઝારા તાડ તરફ બેધ્યાન બની તે દરિયામાં તાકી રહ્યો. ‘હાહુનો આવીને બેઠો’થો તીઈયે સ બોલાયવો રેહે… દોરાધાગા ને પલીતાં કરાવવાં…!’ રોંઢાટાણે દોરવા માટેના પાંબીડા લેવાનેધાત લઈને ખાડીઓમાં ગયો હતો. સાંજે સૂરજ નમવાટાણે ઘરે આવ્યો ત્યારે થથરીગયો હતો. ડેગણડાકણો કાળી થેલી ને ચાંદીના ખોબલા મઢેલોડંગોરો ખૂણે મૂકી બેઠો હતો. ઝરખ જેવી આંખો, આખો કાળો વેશે… ભાઠ પર કોઈક રોંઢાટાણાનું ધૂણતું હતું તેથી તેઓ ડેગણ ડાકણાને સાંજે બોલાવી લાવેલા. ખાટલે બેસી ચૂંગી ફૂંકતો ડેગણ ડાકણો ને નીચે ગારમાટીમાં બેસેલી પાનીને જોઈને વિસરામ ડઘાઈ ગયેલો. વાલુમોટીની વાત યાદ આવી ગઈ. જેમતેમ ધાતને મૂકી પાંબીડાની ખોલી ને તંગી, પથ્થર, બીડી-બાકસ વગેરે લઈને નીકળી ગયો. પાની ને ભૂવો બેય જણાં વિસરામની હરકતો જોઈને સમસમી ગયાં. બેય વચાળેના મૌનને તોડતાં ડેગણ બોલ્યો ‘અવેઇમા કઈ થાય ઇમ મુંને નથ્ય લાગતું. વાલુડોહીએ મોટા વીર નંખાયવાસ…’ ‘ઉના તી તુને કીફાથી ખબીર પરી…?’ પાનીસે સાશંક મને કહ્યું. ‘અમીને બધી ખબર્ય પડે બાઈ… ડાકણાવ કીને કેય? કાળો કૂકડો ઓય તો મઝી કાંક કરું…! ઉતારો ઉં લેતો આયવોસ…’ ડેગણ ડાકણો મસાવાળી પાંપણ ઉલાળી બોલ્યો, ‘ઓલો કોટડાનો ભૂત તાડ સે ને ઇ તાડિયાને જીવે હાંયઘોસ ઇસ માણાએ આ કમઠાણ કયરુસ.’ પાની આકળવિકળ થઈ ગઈ. કાળી ચા પીને ડાકણો નીકળી ગયો… જતાં જતાં કહેતો ગયો. ‘મોડેથી ઉં કૂકડો લઈને ઇને ભોગ સડાયાવા… આંય તમારા વાહમાંબાઈ ધૂણેસ તી અમણાં યાં જાવ્સ… કૂકડો તીયાર રાખજો…’

દૂરદૂર તંગી ઘા કરીને બેઠેલો વિસરામ. ડાકણાને ઘરમાં જોઈને ફાડ પડી હતી એને. મનના ઊંડાણમાંથી ‘કરી મેલહે’નો ડર ગોરંભાઈ ગયો હતો ક્યારનો…! વચલા ઓરડામાં ફાનસની વાટ ઊંડી ચડાવી પાની રસોડામાં ગઈ. ચૂલો સળગાવ્યો પણ ભેજથી પલળેલાં અડાયાં છાણાં ને લાકડાંના કારણે ધુમાડો ગોરંભાઈને ઘરમાં ફરી વળ્યો. કરચલા ને પાંબીડા સાફ કરી વાડાના ભાગે મસાલાની પાટ પર મસાલો વાટવા બેઠી ઉભડક બેઠકે. ‘ઝેરપયરો ટોણીયું મઘરું… કીફા ગ્યો રેહે ભાઠમાં કે સંટમાં કીને ખબર સે…’ વરસીદ શરૂ થઈ ગયો હતો તેની વાછટથી પાનીની પીઠ ભીંજાતી હતી. ‘અવરો મે અંધરાઈ ગ્યોસને માસો દોરવા ગ્યોસ… ઘરમાં’સ રેવું લથ. હવારનો ખાડીયુંમાં ને રાતે ભાઠુંમાં ઘલાણો ગોળા સપરાનો…’ બપારનું ખાધું પન લથ… ટોણીયું મઘરું ઝોર કીવું કરેસ બાઈ…!’ મસાલાની પાટ પરથી ભીનો મસાલો આંગળી વડે લૂછી પાની મલકાઈ. કાંસિયો લઈને ઝટપટ રાંધણિયામાં ગઈ. કાળાડેબાળા કરચલા ને પાંબીડાનું શાક ચૂલે ચડાવી દીધું. બીજા ચૂલા પર તાવડી મૂકી. રસોડાની ખપાટિયાંની બારીમાંથી વાછંટ આવતી હતી. અંધરાધાર મે વરસવા માંડ્યો હતો બોકાહા પાડતો. ‘કાળો ડોકાકાપલો કૂકડો કીફા ગ્યો અહે…? અવરો મે પરેસ નેઈ કીફા મયરો રેહે…!’ ભૂતરાદાદાની માનતાનો રાખેલો કાળો ડોકાકાપલો મરઘો નમળતાં પાનીને વ્યાધિ થતી હતી. વાડામાં ભડડિયો દીવો લઈને ફરી વળી… બેચાર વખત આવ… આવ… કર્યું પર અંધારઘોર રાતે ઘોર વરસાદમાં તે નિરાશ થઈ ગઈ… પોતાના ઓરડામાં ગઈ.. ઘર ગળવા માંડ્યું હતું… ખૂણે જીવાની જૂની ટૂંક પડી હતી તેના પર ભીંતડાંનું પાણી ગળાતું હતું… જીવાનાં ઝૂનાં લૂગડાંલતાં પડેલાં… ભારેખમ ટૂંકમાં રહેવા દઈને રસોડામાં ગઈ.

જીવો કોટિયો પાંચેક વરસ પહેલાં જ કમોતે ગયો હતો. પૂરા પાંચ હાથ ઊંચો… તોતીંગ પહોળા બાંધાનો. તેનો કોટિયો બસરા ઇરાન-મોઝામ્બીક મેગ્લોર ને કાલીકટ-કોચીન વચ્ચે આંટાફેરા મારતો. આખરના ટાણે ઘેર આવતો. બારામાં બે બે મોટી લોથારી નાખી લાંગરતો. જેઠ મહિનાના અંતગાળે આવી જતો. ક્યારેક મોડુંવહેલું થતું પણ તે વરસે અષાઢના અંધારિયામાં આવ્યો. મુંબઈથી તો નિરાંતે નીકળ્યો હતો… ચોખ્ખુંચટાક આભ હતું. પણ માઢવાડ ગમીના દરિયામાં આવતાં તોફાનમાં સપડાયો, દીવાદાંડીની આથમણી કોરના ભાગે. ખૂબ ઊંડાણમાં હતો ત્યારે કૂવાથંભ તૂટતાં તેની સાથે તોફાની વાવડામાં જીવો કાળી ગોઝારી રાતે ઘા થઈ ગયો. વહાલનું બગ મશીન જૂનું થઈ ગયું હતું તે કૂવાથંભ તૂટતાં વહાણ ચકરભમ્મર મોજાંમાં ઘૂમવામાંડ્યું. અષાઢનું અંધારિયું, તોફાની વાવડો ને અનરાધાર વરસાદ. ઊછળતાં મોજાંમાં તણાતો તલવલ થતો જીવો ભાઠના ખરાબા ગમી ચડ્યો. અંધારામાં કાંઠો ગાયબ હતો ને ખરા ટાણે દીવાદાંડીનો દીવો હોલવાઈ ગયો હતો. કાળઝાળ મોજાંની થપાટો ખાતો ભાઠનાં જીવલેણ કોતરોમાં ભોણમાં આવી પડ્યો. થોડાક આગળ છંટ હતો ત્યાં નીકળાયું હોત તો…! કાળમુખી ભેખડોમાં ભોણમાં આવી પડ્યો. થોડેક આગળ છંટ હતોત્યાં નીકળાયું હોત તો…! કાળમુખી ભેખડોમાં પાશવી બળથી મોજાં અથડાઈને વેરવિખેર થઈ જતાં હતાં. ભાઠના પોલાણમાં ડેબાળા કરચલા જેમ ચાર પગે શેેવાળ બાઝેલી ભાઠે ચોંટી ગયો. પીઠ પર થોડીથોડી વારે રાક્ષસી મોજાંની આવતી પછડાટ વેઠવી આકરી હતી. અચાનક ભેખડ પરથી છટકીને પાશવી મોજાં સાથે ફંગોળાયો… દરિયાઈ દૈત્ય જેવાં મોજાંમાં બળ કરીને પાછો કરચલાજેમ વળગ્યો. કોતરમાંથી બહાર નીકળવું શક્ય જ ન હતું. વળી, તોતીંગ મોજાંની પછડાટમાં કોતરનાં ઘૂમરી ખાતાં પાણીમાં પડછાયો… પગ ભાંગી ગયા મારથી. આખરે મરણચીસ જેવા કાળા બોકાહા પાડવા માંડ્યા. અનરાધાર મે, તોફાની વાવડો, નેપાશવીમોજાંના ઘોરમાં તેના બોકાહા ક્યાંય ખોવાઈ જતા હતા. રાતભર બોકાહા ઊઠતા રહ્યા. મધરાતે પાની બોકાહા સાંભળીને છળીને ઊઠી ગઈ હતી. વાલુડોશી પણ જાગી પડી હતી. વિસરામ ખાટલીમાં નોખો સૂતો હતો તે પાનીના ખાટલા પડખે પોતાની ખાટલી ઢસડી લાવ્યો. ‘ભૂતભાઠની કોર સરાતન બરાતન થ્યું અહે બાઈ. હુઈ જાવ ભગવાનનું નામ લી ને. બાપાય મયામયા… એ ભૂતરદાદા…’ને ડોશીએ કૂકડોને નારિયેળ ચડાવવાની બાધા રાખી લીધી હતી. પણ રાતભર પાની, વિસરામ ને ડોશી ભૂતભાઠ કોરથી ઊઠતા બોકાહા સાંભળતાં રહ્યાં. છરાતનના ઘોર ભણકારા…

કોટિયો છંટના ભાગે પછડાઈને તૂટી ગયો. તેનો ભંડારી રામો ડોસો ભાઠના ભોણમાં પછડાઈને મરી ગ્યો. બાકીના ખલાસી છંટના ભાગે તણાઈ ગયા તે બચી ગયા. જીવાએ આખી રાત બોકાહા પાડ્યા… પહેલા કૂકડાનું બોલવાટાણું થયું ત્યારે બોકાહા શમ્યા… ભરભાંખરું થયું ત્યારે ભાઠ ગામે બોકાહો મચી ગયો. તૂટેલા વહાણના ખલાસીઓ ભૂતડાં જેવા ગામમાં પાછા ફર્યા હતા પણ બેજણા લાપાતા હતા. ઠેઠ ત્રીજા દા’ડે રામા ડોસા અને જીવાતાં મડગાં ભૂતભાઠનાં કોતરમાંથી માછલીઓએ ટોચી નાખેલાં રાતાંબોળ મળ્યાં. એ ગોઝારી રાતના બોકાહા પાની ને વાલુડોશીનાં મનનાં ઊંડાં ભોણમાં ઘરબાઈ ગયા જાણે. પાંચપાંચ વરસ વહી ગયાં પણ અષાઢના અંધારિયામાં દરિયાનો ગાજતો ઘોર… બેયને આકળવિકલ ખરી નાખતો. જીવાને ભૂલવો કઠણ હતો સાસુ-વહુ માટે. આખરે આ અષાઢના અંધારિયામાં પાની ને વિસરામનું દેરવટું કરાવી કઢાપામાં ને કઢાપામાં વાલુડોશી જાણે આવલાના બાચકે આવી ગઈ હતી. તે ચાલી ગઈ કોટડા ગામે. તાંબાના કાંસિયામાં કરચલા-પાંબીડાનું રસાદારશાક ને બાજરાના રોટલા… પાની ઉભડક બેઠકે કઢાપામાં ને કઢાપામાં ખાતી રહી. ‘ખાંભીખંડાણા ઇ કોટડાના કયા ભૂવાએ પલીતા કયરા રેહે? પાની ડેગણ ડાકણાની વાતે વ્યાધિમાં પડી ગઈ હતી. આમેય કોટડાનો ભૂતતાડનો ભૂવોને ડેગણો બેય જણા ઓળખીતા હતા. વાલુમોટીની સોનાની બે બે બંગડી સાટે બેય જણાએ દોરાધાગાની વાત સમજી લીધી હતી. આ વાત વાલુડોશી જાણતી હતી પણ પાની…? ‘ઝાંખરામૂયકાનું મુનેસ કરાવે મેયલુ રેહે તીસ ઉંયે પન્નવાની હા પારી રેહે. પલીતાં કરાયવા રેય પસીં કાંવ થાઈ ભાઈ?’ રસોડાનાં નળિયાં ચૂવા લાગ્યાં હતાં. ગાજવીત સાથે મે વરસતો હતો. અંધારાનો મેલો વેશ પહેરી ઊતરી આવેલીરાત ચુડેલ ડાકણ જેવી બોકાહા પાડતી હતી જાણે. ‘અવરા મે માં કાવ લીવાજાવું જોયે બાઈ… ભાઠમાં જાવું હારું સે અમણાં…?’ પાનીને વિસરામની વ્યાધિ થવા લાગી.

વિસરામ માટે ખાવાનું ઢાંકી… રસોડામાં ઢાંકોઠુંબો કરીને રસોડાની બારીનું વાછટિયું ઢાંક્યું. આગલા ઓરડામાં ગઈ, ચૂલાની પેઢલી તરફ વધારે ગળતર થતું હતું ને ત્યાં તેણે નાનું બાસિયું મૂક્યું. વચલા ઓરડામાં ફાનસમાં ઘાસલેટ પૂરવાનું બાકી હતું. તેની વાટ સંકોરીપાની ખાટલે બેઠી. કૂકડો ગોતવાની વ્યાધિમાં ઘાસલેટ પૂરવાનું રહી ગયું હતું. આગલું બારણું ઉઘાડું હતું. દૂર દૂર ભાઠની સામે છેડેનાં ઝૂંપડાંઓનાં ધૂલરામાંથી, કોધૂણતું હતું તેના બોકાહા ઊઠતા હતા. બારાના કાંઠેના ઝંપડામાં પાટિયાચારની રામી ધૂણતી હતી. તેના પનમાં ખવી હતો. ધૂણતી ત્યારે વળણથી અવારનવાર ડેગણ ડાકણો આવતો. ઇલાજ કરવા માટે, રામી સાથેડેણગો ય કાન ફાડી નાખે તેવા બરાડા પાડતો હતો. અંધારપડળમાંથી વહી આવતા કાળા બોકાહાથી પાની થથરી ગઈ. ઝટપટ તેણે બારણે આગળો ચડાવી દીધો. ‘બાપાય મયા મયા ઇ કુન્ન સીંહુ પારતું રેહે. કારી આંતરડીની સીહું પારેસતી ઈ કુન્ન અહે…?’ પાનીના ધબકારા વધી ગયા. બારાના કાંઠેના ઝૂંપડામાં રામીને ડેગણ ડાકણો ગાંઠાળા દોરડાના ફટાડા વડે ઢાબરવા માંડ્યો હતો. મરચાની ભૂકીની તીખી વાસ સાથે લોબાન ભભકતું હતું. ભૂવાના હાકલા-પડકારા ઊઠતા હતા. થરથરતા મને પાની ખાટલામાં આડે પડખે થઈ. ભાઠમાં પછડાતાં દરિયાઈ દૈત્ય જેવાં મોજાંઓ પાશવી બળથી ધકુમધુમ્મ ગાજતાં હતાં વરસાદના ઘોર સાથે. છંટપણ જાણે ઊકળવા માંડ્યો હોયતેવો છબકારા કરતો હતો. ‘મામો કાંવુસીંયો અઝી આયવો નીતી કીફા ગુડાણો અહે…? ઇ પન ભરવો ટોણીયું મઘરું ઓલા કાંઠાનો સે ઝાંખરામયૂકાનો…’ દૂરથી આવતાબોકાહોને અવગણતી પાની વિસરામના વિચારે ચડી ગઈ. ત્રણેક વરસથી તેજીવા જેવું કાઠું કાઢી ગયો હતો. પડછંદ થતો જતો હતો,શરમાળ ને સંકોચનશીલ વિસરામ. ‘ગોળાસપરાનો હાંઢામરઘા જીવો રેતો. ગાનઝુલ મામો. લડઘા જીવો થી ગ્સોય અમણાં’તો.’ જીવા ટંડેલની મોરછા સીધી ઊથરી હતી વિસરામમાં. જીવોસૌથીમોટો, પછી ઝગન ને ઉકો, બેય જણા માઢવાડ રહેતા હતા પોતાનો ઘરવાસ સંભાળીને. પિલાણીના ભાગિયા હતા. સૌથી નાનો વિસરામ વાલુડોશી સાથે હતો. પડછંદ કાઠું કાઢતા જતા વિસરામને જોઈને વાલુડોશીને જીવોટંડેલ યાદ આવીજતો. પાની તો ક્યારેક છળી જતી વિસરામની જીવા જેવી મોરછાથી. પછી મનને કોસતી રહેતી કે મનમાં બોકાહો ઊઠતો. દસેક વરસ પહેલાં એક વખતે પાની ને વિસરામ ઘરમાં એકલાં હતાં. વાસુમોટી કોટડા ગઈ હતી ને છગન, ઉકો લોધમાં. ત્યારે અચાનક રાતે વિસરામને ટાઢિયો તાવ ચડ્યો. ત્રણત્રણ ગોદડાંની સોડ કરી પણ ટાઢ ઊતરતી નહોતી. આખરે તેના પડખે પાની સૂતી ત્યારે વિસરામના બોકાહા શમ્યા હતા. એ અગાઉ તેને શીળી નીકળી ત્યારેય પેટના જણ્યા જેવું જતન કર્યું હતું. આમેય ઘણાં વરસથી પાનીનો ખોળો ભરાતો ન હતો. કંઈ કેટલાંય ઓહડિયાં ને દોરાધાગા-પલીતાં… પણ ખારાપાટ જેવી. પોતાની નજર તળે ઊછરેલા વિસરામ સાથે દેરવટાની વાત આવતી એટલેજ તો પાની કુઢાઈ જતી હતી. ઘરના’સ દુશ્મીન થ્યાં બાઈ પસીં કાંવ કરવું…? આ હાવરો લા રેતો તવારનો ઇને… વડો ઢીમ ક્યરો ને ઇની હીકે પન્નવાનું રેયકે? વિસરામમાં જીવાની મોરછા આવતી જતી હતી તેનાથી પાનીને લોહીઉકાળો થઈ ગયો. શીળીમોઢાળો, ઊંચી કાઠી, ઘાતકી જેવો કરડો ચહેરો. બોલછા ને મીંઢાપણું પણ એ જ. પિલાણીમાં લોધ થવા માંડ્યો કે વિસરામે પણ જીવા જેવા જ ટીપા વધાર્યા ને માથે રૂમાલીનું ચીથરું બાંધ્યું…! જીવો પણ અદ્દલ આમ જ બંધાતો.

રાત ઘેરાતી જતી હતી અને વરસાદ વધવા માંડ્યો હતો. ભાઠનાં મોજાં ને છંટના ઘોર સાથે વરસાદનો પુરાતન નાદ… બોકાહો છૂટતો હતો. દૂરની કાળી આંતયડીની રાડ આવતી વરસાદી વાવડા સાથે ને પાનીને ફાળ પડતી હતી. ‘ઝેરપયરાનું છ કુન્ન સીહું પારતું રેહે બાપાય મયા…’ મનનો ભરમ સમજી તે પોતાને પટાવતી હતી. જીવાના કમોત વખતની ચીસો… તેને સાંભરી આવી કે આંખમાં ખારાં પાણી ઊભરાઈ વળ્યાં…

સફરમાંથી આખરની સીઝનમાં જીવો આવતો ત્યારે ભાતભાતનાં લૂગડાં, અખરોટ ને ખજૂર ને કાજુનાં ગુણિયાં ભરી લાવતો. વલસાડ થઈને કેકોચીનથી આવતો ત્યારે ખજૂરનો સરકો નીલ રંગની કાચની મોટી બરણીમાં ભરી લાવતો… જાળથી ગૂંથેલી બરણી ભારે રૂપાળી લાગતી. હરખ માતો નહીં. આવી મેઘલી રાતોમાં આખરના જુવાળ જેવાં બેય હેલે ચડતાં. ધોધમાર વરસાદમાં ઘર આખું પલળે તેમ પલળતાં ને ઘર આખું ચૂવે તેમ… હરખથી ગળતાં…! ખપાટિયાંની બારીમાંથી વરસાદી વાવડો અચાનક ધસી આવ્યો. ગારમાટી પલળી ગઈ. દૂરથી વરસાદી વાવડામાં કાળો બોકાહોય વહી આવ્યો. પાની સફાળી ફાનસ લઈને ઊઠી. વાવડામાં માંડમાંડ બારણાનો આગળો ખોલ્યો. બહાર આવી ઊભી. ઘોર અંધારપડળ… દીવાદાંડીના રાક્ષસી શેરડા… વીજનો બોકાહા જેવો ગડગડાટ ને ઝબકારા… ચોમેર દીવાદાંડીના શેરડામાં ને વીજના ચમકારામાં ચોખ્ખું ભળાતું. ભાઠના કાંઠે બારા પડખે ભડકિયા દીવા ને ફાનસ ભડભડતાં હતાં. નેવાની વાછંટથી પાની ભીંજાઈ ગઈ. બારા પડખેથી ભડકિયા દીવા ને ફાનસની દિશામાંથી બોકાહો વહી આવ્યો. પાનીનું ધ્યાન ત્યાં ન હતું. ખાલી બોકાહો જ સંભળાયો. તરત જ તે ઘરમાં આવી ગઈ. ‘બાપાય મયામયા… રામો પીર… આ ફાટીપયરાનો કીફા ગ્યો અહે…? આવે એટલી વાર સે ખાંભીમંડાણાની. ઢીબી સ લાખુ ની તી કેય મુંને…’ અમંગળ શંકાથી તે નિમાણી થઈ ગઈ. ગળતાં ઘરને, ભીંતડાઓને છડામાં… વળીઓ ને મોભારાને તાકી રહી ‘મોભીયાં કેટલાં ગળે સે…?’ વિસરામને કેટલું કીયું લાઆ મોભીયાં લીપાવ… નળિયા લીપાવ… પન્ન આપણું હાંભરેસ કુન્ન…? ધૂળ ને પાલી રાખ!’ ગળતાં ઘરમાં ઠેકઠેકાણે તેણે વાસણ જવા આવ્યો હતો… ભરચક દેહ પાથરી આડે પડખે થઈ. ‘ભૂતતાડીયાનો તો ઓલો રામો ડાકણો સે. ઇસ રેહે ઝેરપયરો… મારા કાકા ભીખાએ ઇને તવાર કીવો ઢાબરી લાયખો રેતો. અમારી હીકે તો ઇને આડવેર’સ સે…’ ધુમાડાથી કાળા પડેલામોભનું પાણી તેના પર ટપકવા માંડ્યું. પાનીએ ખાટલો ખસેડ્યો. ઉઘાડા બારણામાંથી વાછટ વહી આવતી હતી. નેવાનો ખળખળ નાદ એકધારો સંભળાતો હતો. પાની ઝોકે ચડી ગઈ. અનરાધાર મેનો નાદ સાંભળતી જીવાના કમોતને સંભારતી ગત કરીને પાની પડી રહી. મધરાત થવા આવી હતી. અચાનક જોરદાર વાવડામાં બારણાં અથડાયાં… ને દૂરથી કાળી ચીસ વહી આવી. પાની સફાળી જાગી ગઈ. ‘બાપાય મયામયા…’ કરતી તે રડમસ થઈ ગઈ. થરથરવા માંડી. તેને થયું કે ભાઠમાં ક્યાંક વિસરામ પડી ગયો હશે ને બોકાહા પાડતો નહીં હોય…? છાતી ધમણ જેમ હાંફવા માંડી. ‘બાપાય મયામયા… તે ભૂતરાદાદાદા… એ ડરિયાપીર… વિસરામ હાજોહમો ઘેર આવી જાય બાપા… ઉ કૂકડો સરાવા તમીંને… માઢવાડઆઈ ને મેઘારદાદા ને જનશાપીરની તે માનતા પર માનતા માનવા લાગી. છરાતન થયું હોય તેવા બોકાહા વધ્યા હતા. બળજબરીથી આંખ મીંચીપાની ફફડતી થરથરતી પડી રહી લાધી ગયેલામોટા કોટિયા જેવી. ભારે ખાલીપો લાગી આવ્યો. ઊંચો… કદાવર… શીળીમોઢાળો… જીવો ટંડેલ આંખ સામે ખડો થયો. વિસરામ ને જીવાની સેળભેળ થઈ ગઈ. આકળવિકળ થતી પાની બબડતી હતી. ‘બાપાય મયા મારો વિસરામ હાજોહમો ઘેર આવીજાય… જનશાપીર… ઉં બકરો સરાવા… મારો વિસરામ હાજોહમો ઘેર આવી જાય તો…!’ ગભરાટમાં તેણે ભડકિયો દીવો સળગાવ્યો. ફૂંકાતા વાવડામાં માંડમાંડ બહાર આવી. ચોમેર કાળુંધબ્બ અંધારપડળ…દીવાદાંડીના શેરડાઓ ભયાવહ લાગતા હતા. તેને થયું કે સાદ પાડીને વિસરામને બોલાવે. તે ઝડપથી વાડાના બારણે ગઈ. વાવડામાં ભડકિયો દીવો ઝડડડ થતો હતો. ભાઠ ગમી મોઢું રાખી પાની બોકાહા પાડવા માંડી. ‘એ વિસ…રામ… મ… હે…ઈ… એલા વિસરામ… હે…’ વાડાના થોરિયાંની વાડની ઝાંપલી ઉઘાડી… ધોધમાર વરસાદમાં પાની સાદ પાડતી હતી. થોરિયાની વાડ તળે કાળો ડોકાકાપલો કૂકડો પલળતો ઊભો હતો આંખો મીંચીને… તેણે પાંખો ખંખેરીને પાછું ડોકું નીચે ઘાલી દીધું. ભાઠમાં પછડાતાં મોજાંના કાતિલ ઘોરમાં તેના બોકાહા ક્યાંય ઊડીને વેરાઈ જવા લાગ્યા. ગળે ડૂમો બાઝી ગયો. ‘માબાપ મયામયા ઉં કીફાજામ… ને કાંવ કરું… કીફા ગોતવા જાવો ઇને…’

ચોમાસાના ટાણે તો વિસરામ પાનીને ખેતરમાં નેંદણું કરાવવા લાગતો. ખાડીઓમાંથી શાકના ધાંધિયાં ટાણે કરચલા, પાંબીડા લાવી આપતો. ઉનાળામાં અમાસ ને અગિયારસ જેવા બંધના દહાડે બકાલાના ક્યારામાં રેંટ ફેરવી આપતો. કૂવો ઊંડે ઊતરી જતો ત્યારે ચામડાની બોખે બોખે સુકાતા બકાલાના ક્યારામાં પાણી નાખતો. ભારે કામઢો હતો વિસરામ તો. રસબોળ પાની ઘરમાં ગઈ લથડાતાં ડગલે. પલળેલું પેરણું કાઢી નિચોવ્યું. પાછું પહેર્યું… ચોળીય રસતરબોળ હતી તે નિચોવી, પાછી પહેરી.પલળેલા પેરણામાં તે ઝડપથી ચાલી નહોતી શકતી. રડમસ જેવીખાટલે આવી બેઠી. બેય બારણાં ફટાક ખુલ્લાં હતાં. થોડાક દા’ડા પહેલાં જ જીવો સપનામાં આવ્યો હતો… જીવામાંથી ધીમે ધીમે વિસરામ બની જતો ભાળીને તે જાગી પડી હતી. વિસરામની આંખોમાં આખર જુવાળ જેવું કશુંક પાની પામી ગઈ હતી. ‘ઇનાવના જીવો’સ સે. મોરસા પન કીવી સે બાપાય… હગો ભાય હતો તી પસીં… હરખો’સ લાગેસ… ગોળાસપરાનો જીવો ટંડેલ સે જાણે.’ પાની ફરી જીવો, વિસરામ એમ ભ્રાંતિમાં પડી ગઈ. વિસરામની ધખના જાણે પાતાળપડ ફોડીને ખારાપાટમાં નીકળી પડતી સોનેરી ગોજી ખાગીઓ જેવી તરફડ તરફડ થવા લાગી. વિસરામઆવે તો હવે ઘર માંડી દેવું જ છે… જીવા ટંડેલમાં ને વિસરામમાં ક્યાં ફેર હતો…! ભાઠમાં પછડાતાં મોજાં જેવી ધખના… દુનિયાના પટમાં તે સાવ એકલી પડી ગઈ હોય તેવી ખાલીપણાના ભાવથી ખાલીખમ ખાટલામાં આકળવિકળ થતી રહી.

‘ઘરમાં કોય જાગેસ કે…?’ ઘોઘરો સાદ ઘરમાં ઝરખમીંદડા જેવો ફરી વળ્યો. પાની ઝબકીને ઊઠી. ભડકિયા દીવાના અજવાળામાં ડેગણ ડાકણાને જોયો… ‘કાળો કૂકડો તિયાર સે…? હાલ્ય ઝપટ લાવ્ય… ભાઠકોર થાનક ગમી સડાયાવું… પસીં જી થાય ઈ… મારો ભૂતરો દાદો સે… કૂકડાની રાઝી થાહે… ને તુંને વલોપાટ મટે…’ ડેગણ ઉતાવળમાં હતો. બારના કાંઠે પાટિયાચારની ‘રામી’નો વળગાડ હજી ગયો ન હતો. ગાંઠાળા દોરડાનો માર ને ઢીંકાપાટુ ખાઈને બાઈ લોથ થઈ ગઈ તોય… ધૂણાતી હતી. આખરે ભઠો સળગાવી લોઢાની જાડી સાંકળ તપાવા મૂકી હતી. તે લાલબમ થાય ત્યાં સુધીમાં વાર લાગે તેવું હતું તેથી ડેગણ કૂકડો ચડાવવાનું કામ પતાવવા આવી ગયો. ‘લા આટલીવાર હુધી કીફા રેતો મોટા…?’ રસબોળ ડાકણાને જોતાં પાની બોલી. ‘આંય બારાના કાંઠે બાઈ ધૂણેસ તી… ઇલાજ કરવાનો સે. મોટો ખવી સે ગોઝારા તાડીયાનો…! વાર બાગહે… અઝી જાતા!…’ ડેગણ બોલતો રહ્યો, પાની વાડાના ઘોલકામાંથી પાઠરો કાળો કૂકડો પાંખો પકડી લઈ આવી’તી પણ સીહું ઇફા પારતા રેતા કાંવ? પાની કૂકડો આપતાં બોલી. મધરાતે ઊંઘમાંથી જાગેલો કૂકડો કકળવા માંડ્યો હતો. ‘ગોઝારા તાડીયાનો ખવી સે તી પસીં બાઈના પનમાંથી બોકાહાં તો પાડે’સ ને… માડી…’ ને ડેગણ ઝટપટ વાડાના બારણેથી જ નીકળી ગયો ભાઠ ગમી.

ઉચ્ચક જીવે પાની ખાટલે બેઠી ફાનસને ભડકિયો સામે રાખીને. ડોકાકાપલો કાળો કૂકડો તો ખોવાઈ ગયો હતો. ને આ પાઠરો મરઘો આપવાની તેની જરાય ઇચ્છા ન હતી. કમને તેણે ડાકલાને આપ્યો હતો. દીવાદાંડીના ચકરાતા શેરડામાં અંધારું ઓઢેલું ગામ અલપઝલપ કળાતું ઝબકારામાં. ગામ કોર તાકતો વિસરામ બીડી ફૂંકતો બેઠો હતો. અંધારામાં તેણે દીવાદાંડીના શેરડામાં ઓળો જોયો… ત્યાં તાકી રહ્યો. થોડીક જ પળોમાં કૂકડાની કાળી આંતરડીય ચીસ અંધારું ચીરતી વહી આવી. વિસરામ ભડકી ગયો. ‘હાહુનું ઇ કાંવ રેહે…? સરાતન બરાતન રેહે કી… ગોઝારો તાડીયો તો આફા સે…!’ અકળવકળ ડોળા ઘુમાવતો સ્તબ્ધ થઈને વિસરામ તાકી રહ્યો. ઝટપટ તંગી ને દોરવાનો સરંજામ ભેગો કરવા માંડ્યો. ભાઠ પર હમણાં તેને દૂરથી પોતાના નામની ચીસો સંભળાઈ હતી… ને પાછી કૂકડાની કળેળાટી…? તે ગભરાઈ ગયો. અંધારપડળમાં ઠેબાં ખાતો… અથડાતો ઘરે આવી ગયો.

ભડકિયા દીવા પડખે ડેગણ ડાકણો ચૂંગી સળગાવી બેઠો હતો. થેલામાં કૂકડો નાખ્યો હતો. ‘પલીતાં સે અટલે અવે વાંધો નંઈ આવે… ભૂતરાદાદાને ભોગ જોવે માડી. ગમે ઇવાં પલીતાં…’ ત્યાં જ બારણે વિસરામ આવી ઊભો. ‘પલીતાં’ શબ્દ તેના કાન ફાડીને અતલ ઊંડાણમાં આખરના જુવાળનાં મોજાં જેવો પડછાયો. ડેગણ પણ અચાનક આવેલા વિસરામને જોઈને છોભીલો પડી ગયો. પછી ખોંખારો ખાઈને… ‘હાલો અવે ઉં જાંવ… કંઈ વ્યાધિ કરી મા… હુઉ હારાં વાનાં થાયે…’ કરીને ડેગણ ડોળા ઘુમાવતો પલળતો બારાના કાંઠા ગમી નીકળી ગયો. ‘લા ઝેરપયરા ભરવા પોરતુગીસ મામા…કટલી રાત થી ગી…? કી રાંડ પાંહણ તું હુવા ગ્યોથો મામા નીસ ભરવા…’ પાની એકી શ્વાસે બોલી ગઈ. વાડાના બારણે પડેલી નાંદમાંથી પાણી લઈને વિસરામ હાથપગ ધોવા માંડ્યો જીકરી ચઢાવીને. ‘તુને કાંવ સે.. ભરવા નાગા કુલાળાને… રાતમજરાત ભાઠુમાં ને ખાડીયુંમાં જાય તધરતા… સરાતન થા’સ…? રેશમનો ખોલો ખાગીઓ, વેખલાં આંદણ… કાંકરા… ને એક મોટી ગુલબા બાઝેલી ઝમીલથી ભરચક હતો. સતત સબડાટ કરતી પાની રસોડામાં ખાવાનું કાઢવા મથવા લાગી.

‘હાહુનાવ ઇમાં સીહું કાંવ પારોસ તમીં…?’ વિસરામ વચલા ઓરડામાં દેહ લૂછતાં બબડ્યો. ‘ઉંનાઆં… તુંને જરીક કીયું ઇમાં કાંવ બોકાહા મારવા મંયડો…? પૂતકે પારી મરસા લાયગાં મામાને. સીહું કાંવ ધારેસ… કેવા નહર્યા ભરવો ટોણીયું મઘરું…!’ પાનીએ લાકડાના મોટા સપાટ પાટિયામાં માછલાં કાઢ્યાં. ખોલો વાડાના ખૂંટા પર ટીંગાડી દીધો. લંગોટીભેર દેહને લૂછતા વિસરામને જોઈને પાનીના ચહેરા પર મલકાટ પથરાયો. બાજરાના રોટલા ને પાટિયો ચૂલા પરથી ઉતાર્યા. ખાખી ટંગિયો ચડાવી વિસરામ ઉભડક બેઠકે ખાવા બેસી ગયો. ભડકિયા દીવાના રાતાચોળ ઉજાસમાં કાળાડીબાંગ દેહના વિસરામને ત્રાંસી આંખે જોતી પાનીએ ચૂલામાં પાલવાની આથેલી કલેજી શેકી નાખી. વિસરામની મોરછા અદલ જીવા જેવીજ લાગતાં પાની અસ્વસ્થ થઈ ગઈ. જીવોય આખરમાં ઘરે આવતો ત્યારે ભાઠે ને છંટમાં દોરવા જતો. મોડી રાતે દોરીને રેશમનો ખોલો માછલાંથી ભરી લાવતો. ને રાતે ચૂલા પડખે લંગોટીભેર આમ જ તાપવા બેસતો ને ખાતો. કોણ જાણે વિસરામે લંગોટીના બદલે ખાખી ચડો ચડાવ્યો હતો. વિસરામ પાટિયામાંના કરચલા પાંબીડાંના શાક સાથે રસો ઝાપટતો હતો. બપોરના તળેલાં લેપટાંય તાંબાના તાસકમાં હતાં. પાની તેને ભૂખાળવા જેમ ખાતો જોઈ રહી હેતથી. વિસરામને મૂંઝવણ થવાલાગી. કોઈ દિવસ નહીં ને આજે પાનીભાભી તેની સામે બેઠી હતી. વાલુમોટીની સલાહ યાદ આવી ગઈ. ‘ઇ વેળણનાં ડેગણા ડાકણા પાંહે પલીતાં કરાવેસ. જીવું તીવું ખાવા આપે કી તી ધાન રાખઝે… કાળાં લૂગડાંમાં પલીતાં…’ પાનીએ કાળાં લૂગડાંમાં પાલવાની કલેજી શેકી હતી તે જોઈને વિસરામને ગભરાટ થવા માંડ્યો. બેય વચાળે પથરાયેલી નિરવતા તોડતાં પાની બોલી ‘બાપાય મયા મે કીનો અંધારાધાર પરેસ…!’ તું કીફા દોરવા ગ્યો થો લા…? મે ટાણે ભાઠુમાં ને સંટમાં સરાતન કીવા થાસ! તુંને ખબીર સે કી…? ભૂતથી તો પાદી પરેસ ને ભાડુંમાં દોરવા ગ્યો થો બિસાકરો… પાનીએ વિસરામ તરફજોયું ને કામણગારું મલકી ઊઠી ગઈ. વચલા ઓરડામાં ખાટલે જઈ બેઠી. વિસરામ ગારમાટીમાં બેસીને ખાવા લાગ્યો. પીઠ ફેરવતાં તેની નજર ચૂલાના ખૂણે ગઈ. ત્યાં કાળી તાવડીમાં લીંબું, બે-ત્રણ ઇંડાં, સૂકાં મરચાં ને કાળો દોરો પડેલો જોયો. વિસરામના પેટમાં ધ્રાસકો પડ્યો. ભાઠે કૂકડો ચડાવવા પાનીએ પલીતાં તૈયાર કર્યાં હતાં પણ ભૂવો ઘરેથી જ લાવ્યો હતો પલીતાં. તેથી નકામાં જેવાં કાળી તાવડીમાં પલીતાં પડી રહ્યાં હતાં. સગેવગે કરવાનું જ પાલી ભૂલી ગઈ હતી અચાનક વિસરામ આવી પડ્યો તેમાં. ‘ભાઠુમાં નેસંટમાં દોરવાનો હવાદ બવ્સ સે… પન કોક દી… સરાતન થીતો પાદેસ… ને અમીં ભાઠુંમાં જાહું… કેસ બિસાકરો…’ પાનીમાં રહેલી માતા ગહેંકતી હતી જાણે. આ વિસરામને પાનીના બોલ ખટક્યા. તે વળ ખાઈ ગયો ખાટલે બેઠી વાંકો હોઠ કરીને હસતી પાનીને જોઈને, વચલા ઓરડાના ખાટલે બેઠી પાની વિસરામને એકધારી તાકતી હતી. નવા વેશે જીવો આવ્યો હોય તેવો ભ્રમ થયો હતો એને…? વિસરામ વળ ખાઈને બોલ્યો ‘અમીં જાલમની ખાડુમાં જાહું… પન તમીં આંય ઘરમાં ડાકણાવને કાંવ લીવા ઘાલોસ…? સરમ પખનનાવ…’ અચાનક પાની સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. તેના ચહેરા પરથી હરખના દોડતા ભાવો ગાયબ થઈ ગયા. ‘લા કીના પલીતાં કરાયવાસ ઊંયે તી તું કેસ…? તું ને કટલાં પલીતાં પિરાવી દીધાં તે કેઝે મુને…? પલીતાં તો તારી ડોહીએ’સ કરાયવાસ કોટડાના ડાકણા પાંહે. આયવોમામો ડાકણાનું કેવા… ટોણીયું મઘરું…!’ પાનીનો ચહેરો તમતમી ગયો હતો. ‘તી ડાકણાવને કાંવ લીવા તું ઘરમાં ઘાલેસ? ઇ ડાકણો તારો હાંઢ થાસ કાંવ? હાહુની સરમપખનની…’ વિસરામના ગળામાંથી અણધારી ખીજની મારી ચીસ નીકળી ગઈ. ખીજનો માર્યો વિસરામ બોલતાં તો બોલી ગયો… પણ… તે થરથર ધ્રૂજતો હતો. ‘મારો હાંઢ તો ભાઠુંમાં ગયો બિસાકરો, ડરિયાપીરના ખોળે… ઇ ડાકણો કાંવમારો હાંઢ થાહે? મારા એકસ ડાબા આથનો દુસ્તો મેલા કી તી રુંગા આવી જાહે… મારો હાંઢ તુંને નડી ગ્યો…’પાનીના ગળે ડચૂરો ભરાઈ ગયો. વિસરામ સમસમીને પાટિયો છોડી ઊઠી ગયો જમવાનું અધૂરું મૂકીને.વાડામાં જેમતેમ હાથ-મોં ધોઈને પાણીય પીધા વગર ધમધમ કરતો ઘરમાં આવ્યો. ‘માં ડીકરો થીને પલીતાં કરાયવાસ… ને મુંને કેવા આયવાસ…’ પાની રસોડામાં ઢાંકોઢુંબો કરતી બબડતી હતી. ‘ઉં ઓડીએ હુંવા જાંવ્સ…’ ધૂંધવાટમાં બબડીને વિસરામ વચલા ઓરડામાંથી નીકળ્યો. પાની ભડકિયા દીવાના ઉજાસમાં વિસરામની પીઠ તાકી રહી. ઝળઝળિયાં આવીગયાં હતાં આંખોમાં. ‘લા અવરો મે પરેસ ને તું કીફા જાસ’ તે બોલ્યા ગઈ. પણ ગળે ડચૂરો ભરાઈ ગયો. વિસરામ પગ પછાડતો નીકળી ગયો.

થરકતા હાથે પાનીએ વાડાનાં બારણાંનો આગળો ચડાવ્યો ને આગલા બારણે આવી ઊભી. જોરથી બારણાં ભીડી દીધાં… ગડગડાટી સાથે આગળો ચડ્યો. ‘ગોળાસપરાવને અટલા હારુ ભાઈબાપા કરીને, ગાનુ ધોઈને મોટા કયરા…?’ કેસ કીવું હાઢું કરવાડાકલાવને ઘરમાં ઘાલેસ…’ આકરી અવહેલનાખારા જળ વાટે આંખોમાંથી દદડવા માંડી.

ભડકિયો દીવો હોલવી નાખ્યો. રાંધણિયામાં પાણી ખૂબ ગળતું હતું. પેઢલી પરનું નાનું તગારું પાણીથી ભરાઈ જવા આવ્યું હતું. વચલા ઓરડામાં તો ભીંતડા-છાપરામાંથી ગળતું પાણી વળીઓ વાટે ભીંતડાં પર ઊતરતું હતું. ક્યાંય વાસણ મૂકી શકાય એમ હતું નહીં. ‘મોભીયાં ગળેસ કાંવ…’ પાની મનોમન બબડી ફાનસ લઈને એકલીઘરમાં ફરી વળી.

ખીજ ને કુઢામણમાં વિસરામ બારાના કાંઠા ઉપર ચડાવેલી હોડી પર જવા નીકળી ગયો. ચોમેર અંધારું ઘોર… વરસાદ બોકાહા પાડતો વરસતો હતો. બારાના કાંઠે હોડી પડખે તાડપત્રીનું છાપરું ને તાડિયાનાં પાનાંની આડશ કરીને વચમાં નાનકડી ખાટલી રાખી હતી જાળના ઢગલા પર. વિસરામનું મન ખીજ ને કાળના કારણે બહેર મારી ગયું હતું તે આડે રસ્તે ચડી ગયો. ‘હાહુનાને ડાકણાને હાંજે પન ઉંચે જોયો ને… રાતે પન કાંવ લીવા…’ બોરડીનાં જાળાંઝાંખરાંથી બચતો વિસરામ મનોમન બબડતો હતો. બારાના કાંઠા કોર ગોઝારા તાડ ગમીથી પણ જવાતું. ત્યાં કાંઠે રેતાળ ભાગે હોડી ચડાવી હતી ચોપડથી રંગીને. બોરડીનાં જાળાંઝાંખરાંથી બચતો વિસરામ મનોમન બબડતો હતો. બારાના કાંઠા કોર ગોઝારા તાડ ગમીથી પણ જવાતું. ત્યાં કાંઠે રેતાળ ભાગે હોડી ચડાવી હતી ચોપડથી રંગીને. બોરડીનાં જાળાંથી હટીને તે બીડી સળગાવવા ફાંફાં મારવાલાગ્યો, કાંઠા કોર નજર ગઈ ને તે ધ્રૂજી ઊઠ્યો. પાંચ સાત ભડકિયા દીવાદોડતાં આવતા હતા તેની તરફ! મધરાતના અઘોર પ્રહરે દોડતાં ભડકિયા સાથે ઓળા બોકાહા પાડતા આવતા લાગ્યા. આગળ દોડતો ઓળોકાળી ચીસો પાડતો હતો તેની પાછળ પાંચસાત દીવા… કિકિયારીઓ કરતાં જોયા કે વિસરામને ફાળ પડી. ડોળા ફાટી ગયા. ‘બાપાય મયામયા સરાતન’સ રેહે… ડાકણીયું નિહરીસ કાંવ…’ ને અંધારઘોર રાતમાં દિશા ભૂલીને ભાઠના કોતર કોર હડી કાઢી.

પાટિયાચારની રામીને ગોઝારા તાડનો ખવી વળગ્યો હતો. લોઢાની તપાવેલી સાંકળનો માર ખાઈને બેવળ વળી ગઈ ને ‘ઉં જાવ્સ… ઉં થાનકે જાંવ્સ…’ કરતી દોડી. તેની પાછળ ડેગણ ડાકણો હતો તેની પાછળ માછીમારો. ગોઝારા તાડ પડખે બાઈ આવીને કાળીચીસ પાડી ફસડાઈ પડી. પાંચસાત ભડકિયા દીવા ઝડઝડ ભડડભડડ થતા ત્યાં ટોળે વળી ગયા. ડેગણે રાડ નાંખીઃ ‘કતી કોર્ય થાનક સે… હાલ્યદેખાડ… ને તેણે ગાંઠાળાદોરડાનો ફટકો ઝીંક્યો. બાઈ કણસીને ઊઠી. દખણાદી કોરના મૂળ તાડિયે દોડી.’

વિસરામે આંધળાભીંત થઈને હડી કાઢી હતી તે ભાઠના કોતર પડખે આવતાં જોરદાર ઠેબો ખાઈને મોંભેર પડ્યો હતો. પગ ઊતરી ગયો. હાંફના કારણે તે આળોટી પડ્યો. પાછળ જોયું. ભડકિયા દીવાતેની તરફ આવતા લાગ્યા. ને ‘અંઅં… બાપાય’ કણસીને ઊઠ્યો. દુઃખતા પગે દોડવામાંડ્યો. દીવાદાંડીનો દીવોય હોલવાઈ ગયો હતો ને વીજ પણ ઝબૂકતી અટકીગઈ હતી. ચારેકોર કાળું ડિબાંગ અંધારપડળ હતું. પાછળ જોયું ભડકિયા દીવાનું ટોળું તેની તરફ જ આવતું હતું. પાછળ જોવામાં અચાનક ઠેબો લાગ્યો. તે લથડિયું ખાતાં… જીવલેણ કોતરમાં ગબડી પડ્યો. પાશવી બળથી ભાઠના ભોંણમાં વીફરેલાં દરિયાનાં મોજાં ‘ધડુમ્ ધુમ્… ભસંગ્ ભખ્’ કરીને ફૂટતાં હતાં, અથડાતાં હતાં. તેમાં વિસરામનો પડવાનો અવાજ ક્યાંય ખોવાઈ ગયો.

ભાઠના ઢોળાવના ભાગે આગળ ઢીંહા જેવો રેતાળ ભાગ હતો. ત્યાં રાવણતાડિયા તળે બાઈ બેભાન થઈને પડી હતી. ભૂવાએ તાડના મૂળમાં લોઢાનો જાડો ખીલો ધરબી દીધો. બેભાન બાઈને માછીમારોએ ઉપાડી ને ચુપચુપ બારાના કાંઠા ગમી નીકળ્યા. ‘અવે પાસળ જોઈ ઇને ભૂતરાદાદાની આણ સે. પસીં મુને કેતા ની પાસો મુને વળગ્યો…!’ ડેગણ ડાકણો ઝરખમીંદડા જેવો ઘૂરક્યો. ગોઝારા તાડથી ફફડતા… ધ્રૂજતા પાછળ જોયા વગર પાંચસાત ભડકિયા દીવાનું ટોળું બાઈને ઉપાડી ડાફા ભરવા માંડ્યું… થોડેક આગળ ગયા હશે ત્યાં…

કાળી ચીસ… ભાઠ ગમીથી હવા ચીરતી વહી આવી. માછીમારોના પગની ગતિ વધી. ‘ઇ તો અવે બોકાહા પાડહે’સ. ખીલે માંડ બંધાયો સ તી… હાલો ઝપાટપ કરો… પાસળ જોતા ની…’ ને ભડકિયા દીવા ભાઠનો ઢોળાવ ઊતરી બારાના કાંઠા ગમી બોરડીનાં ઝાડીઝાંખરાંમાં અટવાતા, અંધારામાં ગરક થઈ ગયા.

વાવડો ધીમો થઈ ગયો હતો. હેલી બંધાણી હોય એમ મે અનરાધાર વરસવા માંડ્યો. પાનીના ખેતર પાછળ થોડેક આગળ ભૂતરદાદાનું થાનક બોરડીનાં જાળાંમાં કાંટાળા ભૂંગળા થોરિયાના ઝુંડમાં હતું. ત્યાંથી ઝરખમીંદડો નીકળીને પાનીના વાડાની થોરિયાની વાડમાં ક્યારનો બેઠો હતો. થોરિયાની વાડ તળે ભીંજાતો કાળો ડોકાકાપલો કૂકડો થોડીથોડી વારે ભીંજાતી પાંખો વીંઝતો સંકોડાઈને ઊભો હતો. ઝરખમીંદડાની આંખો અંધારામાં તગતગવા માંડી. રાની પગલે આગળ આવ્યો ને છલાંગભેર કૂકડાની ગરદન પકડી થોરિયાની વાડના છીંડામાંથી ભરચક દેહ ફંગોળતો ભૂતરદાદાના થાનક કોર થોરિયાનાં ઝુંડમાં ભરાઈ ગયો.

ભાઠના ભોણમાં પાશવી મોજાંની પછાડમાં આમથી તેમ ફંગોળાતો વિસરામ કાળી ચીસો પાડવા માંડ્યો. તીક્ષ્ણ ભાઠમાં પછડાતાં કારમી વેદના ઝણઝણી ઊઠતી હતી. પાની ફાનસનીવાટ ચડાવી ખાટલા પર ગોદડું ઓઢીને ગત કરીને પડી રહી. ‘ડાકણો બાઈનો ઇલાજ કરવા આયવો સ તી બાઈ અઝી ધૂણતી અહે કાંવ?’ ઘર આખું ચૂા લાગ્યું હતું ને દૂરથી બોકાહા વહી આવતા હતા. ‘અવરા મેમાં ઓડિયે કાંવ હુવા ગ્યો અહે?’ વિસરામ હોડી પર સૂવા ગયો હતો. એનો વિચાર આવતાંપાની ખાલીપાથી ભરાઈ ગઈ. બોકાહા તરફ બેધ્યાન થઈને આંખ મીંચી ગત કરી ગઈ. પણ બોકાહાના લીધે ખળભળી ગઈ. અચાનક જીવો કોટિયો યાદ આવી ગયો. ‘ઝેરપયરાનો વિસરામ કંઈ હમજોત’સ લથ બાઈ…’ મનમાં આખરના જુવાળ જેવો ખળભળાટ મચી ગયો… અવગણનાથી મનોમન ભોંઠી પડી ગઈ… જુવાળથી ધમધમતા દરિયાના ગોરંભા સાથે અષાઢની કાળી મેઘલી રાતે બોકાહા અનરાધાર મેમાં ઊઠતા રહ્યા. ભાઠના જીવલેણ ભોણમાંથી…!

(‘પરબ’, ૧૯૯૮માંથી)

LXXVI

અઝીઝ ટંકારવી

વાવાઝોડું

થોડીવારમાં તો શાંતાને ત્યાં જઈ આવેલી સર્વ સ્ત્રીઓમાં અંદરોઅંદર ધારણાઓ શરૂ થઈ ગઈ.

‘અલી, તને એમ લાગે છે કે આ ગીતા એની જાતે ચાલી આવી હશે?’

‘હું તો નથી માનતી, આ તો ચોખ્ખું કહેતાં શરમ આવે છે એટલે એમ કહે છે કે, જાતે જ ચાલી આવી.’ સુમતિએ કહ્યું.

‘હું પણ એમ જ માનું છું. નક્કી કાઢી મૂકી લાગે છે. બાકી સામે ચાલીને તે વળી સાહેબી ભોગવવાનું કોઈ છોડી દેતું હોય?’ કૈલાસે કહ્યું.

‘કેમ કાઢી મૂકી હશે? આ લગન વખતે તે કે’તા કે ગીતા સહુને ખૂબ ગમી ગઈ છે. ને હવે છ-સાત મહિનામાં જ…!’

‘એવું થોડું જછે કે ગમે એને સદા બધા રાખી જ મૂકે! નક્કી કંઈ વહેમ બહેમ…’

‘ના… હોં… ગીતા કંઈ એવી નો’તી.’ કૈલાસે કહ્યું.

‘તારી વાત સાચી છે કેએ અહીં એવી ન હતી. પણ આ તો મુંબઈ નગરી કહેવાય! ને તેમાં ય વળી ધનવાન ઘર મળ્યું. પછી બાઈસાહેબનું પૂછવું જ શું?’

‘પણ એ આમ તદ્દન સુકાઈ કેમ ગઈ હશે?’

‘એ તો મોટા ઘરની મોટી વાત. કામકાજમાંથી ઊંચી જ નહીં આવતી હોય કે પછી…’

‘અરે, ત્યાં શે’રમાં આપણા જેવું થોડું હોય! ત્યાં તો નોકર-ચાકરથી કામ લેવાતું હોય, ને તેમાં ય આ તો પૈસાદાર લોકો… જેમને ઘરની તો ટેક્સી!’

આમ ફળિયાનો સ્ત્રીવર્ગ પોતપોતાની રીતે ગીતાના ચાલ્યા આવ્યા વિશે ચર્ચા કરી રહ્યો હતો ત્યારે બીજી તરફ ગીતાનાં માતા-પિતાનો જીવ ગભરાતો હતો, અકળામણ અનુભવતો હતો. એનીમાતા શાંતાએ પટાવીને ય ખૂબ પૂછપરછ કરી કે તને કોઈ લડ્યું? કાઢી મૂકી? શું બન્યું? પણ આ બધાના જવાબમાં ગીતા ફક્ત એટલું જ કહેતી કે; ‘હું મારી જાતે જ ચાલી આવી છું’ ને પછી ડૂસકે ડૂસકે રોઈ પડતી.

ગીતાનું રુદન જોઈ એના પિતા શાંતાને કહેતા! ‘તું હવે માથાકૂટ કરવાનીમેલી દે. મેં તો તને પહેલેથી જ કહ્યું હતું ને કે આપણી બાજુના ગામવાળા ભલે રહ્યા પણ વર્ષોથી શે’રમાં રહ્યા એટલે એમને સમાજ જેવું કશું નહીં. વળી આપણા જેવા ગરીબને મોટા લોકોનો સંબંધ ન પોસાય! પણ મારું ન માન્યું ને આમ ઉપાધિ વહોરી લીધી, જોતી નથી છ-સાત મહિનામાં છોકરીના કેવા હાલ થઈ ગયા છે!’

આમ ને આમ બે-ત્રણ દિવસ વહી ગયા.

ગીતાનું પીળું પડી ગયેલું શરીર જોઈ ઘરના દરેકના મનમાં એક જ પ્રશ્ન ઘોળાતો હતો. નક્કી કોઈ મોટું કારણ હોવું જોઈએ. નહીં તો એકીનજરે જ ગમે તેની આંખોને ગમી જાય તેવી હસતી-કૂદતી આ છોકરી, આટલા ટૂંકા ગાળામાં છેક આવી ન થઈ જાય! કેટલીક લાગણીશીલ સ્ત્રીઓએ તો કહ્યું પણ ખરુંઃ ‘શાંતાબહેન કંઈ વળગણ બળગણ હશે. જલદી એનો ઇલાજ કરાવી જુઓ.’

પણ અમૃતલાલ આવી વાતોને નકારી કાઢતા.

આખરે શાંતાએ તથા અમૃતલાલે મળી, રસ્તો ખોળી કાઢ્યો. ભરૂચથી ગીતાની ખાસ બહેનપણી અનસૂયાને કાગળ લખી તેડાવી.

‘ગીતા આ બધું શું છે? કેમ આવતી રહી?’ અનસૂયાએ પૂછ્યું.

‘કેમ ન આવું? આ મારો મા-બાપનું ઘર નથી?’

‘તેની કોણ ના પાડે છે. પણ તું બધાંની રજા લીધા વગર જચાલી આવી છે ને?’

‘હા.’

‘સુનીલની પણ રજા નથી લીધી?’

‘ના.’

‘એક વહુ થઈને આમ કોઈની પણરજા લીધા વગર કે કહ્યા વગર તું આવતી રહી, એનું પરિણામ શું આવે તે તું જાણે છે?’

‘જાણું છું.’

‘છતાંયતું આવતી રહી? તને શું થયું છે શું? શું તારા પતિ કોઈ બીજી છોકરી સાથે…’

‘ના, તેઓ તો મારા પર ખૂબ હેત રાખતા હતા.’

‘તો પછી સાસુ-સસરા નણંદ…!’

‘એ બધાં પણ ચાહતાં તો હતાં. છતાંય…’

‘અરે વાહ! તારા જેવીછોકરી તો મેં કોઈ નથી જોઈ કે જેને બધાં દિલથી ચાહતાં હોય તેમના દિલને ઠોકર મારીને આમ કહ્યા વગર જ આવતી રહે, તારી અહીં આવવાની ઇચ્છા જ હતી તો શું તેઓને પૂછ્યું હોતતો રજા ન આપત?’ પછી થોડીવાર અટકીને અનસૂયા પોતાની મજાકની ભાષાથી મૂળ વાત પર આવી.

‘તો હંઅ… બહેનબા બધાં ચાહે છે. પછી કેમ ઘેરથી રિસાઈને ચાલ્યાં આવ્યાં? તને ખબર છે. તારાં લગ્ન થયાં ત્યારે ગામ આખાના લોકોએ મોઢામાં આંગળાં મૂકી દીધાં હતાં, કે ક્યાં આ ગરીબ ઘર ને ક્યાં મુંબઈના એ પૈસાદાર લોકો.’

આ વખતે જવાબ આપવાને બદલે ગીતાએ અનસૂયાના ખોળામાં માથું ઢાળી દીધું, ને છૂટે મોઢે રડી પડી.

અનસૂયાએ આશ્વાસન આપતાં કહ્યું. ‘ચાલ રડ નહીં. જે હોય તે ખુલ્લા મને મારી આગળ કહી દે. હું બધાંને સમજાવી લઈશ બસ!’ ને એના અશ્રુઓ લૂછી એને પાણી પાયું.

પાણીના બે-ત્રણ ઘૂંટ લઈ ગીતાએ કહ્યું, ‘બહેન, તારી વાત સાચી છે કે મારે કહ્યા વગર ન આવવું જોઈએ પણ હું… નોકર, પૈસા સર્વ સુખ હોવા છતાં… ત્યાં નહીં રહી શકું.’

‘કંઈ કારણ?’ અનસૂયાએ આતુરતાથી પૂછ્યું.

‘કારણ એ જ કે, ગરીબ ઘરમાં ઊછરેલી છું… મોટા ઘરની રીતરસમમાં ભળી શકતી નથી.’

‘બસ આટલું જ કારણ? આટલા કારણમાં શરીર આમ સુકાઈ ન જાય!’

‘આ કંઈ નાનુંસૂનું કારણ નથી. તને શું ખબર પડે કે, મોઢેથી દર્શાવેલા તિરસ્કાર કરતાં, મૂક રીતે વ્યક્ત થતો તિરસ્કાર મારા જેવો નાજુક સ્વભાવ ધરાવનારીને કેટલો કપરો થઈ પડે છે.’

‘શું થયું છે તે તો કહે? આમ ગોળગોળ વાતોમાં મને સમજ પડતી નથી.’

‘વાત એમ બની કે એકવાર જમવાનું પકાવનાર નોકર ન આવ્યો. એટલેમેં જ બધું રાંધ્યું. તું તો જાણે છે કે મોટાં ઘરોમાં ઊભા રસોડે જ કામ કરવાનું હોય છે. ને જમવાનું પણ ડાઇનિંગ ટેબલ પર જ હોય.’

‘તો તે દિવસે પીરસવાનું પણ મારા શિરે જ હતું. બધાં ડાઇનિંગ ટેબલ પર ગોઠવાયાં. તપેલીમાંનો શીરો મોટી પ્લેટમાં કાઢતાં ભૂલમાં સાણસીથી તપેલી પકડી, હું નીચે બેસી ગઈ, બસ થઈ રહ્યું! સર્વ મારી આ રીતભાત જોઈ, એવું વ્યંગમય હસ્યાં કે હું છોભીલી પડી ગઈ. અનેક વાર આવા નાનામોટા અનુભવો થયા હોવાથી, મને સમજતાં વાર ન લાગી. ને હું ઊભી થઈ ગઈ. બધાંને પીરસવા માંડી.

‘પીરસતાં પીરસતાં મને છીંક આવી એટલે ટેબલ પર શાક મૂકી, ઝડપથી મારો હાથ નાક પર પહોંચી ગયો. ને પછી ચમચા વડે ફરી પીરસવા માંડી. બસ આટલી નાનકડી જ ભૂલ! સર્વ તૈયારજમણ પરથી ખાધા વગર જ ઊઠી ગયાં.’

‘તને ખબર છે તેરાત મારી કેવી વીતી હતી તે? આમ જોવા જઈએ તો કોઈમને એક શબ્દ પણ બોલ્યું નથી. એ વખતે પણ નહીં નેએ આગળની નાની નાની ભૂલે વખતે પણ નહીં. પરંતુ એ મૌન જ મારી વેદનાને વધારવા માટે બસ થઈ પડ્યું. જો કોઈ મને બે કડવા શબ્દો કહી દેત તો મને ન લાગત એથી વધુ આઘાત મારા પરના આ મૂક તિરસ્કારને લઈ મને થયો, હવેતું જ કહે, સતત હિજરાયા કરવાનું હોય ત્યાં ગમે તેવી સુખસાહ્યબી હોય તો ય શરીર સુકાય કે ન સુકાય? અપમાન સહિત આવા ઊંચા ઘરની વહુ તરીકે રહેવું સારું કે…’

એ આગળ બોલવા જતી હતી, પણ અનસૂયાએ જ તેના મોઢા પર હાથ દાબી દીધો ને સાંત્વન આપતાં કહ્યું, ‘તું નકામી આવી નાની બાબતોમાં હિજરાયા કરી! તારા પતિ તને કંઈ કહેતા હતા?’

‘ના, એ જ તો મારી પીડાને વધારવા બસ થઈ પડ્યું ને! તેઓ આવા બનાવો વખતે સદા તેમના પક્ષે જ રહ્યા અને છેલ્લા પ્રસંગ વખતે પણ… તેઓએ મારું ઊતરી ગયેલું મોઢું જોયું છતાંય… મને સાંત્વન ન આપ્યું. પછી બીજાઓની તો વાત જ શું કરવી?’

‘સારું, બધું થઈ રહેશે. તું મન પર સહેજ પણ બોજ રાખ્યા સિવાય નિરાંતે રહે, જોયું જશે.’

ને ચા પીને બંને છૂટાં પડ્યાં. જતી વખતે અનસૂયાએ શાંતાબહેનને વિગતે વાત કરી. ને કહ્યું, ‘પ્રાર્થના કરજો બધું ઠીક થઈ જશે.’

*

ગીતાના ચાલ્યા જવાના સમાચાર, એની લખેલી નાનકડી ચિઠ્ઠીથી બધાં સ્તબ્ધ થઈ ગયાં. સુનિલના પિતાએ કહ્યું, ‘આપણી વહુ થઈને એ આટલો મિજાજ રાખે એ કેમ ચાલે? ભૂલ કરવી ને ઉપરથી…! મેં તો મારા દોસ્ત ત્રિકમલાલને તે વખતે જ કહ્યું’તું કે ત્રિકમલાલ એ ભલે એસ.એસ.સી. સુધી ભણેલી છોકરી હોય, પણ આ ઘરની રીતરસમમાં એ ગામડાની છોકરીને શું ગતાગમ પડવાની! તોય તેઓએ જ જીદ કરીને મને સમજાવેલું કે છોકરી હોશિયાર ને દેખાવડી છે. વળી ડાહ્યી પણ છે. રીતરસમ તો ધીમે ધીમે શીખી જશે. — પણ આખરે મારી વાત સાચી પડી.’

આમ સર્વ પોતપોતાનો મત દર્શાવતાં હતાં.

સુનિલને પણ વેપાર અંગે બહાર ટૂર પર જવાનું હતું તે રોકાઈને ફેંસલો જ કરી નાંખવા માંગતો હતો. પણ એની માતાએ કહ્યું કે ‘તારા આવ્યા પછી પતાવીશું’ એટલે વાત અટકી પડી.

*

પોરબંદર ઊતરતાં જ સુનિલને ખબર પડી કે પશ્ચિમ તરફથી ભારે વાવાઝોડું થોડા કલાકોમાં જ ફૂંકવાનું છે જેથી એણે શહેરમાં જવાનું પડતું મૂકી, સ્ટેશન પાસેની એક હોટેલમાં જ રૂમ રિઝર્વ કરાવી લીધો.

તે હોટલમાં જજમીને હજી તો આડે પડખે થાય છે ત્યાં જ પવન ફૂંકાયો શરૂ થયો. મુસીબતમાંથી ઊગરી જવા પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો. રૂમની એક એક બારી બરાબર બંધ કરેલી હોવા છતાં પણ બંદૂકની ગોળી વછૂટે તેમ સન્‌ન્‌ન્ કરતો પવન રૂમમાં બેઠાં બેઠાં પણ સુનિલને સંભળાતો હતો.

ઘડીકમાં કોઈ મકાન કડ્‌ડ્ભૂસ્મ્… થવાનો તો ઘડીકમાં કોઈની કારમી કિકિયારીઓનો અવાજ કાળજાનો કંપાવી દેતો હતો. જેમ તેમ કરી ઊંઘ-જાગમાં એણે રાત પસાર કરી. સવારમાં ઝડપથી ચાની વિધિ પતાવી એ શહેરમાં નીકળ્યો. ને પાયમાલી જોઈ એનું હૃદય દ્રવી ગયું.

ગઈકાલે સાંજે જ જોયેલાં રસ્તા પરનાં ઘટાદાર વૃશ્રો, ટેલિફોન-લાઇટના થાંભલા ને માણસોને પણ આ ભયંકર ઝંઝાવાતમાં સપડાયેલા જોઈ, એનું મન ‘હાસમશેઠનું શું થયું હશે?’ એ જાણવા ઉત્સુક બન્યું.

ને એ વેપાર માટે જેમની પાસે આવ્યો હતો એ હાસમશેઠના મહોલ્લામાં પહોંચ્યો. પણ આ શું?

હાસમશેઠ તેમની પત્ની, પુત્રીઓ, વહુઓ, પુત્રો તો એમના પડી ગયેલા મકાનની સામે રોકકળ કરતાં બેઠાં હતાં. થોડીવાર તો એ કોઈ બિહામણું સ્વપ્ન જોતો હોય એમ જ લાગ્યું.

એ તેમની પાસે પહોંચ્યો. એને જોઈને સર્વ જોરથી રડી પડ્યાં. એણે બધાંને સાંત્વન આપ્યું.

હાસમશેઠે રડી પડતાં કહ્યું; ‘સુનિલ, અમે તો બરબાદ થઈ ગયાં. અમારી બંને મિલો… મકાન… બધું જ…’

‘ચાચા, ભગવાનને મંજૂર. આપણે પામર ઇન્સાન તેની આગળ લાચાર છીએ. આમાં કોઈનું કંઈ ચાલી શકે એવું થોડું હતું.’

ને જેમતેમ સાંત્વન આપી ચા પીવા સમજાવ્યાં.

નજીકની હોટેલમાંથી ચા આવી ત્યાં જ એની સમક્ષ એક વરસ પહેલાં અહીં આવેલો ત્યારનું દૃશ્ય ખડું થયું. આ પડી ગયેલા મકાનને બીજે માળે કેવી મજાથી વચેટ પુત્રવધૂ ડાઇનિંગ ટેબલ પર સવારનો ચા-નાસ્તો આપી રહી હતી!

ક્યાં ડાઇનિંગ ટેબલ પર જ ચા-નાસ્તો લેતું આ કુટુંબ! ને ક્યાં… જમીન પર બેસીને… હોટલના બહારવાળાના ગંદા હાથથી ભરાતી ચા પીતું આ કુટુંબ! કુદરતની કેવી બલિહારી?

ને તેની સામે થોડા દિવસો પર બનેલો પોતાના ઘરનો પ્રસંગ ખડો થઈ ગયો, એ વિચાર આવતાં જ એના દિલનાં ગીતાને આઘાત પહોંચાડવા બદલ પસ્તાવો શરૂ થઈ ગયો. ને એનું આંતરમન કહેવા લાગ્યુંઃ સુનિલ જો! આ જ રીતે ગમે તેટલા ધનવાન માણસના જીવનમાં પણ કુદરત પલટો લાવી શકે છે. ધનના મદમાં માનવીએ અભિમાની ન બનવું જોઈએ. વિચાર તો કર, ગઈ કાલ સુધીના હાસમશેઠ આજે…?!

કુદરત ગમે તેને ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં હતો ન હતો કરી શકે છે. તો તું…?! ગીતાની નાનકડી ભૂલ ખાતર જીવન બરબાદ કરવા તૈયાર થયો છે?

ને એની આંખમાં અશ્રુઓ ધસી આવ્યાં.

હાસમ શેઠને મદદ મોકલવાની ધરપત આપી એ સીધો ગીતાને ગામ જવા ઊપડી ગયો. એ પાછો ફર્યો ત્યારે રસ્તા પરથી ઝાડો ખસેડાઈ રહ્યાં હતાં, કાટમાળ વગેરે પણ વ્યવસ્થિત થઈ રહ્યું હતું.

(‘લીલોછમ સ્પર્શ’માંથી)

LXXVII

જિતેન્દ્ર પટેલ

ખાડ

એ જ્યારે પણ, અઠવાડિયે પંદર દા’ડે નવરો થાતો ત્યારે પાવડો ને તગારું લઈને ખેતરના દખણાદા ખૂણા કોર નીકળી પડતો. માથું ફાડી નાખે એવી ગંધ મારતી એ ખાડ પાસે પહોંચતાંજ એને ઉબકા આવા માંડતા. ઘડીક તો થાતું મરને ગંધાતું પણ પૂર્યા વગર ક્યાં છૂટકો છે? એવું લાગતાં એ ધડાધડ ધૂળનાં તગારાં મઈ ઠાલવવા માંડતો, ખળાવાડે રાજની વહેંચણી થઈ ગયા પછી ભાગમાં આવેલા દાણાને ખેડૂત પોતાના ગાડામાં ભરવા માંડે એ ઝડપે.

કયા અકરમીને કમત્ય સૂઝી હશે તે આવી ઉપજાઉ જમીનમાં અગોચર કર્યું હશે? એ ઘણીવાર અકળાઈ જાતો. એક બે વાર તો એણે ઘરડી માને પણ પૂછેલું. મા કહેઃ ’એ કામ તારા બાપાના બાપનું, એમનો અભરખો તો હતો કૂવો ખોદવાનો પણ ખારાં પાણીનાં એંધાણ દેખાતાં માંડી વાળેલું. થ્યું. ખોદ્યો તો ખોદ્યો પણ મૂવાવને, કાંઠે ગાર પડ્યો’તો તોયે ક્યેં પૂરવાનું મૂરત નોં આવ્યું.’

થોડાક દી’થીએનું મન ઠેકાણે નથી રહેતું. ઘડીક થાય આ કામ કરું ને ઘડીક થાય ઓલ્યું. ક્યાંય મન ને ચોંટે એટલે બાપદાદાને ભાંડતો, એમણે વારસામાં આપેલી ખાડને પૂરવા મંડી પડતો.

કોણ જાણે એના ઉપર કેટલાં ચોમાસાં વયાં ગયાં હશે? ફરતે તો કંબોઈ ને કંકોડાની વાડે વીંટો લઈ લીધો હતો. અંદરેય બાવળનાં ઝરડાં સિવાય બીજું શું દેખાતું હતું? તળિયું તો એનું ક્યાં સુધી છે આજ દી’ લગી નથી કળી શકાયું. બે વરસ પહેલાં ખડની લાલચે કાંઠા સુધી પહોંચી ગયેલી ગાય અંદર પડી ગઈ હતી તે ચાર જણાએ માંડ બારી કાઢેલી.

’આજ તો ઢોર પડ્યું છે કાલ કો’ક છોકરું…’ ઘરડા બાપા મૂવા ત્યાં સુધી બાપને ખાઈ પૂરી કરી દેવાનું કહેતા રહ્યા હતા પણ બાપે કાને ધર્યું જ નહિ, જન્મારો આખો બાધવામાં જ કાઢ્યો.

બબ્બે વરસથી એ આવી રીતે મઉં તાતો હતો. તોયે હજી અડધુંય પૂરું કરી શક્યો નહોતો. એ ઘણીવાર હરકોઈ જાતોઃ પંડે એકલો આટલું કયા ભવે પૂરી શકશે?

તગારાનો ઘા કરતો એ હેઠો બેસી ગયો. હાંફ ચડ્યો હતો. ગઈ કાલની પેટમાં લાય ઊઠી છે. રઘલું સાલું કયા શકનનું કવેણ કાઢી ગયું તે ક્યાંય સખ ન પડે. એની માનું રઘલું કે’ કે ’જણમાં પાણી નહિ, નહિતર બાયું શું બોલી જાય?’ ને ઓલ્યું સનિયું તો ’એની મા ને વહુ બાઘે ને આ નમાલો બેઠો બેઠો રોવે. અરે સાવજની જેમ ત્રાડ નાખી હોય તો બેટના ઘાઘરા નો પલ્લી ગ્યા હોય?’ પારકીવાતું સૌને મીઠી લાગે છે. એકવાર ઘર તો માંડી જુવો, પછી જાઉં છું કે કેટલી વીહે સો થાય છે?

પાછો બેઠો થયો. મીઠી ખંજવાળ આવે ને ઝાલી રાખવા છતાં હાથ ગુમડા ઉપર વયો જાય, એમ જીવ વારે વારે ત્યાં જાતો રે’તો હતો… બેમાંથી એકેય ને સમજાવવાની ક્યાં મણા રાખી છે? નાના છોકરાની જેમ મનામણાં કર્યાં છે. ઠેઠ મામા પાંહે જઈ આવ્યો પણ માને તો એ મા શેની? ને ઓલીને તો એના બાપને બોલાવી લાવ્યો. બાપ ર્યો એટલા દી’ ડાહીડમરી, ગ્યો કે પછી… કૂતરાંની પૂછડી ભોંમાંથી બારી કાઢો કે વાંકી એ વાંકી?

દી’ આથમવા આવ્યો હતો. એણે જોયું તો હજી બે ઢગલીયે ખાલી નહોતી થઈ. ઉહેડી ઉહેડીને તગારાં ભરવા માંડ્યાં ને જોર કરીને મંઈ ઠાલવતો રહ્યો. લ્યો તમારી માને તમેય તે…આટ આટલું કરવા છતાં ગામેય મારો વાંક કાઢ્યો. ’બહુ ઢીલો, લઈ દઈને ઢીલો’ને હરામનું રઘલું તો ’આનાથી કાંઈ નો થાય, નહિતર બેયને અવળા હાથની એકેકી ચોડી નો દીધી હોય?’ કહેવું છે નવરીનાવને, એક વાર પડી તો જોવો?

મૂઈ મા. મરતીને નથી. કહી કહીનેય કેટલું કહેવું? અનેએ તો કીધા ભેગી મારો જ વાંક કાઢે. વાતવાતમાંઃ ’આના કરતાં પાણો જણ્યો હોત તો લોક માથે લૂગડાં ધોઈને દુવા તો દે…’

‘જણવો’તોને!’ ઘણીવાર કહેવાનું મન થઈ જાય. તોયે તે દી’ ન રહેવાયું તે કહી બેઠોઃ ‘માડી હવે હાઉં કર્ય. તારી આ લીલા સંકેલ તો સારી વાત છે.’

‘હાઉં કર્યું હોત તો આ દી’ જોવા નો પડ્યા હોત. કપાતર, તારા જનમ સારુ તો પાણા એટલા દેવ કર્યા’તા, પણ તયેં એવી નો’તી ખબર કે એક દાડો તું તારી રાંડનો થઈને મારા મોંઢામાં મૂતરીશ.’

લ્યો આને હવે શું કહેવું? તોય કહે છેઃ ‘તારા બાપના સાંભળતાં તારી ઘરડી માને તું નો’તું કહે’વાતું. તયેં તુંય ક્યાં નાનો મૂવો’તો? ને તારી રાંડ તો મને ગૂમાં નાખે ને મૂતરમાં કાઢે. તોય તું તાણી કાઢેલનો…’

‘નરકમાં તો તમે મને નાખ્યો છે.’ એનાથી બબડી જવાયું. જોવે તો પોતે પાવડાથી ધૂળ તગારાને બદલે હેઠે નાખે! બળ્યું મગજેય ભપતિયાની જેમ… પરમ દા’ડે પાવડો ઢેફાંને બદલે દે પગ ઉપર તે અંગૂઠો તો ફૂલીને દડા જેવો!

હાથ પાછો ગુમડા ઉપર વયો ગયો… ઓલી કૂતરીને તો કંઈ કીધું નો થાય. સીધી ઝાવું નાખવા દોડે. તે દા’ડે જીવ નો ર્યો એટલે વળી… ‘જો એ આપણાં બા કે’વાય, બાધ્યા-બોલ્યા વળી…’

‘શેની બા? નુગરી ધરાઈને ધાન નથી ખાવા દેતી.’

‘પણ તું આમ… તારી જીભને મોંમાં રાખીશ તો એ બચાડી…’

‘તેં અંતે મારો જ વાંક કાઢ્યો? હું જ ભૂંડી લાગી? જોજે તયેં એને પડખે ભરાવા.’

‘મારી મા જનેતા વિશે તું આવું બોલે?’ એનો હાથ હવામાં સનસનાટી બોલાવીને અટકી ગયો.

‘તમારા કરતાં તો વાઘરણુંય સારી કે’વાય એય કૂબા મઈ…’ ખારમાં આવીને એણે જોરથી પાવડો પછાડ્યો. ધૂળથી નાની એવી ડમરી ઊડી.

પડોશેય બચાડું કેટલું વેઠે? તોય એવડા એસારા કે’વાય. રાત હોય કે દી’ સાંભળે એટલે સૌ દોડાદોડ નોખા પાડવા આવી જાય. એક દી’ સો સૌ ભેગા થઈને આવ્યાઃ ‘બહુ થાય છે હોં! આ તમારી મા ને વહુ કાનેથી કીડા ખરે એવી ગાળ્યું બોલે, અમારે ઘરમાં જુવાન છોકરાં — મેમાન આવતું-જાતું હોય.’

‘આ ઘરમાં જ કૈંક નડતર છે.’ કો’ક લાગલું બોલી ઊઠ્યુંઃ ‘ત્રણ પેઢીતી મેં આય સાસુ-વહુને વેલણાં ઉલાળતી જોઈ છે.’

‘તો પછી નોખું કરી નાખો. એના જેવું એકેય રૂડું નહિ. નકામું બેમાંથી કો’ક…’

‘એ બેયને તો કંઈ નથી થવાનું. બચાડો આ છોરો જોને બળતરામાં ગળીને કેવો સાવ સાંઠીકડા જેવો થઈ ગયો છે.’

નોખું કરવું તો કેમનું કરવું?

‘ઘર મારું છે. આડી આવતી હોવ તો નીકળી જાવ બેય ટાણે ને અટાણે બારાં’ માને તો કીધા ભેગી વીફરી ને ઓલી રાંડ તોઃ ‘ખોરડું મારું નથી તો ડોશી ક્યાં એના બાપને ત્યાંથી લાવી છે? એય પારકા ઘરેથી આવી છે.’

ધૂળ પડી આ જીવતરમાં! ક્યાંય એની માને… અરે, ઓલ્યા અહલેલ કૂતરાનેય ક્યાંક ટાઢળ મળતી હશે. દાઝમાં ને દાઝમાં જોરકરીને તગારું ઠાલવવા ગ્યો તે ધૂળ ભેગું તગારુંય…

વજશી ફુવાએ તો બચાડે બાપને કીધું’તું કે તમે બેઉં તો જીવતર આખું ગંધાતા ર્યાં. હવેઆ છોરાને? એના કરતાં બે વરહ મોડો જોતરો… પણ માને હરખપદુડીને પાદ ના’તુંમાતું તે મારી વહુ, જ્યાં જ્યાં જાય ત્યાં મારી વહુ… લે ઘેલહાઘરી, તયેં તુંય હવે કાઢી લે કાંદા.’

વાંકો વળીને એ તગારું કાઢવા ખાડ કોર નમ્યો પણ ત્યાં તો આગળનો પગ… સારું થયું કે લહરીને માંઈ પડે તે પહેલાં કંબોઈનું થડ એના હાથમાં આવી ગયું ‘કોઈ કાઢો’ એનાથી જોરથી રાડ પડાઈ ગઈ પણ વગડામાં કોણ સાંભળે? અંતે એની મેળે જ… ‘નથી પૂરવું, મરને ગંધાતું હોય.’ દોડીને એ ઢગલા ઉપર ચડી ગયો. શ્વાસ ભરાઈ ગયો હતો.

સરગમાંય સારું નો થાજો છેલકાકા તમારું! એનાથી નિસાસો નંખાઈ ગયો… હજુ તો મરનારીની વરસી નો’તી વળી ત્યાં છેલકાકો કાળમુખો ક્યાંથી આવ્યો તે કે’, ‘જીવાપરમાં હમણાં જ એક છોડી…’ ‘બે હાથ જોડું છું કાકા. માંડ આમાંથી બા’રો નીકળ્યો છું.’ એ રોવું રોવું થઈ ગયો હતો. તોય અભાગિયે કાકે ધક્કો દઈને પાછો…

તે દી’ તો એ પીરસેલે ભાણેથી ઊભો થઈ ગયો હતો. ‘હાલો છેલકાકા ભેગા, ગળામાં ગાળિયો પોરવી દીધો છે તે.’

‘ક્યાં?’ છેલકાકા વધુ કાંઈ પૂછે એ પહેલાં તો એમને મોટરસાઇકલ વાંહે બેસાડી દીધા. જીવાપર જઈને સસરા પાસે શાકભાજીની યાદી વાંચતો હોય એમ એકધારો બોલી ગયેલોઃ ‘જોવો તમારી છોકરી, આમ જીભે ચડાવીને નો મોકલાય. મારી માતો એને દેખી નો થાય. છોકરાને તો કયેં અડવા જ નો દયે. એ રોવે કે સીધો મારી માનો વાંક, ગાય દોવા ના દયે તો મારી માની નજર લાગે. શું મારી મા ડાકણ છે?’

‘સાંભળો જીવણલાલ,સસરો હરામનો કેવું બોલેલોઃ તમારી બાએ હવે સભાવ સુધારવો જોઈ. અગાઉ તમારી પેલી ઘરવાળીએ ગળે ફાંહો…’

‘એને તો છોકરાં નો’તાં થાતાં એટલે… એ વચ્ચે બોલી પડ્યો હતોઃ તમે એનું જરાય આડું લાવો મા, તમારી છોકરી કેમ પાછી આવી’તી એની વાત કરોને!’

‘ભૈ અમારી છોકરી તો એક નહિ; ત્રણ ઘર ભટકીને આવી છે. તારી ગરજ હતી તે…’

‘એના કરતાં જીવણલાલ ત્યાં તો ચિબાવલી સાસુ વચ્ચે ટપકી પડીઃ તમારા ઘરમાં ઘાસલેટનો કૂપો તો હશેને? છાંટી દેજો એના ઉપર કોઈને ખબર તો પડે એમ ને પછી અમારા ઉપર મેલો લખી નાખજો. અમે નાઈ નાખશું એના નામનું. બાકી વાતવાતમાં આંય દોડી આવીને અમને ધજાગરે ચડાવશો મા.’

જેવી બેટી એવાં નપાવટ માવતર; નહિતર જાતવાળાં હોય તો બે વેળ કે’ય ખરાં. દાંત કચકચાવતાં એણે ઉપર જોયું. દી’ આથમવા આવ્યો હતો તોય એ ત્યાંનો ત્યાં બેઠો રહ્યો. સહેજે ઊઠવાની ઇચ્છા ન થઈ. નજર વારંવાર ભેંકાર દેખાતી ખાડ તરફ જતી રહેતી હતી… નથી જાવું ઘરે મરને લમણાં લેતી હોય બેય. એકેય સાંજ એવી નહીં નીકળી હોય; રાંડ્યું ઝાલર ટાણે તો…

ત્યાં વળી કૈંક યાદ આવ્યું ને ઊભો થયો. પાછો બેસી ગયો. પણ પાપી પેટે ઠરીને ઠામ ન થવા દીધો. ‘નહિ જાઉં તો થોડું કોઈ ભાળ કાઢવા આવશે? રાત રોકાવાના હશે એમ જાણી કોઈ ભાત લઈને આવનારુંય ખરું?’ બબડતાં એણે બળદને ગાડે જોતર્યા.

રસ્તેય ક્યાંય સખ ન પડે. આટલો તો તે દાડે દરબારે મુદતે બોલાવ્યો હતો તયેં ય ઉચાટ નહોતો. શેરીના નાકા પાસે પહોંચ્યો ત્યાં જ વધામણી મળી ગઈઃ ‘જીવાકાકા, તમારી બા ને સાકુકાકી…’

એનો જીવ તાળવે વયો ગયો. ઉતાવળે ઘરે આવ્યો. જોવે તો ક્યાંય માસો માય નહિ. મા લમણે હાથ દઈને ઓસરીના પગથિયે બેઠી હતી. ઘોડિયામાં છોકરો ઊંવા ઊંવા રોતો હતો. વહુને તો જાણે કોઈની હાજરી વરતાતી જ ન હોય એમ ટાઢા કોઠે ગાય દોવે. એને થયું, પાછો વયો જાઉં પણ ત્યાં તો મણીબા બોલી ઊઠ્યાંઃ ‘લ્યો આ આયો જીવણ.’

‘ભૈ તમારી મા ને વહુથી તો આડો આંક. આ છોરો ક્યારનો રોવેછે. ઠેઠ ઓલ્યા ઝાંપેથી લોક સાંભળીને દોડી આવ્યા પણ આ બેયને છે કંઈ? સામુંય જોવે છે!’

‘તમે બધી મારો જીવ લેવા કેમ આવી છો? બહુ દાઝતું હોય તો છોરાને લઈ જાવ તમારી ઘરે.’ વહુએ કહેનારી સામે દાંતિયાં કરવા માંડ્યાં પછી મોઢું ફેરવીને કહેઃ ‘રાખે છાનો જેણે રોવડાવ્યો હોય એ; રાંડ બે ઘડીયે નિરાંતે સૂવા નથી દેતી.’

‘તેં જણ્યો છે તે તું છનો રાખ. નગરી મારી વાંહે કેમ પડી ગઈ છો?’ ડોસી હવે ફળિયા વચ્ચે આવી ગઈ.

‘મેં જણ્યો છે તેતું નકટી શું કામ એને રમાડવા દોડી આવશ?’

‘હવે જો તારા જગ્ધાને અડું તો મારો બાપ બીજો. હું મૂરખી એ કેમ ભૂલી જાઉં કે મારું પેટ જ્યાં મારું નો થ્યું હોય ત્યાં પેટનું પેટ મારું ક્યાંથી થવાનું?’

‘આવું તો તું હજારવાર બોલી ને તોય બીજી જ ઘડીએ કૂતરાની જેમ પૂંછડી પટપટાવતી દોડી આવશ.’ વહુ હવે બોઘણુ મૂકીને હાથ લાંબા કરતી સાસુ સામે આવી ગઈ.

‘નશરમીયું કૈંક લાજો, આ તમારો બાપ ક્યારનો રોવે છે. બેમાંથી એકેયના પેટનું પાણીયે હલે છે? બાઈ જણ વગરના ઘરમાં…’

‘ઉઠાવો છો કે નહિ? નહિતર આંય ને આંય રેંશી નાખું છું.’ મણીબાના છેલ્લા વેણે એ ઊકળ્યો.

સૌ ફફડ્યાંઃ ‘જીવણમાં હવે જોમ આવ્યું. નક્કી આજ વહુ કે મા…’

‘ઉઠાવો છો કે નહિ?’ એણે પાછી રાડ પાડી. એ સાથે જ ગાડામાંથી આડું કાઢીને રમરમાવતું ઘોડિયા તરફ ફેંક્યું. ખોપાયમાંથી સંભળાતો ઝીણો અવાજ ચિત્કારમાં ફેરવાઈ ગયો. જોનારાં ધ્રૂજી ઊઠ્યાં.

‘મર્ય નમાલા તું દીવાની દાઝે કોડિયા ઉપર ભડ થ્યો?’ ઘોડિયા તરફ દોડતાં મણિબાએ એને હલબલાવી નાખ્યો. એમના એ વેણે એને એકાએક યાદ આવી ગયુંઃ તે દા’ડે પોતાને હાથ પાણી લઈ દેવડાવવા માટે મા ને ઘરડી મા આવી રીતે જ બાખડી પડેલાં. બાપ ખારમાં આવીને પોતાને કુહાડો લઈને મારવા ફરી વળેલો પણ છેલકાકાને આડો એરુ ન ઊતર્યો તે…

એ જડવત્ ઊભો રહ્યો. જાણે લાંબો હાશકારો ન અનુભવતો હોય! ‘ભલેને લોકોને જે કે’વું હોય એ કે;’ હું તો જીવતર આખું ખદબદતો યોં, પણ મારા છોકરાને તો…’

‘રો’ રો’ ખોયામાંથી લોહીનાં ટીપાં પડવા માંડ્યાં. ત્યાં આ રાંડુને તો…’ મણીબાએ છોકરાને ખોયામાંથી તેડી લીધો. ‘હાશ, રામ બહુ વાગ્યું નથી. કપાળે અમથી ફૂટ્ય જ થૈ સે… સારું થ્યું કે આડું પાયા હાર્યે અથડાઈને…’

‘લાવ જોઈ એલી ચાની ભૂકી દાબી આપું.’ એ બાઘાની જેમ પડોશણે તેડેલા પોતાના છોકરાને જોઈ રહ્યો.

‘શું મારો છોકરોય મારી જેમ જ!’ એનાથી હૈયાફાટ પોક મુકાઈ ગઈ.

(‘પરબ’ જુલાઈ ’૯૮ માંથી)

LXXVIII

પરેશ નાયક

તાંદળજાની ભાજી

રવિવારની મોડી સવારે તાંદળજાની તાજી તાજી ભાજી ખરીદીને માણેકચોકની મતલબી ભીડમાંથી માર્ગ કરતો કરતો ચાલ્યો જાય છે તે મહેશ મણિભાઈ શાહ આ કથાનો નાયક છે. નાયક એટલા માટે કે એને આજે વહેલી પરોઢે એક સપનું આવ્યું છે. સપનાં તો ઘણાંને ઘણી ઘણી વાર ઘણાં ઘણાં આવતાં હોય છે. પણ એથી કાંઈ એ બધા કથાનાયક નથી થઈ બેસતા.

મહેશ શાહ એટલા માટે કથાનાયક છે કે એનું સપનું એ કોઈ અલેલટપ્પનું, એલફેલ સપનું નથી. વહેલી પરોઢે આખા અમદાવાદમાં એકલા મહેશ શાહને જ આવી મળેલું આ એક એજ્યુસિવ સપનું છે.

ટપુની ચડીઓ સીવડાવવા ગયા માર્ચમાં મહેશે સસ્તા ભાવે સેનો ખરીદેલો. ચડ્ડીઓ સીવતાં વધેલા કાપડમાંથી રીટાએ થેલીઓ બનાવેલી. તે પૈકીની આ એક ઘેરા લીલા રંગની મજબૂત અને ટકાઉ થેલીમાં તાંદળજાની ભાજી ખરીદી મહેશ ઘ૨ ત૨ફ ચાલ્યો જાય છે ત્યારે એની ચાલ અસાધારણપણે તેજ છે, કેમ કે પરોઢના સપનાના સ્વાદથી એનું મિડિયોકર મગજ તમતમીને તેજીલું બની ગયું છે. એની ચાલમાં ખુમારી પ્રગટી છે, એની દષ્ટિમાં અદ્ભુત તેજ છે, એનું અભિમાન આજે ફૂંફાડો મારીને ઊભું થયું છે, અને એના શરદીવાળા નકોરાંની ઉઘાડ-બંધ એના મિજાજને મસ્ત બનાવી રહી છે. તે કહે છે કે વહેલી પરોઢે આવેલું સપનું સાકાર થતું હોય છે. વાતવાતમાં જ સવારે રીટાને પૂછીને મહેશે એ વાતની ખાતરી પણ કરી લીધેલી. રીટાએ કહેલું કે ટપુડાના જન્મની આગલી પરોઢે એને પણ સપનું આવેલું કે બાબો આવશે.

મહેશ હસેલો. એને સારા મૂડમાં જોઈ રીટાએ હુકમ ફટકારી દીધેલો; ‘જાઓ લઈ આવો.’ અને રીટાના આશ્ચર્ય વચ્ચે પળવારમાં તો મહેશ સ્લીપરમાં પગ નાખી પટપટ દાદરા ઊતરી ગયેલો. ન સાંભળી શકાય એવી ગાળ ન સાંભળી શકાય એ રીતે બોલતાં બોલતાં રીટાએ થેલીમાં પાંચની નોટ મૂકી થેલી બારીમાંથી નીચે ફેંકેલી. ને લીલા રંગની સેનાની એ થેલી હવામાં ઝૂલતી ઝૂલતી નીચે આવેલી ત્યારે એને ઝીલવા માટે મહેશ શાહ ઉપરાંત પોળના ઘણા બધા કિશોરો પણ હતા. સવિતામાસીની ઢબૂના વાળ ખેંચવાનું પડતું મૂકીને ચડી ચઢાવતો ટપુ પણ આવી પહોંચેલો થેલીનો કેચ કરવા. પણ કેચ તો મહેશે જ કરેલો. મહેશને થયેલું કે આજે લક ફેવર કરે છે. સવારના સપનાં સોલીડ રીતે સાચાં પડતાં હોય છે. નક્કી આપણાં ઊઘડી ગયા, નહીં તો આ રીતે સેકન્ડ ફ્લોર પરથી થેલીને કેચ…

શાક માર્કેટમાં તાંદળજાની ભાજી જોતાં જ મહેશના મગજમાં ઘંટડી વાગેલી. મનોમન એ બબડેલો સુદામાએ તાંદુલ ખવડાવેલા, તો આપણે વળી તાંદળજો. પછી તરત જ પોતાને એણે સુધારી લીધેલો ઃ હું જ વળી, હું જ એ તો સુદામા. ફરક માત્ર નામનો. ફરક માત્ર ટાઉનનો. એ દ્વારકા તો આ અમદાવાદ. એ વખતનું નામ સુદામા તો આજીફેરાનું મહેશ શાહ. પોળવાળાઓએ હરામીઓએ નાનપણથી નામ બગાડી મૂક્યું છે. મહીલો માંદલો..એ તે કંઈ રીત છે! સુવ્વરોને જ્યારે ખબર પડશેને કે મહીલો માંદલો એ સુદામા હીમસેલ્ફ છે, ત્યારે મોંમાં આંગળાં ઘાલી જશે બધા. ને રીટા પણ રોજ ટી.વી.ટી.વી. કરે છે, તે ટીવી તો શું વી.સી.આર.નાં વી.સી.આર. ખડકી દઈશ એના થોબડા સામે.

મને હતું જ કે હું સાલો ગમે તેમ તોય એટલો બધો ઓર્ડીનરી માણસ નહીં હોઉં, જેટલો આ પોળવાળાઓ મને ધારે છે. અને સાલું, પોળવાળાઓ મને ઓર્ડીનરી માને એટલે પછી રીટાડી પણ મને એવો ગણવા લાગી, અને એને લીધે પછી મને પણ એવું લાગવા માંડેલું મારી જાત માટે. પણ એવામાં વળી આજે પરોઢિયે સપનું આવ્યું…

*

આ ફૂવારા પહોંચ્યો ત્યાં તો સામેથી ટપુડો દોડતો આવતો દેખાયો. મહેશને ટપુડાની દોડ અને એનો ગણવેશ જોઈને ગુસ્સો આવ્યો. સાલું કોઈ કહે નહીં કે આપણો છોકરો હશે. સાલો લેંટાળો, આટલો મોટો થયો તોય, સરખી ચડ્ડી પહેરતાં પણ નથી શીખ્યો. સાવ ઓર્ડીનરી…કોઈ કહે કે બાપ પાંચમા ધોરણમાં અંગ્રેજી ગ્રામર ભણાવે એટલો ભણેલો છે!

‘પપ્પા! પપ્પા! એક દાઢીવાળા કાકા મળવા આયા છે. મમ્મી તમને બોલાવે છે.’ મહેશને પહેલાં તો કંટાળો આવ્યો, પછી તરત મગજમાં ટંકાર થયો. ‘નક્કી એ જ.’

‘કોણ પપ્પા?’ થેલી ઉપર ટીંગાતો ટપુ બોલ્યો.

‘સરખો રહે ને દીયોર!’ મહેશે એના હાથમાંથી થેલી ઝપાટાભેર ઝૂંટવી લઈ હળવેકથી થેલીની સપાટી પર હાથ ફેરવી જોઈ ખાતરી કરી લીધી કે ભાજી ચગદાઈ તો નથી ગઈ ને!

મહેશ શાહ ચગદાઈ જાત જો ટપુડાએ અણીને વખતે એના ઓર્ડીનરી પપ્પાને પાછળ ન ખેંચી લીધા હોત. એક નંબરની બસનો ડ્રાઈવ૨ મહેશ માંદલાને ઓળખતો હતો એટલે હસીને માસ્તરના નામની ગાળો બોલતો બોલતો હંકારી ગયો. મહેશ ગાળ બોલ્યા વગર હસ્યો. પછી ફરી હસ્યો. આ વખતે જાત સાથે હસ્યો. મનમાં ગડ બેસતી જતી હતી ઃ ‘શામળિયો જ. બીજું કોઈ નહીં! નહીં તો આ રીતે બચાવે કોણ?’

‘કોણ શામળિયો પપ્પા?’

આ ‘તને ના ખબર પડે, તું રમવા જા, જા!’ કહીને મહેશે ટપુડાને બ૨ડા ઉપર લગાવી દીધી. ટપુડો લંગડા કૂતરાની જેમ ખીખીખીખી કરતો એક હાથે લીલા સેનાની ચડ્ડી બચાવતો દોડી ગયો.

મહેશને થયું કે આ રીતે મનમાં ચાલતા વિચારો આમ બહાર એકલા એકલા બોલી જવાય છે એ સારી ટેવ નથી. આ તો ઠીક છે ટપુડો હતો. બીજું કોઈ હોય તો એમ જ ધારે ને કે મહેશિયાનું…

મહેશને થયું કે લાવ ઘેર પહોંચતા સુધીમાં ફરી એકવાર પરોઢનું સપનું મનોમન યાદ કરી લઉં. કેવો તરવરાટ હતો શામળિયાના ચહેરા પર! શી છટા! રાજા શ્રીકૃષ્ણ પોતે જ, પછી પૂછવાનું હોય જ નહીં ને! એવી સ્ટાઇલ તો કૃષ્ણ ભગવાન બનતો’તો એ ફિલ્મ સ્ટારની પણ નહોતી! પણ એ તો સ્વાભાવિક છે ને, આ તો પોતે જ રીઅલ કેરેક્ટર એટલે ફેર તો પડે જ ને! કેવો સરસ અવાજ હતો? આ તો સારું થયું કે શામળિયાએ સપનામાં આવીને કીધું, નહીં તો આપણને તો બાપુ ખબર જ ના પડતને કે આપણે પોતે જ હજારો વર્ષ પહેલાં સુદામા હીમસેલ્ફ હતા. ને જન્મ જન્મે ફેરફાર થતા ગયા તે આજે મહેશ મણિભાઈ શાહ થઈને દેડકાની પોળમાં આવ્યા. ગ્રામર ટીચર મહેશ શાહને ડાઉટ ગયો, સુદામા તો બ્રાહ્મણ ને હું વાણીઓ, એમ કેમ?

હશે. વચમાં એકાદ અવતારમાં મધરે ફાધર ચેઇન્જ કર્યા હશે…

જો બૉલ સ્ટેજ વધુ વાંકો આવ્યો હોત તો સીધો થેલીમાં જઈને પડત, અને તાંદળજાની ભાજી છૂંદી નાખત. આખી બાજી બગડી જાત. સારું થયું કે બૉલ પેટની નીચે વાગ્યો. ભલે વાગ્યો ભાજી તો તાજી રહીને!

પપ્પાને બૉલ વાગ્યો છે એ જોતાં ટપુડો ભાગ્યો. જતાં જતાં સવિતામાસીની ગટુની રિબન ખેંચતો ગયો.

પેટ પંપાળતાં, મહેશ શાહ ફરી વિચારે ચડ્યો. આમ જ ચાલતા ચાલતા નીકળ્યા હઈશું એક દિવસ દ્વારકા તરફ આપડે, ને રાજા કૃષ્ણના મહેલમાં આપડા તાંદુલની પોટલીની ગાંઠો છોડતાં છોડતાં કૃષ્ણ ભગવાને ઝૂંપડીમાંથી મહેલ બનાવી દીધો હશે. એ વખતે જેમ ૨કમાંથી રાય બની ગયા’તા એવી રીતે આ ફેરા ટીચરમાંથી પ્રિન્સિપાલ બનાવી દેશે શામળિયો. પોળવાળાઓને બરાબરની ખબર પડશે. ચાલ ઝડપથી ઘરે પહોંચું, શામળિયો મારી રાહ જોતો હશે…રીટાનું કંઈ ઠેકાણું નહીં. ઓળખે ન ઓળખે…!

સુદામા તો ચાલતા ગયેલા શામળિયાને મળવા. આ તો શામળિયો જાતે. ઝડપથી ચાલતાં ચાલતાં મહેશ ધીમું મલકાતો હતો. સુદામાને ઘે૨, આઈ મીન મારે ઘેર. મહીલાના મનમાં ગલગલી થઈ. એકવાર વિદૂરને ઘેર અને હવે આટલા વર્ષે મારે ઘેર તાંદળજો ખાશે શામળિયો…

ભારે રમૂજ પડવા લાગી. બે સ્ટોરી કેવી ભેગી થઈ ગઈ! વિદૂરને બદલે સુદામા, ને તાંદુલને બદલે તાંદળજો!

ચાલતાં ચાલતાં હાંફી ગયો મહેશ. ઘર આવી પહોંચ્યું ત્યાં સુધીમાં તો પગ લથડિયાં ખાવા લાગ્યા. પોળના નાકેથી છોકરાઓએ બૂમ મારી ‘મહીલો માંદલો!’ દાદરા ચડતાં ચડતાં મહેશ શાહ અટકી ગયો. કઠેડા ઉપર હથેળી દબાવી. બીજા હાથે આંખો દાબવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેનોની લીલી થેલી પેન્ડડ્યુલમની માફક ચહેરા પાસેથી બે વાર પસાર થઈ ગઈ.

તાંદળજાની તાજી તાજી સુવાસ એના નાકમાં ભરાઈ. સારું લાગ્યું. સપનામાં શામળિયાએ આપેલું વચન સાંભર્યું:

‘મહીલા! ભલે આપડે ભગવાન ૨હ્યા. પણ ભાઈબંધી ના ભૂલીએ, શું? તું ભલે ભૂલી ગયો હોય કે તું સુદામા હતો ત્યારે આપણે સાંદીપની સરને ત્યાં શી શી મિશ્ચિઝ કરેલી. પણ આપણને યાદ છે. તું તારે જોયા કરને, આપડે તને ટીચરમાંથી પ્રિન્સિપાલ ના બનાવી દઈએ તો આપડું નામ ગૉડ નહીં બસ! કાલે જ તારે ઘેર ના આવું તો કહેજે! દાઢી જોઈને ગભરાઈશ ના. એ તો વેશપલ્ટો કરવો પડે. બધાંને ઘેર થોડું જવું છે મારે!’

દરવાજા સુધી પહોંચતાં પહોંચતા મહેશ હાંફી ગયો. જાણે હમણાં શ્વાસ તૂટી જશે. માથાની નસો ફાટી પડશે જાણે. હાથમાં વીંટાળેલી થેલીમાં જાણે સીસું ભર્યું હોય એવો ભાર લાગવા માંડ્યો. માંડ માંડ હાથ ઊંચો કરીને બેલ માર્યો. બારણું ખુલે ત્યાં સુધી આંખ મીંચી શામળિયાનું નામસ્મરણ કરવા લાગ્યો. પછી તરત આંખો ખોલી થેલીમાં ડોકિયું કરી લીધું. તાજી તાજી તાંદળજાની ભાજીનાં તુલસી જેવાં પાન ને લાલ ચટક દાંડીઓ જોઈ મન ખીલી ઊઠ્યું. હરખનો માર્યો મહીલો હસી પડ્યો.

બારણું ખોલતાં જ રીટા તાડૂકી.

‘એમ બારણે ઊભા ઊભા હસો છો શું? સારા નથી લાગતા, કેટલી વાર કરી? ક્યાં રખડતા’તા અત્યાર સુધી? નળ પણ જતા રહ્યા. છોકરા ભણાવવા ય નથી જવું?’

દરવાજા પાસે જડાઈ ગયેલા મહેશે ચકળવકળ આંખે ઓરડામાં જોયું, તો ટપુડો એક ખૂણામાં બેઠો બેઠો રાતની વધેલી ભાખરી ખાતો ચોરની માફક એની સામે તાકતો હતો.

રીટાનો બબડાટ ચાલુ જ હતો.

‘તમારો કોઈ સગલો આવીને બેઠો’તો ક્યારનો. કંટાળીને ચાલતો થયો.’

‘માંડ હિંમત એકઠી કરી મહેશે પૂછ્યું: ‘કોણ હતો?’

‘તે મને શું ખબર? મેં કોઈ દાડો જોયો હોય તો ઓળખું ને!’

નામ બામ ન કહ્યું?’

ના, હતો કોઈ લાંબી દાઢીવાળો, બાવા જેવો. તે હું તમે આવા બામટાઓની ભાઈબંદી ક્યારથી કરવા માંડી છે?’

‘એ તો…’

શું એ તો એ તો કરો છો? લાવો જોઉં શું શાક લાવ્યા છો?’—કહેતાંક ને રીટાએ મહેશના હાથમાંથી થેલી ઝૂંટવી લીધી. થેલીનું મોં ફાડતાં જ એનો પીત્તો ગયો. ૧ રોજ, રોજ તાંદળજાની ભાજી! આખા માણેકચોકમાં બીજું શાક ન દેખાયું તમને?’ પરસેવો લૂછતો મહેશ બેસી પડ્યો. ભાજીની ઝૂડીનો ઘા બચાવતો ટપુડો ખુલ્લા બારણામાંથી બહાર નાઠો. ટપુડાની પાછળ ઘાંટો પાડતી રીટા દોડી.

ખૂણામાં પડેલી તાંદળજાની ભાજીનાં ચકચકિત લીલાં પાન અને એની નીચે ઝૂલતી કમળદંડ સમી સુકોમળ દાંડીની રતાશ. ગ્રામર ટીચર મહેશ મણિભાઈ શાહ એ તરફ લોભી નજરે જોઈ રહ્યો…

(૧૯૮૭)
(‘ખેવના’)

પરપોટો

એક હતો પરપોટો. હવાથી બનેલો ને પાણીથી મઢેલો.

ખારી નદીની વચ્ચોવચ એનું ઘર. ઘરનું નામ તરાપો. નદીમાં તરાપો તય કરે ને તરાપામાં પરપોટો ફર્યા કરે.

નદીને બેઉ કિનારે બે ગામ. એકનું નામ આજુ ને બીજાનું નામ બાજુ. બન્ને ગામમાં પરપોટોના બે દોસ્ત રહે. એકનું નામ સૂકો ને બીજાનું નામ લીલો. સૂકો આજુ ગામ રહે ને લીલો બાજુ ગામ રહે. સૂકા પાસે એક સોનેરી રંગની ઝૂંપડી ને રૂપેરી રંગની બકરી, લીલા પાસે મસ મોટી હવેલી ને અધધધ ગાય-ભેંશ. સૂકો મહેનતુ ને લીલો મોજીલો. સૂકાનું જોર એના બાવડામાં ને લીલાની તાકાત એના ભેજામાં. મલક આખામાં સૂકાનું બાવડું ને લીલાનું ભેજું બહુ વખણાય.

પણ –

પરપોટાને કશીય પરવા નહીં. એ તો બસ તરાપે બેસી ને તર્યા કરે. તરાપા નીચે નદી વહ્યા કરે. આજુ ને બાજુ બેઉ ગામના લોકો ખારી નદીનું ખાટું-ખાટું પાણી પી ને ‘ટાબૂ…ટાબૂ…’ બોલાવી જલ્સા કરે.

સૂકા ને લીલાને જેટલી પરપોટા સાથે દોસ્તી એટલું જ એકબીજા માટે વેર. પણ પરપોટાને કશી પરવા નહીં. એ તો આંખ આડા કાન કરે ને કાન આડું નાક ધરે. ને લ્હેરથી તય કરે. હા. રોજ એક્કેક વાર બને દોસ્તો જોડે રમવા જાય. રોજ સવારે માથે ટોપી મૂકી, હાથમાં સોટી લઈ પહેલા જાય આજુ ગામ સૂકા સાથે સાત તાળી રમવા. બપોરે પાછો તરાપે આવી હવાનો લાડુ જમે ને સાંજ પડતાં ‘પીંગ પપોંગ પીંગ પોંગ’ ઊડતો ઊડતો પહોંચે બાજુ ગામ લીલા ભેગો પકડદાવ રમવા. રાતે વળી તરાપે જઈ હવાનો લાડુ જમે ને ચાંદો ઊગતા પહેલા જ બૂડબૂડ બૂડબૂડ નસ્કોરા બોલાવતો ઘસઘસાટ ઊંઘી જાય.

એક વાર એવું બન્યું કે મલકમાં ચાર આંખો ને ચાળીસ હાથવાળો દુકાળ આવ્યો. કોઈ એને જુએ નહીં પણ એ બધાય ને જુએ. ચારે તરફ એની ગરમ ગરમ આંખો ફેરવે ને વીસ-વીસ ખોબે જમે. મલક તો આખો મૂંઝાઈ ગયો. વાદળ ગરજે નહીં ને પાણી વરસે નહીં. કોયલ ટહૂકે નહીં ને મોર ગહેકે નહીં. ખેતરમાં ધાન પાકે નહીં ને ધાન વિના જીવન ચાલે નહીં. કોયલ ને કૂતરા, માણસ ને મોર બધાયનાં ગળા સૂકાવા લાગ્યાં.

પણ પરપોટાને કશીય પરવા નહીં. એ તો માથે ટોપી મૂકી ને ‘પીંગ-પોંગ-પીંગ-પોંગ’ ઊડતો ઊડતો જાય આજુ ગામ, સાતતાળી રમવા. બપોરે તરાપે જઈ હવાનો લાડુ જમે ઓઈયા. સાંજે ઊપડે બાજુ ગામ પકડદાવ રમવા. ને ચાંદો ઊગતા પહેલા તો હવાનો લાડુ જમી ને મંડે બૂડબૂડ બૂડબૂડ ઘોરવા.

આજુ ગામનો સૂકો તો દિવસ ને રાત ભેગા કરે, ને બાવડાના જોરે માંડ રોટલો રળે. ને બાજુ ગામનો લીલો ભેજું લડાવે ને પકવાન જમે. પણ દૂકાળને તો ચા૨ આંખે ને ચાળીસ હાથ. એ તો લ્હાય-લ્હાય આંખો ફેરવે ને કૂવા-તળાવ સૂકવતો જાય. વીસ વીસ ખોબે જમે ને ખેતર ખૂટાડતો જાય.

સૂકો ને લીલો બે ય મૂંઝાયા. સૂકાને આજની ચિંતા ને લીલાને આવતી કાલનો ડ૨. દૂકાળે તો જોતજોતામાં આખો મલક સૂકવવા માંડ્યો. વરસાદ વિના કરવું શું? ખેતર વિના રાંધવું શું? રાંધ્યા વિના જમવું શું? જમ્યા વિના જીવવું શું?

રાત પડી ગઈ. ચાંદો ઊગ્યો. બગાસું ખાતા ખાતાં ચાંદાએ જોયું તો પરપોટો તો છીપલાને ઓશીકે માથું મૂકી ને નિરાંતે ઊંઘે બૂડબૂડ બૂડબૂડ. ચાંદાએ એક નજરે આજુ ગામ જોયું ને બીજી નજર બાજુ ગામ તરફ કરી. જૂએ છે તો આજુ ગામનો સૂકો બાવડાના જોરે નદીને ખેંચે છે એના ખેતર તરફ. ને બાજૂ ગામનો લીલો ભેજના જોરે નદીને ખેંચે છે એના ખેત૨ તરફ. ચાંદાને ચિંતા થઈ. એણે તો ઠંડા ઠંડા ચૂંટલા ખણી ને પરપોટા ને ઊઠાડવા માંડ્યો પણ પરપોટાને તો કશીય પરવા નહીં. એ તો તરાપે પડ્યો પડ્યો ઘોરે બૂડબૂડ બૂડબૂડ ને તરાપા નીચે નદી તો ચીરાવા માંડી ચ૨૨૨… ચ૨૨૨…નદીનો ડાબો હાથ સૂકાના દોરડે બંધાયો છે ને જમણો હાથ લીલાના ભેર જોડે વીંટાયો છે. નદી તો કંઈ મૂંગી મૂંગી ચીસો પાડે, કંઈ ચીસો પાડે. પણ સાંભળે કોણ. મલક આખો મરવા પડ્યો છે ને પરપોટો તો બૂડબૂડ… બૂડબૂડ ઘોરે છે.

જોતજોતામાં તો પોણા ભાગની નદી ચોરી ગયો લીલો, ને પા ભાગની નદી ખેંચી ગયો સૂકો. પરપોટાનો તરાપો તો ભખાંગ દઈને નદીની રેતીમાં ખૂંપાઈ ગયો. પણ ઊંઘમાંથી ઊઠે તો પરપોટો નહીં. એ તો બસ ઘોયા કરે બૂડબૂડ…બૂડબૂડ…

આમ ને આમ દિવસો વીતતા ગયા ને રાતો ખૂટતી ગઈ. વરસાદ આવે નહીં ને દૂકાળ જાય નહીં. રોજ રાતે ચાંદો પરપોટાને ઢંઢોળે પણ પરપોટો ઊઠે નહીં. ને દૂકાળ તો રાત ને દિવસ ખડખડ ખડખડ હસતો જાય ને વીસ-વીસ ખોબે જમતો જાય. પાણી ને પકવાન, રોટલા ને રાબ બધું ય સબડકા બોલાવતો પી જાય. આ જોઈને ચાંદો તો સૂડસૂડ… સૂડસૂડ… નિસાસા નાંખે.

એક રાતે ઓહીયા ઓડકાર ખાતો દૂકાળ નદીની રેતમાં પડ્યો પડ્યો હસતો હતો તે ચાંદાથી રહેવાયું નહીં. ચાંદો દૂકાળને કહે કે ભાઈ તું જવાનું શું લઈશ? દુકાળ તો હસ્યા કરે ખડખડ ખડખડ. ચાંદાએ બહુ પૂછયું, બહુ પૂછ્યું, તો દૂકાળ કહે, પરપોટો ઊઠે તો હું જઉં. ચાંદો કહે એ કઈ રીતે? દૂકાળ કહે પરપોટો ઊઠે ને સૂકાના બાવડાનું ને લીલાના ભેજાનું જોર ભેગું કરીને એક ફૂંક મારે તો હું ઊડી જઉં. આટલું કહીને દૂકાળ તો મંડ્યો પેટ પકડીને ખડખડ હસવા. ને ચાંદો સૂડસ્ડ નિસાસા બોલાવવા લાગ્યો. પણ પરપોટો તો એઈ ને ઘોરે છે બૂડબૂડ… બૂડૂબૂડ.

થોડા દિવસ પછી એકવાર સવારે પરપોટો તો માથે ટોપી પહેરીને ઊપડ્યો આજુ ગામ સૂકા જોડે સાતતાળી ૨મવા. જઈને જુએ છે તો ગામમાં કોઈ નહીં. નહીં સૂકો, નહીં સૂકાનું સોનેરી પડું. પરપોટો તો મૂંઝાયો. બપોરે હવાનો લાડુ જમીને વળી ઊપડ્યો બાજુ ગામ પકડદાવ રમવા. જઈને જુએ છે તો ગામમાં કોઈ નહીં. નહીં લીલો, નહીં લીલાની હવેલી. દૂકાળ તો આ જોઈ ને એની મૂછમાં ને મૂછમાં એટલું હસે એટલું હસે કે ઊછળી ઊછળી ને મૂછ બેવડ વળી ગઈ.

પરપોટો તો રોવા જેવો થઈ ગયો. હવે? હવે કરવું શું? પકડદાવ ને સાતતાળી કોની જોડે રમવા? ને રમ્યા વગર તો ઊંઘે ય ન આવે ને લાડુ ય ન ભાવે.

તરાપામાં આવી ને એ તો ચત્તો પડ્યો પડ્યો બૂડબૂડ …બૂડબૂડ રડે. ને એને રડતો જોઈને દૂકાળ મૂછમાં ને મૂછમાં હસે. રાત પડી ગઈ. ચાંદો ઊગ્યો. જુએ છે તો આજુ ગામ ને બાજુ ગામ, સૂકો ને લીલો કોઈ મળે નહીં. ખાલી તરાપામાં પડ્યો પડ્યો બૂડબૂડ…બૂડબૂડ… રડતો પરપોટો દેખાય. ચાંદાને આ જોઈને એટલું બધું દુઃખ થયું, એટલું બધું દુ:ખ થયું કે એનાથી એક સૂડસૂડીયો નિસાસો નંખાઈ ગયો. ચાંદાનો સૂડસૂડીયો નિસાસો સીધો પરપોટાના પેટ પર જઈને તડીંગ દઈને ટકરાયો, ને પટાક કરતોક ને પરપોટો ફૂટી ગયો. ફૂડુક!

(૧૯૯૩) (ખેવના)
(૧૯૯૪ની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ, આર. આર. શેઠ)

LXXIX

કાનજી પટેલ

ડેરો

‘આ દિવાળી’ તે આવતી દિવાળી હુદી તારા ઘરમાં સોકરો પાલણે ના ઝૂલતો થાય તો તારું જૂતું ને મારું મોં. આ બોલ જો કદી જૂઠો પડે તો આ મદારી તારા પેશાબનો થાય!’ રામદેવના દહેરે રમજૂનાથે બે છોકરીના બાપ મનુ કોન્ટ્રાક્ટરને વચન આપ્યું.

રમજૂનાથ મદારી ભજન ગાવામાં એક્કો, હિન્દી, ગુજરાતી, કચ્છી, કાઠિયાવાડી, મારવાડીની છાંટ વચવચમાં મારે. જેવો માણસ સામે એવી સરસ્વતી ચલાવે. સામેવાળું એની મોહિનીમાં પડી જાય. છૈયાછોકરાની ખોટ, મિલકતના ઝઘડા, પેમલા પેમલીની મળવાની છૈયા છોકરાની લગનની મંછા હોય,કોઈને રોગ હોય, પાપ વિસારો કરવો હોય એની એને ખબર પડે એ બાર વાત કરી એનાં ઇલાજ તાવીજ કરી દે.

મોટી ગોળ આંખો, માથે જટાનો અંબોડો, દાઢી મૂછ, ગળામાં રુદ્રાક્ષ ને શીંગી, ભગવી બંડી ને લૂંગી, કપાળમાં અને બાવડે, ગળે કેસરી પટ્ટા, સીમની લાકડી, રાઠોડી મોજડી, બંડીના ગુંજામાં યેવડા બીડીની જૂડી ને ખનકતી દિવાસળી. કોઈ વાર કેવેન્ડર્સનું પાકીટ પણ હોય.

ઢળતી ઉંમરે મનુ કોન્ટ્રાક્ટર રમજૂનાથના ડેરા પડખે રામદેવના થાનકે વાતે ચઢ્યા હતા. રમજૂનાથ કહેતા હતા, ‘મારો રામો પીર રણુંજાવાળો સે. ધોળી ધજાઓવાળો એ તારો સૌ સારો કરશે અને દિવાળી મોર્ય જો હારો દન બતાડે તો આ રામાપીરની બનતી સેવા તારે કરવી. આ બબાના થાનકે તું વચન આલતો જા. જો ફતેહ નથી થાતી?’

દિવાળી આવતા મોર્ય મનુ કોન્ટ્રાક્ટરે રેતીનું ટ્રેક્ટર, સીમેન્ટ, ઈંટો — એ બધું ખડક્યું. દહેરું થઈ ગયું એક અઠવાડિયામાં.

રમજૂનાથ મૂળે વણજારા કોમનો. મદારીની છોકરીની માયામાં પડ્યો. મદારી થયો. ડેરામાં પેઠો. વણજારી અવતારનું એનું નામ રાંમાજી. મદારી અવતારમાં એ નાથ સંપ્રદાયનો ગુરુ થયો. કાઠિયાવાડ, મારવાડ ને પાવાગઢ સુધી ડેરે ડેરે, ગામે ગામ એની ફેરી થાય. ભજન પાટ પુરાય ને બાધા આખડી અપાય.

વહેલી સવારે રામાદેવના થાનકે કેસેટમાંથી ડેલો ચગે ને રમજૂનાથના હૈયે હરખ માય નહિ. થાનકે વારતહેવારે લોક દરશને આવે.

મદારી અવતારમાં ઊતર્યા પછી બેચાર વરસ સાપ પકડી, કરંડિયે ઘાલી, હાથચાલાકીના ખેલ કતાં એ આ ગામ પેલું ગામ કરે. બાધાઓ આપવાનું શીખી લીધું. રામાપીરનાં, શંકરપાર્વતીનાં, નવ નાથનાં ભજનો લલકારી પાકો થતો ગયો.

એ કહે, ‘મું જાણું નાથ પંથના સઘળા પૂરજા.’ લોકોને એ ભજનમાં રંગે, ચેલા મુંડે, ફરતી જાતન લોકોમાં, ઠરેલી વસતિમાં એમ બધે એના ચેલા, બારે માસ ફરતો રહે ને વચવચમાં રામાપીરના મંદિરે આવતો જતો રહે.

એનો એક નેમ. બોલવું, સાંભળનારને શોધવું. આઘે આઘેના લોકો અહીં આવતા થયા. એ હથેળી વાંચે, ભવિષ્ય ભાખે, લોકો કહે રમજૂનાથને ઝંખણી વિદ્યા આવડે છે, એને રામાપીર પ્રસન્ન છે.

હમણાંનું સરકારે જંગલખાતાના કાયદાનું પાલન કડક કર્યું હતું. જંગલ ખાતું ને પોલીસ મળીને સાપનો ખેલ કરતા મદારીઓને પકડી જેલમાં પૂરવાનું ચાલતું હતું. જીવદયાવાળા એમાં જોસભેર ભળેલા.

એકવાર રમજૂનાથ ગાંધીનગરન પાસેના એક ગામમાં ખેલ બતાવે.

ગાંધીનગરમાં કમિશનરો, ડી.એસ.પી. બધાંની ઑફિસમાં ખેલ બતાવી બધાંને દંગ કરે. પચાસ સો રૂપિયા તો રમત રમતમાં ઢીલા કરાવે.

બપોરી વેળાનો એક ઝાડ તળે ડેરો નાખી પડેલો. ભેગા બીજા મદારીઓ પણ હતા. એક-બે તો બીડીઓના કસ ખેંચતા હતા. એટલામાં જંગલ ખાતાના માણસો, પોલીસ ને જીવદયાવાળા મીતલ ભટ્ટ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

પૂછવા લાગ્યા, ‘એ કરંડિયા ખોલો, એમાં શું છે? સાપ છે? સાપને પકડી ખેલ બતાડવો એ કાયદાની રીતે ગુનો છે. ચાલો બતાવો, આગળ થાઓ. થાણે ચાલો.’

રમજૂનાથ અને બીજા મદારી તો કાંઈ બોલ્યા વગર જોઈ રહ્યા. રમજૂનાથ કહે, ‘શાયેબ, અમે આજના થોડા સાપ નાગ રાખીએ છીએ? આદિવાસી છીએ. ડેરામાં રહીએ. ખેલ બતાડીને પેટ ભરીએ. અમારા હળ બળદિયા આ સાપ જ સે.’

‘એ જે હોય તે. અત્યારે કાયદા બદલાયા એટલે તમને પકડવા પડે, ચાલો. આગળ થાઓ.’

જંગલ ખાતાની ઑફિસ તરફ ચાલવા માંડ્યાં. ઑફિસની આગળ લાકડાનું એક મોટું પાંજરું હતું. એમાં મદારીઓને પૂરી કરંડિયા લઈ લીધા.

‘હવે અંદર રહો.’

કાગળિયાં કરી લઈને ખાતાવાળા તો ઑફિસમાં જઈ બેસી ગયા. મદારીઓ પાંજરામાં સાંકડ માંકડ બેસી ગયા. બૈરાંછોકરાં પેલા ઝાડ તળે બેઠાં રહ્યાં. મોડી સાંજે બૈરાંઓ પાસેના ગામે મદારીઓના ડેરે જઈ કહ્યું કે ચાર મદારીને પાંજરે પૂર્યાને કરંડિયા જપ્ત કર્યા છે. ધારાસભ્ય મંગાજી ચૌહાણને ડેરાવાળા મળ્યા.

‘અમારી મદારી કોમનો શું વાંકગનો સે? અમે પેટ ભરીએ સીએ આ સાપથી. સાપને મારતા નથી. જંગલખાતાવાળા, પોલીસ અને જીવદયાવાળાએ અમારા લોકોને પકડી લીધા સે.’

મંગાજી ચૌહાણને આખી વાત વિચિત્ર લાગી પણ એનું શું કરવું એ સમજાયું નહીં. એમણે જંગલખાતાની ઑફિસે ફોન રણકાવ્યો. જવાબ મળ્યો કે કેસના કાગળો થઈ ગયા છે ને કોર્ટમાં રજૂ થયા પછી જ મદારીઓનો છૂટકારો થશે. ગુનો છે એટલેકોર્ટ કરે તે ખરું. અમે લાચાર છીએ.

એઠલામાં એક છાપાવાળાએ જાણ્યું કે મદારીઓને પૂર્યા છે. એ જંગલખાતાની ઑફિસ આગળ પહોંચ્યો ને પાંદરામાં મદારીઓના ફોટા પાડી ગયા. બીજા દિવસે પેપટમાં સમાચાર આવ્યા કે મદારીઓને વાંદરા પૂરવાના પાંજરે પૂર્યા છે. જીવદયાવાળાનો ઇન્ટરવ્યુ લઈને એ પણ ભેગો છાપ્યો.

આ સમાચાર અમદાવાદના એક સામાજિક કાર્યકરે વાંચ્યા. એ પાંજરે જઈને પહોંચ્યો. જંગલખાતાવાળાને મળ્યો. વચ્ચે શનિ-રવિ આવતા હતા. એટલે કોર્ટમાં સોમવારે જ મદારીઓને રજૂ કરાય ને કોર્ટ કરે તે ખરું. એવું જાણી એ પણ દુઃખી થયો. એણે ‘ગુર્જર સમાચાર’માં મદારીઓની કહાણી છાપી. એણે પોલીસ કમિશનર કેવલકુમારને આખી વાતની રજૂઆત કરી. જંગલખાતાના ડી.એફ.ઓ.ને પણ આ લખી જણાવ્યું કે મદારીભાઈઓને જીવવા માટે સાપ પાળીને ખેલ બતાવવા સિવાય રોજીનો કોઈ આધાર નથી. ભણતર, ઘર, રોજી ન હોય તો મદારી કરે શું? મદારીના અસલી સવાલની કોઈને ખબર નથી.

કેવલકુમાર અને ફોરેસ્ટના ડી.એફ.ઓ.એ વાત કરી. જે તે કાર્યવાહી જલદી કરીનેઆ મદારીઓને પાંજરેથી છોડાવવા કોશિશ કરી. એમાં સોમવારની સાંજ પડી ગઈ.

સોનવારે ન્યાયાધીશે મદારીઓને કોર્ટમાં કહ્યું, ‘તમારે તમારા બચાવમાં કંઈ કહેવાનું હોય તો કહો. વકીલની જરૂર છે?’

રમજૂનાથ કહે, ‘શાયેબ, અમારે શેનો વકીલ રોકવાનો? ખેડૂત ખેતી કરે. શિકારી શિકાર કરે. અમે ભટકતા આદિવાસી કોઈને ત્યાં સાપ નીકળે તો પકડીને એ ઘરવાળાને રાહત આપીએ. સાપને કરંડિયે રાખી એની સેવા કરીએ. ગામેગામ ફરીને છોકરાંને ખેલ બતાડી ાજી કરીએ એમાં કાંઈ ખોટો સે?’

ન્યાયાયાધીશ કહે, ‘એ ન ચાલે. ચાલો તમારો બસો બસો રૂપિયા દંડ. હવેથીસાપ પકડશો નહિ. એવી કબૂલાત પર સહી કરી આપો એ શરતે તમને છટા કરવામાં આવે છે.’

મદારીઓ બસો બસો રૂપિયા ક્યાંથી લાવે?

પાસેના ગામ દહેગામના મદારીઓએ ફાળો કરીને બસો બસો રૂપિયા ચાર મદારીઓ વતી કોર્ટમાં ભર્યા. કબૂલાતનામા પર સહીઓ કરાવીને એમને છોડાવી લાવ્યા.

બે દિવસ પછી હલધરવાસમાં મદારીઓનો મોટો મેળાવડો થયો. મદારી કલ્યાણ સમિતિના બોલાવવાથી સમાજ કલ્યાણ ખાતાના સચિવ અનિલકુમાર મદારીઓમાં આવ્યા.

અનિલકુમારે અઢધો કલાક ભાષણ કર્યું. મદારીઓે વસાવવા જમીન આપવાની વાત કરી. ગ્રામ પંચાયતના ઘરથાળ ફાળવણીના ઠરાવ લાવો તો તરત લોન આપીએ એમ કહ્યું.

રમજૂનાથ કહે, ‘સચિવ સાહેબ, ઘર આપશો પણ પેટ ભરવાનું શું સાધન આવો સો એ તો કહો. આ ચાર દિવસ પહેલાં મને ને બીજા બે ત્રણ મદારીઓને વાંદરાના પાંજરામાં જંગલખાતાવાળાએ પૂરી ઘાલેલા. પૂરાવવામાં જીવદયાવાળાય હતા. ગામમાં અને પંચાયતો ઘરથાળ આપતી નથી. પરતા રહીએ તો નિશાળોમાં સોકરાં કેવી રીતે જાય? આ સાપ ને બાપ બધું મેલી દઈએ. પણ અમને ખાવાપીવાનું અલાવો.’

અનિલકુમાર સાંભળી રહ્યા. ત્યાં ખેડબ્રહ્માના પહાડનાથે અને કઠલાલના જામફળનાથે ઊભા થઈ પોતાની વાત કહેવા માંડી. શું કહેવું? સવાલ તો મૂળનો છે. એમને થયું ‘મદારીનો કોયડો ભારે છે. સમાજકલ્યાણ સચિવે કહ્યું કે સરકારમાં આની સર્વગ્રાહી રજૂઆત કરીએ તો કાંઈ થાય બાકી મારા હાથમાં કાંઈ નથી.’ મેળાવડો વેરાયો.

થોડા દિવસ થયા, રમજૂનાથની છોકરીનો વિવાહ પાવાગઢના એક ડેરામાં કર્યો. મદારીઓમાં એવો રિવાજ કે લગ્ન કરતાં પહેલાં જમાઈ સસરાને ચાર છ મહિના ભીઘ માગીને ખવરાવે. રમજૂનાથનો જમાઈ સસરાને કમાઈ ખવરાવવા એમના ડેરે રહેલો. સવારે સાતેક વાગે ગામની ચોકડી પર ચાની લારીએ ચા પીતો હતો ને પી.એસ.આઈ. ને બે પોલીસવાળા ત્યાં આવી પહોંચ્યા. આગલે દિવસે ગામમાં ચોરી થયેલી. ચોર પકડાયા નહોતા. એ માથાંની શોધમાં હતા. રમજૂનાથના કમાઉ જમાઈ અને એની સાથે નીકળેલા છોકરાને એમ બેને ગળચીએ ઝાલી પોલીસ થાણે લઈ ગયા. પૂછપરછ કરી, ક્યાંના છો? રમજૂનાથનો જમાઈ કહે, ‘પાવાગઢનો સું.’

‘પાવાગઢનો છે તો અહીં કેમ આવ્યો? સાલાઓ ચોરી કરવા ફરો છો? એ જમાદાર આ બે લફંગાઓને પકડી કાગળિયાં કરો. શકમંદમાં એમનાં નામ લખો.’

પોલીસખાતું માને કે ઘરબાર વગરના ખેલ કરી ખાતા, ડેરામાં રહેતા આવા લોકો ચોરીઓ કરે છે. એટલેક્યાંક ચોરી થાય તો નટ, વાદી, વાઘરી, મદારી, બજાણિયા, નાયક એવા સમુદાયોના માથાં ચોપડા પૂરે પાયે કરવા પકડી આણે, થાણે ગોંધી રાખે. મારી ફટકારી બરજબરી ચોરી કબૂલાવે. માર ખાતાં એમાંથી કોઈ મરી જાય તો મામલો થોડો લાંબો થાય. પણ સપડાયો એ તો બેચાર દિવસ થાણાની કોટડીની હવા ખાઈ આવે. એવો ખોટે ખોટો પીલસ ચોપડે ચડેલોફરીવાર આસપાસ ચોરી થાય તો ફરી પકડી લેવાય. એમ વરસોથી ચાલ્યા જ કરે છે.

મદારી કે વાદી, લાલવાદી કે ફૂલવાદી. લાંબી લાકડીના બે છેડે બે ઝોલા. એકમાં કરંડિયો ને બીજામાં ઉઘરાવેલી કણેક, કરંડિયા પર બીન મૂકેલું રહે. પડખે ધરમનો પછેડો. સાથે ઘરનું એક છોકરું જંબુરો થઈને રહે. હરેક મદારી વસતિમાં ફર્યા કરે. કોઈ ભગવાં પહેરે કોઈ કાળાં પહેરે. કોઈ વલી ખાખી ખમીસ. જોવા લોક ભેગું થાય. છોકરાંને ભારે કૌતૂક.

કસબા કે મોટા ગામના છેવાડે તળાવ કે કૂવાની બાજુમાં ડેરા પડેલા હોય. બૈરાં કાળાં લૂગડાં પહેરે. એ જૂદાં માગવા નીકળે. ગાવામાં, ખેલમાં, હાથચાલાકીમાં, જ્યોતિષમાં, હથેળી વાંચવામાં નાનપણથી છોકરાં વળગી ગયાં હોય. રોજના રોટલા નીકળે. બીડી, ચા ને ભજિયાં મળે તો ભયો ભયો. કોઈ ગધેડિયા મદારી, કોઈ જાલમનાથ તો કોઈ અકબરનાથ. સિકંદર ને કલંદર એવાં એવાં ઇતિહાસી નામો ધરીને મૂછે તાલ દેતા, દાઢીએ તેલ લગાડતા ગળે રૂદ્રાક્ષ ફેરવતા, ખેલ, જ્યોતિષ સિવાયની લોક સાથે કોઈ વાત ન કરે,દારૂ ગાંજાના નશે અઘોરી જેવા થઈ ઘૂમે. સાંજે ડેરે જઈને ઠરે.

આ ડેરો અજબનો છે. રાતે ડેરામાં રામાપીરનાં, નાથ પંથનાં, કબૂરનાં ભજનો ગવાય. છોકરાં બીન વગાડે. સાપે રમે, વીંછીને ખભે રાખીને ફરે. ગોરાઓએ આ જોઈને એમને ગેબી ગણ્યા. અંદરખાને કશું રાંધતા હશે. ગોરા વિરુદ્ધ કોઈ યોજના ઘડતા હશે. લોકો વચ્ચે સંદેશા લાવવા-લઈ જવાનું કામ કરતા હશે. એમ ગણીને એમને ગુનેગારોની યાદીમાં સમાવ્યા. એને સવાસો-દોઢસો વરસ થયાં. આવી ગુનેગારીનો સિક્કો વગાડેલી ડેરાવાળી એકસો એકાણું જમાતો દેશમાં છે.

આ ડેરામાં ઝીણા ટાંકે સીવેલી ગોદડી, ખલતા, ઝોળી, પહેરણ, ચોળી ને ચણિયા છે. નાચવાનો દોર છે. પેટ પર પથ્થર ફોડવાનો ઘણ છે. બહુરૂપી થવાના વેશ છે. ડેરો લગાડતાં વાર નહિ. સમી ભોંય પર હાથ ફેરવી દડ ખસેડ્યો, ઉપર ખજૂરની ચટ્ટાઈ ફેલાવી, એના પર સીવેલી ગોદડી નાખી, ઉપર પોટલા ને વાસણ ખડક્યાં, મોટી ગોદડીનો છાંયો કર્યો અને પડાવ થઈ ગયો. લુહારિયા, કાંગસિયા, ગોસાવી, બહુરૂપી એવા અનેક ગામે ગામે, ડેરે ડેરે વર્ષોથી જન્મે છે અને મરે છે.

કોઈ એક ઠેકાણે અઠવાડિયું તો બહુ થઈ ગયું. ડેરો ગબડતો રહે, પવન થઈને. વસતિમાં એ ભમે પણ વસતિનાં લક્ષણ એમાં ન પેસે. વસતિને રાજી કરવાનાં વાનાં ડેરો જામે પણ વસતિ ભેગું ઝાઝું ભળે નહિ. રાંધવાનું સાંજે એકવાર. પથ્થરના ઢેકલે, કાંટા સળગાવી લોઢિયે રોટલા, હાંડલે ચોખા ને પથરે ચટણી કરી છાસ ભેગાં હલાવી હોજરે ગરક કરતો ડેરો ભણતર, ઘર કશામાં ઊતરતો નથી. એને દુનિયાના લોભનો વાયરો અડતો નથી.

ભમી ભમીને ડેરાને થાક ન લાગે? લોક ને સરકાર એના સામું ન જુએ. સાપને ખાતર જેલ જતાં,ને કરેલી ચોરી માટે કેદખાને જતાં, ડેરાને શું શું વીતતું હશે? સંધ્યાકાળે ડેરા આગળ આવીને ગામનાં છોકરાં ઢેકલા પર શેકાતા રોટલા ને ભડભડતા કાંટાને તાકી રહે. એમનાં મા-બાપ એમને રાડ પાડીને સાંજ પડ્યે ઘરમાં ખેંચી પૈસાડે.

દારૂ પીને, ફાડિયું રોટલો ચગળીને ડેરો એ જૂની ગોદડીમાં ઢળી પડે. આસપાસ બેચાર કૂતરા ચોકી કરતા હોય. વાવાઝોડું આવે, પણ ડેરો ન હલે. વસતિને થાય કે આટલા વાવાઝોડામાં, વરસાદમાં, તાપમાં, ટાઢમાં ડેરો કેમ હલતો નથી. એને ભવનું ભેગું નથી કરવું. આજનું, હમણાંનું, અબઘડી પેટ ઠરે એટલું મળ્યું કે કિકિયારીઓ કરે. તરસ્યાં થયા વાવકૂવેથી ચાર પોશ પાણી પેટમાં પડ્યું કે ડેરો ટાઢો હિમ. બે ફાકા ચવાણું ખાધું, આઠદશ કશચૂંગી ફૂંકી ને ઉપરની આસમાની જોતાં ડેરાની આંખ ઊંઘે ઠરડાઈ જાય. મોતી શા તારા એના કોઠે રમે.

ચઢતાં ચઢતાં આસમાન જવું, ખાતાં ખાતાં હાથી જવું, દેવથી, નરકથી ડર્યા કરવું, ભોંયમાં મૂળ ઘાલી ગંધાઈ ઊઠવું એ ડેરાને આવડતું નથી. જ્યાં ઊભાં રહ્યાં, આડાં પડ્યાં, ઊંઘ્યાં એ જમીન ઝટ ખાલી કરવીએ એનો મંતર. પગ ઉખાડતા વાયરામાં મોજથી લાંબા શ્વાસ ખેંચવાનું ડેરાને સહજ છે. આંકડે દોડીને થાકેલી દુનિયા આ ડેરાની રૂમાની વાતો માંડે છે. વણઝારા, ઇરાની, વાદી, સીદી, બન્નીએર, કંઝાર ભાટ, છારા, વાઘરી, નાયક, સલાટ, વીશપડા કંઈ કેટલાંય નામ. અંદરની ચીદ એક જ — ડેરો.

જુગ ફરે છે. એનાં બળ ફરે છે. રૂપ ને રંગ ફરે છે. પણ ફરનારા બદલાતા નથી. એમાં એ જ છે. ફરતાં રહેવાનો, ડેરે રહેવાનો વારસો, બળિયાં રાજને લોક એના મૂળમાં છે. ફરતાંને ઠરવા નહિ દેવાનાં. આ ધરતી ઠરેલાંની છે એમ બળિયાં માને છે.

પણ ધરતી કોઈનાં પગલાં સંઘરતી નથી. વાયરો પગલાંને ભૂંસી નાખે છે. પાણી માર ધપાટીને પગલાંને પી જાય છે. ભોંયકંપ સઘળાના સાંધા ભાંગે છે. પણ ડેરાને શું ખોવાનું? એ પહેરે શું ને પાથરે શું? આસમાન ઓઢે ને આસમાન પાથરે ને માંય તો આસમાન જ આસમાન. ડેરો થવા માંહ્યલું આકાશ જોઈએ. નોંધારા ટકવા સંઘરાની માયા મૂકવી પડે.

રાત ઠરી હોય. ઝીણવટ કરીને રમજૂનાથ મદારીનું અંતરઆબળખાને પૂછે, તું જઈ જઈને કેટલે જશે? અબળખા કાંઈ બોલે નહિ. અંતર એના સામું જોઈ રહે અને જાગી ઊઠે ડેરો. મધરાતે ડેરો જીવતરનું ભણતર થઈને આવે. આવતી કાલની નિશાળ થઈને આવે.

પડાવ

ચોમેર અંધારું હતું. ઝાડવાંથી ભર્યું ભર્યું. વહેતો એક વહેળો. થોડી સપાટ જમીન પર પડાવ. પડાવના દરેક કબીલામાં તાપણું હતું. તાપણા ફરતે બેઠેલાની આંખમાં કાળા કાળામાં તરતગતું તાપણું. આંખોમાંથી ચીકટું અજવાળું તાપણામાં જાય. લટિયાં ઊછળી ઊડે. એકમેક સાથે ઘસાતાં રહે. તતડી ઊઠતાં કદી ટાઢાં ન પડે. ઝાડવાં ધખધખારામાંથી પીળી રાતી કેસરી સોન જાંબલી રૂંછશીખ જ્વાળાઓ ઊંચે જાય નીચે ઊતરે. ભર્યાં સોનાનાં ચમક, તપારા વનતળમાં.

એવું તાપણું.

તાપણા પાસે એ બેઠો હતો. એનો એક હાથ જૂઠો. એણે ચૂંગી સળગાવી. ધૂમાડી ફગફગવી. એના ગાલ ઊંડા પડે ન પડે ને ઊંચકાય. ધુમાડી છોડતા હોઠ કદી લુખા, પાછા ભીના. હાથમાંની ચૂંગી નીચે મૂકીને તાપણાના લાકડાના બળતા મોંને સંકોર્યું. ચૂંગી ભોંય મૂકેલી એ ઢળી પડે નહિ, એમાંથી અંગારો ગબડતો તો નથી ને — એ જોતો રહ્યો. લાકડાએ સરુણ ઠુર્રર્ર કર્યું. જંપી ગયું. લાકડાના બીજા છેડા પર લાકડામાંનો ભેજ તપારા બહાર રસ થઈને ફૂટી આવતો હતો.

એણે હરતા ફરતા હાથની પહેલી આંગળીએ રસ ચોંટાડ્યો. દઝાયું. રસમાં ચીકાશ હતી. એની નજર ત્યાં જ મંડાઈ.

હજુ પરપોટીઓ, જળાશયમાં ઘડો ડૂબતાં સપાટી પર આવે તેવી,નીકળી આવતી હતી. કયા ઠેકાણે ડૂબ્યો એમ પરપોટી પરથી પમાય.

પહેલાં ડુંગરફાડામાં રહેતો હતો ત્યાં ઝૂમખામાં નાચતાં ઉછાળ લાગ્યો હતો. જબરી તાન એના લોહીમાં ફરી વલી હતી. પીંડી અને બાવડાંભેર, ઝાળ ઝાળ રાતના અંધારામાં ફર્યો હતો. ડુંગરના એક એક પ્હાણા, ઉતાર-ચઢાવ, ઝાડ-ઝાંખ, વાંઘા-વળાંગને આંખની વાટથી અંદર લીધાં હતાં.

તાપણામાં લાકડું ઉમેરતાં એની ફાંસ અંગૂઠાની નસ તળે પેઠેલી. ઊંડે સુધી વચમાં. મથી ગયો, પણ આખી ન નીકળી. લટકીને અડધી અંદર ગઈ. ઓસડિયાં કર્યાં પણ વચમાં ન પહોંચ્યાં. ખૂંદેલો ડુંગર પાક્યા જેવો ભારે અંગૂઠો. ફાંસ જઈ મળેલી હાડકામાં.

હાથ જૂઠો પડ્યો.

તાપણાનો શેક, પણ બહેરું તે બહેરું જ.

તાપણાના તપારામાં બહેરું જૂઠું વધારે બહેરું અને જૂઠું થયું. આંખની કીકી અને બાકીના ધોળામાં રંગનો ફેર રહ્યો નહીં.

એણે એ હાથને બીજા હાથથી ઊંચક્યો. છાતી, પીઠ, પેટ, ઢેકા અનેપડખાં વળી વળીને શેક્યાં. એક શેકે ત્યાં બીજું ઠંડુગાર. પગનાં તળિયાં અને માથાટાલકું અળગાં જ લાગ્યાં. પેલો હાથ શેકાય કે ન શેકાય — સરખું જ.

તાપણું સળગતું હતું.

ભફફ દઈને એક મોટું પાંખોવાળું જીવડું તાપણામાં પટકાયું. તાપણું હોલવાયું. ધુમાવા લાગ્યું. જીવડું અંગારામાં ચાંચ મારતું જાય. પાંખો ફફડી, ઊંચી નીચી થઈ તેમ અંગારાનો પથારો પહોળાયો. રૂંવાટી બળ્યાની દુર્ગંધ એના નાકમાં ભરાઈ, બળતા જીવડાને જોી એની આંખો મીંચાઈ ગઈ. જીવડાના પેટ તળે અંગારા ડામ પાડતા ગયા. ચચણાટ સાથે બળતું પાણી. બળતા ગયા નખ અને પગના પંજા. જીવડાની હલચલ અટકી. પાંખો ઠૂંઠ.

ઠૂંઠ હાથવાળાની છાતીના પાંજરામાંતી હવા ઠુસ. કપાળે અનેશરીરે પાણી ફૂટી આવ્યું. બેઠાં બેઠાં જ એ પડાવને બૂમ પાડવા ગયો. ડોક ઊંચી કરવા જતાં ઠૂંઠિયો હાથ હાલ્યો. એક બૂમ પાડી પણ અડધીય ન નીકળી, થોડી અંદર રહી ગઈ. બીજી બૂમ પાડવા ગયો પણ મોં જ ખૂલે અને પવન અંદર જાય અને બહાર આવતો લાગે. ખૂલતા મોંમાં નસો ધોળીરાતી. મોંના ઊંડા ગોખલામાં નાની દીવેટ જેવું લકટકું આઘુંપાછું થાય.

તાપણું.

પાસે બેઠેલી કાયા.

કાયાને અઢેલી બેઠેલું અધારું.

કાયા અને અંધારું બંને એકબીજામાં ભળ્યાં.

છૂટાં પડ્યાં.

ઠૂસ થયેલા ખોળિયામાં એણે થોડો જીવ ભર્યો. આંખોના ડોળા પોપચાં તળે આમ તેમ ફેરવ્યા. ઊંઘમાં એના હોઠ પહોળા થયા. કશું બોલતો ગયો. ગાવા માંડ્યું. ડાગળી ઊડવા લાગી. દીવો આઘા કોબામાં જાય. ઊડી આવે રૂરૂ તાંતણા. કોઈ ઝાડ રસ દૂઝે — હોઠ પર આવતો ગયો ગાણાનો ઢાળ.

ગાણું અટક્યું.

એ હજુ અવાચક હતો.

પડાવના બે જણાએ એની ફરતે આંટા માર્યા. એકે માથાથી પગના અંગૂઠા સુધી બંધ મુઠ્ઠી ફેરવી. બેય જણા ડુંગરની પાર ગયા. ત્યાં એમણે મુઠ્ઠી ખોલી, મોંની ફૂંક મારી. પાછા વળ્યા. બંનેએ ન જોયું ડાબે, જમણે કે પાછળ. આંખ માંડી રાખી સામેની દિશા તરફ જ. કશું બોલી ન દેવાય એ બીકે એમણે પોતાની કાયાની ગાંસડી કરી નાખી. નજરને એક વાટમાં ચલાવતા, પગલાં માંડતા ચાલ્યા. આ આવ્યો પડાવ આ આવ્યો પડાવ.

બે જણમાંથી એકની નજર ઉપરની બાજુ કતરાઈ. જોયું તો — ઊડતો સાથે આવે કાળો તરાપો. નજર નીચી પાડીને એણે બીજા સામે જોયું. બેઉની નજર એક થઈ. બધું એકબીજામાં પહોંચી ગયું. પેલા ઠૂંઠના કાનમૂળિયાં બોલી ઊઠ્યાં. અંધારું પીને વાયરો પ્રવેશ્યો અંગૂઠાથી ને પહોંચ્યો માથામાં. અણીદાર લાકડું ઘોંચીને કાનના પડદા ફાડ્યા હોય એમ થયું. કંઈ સંભળાય નહિ.

પેલા બે જણ પડાવ તરફ આવતા હતા. જેમ એ બે ચાલતા જાય, ઉપર તરાપો ચાલતો જાય. તરાપાની પડછે ઉપર ધોળુંધોળું. એમાં સરતો જાય કાળો તરાપો.

અડોઅડ ચાલતાં એ બે એકબીજાને અથડાઈ પડ્યા. ફરી અથડાઈ ન જવાય એટલે વધારે પાતળા સોટા થઈને ચાલવા માંડ્યા. અથડાવાના અવાજને પાછો ખેંચવા, ભૂંસવા મથ્યા.

પડાવ બંનેની રાહ જોતો હતો. તાપણું વચમાં ને કુંડાળે બેઠો હતો પડાવ. પડાવના ઢીંચણ એક બીજાને અડકતા. ઉભડક બેઠેલા — એક દેહજીવ પેલા બે આવ્યા. પડાવે એમના માટે જગા કરી. એ બે બેઠા.

ઉપર તરતો આવતો તરાપો કુંડાળા પર આવીને થોભ્યો.

ઠૂંઠ અવાચકની ઘરેડી હજુ બોલતી હતી.

પડાવ ઊંઘરેટાયો.

ઉપર તરાપો.

પાછલી રાતમાં હારબંધ પંછી જીવડાં તાપણાંમાં આપી પડ્યાં. અંગારા ઊછળ્યા કે પડાવ જાગી ગયો. ઊછળેલા ઉંગારાથી વખરી સળગવા માંડી. પડાવ ભાગીને આઘો ગયો અને વખરીને બળતી જોઈ રહ્યો. પડાવ પાછો આવ્યો અને બધી રાખને ફંફોસી. હાથ લાગ્યું એક બફાઈ ગયેલું કોળું. તીણા પથ્થરથી એને કાપી ખાધું. પડાવના ગાલ રાતા રાતા થયા.

ઠૂંઠ અવાચક દવડાઈ ગયો હતો. પડાવ એને આઘે જઈને ભંડારી આવ્યો. ઉપર મોટા પથ્થર ગબડાવી ગોઠવ્યા.

તરાપો ઉપર હતો.

પડાવ હવે આઘા ઠેકાણે જઈને પડ્યો.

એકને પંખી જીવડાં તેડી, શેકી ખાવાનું મન થયું. લાંબા પથ્થર પર એણે અંગારો લીધો. એખ હાથની આડશ રાખી. પગનાં કાંસકાંભેર એ ચાલી નીકળ્યો. છેટે જઈને પગનાં પૂરાં તળિયાં પર ચાલ્યો. ઠેકડા મારતો જાય, મલકાતો જાય. દૂર જઈને એણે ખાડામાં અંગારો ઉઘાડો કર્યો. થોડાં લાકડાં વીણી લાવ્યો. તાપણું પેટાવ્યું.

ઊતરી આવ્યું એક પંખી. દબાવી પાડ્યું અને શેકી આકરું કર્યુ. તાપણાની બહાર ઉછાળ્યું. એમાં લાકડું ખોસ્યું. બફાયાની ખાતરી કરવા. સરી આવી માંહ્યલી વરાળ ઊની. ઉપર હથેળી ધરી. હથેળીને ગંધ બાઝી ગઈ. નાક પાસે હથેળી લઈ જઈને સોડમ ખેંચી.

ગરમ ગરમ, શેકાયેલા ગચિયાને એણે હથેળીમાં લીધો. ઉછાળ્યા કર્યો ને ઠંડો પાડ્યો. મોં પાસે લઈ ગયો. અંદર તો ગરમ હતું, તોય બચકાટ્યું, કાપીને વેગળું કરીને જ છોડ્યું. કપાઈને કોળિયો થયેલો ભાગ મમળાવવા માંડ્યો. જીભ, હોઠ લબલબતાં ગયાં. પચપચાટ લાળનો અને કોળિયાને ફરવા સરકી જગા નહિ. મારમાર રેલા, છાંટા, ગલોફાથી નીકળે અને ગરિયાને ટાઢવે. હાઉવાઉ જડબાં દાંત અથડાતા. પરપોટીઓ કોળિયા પર નાચે. કોળિયો ઊનો. આંખમાં પણ ઊતરી આવ્યાં પાણી. ગચિયાને બીજાં બચકાં ભર્યાં ને હરુડ હોજરામાં ઊતારતો ગયો. હથેળી પર ચાટી ગયો. પેટ,છાતી ને માથું ધધક્ ધધક્ ધક્ ધધક્ ધધક્ ધક્ પગ ભોંય પર નહિ. વાંસામાં વીંઝારો થયો. વાંસામાં અંકુર ફૂટવાના બે આછા કડાકા થયા. એણે આંગળીના ટેરવાં વાંસામાં અડાડી જોયાં. બે બાજુ અણીઓ નીકળતી હતી. એની આંગળીઓને ધક્કો લાગ્યો. એનો કોઠો ઝળાંહળાં. પાંખો વધતી ચાલી. એ ઊડ્યો. રાતા ગાલ આંખનાં પાણીથી ભીના થયા પછી સુકાયા. એ ઊડતો જાય, નાચતો જાય. પાંખો વીંઝતો જાય સરુડ સરુડ પાંખો સાંભળીને પડાવ બધો જાગી ગયો, ઉપર તરફ આંખો માંડીને ઊભો. એ ઊડતો ઊડતો તરાપા પર આવ્યો અને તરાપામાં ઓગળી ગયો.

નીચે પડાવ નાચે. ઉપર કાળો તરાપો.

આખો પડાવ ઊડવા માંડ્યો. બધું છલોછલ ભરાઈ ગયું. કિલકારીઓથી. ઊડતો પડાવ છેક તરાપાની હેઠે આવી પહોંચ્યો.

પડાવની પાંખો તરાપાને જઈ અડી.

કિલકારીઓ ઘટી.

પડાવ તરાપામાં ભળી ગયો.

LXXX

બિન્દુ ભટ્ટ

આંતરસેવો

રમ્યાની સ્કૂલરિક્સાને વળાવી લતા ઘરમાં આવી. ટિપાઈ ઉપર નજર પડતાં જ એ બોલી પડી, ‘લો, આજેય વૉટરબૅગ રહી ગઈ.’

પાલવથી ચહેરો લૂછતાં એ સોફા ઉપર બેસી પડી. ‘આ છોકરી કેટલી ભુલકણી છે? બા હતાં ત્યારે તો…’ બબડતાં એને યાદ આવ્યું. સવારે દુકાને જતી વખતે વિનોદે એને બાનો એટલે કે લતાનાં સાસુ તારાબહેનનો કબાટ ખાલી કરવાનું કહ્યું હતું. આવતી કાલે તારાબહેનની બીજી માસિક પુણ્યતિથિ છે. શહેરમાં સત્કર્મ નામનું ટ્રસ્ટ છે. ટ્રસ્ટના લોકો નહીં વપરાતાં, પરંતુ પ્રમાણમાં ચાલે એવાં કપડાં ઉઘરાવે છે અને ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં જઈને દરેકને જરૂરિયાત પ્રમાણે આપે છે. ‘વિનોદ બપોરે જમવા આવે એ પહેલાં આટલું કામ પતાવી લઉં.’ એમ વિચારી લતા ઊઠીને સાસુમાના ઓરડામાં આવી.

ઓરડામાં પેસતાં એણે જોયું. સીસમના કબાટમાં લગાડેલા અરીસે એક ચકલી ચાંચ મારી મારીને પોતાના હરીફને હંફાવવામાં પોતાને જ થકવી રહી હતી. ચકલો હીંચકાના ખાલી પડેલા કડે બેઠો બેઠો આ જોતો હતો. લતાએ કબાટની ચાવી લેવા બાજુની દીવાલની ખીંટી જોઈ. ચાવી ન હતી. તારાબહેનને ઘણી વાર લતાને ચાવી સોંપવા કહેલું પણ એ કહેતી, ‘તમે રાખો ને મારે જોઈશે, ત્યારે માગી લઈશ.’

‘તારે તો ક્યાં કંઈ જરૂર પડે છે?’ સાસુમાના અવાજમાં ઓછું આવ્યાનો ભાવ ઊપસી આવતો.

‘ક્યાં મૂકી હશે? આમ તો અહીં ખીંટીએ જ બા રાખતાં. છેલ્લે દવાખાને જતી વખતે બાએ કપડાંની થેલી તૈયાર કરી હતી. કદાચ એ વખતે કબાટ બંધ કરી ઠાવકી મૂકી હશે. રેઢા ઘરમાં સાવ હાથવગી ચાવી ન રાખે બા.’ લતાએ કબાટ ઉપર પડેલી નાની સૂટકેશ ઉતારીને જોયું તો એમાં માતાજીની ચૂંદડીઓ અને લાલજીના વાઘા હતા.

લેસ, તૂઈ, ઝવેરા, સતારા અને મોતીના ભરતકામમાં લતાની નજર તારાબહેનની આંગળીઓનો કસબ પંપાળતી રહી. એને યાદ આવ્યું, કદાચ મંદિરના પૂજાપાના ખાનામાં ચાવી હશે.

લતા ઓરડાના ખૂણે આથમણી દિશામાં મૂકેલા લાકડાના મંદિર પાસે ગઈ. લાલજીના વાઘા રજોટાયેલા હતા. રમ્યાએ ભગવાનને દૂધ ધરાવ્યું હતું, પણ તુલસીપત્ર ન હતું.

અબીલ ગુલાલના ડબ્બામાં ચાવી હતી. ચાવી લઈ લતા કબાટ પાસે આવી. બેલ્જિયમ, ગ્લાસમાં એનું પ્રતિબિંબ ઝિલાયું. હાથમાં ચાવીના ઝૂડા સામે ઊભેલી લતા. આજે પોતે જ ઊભા કરેલા ગોલ્ડન મિડલને ક્રોસ કરીને આ તરફના સીમાડે આવીને ઊભેલી લતા.

પોતાનું અંગત સામ્રાજ્ય અકબંધ રાખવા એણે સાસુમાના અધિકારક્ષેત્રની સરહદ વગર બોલે નક્કી કરી નાખી હતી. આજ સુધી ઉંબરે ઓળંગી આ તરફ પગ મૂક્યો ન હતો.

પિતા ગુજરી ગયા પછી વિનોદ વતનની દુકાન સમેટી માને શહેરમાં લઈ આવેલો.

માસિયો સરાવ્યાની રાત્રે વિનોદે પોતાનો નિર્ણય લતાને જણાવ્યો હતો. લતાને ખાસ કંઈ કહેવાનું ન હતું. એ લગ્ન પૂર્વે પણ જાણતી જ હતી કે વિનોદ એકનો એક દીકરો છે.

બીજે દિવસે સવારે લતાએ સાસુ પાસે સાથે ચાલવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો એટલું જ નહીં, ભારપૂર્વક કહેલું કે, ‘જો તમે સાથે નહીં આવે તો હું પણ શહેરમાં નહીં જાઉં.’

તારાબહેન લતાને વળગીને નાની બાળકીની જેમ ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડેલાં. એમનાં હીબકાંમાં વૈધવ્યનો વલોપાત તો હતો જ, પણ આવી ગુણિયલ પુત્રવધૂ પામ્યાની ધન્યતા પણ હતી, પરંતુ એક ક્ષણે સાસુને ધીરજ આપતી લતાને ફડક પેઠી કે જો આ લાગણીઓનું પૂર એને અણગમતી દિશામાં તાણી જશે તો? જો પોતે સાવધ નહીં રહે તો પછી આવા પ્રવાહ સામે એનું કાંઈ ચાલશે નહીં, એણે નક્કી કર્યું કે ન તો લચપચતી રોટલી પીરસવી કે ન સાવ કોરી, બે રોટલી ઘસીને ખાખરોટેલી ચોપડવી. ન બહુ નજીક અને ન બહુ દૂર. ગોલ્ડન મિડલ. આજે બે સરહદો વચ્ચેનો એ ઝોન અળપાઈ રહ્યો છે અને બંને સરહદો એકમેકમાં ભળી રહી છે.

લતાના હાથમાં જાણે જોજનનું અંતર કાપીને તાળા સુધી પહોંચ્યા. ખટાક્ અવાજ સાથે તાળામાં ચાવી ફરી અને કબાટ ખૂલ્યો. ખૂલતાંની સાથે જ ઉપરના ઠસોઠસ ભરેલા ખાનામાંથી ધબ્બ કરતું કાંઈક પગ પાસે પડ્યું. હબકીને લતા ખસી ગઈ. થોડી વારે સહેજ નીચા નમીને જોયું તો પોટલી જેવું હતું. ઊંડો શ્વાસ લઈ એ સીધી થઈ. એણે એક નજર કબાટમાં છેક ઉપરથી નીચે સુધી નાખી. તારાબહેનના અંગત જીવનના જુદાં જુદાં પ્રકરણો આ ખાનાંઓમાં થપ્પીઓ બની ગોઠવાઈ ગયાં હતાં. લતાને થયું, આ થંભી ગયેલા સમયને ખસેડવા જતાં તારાબહેનના હોવાની પ્રતીતિ રજ બનીને ચોંટી પડશે તો?

આજે નહીં તો કાલે, જેનો સામનો કરવાનો છે એ ક્ષણને કેટલી હદે ઠેલી શકાશે? લતાએ એકદમ નિર્ણય કરી જ લીધો અને કબાટ ખાલી કરવા માંડ્યો.

ઉપરના ખાનાની વસ્તુઓને અંકોડીનો ટેબલક્લૉથે ચારેય બાજુથી ખોસીને ઢાંકી દીધી હતી. આ બધું તારાબહેનનું ભરત-ગૂંથણ હતું. અહીં લતાની વડસાસુનો પણ ભાતીગળ ભૂતકાળ એક સોયામાં તો ક્યાંક બે સોયામાં પરોવાયેલો હતો. એક ગાંઠ ખેંચો કે એક ટાંકો ઉકેલો અને એ સાથે જ ખેંચાઈ આવે તારાબહેનનાં આણાં, ફેરીઆણાં અને ઝિયાણાંનાં સંભારણાં. લતાના કાનમાં ગુંજી ઊઠ્યો તારાબહેનનો તકિયાકલામ. ‘મારે તો દીકરી ગણો તોય તું અને વહુ ગણોય તોય તું. આ બધું તારું જ છે.’ પરંતુ સાસુમાની હાજરીમાં લતાએ આ બધું ભરતગૂંથણ ઉખાળીને જોવા જેટલોય રસ દેખાડ્યો ન હતો. આજે ગડીઓ ઉકેલાતી જાય અને હીરના દોરની જાણે નવી નવી ભાત ગૂંથાતી આવે છે.

એક વાર રમ્યાએ તારાબહેનના કબાટમાં નાનકડી રેશમી રજાઈ જોઈ જિદ્દ કરેલી.

પણ ‘એ તો તારા પપ્પાના બાળપણની યાદગીરી છે.’ કહી તારાબહેને દેખાય નહીં એમ ઊંડી ઉતારી દીધેલી. રમ્યા તો એ રજાઈને ભૂલી પણ ગઈ. પરંતુ લતાને સતત ડંખતું રહ્યું કે ‘દીકરી દીકરી’. ઝંખતાં સાસુ પણ અંદરથી તો દીકરાની જ રાહ જોતાં હતાં.

અત્યારે એ ગુલાબી રેશમી રજાઈ ખોલતાં એમાં મોટું કથ્થઈ ધાબું દેખાયું. બાળોતિયાંની અવાવરુ ગંધ શ્વાસમાં ભળતાંની સાથે લતા તારાબહેનની મમતાના ખૂણે ખૂણે ફરી વળી.

બેડરૂમની દીવાલ હોય કે પરદા કે પછી પલંગની ચાદર, લતાને આછા રંગો જ ગમે. તારાબહેન નારાયણ સરોવરની જાત્રાએ ગયેલાં ત્યારે અજરખ પ્રિન્ટની ચાદરો અને ઓશીકાનાં ગલેફ લઈ આવેલાં ત્યારે કહેલું, ‘આ તું કહેતી હતી ને કે રમ્યા પલંગ બહુ ખૂંદે છે. તો લે, આ ઘેરા રંગની ચાદરો તમારા માટે લઈ આવી.’

‘હમણાં રાખો તમારા કબાટમાં પછી વાપરીશું.’ લતાનું એ ‘પછી’ ક્યારેય ન આવ્યું.

જૂના ધોતિયામાં વીંટળાયેલા લતાને છાબમાં ચઢાવેલા રેશમી સેલા બદલાયેલી ફૅશનથી નિરાશ અને ફરી આવનારી ફૅશનની આશામાં લતાની રાહ જોતાં હતાં. રોલપ્રેસ કરાવેલી કડકડતી કૉટન સાડીઓ પહેરવાની હિંમત કદાચ હવે લતા કરી શકશે. ટીવીમાં ન્યૂઝરીડરોની નિતનવી હૅન્ડલૂમ સાડીઓ જોઈ તારાબહેન સૂચવતાં ‘લતા, તું આવી બૉર્ડરવાળી સાડીઓ પહેરેને તો બટકી ન લાગે’ એ વખતે તો ‘એ તો બધી કલાકમાં ડૂચો થઈ જાય.’ કહી લતા વાતને ઓળીટોળી નાખતી. પણ મનમાં તો થતું કે તારાબહેન જેવું સરસ સિમિટ્રિકલ ફિગર હોય ને તો પોતે સિન્થેટિકનું તો મસોતું પણ ન કરે.

ફિનાઇલની ગોળી ખાનામાંથી દડી ને લતાનું ધ્યાન કાશ્મીરી શાલ તરફ ખેંચાયું.

લગ્ન પછી ફરવા ગયેલાં ત્યારે વિનોદે શ્રીનગરથી તારાબહેન માટે ખાસ ખરીદેલી. લતાને થયું, આ કોઈકને આપવી હોય તો કામ આવે એવી છે, પરંતુ ફરી ગડી વચ્ચે ફિનાઇલની ગોળી ગોઠવતાં એને લાગ્યું કે આ શાલમાં એકલાં તારાબહેનની યાદગીરી જ ક્યાં છે!

એણે શાલ પાછી મૂકી દીધી!

નીચેનું ખાનું કોઈ સંગ્રહાલય જ દીસતું હતું. ખાનાના ડાબા ખૂણે બ્લૅક ઍન્ડ વ્હાઇટથી માંડીને રંગીન ફોટોગ્રાફ્સના આલબમની નીચે એક માઉન્ટ કરેલો મોટો ફોટો ફ્રેમિંગની રાહ જોતો હતો. લતાએ એને બહાર કાઢ્યો. સફેદ ધોતી, ઝભ્ભો, બંડી અને ટોપી પહેરીને બેઠેલા પતિની પછવાડે ખુરશીની પીઠનો ખૂણો પકડીને ઊભેલાં તારાબહેન. બ્લૅક ઍન્ડ વ્હાઇટમાં પાડેલા ફોટાને થોડોક રંગીન ટચ આપવામાં આવ્યો હતો. રૂપેરી જરી મોતી અને સતારા ભરેલી ઘેરા રંગની સાડીમાં તારાબહેન જાજરમાન લાગતાં હતાં. લતાના હોઠ સહેજ મલકી ઊઠ્યા. સાડીનો પાલવ એવી રીતે ગોઠવાયો હતો કે બ્લાઉઝની કટોરીમાં કરેલું ભરતકામ ઢંકાઈ ના જાય! સાડીની બૉર્ડર જેવું ભરત કળશ આકારના ગળાની સ્ટૅન્ડ પટ્ટી અને સહેજ ખૂલતી ટૂંકી બાય ઉપર હતું. એક વાર એક મહિલા મૅગેઝિનમાં સાડી અને બ્લાઉઝની નવી નવી ફૅશનના ફોટોગ્રાફ્સ જોતાં તારાબહેને કહેલું, ‘લો જુઓ, આ અમારા જમાનાની ફૅશન પાછી આવી.’ એ સાડી — બ્લાઉઝક્યાં ગયાં? લતાને પ્રશ્ન થયો.

આલબમની જોડાજોડ ‘ગરબા, રંગોળી અને વાનગીની ચોપાનિયાં જેવી ચોપડીઓ સાથે એકાદ ફાઇનલ અને પૉર્ટફોલિયા જેવું હતું. ફાઇલમાં વિનોદની સ્કૂલની માર્કશીટ્સ, પ્રમાણપત્રો અને શહેરની હૉસ્ટેલમાંથી લખેલા પત્રો હતા. ઊંડા ઊતરી જવાની બીકે લતા પહેલા પગથિયેથી જ પાછી વળી ગઈ. ફાઇલ બંધ કરી પૉર્ટફોલિયો ઉઘાડ્યો. વતનના ઘરના દસ્તાવેજ સાથે એક ડાયરી હતી. ડાયરીમાં આગળ સગાંવહાલાંનાં સરનામાં અને ફોનનંબર હતા અને પાછળ વિનોદના લગ્નનો હિસાબ હતો. લતાને આજે સમજાયું કે સાસુએ દીકરો પરણાવીને સોનાનું ઘરેણું નહીં, પહેરવાની બાધા શા માટે લીધી હશે!

રાવલગાંવ સ્વીટ્સના પતરાના ડબ્બામાં તારાબહેનના પાંચીકૂકા સાથે અંબાજીના કોરા કંકુની શીશી પડેલી હતી. કાચની અને પ્લાસ્ટિકની રંગીન બંગડીઓ, કાળી હૅરપિન અને ચીપિયા. અંબોડાની જાળી અને બન, જામનગરનો સુરમો ને સળી. લતાને થયું, મેકઅપ બદલાતાં મન ઉપર જે જામઠાં પડે છે એ કેમ તરત કળાતાં નહીં હોય?

ખાનાના જમણા ખૂણે બાટાના બૂટનું એક ખોખું સહેજ ઊંડું મૂકેલું હતું. શું હશે?

તારાબહેનનું કંઈ ખાસ અંગત? ખચકાટ અને ઉત્સુકતા સાથે લતાએ ખોખું ખોલ્યું.

રંગીન બ્લાઉઝની થપ્પી હતી. આ રીતે? લતાએ એક બ્લાઉઝ ઉખાળ્યું. એ બ્લાઉઝ હતું,

છતાં ન હતું. એની બાંયો ખભામાંથી કાપીને ઓટી લીધી હતી. ગળું પણ આગળપાછળ નીચું ઉતારવા માટે કાપ્યું હતું. આ તો બ્રેસિયર હતી. હોમ મેઇડ. એ ઝીણી ઝીણી પટ્ટીઓમાં નાનકડા ગામમાં કરિયાણાનો ધંધો કરતા પતિની સીમિત આવકમાં ઘર-વહેવાર ચલાવતી ગૃહિણીની કોઠાસૂઝને મહેનત પણ ઓટાયેલી હતી. વતન અને શહેરમાં દીકરા માટે ઘરના પાયામાં શું શું નહીં ટિપાયું હોય!

લતા વિમાસતી રહી, શું કરવું? કોને આપવું? શું આપવું? કબાટમાં ગોઠવાયેલી વસ્તુ જાણે આજીવન આમ જ ગોઠવવા બંધાયેલી હતી. કોણ જાણે તારાબહેન કઈ ઘડીએ આવી ચઢે! લતાએ કાંઈક જુદું તારવવાનું માંડી વાળ્યું અને ફટાફટ પાછું ગોઠવવા માંડ્યું.

છેલ્લે ઊભા થતાં એની નજર કબાટ નીચે અડધી સરકી ગયેલી પોટલી પર પડી. પોટલી ખોલતી ખોલતી એ પલંગ પર બેઠી.

રૂપેરી જરી, મોતી અને સતારા ભરેલા રીંગણી રંગના રેશમી સાડી-બ્લાઉઝ હતા.

લતા જે શોધતી હતી એ. સાડીનો પાલવ જમણે ખભે ગોઠવતી એ કબાટ પાસે ગઈ.

બેલ્જિયમ ગ્લાસમાં એનું પ્રતિબિંબ ઝિ લાયું. એ રેશમી પાલવના સ્પર્શે, એની હથેળીઓમાં તારાબહેનનો અંતિમ દિવસનો તરફડાટ સળવળી ઊઠ્યો.

તારાબહેનને હાર્ટઍટેક આવ્યો હતો. જીવનમાં જેણે ક્યારેય ઇન્જેક્શન પણ લીધું ન હતું. એ તારાબહેને ઑક્સિજનની નળી અને ગ્લુકોઝસલાઇન વેઠી લીધાં હતાં, પરંતુ બીજા દિવસે દવાની સાઇડ ઇફેક્ટના કારણે ઝાડા-પેશાબ ઉપર કંટ્રોલ રહ્યો ન હતો.

પહેલી વાર બગડી ગયેલાં કપડાં બદલાવીને ધોવા જતી લતાનો હાથ પકડી એ કરગરી ઊઠેલાં, ‘જો મારે એક દીકરી હોત તો તને આ પાપમાં…’

તારાબહેનના માથે હાથ ફેરવતાં લતાએ કહેલું, ‘કેમ, હું તમારી દીકરી નથી?’ જવાબ સાંભળવા છતાં તારાબહેનની આંખોમાંથી લાચારી ભૂંસાઈ ન હતી. એ આંખો યાદ આવતાં લતાએ તારાબહેનની સાડીથી મોં ઢાંકી દીધું.

થોડી વારે સ્વસ્થ થઈ એણે બ્લાઉઝઉખેળીને જોયું, રૂપેરી ભરત ભરેલી કટોરીઓ છલકાતી હતી. લતાએ ધીરેથી બાંયમાં હાથ નાખ્યો. સહેજ ફિટ હતી અને થયું અંદર આંતરસેવા તો હશે. એક સેવો ખોલી નાખીશ તો… બાંયમાં હાથ નાંખે નાંખે એ સ્ટોરરૂમમાં

ગઈ. સોયદોરો લીધો અને સોફા પર બેસી બ્લાઉઝનો આંતરસેવો ઉકેલવા માંડી.

જાગતું પડ

હવે? કઈ બાજુ જાઉં તો રસ્તો મળે? મેં આજુબાજુ નજર દોડાવી તો લગભગ બધાં ખેતર એકસરખાં જ લાગતાં હતાં. કયું ખેતર વીંધીને અહીં આવી હતી? મેં યાદ કરવા માંડ્યું. મુખ્ય રસ્તો છોડી હું ઢાળ ઊતરીને એક તાજા ખેડેલા ખેતર ભણી વળી હતી. શેઢા પર પગ મૂકતાં મેં જોયું. ખેતરના એક છેડેથી બીજા છેડે ચાલ્યા જતા ચાસની માટી આછા-ઘેરા શેડ્સમાં એક ભાત રચતી હતી. કોઈ રંગોળી રોળાઈ જવાના ખચકાટ સાથે મેં ચાલવા માંડેલું. વચ્ચે વચ્ચે કોઈ મરેલા સુક્કા કરચલા જેવાં પાછલા પાકનાં ડાંઠાં ચત્તાં પડેલાં હતાં. મગફળી, બાજરી, લસણ, ડુંગળીના પાક લઈ લીધા પછી ખેડૂતો પાસે આ ઉનાળાના ભૂખરા, કાચની કરચો જેવા ખૂંચતા દિવસોમાં વરસાદની રાહમાં હરીફરીને એક કામ રહેતું, આ ખેતર ખેડવાનું. આ આછા અંધકારમાં કોઈ ખેતરને જુદું તારવીને રસ્તો શોધવો અઘરો હતો. ક્યાં વળું ડાબે કે જમણે? આગળ જાઉં કે પાછળ? લાગે છે કે ભૂલી પડી છું.

બે દિવસથી ગોપનાથમાં છું. મંદિરનો શાંત અને ભવ્ય વિસ્તાર, નજર સામે ચોવીસે કલાક દરિયો અને નોકરીની વેઠમાંથી છૂટ્યાની હાશ, મન છલોછલ! આજે આખો બપોર ભરતી જોયા કરી. ેક પછી એક ધસી આવતાં મોજાં… સવારમાં સાવ છીછરો ને નિમાણો લાગતો દરિયો ધૂંઆપૂંઆ થતો માથોડું માથોડું ચડી આવતો હતો. એના ફૂંફાડા અને ગતિ એક પળે ખેંચાતા હતાં તો બીજી પળે દૂર હડસેલાતાં હતાં. દરિયાનાં પાણી જોઈ લાગે કે જરૂર આ કોઈ ધૂળધોયો છે. એની દિવસભરની મહેનત સાંજના અજવાળામાં ચમકે. ડૂબતા સૂરજનાં કિરણોમાં મોજાં પર સોનેરી કોર ગૂંથાય અને ફીણ ફીણ થઈ વીખરાય રૂપાની રણઝણતી ઘૂઘરીઓ લાગે છે. આજે આ પ્રકૃતિપ્રેમ ભારે પડી જવાનો. જોને દિવસભરના આટલા સભર અનુભવ પછી ક્યાં જરૂર હતી આ ખેતરોમાં નીકળી પડવાની, હણ હવે કરવું શું?

દિવસ આથમી ગયો છે. મોટા ભાગના ખેડૂતો ઘર તરફ વળી ગયા હશે. કોઈ દેખાય કે સામું મળે તો પૂછું? પણ રસ્તો પૂછતાં એને ખબર પડી જાય કે આ સ્ત્રી એકલી ને વળી અજાણી છે તો? પેલા વાડીવાળાને પૂછી લીધું હોત તો? હુંય ખરીછું. એ દૂર રજકો વાઢતો હતો ત્યાં સુધી કૂવાના થાળા પાસે બેઠી. પાઇપમાં થઈ પડતા પાણીના ધોધમાંથી ઊડતી ઝણની ઠંડક માણતી રહી. જેવો એને આવતો જોયો કે મને અનેક શંકાકુશંકા સાથે પ્રશ્નોની વણજાર આવતી દેખાઈ. ‘ક્યાં રેવા?’ ‘નાતે કેવાં? ‘એકલાં જ છો’ વગેરે. એ કૂવે પહોંચે એ પહેલાં મેં ચાલવા માંડ્યું.

હજી પૂરું અંધારું નથી થયું એટલે મારી આ પેન્સિલ ટૉર્ચનું અજવાળું પણ વીખરાઈ જાય છે. આ વગડો, અને ઉનાળાની ગરમી પછીની આ ઠંડક, આમાં જો કોઈ જીવજંતુની અડફેટે ચઢી જવાય તો? કાલે દીવાદાંટીના કમ્પાઉન્ડમાં જોયેલો સાપ યાદ આવી ગયો. લાંબો કાળો સાપ અને એની ચમકતી, સરકતી ગતિ! હું એને શોધવા તો નથી નીકળીને? તો પછી આ ડર… આ ઢંખાળાં વચ્ચે ચાલતાં જો પગ મચકોડાઈ જાય તો? એક પણ વિચાર સારો નથી આવતો. ના, એવું નથી, જોને આ ચંપલની તૂટું તૂટું આડી પટ્ટી મારા સંશયી મનની પેદાશ છે?

…આ કંઈક કેડી જેવું લાગે છે. ક્યાંક તો પહોંચશે, પણ ક્યાં? કોઈના ઘર, કોઈના અડ્ડા પર? સાંભળ્યું છે ગામડાંમાં દેશી દારૂની ભટ્ઠીઓ આમ ખેતરમાં જ હોય. જે થાય તે. હા, વળી થઈ થઈને શું થવાનું? લાગે છે મારી છાતીમાં પેલા કૂવાનો પમ્પ ફિટ થઈ ગયો છે. એના ભખ્ ભખ્ અવાજ સાથે મારી નજરે હિંદી ફિલ્મોમાં આવતાં બળાત્કારનાં દૃશ્યો તરવરવા લાગે છે. થાય છે કે હસી કાઢું આ ભયને ત્યાં ઝીણી ઘૂઘરી રણકે છે. હું દૂરના વૃક્ષને ઓળખવા મથું છું. પ્રેતાત્માઓ તો મધ્યરાત્રિ પછી જ નીકળે. મને જો હનુમાન ચીલાસી આવડતી હોય તો… હું ધારું છું. પણ ચાલી શકતી નથી. મારા પગ વારેવારે બંધાય છે અને છૂટે છે. લાવ સાડીની પાટલી ખોસી દઉં, પણ મારા ખુલ્લા પગ… ટન્‌ન્… હું આચકા સાથે ખોડાઈ ગઈ. મેં જોયું થોડે દૂર કંઈખ દેરી જેવું છે. હું આવી ત્યારે રસ્તામાં આવું કંઈ આવતું હતું? શું આ પણ કોઈ? ના એવું તો નથી. લાવ જોઉં.

ખટ કરતી દેરીની જાળી ખૂલી અને મંદિરમાંથી ગોઠણભેર એક માણસ બહાર નીકળ્યો. મેં આજુબાજુ નજર દોડાવી. પણ વ્યર્થ. હવે તો ઝુકાવ્યે જ છૂટકો. મેં જોયું, એના લેંઘાની પૂંછે છીગડાં દીધેલાં હતાં. ઉપર ખાખી જેવા રંગનું ખમીસ. એણે હાથ જોડ્યા અને મારી સામું ફરી બૂટમાં પગ નાખ્યો. એનું મારા તરફ ધ્યાન જાય ને એ કંઈપૂછે એ પહેલાં મેં પૂછ્યું, ‘એ ભાઈ, આટલામાં ક્યાંય મોચી હશે?’પગ વાંકોચૂંકો કર્યો અને બૂટમાં પંજો ફિટ કરતાં મારી સામે ધ્યાનથી જોયું. મેં કેડે ખોસેલી સાડીની પાટલી સરખી કરી. આ એકતાલીસમે વર્ષે મારા આમ સભાન થવું ન જોઈએ. નહિતર આ માણસ…

એના બોથલા જેવા અસ્તવ્યસ્ત વાળ, જાડી મૂછ, ખમીસનાં તૂટેલાં બટનમાંથી દેખાતું ફાટેલું ગંજી અને એમાંથી ડોકાતા છાતીના વાળ. એણે નીચે પડેલું ફાળિયું ખભે નાખ્યું. ફાળિયાના છેડે પોટલી જેવું બાંધેલું હતું. બીજા હાથમાં લીધી ડાંગ. ‘જે સતીમા’ કહેતો મને કહે,

‘હાલો.’

જે અધિકારથી એ બોલ્યો, ક્યાં — પૂછવાની મારી હિંમત ન ચાલી. હવે આના સિવાય કોઈ આરોય નથી, પણ એવું કઈ રીતે માની લેવાય? તમને ખબર પણ ન હોય ને તમને કોઈ દોરીને લઈ જાય! હું કાંઈ એનું પાળેલું ઢોર છું? પણ અત્યારે તો… મેં મારા વિચારોને ખાળવા એની સાથે વાતચીત શરૂ કરી.

‘શું નામ તમારું?’

‘બાબ્ભઈ!’

આ માણસ પણ ખરો છે. એણે ન તો વળતો પ્રશ્નકર્યો અન ન તો પાછું વળીને જોયું. આણે તો એ જ રસ્તો લીધો છે જે રસ્તે હું દેરી સુધી આવી હતી. દેખાય છે કેવો? નામ તો ઉજળિયાત જેવું છે, પણ દરહણ! આ એક ગણેશિયાની જે ખોટ છે. બધા પૈસા પર્સમાં લઈ આવવાની શી જરૂર હતી? અને આ ચેન, બંગડી, બુટ્ટી… નક્કી આજ પચ્ચીસથી ત્રીસ હજારની ઊઠશે, પણ એ તો ઠીક, જો બીજું કંઈ… ના, ના એવો તો નથી લાગતો. કંઈ કહેવાય નહિ. માણસની મતિ ક્યારે ફરે? આ રસ્તો ક્યારે પૂરો થશે? અંધારું વધવા માંડ્યું છે.

‘જરાક જાળવીને ઠેકજો. અહીં બાવળની કાંટ્ય છે.’

હાશ, એ કંઈક બોલ્યો’તો ખરો.

‘રહેવાનું ક્યાં?’

‘રેલિયા, અને તમે?’

એક પળ રહી કહ્યું, ‘નંદરબાર.’ આને સાચું ન કહેવાય.

‘ન્યાં કણે ઘણી વાર ખટારામાં હાલતો. ન્યાં ગામના છેડે હસતા પીરની દરગા છે. ભારે હાચ એનું. મને તો પીરનો પરગટ પરચો મળેલો.’

‘એમ? શું થયું હતું?’ એ આગળ બીજું કંઈ પૂછે એ પહેલાં હું બોલી ઊઠી.

‘જાણે થ્યું એવું કે હું ખટારો લઈને જતો’તો મુંબઈ. રાતનો વખત. સુરત વળોટ્યા પછી રોડ વચાળે તંઈ જણ હાથ લાંબો કરીને ઊભા. બે બાયું ને એક જણ. જોયું તો રોડની લાઇડે ફ્યાટ પડેલી. બગડી’તી. ઓલા જણ કે, ‘આ બેનુંને મુંબઈ સુધી લઈ જાવ. મારાથી શેઠની ગાડી રેઢી નંઈ મુકાય.’ બાયું બેય હારા ઘરની લાગે. હવે મારે થ્યું ધરમસંકટ. ઘડીક તો વિચારમાં પડી ગયો. હા પાડું તો જોખમ ને ના પાડું તો માણહાઈ લાજે. આપડે કંઈ ભગવાન નથી. માણહછી. કાંક આડુંઅવળું કહી બેહી તો? ને ના પાડું તો આ મનખા અવતારને કાંઈ અરથ? પછી થ્યું. એયને ગોપનાથબાપા જે કરે ઈ. દોઢ-બે કલાકે પગ છૂટો કરવા હાઇવે પર ગાડી ઊભી રાખી. મારી પહેલાં તો બેય જણિયું નીચે ઊતરી ગઈ. મને ઇમ કે એમનેય જાવું હશે. હું નીચે ઊથરીને ટાંકીએ મોઢું ધોવા ગ્યો ને ઘડીક તો ડઘઈ જ ગ્યો. એક જણની વાંહોવાંહ ઇ બેય બાયું ભાયડાના પેશાબખાનામાં ગઈ. મેં કીધું નક્કી કાંક છે. આ બાયું પાંહે જોખમ છે. મારે તો સાપે છછુંદર ગળ્યા જેવું થ્યું. આગળ રોડપોલીસનું ચેકિંગ આવે તો મારી તો પથારી જ ફરી જાયને? ને અંતરિયાળ મૂકીને જાવુંય કેમ? મેં મનોમન હસતા પીરને સંભાર્યા, આ પાપ ટળે એવું કંઈક કરો.

પીરનું નામ લઈ ગાડી ઇસ્ટાર્ટ કરી. દસેક કિલોમીટર જેટલું હાલી ત્યાં ઓલી ફ્યાટ આવી પૂગી. ગઈ બેય જોગમાયાને લઈને.’

આય જબરો ખેલાડી લાગે છે. અત્યારે આ વાત કરીને મારી પાસે સાચો થવા જાય છે, પણ એમ વિશ્વાસ મૂકે એ બીજા. શી ખબર એ જોગમાયાએ ગઈ કે તને ભગાડ્યો? આટલાં વર્ષ કંઈ એમ જ કાઢ્યાં હશે! હવે બાબ્ભઈ વાતમા મૂડમાં આવતા હતા. સારું હતું. એનો અવાજ મારી દહેશતમાં ઓથ બનીને સાથે ચાલતો હતો. મેં ને પાનો ચઢાવતાં કહ્યું. ‘આ ગોપનાથ બહુ સરસ જગ્યા છે. મંદિરમાં બેઠાં હોઈએ તો લાગે કે આનાય હસાત પીર જેવા પરચા હશે.’

‘અરે સોટકા વાત સાચી. ઈ બઉ સાંતિ. કોઈ વાતના ઉચાટ નંઈ. અને માડી, આ તો જાગતું પડ. તમારામાં જો રામ જાગતો હોય તો જરૂર જવાબ જડે.’

આ માણસ એવો તો નહિ હોય. જોને એણે મને માડી કહ્યું. પણ અહીં તો આવાં સંબોધન સામાન્ય હોય છે. છાપાંમાં નહોતું વાંચ્યું કે સિત્તેર વર્ષની વૃદ્ધા પર… મારા પેટમાં ગોટા વળવા માંડ્યા. મેં મારા ખભા ફરતી સાડી લપેટી લીધી. ગામ ક્યારે આવશે? શું કરું?

‘આ મંદિરના એવા કોઈ ચમત્કાર ખરા?’

‘અરે બોન, મેં નો કીધું, આ તો જાગતું પડ. અહીં એક બાપુ હતા, અમરનાથ બાપુ. બઉ મોટા સિદ્ધ. રોજ સવારે દરિયે જઈ પોતાનું પેટ ચીરીને આંતરડાં ધોવે ને પાછા પેટમાં મૂકે. પછી જ મંદિરમાં પગ મૂકે એવો તો ચોખ્ખો ને પવિતર આત્મા. આજેય રાત-વરત ધોળા નાગરૂપે દેખા દે છે. લોક તો કે છે કે ઘણી વાર ધોળાં લૂગડાંમાં ભેખડુંમાંય ફરે છે. ઇમને તો જીવતા સમાધિ લીધી. પંડે સરગાસન લીધું.’

આપણે ત્યાં સર્વ રૂપે કે જુદા રૂપે દેખનારને અવગતિયા કહેવામાં આવે છે ને આ જોને. પણ આની સાથે તર્ક ન કરાય, જો વીફરે તો?

ત્યાં લાગલો એનો પ્રશ્ન આવ્યો, ‘બેન તમે કેવાં?’

હોઠે તો આવ્યું કોળી પછી થ્યું ના, નંદરબારમાં પકડાતાં બચી છું. જો આમાં એને ખબર પડશે તો…

‘બ્રાહ્મણ.’

‘અરે ભલા માણા. કે’તાં કેમ નથી. આપણે એક નાતનાં. તમે તો મારી બોન કે’વાય.’ ના રે, મારે નથી થવું તારી બેન, ખબરછે આજકાલના ભાઈઓની.

મેં વાતને બીજે વાળતાં પૂછ્યું, ‘આ ફાળિયામાં શું છે?’ દીવા દેખાય છે. આટલામાં જગામ હશે.

‘સીધુંસામાન. અહીં પલાટમાં કથા હતી. અહીં પાંચ ગામની જજમાનવરતી છે. એ આ લો. આ આઈવું અમારું ગામ રેલિયા. ને આ રઈ ઈ નિશાળ.’ એણે ડાંગ ચીંધતાં નિશાળ દેખાડી.

એક ઓસરીએ ચાર ઓરડા. ઝાંપે વીજળીના થાંભલા પર ટમટમતો ધૂંધળો બલ્બ. આ નિશાળના છોકરાઓ નિશાનબાજીની પ્રૅક્ટિસ નથી કરતાલાગતા.

‘કેટલાં ધોરણ છે?’

‘એ સમજોને જાણે સાત ચોપડી સુધી, પણ અહીં છોકરાંવ કરતાં માસ્તરું ઝાઝાં, બેઠાં બેઠાં ચડાવે રાખે ઉપર અને ભણતરને નામે મીંડું.’

ચોકમાં એક પાનના ગલા પર કંઈક વસતિ હતી.

‘એલા મુકલા, મકનો મોચી ક્યાં?’

‘અ તો વિયો ગ્યો.’ મારી સામે ધારીને જોતાં એણે ઉમેર્યું, ‘તે તમારા હાટને બેહી રેતો હશે.’

‘બાબ્ભઈ, તમે મને ગોપનાથનો રોડ દેખાડીદોને, ચાલશે ચંપલ વિના.’

‘અરે બોન, હાલતું હશે એવું? ગામ લગણ આવીને તમે ઘરે ના આવો એવું?’

‘ના, પણ બહુ મોડું થશે.’ મેં અવાજમાં પૂરો રોફ લાવતાં કહ્યું.

‘હોય કંઈ, જાવા જ નો દઉંને. આ જો પણે દેખાય ઈ મારું ઘર.’ કહી એણે તો માંડ્યું ચાલવા. મને સ્તબ્ધ ઊભેલી જોઈ ગલ્લો ખિખિયાટા કાઢવા લાગ્યો. લાલ-લીલા બલ્બના પ્રકાશમાં એમના ચહેરા ખરડાયેલા લાગતા હતા. હવે ચાલ્યા વગર છૂટકો નહોતો.

મેં બાબુભાઈ પાછળ પગ દબાવતાં ચાલવા માંડ્યું. હીજ તો પોણા નવ જેવું થતું હતું. પમ ગામ બિડાઈ ગયું હતું. શેરીમાં ડિમલાઇટન છૂટોછવાયો અજવાશ હતો. અર્ધા થાંભલા બંધ. બંધ ડેલીઓની પેલીપાર ફળિયામાં થતી કોક કોક સંચાર સંભળાતો હતો. ક્યાંક કોઈક બંધાણીની ઉધરસ તો ક્યાંક વાસણ માંજવાનો અવાજ. મને કંઈક રાહત લાગી. બાબુભાઈને ઘેર જઈને કમ કે કમ ઠંડું પાણી તો પીવા મળશે. મેં પૂછ્યું.

‘ઘરે કોણ કોણ છે?’

‘હું એકલો.’

ગરગડી પરથી સરકતી ગાગરની જેમ સરર કરતી હું ઊંડા કૂવામાં ઝીંકાઈ. મેં બહું ફાંફાં માર્યાં. એક તરણુંય દેખાતું નથી.

‘બે વરહ પેલાં ઘરેથી પાછાં થ્યાં. એક છોડી છે નવ વરહની તે મોકલી દીધી બોન પાસે. અહીં કોણ કરે એની જળોજથા. એયને આપણે મસ્તરામ. એકલા જેવો મજો નંઈ.’

મને થયું. ક્યાંકથી પેલી છોકરી દોડતી આવીને ‘બાપા’ કહેતી વળગીપડે એને. પણ આજ તો દી જ ફર્યો છે. એકલી રહેવાનો તો મેં પણ નિર્ણય કર્યો છે. પણ આ હનુમાનને શું? બૂમ પાડું તોય કઈ રીતે! અંદરથી બહાર ધસી આવવા મથતાં આંતરડાંમાં અવાજ અટવાઈ ગયો છે. ના,આ માણશ સાવ એવો જો નહિ જ હોય. જોને એણે આખે રસ્તે મારી સામે જોયું પણ નથી. શું આ એની ચાલબાજી હશે મને ફસાવવાની? પાઠી વળી જાઉં. પેલ્લા ગલ્લાવાળા છોકરાને બોલાવીને કહું? પણ શું કહું? આ માણસ નથી એવું બોલતો કે નથી કંઈ કરતો! એને કહી દઉં કે હું જાઉં! વળી થયું કે એને કેવું લાગશે? હવે તો બાબુભાઈના શબ્દોમાં ગોપનાથબાપા જે કરે ઈ.

‘તમારાં મા-બાપ, ભાઈ-ભાંડુ…’

‘મા-બાપ તો નાનપણમાં જ મરી ગ્યાં. કાકાનો જજમાનવરતીનો ખલતો ઉપાડતાં ઉપાડતાં બે અક્ષર શીખ્યો, કાકી સ્વભાવે શંખણી, પણ એની દીકરી બેઉ સાચવે મને. અટાણે રૂપલીને એણે એને ન્યાંજ મૂકી છે. જરાક મોટો થ્યો, પનરેક વરહનો તે ભાગીને વ્યો ગ્યો અમદાવાદ. ટલ્લા ખાતાં ખાતાં ખટારો હાંકતાં શીખ્યો. કલીનરીય કરી જોઈ ને ગાડીય હાંકી, પણ એમાં કાહટી હઉ. મારગ વચાળે જ જીવવાનું. ઓટલા ને રોટલા વિના બધું નકામું.’

મને હવે ક્યાંય પહોંચવાની ઉતાવળ નહોતી. બાબુભાઈ શેરી પર શેરી ને ખાંચા પર ખાંચા વળ્યે જતા હતા અને હું એમના પ્લાસ્ટિકના ધૂિળયા જોડાના ખબકારે પાછળ પાળછ.

‘પણ તમે ખટારામાંથી આ ગોરપદામાં ક્યાંથી આવી ગયા?’

‘અરે બોન, એનીય એક કહાણી છે. આ તમે ઊતર્યા છો એ ગોપનાથના વિહારધામ માટે પાણા વેણવાની સેવા અમારા શેઠે લીધેલી. અમારા ઇસ્માઇલ શેઠ બાપાને બઉ માને. શ્રાવણ મહિનો ને હું સવારમાં ગ્યો દરિયે નાવા. બામણનો અવતાર ને બાપાના દરબારમાં અપવિતર ખોળિયું લઈને થોડું જવાય. ભાગજોગે હું નાતો’તો ન્યાં એકઘરડા ડોહા આવ્યા. મારા ખભે જનોઈ જોઈને કે’ કે છોકરા બમણ છું? કાકાએ ઘરમેળે ગાયત્રી ભણીને આ ત્રાગડો નાખી દીધો’તો ઇ બોલ્યો. મને ડોહો લઈ ગ્યો રુદ્રીમાં. મને તો પાછું કંઈ આવડે નંઈ. કે’કે હોઠ ફફડાવીને નમો શિવાય નમો શિવાય બોલવાનું ને હું કરું એટલું કરવાનું. તે તારની ઘડીને આજનો દી. ડોહો પોતાની એકની એક દીકરી, ભામણિયું ને આ પાંચ ગામનો ગરાહઆપીને ગ્યા. એયને મજો છે.’

કેવો છે નુગરો? ઘરવાળી ગઈ, છોકરી મોકલી દીધી ને એકલપેટો કરે છે તાગડધિન્ના. એકલા જેવો મજો નંઈ…

છેવટે બાબુભાઈ એક ડેલી પાસે રોકાયા. જેર પર ચઢીને સાંકળ ખોલી. ખુલ્લાં બારણાં હવાને કારણે જોરથી અથડાયાં.

‘હાલ્યાં આવો બોન.’

ધીરે ધીરે આંખ ઉઘાડતાં મેં જોયું. ફળિયામાં ચાંદની પથરાયેલી હતી. દૂરથી બાબુભાઈનો આકાર સ્પષ્ટ દેખાતો હતો. મેં વધસ્તંભ પર માથું મૂકતી હોઉં એમ ફળિયામાં પગ મૂક્યો.

સામે એક ઓસરીને બે ઓરડા. બંને ખાલી સ્ટોપર મારીને બંધ. ડાબે છેડે રસોડું હશે. ફળિયામાં જમણે ખાલી ગમાણ ને સૂનો ખીલો.

‘તમે, બાબુભાઈ તાળાં નથી મારતાં?’

‘અરે બોન, ઇની જરૂર જ નંઈ. અંઈ બઉ સાંતિ! ચોરી નંઈ, જુગાર નંઈ. અને આ ઘરમાંથી લઈ જાનારો લઈ લઈને સું લઈ જાય?’ કહેતાં એ રસોડા તરફ ગયા. મેં ફળિયામાં પડેલો ખાટલો ઢાળ્યો. ત્યાં ‘હડે હડે’ બાબુભાઈનો અવાજ સંભળાયો. રસોડામાંથી કૂતરું નીકળ્યું. એણે ઓસરીમાં આવી શરીર ખેંચી આળસ મરડી. મોં ઉઘાડી કંઈક ઉ અવાજ કર્યો અને જઈને ઓસરીના છેડે ડાળેલા ખાટલામાં લંબાવી દીધું.

‘લે બોન, તમે ન્યાં ફળિયામાં બેઠાં. અહીં ઓસરીમાં—’ બાબુભાઈના હાથમાંથી પાણીનો ગ્લાસલેતાં મેં કહ્યું — ‘ના રે, અહીં સારું છે.’

બાબુભાઈએ મારા હાથમાંથી ગ્લાસ લઈ પાસે પડેલી ધૂળ ખાતી સાઇખલ પર વધેલું પાણી નાખ્યું.

‘તમે સાઇકલ કેમ નથી વાપરતા?’

‘આ ક્યાં આઘું છે? ને જરાક હાલીએ તો બરાબરનો થાક લાગે તે વેલાહાર ઊંઘ આવી જાય. નહિતર પાછો જીવ ઉધામા કર્યા કરે.’ કહેતાં એમણે ઓરડો ઉઘાડ્યો. બૅટરીના આછા અજવાળામાં જોયું. સાવ બારણાં પાસે સ્ટીલનાં થાળીવાટકો પડ્યાં’તાં. બાજરીનો ઢગલો અર્ધો દેખાતો હતો. હાથમાં ને બગલમાં ત્રણચાર નાળિયેર દબાવીને બાબુભાઈ આવ્યા. નાળિયેર સુક્કાં હતાં અને છેડા નાડાછડી બાંધેલી હતી. નાળિયેર વધેરતા જાય ને બોલતા જાય —

‘લીલાં નાળિયેર નથી ઘરમાં. પેલેથી ખબર હોત તો વાડીમાંથી લેતો આત. ગરાગમાંથી લોટ વસ્તુ મળે. વાડીએ જઈને ઊભા રો, એટલી વાર. જોઈએ એટલું બકાલું, જોઈએ એટલું અનાજ. માગો ઈ મળે. કોઈ વાતે કમી નંઈ. બઉ સાંતિ.’

એક નાળિયેરમાંથી માંડ ચાર ટીપાં નીકળ્યાં ને એકમાંથી દૂધ જેવું પાણી. એમને મથતા જોઈ મેં કહ્યું, ‘મને પાણી નથી ભાવતું. ટોપરું ને ગોળ–’ મારું વાક્ય પૂરું થાય એ પહેલાં તો ‘બોલતાં કેમ નથી’ કહી એ ઊભા થયા. એક થાળીમાં તાજી મગફળી ને જજમાન સીધામાં આપેને એટલે. વળી મારે કોણ અવેરે? ઈ હતી તારે બધું વેવસ્થિક. અનાજ, બકાલું, વાસણ-કૂસણ, લૂગડું-લત્તાં બધું ઠેકાણે પાડે. છોડી માટે સાચવતીય જાય. પણહવે તો કોણ ખાનાર ને કોણ વાપરનાર? એમ કરો આ મગફળી થેલીમાં લેતાં જજો. શેકીને ખાવાની મજા આવશે.’

‘પણ અહીં ક્યાં…’ બાબુભાઈ કાંઈ સાંભળતા નહોતા એ તો બસ આપવાના જ મૂડમાં હતા. લાગે કે હું ખાઉં છું અને એનો સ્વાદ એ લે છે. માણસ આ હદે એકલો હોઈ શકે?

‘તમે બીજાં લગ્ નકેમ નથી કરી લેતા?’

‘બોન, તારા જેવા ઘણું કે.’ એક વાર જગામાં અમદાવાદના જાત્રાળુ આઈવા’તા તે સીરનામું લઈ ગ્યા. કે’કે ઘરઘઈણું કરાવી દેસું. પણ પછી કાંઈ વાવડ નથી. ને મૂળ વાત તો એ કે આવા ઉજડમાં થઈને મરવા કોણ આવે?

‘ના રે, તમારે શું તૂટો છે. તમારા જોગું કોક મળી જાય.’

‘બોન, મારા નસીબમાં જ નંઈ. બાકી હતી તો સાક્ષાત્ લખમી. એના પરતાપે ઓટલો ને રોટલો બેય મળ્યા. પણ ઉપરાઉપરી કહવાડમાં બચાડી ધોવાઈ જઈ. છેલી છોડી તોપેટમાં જ મરી જઈ ને માનેય લેતી જઈ. મરે હૈયે હમાણી પણ ભાગમાં નો હમાણી.’ કહી બાબુભાઈએ બીજો ઓરડો ખોલ્યો.

મને થયું કે મારો બીજો ખભો પણ નમવા લાગ્યો છે. થાકીને ફસડાઈ પડું એ પહેલાં— ‘ચાલો ત્યારે’ કહેતાં હું ઊભી થઈ ગઈ.

‘ઊભી રે, બોન, એમ નો જવાય.’ પાસે આવીને કહે, ‘બેટરી કર તો. લે આ ચંપલ પેરી જો. તને થઈ રે’શે.’

કોઈ બાર વર્ષની બાળકીનું માપ હતું. મને થયું હું એમની કોટે વળગીને રડી પડીશ. આંસુ ખાળતાં હું બોલી — ‘હાલો.’

(‘ઇન્ડિયા ટુડે’ માર્ચ-એપ્રિલ ૧૯૯૬માંથી)

LXXXI

પારુલ રાઠોડ

વિપર્યાસ

ઑફિસેથી આવીને થોડી વાર આરામ કરી તે હીંચકા પર બેઠી. આ તેનો નિત્યક્રમ હતો. હળવાશભરી આ ક્ષણોમાં સૂર્યાસ્ત અને ચંદ્રોદયની લીલાને તે રસપૂર્વક જોયા કરતી. દોડાદોડી કરતાં બાળકો જેવા આ સાંધ્યરંગો, ગુલમ્બોર શો રતુંબડો થઈ ડૂબી જતો સૂરજ, રાતરાણીની સુગંધ લઈને આવતો ચંદ્ર, ઘેરાતા જતા અંધકારમાં તારકગણ શાં ચમકતાં મધુમાલતીનાં ફૂલો, રોજ માની જેમ તેના પર વહાલથી હાથ ફેરવતાં શીતળ ચંદ્રકિરણો — કોણ જાણે કેમ પણ આજે આ બધું તેને અકળાવતું હતું.

ઘરમાં તેણે નજર ફેરવી. આ ઘરને તેણે પોતાની પસંદગીથી ગોઠવ્યું હતું. કહો કે સજાવ્યું હતું. સામે ફ્લાવરવાઝમાં તાજાં પઘમઘતાં રજનીગંધા-ફૂલો. ખૂણામાં શો-કેસમાં ગોઠવાયેલાં પુસ્તકો. તેની પાસે જ એની મનપસંદ રોકિંગ ચૅર, કૅસેટપ્લેટર, ટી.વી., તેના અતિપ્રિય સાથીદાર શો, ઘેર મિસ્ત્રી બેસાડીને પોતે ડિઝાઈન આપીને બનાવરાવેલો હીંચકો, ઑફિસેથી આવીને રવીન્દ્ર સંગીત કે પંડિત જસરાજને સાંભળતાં સાંભળતાં હીંચકો પર બેસી તે આકાશના બદલાતા રંગોને જોયા કરતી. ખીલતી આવતી મધુમાલતી અને રાતરાણી, મોગરો અને જૂઈની સુગંધના દરિયાની છાલકમાં તે ભીંજાતી અને ઑફિસનો બધો જ થાક ઓળંગીને ક્યાંય વહી જતો. એની સવાર હંમેશાં તાજાં ખેલેલાં મોગરાનાં ફૂલ જેવી ઊગતી. સવારે તે વાંચતી અને િચ્છા થાય તો ડાયરીમાં કશુંક ટપકાવતી. પહેલી નજરે જ મનમાં વસી જાય એવું આ ઘર તેણે વર્ષોથી સેવેલી ઝંખના મુજબ વસાવ્યું હતું. આમેય એને પહેલેથી વિશિષ્ટથી સહેજ પણ ઓછું-ઊણું ફાવ્યું નથી. એટલે જ જીવનના ધોરી રાજમાર્ગને છોડી તે દોડી આવીહતી આ કેડી પર. ફૂડ કૉર્પોરેશન ઑફ ઇન્ડિયામાં તે વાઇસ ચેરપર્સન હતી. ઘર અને બહાર બધે જ તેનું એકચક્રી સામ્રાજ્ય હતું. બધા જ તેનો પડ્યો બોલ ઝીલતાં અથવા કહો કે ઝીલવા તૈયાર રહેતાં. ‘ગુડ મૉર્નિંગ’, ‘મોર્નિંગ’ કહેતી તે ઑફિસમાં પ્રવેશતી અને ‘કુલકર્ણી’, આ ફાઇલ સાંજ સુધીમાં તૈયાર થઈ જવી જોઈએ, યસ, મેડમ, મારી ઍર-ટિકિટ આવી ગઈ? યસ મેડમ, વિશાલ ફૂડ કંપની વિશે આપણે માહિતી મંગાવી હતી તેની આ ફાઇલ છે. સરસ, ગુજરાતની બધી જ ફૂડ કંપનીઓને આ આવેદનપત્ર મોકલી આપો, યસ મેડમ… સ્વતંત્ર રહેતી હોવા છતાં ઘરમાં પણ તેને પૂછ્યા વિના મહત્ત્વના નિર્ણયો ન લેવાત. માનસીબહેનને પૂછી જુઓ, એ કહે એમ કરો. જ્યારે લોપાને ત્યાં તો…

લોપા, મારું નાહવાનું પાણી મૂક્યું? લોપા, મારો ટુવાલ ક્યાં? મમ્મી, મારી હોમવર્કની નોટ ખોવાઈ છે. હવે હું સ્કૂલે કેમ જાઉં? હજી ચા નથી બનાવી? તને ખબર તો છે કે મારે નવ વાગ્યે પહોંચી જવાનું હોય છે, મમ્મી… જો આ અપુડો મને મારે છે… મારીશ, મારીશ, જા, મારી પેન્સિલ કેમ લઈ લીધી?… શ્રુતિના રડવાનો અવાજ. લોપા, જો આ બંને કેમ ઝગડે છે? હું ઘરમાં હોઉં એટલી ઘડીય તું એને શાંત રાખી શકતી નથી! ને મારું ઘડિયાળ આપ તો જલદી! મારે મોડું થાય છે. પપ્પા, મારી નોટબુક લાવવાની છે. મમ્મીને કહેજે બેટા, એ લાવી આપશે… ભઈલો નહીં, પહેલાં હું નાઈશ. ના, આ ફ્રોક નથી પહેરવું. એને ઇસ્ત્રી નથી… આટલી ટેણકીને વળી, ઇસ્ત્રીવાળાં કપડાં જોઈએ છે, અપૂર્વે શ્રુતિની ચડીવી જીભડો કાઢ્યો. શ્રુતિએ સામો જીભડો કાઢ્યો અને બંને ફરી મારામારી પર આવી જાય તે પહેલાં લોપાએ છૂટાં પાડ્યાં, તૈયાર કર્યાં અને સ્કૂલરિક્ષા આવતાં વિદાય કર્યાં.

માનસી તો સ્તબ્ધ બનીને જોઈ રહી. ક્યાં પેલી મોગરાના ફૂલ જેવી સવાર અને ક્યાં અહીં ઘડીક વિવેક ને ઘડીક અપૂર્વ-શ્રુતિ પાછળ દોડાદોડી કરતી હલોપા. શ્વાસ પણ લેવાનો સમય નથી તેની પાસે.

‘શું કરું માનુ, ત્રણેયનો સમય એકસાથે અને કોઈનેય કશું જાતે લેવાની ટેવ નહીં. તું હીંચક પર બેસી છાપું વાંચ ત્યાં હું આ બધું ગોઠવી દઉં. તારે ચા પીવી છે ફરીવાર? તો બનાવી આપું.’

‘હા, પીવી તો છે. પણ તું બધું ગોઠવ. હું કાંઈ તારો વિવેક-અપુ નથી કે કશું જાતે કરી ન શકું. ચા તો હું બનાવીશ અને આફમે બંને નિરાંતે બેસીને વાતો કરતાં રેલિશ કરતાં પીશું. ઓ કે?’

‘મારાં એવાં ભાગ્ય ક્યાંથી? પણ માનુ, તને ચા બનાવતાં આવડે છે?’

‘હા લોપાજી, મને માત્ર ચા જ નહીં, રસોઈ પણ આવડે છે. કોઈના હાથની ચા અને રસોઈ મને નથી ગમતાં. એ બંને મને મારાં જ ટેસ્ટનાં જોઈએ. આ લોપા, આ રીતે તો તું બધાંને પરાધીન કરી દે છે. જાણે તારા વિના કોઈને ચાલે જ નહીં, અપુ-શ્રુતિ તો બરાબર પણ વિવેક પોતાની વસ્તુ જાતે લઈ ન લે?’

‘એ બધાં બધું જાતે જ લઈ લે તો પછી મારે શું કરવાનું? માનસી, આ બધાંની સોઈ-સગવડો સાચવવી, પૂરી પાડવી એ જ તો મારું જીવન છે. જેની સાથે પ્રેમની જોડાઈ છું એમનાં આ બધાં નાનાં-મોટાં કામ કરવાનો આનંદ આવે છે મને.’

*

હા, વિવેક સાથે પ્રેમલગ્ન કર્યાં હતાં તેણે. વાંકડિયા વાળવાળા, શાંત ઓછાબોલા આ યુવાનને જોઈને પહેલી વાર તેણે અનુભવ્યું હતું કે આ જ છે એ નાવિક, જે પાર ઉતારશે તેની નૈયાને, અને પોતાનું પરિચિત, વહાલસોયું વિશ્વ છોડીને, વિવેકનો હાથ પકડીને તે નર્યાં અપરિચિત જગતમાં પ્રવેશી હતી, પૂર્ણ શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસથી. પાણીના રેલાની જેમ વહી ગયાં હતાં દસ વર્ષ. પહેલાં અપૂર્વ અને પછી શ્રુતિ. બે સુંદર બાળકોની મા હતી તે. વિધાતાની અંજલિમાંથી ટપકી પડેલા અમૃતબિંદુ સમું આ સુખ, માનસી શું જાણે એના સ્વાદને? કશાય કોલાહલ વગર, સિતારના શાંત સૂરોની અનુગૂંજ જેમ વહેતા ા જીવનનો લગીરેય અનુભવ એને ક્યાં છે? એનું જીવન એટલે તો એકાકીપણું, ટેન્શન અશાંતિ, દોડધામ…

એ ક્ષણે જ તેની સામે તરવરી ઊઠ્યો માનસીનો આત્મવિશ્વાસથી છલકતો ચહેરો. આંખોમાં બુદ્ધિની આભા. આગામી વર્ષોમાં ઊભી થનારી ખાદ્યાન્નની તંગીને કેમ પહોંચી વળાશે? એ પ્રશ્નની વિચારણા માટેની મિટિંગમાં આવેલી માનસીને મળવા તે ગઈત્યારે તેણે જોયું તો પૂરી તન્મયતા અને એકાગ્રતાથી માનસી પોતાનો મુદ્દો સમજાવી રહી હતી. એને સાંભળી રહેલા બધા ઑફિસર્સ જાણે ક્લાસ રૂમમાં બેઠા હોય એટલી શાંતિથી તેને સાંભળતા હતા. તેનું વક્તવ્ય પૂરું થયું અને પ્રશ્નો પુછાયા ત્યારે પણ કેટલી સ્વસ્થતાથી એકએક કરીને બધાના જવાબ આપ્યા હતા માનુસીએ. અને પછી તો અભિનંદનની વર્ષા વચ્ચે, કોઈની સાથે હાથ મિલાવતી તો કોઈને ગરદન ઝુકાવીને સ્મિત આપતી માનસી આખરે તેની પાસે આવી પહોંચી હતી. ‘બોલ, મને તારે ઘેર ક્યારે લઈ જાય છે?’, ‘અત્યારે જ’ લોપાએ ઉમળકાથી કહ્યું હતું ‘પણ તને પાછી નહીં જવા દઉં, મારે ઘેર એક અઠવાડિયું તો રોકાવું જ પડશે.’ માનસી રોકાઈ હતી પણ માત્ર એક દિવસ, અને આ ચોવીસ કલાકમાં તો જાણે દસેય દિશાઓમાંથી વાદળો ગડગડાટ કરતાં ધસી આવ્યાં હતાં. અપૂર્વ અને શ્રુતિ તો પૂર્વજન્મની ઓળખાણ હોય તેમતેને વળગી પડ્યાં હતાં અને વિવેક પણ…

એકવાર તેણે વિવેકને નોકરી કરવા વિશે કહ્યું હતું. વિવેક પ્રેમભર્યા અવાજે તેની આંખોમાં જોઈને કહ્યું હતું. ‘જો લોપા, હું માનું છું કે નોકરી કરતી સ્ત્રી ઘર ન સાચવી શકે. એ ઘર અને ઑફિસ વચ્ચે વહેંચાઈ જાય. રહેંસાઈ જાય. અને મારે મારા આ નાજુક ફૂલને એમ કરમાઈ જવા નથી દેવું. હું છું ને પછી તારે શી ચિંતા છે?’ સારું લાગ્યું હતું લોપાને. બગીચાનાં મખમલી ફૂલોની જેમ વિવેકે તેની આજુબાજુ રચેલી મહેંદીની વાડમાં તે સુરક્ષિત હતી. એ જ વિવેક આજે માનસી સાથે ચર્ચાકરે છે સ્ત્રીની સ્વતંત્રતા ને સ્વાધીનતા વિશે, એના બિઝનેસ અને રાજકારણમાં સંકળાવા વિશે, સાહિત્ય વિશે. ખડક પરથી પડતા ધોધની જેમ વહે છે વાતોનો અવિરત પ્રવાહ. લોપાને લાગ્યું કે તે તણાઈ જશે. એક એક ઈંટ ખસતી જાય ચે અને… ત્યાં જ માનસીની બૂમે તેને બચાવી લીધી. ‘ઓ રસોડાનાં રાણી, હવે બહાર પધારો જરા…’

હા, એ રાણી જ હતી; ભલે રસોડાની. વિવેકને સરસ જમવાનો અને મિત્રોને જમાડવાનો શોખ. વળી, તેને હોટલમાં જમવાનું ન ગમે. એટલે લોપાએ સાઉથ ઇન્ડિયન, પંજાબી, ચાઇનિઝ બધી જ ડિશીઝ બનાવતાં શીખી લીધી હતી. વિવેક તેની રસોઈની પ્રશંસા કરતાં થાકતો નહીં, લોપા ખુશખુશાલ થઈ જતી. ક્યારેક ઢોંસા-ઇડલી, ક્યારેક ચાઇનિધ તો ક્યારેક વળી, ટ્રેડિશન સ્ટાઇલથી કેળનાં પાન પરનું ભારતીય ભોજન. વિવેકની ઇચ્છા મુજબ લોપા આનંદપૂર્વક બધું જ બનાવતી. ભાભી, તમે જો હોટલ ખોલો તો આ શહેરની બધી જ હોટલ બંધ થઈ જાય… મારે તમારી પાસે ચાઇનિઝ શીખવા તો આવવું જ પડશે… મિત્રો અને મિત્રપત્નીઓના આ શબ્દો સાંભળીને વિવેક એવી રીતે લોપા સામે જોતો કે લોપાને લાગતું. આખુંય આકાશ એની હથેળીમાં છે. વળી, વિવેકને લોપા વિના એક ક્ષણ ન ચાલે. તેને ન જુએ તો આકુળ-વ્યાકુળ થઈ જાય. પડોશીે ત્યાં દસ મિનિટ વાતો કરતી બેઠી હોય ત્યાં વિવેકનું તેડું આવે, ‘હું ઘરમાં હોઉં ત્યારે તારે ક્યાંય નહીં જવાનું.’ ઊંડા સંતોષ અને સંયત ગર્વથી લોપા આ સાંભળીને મલકતી. આ બધું યાદ આવતાં તેના ચહેરા પર મલકાટ વ્યાપી ગયો હતો. તેણે વિચાર્યું કે માનસીને તે સંભળાવશે ઊડતાં રંગીન પતંગિયાં જેવી દાંપત્યપળોની આ સુખભરી વાર્તા. એ સંતોષ અને ગર્વથી છલોછલ થતી લોપા માનસીે પ્રશ્ન પૂછી બેઠી હતી. ‘તેં લગ્ન કેમ ન કર્યાં, માનુ?’

ખડખડાટ હસી દઈને માનસીએ જવાબ આપ્યો હતો, ‘તારી જેમ કોઈની સાથે પ્રેમ ન થયો માટે.’

*

એવું તો નહોતું કે કોઈની અથાગ — ઊંડી આંખોની જળજળ ચમકે તેને આકર્ષી નહતી કે પછી એનું હૃદય પણ દોલાયમાન થઈને ઝંકૃત થયું જ ન હતું. પણ એ જે રીતે કોઈ વિરલ ક્ષણે સધાયેલા લક્ષ્ય તરફ, તેની દિશામાં ગતિભેર આગળ વધી રહી હતી તેમાં પેલું હૃદયનું દોલાયમાન થવું અને આંખોનું અતલ ઊંડાણને… ને… એવું બધું તણખલાંની જેમ ક્યાંય ઊડી ગયું હતું. અને પચી તો તેની સાથે કદમ — બદમ તાલ મિલાવીને ચાલી શકે — જીવી શકે, હાથ લંબાવીને એનો માર્ગ રોકી શકે — એનું કોઈ જીવનમાં પ્રવેશ્યું જ ક્યાં હતું? કેટલાંય પગલાં પાછળ રહી ગયાં હતાં અને પાછું વાળીને જોવાનો તો સમય જ ક્યાં હતો માનસી પાસે? હા, એ એકલી હતી પણ એખલવાયી ન હતી. તેનું એકાંત, તેની એકલતા તેને વધુ ને વધુ સમૃદ્ધ કર્યે જતાં હતાં, પહાડના જે શિખરે તેણે પગ મૂક્યો હતો તેની ઊંચાઈ, ભવ્યતા અને વિશાળતાનો પણ એક નશો હતો. વિશાળ અવકાશમાં સાગના વૃક્ષની જેમ ઊંચે ને ઊંચે ચડ્યે જતી તેની દૃષ્ટિ, પેલાં પાછળ રહી ગયેલાં ભરચક વનોનાં વૃક્ષોને છેક નીચે ક્યાં છોડી આવીતેની એને ક્યાં જાણ હતી?

સાંજે ફરવા જતાં માનસીએ નવા — નિરાળા જ રૂપનો અનુભવ કર્યો. વિવેક — લોપા, અપૂર્વ અને શ્રુતિ — પહેલી નજરે જોતાં એક સાધારણ એવા પરિવારની પહેલાં ક્યારેય સાંભળી, સાંભળી તો શું, જાણીય ન હતી એવી સિમ્ફનીએ માનસીને તરબતર કરી દીધી હતી, એક હાથમાં અપુ અને બીજા હાથમાં શ્રુતને લઈને દોડતાં વિવેકને તે જોઈ રહી હતી. એ ત્રણેયને જોતી લોપાના ચહેરા પર લાલ ગુલાબની ભરી ભરી રતાશ હતી. આછા આસમાની રંગની ભોંય અને સફેદ રેશમી હીરથી ભરેલી કિનારીવાળી સાડી લોપાએ પહેરી હતી. સેંથીમાં આછોતરું કંકુ ને ગળામાં મંગળસૂત્ર. ‘વિવેકને ગમે છે’ — લોપાએ માનસીની નજર નોંધતા કહ્યું હતું.

‘અને તને?’ માનસી તીવ્ર સ્વરે પૂછી બેઠી.

‘વિવેકને ગમે એ બધું મને ગમે. પણ માનુ, તું ક્યારેય સાડી નથી પહેરતી?’

‘સાવ એવું નહીં. ક્યારેક પહેરી પણ લઉં. પણ સાડી સાથે ચાંદલો, બંગડી,ચેન વગેરે વગેરે જોઈએ જ એવું કશું નહીં. લોપા, આ બધાંને મેં જિંદગીમાં ક્યારેય મહત્ત્વ આપ્યું નથી. પણ આજે તું સાચ્ચે જ આ સાડીમાં શોભે છે.’

‘સાડી તો તને આ સરસ લાગે. તેં આજે પહેરી હોત તો!’

‘ના રે ના, મને તો મારો પંજાબી ડ્રેસ જ મુબારક. સાડી એ ખરેખર તો અવૈજ્ઞાનિક અને સ્ત્રીઓ માટે એકદમ પ્રતિકૂળ ડ્રેસ છે. ન બસમાં ચઢતાં ફાવે, ન સ્કૂટર ચલાવતાં ફાવે અને સાડી પહેરીને રસોઈ તો કરાય જ કેવી રીતે? વળી, આજે તો આપણે ચોપાટી પર જવાનાં છીએ, સમુદ્રનાં મોજાં સાથે ઊછળવાનો આનંદ તું સાડીમાં તો માણી જ કેવી રીતે શકે?’

‘પણ હું તો કાંઠે રેતીમાં જ બેસીશ. વિવેકને હું એમ સમુદ્રમાં ભીંજાઉં તે નથી ગમતું.’

*

અને દૂર રેતીમાં બેસીને લોપાએ દરિયાનાં મોજાં સાથે ઊછળતાં — કૂદતાં વિવેક, અપૂર્વ, શ્રુતિ અને માનસીને જોયાં કર્યાં હતાં. એકવાર તો માનસી તેને ખેંચી લાવી હતી દરિયા પાસે પણ વિવેકની ક્ષણાર્ધમાં બદલાયેલી આંખો જોઈ લોપાએ પોતાનો હાથ સેરવી લીધો હતો અને એક અસીમ અવકાશમાં…

એ નહોતી ઇચ્છતી તો ચહેરા પરના ખીલની જેમ એ સ્મરણ ઊપસી આવ્યું તેના મન-ચક્ષુ સાેમ. મિત્રપત્નીઓ સાથે છૂટથી મજાક-મશ્કરી કરતો વિવેક લોપા કોઈની સાથે સહેજ પણ છૂટથી બોલે એ સહન કરી શકતો નહીં, તેના આ સ્વભાવને જાણતી એણે પોતાની આસપાસ એક આવરણ રચી દીધું હતું. પણ એક વાર વિવેકના જન્મદિવસની રાત્રિએ એની અંદર રહેલી ઉન્મુક્ત સ્ત્રી પ્રચંડ વેગથી વિવેક તરફ ધસી ગઈ હતી. પણ વિવેકની આંખોમાંના પ્રશ્નાર્થ અને મૂંગો અણગમો જોઈને એ ઓટના દરિયાની જેમ દૂર ફંગોળાઈ ગઈ હતી. એ પછી દિવસો સુધી પોતે…

પવનની આછી લહેર અડતાં હોલવાતી ધૂણી પ્રજળી ઊઠે એમ જ છતું થઈ ગયું હતું તેની સામે એક સાવ અનાવૃત કારમું સત્ય. આજ સુધી એણે જે કાંઈ કર્યું હતું તે બધું માત્ર વિવેક માટે. એને કેન્દ્રબિંદુ બનાવી એક નાનકડા વર્તુળમાં તે દસ દસ વર્ષોથી ઘૂમતી રહી હતી. જીવનની શ્રેષ્ઠ પળો આ જ છે અને વિશ્વની સૌથી સુખી સ્ત્રી પોતે જ છે, એવું માનતી અને ક્વચિત્ મનાવતી રહી હતી. આજે સાવ અચાનક, એક નાની એવી ઘટના પછી, પોતે પણ ધાર્યું હોત તો શું માનસી જેવી ન બની શકત — એ પ્રશ્ને વીજળીની જેમ એના ચિદાકાશને ઊભું ચીરી નાખ્યું. એવું નહોતું કે માનસી લોપા કરતાં વધારે હોશિયાર હતી. લગભગ બંને આગળ પાછળ જ રહ્યાં હતાં. વક્તૃત્વસ્પર્ધામાં તો લોપા જ પહેલી હોય અને માનસી એના પછી તરત. આજે તો માનસી એનાથી એટલી બધી આગળ છે કે… માનસીએ તેને કહ્યું હતું, ‘યાદ છે લોપા, કૉલેજના મેદાનમાં અમલતાસના ઘટાદાર વૃક્ષની નીચે ઊભાં રહીને આપણે ભવિષ્યનાં સ્વપ્નો જોતાં ત્યારે તું કહેતીઃ ‘હું ખૂબ ખૂબ ભણીને વિદ્વાન અધ્યાપક બનીશ. દેશના યુવાનોનું ભાવિ ઘડીશ…’

લોપાએ જોરથી માથું હલાવ્યું. આમ માથું હલાવતાંની સાથે જ પાકેલા બોરની જેમ બધા જ વિચારો ખરી જાય તો કેટલું સારું? પણ ના, તે તો ડૂબી રહી હતી ઊંડે ને ઊંડે, કશોક આધાર મળે તે માટે તેણે ચારેકોર ફાંફાં માર્યાં… તો વિવેક એના ધંધામાં રોકાયેલો હતો. અપૂર્વ મિત્રો અને ક્રિકેટ રમવા ગયો હતો, શ્રુતિ એની રૂમમાં નૃત્યની પ્રેક્ટિસ કરી રહી હતી.

તેને થયુંઃ જેને ધૂપછાંવ રંગની નવપલ્લવિત મહેંદીની વાડ માનતી હતી તે નરી કાંટાળા તારની વાડ તો નથી ને? તો અહીં સાચું શું છે આ… આ… વિવેક — અપુ — શ્રુતિથી રચાયેલો હૂંફાળો માળો કે પેલું, અસીમ ઉડ્ડયન માટે નિમંત્રિત કરતું નિરવધિ આકાશ?

માનસીએ આકાશ સામે જોયું. ઘડીપળ એ નાનાં નાનાં મદનિયાં શાં વાદળોથી ગોરંભાતું હતું તોવળતી પળે પાદળોનું એ દળકટક વિખેરાવા પણ લાગતું હતું.

લોપાના હર્યાભર્યા સંસાર વિશે વિચારતાં જ તેને અપુ અને શ્રુતિ યાદ આવ્યાં. માની બહેનપણી તે માસી, કહીને કેવાં તેની આગળપાછળ વીંટળાઈ વળ્યાં હતાં. લોપાએ કહ્યું કે મારી બહેનપણી આવવીને છે એ વાત પહેલાં તો એ માનતાં જ ન હતાં. મમ્મીને કે કાંઈ બહેનપણી હોય? સવારે તેને જોઈ શ્રુતિ વિસ્ફારિત આંખે તેને તાકી રહી હતી. બાપ રે, આવડાં મોટાં બહેનપણી! લોપાની સાડીનો પાલવ ઓઢીને સંતાયેલી શ્રુતિને જોઈને તેને આપોઆપ વહાલ ઊભરાઈ આવ્યું હતું અને શ્રુતિને ઊંચકી લીધી હતી. પછી તો અપૂર્વ પણ આવીને ઊભો રહ્યો હતો. એના હાથમાંનું બેટ લઈને માનસીએ લેઈટ કટ મારવા કર્યું એ જોઈને કહે, માસી, મારી સાથે રમશો? બોલો, હું તમને એક ઓરમાં બેવાર આઉટ કરી દઉં તો! મારવી છે શરત? પણ શ્રુતિ એના પહેલા પરિચયનો હક જતો કરે એમ ન હતી. કહેઃ માસી, મારી ડ્રોઇંગબિક જુઓ। મેં ગોયરો કરેલી ગર્લ દોરી છે. ના, પહેલાં તારી નહીં, પહેલાં મારી. હું તો આજે માસી પાસે જ સૂઈશ. માસી, મને તો બધી જ પોએમ આવડે છે, શ્રુતિને કશું જ નથી આવડતું. જા, જા, જૂઠાડા, જો. મને પોએમ આવડે છેઃ ‘વન ટુ, પિક અપ ધ શૂ’… આજે તો હું માસી પાસે જ તૈયાર થવાની. અને બાલસુલભ એ તોફાનમસ્તીના પૂરમાં અપૂર્વ અને શ્રુતિ સાથે એમના જેવડાં ને જેવાં બની જવાની એ ક્ષણો. એને લાગ્યું કે વસંત સાવ અણધારી — અચાનક આવી ચડી છે ને જાણે બગીચાનાં બધાં જ ફૂલો એકસાથે એને માટે ખીલી ગયાં છે. બધાં જ પંખીઓ ટહુકી રહ્યાં છે એકસાથે એને માટે ખીલી ગયાં છે. બધાં જ પંખીો ટહુકી રહ્યાં છે એકસાથે. આ ટહુકારને પોતાનો કરી લેવાની, સુગંધના એ ઊછળતા દરિયાને પોતામાં સમાવી લેવાની એક ટીસ જાગી ઊંડે… ઊંડે એના લગભગ થીજી ગયેલા અંતરતમમાં…

તેણે હીંચકાને ઠેસ મારી. હીંચકો જોરથી ચાલવા લાગ્યો. આકાશ સામે જોયું. આકાશ આખુંય ગોરંભાયું હતું. ઝૂલતા હીંકચા પરથી તે એકદમ જ કૂદકો મારીને ઊતરી ગઈ. પળભર એમ જ ઊભી રહી. પછી ડગલું દેતાં પગ ઊંચકાયો ને ડ્રેસિંગ ટેબલની દિશામાં વળ્યો. અવશપણે એણે એની સૌથી ગમતી, સાંત વાયલેટ કિનખાબમાં ઝીણી કાશ્મીરી ભરતની કિનારીવાળી સાડી પહેરી, લાંબા વાળનો અંબોડો વાળ્યો. બરાબર ચોકસાઈપૂર્વક બે નેણની મધ્યમાં શ્યામ ગુલાલનો ચાંદલો કર્યો. કંકુવાળી આંગળી લૂછવાનું કપડું શોધવાને બદલે દર્પણમાં જોતાં જોતાં જ સેંથા તરફ વળી. આછોતરા શ્યામગુલાલ કંકુભર્યા અપરિચિત જણાતા પોતાના સેંથા તરફ એ જોઈ રહી!

(‘પરબ’ ૧૯૯૮માંથી)

LXXXII

સુમન્ત રાવલ

ખોયડું

પ્રાણગઢમાં પ્રવેશો એટલે પહેલાં તૂટી ગયેલો દરવાજો આવે, દરવાજાના ફક્ત ખીલા રહ્યા છે. કાટ ખાઈ ગયેલા અને વળી ગયેલા, પથ્થરનું ચણતર અને તેના પરનું શિલ્પ કદાચ તમને ઘડી-બે ઘડી રોકી રાખે. પણ હવે તો તેય તૂટીફૂટી ગયું છે. નૃત્યાંગનાની અદાથી ઊભેલી, પથ્થરમાંથી કંડારાયેલી મૂર્તિઓ પણ હવે ઠેર ઠેર તૂટી ગઈ છે. તેના પર ચોમાસાના વરસાદને કારણે લીલ બાઝી ગઈ છે અને ફૂગ ચડી ગઈ છે. હા, એક જમાનો હશે જ્યારે તે નિયમિત સાફ થતી હશે. તેને જુદા જુદા રંગોથી રંગવામાં આવતી હશે… પણ હવે એ જમાનો નથી. ગામમાં એક રસ્તો સીધો જાય છે. રસ્તો ઊબડખાબડ છે. આ મુખ્ય રસ્તો છે. રસ્તામાં વચ્ચે ચબૂતરો આવે છે, બજાર આવે છે, અંગ્રેજ જમાનાની ‘ઈસ્કૂલો’ આવે છે. અને એક ચોકમાં એક ખખડધજ મકાન આવે છે. કહેવાય છે કે અહીં અંગ્રેજનું થાણું હતું. થાનદાર બેસતા. અત્યારના મામલતદાર કરતાં વિશાળ સત્તાઓ હતી. ગામલોકો તેને થાનદારની કોઠી કહેતા. બહારના ભાગમાં કચેરી અને પાછળ નિવાસસ્થાન. ઘોડાનો એક બિસ્માર તબેલો પણ છે. હવે તો નાનાં છોકરાંઓ ત્યાં જાજરૂ જવા બેસે છે. મોડી રાતે સ્ત્રીઓ પણ અંધારાનો લાભ લઈ લઘુશંકા કરી આવે છે.

થાનદાર માટે અહીં સવાર-સાંજ કુર્નિસ બજાવાતી. બે ઘોડાની બગી રહેતી. બજાર વચ્ચે કોઈ થાનદાર બગીમાં બેસી નીકળતા ત્યારે આસપાસની દુકાનોમાંથી વેપારીઓ નીચે ઊતરી ઝૂકી ઝૂકી સલામો કરતા હતા. થાનદાર કચેરીમાં બેસતા ત્યારે હવા નાખવાના પંખાની દોરી એક ગુલામ ખેંચ્યા કરતો, ક્યારેક ક્યારેક પાેસની ક્લબમાં ખાણીપીણીનો ‘પરોગરામ’ પણ થઈ જતો. મોડી રાત સુધી જલસો ચાલતો. અંગ્રેજ મેમો તેના હસબન્ડના ગળામાં હાથ ભરાવી નાચતી, સંગીતની તર્જ હવામાં વહેતી, મોડી રાત સુધી હાહાહીહી થતું રહેતું. ત્યારે?

હા, ત્યારે ત્યાં પાસેના મકાનમાં જટાશંકર મહાશંકર જોશીની આંખનાં ‘તેવર’ અધ્ધર ચડી જતાં. તે મોટેથી હરિઓમ્ હરિઓમ્ બોલવા લાગતાઃ કળિયુગ-ઘોર કળિયુગ… તે ધારે તો થાનદારના બાપને પણ ખખડાવી શકે તેમ હતા. અસલ બ્રાહ્મણનું ખોળિયું હતું. ફક્ત પ્રાણગઢમાં જ નહિ, આજુબાજુનાં વીસ ગામના લોકો તેમની પાસે હાથ જોડીને ઊભા રહેતા. તેમનું એક તૈલચિત્ર ગામની શાળામાં દીવાલ પર લટકાવ્યું છે. તેના પર પણ હવે ધૂળ ચડી ગઈ છે. કહેવાય છે કે આ શાળા બાંધવા માટે તેમણે કુલ ખરચાની અડધોઅડધ રકમ આપી હતી. પણ ત્યારની આ વાત અલગ હતી. ત્યારે તો વૈદ્ય જટાશંકર મહાશંકરને ઘેર ઘી-દૂધની નદીઓ વહેતી હતી. સમૃદ્ધિ સલામ કરતી હતી. આબરૂ આંગણામાં આળોટતી હતી. તેમનો ફોટો જોતાં આજના વિદ્યાર્થી પણ ‘તાજુબ’ થઈ જાય છે. આવું વિશાળ કપાળ, આવો પડછંદ દેહ, એંશી વર્ષની ઉંમરે આટલું તેજ. આટલી ખુમારી… મૂછોના આવા વીંછી જેવા આંકડા… આંખોમાં અમાપ શાંતિ… તેને જોઈને ભલભલા ખેરખાંઓને ઝૂકી જવું પડે તેમાં જરાય શંકા નહીં. વિશાળ ભાલપ્રદેશ, ભાલમાં ત્રિપુંડ અને પાછળ લાંબી શિખા… ગુસ્સે થાય ત્યારે સિંહની જણક તેમના ગળામાંથી નીકળતી હશે તેમ જોનારને સ્વાભાવિક લાગે.

બરાબર ચોકમાં જ તેનું ખોરડું, જોકે પ્રાણગઢના લોકો ખોરડાને ‘ખોયડું’ કહે છે. ગોરભાનું ખોયડું એટલે બસ વાત જ નો થાય? વીઘો એકનું લાંબું ફળિયું, ફળિયાની વચમાં તુલસીક્યારો. એક તરફ ગાયો-ભેંસો બાંધવાનું ગમાણિયું, અને બીજી તરફ ગોરભાની પૂજાની ઓરડી. પૂજાની ઓરડીમાં આગળ પોતીકું દવાખાનું. સામે ઊંચી ઓસરી, ઓસરીની દીવાલે કૃષ્ણલીલાના, રામલીલાના ફોટાઓની હારમાળા. આજુબાજુમાં બે મોટા ઓરડા, ફળિયામાં ઘેઘૂર લીમડો અને ઘણીવાર તો સાંજે ગોરભા લીમડા નીચે ખાટલામાં લંબાયેલા નજરે પડે, ફક્ત ધોતલીભેર. કોઈ બીમાર આવે તો નાનકડું ભાષણ પણ આપે કે લીમડા નીચેની હવા ખુલ્લા ડિલે લેવી જોઈએ એમ ચરકસંહિતામાં લખ્યું છે. સમજ્યો કાના! ફક્ત આહાર નહીં, વિહાર પણ યોગ્ય હોવા જોઈએ.

પાંચ વાગ્યે વૈદ્યરાજ જાગી જાય. સવારમાં ઠંડા પાણીએ સ્નાન કરવા નદીએ જાય. ત્યાંથી ચાલતા આવે. પૂજાપાઠ કરે. તેમના મંત્રોગ્ચાર સાથે ટોકરીનું ટણણણ સાંભળીને આડોશી-પાડોશીઓ આંખ ચોળે અને બગાસાં ખાય… ઊઠો, છ વાગી ગયા, ગોરભા તો નાહીધોઈને તૈયાર થઈ ગયા, જ્યારે આપણે ‘આળસુના પીર’ હજુ ઊંઘીએ છીએ… પછી ગાયો-ભેંસો દો’વાય, દૂધ થાય, માખણ ઊતરે, છાશ થાય, ગામનાં પચાસ ટકા કુટુંબોને ગોરભાનું ‘ખોયડું’ છાશ પૂરી પાડતું. દસ વાગે એટલે ઘેરથી માબાપ છોકરાને લોટો આપી તગેડી મૂકે, જો ગોરભાના ઘેર છાશ થઈ ગઈ હશે. માથે આંટીઆળી પાઘડી મૂકી ગોરભા બહાર નીકળે ત્યારે શેરીના છોકરા-છોકરી બારણાની પાછળ લપાઈ જાય, કોઈની ‘દેન’ નથી કે આડાં ઊતરે… કારણ કે ગોરભા રસ્તામાં જ પૂછેઃ લ્યા કોનો દીકરો?

કાના મેરનો! સામો જવાબ આપે.

ભણવા નથી જતો?

ના. અગર ડચકારો કરે.

ગોરભા કાન પકડે, ચાલ દફતર લઈ લે… ભણ્યા વગરના જીવતરમાં શું ટાંડી મૂકવી છે.

હાલ આગળ થા, અને છેક નિશાળ સુધી મૂકવા જાય, ઉપરથી માસ્તરને ‘ખાસ કેસ’ તરીકે સોંપતા આવે. જો જો હોં માસ્તર… આ છટકવો ના જોઈએ.

પ્રાણગઢમાં ગોરભાનું ખોયડું એટલે જીવતું ખોયડું. રાત-દી ગમે ત્યારે ત્યાં જ્ઞાનની, આરોગ્યની વાતો થતી જ હોય. નવરા પડે એટલે લીમડા નીચે ખાટલો ઢાળી બેસે અને આવનાર તેમની સામે નીચે બેસી જાય. ગોરભા અલકમલકની વાતો કરે, થોડાક મોકળા મને હસાવે પણ ખરા… ગોરભાને ત્રણ દીકરા જયંતી, બળદેવ અને કેશવ. છેલ્લી એક દીકરી ગૌરી.

પ્રાણગઢમાં તે જમાનામાં મૅટ્રિકની પરીક્ષા એટલે ઘણું કહેવાતું. તેનું ભણતર પણ શહેરમાં અને પરીક્ષા પણ શહેરમાં લેવાતી. પ્રાણગઢમાં સૌથી પહેલી મૅટ્રિકની પરીક્ષા ગોરભાના જયંતીએ પાસ કરી. તે દિવસે ગોરભાએ પેંડા વહેંચેલા, જયંતીને કાંડા-ઘડિયાળ પણ અપાવેલી. એ વખતે તો કાંડા-ઘડિયાળ પૈસાદારના છોકરા જ પહેરતા. બાકી સમય જોવો હોય તો લોકો ટાવરમાં જ જોઈ લેતા. હા, પ્રાણગઢનો મુખ્ય રસ્તો પૂરો થતાં ત્યાં મંદિરની પાસે એક ટાવર પણ બંધાવેલું. અંગ્રેજની કોઈ મેમ મરી ગયેલી તેની યાદમાં અંગ્રેજે બંધાવેલું. તેના પર તેનું નામ પણ કોતરેલું. હણ હવે તો તે નામ વંચાતું નથી અને ટાવર પણ ખોટો સમય બતાવે છે. તેનું મશીન બંધ પડ્યું છે. તે સમું કરવાની કોઈને સૂઝ નથી, એવું જૂનું અને પુરાણું મશીન છે. ગામમાં વરઘોડો નીકળતો ત્યારે ગોરભાને થાનદાર બાજુમાં બેસાડતા. ક્યારેક દશેરા જેવા પ્રસંગે ઘોડા ખેલાવવાનો કાર્યક્રમ થતો, ત્યારે બહારથી કેસરી સાફા બાંધીને રજપૂત રાજાઓ આવતા. આ રાજાઓ ગોરભાના પગમાં પડતા પણ વૃદ્ધોએ નજરે જોયા હતા. ‘ભૂદેવ આશીર્વાદ આપો.’ કહી તેમની ચરણરજ પણ લેતા.

ગોરભાના ઘરમાં પણ રાજાઓએ આપેલી ભેટસોગાદો હજી હમણાં સુધી હતી. અસલ ચાંદીની પાનદાની, ચાંદીની થૂંકદાની, જર્મનસિલ્વરનાં કપ-રકાબીના બે સેટ, હાર્મોનિયમ, થાળીવાજું-પટારામાં આ બધું પડેલું હતું. કેશવ ક્યારેક ક્યારેક આ બદો અસબાબ બહાર કાઢતો. બળદેવ શહેરની કૉલેજમાં ખૂબ ભણ્યો, ગ્રેજ્યુએટ થયો. પ્રાણગઢના લોકોને ખબર નહોતી કે ગ્રેજ્યુએટ એટલે શું? તેમણે તો છાપામાં છપાયેલો તેનો ફોટો જોયો હતો અને ક્યારેક એકબીજા બજારમાં મળી જતા ત્યારે વાતો કરતા કે ગોરભાનો છોકરો ગોરભાનું નામ કાઢશે, મોટો ‘બાલિસ્ટર’ બનશે. કેશવે ડૉક્ટરી લાઇન લીધી.

સમય વીતતો ગયો, જમાનો કરવટ બદલતો રહ્યો, દીવાવના રંગ ઊખડતા રહ્યા અને લીમડાનાં પાંદડાં ખરતાં રહ્યાં. યુનિયન જેક ઊતરી ગયો અને ત્રિરંગો લહેરાવા લાગ્યો. ગોરભાની આંખે ઝાંખપ આવી ગઈ. પણ મોતૈયો નહોતો. ઘી-દૂધ ખાધેલું, નિયમિતતા જાળવેલી તેથી શરીરની તંદુરસ્તી અકબંધ રહી હતી.

ત્રણેય પુત્રોનાં લગ્ન પણ થઈ ગયાં. આગલું ધમધમવા લાગ્યું. તેમના ખોળામાં પૌત્રો રમવા લાગ્યા. ગાયોનાં વાછરડાં કૂદાકૂદ કરવા લાગ્યાં. વહુઓ જાતે દૂધમાથી દહીં બનાવતી હતી. ગાયો દો’તી હતી. એક ભરતી આવી, મોજાંઓએ ઘુઘવાટ કર્યો, ગોરભાની જાહોજલાલીની હેલી ચડી. બાળકોની કિકિયારીઓ, રહેંટના અવાજો, ગાયોનો ભાંભરવાનો અવાજ… આખું પ્રાણગઢ જાણે આ એક ખોયડાના પ્રતાપે જ જીવતું હતું.

અંગ્રેજ સરકાર ગઈ અને જમાનો બદલાઈ ગયો, પણ જમાનાની તાસીર પારખવા એ ન રોકાયા. નાની ગૌરીના હાથ પીા કરવા જ એ રોકાયા હોય તેમ હાથ પીળા કરીને એ ચાલી નીકળ્યા. ત્રણેય છોકરા પણ શહેરમાં ચાલ્યા ગયા. એક શિક્ષક બન્યો, ટ્યુશનના રવાડે ચડી ગયો. બીજાએ વકીલાત કરી. ત્રીજાએ ડૉક્ટરી કરી… પૈસો આવતો ગયો… તેમ ભુલાતું ગયું કે પ્રાણગઢ નામનું એક ગામ છે. ત્યાં આપણું એક ઘર પણ છે…

ચોમાસાના ભારે વરસાદે જીવાલોના પોપડા ઉખાડી નાખ્યા. પહોળા ફળિયામાં જાતજાતનું ઘાસ ઊગી નીકળ્યું. લીમડાના મૂળમાં તિરાડો પડી ગઈ અને તેમાં પાટલા ઘો રહેવા લાગી. ફળિયામાં સાપના રાફડા બાઝી ગયા. સમય જતાં દીવાલનો એક ખૂણો પડી ગયો. બુઢ્ઢા ત્યાં પેશાબ કરવા બેસી જતા.

વર્ષો પસાર થતાં ગયાં, તેમ પ્રાણગઢ પણ પલટો લેતું ગયું. વૈદ જટાશંકર મહાશંકરના ખોરડાના પડી ગયેલા ખૂણામાં લોકેએ હાજતે જવાનું શરૂ કર્યું. ક્યારેક તો તેનાથી આગળ વધીને પણ દુરુપયોગ થવા લાગ્યો. કૂતરાંઓ બખોલ ગાળીને પડ્યાં રહેતાં હતાં. લોકો પસાર થતાં ત્યારે તે ખંડિયેર તરફજોતાં પણ ગભરાતાં કે રખે ને તેમાં ભૂત બેઠું હોય. લોકો તેના તરફ નજર નાખ્યા વિના ઝડપથી પસાર થઈ જતાં. ગ્રામપંચાયતના સરપંચે મોટા દીકરા જયંતીને પત્ર લખ્યો કે આ ખંડિયેરનો ઝડપથી નિકાલ કરો તો સારું… ખોરડાનાં નળિયાં ઊડી ગયાં હતાં અને ચોરલફંગાને છુપાઈ રહેવાનું સાધવ બની ગયું હતું. હવે તો બધી દીવાલો ધરાશાયી થઈ ગઈ હતી. લીમડો પણ બિહામણો અને ખોડો ભાસતો હતો.

ખોરડાના કરા પડી ગયા હતા તેથી અંદર લોકો સહેલાઈથી આવ-જા કરતા હતા. પણ બારણું અકબંધ ઊભું હતું અને તેના પર કાટ ખાધેલું બંધ તાળું લટકતું હતું. લોકો હસી પડતાંઃ આ જોયું કૌતુક! ખાળે ડૂચા અને દરવાજા મોકળા તે આનું નામ!

મોટા દીકરાનો સરપંચ ઉપર કાગળ આવ્યો કે મકાનનો બારોબાર સોદો થઈ ગયો છે. હવે તેના પર અમારો અધિકાર નથી. અમે અઠવાડિયા પહેલાં જ દસ્તાવેજ કરી લીધો છે. લોકોમાં વાત પ્રસરી ગઈ. કોમે આવું ભૂતિયું મકાન લીધું હશે? એક વખત જમાનો હતો, હવે તો કેવળ ગોરભાના નિસાસા સિવાય કશું નથી. લોકો પણ તેને જોઈને નિસાસા નાખવા લાગ્યા. વૃદ્ધ પુરુષો ત્યાં નીકળતા અને છાજલી કરીને જોતા… અરેરે કેવું બની ગયું! અમે તો સાક્ષી છીએ આ ‘ખોયડાના…’ પ્રાણગઢમાં પુછાય તેવું આ એક ખોરડું હતું… એટલું બબડી લાકડીના ટેકે ટેકે આગળ વધી જતા, જાણે વધારે ઊભા રહેવાથી ચક્કર આવી ન જતા હોય! થોડી દિવસો પછી તો મશીન દ્વારા કાટમાળ ખસેડવાની કાર્યવાહી ચાલુ થઈ ગઈ. ઘરડા લોકો આંસુ લૂછી રહ્યા હતા. કેવું ઘર હતું અને કેવું વેરણછેરણ થઈ ગયું… કોઈનું ઘર કદી તૂટશો… વગેરે વગેરે. થોડા દિવસોમાં સંપૂર્ણ કાટમાળ ખસેડી લેવાયો અને ગોગલ્સધારી સાહેબે આવી મજૂરોને સમજાવ્યા, ખોદકામ શરૂ થઈ ગયું. હવે લોકોને ખ્યાલ આવ્યો કે પાયા નંખાઈ રહ્યા હતા, કદાચ ગોરભાના છોકરા બંગલો બનાવી રહ્યા હોય… કેમ ન કરે! આખરે બાપીકું ગામ છે. યાદ તો આવે જ ને… અહીં તેઓ નાનેથી મોટા થયા છે…

કામ ઝડપથી ચાલ્યું. બે માસના તો એક નાનકડું મકાન બંધાઈ ગયું… વહેલી સવારે લોકો હાજતે જવા નીકળ્યા તયારે તે બધા મકાન પાસે જમા થઈ ગયા. મકાન પર એક બોર્ડ લટકતું હતું. જેમાં ઝાંખા ઝાંખા લીલા અક્ષરે લખેલું હતુંઃ ઘર બાંધનારી મંડળી.

(‘મૃતોપદેશ’માંથી)

લાયન-શૉ

મારા ડ્રોઇંગરૂમમાં ચાર મોટી બારીઓ છે. ચારેય બારીઓ પર આછા બ્લ્યુ રંગના પડદાઓ છે. દીવાલ પર ફક્ત એક તસવીર છે. તસવીરને હું નીરખી રહું છું. વર્ષોની ટેવ છે. તસવીર ઓઇલ પેઇન્ટેડ છે. પણ છતાં તે દર વખતે જ્યારે જોઉં ત્યારે નવી જ લાગે છે. આમ તસવીરમાં કશી નવીનતા નથી, પરંતુ મારે માટે એમાં થોડું નવીન છે. તસવીર કિશને બનાવેલી છે. મારા તમામ યારો-દોસ્તારોમાં ફક્ત કિસાન એક અપવાદરૂપ ચિત્રકાર છે. તેની આંખો અને હાથની આંગળીઓમાં સારી કલાકૃતિઓ સર્જાઈ છે. તેનાં ચિત્રોમાં વન્ય પ્રાણીઓનાં ચિત્રો વિશેષ હોય છે — ગેંડા, કૂદતા ચિત્તાઓષ મોં ફાડીને ઊભેલો સિંહ ઘાસ પાછળ છુપાયેલાં સસલાંઓ, આગમાં ભૂંજાતાં તેતરો.

‘તને જંગલનાં ચિત્રો કેમ વધુ ફાવે છે?’ એક વાર મેં પૂછેલું.

એ હસી પડેલો. ‘યાર, તને ખબર નહીં હોય. મારું બચપણ જંગલમાં જ પસાર થયું છે.’

‘વન્ડરફુલ!’

‘એમાં વન્ડરફુલ કશું નથી. મારા મામા ફોરેસ્ટ ઑફિસર છે અને મારી અડધી જિંદગી મામા સાથે પૂરી થઈ છે. તું તો જાણે છે, મારાં મા-બાપ છે નહીં. મારી કલા અને સ્વભાવ બંનેને મામાએ જ સાચવ્યાં છે.’

મને તેની વાત ગમી. કિશનમાં આ ખાસ વિશિષ્ટતા હતી. તે ગમે તેવી અંગત બાબતો પણ બધાને ખુલ્લા દિલે કહી દેતો હતો.

હમણાંથી કિશનને મળ્યો નહોતો. હા, તેના મામાની બદલી સાસણગીરમાં થઈ હતી. તેથી કિશનને ઘણી વાર પત્ર લખી લાયન-શૉ જોવાની મારી ઇચ્છા પ્રદર્શિત કરતો હતો. પણ કોણ જામે શાની કિશન આ વાત ઉડાવી દેતો તેમ તેમ લાયન-શૉ જોવાની ઇચ્છા તીવ્ર બનતી જતી હતી. કિશન પાસે દોડી જવા મન થનગની રહ્યું હતું.

હમણાં છેલ્લાં ત્રણ વર્ષથી અમે પરસ્પર મળ્યા નહોતા. છેલ્લે વાસનગંજ તેનાં ચિત્રોનો શૉ ગોઠવ્યો હતો ત્યારે મળ્યો હતો. ત્યારે એ ઘણો ઉદાસ લાગતો હતો. કિશનના ચહેરા પર ઉદાસી? હા, કદાચ પોતાની જાતે એ હજુ સુધી પગભર નહોતો થઈ શક્યો તેનો રંજ હશે. આર્ટ ગૅલેરીમાં તેનાં ચિત્રો કલાત્મક રીતે ગોઠવેલાં હતાં. અને દરેક ચિત્ર નીચે ચિત્રને સ્પર્શતું એકાદ વાક્ય લખેલું હતું. મજા પડી ગઈ.

કિશન કશું બોલતો નહોતો. પરંતુ તેનાં ચિત્રોએ મારી સાથે વાતો કરી લીધી. કલાકારને પગભર થતાં ઘણો સમય લાગે છે. કલાકાલ કલા પાછળ ખુવાર થઈ જાય છે. પરંતુ એ કલાતેને પૂરતી આજીવિકા પણ આપી શકતી નથી. આપણા દેશમાં એ મોટી કમનસીબી છે. કિશનનું દુઃખ કદાચ આ જ હશે. પરંતુ મારે ઉતાવળ કરવી જોઈએ નહીં. સાચું કારણ સિફતથી જાણી લેવું જોઈએ. મેં તેા ખભે આસ્તેથી હાથ મૂક્યો. કિશન!’

‘હં.’ તેણે આંખો મારી તરફ ફેરવી. એ ભૂરી કીકીઓમાં તોફાની દિવસો યાદ બની ટપકી રહ્યા હતા.

‘કૉફી નથી પીવી?’

એ જોઈ રહ્યો, ‘કૉફી?’

‘હા, દોસ્ત. હમણાં સાથે કૉફી ક્યાં પીધી છે?’ એ પણ પેલી ઇંગ્લિશ કવિતાની જેમ લહાવો છે. સાથે ચુસ્કીઓ લેવી, વાતો કરવીઅને કૉફી —

‘ચાલ દોસ્ત.’ એણે ખુશ થઈ મારો હાથ પકડી લીધો. અમે એકાદ કાફેમાં ગોઠવાયા. કૉફી આવી. વાતો ચાલી.

‘પેલા મહાભારતવાળા કિશન તો હંમેશાં ગોપીઓ સાથે મસ્તીમાં રહેતા હતા. પરંતુ તુંતો—’

આસ્તેથી મેં હાર્મોનિયમનો સૂર દબાવ્યો — હવે અંદરનો સાચો અવાજ બહાર આવવો જ જોઈએ. આ મારી હસ્તગત કલા છે. હજી સુધી આ બાબતમાં મારો હરીફ કોઈ જન્મ્યો નથી.

કિશન ખીલ ઊઠ્યો. ‘યુ આર રાઇટ. કારણ કે તેની પાસે ગોપીઓનાં વૃંદો હતાં. અહીં તો સમ ખાવા એકેય નથી.’ કહી એ જોરથી હસી પડ્યો. તેવું હસવું ગમગીની છુપાવવા માટેનું હતું. તે જ્યારે અટક્યું ત્યારે આંખોમાં પાણી ભરાઈ આવ્યું હતુંઃ કહો ન કહો, કિશન કોઈ વાત જરૂર છુપાવતો હતો.

‘કોઈ ગોપી શોધી લે ને!’

‘શોધી લીધી છે, યાર, બહુ દૂર જવું નથી પડ્યું. પાડોશમાં જ મળી ગઈ છે. વીણા મલ્હોત્રા.’

‘વીણા મલ્હોત્રા? કૉલેજમાં સિંગર હતી એ તો નહીં?’

‘એ જ, યાર.’

‘સરસ છોકરી છે. લાંબી, દૂબળી-પીતળી, સુરાહી જેવી ગરદન છે. અને કલાકાર છે. તારા માટે બધી રીતે ફીટ છે, તું કહે તો વાત હું ચલાવું.’

‘વાત ચલાવવાની જરૂર નથી. અમે એકબીજાંના પ્રેમમાં છીએ.’

‘નાઉ યુ આર રિયલી એ કિશન.’

કિશન ઘણા ખુલ્લા સ્વભાવનો માણસ હતો. ફક્ત તમને તેનું બટન દબાવતાં આવડવું જોઈએ. જો સાચું બટન દબાવી દીધું તો ખલાસ. એ પોતાની બધી આપવીતી-પરવીતી કહેવા લાગશે.

એણે કૉફી પૂરી કરી કે તરત જ મેં તેના હાથમાં સિગારેટ પકડાવી દીધી… હવે તે ધુમાડાની સાથે સાથે પોતાની ગમગીની પણ બહાર કાઢવા લાગશે એમાં જરાય શંકા નથી. એણે શરૂ કર્યુંઃ

‘યાર, એક બીજી તકલીફ ઊભી થઈ છે. એક ખૂબ જ ભયંકર કશમકશ વચ્ચે હું જીવી રહ્યો છું.’

‘સમજી ગયો?’

‘એ જ કે તું પગભર નથી એટલે મલ્હોત્રા તારી સાથે જીવન જોડતાં અચકાતી હશે.’

‘ના. મલ્હોત્રા કોઈ પણ સંજોગોમાં મને છોડી શકે તેમ નથી.’

‘તો?’

‘મારે મલ્હોત્રાને છોડવી પડશે.’

‘નૉન્સેન્સ.’

‘નૉટ નૉન્સેન્સ, મામાએ મારે માટે બીજી છોકરી પસંદ કરી અને મજબૂર થઈને મારે તે અપનાવવી પડશે. કહે દોસ્ત. આ આઝાદ દેશમાં હજી આપણે ગુલામ નથી? હજી આપણા પર કોઈની શરમ, શેહ અને દબાણની ગુલામી લદાયેલી છે. માનસિક રીતે હજુ આપણે આઝાદી ક્યાં હાંસલ કરી છે?’

કિશન એકસાથે ઘણું બોલી ગયો. વધુ વખત એકસાથે બોલવાથી તેના ચહેરા પર કેટલીયે રેખાઓ ઊપસી આવતી હતી, અને તેનો ચહેરો વધારે કરુણ બની જતો હતો.

મામાની સાથે રહી ચોવીસ વર્ષથી મેં તેમની રોટી ખાધી હોવાથી મારે મારા પ્રેમને ઠુકરાવવો પડશે. અને તે માટે મેં આજે જ મલ્હોત્રાને લખી નાખ્યું. યાર. તેની સામે ચાલીને તેના પ્રેમી ઈનકારી શકું તેટલી શક્તિ મારામાં નથી. તેથી ન છૂટકે પત્ર લખી નાખ્યો. અને તે પર ચિત્ર દોરી નાખ્યું — બૂઝતી શમાને છોડી જતા પતંગાનું, પણ પતંગાની પાંખો જાળમાં સપડાયેલી છે. તેથી મુક્ત રીતે ઊડી શકતું નથી.

કિશનને છોડી સાંજે હું પાછો ફર્યો ત્યારે મારું મન ગમગીનીના આવરણ નીચે દબાયેલું હતુંઃ શું સાચું, શું ખોટું એ હું તરત જ નક્કી કરી શક્યો ન હતો. ગમગીની શરદીના ચેપી રોગની જેમ કિશન પાસેથી મને પણ ચોંટી ગઈ હતી.

*

બસ કદાચ આ આખરી મુલાકાત હોય તેમ ત્યારબાદ ત્રમ વર્ષ સુધીકિશનનો પતો લાગ્યો નહીં. પહેલાં નિયમિત પત્ર લખતો. પરંતુ પછી એ પણ આસ્તે આસ્તે ડૂબી ગયું. જેમ જેમ કિશન દૂર થતો ગયોતેમ તેમ તેને મળવાની ઉત્કંઠા દિનપ્રતિદિન વધતી ગઈ. તેનું શું થયું હશે! તેન પેલી પ્રેમિકા મલ્હોત્રા સાથે લગ્ન કર્યાં નહીં હોય! તેના મામાએ નક્કી કરેલી છોકરી સાથે પરણી ગયો! મામાનો પ્રેમ વધ્યો કે પોતાની પ્રેયસી પરત્વેનો પ્રેમ!

એક દિવસ છાપું વાંચતાં વાંચતાં શરીરમાં ફરતું લોહી થીજી ગયું.

તેમાં વીણા મલ્હોત્રાની આત્મહત્યાના સમાચાર હતા. કૉલીડોર પીને તેણે આત્મહત્યા કરી હતી. છાપાવાળાએ સ્પષ્ટ લખ્યું હતું કે મામલો પ્રેમની લગતો હતો. મારી નજર સામે ફરી એક વાર કૉફી પીતો કિશન ઝબકી ગયો.

આ આખો દિવસ ભારે મને પસાર થયો. મન કિશન પાસે દોડી જવા તલસી રહ્યું હતું. કિશન ઘણો લાગણીશીલ છે. લાગણીના આવેશમાં આવી કંઈક કરી બેસશે તો! મારે જલદી તેને મળવું જોઈએ. પણ જવું ક્યાં?

એક જૂના મૅગેઝનમાં તેના ચિત્ર સાથે તેનું એડ્રેસ છપાયેલું હતું. મૅગેઝિન પર પત્ર લકી તે દ્વારા પતો મેળવ્યો. ભાઈસાહેબ તેમન મામા સાથે સાસણગીરમાં હતા. હવે ક્યાં સુધી મામાનો પાલવ પકડી જીવ્યા કરશે!

સાસણગીરનું નામ વાંચતાં જ મને લાયન-શૉ યાદ આવી ગયો. મેં તાત્કાલિક પત્ર લખ્યો. બેવડૂફે જવાબ આપ્યો નહીં. ‘મેં રિપ્લાય-કાર્ડ લખ્યું. છેવટે તેના મામાના અક્ષરોવાળો ઉત્તર મળ્યો. તેમાં કિશનની માનસિક હાલત બરાબર નથી. તેણે સાદી કરી લીધી છે. મારે તાત્કાલિક તેની સાંત્વના માટે આવવાનું આમંત્રણ વગેરે લખ્યું હતું. મામાનો હજી મારા પર ભાવ હતો. પણ ભાણેજ — કિશનની માનસિક હાલત — તેની શાદી — હું ફરી મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયો. ખેર, કિશનને મળાશે ને સાથોસાથ લાયન-શૉ પણ જોઈ શકાશે… મેં આવવાની તારીખનો પત્ર લખી નાખ્યો.

પત્રમાં જણાવ્યા અનુસારની તારીખે હું સાસણ પહોંચ્યો… પહાડી અને સાગનાં જંગલોથી ઘેરાયેલી કસબા ટાઉનનો તાલુકો હતો. જીપવ્યવહાર વિશેષ હતો. સ્ટેશને મામાએ જીપ મોકલી હતી. જીપ-ડ્રાઇવર ઇસ્માઇલખાન મને અજાણ્યાને તરત ઓળખી ગયો. હું સ્ટેશનમાંથી બહાર નીકલીને નાનકડા સ્ટેશનના પ્લૅટફોર્મ, છાપરાં, ભારેખમ શરીરવાળી કુલીઓ, લાકડાંને લઈ જતી ગુડ્ઝટ્રેઇનને જોઈ રહ્યો. અહીંલાકડાનો ઉદ્યોગ વિકસેલો હતો. અહીં બધું નવીન લાગતું હતું. અને મને કમને આ બધું અજનબી ગમતું હતું.

જીપનો ડ્રાઇવર કાબેલ હતો. કાચા રસ્તા પર જીપને ઝડપથી દોડાવીને સરકારી ક્વાર્ટર સામે ખડી કરી દીધી. કિશન દોડીને મને વળગી પડ્યો. બિલકુલ સ્વસ્થ લાગતો હતો. ઘડીભર મામાએ આવી મશ્કરી શા માટે કરી હશે એમ મન દ્વિધા અનુભવી રહ્યું. ત્યાં મામા પણ હસતા હસતા મળ્યા. મેં કિશનને ગાલે ટપલી મારી, ‘કૈસે હો? ભાભી કૈસી હૈ?’

વળતી પળે તે ગમગીન થઈ ગયો. કોણ જાણે, શાથી ભાભીનું નામ આવે અને તે ઝડપથી ગમગીન બની જતો હતો. અમે બંને એકલા પડ્ય એટલે મેં તરત મારા સ્વાર્થની વાત શરૂ કરી દીધીઃ

‘લાયન-શૉ જોવા ક્યારે નીકળીશું?’

‘લાયન-શૉ માટે મારણ કરવું જોઈએ.’

‘મીન્સ?’

‘મીન્સ કોઈ શિકાર જોઈએ, જેના પર મુક્ત રહેલા સિંહ તૂટી પડે અને સિંહ જ્યારે તેને આરોગવામાં-રહેંસવામાં મસ્ત હોય ત્યારે આપણે દૂર ઊભાં ઊભાં જોવાનું, હસવાનું, તાળીઓ દેવાની. તેનું નામ લાયન-શૉ.’

હું જોઈ રહ્યો. ત્રણ વર્ષમાં કિશન ઘણો બદલાઈ ગયો હતો. છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં ઘણુંબધું બની ગયું હતું. મલ્હોત્રાએ આત્મહત્યા કરી હતી. કિશને લગ્ન કર્યાં હતાં, અને કિશનના સ્વભાવમાં ફરક પડી ગયો હતો. તેના જીવનમાં દેવયાનીભાભી આવ્યા પછી અમુક રીતે એ ઘણો વિચિત્ર થઈ ગયો હતો. અને વધારે વિચિત્ર તો એ હતું કે છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં તેમે ફક્ત એક જ ચિત્ર બનાવ્યું હતુંઃ લાયન-શૉનું ચિત્ર!

મને એ એકાકી કમરામાં લઈ ગયો. કમરામાં અંધારું હતું. કમરાને એક પણ બારી નહોતી. આ તેનો બેઠકખંડ હશે અગર તો અહીં એકલો તે ચિત્ર બનાવતો હશે.

‘તું શા માટે મને અહીં લાવ્યો છે?’ મારાથી અનાયાસે પુછાઈ ગયું.

‘અહીં આ કમરામાં બધું છે. આ બંધ કમરામાં મુક્ત હવા નથી. પણ મુક્ત વિચારો જરૂર છે. તું ગભરાઈશ નહીં. મેં જે લાયન-શૉનું ચિત્ર બનાવ્યું છે તે બતાવતાં પહેલાં હું તને કૉફી પીવડાવીશ. કારણ કે આ બંધ કમરામાં બેઠાં બેઠાં કૉફી પીતાં ચિત્ર જોવું એ પણ એક લહાવો છે.’

દેવયાનીભાભી ટ્રેમાં કૉફીના બે પૂરા ભરેલા પ્યાલા લઈ આવ્યાં. લજ્જાશીલ સ્ત્રી. એક વખ જોતાં જ પગમાં ઝૂકી જવાનું મન થઈ આવે તેવી ભવ્ય ઔરત. કિશન ઘણીબધી રીતે ભાગ્યશાળી હતો. પહેલું, તેને મામાનો છાંયો હતો. બીજું, તે મહાન કલાકાર હતો. ત્રીજું, તેને દેવયાની જેવી દેવી મળી હતી. પણ તેનો સ્વભાવ ઘણો બદલાઈ ગયો હતો. કૉફી િપ કરતાં એણે સ્વિચ ઑન કરી. કમરો ઝળાંહળાં થઈ ગયો. સામે દીવાલ પર તેણે દોરેલું એક ચિત્ર હતું. એક ગભરુ બકરી પર બે વિકરાળ સિંહો ત્રાટકી રહ્યા છે. બકરી બાંધેલી છે. અને સિંહ તેનું મારણ કરી રહ્યા છે. આમાં કશી નવીનતા લાગી નહીં.

‘મને આમાં કશી નવીનતા લાગતી નથી.’ આખરે મેં કહ્યું.

‘નવીનતા છે. જોવાની દૃષ્ટિ નથી. લયલા કો મજનૂ કી નિગાહોં સે દેખિયે, આ ચિત્રને મારી નજરથી જુઓ. આ સિંહ મારા મામા અને તેના મિત્રો છે.’

‘કિશન!’હું લગભગ ચીસ પાડી ઊઠ્યો. મારું માથું ધમધમી ઊઠ્યું.

‘હા. યાર… પણ મેં તેને અપનાવી લીધી છે. કારણ કે હું શૉ જોનાર પ્રેક્ષક હતો.’

મને લાગ્યું, કિશન રડી પડશે. હું ઝડપથી કમરો છોડી બહાર નીકળી ગયો.

વર્ષો વીતી ગયાં, કિશન અને દેવયાની અને તેના મામા સુખી છે. મારા ડ્રોઈંગરૂમમાં ચાર મોટી બારીઓ છે. ચારેય બારીઓ પર આછા બ્લ્યુ રંગના પડદાઓ છે. દીવાલ પર ફક્ત એક જ તસવીર છે. તસવીર મને કિશને ભેટ આપેલીછે. એ તસવીરમાં બકરી પર ત્રાટકેલા વિકરાળ સિંહોના ચહેરા છે. પરંતુ બકરીને જોઈને મને દેવયાની હોવાની કલ્પના થતી નથી. કારણ કે દેવયાની અને કિશન ઘણાં સુખી છે. સુખી રહેશે. મારી માફક નમાલા કારણસર ઝઘડો વહોરી ડાયવોર્સ લેશે નહીં.

LXXXIII

ભરત નાયક

વગડો

દે’રાની ટોચે જગડો ઘડચો બેઠો છે, દે’રામાં ઘુંમટ વચ્ચે વાગરું ઊંધે માથે ઝોલાં ખાય છે. તગડા ઘડચાની આંખો ક્યાંક ખોવાયેલી છે. આ આંખોમાં સામેના ઝાડની ડાળે લટકતું સફેદ હાજપિંજર, એની પાછળ અનેક ઝાડવાંથી લચેલો લીલો વગડો અને એ વગડા પર ઝળૂંબેલા ભૂરા આકાશો રંગ ચૂપચાપ પડ્યો છે.

ઊંધે માથે ઝોલાં ખાતું વાગરું એક દે’રાની બહાર ધસી આવીસામેના હાડપિંજરને ભટકાઈ ઘડચાના માથા પર ચકરાવા મંડ્યું. ઘડચો ઊભો થઈ ગયો, પૂંછડી ઉછાળતો.

તળાવડી કિનારની કાંટાળી વાડમાં ઊભેલી આંબલી હમણાં તો શાંત છે. આખો દા’ડો વાંદરીઓના નાનાં ભૂલકાં એને આખી હચમચાવી મૂકે — એક, એક હાથે ઝોલાં ખાય, બીજું, બીજા ઉપર કૂદકો લગાવે. ત્રીજું ડાળીએ ડાળીએ ભૂસકા મારતું બધે બધે ફરી વળી કોઈક જોડે બાથોડિયાં ભરે. આ બધાં અચવિંચીઆઓથી વાજ આવી જાય ત્યારે આંબલી ઉપર ખૂણેના ખૂંધારે બેઠેલો બુઢ્ઢો ઘડચો અચૂક દાંતિયાં કાઢે-ખેંક… ખેંખેંક્ ખેંક… આ બુઢ્ઢા ઘડચાની આંખમાં અત્યારે ઊંઘને બદલે જાડો જાડો આંસુનો થર બાઝ્યો છે. એક બચ્ચું એની માની છાતીએ વળગી ધાવે છે — સાથે એનાં આંગળાં પડખે ઘસતું જાય છે.

અડધી રાત વીતી કે આ આંબલી ઉપર કોઈક વાંદરો એક વાંદરીને કાનમાં-ગળામાં, બગલમાં પોતાનું માથું ઘસે છે — નીચે કાંટાળાં ઝાંખરાંમાંથી નીકળી સાપ દરમાં હળવે હળવે ગરકી રહ્યો છે. તળાવડી તંદ્રામાં જ હવાના વજનથી પીડાતી હોય એમ ઝીણું ઝીણું કણસે છે… ઉપર ચીબાવલા તારલા વાદળું ઉઠાવીને આંખો એકબીજા સામું મર્મમાં મીંચકારી અને ઓઢોમોઢો કરી સૂઈ જાય છે. બુઢ્ઢા પડચાની નજર આ બન્ને વાંદરા-વાંદરીને લાચારીથી તાકી રહી છે — તળાવડી-કિનારે કૂતરો ગરદન તાણી રડવા મંડ્યો એ તરફ બુઢ્ઢો નજર ફેરવી લે છે. તળાવડીના ઉપલાણમાં બે-ચાર શિયાળવાં મરેલી ગાયનાં હાડકાં ચૂસીને ઢીલાંઢબ થઈ પડ્યાં છે. તમરાંઓ ઘોરે છે.

વાંદરા-વાંદરીથી દશ જ હાથ છેટે તગડો ઘડચો આવી ઊભો — એકદમ ટટ્ટાર. પૂંછડી એની તંગ બની ઊંચી થઈ ગઈ, દાંત બહાર ખેંચાઈ આવ્યા, આંખો સળગી ઊઠી… પોતાનો પંજો હવામાં વીંઝી ચૂપકીથી પેલા બે તરફ સરક,ો ધસી ‘ખાક’ બરાડી બંનેના માથા પર એણે દાંત અફાળ્યા, બે હાથે બે માથાં અફાળ્યાં-‘ફટાક્’…

‘ધુબાક્’… પાણીમાંથી કૂદ્યું. તળાવડી બેઠી થઈ ગઈ. પાણીને તળિયે જઈ સૂતેલો ચાંદો તરંગો ઠેકતો ભાગવા મંડ્યો. માછલીઓ પાણીમાં ઊંડે ભાગી. કિનારે માટીનાં પોલાણ તરફ કરચલાઓ વાંકા વાંકા નાઠા, દરમાં ભરાઈ ગયા.

વળતા દિવસના સૂરજે જોયું. તળાવડીના રાતાચોળ લોહિયાળ પાણીમાં એકબીજાને વળગેલાં, ફુગાઈને ઉપર તરી આવેલાં બે પ્રેમીઓ.

સવારથી જ કાગડાઓએ કકળાણ મચાવી. થોકબંધ નવા નવા આવ્યે ગયા અને આંબલીની ચોગરદમ ચકરાવો લેતા રહ્યા. રાતવાળો કૂતરો જોશમાં ધસી આવી કિનારા આગળ ઊભો ઊભો બહાદુરીથી ભસવા લાગ્યો. તળાવડીને સામે કિનારે સસલું ડરનું માર્યું ઝટ પોલાણમાં પાછું ભરાઈ બેઠું. પાણીની સપાટી પર આવી વચ્ચે વચ્ચે માછલીઓ વિસ્મયથી ડોકિયું કરતી અને તરત જ છળી મરીને વળી ઊંડે ગરકી જતી.

આથમતી બપોરનો સૂરજ પશ્ચિમ ગમી ભાગતો રહ્યો, પણ અકળામણભરી આંખો વળી વલીનીચેની તળાવડી તરફ જોઈ લેવાનું એ ચૂકતો નથી. હવા પર સવાર થઈ સમડીઓ વર્તુળાકારે આ વિસ્તાર પર ચક્કર માર્યે જાય છે—ભૂરા આવરણને ભેદી એમનો તીણો અવાજ નીચે વેરાતો જાય છે. ક્યારેક ક્યાંકથી વાદળું પણ ભણી ખેંચાઈઆવી સૂરજ પર આસ્તે આસ્તે ઢંકાતું જાય અને તેમ તેમ વગડાની લીલી ટોચ પર ઢોળાયેલા તડકાને અંધારું આવરતું જાય—ફરી સૂરજ પરથી વાદળું ખસતું જાય અને અંધારું પૂંઠળ તડકો ગબેડી મારતો વગડાની લીલી ટોચ પર ફેલાતો જાય.

પાણીમાં ડૂબેલા આકાશની ભીની ભીની ગમગીની વચ્ચે પાણીના લાલ કફનથી વીંટળાયેલું વાંદરા-વાંદરીનું મડદું તળાવડીમાં એક જ જગાએ—નાંગરેલી હોડી જેવું—ડબકડોયાં થયા કરે છે. કિનારે કિનારેથી પાણીમાં વિસ્તરેલી ઝાડવાંઓની કાળી છાયા, મડદાના રાતારંગમાં આબાદ ભળી ગયેલો કકરો લાલ રંગ તાક્યા કરે છે.

રાતના અંધારામાં તળાવડી કિનારે બે આંખો દેવતા જેવી તગતગી. તળાવડીમાં પાણીના ખખડવાનો અવાજ થયો. એક કો’લી પાણીને કાપતી આઘળ ધપી, મડદા પાસે આવતાં જ એના ભૂખાળવાજડબામાં મડદાની ચામડી દબાવી કિનારા તરફ પાછી વળી. કિનારે જઈ જેવી એ ઊભી કે બેચાર કો’લા એની પાસે ધસી આવ્યા. થોડી ઝપાઝપી, ચીસો અને ખળભળેલા વાતાવરણમાં ઊડેલી ધૂળો વચ્ચેથી દડબડ દડબડ ભાગીજતા કો’લાઓને કો’લી હાંફતી જીભે જોતી રહી—તાજી જ વિયાયેલી કો’લીના ઝનૂનથી પેલા બેચાર કો’લાને ભાગતાં ભારે પડી.

ઢસડતી, ઝાડના ભોંયથી અદ્ધર ઊંચકાઈ આવેલા જાડ્ડા એક મૂળિયા આગળ મડદાને લાવી કો’લીએ લાળી પાડી, મૂળિયા નીચેના દરમાં એકબીજા પર અળસિયાંની જેમ સળવળતાં-હાંફતાં બચ્ચાં માનો અવાજ સાંભળી ચીંચકારવા લાગ્યાં. થોડી જ વારમાં કો’લો ત્યાં દોડી આવી પોતાની કો’લીને મડદું ખોતરતી જોઈ કહ્યાગરું મોઢું બનાવી, મડદાને સૂંઘી લઈ એને અનુસરવા લાગ્યો. વાંદરા-વાંદરીને બન્ને સામસામે ફેડવા માટે તાણવા લાગ્યાં. ઠીક ઠીક હાંફ્યાં ત્યારે પેલાં બે પ્રેમી બાથમાંથી છૂટાં પડ્યાં—પેટમાંથી એમનાં આંતરડાંઓ બહાર કૂદી આવ્યાં.

ફૂંફાડા મારતો વાયરો વગડામાં દોડી ગયો. વગડો આખો ખળભળી ઊઠ્યો. આકાશમાં વાદળાંઓઆથમણી પા ભાગ્યાં…

છેક મોડી રાતે ચાંદો ખીલ્યો. વગડામાં નીતર્યાં પામી જેવી ચાંદની ફરી વળી—જંગલ ઝાડીઓનાં પાંદડાં-ઝાંખરામાંથી ચળાઈને ભૂખરી ભોંયે ફોરાં ટપકાવતી, આયેના તળાવને કૂણે કોઈ કૂંપરીમાં પુરાયેલી ભમરીના રુદને કાન માંડતી, બાવળિયે ઉદાસ બેઠેલા ઘુવડને ચંપાતે પગલે પાછળથી આવી આંખો દબાવી ખડખડાટ હસાવતી, કાંટેકાંટામાં પરોવાઈ વાડમાં સૂતેલા અંધકારને આલિંગતી, ખખડી ગયેલા પેલા દે’રાની છત-તરડથી પ્રવેશી શિવલિંગ પર ઝૂલતા કરોળિયાની જાળે રૂપેરી સરગમ રેલાવતી, એ દે’રાની સામેના ઝાડની ડાળે લટકતા હાડપિંજરની પાંસળીઓમાં ગળાઈને નીચેની ભોંયે જાળ બિછાવતી બધેબધ ફરી વળી.

આજનો વહેલી સવારનો લાલચટ્ટ રંગ — કોઈ ગોરીની પાનીએ કાંટો લાગતાં ફૂટતી લોહીની દૂંદેડી જેવો — પેલી ગમના બાવળિયા-ઝુંડની પાછળ ભૂરા આભમાં ઢબુરાયેલી સફેદ વાદળીઓમાં ઠલવાઈ રહ્યો. હવાને વીંઝતા વાગર આમતેમ ભાગી ગયા. કાગડાઓનાં પ્રભાતિયાં આરંભાયાં વડલા પર. ફરતી ચાંદનીનો રાખોડી રંગ પાંખોથી ખંખેરતાં બગલાઓનાં ચોરાંબલા ઉપર વિચિત્ર કલરવ ઊગ્યા. રાતી કરેણ પર ચકલાંઓનો અડ્ડો સળવળ્યો. પેલી તરફના એકલા ઊભેલા બેત્રણ તાડોમાંના એક તાડ પર બે ગીધડાં અઘોરી જેવાં હજી આંખો દબાવી ઝોકાં ખાતાં હતાં.

જોતજોતામાં તો લાલચટ્ટ રંગ વાદળીઓમાંથી નીતર્યો. બાવળ પર ઝિલાયો — એકએક કાંટા પરથી એ રંગનાં બુંદો નીચે ટપક્યાં… થોડી પળો પછી એ રંગનું પૂરજાય રેલ્યું — લાલમલાલ બધે. બોળિયા બાવળો પર ઠેર ઠેર ઊંધા લટકતા નમૂનેદાર સુગરાના માળાઓ રંગાઈ ગયા, ત્યારે કુતૂહલથી સુગરીનાં બે બચ્ચાંઓને આ ઊંધી દુનિયા દેખી ડોકિયાં પાછાં ખેંચી લેતાં જોઈ પીળા પાીળા દાંત દેખાડતો સૂરજ હસી હસી બેવડ વળી ગયો.

રાફડા ગમી કીડીઓની લાંબી કતાર હળવે હળવે સરકતી જતી હતી. કેટલીક કીડીઓનું જૂથ પેલાં પ્રેમીઓનાં આંતરડાંના ઝીણા એક કટકાને ખેંચ્યે જતું હતું. આ જૂથની પાછળ ખાસ્સું લાંબું સરઘસ. આગળ પણ દોડધામ, સામસામેની કીડીઓ ઝપાટાબંધ દોડતી આવી. એકમેકને અથડાય, મોઢે મોઢું સૂંઘે, કશુંક ગુસપુસ જેવું કરે ને જોસભેર પોતપોતાને રસ્તે પસાર થઈ જાય.

તાડ પરથી અઘોરીઓમાંનો એક ગીધડો આ તરફ ઊડી આવી લાંબું આંતરડું ઊંચકી ભાગ્યો. બીજો બદમાનસ એની પાછળ પાછળ ભાગ પડાવવા દોડ્યો.

નજદીકની ઝાડીમાં હવા ફફડી ઊઠી. ટચૂકડો કાળોકોશી સમડીની પાછળ પડી ખુન્નસથી ચાંચો મારી એનાં પીંછાં ખેરવતો હતો — દે માર દે માર,ભાગ્યે જ જાય બન્ને. કાળોકોશી ભારે ગઠિયો, પીછો છોડે જ નહિ ને!

ગુંદી પર કાચીંડાએ અધ્ધર ઊંચકેલી ડોકની પાસેથી જ ખરી જતા પીંછાને જોઈ વધુ ઊંચકી, બોચી દુઃખી આવતાં ડોક નીચી નમાવી દીધી—ગળામાંની લબડતી એની લાલ ચામડી હાલીને સંકોચાઈ ગઈ. ને સામે બેઠેલા જંતુને જોતાં કરમાયેલી આંખમાં ચમક લાવી એના પર તરાપ મારી.

આ દરમ્યાન એ ગુંદીની બાજુમાં આવેલા કોઠાના ઝાડ પરની ખલેડીએ એક ડાળથી બીજીએ કૂદકો માર્યો. કોઠા ઉપર ઊભી રહી. એના ઝીણકા પગ નીચે એ હાલતું કોઠું એવડું-મસમોટું પૃથ્વીના ગોળા જેવડું-ગોળ લાગ્યું તે બી’ને ત્યાંથી લપસી. ‘ભોદ’ દઈને એ ભોંયે ભટકાઈ. ધૂળ ખંખેરી બીજી જ ઘડીએ દૂર દોડી જઈ જાણે કાંઈ જ નવું નથી બન્યું એવું ભોંઠપ છુપાવતું ઠાવકું મોં રાખી ‘પીકૂ-પીચૂ પીકૂ… પીકૂ…’ કરી કરી પૂંછડીને પટ-પટ ઊંચી કરવા મંડી. પછી હળવું હળવું થોડી ચાલી, બે પગો પર ઉભડક બેસીને આગલા બે પગો ઝીણા જડબામાં નાખી કશુંક ચાલવા લાગી.

આજ મળસકેથી જ આંબલી યે જાગી ગઈ હતી. ઉપર વસતા વાંદરાઓ ચપોચપ ઊતરવા લાગ્યા. આંબલીના થડની છાલની ઊપસી આવેલી પોપડીઓ વચ્ચે આડાતેડા પડેલા ચીરામાંથી લાકડાની વહેર જેવું ઊડતું રહ્યું…

ઓલી ગામના ઉપલાણ ભણી ચાલ્યે જતા વાંદરાઓને, પત્તીઓ પરનું આભલું—કરોળિયાના ઘટ્ટ જાળા જેવું—ધીમે ધીમે ધબકતું રહ્યું…

ઉપલાણમાં વાંદરા-વાંદરીઓ ચાલ્યાં જાય છે. માની છાતીએ ચોંટી ધાવતું કોઈ બચ્ચું ક્યારેક બી’તાં આંખો ખોલે ત્યારે માના સૂનમૂન ભારેખમ મોંને ને સાથે સાથે ઉપરનાં ઝાડવાંઓની પાછળ ને પાછળ સરક્યે જતી લચેલી ઘટાને જોઈ લે છે. અને ફરી આંખો મીંચી દેતું એની માના ચાલવાથી હિલોળાલું આંખમાં મીઠી લ્હેરકી ભરીને ચૂપચાપ સૂઈ જાય છે. બેચાર ભૂલકાં તો ઠેકડા મારતાં મારતાં સૌની આગળ નીકળી જઈ કાઢાકાઢીની રમતે ચડ્યાં છે. એમાંનું એક તો દાદા જેવું વચ્ચે આવતા કોઈક ઝાડોની ડાળી ડાળીએ કૂદાકૂદ કરી ખલેડીઓને અટકચાળુંયે કરી આવે છે.

વાંદરાઓની આ વણજાર હવે થંભે છે. ખાડા-ઢેફાં અને પછી સૂતેલાં સરિયામ ખુલ્લાં મેદાનો, ખાસ્સું મોટું આંબાનું ઝાડ, પડખે પાણીનો ઝરો ને પ્હણે હિલોળા લેતા ધામિયાની ક્ષિતિજોની પાર ફેલાયેલી ઊછળીને અધ્ધર થીજી ગયેલા દરિયાનાં મોજાંઓ જેવીડુંગરોની હારમાળા—બસ આ જ આંબા પર મુકામ જમાવવાનું બધાં નક્કી કરે છે.

સઘળાં ચાલી ગયાં છે પણ આ તરફ આંબલી પર હજીય બુઢ્ઢો ઘડચો પોતાની જગ્યાએ હાંગણહૂંગણ કરે છે. ‘તમ તમારે જાવ, હું આવું છું’ એવી કોઈ સરદારી અદામાં સૌને રવાના કરતાં કરતાં જ એક નરદમ ભીની નજર બુઢ્ઢાએ એની સામે બેઠેલા તગડા ઘડચા પર ઠાલવેલી ત્યારે એ ઘડચાને પોકે પોકે બુઢ્ઢાની કાંધ પર માથું નાખી રોઈ નાખવાનું મન થયેલું. પણ કોઈક ગુમાન આડું આવ્યું તે ફરીથી એની આંખો સળગી ઊઠેલી. જેમાં બધાં આંસુ ભસ્મીભૂત. એને આવી રીતે સૂનો પાડી દઈ બીજાં બધાંની જેમ ટોળી બહાર કાઢી મૂકીને ચાલી જવા એ બુઢ્ઢાનો જીવ શું ચાલતો નહોતો તે આંબલી ઉફર હજીય પોતાની જગાએ કંઈક હાંગણહૂંગણ કર્યા કરે છે?

આખરે બુઢ્ઢો આંબલીથી હેઠો ઊતર્યો. તળાવડી તરફ તાકી લીધું. આંબલી-થડે જરા પૂંછડું ધસી લીધું. પછી એ ચાલ્યો. પાછળ ફરી જોવું નહોતું તોપણ એનાથી જોવાઈ ગયું. એની આંખોમાં પુરાયેલો પેલો આંસુ પથ્થર પાછો પીગળ્યો કે શું — તે તરડાઈને આંખોથી નિચોવાયેલાં એનાં આંસુ ધૂળમાં દટાઈ ગયાં. એ ચાલતો હતો કે કેમ એનુંય એને ભાન નહોતું — આંબલીની બે બટકી, પાચળી ડાળી સાથે ઝૂલતી એના મોંમાંથી ક્યારે નીકળી પડેલી અને એનું મોં વંકાઈને ક્યારે ખુલ્લું જ રહી ગયેલું એનું સિક્કે એને ભાન નહોતું.

પોતાની ટોળકીના આંબાવાળા નવા રહેઠાણ આગળ આવી ચૂપચાપ બધાંથી અળગો એક ખૂંપારામાં જઈ બુઢ્ઢો બેસી ગયો. ડાળીનેઅંઢેલી આડો પડી ઉપરના ઝૂલતા પત્તા વચ્ચે સફેદ રેશમી જાળમાં ફસાઈ ગયેલા આકાશને તાકી રહ્યો.

સૂરજ ઢળ્યો. અંધારું ઓઢી વગડો સૂવાની મથામણ કરે છે, તમરાં-કંસારીઓની એકસામટી સતત ચીસો — વચ્ચે વચ્ચે શિયાળવાંની લાળી. પવનના સુસવાટામાં ક્યારેક તણાઈ આવતો દે’રામાં બેવડ વળી ગયેલી ભીંત પરની પલવડીનો પીટપીટપીટ પીટપીટ તીણો પડઘો… અંધારી રાતની વેળાએ નોંધારી સીમથી એક હાથમાં ડાંગ ને બીજા હાથે ફાનસ ડોલાવતો કોઈ માણસ ચાલ્યો જતો હોય અને ડોલતા ફાનસના અજવાળાથી પડખેની વાડ પર કાટખૂણે તરડાયેલ એના પડછાયાના કદાવર પગો ધડીમ્‌ધડામ્ જેવું બજાવતા ચપોચપ ચાલતા હોય ત્યારે ત્યાંથી દોટ મૂકી ફફડતા શ્વાસોને પાંખ બનાવી ઊડી જવાનું મન એ માણસને થાય એવું મન આ વગડાને આજે થતું હતું. અંધારું વગડો માથે વધુ જોરથી તાણી ઓઢી લેતો, પોતાના શ્વાસોમાં તરફડના છાતીના ધબકારાને જોતો પડી રહ્યો…

મોડી રાતે પવનથી ભરતી શરૂ થઈ. આખો વગડો વિશાળસાગરપટ બની ગયો. આઘેથી ગગડતાં વાદળો જેવો ઘેરો પવન આ તરફની આંબલી લગણ આવતાં પ્રચંડ ઊછળતાં મોજાંઓ જેવો સુસવાટો કરી ઊછળી ઊઠે — આખો વગડો હચમચી ઊઠે. એક પછી એક હવાનાં મોજાંઓ ઝાડવાંની સપાટી પર ફંગોળાતાં ગયાં — તમરાં કંસારીના અવાજો દૂર તણાઈ ગયા, માળામાં પંખીઓ વધુ જડડાઈ રહ્યાં.

પછી તો કંઈ કેટલાયે ગોળાઓ આકાશમાં ગબડ્યા. ધો-ધો-ધો ધોધમાર તૂટી પડ્યો વરસાદ અને થોડીવારમાં તો ધૂળની જમડીઓ મૂકીને દૂર નીકળી ચૂકેલા ઘોડેસવારો જેવાં વાદળાંઓમાં લપાઈને વરસાદ ક્યાંય ગાયબ!

વરસાદનાં ટીપાં વગડાના ભીના વાનેથી નીતરવા લાગ્યાં. ડો’ળા પાણીના રેલાઓ જમીન પર વાંકાચૂકા દોડવા લાગ્યા. આ શું અચાનક બની ગયું એવી પ્રશ્નભરી પંખીની આંખો માળા બહાર ડોકાવા લાગી. તમરાંઓ હબકાઈ ગયેલાં એટલે બમણોશોર મચાવી પોતાના ડરને દબાવવા મથી રહ્યાં.

વૃક્ષો વૃક્ષો વચ્ચે થીજી ગયેલા અંધારા ઉપર આગિયાઓની ચળકતી ઝબૂક ઝબૂક લિપિઓ ચિતરાયેલી, આંબલી ઉપર બેઠેલા ઘડચાએ વાંચી હોવી જોઈએ, એ હળવો થયે જતો હતો. આંબલીમાં ડાળી ડાળીએ ઝમી ચૂકેલા સૂનકાર તરફ એનું ધ્યાન પણ હવે રહ્યું નથી.

રાતની પાછલી પો’રે તો ઝીણું ઝીણું રેશમી ચાંદરણું વરસ્યું. તળાવડી કિનારેના એક ખાબોટિયામાં સસલાએ મોઢું ડોકાવ્યું. અંદરનું રૂપેરી કિરણોનું ઘાસ ચળકતું જોઈને સસલાએ બે-ત્રણ વાર પોતાનું માથું હલાવ્યું. એટલું તો ખુશ થઈ ઊઠ્યું — સીધી બે ચાર ગુલાંટ લગાવી દીધી. આમતેમ ખાબોચિયામાં પોતાની રૂપેરી મૂછો જોઈ ખડખડ હસવા લાગ્યું. આંબલી તરફ ભાગ્યું. એકદમ થંભી ગયું. આંખો ઝીણી કરી એણે સામે જોયું. નાની એક દેડકી લીલપણના ગળામાં અટકી ગઈ હતી. એના નાની આંખોમાં — ગળાની પાતળી ચામડી ફૂલીને તંગ થઈ ગઈ હતી — ફાટેલા ડોળા, રુંધાયેલો શ્વાસ, ગૂંગળાતી પૂંછડીનો અમળાટ જોઈને સસલું ફરી ખડખડ હસી પડ્યું. ભાગ્યું.

આંબલીથી ઊતરી તગડો ઘડચો ભટકતો ભટકતો ક્યાંનો ક્યાં નીકળી પડ્યો. એની આંખોમાં હજીયે વૃક્ષો વચ્ચે થીજી ગયેલા અંધારા ઉપર આગિયાઓની ચળકતી ઝબૂક ઝબૂક લિપિ ચિતરાયેલ, તર્યા કરતી હતી.

બાજુની વાડમાં સુક્કાં પાંદડાંનો ભૂંજાયેલા પાપડ જેવો અવાજ ઘડચાને કાને પડ્યો. એ તરફ જોયું. સૂતરની આંટી જેવું બનાવી નાગ-નાગણ એકબીજાને વીંટળાઈ કેલિ કરતાં હતાં. નજર ત્યાંથી ખેંચી ઘડચો સામેની ભીંડી પર સડસડાટ ચઢી ગયો. આડી એક ડાશ પર પૂંછડી ઝુલાવતો બેઠો — એની સામેની માખી પર સવાર થયેલો માખો પસાર થઈ ગયો. ભીંડીની કાબરોએ એના બેસવાની સાથે જ કલબલાટ મચાવી દીધો. એની આંખોમાં ખીજ તરી આવી. કરડાકીથી એણે બધાં તરફ જોયું — સામેથી ઊડી જતી કાબર તરફ તો પોતાના મોં સામે હવામાં પંજો વીંઝી દાંતિયાં યે કર્યાં.

કંટાળીને ભીંડીથી ઊતરી એ આગળ ચાલ્યો. તિરાડવાળી ભોંય પાસે લઠ્ઠ-કાળા મંકોડા સાપની કાંચળી ખેંચતા હતા. ઘડચાના પગરવથી એ બધા હાંફળાફાંફળા આમતેમ દોડ્યા. કાંચળીને મસળી-પેંકી એ આગળ ચાલ્યો. થોડું ચાલતાં પાછળથી એની તરફ ધસી આવતા એકસામટા કાગડાઓના હાકોટા સાંભળ્યા, એણે પાછું વળી જોયું —

કાગડાઓનું ટોળું ભાગે જતા કાગડા પર વારેવારે ઝનૂનથી તૂટી પડતું હતું. કાગડાઓએ ચાંચો મારીમારી એનું માથું પીંખી નાખ્યું હતું. ફાટી ચાંચે ચીસ નાખતો એ કાગડો આમતેમ વલખાં મારતો ઊડતો હતો. જીવ લઈ ભાગતો એ કાંટાની એક ફાંસમાં ફસાઈ ગયો. પાંખો એણે વીંઝી, જોરથી કાંટા પાંખમાંથી આરપાર ફૂટી નીકળ્યા, લોહીથી ખરડાયેલા, તરડાયેલી છેલ્લી એક ચીસ ફેંકી ફાંસમાં, ને એ ઊંધે માથે લથડી પડ્યો.

ઘડચાએ મોં ફેરવી લીધું.

આકાશ આખું ઊખડી ગયું. પોશે પોશે પીળો તડકો ઝાડવાં ઉપર ઢોળાયો. આભને તાકતો તડકો ઘાસિયામાં લેટી રહ્યો. ઘાસ ઉપર પતંગિયાંઓ સરકતાં રહ્યાં. એકાદું પતંગિયું હળવેથી તૃણ પર બેસે તો એના ભારથી લચી પડવાનું તૃણને મન થઈ જાય. પતંગિયાની પાંખો ઘાસને ભટકાતાં એની સોનેરી રજકણો ઊડી તડકામાં ભાગી જાય. એમની પાંખોનાં હલેસાં હવામાં જલતરંગોનો કલશોર જન્માવે, ફેલાવે.

તૃણશય્યા ઠેકતાં, ઉપલાણમાં આવેલા સરોવરમાં દોડીને તડકાએ ભૂસકો માર્યો — સરવરિયું આખું હિલોળા લેતું રહ્યું, જલતરંગોના હડદોલે કૂંપરીનાં પાન હીંચતાં રહ્યાં. સરોવરને આ કિનારે શીમળાનું સુક્કું એક ઝાડ. એની ડાળીઓમાંથી ચૂપકીદી ચૂતી રહે, હંમેશ. ક્યારેક હવાના જોસથી પાતળું ડીંગલું તૂટીને પાણીમાં પડે ત્યારે ક્ષણભર મૌનનો ભંગ થાય. કિનારે કિનારે ફેલાયેલા બાસુ-બરૂ-ખાખરા, વચ્ચે વચ્ચે ઊગી નીકળેલો રોયડો. ધાબળો — એક પતંગિયું ધાબળાની ધારથી વીંછાઈને અડધું ચિરાઈ ખીલકાઈ રહેલું. પવનમાં એની પાંખો ફફડ્યા કરે — ખાખરાની નીચે પાણીમાં ઝૂલતા ઘાસડોડાનાં ઝુંડ — એક વાર વાંદરીના ઘાથી લોહીને બંધ કરવા વાંદરાએ આમાંના ઘાસડોડાનો જ ઉપયોગ કરેલો — આ સઘળાં શીમળા પર અડધી આંખ મીંચી ગળાને ઘૂંટી ઘૂંટી ગાતા હોલાને સાંભળતાં બેઠાં હતાં.

આ વાતાવરણનો ભંગ થયો. બેચાર વાંદરીઓના આ’ફા આવી પૂયગા. એમાંનું એક ચંદરીક, સરોવરથી અલગપડી ગયેલા ખાબોચિયામાં પડેલા, સડેલા ખજૂરીના પૂંભા પર નાચવા મંડ્યું. બીજા એક શીમળા પર ચઢી એક જાડું ડીંગલું તોડી અદાથી સામેના લટકતા પડદાને એવું તો જોરથી ટોચી પાડ્યું કે આખો પડદો ફસડાઈ ગયો — ‘ફફ’ કરતો. એનો રેશમી કફ વેરાયો. સોનેરી તડકા પર કફની સફેદ મલમલી ઢગલીઓનો તરવા લાગી. આ ભાઈને ખરેખરી ગમ્મત પડી ગઈ. એની આબાદ ચાંચ ચાલે. બીજા પડદા એવી રીતે જ ફોડ્યા. હવે જુઓ મઝા, ઉપરનીચે અહીં-તહીં હવાના જોરથી કફની ઢગલીઓ પીંજાઈ પીંજાઈને ઊડવા લાગી.

પેલી ગમનાં માછલાં પકડવામાં રત રહેલાં બગલાંઓને પણ બચપણ સાંભર્યું હશે, આ બાજુ ઊડી આવી પીંજાયલી કફની ઢગલીઓ ચાંચમાં ભેરવી લેવાની રમતે ચઢી ગયાં.

બુઢ્ઢા ઘડચા માટે તો આજનો દી અકળાવનારો ઊગ્યો. ચેન ના પડતાં એ આંબાથી હેઠે ઊતર્યો — વાંદરાએ ઓંડરમાં લઈ માથામાંથી જૂ વીણવામાં મગ્ન રહેલી વાંદરીએ બુઢ્ઢા તરફ નજર ફેરવી, વળી વાંદરાના માથાને પીંખી-ખોરવી હાથમાં આવેલી જૂને સીધી મોંમાં ઓરી દીધી, ભેગા ભેગા પોતાનું પડખુંયે નખ વડે ખણી લીધું.

બુઢ્ઢો ચાલ્યો આગળ ને આગળ. આમતેમ નજર નાખી લેતો. ત્યારે ઝાડવાંનાં ભીનાં ચળકતાં થડિયાંઓ ને રડ્યાખડ્યા ખાખરડા જેવાં ચરતાં પક્ષીઓ એની આંખોમાં ઝડપાઈ જતાં.

એ ચાલતો રહ્યો — રસ્તા પરનું ગંદું પાણી ક્યારેક ખખડતું. એના પંજા પાછળ દબાયેલી લીલી ચાર ધીમે ધીમે ઊંચકાતી જોઈ લેતાં, ઉનાળામાં આ જ ચારમાંતી કરકરા અવાજ સાથે ધૂળ કેવી રીતે ઊડતી તેની યાદ એને આવી ગઈ.

એ ચાલતો જ રહ્યો — ગૂંચળા વળી વળી ચીકણી માટીમાં સળવળતાં અળસિયાં એણે જોયાં.

ચાલ એકદમ એણે વધારી દીધી — એને ત્યારે જ એની પડખેથી સરી જતા બાવળ પર પશેદ ચીકણા માર્ગે ટગુટગુ સરક્યે જતી ગોકળગાય થંભીને, એની ઊંચી ડોકે શીંગડાં હલાતી તાકી રહી.

દૂરથી જ બુઢ્ઢાએ તળાવડી, વાડ, આંગળીની ટોચ અને ઉપરનું આકાશ આંખમાં ઝડપી લીધું. બુઢ્ઢો એકીશ્વાસે આંબલી પર ચઢી ગયો, ફરી ફરીને ખાલીખમ આંબલીમાં નજર ફેરવી. પોતાના અસલ જગાએ આડો પડી હાંફવા લાગ્યો.

અંધારું ઊતરતું હતું ત્યારે જગડો ઘડચો કોઠાના ઝાડ પર ડાળખીને અઢેલીને બેઠો હતો. હવામાં તરતી સમડીઓ નીચે — ઠેઠ ઉપર આઘે આઘેથી વાદળોની વણજાર આવ્યે જતી હતી…

વાદળાંઓ, મોટા મોટા ચાંદા-સૂરજના ગોળાઓ બધાં લાંબા ચપટાં તીણાં થઈ તૂટી તૂટીને વેરાઈ જતાં… ઓ આવે મોંફાળો મગર… લાંબા લબડતા હોઠાળો ઊંટઢેંકાળો… જાડી પૂંછડી, ટૂંકા ટૂંકા પગાળો, પૂંઠે જ સૂંઢ ઉલાળી ચાડ નાખતો હાથે કૂદકો લગાવતો… પંજો ફેલાવેલા અલક તલ્લક હાથે કોઈ ઘડચો દબડક દબડક અલોપ… રહી રહી દૂરથી અટૂલું પડેલું વાદળું ગબડતું ગબડતું આવે ને બે આકારો એકબીજાને વીંટાયેલા એમાંથી કંડારાતા ગયા…

ઘડચો ડાળીમાં વધુ સંકોડાઈ ગયો. વાદળાંના આકારોને ભૂંસી નાખવાની મથામણ કરતું એનું મન આખરે બેભાન બની ગયું. વચ્ચે ક્યારેક આંખો ખૂલી જતાં ઊંચે તારલાની લૂમે લૂમે આપસમાં ગુસપુસ કરતી દેખાતી.

તાડોમાં ગૂંચળું વળી પડેલા અંધારા વચ્ચે બે આંખો સળગી. ચળકતા-વાળા મો’વો સર્પાકારે પૂંછડી ભોંયે ફેરવી-પટકી હવામાં ઉછાળી ઊભો થયો. કો’લીવાળા ઝાડ પાસે આવ્યો. કોલો-કોલી ચરવા ગયાં હશે. પેલા બે પ્રેમીઓની પાંસળીઓ ત્યાં અડધી જમીનમાં ખૂંપી ગઈ હતી. જમીન ઉપરનો એનો અડધો ભાગ પાણીથી ધાવાયેલો ભીનો-ચમકતો હતો. પાંસળીઓને સૂંઘી મો’વો આગળ બે પગોથી જમીન ખોદવા લાગ્યો. થોડું મંટોળું હઠાવી એક પાંસળી ને દાંતમાં ભેરવી એ તાણવા ગયો તેવી જ બીજી પાંસળીમાં વાંકું હાડકું ભરાઈ રહેલું હોવાથી બન્ને પાંસળીઓ એકીસાથે ઊંચકાઈ. જમીન ઊખડી. પાંસળીઓ ધસડાવા લાગી — તેમ તેમ પાંસળીઓના પોલાણમાં ઠાંસોઠાંસ જમી ગયેલી માટી વેરાતી જતી હતી. જરા જોશમાં આવી જઈ મો’વો ધૂણ્યો. પાંસળીઓને ખેંચતો ખેંચતો દે’રાની સામેના ઝાડ હેઠળ એ આવી ઊભો. મોંથી પાંસળી જેવી છૂટે કે એની નજર ઉપરની ડાળીએ તારાના ધીમા અજવાળામાં ચમકતા હાડપિંજરની ખોપરીના જડબામાં લાંબાલાંબા દાંતો પર પડી. હડપ કરતુંકને એવું તો એ નાઠું એવું તો એ નાઠું મજાલ છે કે પીઠ ફેરવીને પાછળ બી જુએ.

લાલઘૂમ બે ડોળા દડબડ દડબડ કરતા સામેથી ધસી આવી, બાજુના તાડો તરફ ફંટાઈ ગયેલા જોઈ કોઠાં પર ઘડચો ચમક્યો. બાજુની ગુંદી પર સૂતેલો કાચીંડો સિક્કે ચમક્યો. પણ મો’વાને જોઈ રાતભરનાં એનાં કારસ્તાનોથી જાણે વાકેફ જ હોય એવી ફિલસૂફ આંખો ઘરડી ડોક સંકોરી પાછી મીંચી ગયો.

આવીને જ્યારે ભોંય ફેંદાયેલી જોઈ ત્યારે કોલા-કો’લીએ પોક મૂકી. આ સાંભળી કોઠ ઉપર બેઠાં બેઠાં ઘડચાએ દાંત કચકચાવી પાસેની ડાળી ખાસ્સી મચડી નાખી.

સવારની રાહ જોયા વિના જ ઘડચો કોઠાનું ઝાડ છોડી નીકળી પડ્યો લથડતી ચાલે.

ચાલતો ચાલતો ને ધંતૂરાના એક છોડ પાસે આવી પહોંચ્યો. ધંતૂરાના ડીંડવાને જોતો ઘડીભર ઊભો રહ્યો. પછી બેચાર ડીંડવા તોડી ચાવી ગયો — દૂરની ક્ષિતિજે ઉપર ઊઠતો સૂરજ એ જોતાં જ કંપી ઊઠ્યો.

ઘડચો આગળ ચાલ્યો. ઝડપભેર દોડ્યો. આંખો સામે રાતા-પીળા અંધારાના ખડકો નાચવા લાગ્યા. ફરતી ગોળગોળ ધરતી એની સામે ધસતી રહી. એના શ્વાસો દોડ્યા. ગુલાંટ ખાઈ એ પડ્યો. ઊભો થઈ ફરી એ દોડ્યો — ધંતૂરાનાં ડીંડવાનું લીલું ઝેર એની નસનસમાં લોહીને ઉકાળતું છાતી તરફ ધસી રહ્યું હતું. ફીણ ફીણ બનીને મોંમાંથી બહાર કૂદી પડતું હતું.

અંતે દે’રાન પાસે એ આવી પહોંચ્યો. ઘડીભર ઊભા રહેતાં તો આંખો સામે આખો વગડો પાણીના વમળની જેમ ચક્કર ચક્કર ફરવા લાગ્યો. આંખો જોરથી મીંચી, ગોળ ગોળ ઘૂમી સામેના ઝાડ તરફ એણે દોટ મૂકી ઝાડના થડ સાથે માથું પટક્યું. મૂંડી એની વાંકી વળી ગઈ મોંમાંથી ફીણ જીભ સાથે લબડી પડ્યું. ફાટી આંખે ચીસ નાખતો પાછલા પગે એ જોરથી દોડ્યો. વચ્ચે પડેલી પાંસળીમાં પગ ભેરવાયો ત્યાં જ લથડ્યો. ફરી સામે દોડી ઝાડમાં માથું અફાળ્યું — ખોપડી ફાટી, લોહી ઊડ્યું, ઝાડની સુક્કી છાલોના ચીરામાં છૂંદાયેલા માંસની કણીઓ ચોંટી ગઈ.

હવે ધડ પર ઢળી ગયેલું એનું મોં વંકાઈ ગયેલું હતું. જમીન પર બે-ચાર ઉછાળા મારી એનું અલમસ્ત શરીર તરફડતું છાનું થઈ ગયું હતું. છાલોમાં ચોંટી રહેલા માંસ-લોચા પરથી સરકેલું લોહી નીચેની માટીમાં ઝમી કાળું પડી ગયું હતું.

એક ડાળે ઝૂલતું હાડપિંજર, ગીધડાએ કોતરી કાઢેલા પેટમાંથી બહાર ઊંચકાઈ આવી ધૂળમાં રજોટાયેલાં આંતરડાંના ઢગલા…

હવામાં બફાયેલી કડવી વાસથી બુઢ્ઢો અકળાયો. બધું સમજી ચૂક્યા પછીની ગંભીર મુખમુદ્રા રાખી દે’રા ફરતેની નાની ઓટલી પર થોડી સખ્તીથી એ બેઠો. હાથોની મુઠ્ઠી ભીંસતો ચોગરદમ જોવા લાગ્યો — પેલું પૂજારીના ટાલિયા માથા જેવું મસમોટી ખોપડીવાળું હાજપિંજર…

પવનનું જોરથી એક ઝપાટું ઉગમણી કોરથી આવ્યું. ઝાડવાં હચમચી ગયાં. પહેલાં તો દે’રામાં ભીંત પરથી થોડી રેતી ખરી — ફરીને પવનનો જોશભર્યો ઝપાટો અને દે’રાની પાછળનું ખવાઈ ગયેલા થડવાળું ઝાડ કકડ્યું — ઓટલીથી ભાગીને બૂઢ્ઢો દૂર ઊભો — દે’રા પર તૂટી પડ્યું. ઝાડ આખાને ફોલી ફોલી ખાઈ બેઠેલો કીડો થડમાંથી ઊછળીને બુઢ્ઢાના પગ પાસે પડ્યો તેવો જ ગૂંચળું વળી ગયો — દે’રાની દીવાલો હાલી, ઉપરનું શિખર આખું નીચેના લિંગ ઉપર ખલવાઈ પડ્યું.

દીવાલ ઉપર ફર્યા કરતી પલવડીની ગરદન ઈંટના એક રોડા નીચે ચગદાઈ ગયેલી હતી — એની ફાટેલી આંખો મૂંગી મૂંગી સામેના હાડપિંજરને જાણે તાકી રહી હતી, તૂટી ગયેલી એની પૂંછડી ઊછળી ઊછળી શિવલિંગને અથડાઈ લાલ ટપકું લગાવી, તરફડીને શાંત થઈ ગઈ હતી.

હવે દે’રાના ભંગારની વચ્ચે બુઢ્ઢો ઊભો રહે છે. બુઢ્ઢાની આંખોનો પેલો જાડો જાડો આંસુનો થર હમણાં જ ક્યાં તો આ દે’રાની જેમ કડડભૂસ કરતોક ખંખેરાઈ પડશે. પછી છુંદાયેલી પલવડી જેવી આંખો એની થઈ જશે… બસ એ જોતો જ રહ્યો બે પ્રેમીઓની અહીં પડેલી આ પાંસળીઓ, કોતરાયેલા પેટવાળો ઘડચો, મસમોટી ખોપડીવાળું હાડપિંજર.

વાયરો આજે બેફામ રવાડે ચડ્યો હતો. થોડી વાર પહેલાંનો દમ ભીડવા ચૂપબેઠેલો એ ફરી ચગ્યો. સટાક સટાક જાંઘ પર હાથપછાડતા અને મોઢેથી હસ… હસ… બોલી ચારે બાજુ બાબરાં ફેંકીને માથું ધુણાવ્યે જતા ભૂવા જેવો. વાયરો, ડોલતા હાડપિંજરની પાંસળીઓમાંથી સિસોટી મારતો ભાગ્યો. એણે ઝાડની સુક્કી બે ડાળીઓ અફાળી-ધસી, અફાળી-ઘસી, તણખો ઝર્યો, પાન સળગ્યાં. ડાળીઓ સળગી. ઝાડવું આખુંયે સળગ્યું. વાયરો ભાગ્યો, હાથમાં મશાલ લઈ એક ઝાડથી બીજે ઝાડ, એક પછી એકને મશાલ ચાંપતો. ભળભળ ભળભળ આગ ફરી વળી વગડામાં, ધુમાડાના ગોટેગોઠામાં ઘૂમરી લેતી આગની જ્વાળાઓ — માથે સગડી મૂકી બેવડ વળી વળી રાસડા લેતી ડાકણો જેવી — એક તો લાંબી ભોંયની ચિરાડમાં પેસીઅંધારાને સળગાવી ડમરુ બજાવવા લાગી, બીજી ઝાડની બખોલમાં ફેરફુદરડી ફરી ઘોઘરા અવાજે રાતો પીળો જીભડો બખોલની બહાર ફેંકવા લાગી.

તળાવડીનો આખો ઉપલાણ ભાગ સળગ્યો. તળાવડી સળગી — એમાંનું આભ સળગે, આખો વગડો સળગે. કરચલા જેઓ તો આગમાં ફટાફટ ધાણી જેમ ફૂટી ભાગતાં ભાગતાં જ કોલસો થઈ જાય છે. ઊડતાં પંખીઓ જ્વાળામાં ઓહીંયાં થઈ જાય — ભોંયે એમના ટાંટિયા રઝળતા દેખાય.

બાવળિયા એકસામટા ચડચડ ભડકે બળ્યે જ જાય. થડ પર થીજી ગયેલો ગુંદર ગૂગળની જેમ પીગળી પીગળી ગંધાય. કાંટાની ફાંસ સળગી. એમાં ઊંધે માથે લટકેલું કાગડાનું હાડપિંજર સળગ્યું. ફૂટ્યું, પીગળ્યું…

કો’લા, કીડીઓ, સાપ, ખલેડી ભાગ્યાં, જેમ જેમ ફાવે તેમ. સસલું બધાંની સામે ડોળા નચાવતું ભાગ્યું. ભાગતાં એ એકદમ અટકી ગયું. ગૂંી પરનો ઘરડો કાચીંડો હેઠે ઊતરી આમતેમ હવામાં અધ્ધર ડોકને તાણી ખોડો ખોડો જે કાંઈ ભાગ્યો છે — સસલું ખડખડ હસી પડ્યું, અને એની સાથે ને સાથે ઠેકડા મારતું ભાગવા લાગ્યું.

બે ભૂલકાં પેલા વસ્તારી આંબા નીચે એકબીજાની ડોક તાણીને મલ્લકુસ્તી કરતાં હતાં. બીજાં બે-ત્રણ આંબા-પીપળીની રમત જાણે રમતાં હોય એમ ઝાડવાં પર ચઢ-ઊતર કરતાં હતાં. દૂરથી ધસી આવતા સુસવાટા સાથેના ધુમાડાના ગોટેગોટાને જોઈ, પૈસા સમેટી ભાગતા જુગારી ગઠિયાઓની જેમ ભાગી દૂર ઊભા ઊભા ચિચિયારી પાડવા લાગ્યા. ટપોટપ ભૂસકા મારી છાતીએ સૌનાં બચ્ચાંઓ વળગાડીને વાંદરીઓ, વાંદરાઓ ભાગ્યાં — ઊભી પૂંછડીએ, બાંડી પૂંછડીએ. એમની પાછળ પાછળ આગ તીરવેગે દોડી. પાછળ આવી પહોંચેલી વિકરાળ આગની એક ઝાપટમાં વાંદરા-વાંદરીઓની મરણ-ચીસો દટાઈ ગઈ. એ આગનો પંજો ઘાસિયા પર ફરી વળ્યો — ઘાસિયું બાળુંચટ્ટ. કાળી રાખોડી એની, સરોવરમાં કૂદી પડી.

પેલો ગૂંચળું વળી ગયેલો કીડો ભંઠોડામાં બટાકા જેવો જ બફાઈ ગયેલો. એની બળેલી ચામડીની કડવી વાસ હવામાં ભળી હતી.

હાડપિંજર પીગળી પીગળી ભોંયે ટપકી ગયું હતું… એને જોતો દે’રાના ભગાર વચ્ચે હજીયે બુઢ્ઢો ઘડચો ઊભો છે. હવે પછી ચારે કોરથી આગની સળગતી જ્વાળા ધીમે ધીમે એના પગ પાસે આવીને પગને સૂંઘતી જાણે એ જ્વાળા ઘડીભર તો અટકી ગઈ. બુઢ્ઢાની આંખો ત્યાર પછી એ જ્વાળાને પોતાના પગથી ચઢતી, આગળ વધતી, આખા દેહને વીંટળાઈ વળતી જોઈ રહી — એની આંખોમાં પાણી ઊકળી રહ્યાં છે, ઊકળતા પાણીમાં ભડકે બળતો વગડો ધીમે ધીમે ડૂબતો જાય છે. છમ્ અવાજ સાથે ડૂબી ગયેલા વગડા ઉપર પાણી સમથળ થઈ જાય છે. એ સમથળ જલ-સપાટી પરનો આગનો છેલ્લો ઉજાસ ઝબકીને હોલવાઈ જાય છે.

(‘સુરેશ જોષીથી સત્યજિત શર્મા’માંથી)

LXXXIV

જનક ત્રિવેદી

સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધનની નોકરીનો છેલ્લો દિવસ

લાઇન ક્લિયરના ડંકાના ભ્રમે સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધન ભળકડે પથારીમાં બેઠા થઈ ગયા. ‘હરિ ઓમ્ તત્સત્-હરિ ઓમ્ તત્સત્’ બે વાર બોલી જવાયું. ગોળામાંથી લોટો ભરીને ઓસરીની કોરે ઊભા રહી મોં ધોયું અને ગમછાથી લૂછ્યું. ઓશીકે પડેલી યુનિફૉર્મની ટોપી ઝાટકીને પહેરી અને શિયાળો નહોતો તોય માથે કચકચાવીને મફલર બાંધ્યું. સાંધાવાળા જેઠાલાલ ગોરધન સેફ્ટીમાં માને છે. ઘરમાં હજી બધાં સૂતાં હતાં.

પરોઢનો અજવાસ ફળીમાં ફેલાયો હતો, ઘરમાં પ્રવેશ્યો નહોતો. બારણે લટકતા ફાનસનો ફોટો મેશથી કાળો થઈ ગયો હતો. ફળીમાં દીવાલ પાસે લીલથી કાળી પડી ગયેલી, સ્ટેશનની વૉટરહટમાંથી કાઢી નાખેલી પાણીની નાંદ અડધી દાટેલી હતી. નાંદની પડખે ભીંતમાં ખોડેલા જાડા ખીલે એક જૂનું ડબલું ટીંગાતું હતું. ખીલો પાટાને સ્લિપર સાથે જકડી રાખવા ઉપયોગમાં લેવાય છે. રેલવે પ્રોપર્ટી ઘરમાં રાખવી નહીં, એવા સિદ્ધાંતનું ચુસ્તપણે પાલન કરતા જેઠાલાલ ગોરધનને મજબૂરીવશ એ ખીલો દીવાલમાં ધરબવો પડ્યો હતો. જેઠાલાલ ગોરધન એક વાર સિગ્નલ પેટાવવા જતા હતા, ત્યારે તેમણે આ ખીલો બે પાટાના સાંધા વચ્ચે ખોસેલો જોયો હતો. કોઈએ ગાડી ઉથલાવવાનું કાવતરું કર્યું છે તેમ જાણી પહેલાં તો જેઠાલાલ ગોરધનને પરસેવો વળી ગયો હતો, પરંતુ પછી જેઠાલાલ ગોરધનને ખ્યાલ આવ્યો કે ભરવાડના છોકરાઓએ રમત-રમતમાં પાટા વચ્ચે ખીલો સલવાડી દીધો છે. આ ઘટનાનો સ્ટેશનમાસ્તરને રિપોર્ટ કરવાની એમની ફરજ છે, એવું એમણે વિચારેલું. પણ તેમ કરવા જતાં સ્ટેશનમાસ્તર એ બાબતને ટ્રેન ઉથલાવવાનું કોઈ ભાંગફોડિયાનું કાવતરું જ ઠરાવત. એટલે કે એ ઘટના સેબોટેજ ગણાઈ જાત અને સમયસૂચકતાપૂર્વક ઍક્સિડન્ટ અટકાવવા બદલ જેઠાલાલ ગોરધનને મેરિટ સર્ટિફિકેટ અથવા બહુ બહુ તો વર્ષાન્તે રૂપિયા પચીસનો કૅશ ઍવૉર્ડ અપાત. પરંતુ ઇન્કવાયરીનાં લફરાંમાં અમથું કોણ પડે – તેમ વિચારી જેઠાલાલ ગોરધને એ ઘટનાને થોડાં વર્ષો પૂર્વે સેબોટેજને બદલે ગોવાળિયાઓની રમત જ રહેવા દીધી હતી અને ચૂપચાપ ખીલો કાઢી લીધેલો અને ઘેર આવી ચૂપચાપ વંડીએ ધરબી દીધેલો.

દિશાએ જવાનું પેલું કટાયેલ, વાંકું, ઘોબાળું ડબલું જેઠાલાલ ગોરધનને અગાઉ એક જુવાન સ્ટેશનમાસ્તરની ઘરવાળીએ સપ્રેમ આપેલું. સ્ટેશનમાસ્તરની જુવાન પત્નીને ધાવણ સુકાઈ જવાથી બાળક દૂધના પાઉડર ઉપર જ નભતું હતું. દૂધના ખાલી ડબ્બાઓથી અભરાઈઓ ખીચોખીચ ભરાઈ ગઈ હતી, તેથી નાછૂટકે સ્ટેશનમાસ્તરની ઘરવાળીએ બધા સાંધાવાળાને બોલાવીને, ચહેરા પર ભવ્ય ઉદારતા ધારણ કરી એકેક ડબ્બો આપેલો.

નાંદમાંથી બેચાર લોટા ડબલામાં રેડી જેઠાલાલ ગોરધને પગમાં જોડા ઘાલતાં દિશાએ જવાની તૈયારી કરી. ચા પીધી હોય તો પેટ સાફ આવત – એવો વિચાર આવ્યો, પણ – મોડું થઈ જાશે – એવું વિચારતાં જેઠાલાલ ગોરધન ડેલી બહાર જતા જતા ઘરવાળીને સાદ દેતા ગયા, – ’એલા… ઊઠજે…ને સગડી પેટાવી ચા મેલજે… હંમણે સોંપટ્ય આવ્યો…’

ટ્રેક પડખેની કેડીએ ચડતાં જેઠાલાલ ગોરધને ટેવવશ પગાર આડે કેટલા દિવસ રહ્યા તેની ગણતરી માંડી : આજ, માળું, કઈ તારીખ થઈ… પચીસથી અઠ્ઠાવીસ રજા ભોગવી… ઓગણત્રીસમીએ ડ્યૂટી રિઝ્યુમ કરી… ઓગણત્રીસ, ત્રીસ બે દિ’ છથી અઢારની પાળી કરી… ને… આજે…? બરાબર… આજે થઈ એકત્રીસ… અને વરસ દિ’થી જે તારીખનું રટણ મનમાં ચાલતું હતું તે અચાનક હૈયે ચડ્યું… એકત્રીસ… સાત… પંચાસી… બસ…

આજ છેલ્લો દિ’…! તંયે અમથો વે’લો ઊઠ્યો ને…! – વહેલાં ઊઠવાની વાતે રાતે પથારીમાં પડ્યા પડ્યા વિચારો કર્યા હતા તે યાદ આવ્યું. ગઈ કાલની આખી દિનચર્યા ચિત્રપટ્ટી માફક જેઠાલાલ ગોરધનને કળાવા માંડી—

— રોજની જેમ ભળભાંખળે ઊઠ્યા હતા. શૌચાદિ પતાવી અંધારે જ ચા પીધી હતી. પોતે જ બનાવી લીધી હતી. ઘરવાળીને બે દિ’થી સુવાણ્ય રહેતી નથી. નાહીધોઈને ભગવાનને દીવાબત્તી કર્યા હતા. પછી બગલમાં ઝંડીઓ દબાવી, માથે બીલુટોપી પહેરી સ્ટેશનનાં પગથિયાં ચડ્યા હતા ત્યારે બરાબર છના ટકોરા થયા હતા. રાતના સાંધાવાળાને છૂટો કરી બાંકડે બેઠા હતા. સ્ટેશનમાસ્તર બહાર નીકળ્યા ત્યારે ઘાંઘાવાંઘા થઈ ઊભા થઈ ગયા હતા અને સલામ મારી હતી. લાઇન ક્લિયર અને ગાડી છૂટ્યાના ડંકા માર્યા હતા. સાંધા ફેરવ્યા હતા. ફાટક બંધ કર્યાં હતાં. સિગ્નલ પાડ્યાં હતાં. ફાટકની બહાર ઊભેલાં વાહનોના ડ્રાઇવરો સાથે લમણાઝીક કરી હતી. દસેક વાગ્યા સુધીમાં બે-ત્રેણ ટ્રેન પસાર કરી હતી. પછી બારેક વાગે બપોરા કરી સેકન્ડ ક્લાસ હૉલના બાંકડા ઉપર લાંબી નીંદર ખેંચી હતી. ત્રણથી પાંચ સુધી યાર્ડમાં બકરીઓ ચરાવી હતી. સાંજે સિગ્નલ પેટાવવા ગયા હતા. બીજી કોઈ માલગાડી નીકળી નહોતી, એમ કરતાં સાંજ પડવા આવી હતી. સાંજ પડ્યે બકરીઓ શોધીને ખીલે બાંધી હતી. પછી બકરીના દૂધ સાથે ખીચડીનું વાળુ કર્યું હતું. પછી હરજી મુકાદમે આપેલી સલેપાટમાંથી બનાવેલી ખાટલી ઉપર ગોદડાંના વીંટાનો ટેકો લઈ અધૂકડું લંબાવી, છાતી ઉપર રેડિયો રાખીને ગામનો ચોરો કાર્યક્રમમાં ભજનો સાંભળ્યાં હતાં. એમ છેલ્લાં ચાળીસ વર્ષથી વાગતા આવેલા રાત્રિના સાડા અગિયાર રાબેતા મુજબ વાગ્યા હતા. ઘરમાં સોપો પડી ગયો હતો.

સ્ટેશન સામે જ થોડે દૂર જેઠાલાલ ગોરધને જેમતેમ કરીને જાતમહેનતથી નાનું એવું ડેલીબંધ મકાન ચણી લીધું હતું. ઘણા રિટાયર્ડ થયા પછી પણ ચારપાંચ મહિના સુધી રેલવે ક્વાર્ટર ખાલી કરતા નથી, પણ જેઠાલાલ ગોરધને મહિના દિ’ અગાઉ જ રેલવે ક્વાર્ટર ખાલી કરી આપ્યું હતું. ક્વાર્ટરમાં રહેતા ત્યારે મોટો છોકરો અને એનાં વહુછોકરાંઓ અહીં રહેતાં. હવે સૌ સાથે રહે છે. મોટા છોકરાને રેલવેમાં દાખલ કરવા જેઠાલાલ ગોરધને ઘણો દાખડો કરેલો. ટી.આઈ. સાહેબને લાડવા જમાડેલા અને એ. ઓ.

એસ. સાહેબને ભેંસનું ચારેક કિલો ઘી પણ મોકલાવેલું. જેઠાલાલ ગોરધને છોકરાને આઠેક વર્ષની ઉંમરથી સાંધાવાળાનાં જુદાં જુદાં કામમાં પલોટ્યો હતો – સિગ્નલ પાડવા – ઉપાડવા, સાંધા ફેરવવા, શંટિંગ કરવું – વગેરે. લાડવા ખાનાર ટી. આઈ. સાહેબ રિટાયર્ડ થઈ ગયા અને પાંચ કિલો ઘી પચાવીને એ. ઓ. એસ. સાહેબ પ્રમોશન ટ્રાન્સફરમાં રતલામ ડિવિઝન ચાલ્યો ગયો અને જેઠાલાલ ગોરધનના છોકરાના સાંધાવાળાની નોકરીની વાત ટટળતી રહી ગઈ હતી. છોકરો અઢારમું ઊતરી ઓગણીસમાં બેઠો ત્યારે જેઠાલાલ ગોરધને, – હશે… જેવાં આપડાં નસીબ – એવું સમાધાન મનમાં ગોઠવી ગામની ઑઇલમિલમાં કામે ચઢાવી દીધો. હવે છોકરો – ઘાણાનો ઑપરેટર બની ગયો છે, અને જેઠાલાલ ગોરધનને મહિનેદા’ડે રૂપિયા પાંચસોનો ટેકો કરે છે. ગાડું રડે છે, ભલામાણસ.

જેઠાલાલ ગોરધન ભારે સંતોષી જીવ છે. છોકરાથી નાની છોડી મોણપરી દીધી છે. જમાઈ નિશાળ માસ્તર છે. દીકરી-જમાઈ આવે ત્યારે જેઠાલાલ ગોરધન ગામમાંથી રવો અને અરધો શેર ચોખ્ખું ઘી લઈ આવે અને ઘરવાળીને સૂચના આપે,… રવાનો શેરો ને પૂરિયું કરજે…ને અજમાનાં પાનનાં ભજિયાં કરવાનું ભૂલતી નહીં.

…સાડા અગિયારને ટકોરે જેઠાલાલે ખાટલી ઉપરનું પથારીનું ફીંડલું ઓસરીની કોરે પાથર્યું હતું. પછી પાણિયારે પાણી પીતાં પીતાં બારણે ટીંગાતા ફાનસના ઝાંખા અજવાળામાં ઉંબરે ઓશીકું રાખી ઘસઘસાટ ઊંઘતી ઘરવાળી સામે એક અછડતી નજર નાખી લીધી હતી. પછી લાંબો શ્વાસ મૂકી… પ્રભુ પ્રભુ… બોલતાં ઓસરીની કોરે લંબાવ્યું હતું. ખાટલામાં કે ગાદલામાં જેઠાલાલ ગોરધનને ઊંઘ આવે જ નહીં. કપાણ્યે ક્યાંક મહેમાન થઈ જાવું પડે તો સાંજે ઘરભેળા થઈ જવાનો દાખડો કરે. છતાં રોકાવું પડે તો રાત આખીનો ઉજાગરો પાકો. ગોઠે તો સ્ટેશનનો બાંકડો, કાં ઓસરીની કોર. નોકરીની શરૂઆતમાં જેઠાલાલ ગોરધન ઑફિસમાં જોડાજોડ પડી રહેતી લાકડાની બે પેટીઓ ઉપર ગોદડું નાખી શિયાળામાં રાત્રે સૂતા. પણ એક વાર નવા પરદેશી માસ્તરે ઝડકાવી બહાર કાઢેલા અને કહેલું… ‘ફૉર્થ ક્લાસ કો ઑફિસ મેં સોને કા નહીં, સમજે.’ તે દિવસથી જેઠાલાલ ગોરધન સમજી ગયેલા અને ત્રણે ઋતુમાં રાત્રે બાંકડો શોભાવતા. કોઈ દયાળુ સ્ટેશનમાસ્તર અંદર સૂવાનું કહે તોય ના પાડે,… ના, સાહેબ… આપડને માલીપા મૂંઝારો થાય… ઈ કરતાં આંય મોકળાશમાં સારા. બાંકડાની નીંદરની માયા એવી તો વળગી હતી, કે પછી સુંવાળી-પોચી પથારી જેઠાલાલ ગોરધનને સાવ વેરણ થઈ પડી હતી.

…પછી બંધ આંખે મનમાં ગાયત્રીના દસ જાપ બોલતાં છઠ્ઠા મંત્રે જેઠાલાલને આવતી કાલે નોકરીનો છેલ્લો દિવસ છે એ યાદ આવી ગયું. બાકીના ગાયત્રી જાપ ભુલાઈ ગયા…

…રેલવે આપડી અન્નદાતા અને માસ્તરુંને ઑફિસરું આપડાં મા-બાપ… નથી કોઈ દી ગાડિયું મોડી કરી કે નથી માસ્તરુંનું એકેય વેણ ઉથાપ્યું. માસ્તરું તો ઘણાય આવ્યા ને ગયા, આપડે મન સૌ સરખા… કોઈની ગાયું ચરાવિયું છે… દોહી છે… છાણવાસીદાં કર્યાં છે… પાણીય ભર્યાં છે… ને સાહેબુંનાં બાબલાંવને કાંખમાં રમાડ્યાંય છે… રાજાશાહીમાં જાની માસ્તર વટનો કટકો ને માથે ફાડિયું… મૂછે લીંબુ લટકે… પણ એણેય આપડું નામ નથી લીધું… એનાં ઘરની પથારિયુંય કરી છે… ને …ને …સાહેબને બારગામ જાવાનું થાય તંયે રાતે બાઈસાહેબ બીવે નહીં ઈ સારુ ઘરની રખેવાળી કરવાય ગયા છંઈ… – જેઠાલાલ ગોરધનને ફાનસના ઝાંખાં અજવાળા જેવું ઝાંખુંપાંખું કંઈક સ્મૃતિમાં ચડી આવ્યું હતું…

ને જેઠાલાલ ગોરધનના હોઠના ખૂણે એક છાનુંછપનું મરકલડું ક્ષણભર ફરકીને અદૃશ્ય થઈ ગયું હતું – માસ્તરનાં નછોરવાં બાઈસાહેબ કે’તાં કે… ના… જેઠો એટલે કે’વું પડે…

પરંતુ જેઠાલાલ ગોરધને પોચી પોચી સાંભરણને ધક્કો મારી, ફંટાઈ ગયેલી મૂળ વાતની ગાડીને પાટે ચડાવી હતી… સસ્પેન્ન-બસ્પેન્ન તો ઠીક… ચારજશીટનું એક કાગળિયુંય જોયું નથી આપડે… નકામી રજાઉં ભોગવી નથી… ખોટા સિક રિપોટ કર્યા નથી…

એકશીડન્ડનો એકેય લાલ લીટો આપડી ફાઇલે પડ્યો નથી… બીલુ લૂગડાં વગર કોઈ દિ’ ટેશનનાં પગથિયાં ચડ્યા નથી. આ બીલુ લૂગડાંવે આપડી લાજ રાખી દીધી…

— એમ વિચારતાં જેઠાલાલ ગોરધનથી જાડા બ્લૂ બાંડિયાની ચાળ ઊંચી થઈ – ગઈ હતી. વિચાર આગળ ચાલ્યા હતા –

…નથી આપડે યુનિયન-ફુનિયન બાજીમાં કોઈ દિ’ પડ્યા… કે નથી હડતાલુંમાં ભાગ લીધો… હા… કાળા ને લાલ… બેય ઝંડાવાળાને ફીયું દીધી છે… ઈ માફ… લાલ ઝંડાવાળો કે’તો’તો કે… કાળા ઝંડાવાળા સરકારી ચમચા છે અને ગદ્દાર છે… ને આપડું યુનિયન નાના કામદારોનું યુનિયન છે… ને એમના હક્કો માટે સરકાર સામે લડે છે… જેઠભાઈ, આ ઍડ્મિનિસ્ટ્રેશન અને કાળા વાવટાવાળાવ ક્લાસ ફૉર્થનું શોષણ કરે છે… તમને એમ નથી લાગતું કે એની સામે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ…? – ઈ લાલ કુરતાંવાળો વાતે વાતે સોસણ-સોસણ બોલ્યે રાખતો’તો તેમાં આપડને સૂઝનહોતી પડતી તે એને પૂછ્યું કે –

સોસણ એટલે શું…? એણે કીધું, કે – તમારા હક્ક – અધિકારનું ન આપે… તમને અજ્ઞાન રાખીને તમારા લોહી-પરસેવાના તમને મળતા હક્ક છીનવી લે તે શોષણ, સમજ્યા, જેઠાભાઈ…? પણ આપડને એની વાતમાં ઝાઝી સમજ પડી નહોતી, – પગાર ટેમસર મળી જાય છે… ને ફાટી જાય છે તંયે બીલુ લૂગડાંની જોડ્ય મળી જાય છે… પછી એમાં સોસણ ક્યાં થ્યું, કયો…? તોય એ તો માળો પૂછતો જ રહ્યો કે – તમને કાંય દુ:ખ…?

ક્વાર્ટરની કંઈ ફરિયાદ…? ઇન્ક્રિમૅન્ટનો પ્રશ્ન…? માસ્તરુંની કોઈ કનડગત…? પાણીના કોઈ વાંધા…?

…એલા, ભાય, રજા અને પાસ-પીટીઓ લઈને જાવું ક્યાં…! આપડે તો કહી દીધેલું કે… ભાય… આપડે કોઈ કરતાં કોઈ વાતે દખ નથી… હેય… ભલી આપડી નોકરી ને ભલી આપડી બકરિયું…ને ભલા આપડા માસ્તરું…

વળતી ક્ષણે જેઠાલાલ ગોરધનને ચાલી વરસની નોકરીમાં આવેલા એકેએક સ્ટેશનમાસ્તર યાદ આવી ગયા હતા… ઑફિસમાં પોતે ખાટલો ઢાળી સૂતા હોય અને ક્લાસ ફૉર્થને – ’ઑન ડ્યૂટી સૂતા છો તો રિપોર્ટ કરી દઈશ… ગાડિયુંનું ડિટેન્શન બુક કરી દઈશ…’ જેવી ધમકીઓ દઈ કડકડતી ઠંડીમાં ઠૂંઠવાતા બેસાડનારા સ્ટેશનમાસ્તરો…,

પચાસ વરસના જેઠાલાલ ગોરધનને – ’એય જેઠા, ઇધર આ… યે હમારા ટિફિન સાફ કર દે’ – જેવા હુકમ દેનારા તોછડા લવરમૂછિયા સ્ટેશનમાસ્તરો, ‘બદતમીજ ક્લાસ ફૉર્થ,… હમારે સામને બાંકડે પે બૈઠતા હૈ!’ – કહેનારા, પાસ પી.ટી.ઓ. માટે લબડધક્કે ચડાવનારા, ‘સ્ટાફ શૉર્ટેજ છે… રજા નહીં મળે’ – કહેનારા, પાવલીની મારફત માટે વેપારીઓનાં પગનાં તળિયાં ચાટનારા સ્ટેશનમાસ્તરો અને વધ્યાં-ઘટ્યાં કેરોસીન, સૂતળી, ફિનાઇલ, તંત્રના ઉચ્ચ કક્ષાનાં સૂત્રોના ભ્રષ્ટાચારના ઉત્તમ ઉદાહરણરૂપ પાવર વગરના બે-ત્રણ સેલ અથવા સાબુના બે કટકા માટે હાથોહાથની મારામારી કરનારા સ્ટેશનમાસ્તરો અને કોલસાની ચોરીઓ કરાવી મોજશોખ માણનારા ક્ષુદ્ર જંતુઓ સરખા સ્ટેશનમાસ્તરોની એક આખી ‘ઘીંઘ’ જેઠાલાલ ગોરધનની આંખો સામે ખડી થઈ ગઈ હતી. તેમાંની એકાદ વિશિષ્ટ વિભૂતિઓ ખાસ યાદ આવી જતાં જેઠાલાલથી એકલાં-એકલાંય મરકી જવાયું હતું… એક તો સાલો,… ઑફિસ વપરાશના ગોબરા ગૂંદરમાંથી સારી-સારી કણીઓ એકઠી કરી ઘરવાળાંને ડિલિવરી પછી ખવડાવતો,… ને બીજો એક સૂતળીનાં વાણથી ખાટલા ભરતાં…!

— પછી જેઠાલાલ ગોરધનને ખાટો ઓડકાર આવ્યો હતો અને ફળીમાં હા…ક…થૂ…

કરતાંક થૂંક્યા હતા. નોકરીના છેલ્લા દિવસ અગાઉની ભાંગતી રાતે જેઠાલાલ ગોરધનને માસ્તરોની જાત જ આખી હરામી લાગી હતી, માથું કાપીને ઓશીકું કરી દઈએ તોય કહેશે – વાગે છે…! નગણા અને નૂગરા, મારા હાળા!… બસ, કાલનો દિ’ નીકળી જાય એટલે ભયો ભયો…

કોણ જાણે કેમ એ પછી પેલા લાલ કુરતાવાળાની ધગધગતી વાણીનો શોષણ શબ્દ જેઠાલાલ ગોરધનના દિમાગમાં રહ્યો હતો… મારું હાળું… ઓલ્યો લાલ ઝંડાવાળો સાચું કે’તો તો… કોઈ દિ’ સામો હડફ કાઢ્યો નહીં… ત્યારે દબાવતા’તા ને…! કાંય કરતાં કાંય બોલાણું જ નહીં ને… બાકી ઓલ્યો લાલ ઝંડાવાળો તો કહેતો હતો, – બોલો, જેઠાભાઈ, બોલો… કંઈક તો બોલો…! પણ જેઠો શું બોલે… એની જીભ જ સંચોડી સીવી લીધી હતી… જાતે પોતે…!

પછી અઠ્ઠાવન વરસની જિંદગીમાં જેઠાલાલ ગોરધનના મને પહેલી વાર બળવો કર્યો –

… ભૂંડા, કોક દિ’ તો સામે હડફ ઉચ્ચારવો તો – તમે સૂવોને અમે કંઈ ગુનો કર્યો છે…? એવું એકાદ વારેય કીધું હોત…! હડતાલમાં નહીં તો આંદોલન-સરઘસમાં એકાદ વાર તો નારા પોકાર્યા હોત…! ઓલ્યો તો બચાડો કે’તો તો કે જેઠાલાલ, તમારા ગરીબ કચડાયેલા ભાયુંની તમે ગદ્દારી કરો છો… તમારે શોષણ સામે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ…

તમને થોડો વધુ પગાર અને બોનસ લેવાં નહીં ગમે…? તમારા એક છોકરાને રેલવેમાં નોકરી મળે એવું તમે ઇચ્છતા નથી…? બહેતર જિંદગી જીવવાની તમને ક્યારેય ઇચ્છા નથી થતી…? જાગો, જેઠાભાઈ, જાગો… ગુલામીની જંજીરો તોડી નાખો… ને… સમજવાની કોશિશ કરો કે મજદૂરને લોહી સિવાય કશું ગુમાવવાનું નથી…! – વાત એની મુદ્દાની હતી… મનને તો ગોઠતી હતી… કાવડિયાં વધુ મળે એ કોને ન ગમે…? ને છોકરાની નોકરી સાટું તો આ જાત ઘસી નાખી તોય… પણ જેનાં હૈયાં ફૂટલ, એના હાથેય ફૂટલ…

આ લોહી નો ધગ્યું તે નો જ ધગ્યું…! – જેઠાલાલ ગોરધનનું મન ઝીણું ઝીણું ડંખતું રહ્યું હતું. પછી તેમાંથી અજંપાનો એક કોંટો ફૂટ્યો હતો.

બેના ડંકા માથામાં અથડાયા હતા. જેઠાલાલ ગોરધનને ગળામાં શોષ પડ્યો હતો.

પહેલાં લઘુશંકા કરી આવ્યા અને પછી પાણી પીને પાછા પથારીમાં પડ્યા હતા, અને ફરી વિચારે ચડ્યા હતા…

…બહુ ખમી ખાધું… હવે સહન નથી કરવું… પણ તારા હાથમાં રહ્યું છેય શું…

ફક્ત એક દિવસ… માત્ર બાર કલાક…! …બાર કલાકમાં રેલવે મારું શું બગાડી લેવાની…!

જાતાં જાતાં પ્રાછત કરી લેવું છે…

એમ મનમાં બબડતાં જેઠાલાલ ગોરધને લાંબા મનોમંથન બાદ કાલે શું શું કરવું તેનું લિસ્ટ મનોમન ગોઠવ્યું હતું –

— મોડું જાગવું… નાહ્યાધોયા વગર, પાઠ-પૂજા કર્યા વગર ચા-પાણી પી લેવાં…

— સ્ટેશને મોડા જવું.

— યુનિફૉર્મના ગાભા પહેરવા નહીં. ટોપી ખિસ્સામાં બહાર લબડતી રાખવી.

— લાલ-લીલી ઝંડીઓ બગલમાં નાખી જવી નહીં.

— સ્ટેશનમાસ્તરને સલામ કરવી નહીં. બાંકડા ઉપર ઉભડક પગે બેસવું. સ્ટેશનમાસ્તર બહાર નીકળે તો ઊભા થાવું નહીં. પહેલા સાદે માસ્તર સામે હાજર થાવું નહીં… અને આખ્ખા દિવસમાં ‘હા જી… હા જી’… એક વારેય બોલવું નહીં.

— લાઇન ક્લિયર અને ડિપાર્ચરના ડંકા પાડવા નહીં.

— ગાડી છૂટ્યા પછી ટેસથી સાંધે જવું… વાંદરાપટ્ટી ફસાઈ ગઈ છે, દોરી સ્લિપ થઈ ગઈ છે, સિંગલ નથી આવતો – વગેરે બહાનાં કાઢી ગાડીને સિગ્નલ બહાર ઊભી રાખવી.

— ફાટક મોડું બંધ કરવું અને ખટારાને ગેરકાયદેસર પસાર કરવા.

— સ્ટેશનમાસ્તરનું ટિફિન ઊટકવાની ઘસીને ના પાડી દેવી.

— કાલે બકરીઓ ચરાવવાનું બંધ.

— સાંજે ડ્યૂટી ઑફ પછી – ’કામદાર એકતા ઝિ દાબાદ’ – નો નારો લગાવવો…

પછી જેઠાલાલ ગોરધનની આંખોમાં નીંદર ઘેરાણી હતી, જીવ ચરમરતો બંધ થયો હતો અને પછી ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા હતા.

…… દિશાએથી પાછાં ફરતાં આઉટર સિગ્નલ પાસે ઊભા રહ્યા. હજી સિગ્નલ ઠર્યો નહોતો. એમણે ઉપર ચડી સિગ્નલનો દીવો બુઝાવ્યો, લીલી-લાલ ગ્લાસ ડિસ્ક ઉપર જામેલી ધૂળ અને મેશ ગમછાથી સાફ કરી, પછી નીચે ઘણે દૂર સુધી ફેલાયેલાં ખેતર, વાડીઓ, વાડો, વૃક્ષો, મકાનોનાં છાપરાં, વાંકીચૂકી કેડીઓ, રસ્તાઓ સવારના ધૂમિલ અજવાસમાં જોઈ લીધાં. પછી સડસડાટ નીચે ઊતરી ગયા. એક હાથ સીડીના લોખંડના સળિયા ઉપર રહી ગયો. બીજા હાથે સિગ્નલના થાંભલાનો સ્પર્શ કર્યો.

પછી સડસડાટ ચાલતા થયા. રસ્તામાં બાવળનું દાતણ કાપ્યું અને તે ચાવતા-ચાવતા ઘરે આવ્યા. ઊલટી કરી દાતણ કર્યું. પછી ઘરવાળી સામે ચૂલા પાસે ઉભડક બેઠા અને ચાસણી જેવી મીઠી-કડક ચાના બે પ્યાલા રકાબીમાં રેડી સબડકા બોલાવતા ગટગટાવી ગયા. પછી ઘરવાળીને પૂછ્યું કે – બજારમાં ખાંડ બહુ મોંઘી થઈ ગઈ છે? ઘરવાળીએ ‘ના’ પાડી. તો પૂછ્યું, – તંયે ચા સાવ મોળીમૂતર જેવી કાં બનાવી…? સવારનો પહોર બગાડી નાખ્યો… જેવું કંઈક બબડતા ખંખોળિયું ખાઈ લીધું. પછી દીવો-અગરબત્તી કરી ગાયત્રીના બે જાપ જપી હાથ જોડી લીધા. પછી ઓશીકા હેઠળ દબાવેલી ટોપી ઝાપટીને માથે નાખી. યુનિફૉર્મ તો અખંડ પહેર્યો હતો. શંકર ભગવાનના ફોટા સામે હાથ જોડ્યા.

— દીવાલ ઘડિયાળમાં જોયું – પાંચ ને પંચાવન વાગ્યા હતા. પછી બગલમાં ઝંડીઓ દબાવી, જોડા પહેરી ડેલી બહાર નીકળી ગયા. બરાબર છના ટકોરે જેઠાલાલ ગોરધને સ્ટેશનના પગથિયે પગ માંડ્યો. રાતપાળીવાળા સાંધાવાળા પાસેથી સાંધાની ચાવીઓ લીધી અને એને સમયસર છૂટો કર્યો. પછી બાંકડે બેઠા.

રિલીવિંગ સ્ટેશનમાસ્તર ઑફિસ બહાર નીકળ્યા. નિરાંતવા બેઠેલા જેઠાલાલ ગોરધન હાંફળા-ફાંફળા ઊભા થયા. એક જ જોડો પહેરી શકાયો. પછી સલામ ઠપકારી.

માસ્તરે પૂછ્યું, – આવી ગયા, જેઠાલાલ. જવાબમાં જેઠાલાલ ગોરધને અતિ નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું… હા જી… હા જી. ડાઉન છેડે છો ને?… હા જી… હા જી, સાહેબ…

ડાઉન છેડે…

થોડી વાર પછી ઑફિસની બખોલમાંથી અવાજ આવ્યો, ડાઉન સોમનાથ મેઇલની લાઇન ક્લિયર થઈ… ડંકા પાડો, જેઠાલાલ ગોરધને ક્રમબદ્ધ ત્રણ ડંકા પાડ્યા. પંદરેક મિનિટ પછી ગાડી છૂટ્યાના પાંચ ડંકા પાડી જેઠાલાલ ગોરધન બગલમાં ઝંડીઓ રાખી ઉતાવળે પગલે સાંધા તરફ ચાલતા થયા.

ફાટક બંધ કરી તાળું માર્યું. સાંધાને લૉક કરી રિલીઝકી સિગ્નલ પોસ્ટમાં ભરાવી આઉટર સિગ્નલ પાડ્યો. જુવાનીમાં એક ઝાટકે લીવર દાબી દેતા, હવે ઘડપણની થોડી અસર વરતાય છે. પછી સાંધે આવી ઊભા રહ્યા. દરમિયાન ફાટકની બન્ને બાજુ ટ્રાફિક જામ થઈ ગયો. ભારખટારાવાળાએ બારીમાંથી ડોકું કાઢી ગાળો દીધી. બસના કંડક્ટરે

થોડા ઉતાવળિયા પેસેન્જરો સાથે સાંધા પાસે આવી ફાટક ખોલી દેવા કહ્યું. જેઠાલાલ ગોરધને જવાબ દીધો, – ગાડી છૂટી ગઈ છે, નિયમ વિરુદ્ધ ફાટક ખોલાય નહીં. પેસેન્જરોએ ફરિયાદ કરવાની ધમકી મારી, તો જેઠાલાલ ગોરધને ટાઢે કોઠે સ્ટેશનમાસ્તર પાસે જવા કહ્યું… અમારું કાંઈ હાલે નહીં… અમે ચિઠ્ઠીના ચાકર. – રેલવેખાતું સાવ રેઢિયાળ થઈ ગયું છે – એમ બોલતું ટોળું પાછું બસમાં બેસી ગયું.

પછી અગિયાર સુધીમાં માલગાડી અને એક અપ લોકલ ગાડી કાઢી. લોકલ છૂટી ત્યારે સ્ટેશનમાસ્તરે કહ્યું, જેઠાલાલ બ્રેકમાંથી આપડું ટિફિન ઉતારી લેજો. જેઠાલાલ ગોરધન બોલ્યા… હા જી… સાહેબ… હા જી… ટિફિન ભુલાય તો તો થઈ રહ્યું ને.

પછી બાર વાગ્યે જેઠાલાલ ગોરધને માસ્તરને પૂછ્યું સાહેબ, જમવા બેસવું છે ને!

સ્ટેશનમાસ્તરે હા પાડી. જેઠાલાલ ગોરધને પાણીનો લોટો-પ્યાલો ટેબલ પર રાખ્યાં, ખુરશી સરખી કરી, માખીઓ સાહેબને કનડશે એમ ધારી પંખો ચાલુ કર્યો, પછી પૂછ્યું સાહેબ, ગાડી-બાડી નો હોય તો હું જમવા જાઉં. સ્ટેશનમાસ્તરની મંજૂરી મળતાં જેઠાલાલ ગોરધન ઘર તરફ ગયા.

જમીને પાછા ફર્યા. લીમડો ઉતારી બકરીઓને નીર્યો. પછી જેઠાલાલ ગોરધને માથા નીચે ઝંડી રાખી, પગથી માથા સુધી ચાદર ઓઢી બાંકડા ઉપર ખાસ્સી લાંબી ઊંઘ ખેંચી કાઢી.

તડકો ઢળ્યે ઊઠ્યા. પાણીની ઓરડીએ હાથ-મોં ધોયાં. વિચાર્યું. આજ તો માલગાડિયું પોરો ખાઈ ગઈ. ઉબળાંસાં ખાતા સ્ટેશનમાસ્તરે જેઠાલાલને અંદર બોલાવ્યા, રેંકડીએથી એક ચા લઈ આવો, જેઠાલાલ. જેઠાલાલ ગોરધન બોલ્યા, હા… જી… સાહેબ, અબઘડી લઈ આવ્યો. સ્ટેશનમાસ્તરને કંઈક યાદ આવ્યું, – ઊભા રો, જેઠાલાલ… જેઠાલાલ ગોરધન તરત ઊભી રહી ગયા… જી… સાહેબ. આજે તમારી ડ્યૂટીનો છેલ્લો દિવસ છે, કાં, જેઠાભાઈ, સ્ટેશનમાસ્તરે હસતાં હસતાં કહ્યું. હા… જી… હા… જી, આજ છેલ્લો દિ’, – જેઠાલાલ ગોરધન આંખો ઢાળી બોલ્યા, ત્યારે તો બે ચા લેતા આવો… તમને વિદાયની ચા પિવડાવવી જોઈએ ને! – સ્ટેશનમાસ્તરે લાગણી દેખાડવાનો પ્રયાસ કર્યો. જેઠાલાલ ગોરધન ગદ્ગદિત થઈ ગયા… – હા… જી… હા… જી… ઈ સાચું… તમને દયાભાવ છે, સાહેબ,… પણ, સાહેબ, હોટલની ચા, હું નથી પીતો… હોટલની રે’વા દ્યો, સાહેબ… આપડે ઘરની ચા પીયેં… તમ જેવાની દયાથી બકરિયું દૂઝે છે… ને ચા-ખાંડેય ખૂટે એમ નથી…

અબઘડી આવ્યો, લ્યો.

પછી જેઠાલાલ ગોરધન બકરીઓ લઈ ઘરઢાળા ગયા. થોડી વારે પોતાને ઘરેથી લોટો ભરીને લવિંગવાળી ચા અને સાથે એક જૂની ને એક નવી રકાબી અને એક નવો કપ લઈ આવ્યા. નવા કપ-રકાબીમાં ચા રેડીને માસ્તરસાહેબને ટેબલ પર આપી અને પોતે નીચે બેસી તિરાડવાળી અને કાંઠો તૂટેલ રકાબી ભરીને પીધી. લોટામાં ચા વધી હતી તે આગ્રહ કરીને સ્ટેશનમાસ્તરને બીજી વાર પિવડાવી. સ્ટેશનમાસ્તરે કહ્યું, – ચા ઓહો બનાવી, જેઠાભાઈ.

જેઠાલાલ ગોરધને ધન્યતા અનુભવી અને અહોભાવપૂર્વક એમની આંખો નમી પડી.

પછી જેઠાલાલ ગોરધને ટેબલ પરથી એંઠાં રકાબી-પ્યાલા ઉઠાવી ટેબલ ઉપર પોતું કર્યું.

પછી જેઠાલાલ ગોરધને સ્ટેશનમાસ્તરનું ટિફિન શોધી કાઢ્યું. પાણીની ઓરડી ખોલી ટિફિન તથા રકાબી-પ્યાલા ઊટક્યા. ટિફિનનાં ખાનાં ઑફિસની બારીની પેઢલી ઉપર ઊંધાં ગોઠવી જેઠાલાલ ગોરધન કપ-રકાબી મૂકવા ઘરે ગયા.

જેઠાલાલ ગોરધન સ્ટેશને પાછા આવ્યા ત્યારે છના ડંકા પડતા હતા. રિલીવર સાંધાવાળો આવી ગયો હતો. પછી જેઠાલાલ ગોરધને આવેલા સાંધાવાળાને સાંધા પેડલૉકની ચાવીઓ સોંપી અને ડાઉન હોમ સિગ્નલ પડે નહીં તો પ્લંજરને હળવેથી પાટુ મારવાની જાણ કરી. પછી જેઠાલાલ ગોરધને ઝાપટીને ટોપી પહેરી. પછી ઝંડીઓ બગલમાં મારી.

પછી જેઠાલાલ ગોરધન રાબેતા મુજબ ચૂપચાપ સ્ટેશનનાં પગથિયાં ઊતરી ગયા.

બાવળ વાવનાર

અમારા વહાલા એચ.પી. – આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી. જાવિયા, મારું જો તમે સાંભળો તો આજે મારે તમને બે વેણ કહેવાં છે. આમ તો તમે કોઈનું દોઢડહાપણ સાંખી લો એવા નથી. પણ તમને હું જાણું ને, તમે મારી વાત સાંભળશો જ.

તો, વહાલા સાહેબ, આડત્રીસ વર્ષની નોકરીમાં તમે ઓછામાં ઓછાં ચાલીસ સ્ટેશન ફેરવી નાખેલાં. તમારી સર્વિસ કેરિયરનો આ ગ્રાફ છે. બહુ ખાડા-ખડિયાળો છે તમારો ગ્રાફ. સરખામણીએ તમારા જેટલી નોકરીવાળા કેટલાયે સ્ટેશન માસ્તર બહુ બહુ તો ચાર પાંચ સ્ટેશને નોકરી કરી રિટાયર થયા. કેટલાક તો એક જ સ્ટેશને પચ્ચીસ-પચ્ચીસ વરસ ચીટકી રહેલા. ઘણાએ પ્રમોશન જતાં કરી સારાં સ્ટેશન છોડ્યાં નહોતાં. અથવા કાયદા મુજબ એમની બદલીના ઑર્ડર પણ નીકળેલા. પણ હરવખત તે કેન્સલ થઈ જતાં અને તેમને ત્યાં જ પ્રમોશન મળી જતાં. કેટલાક વળી યુનિયનના કાર્યકર બની સારું સ્ટેશન પકડી રાખતા, પરંતુ એ તો ‘આવડત’ની વાત કહેવાય. એમના રસ્તા તમારાથી અલગ હતા, જે ‘વહેવારુ સમજદારી’ના રસ્તા કહેવાય છે.

પરંતુ, આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી. જાવિયા, તમારામાં આવી વહેવારુ સમજણનો તદ્દન અભાવ હતો. તમને એવું ક્યારેય આવડ્યું જ નહીં. તમે જિંદગી આખી સામે પવને દોડતા રહ્યા. વહેવારુ થવાની શિખામણ તમારા અવળચંડા દિમાગમાં ક્યારેય ઊતરી જ નહીં. અધિકારીઓ સાથે તમારે આડવેર, ઇન્સ્પેક્ટરો સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી. જાવિયાની નજર બહાર કશું જાય નહીં. તમે પાટા વચ્ચે આડા ઊભા રહી જાઓ ને ઊધડો લઈ નાખો… પરમિશન વગર લૉરી કેમ ચડાવી? આ લાઇન ઉપર ગાડી આવે છે, કે શંટિન્ગ થાય છે તેની તમને ખબર છે? એક્સિડન્ટ કરવો છે? હાથકડિયું પેરવી છે?… કાયદા-બાયદા સેફ્ટીના ભણો છો કે સાવ હાલી જ નીકળ્યા છો…! અબઘડી જીઆરપીને મેમો આપું છું. સેફ્ટી ઑફિસરને તાર કરું છું… રેલવેને રાંડરાંડનું ખેતર સમજી બેઠા છો? ગુનામાં આવી ગયેલો પાટાનો ઇસ્પેક્ટર તમારી ઝડકીથી પરસેવે રેબઝેબ થઈ જાય. માફી માગે. જોકે બોલ્યા હો તેવું તમે કર્યું હોય એવો દાખલો નથી.

તમે તો એચ. પી. સાવ સાચા ઝેર જેવા. તમારો શબ્દેશબ્દ રેલવેના હિતમાં જ હોય. પણ કહો તો એચ. પી. રેલવેનાં હિતની કોને પડી છે, હેં?! રેલવે જાય જહન્નમમાં… કોઈને શું…?! તમે રેલવેના હિતનો ને વફાદારીનો ઝંડો લઈને દોડતા હતા ને વેરીઓ ઊભા કરતા હતા. પેલો પાટા ઇન્સ્પેક્ટર તમારા વિશે ખરાબ અભિપ્રાય બાંધી ચાલતો થાય. તમને એના લાભાલાભ અથવા દૂરગામી પરિણામોનો સારી પેઠે અંદાજ હતો જ. પરંતુ લાભ-ગેરલાભની વાત વિચારનાર એચ. પી. હોય જ નહીં.

તમને અંગ્રેજોના વારસદારોની એ જમાત તરફ ભારોભાર નફરત. એવો એકાદ નજરે ચડતાં તમારી નફરત ને કટાક્ષની ધાર નીકળતી. અંગ્રેજોના પૈદાઈથી બાબુ’ શબ્દનો ઇતિહાસ તમે અંગ્રેજી શાસનના વારસદાર બાબુસાહેબોને કહેતા. તમે જ કહો, એચ. પી. તમારી તાજી કંકરાવેલી જીભનો સ્વાદ ચાખનાર કોઈ ‘બળું’ તમારું કામ કરે ખરો?! આ બે સ્ટેશન વચ્ચે વગડામાં વસતા રાંક ફેલવાળાઓને સામંતી માનસપુત્રો પીડવાની એક પણ તક જતી ન કરતા, ત્યારે એચ. પી. તમે ધાગધાગા થઈ જતા. એમને તો સત્તાનો પાવર અને તોર હતા. પણ એચ. પી., તમને શેનો પાવર હતો?… તમારાં યુનિયનના લાલ ઝંડાનો ને?! – આવું કોઈ પૂછે તો તે તમને લાલ ઝંડાનું અપમાન લાગતું. તમને રેડ ક્લંગનો ભારે પાવર… તમે શું એને ખાખી લાલ લૂગડાનો કટકો જ સમજો છો? આ ઝંડો, ફ્રાન્સ, ચીન, રશિયા અને જગત આખાના શ્રમિકોના લોહીમાં ઝબોળાઈને ભારતના મજદૂરોના હાથમાં આવ્યો છે, સમજ્યા! સામ્રાજ્યવાદી અંગ્રેજો પણ એને લહેરાતો અટકાવી શક્યા નહોતા. દુનિયાના તમામ મજૂરોના લોહી-પરસેવાનો રંગ એક જ છે, લાલ. એ શ્રમજીવીને પીડનાર અમારો દુશ્મન. આ સર્વહારાઓને તમે શું સમજો છો.. ખાલી અભણને અજ્ઞાન ગેંગમેન… સાંધાવાળો…?! અભણ, અજડ, અજ્ઞાની, સ્વાર્થી અને હૈયાફૂટાઓ તો છીએ આપણે ઉજળા લૂગડાવાળા… હાક પડ્યું મોઢાં સંતાડનારા ગદ્દારો આપણે… ચામડી સલામત રાખવા ગોઠણિયાભેર થનારા આપણે બધા ખુરસીધારીઓ…!

બેરહમ તંત્ર સામે હક્ક અને અધિકારો માટે ત્રણ ત્રણ રાષ્ટ્રિય આંદોલનો લડતાં સૌ કરતાં વધુ તાદાદમાં પોતાનાં લોહી રેડ્યા હોય, ફના થયા હોય તો તે આ ગરીબો… તમે શું સમજો એમનાં બલિદાનોની ગાથાઓ. એ બધા અમારાં ગળાનાં હાડકાં છે.. તમે એની ઉપર જુલમ ગુજારો અને અમે તે જોતા રહીએ, એમ…?!

અમારા મત મુજબ તમારે આવો નિરર્થક બકવાસ કરવાની જરૂર નહોતી. ગેંગમેનને એના હક્કના રજા-પાસ માટે લબડધક્કે ચડાવનારા, મોસમમાં મગફળી, ડોડા, પોંક, શાકભાજી નહીં પહોંચાડનાર ગેંગમેનની હાજર હોવા છતાં ગેરહાજરી પુરનાર, રિપોર્ટ, ચાર્જશીટ, બદલીની ધમકીઓથી ડરાવી એની પાસે ઘરનાં કામ કરાવનાર તથા વગડાઉ બેહાલ ઘોલકી જેવાં ક્વાર્ટરમાં એકાદી બારી માટે અથવા રિપેરિંગ માટે, કે પાણીની વ્યવસ્થા માટે કરગરતા ગેંગમેનોની કાકલૂદીઓ પર ધ્યાન આપવાને બદલે એને હડધૂત કરનારા નિર્દય પીડબલ્યુઆઇ, વર્ક્સ ઇન્સ્પેક્ટરો અને એક્ઝિક્યુટિવ સાહેબો સામે ઉપવાસ આંદોલનો, નારા અને ઘેરાવ કરી તેમને મોઢે તરણું લેવડાવવાની, એચ. પી., તમારે જરાય જરૂર નહોતી.

સીપીડબલ્યુઆઇને લાંચ નહીં આપી શકવાથી હક્કની નોકરીથી વંચિત રહી ગયેલા મજૂરોનો પક્ષ લઈ તેમને તેમની નોકરીનો હક્ક અપાવવાની જીવલેણ કાર્યવાહી કરવામાં તમે કેટકેટલા બાબુ સાહેબો, અધિકારીઓને નારાજ કર્યા, દુશ્મનો બનાવ્યા તેનો તમે ક્યારેય હિસાબ કર્યો છે ખરો? તમે કેટલા લાભથી વંચિત રહી ગયા એ કદી વિચાર્યું છે? મજૂરો ક્યાં તમારા સગા થતા હતા કે તમે તમારા કાગળપેન અને તમારું ભેજું અને તમારો અતિ કિંમતી સમય વેડફી માર્યો? (તમારું ભેજું સલામત હોત તો કેટલો ફેર પડી ગયો હોત, મારા વહાલા એચ. પી.!) અને તમારે એ નમાલા લોકોના પાણી-પાણીના પોકાર સાંભળી એટલા બધા વ્યથિત ચક્કા જામ કરવાની શી જરૂર હતી?

આવા તો અસંખ્ય ઉદાહરણો આપી શકાય, જ્યાં તમારે કશું જ કરવાનું નહોતું. તમે જાડી ચામડી ધારણ કરી મૂંગા-બહેરા બની ગયા હોત તો આજે તમારા ફળિયાને રેલવેના સલેપાટોની આખી દીવાલ હોત, ઘરમાં સાગનું ઉત્તમ ફરનિચર શોભતું હોત. તમારા આસિસ્ટન્ટ શાહના ઘરમાં એવું કિંમતી ફર્નિચર ક્યાં નથી જોયું. પણ, વહાલા આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી. તમે બધે બાવળ જ વાવ્યા.

આઇઓડબલ્યુને તમે ‘ભ્રષ્ટાચારી’ને બદલે ‘સાહેબ’ કહી બોલાવ્યો હોત, બેસવા ખુરશી આપી હોત. અને તેને ગમતી વાતો કરી હોત તો, વહાલા એચ. પી. કેટલો બધો ફેર પડી ગયો હોત. તમારાં સોસાયટીનાં ઘરની પછીતો જે આજે પણ પ્લાસ્ટર વગરની છે – તેને સિમેન્ટ પ્લાસ્ટર લાગી ગયું હોત. ખાડા-ખડિયાવાળી ફર્શ સરસ મજાની નવી ફર્શ બની ગઈ હોત. કાવડિયાંના અભાવે રંગ વગરનાં રહી ગયેલાં તમારાં ઘરનાં બારીબારણાં સુંદર ઑઇલ-પેઇન્ટથી ચમકતાં હોત. પણ અમારા વહાલા આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી. તમે તો બધે બાવળ જ વાવ્યા.

તમારા સાળાનાં લગ્ન હતાં. બીજા દિવસે સવારની બસમાં નીકળવાનું હતું. પરંતુ તમારાં પત્નીને સાંજ સુધી તૈયારી કરતાં તમે જોયાં નહીં. ત્યારે તમે પૂછ્યું હતું. તૈયાર થઈ જાઓ. સવારે મોડું થાશે. તમારાં પત્નીએ નારાજ થઈ કહેલું. શું ખાક તૈયારી કરું! તમે પૂછેલું, કાં, શું થયું? તમારા પત્નીની આંખોમાં આંસુ હતાં, લગનમાં પહેરવા બૅગમાં શું નાખું… આ ગાભા? પછી ઘરેણાંનું દુ:સ્વપ્ન એમને આવે જ ક્યાંથી! યાદ છે, તમારો મોટો દીકરો સાંધેલાં કપડાં પહેરી સ્કૂલે જતો નહોતો. એને હાંસીપાત્ર બનવાની બીક લાગતી હતી. તમે એને નવાં કપડાં સિવડાવી આપવા તૈયાર તો થયા હતા, પરંતુ ખાદીનાં. ત્યારે તમે એને ખાદીનાં કપડાંની મહત્તા ગળે ઉતરાવવા કેવી કેવી હાસ્યાસ્પદ તરકીબો અજમાવી હતી, યાદ છે ને? તમે જુવાન છોકરાને સાદગીનું સૌંદર્યશાસ્ત્ર ભણાવવાની ભરપૂર કોશિશ કરી હતી. વધુમાં ગાંધીજીની આત્મકથા વાંચવાની ભલામણ પણ કરી હતી! તમારા દિલ ઉપર હાથ રાખી બોલો, એચ. પી. ત્યારે તમને દુ:ખ નહોતું થયું? તમારાં બાળકોને તમે નહોતાં છેતર્યા? તમારી જાતને નહોતી છેતરી, એચી. પી., તમે? ખોટું જ બોલ્યા હતા ને તમે? ખોટું બોલવું ને ખોટું કરવું બેય સરખું. ખોટું જ કરવું હતું તો ટ્રાફિક ઇન્સ્પેક્ટરને રેલવે સ્ટોલના મફતના ચા-નાસ્તો કરાવ્યા હોત, ક્યારેક જમવાનો આગ્રહ કર્યો હોત, ચાડી-ચુગલી કરી હોત તો તમે બીજા સ્ટેશન માસ્તરોની જેમ ઓવરટાઇમ, ટી.એ. રળી શક્યા હોત. તો આજે પગની કપાસીની જેમ દુ:ખતા પેલા પ્રસંગો તમને અને તમારા પરિવારને પીડતા ન હોત, હિણપત ડંખતી ન હોત. તમારા છોકરા ફૂલફટાકિયા થઈ ફરતા હોત. તમારું ઘર સોસાયટીના ઉત્તમ બંગલાઓ માંહેનો એક બંગલો હોત – જે બંગલાનો દરવાજો ખોલતાં પહેલાં તમારા સ્ટાફને વિચાર કરવો પડત! પણ, રે… અમારા વહાલા આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી., તમે તો આખી જિંદગી બધે બાવળ જ વાવ્યા.

ભાડમાં નાખવા હતા તમારા સાંધાવાળાને. તમે સારી પેઠે જાણો છો, સાંધાવાળો કોઈનો નથી હોતો. એ તો ખુરશીનો હોય છે. ખુરશી પર લાલ વાવટાવાળો બેઠો હોય કે કાળા વાવટાવાળો, – એને કશો ફેર પડતો નથી. સાંધાવાળાને પાટલી બદલતાં વાર નહીં. માથું વાઢીને ઓશીકું કરી દો તોય એ કહેવાનો કે ખેંચે છે. એવા કામચોર દારૂડિયાઓના ઓવરટાઇમ કાપી નાખનાર સ્ટેશન અધિક્ષક સાથે બાખડવાની તમારે શી જરૂર હતી? પેલા પંજાબી આસિસ્ટન્ટ ઑપરેટિન્ગ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટે સાંધાવાળાઓ પાસે, એમના છોકરાઓનાં નામ ઘુસાડી દેવા માટે પાંચ-પાંચ હજાર માગ્યા તેમાં તમારે વીર પટાધરની જેમ કૂદી પડવાની કઈ જરૂરત હતી? ચોરમાં મોર પડે તેમાં તમારે લોહી ઉકાળા કરવાની ક્યાં જરૂર હતી. તમારે અધિકારીને પક્ષે રહેવું જોઈતું હતું અથવા વચેટના માણસ રહ્યા હોત તો પાંચ-દસ હજાર તમેય કમાઈ લેત. ડાયા માસ્તરો અને શાણા યુનિયનવાળાઓ એમ જ કરે છે એનો ખ્યાલ તમને, એચ. પી., ન આવ્યો તે ઠેઠ સુધી ન જ આવ્યો. સાંધાવાળાઓને તમારા કમ્પાઉન્ડના દરવાજે બહાર ઊભા રાખી વાત કરવી જોઈતી હતી. તેને બદલે તેમને ઘરની એક માત્ર ખુરશીમાં બેસાડતા હતા, જો તમે ખાટલા ઉપર બેસતા હતા. વાહ, એચ. પી., વાહ, તમારો જોટો જડવો મુશ્કેલ? ચાર લીંટીની અરજી માટે તમે એને ચાર દિવસના ધક્કા ખવડાવ્યા હોત તો સાંધાવાળાઓમાં તમારી ‘સાહેબ’માં ગણતરી થાત. સ્ટેશન માસ્તરોને બદલે તમે તો સાંધાવાળાઓને દિવાળીની મીઠાઈ ખવડાવતા હતા. તમે તેમને પડ્યા હોત તો તેઓ તમને સલામો ભરત, તમારાં અંગત કામ હોંશે હોંશે કરત. તમારે હાતિમતાઈ બનવાની ક્યાં જરૂર હતી, મારા સાહેબ?!

મેં તમને અગાઉ સાડી સત્તાવાર કહ્યું, તમારે કશું જ કરવાનું નહોતું. જેમ ચાલતું હતું તેમ ચાલવા દેવું હતું. પરંતુ તમે કશું જ ચલાવી લીધું નહીં અને ચાલવા દીધું નહીં. તમે કોઈ ખાસ ઉસૂલ મુજબ જીવનારા આદમી હતા. તેમ તમે માનતા હતા. થતાં ડેમરેજનો એક રૂપિયોય રેલવેને નહીં પરખાવનાર ખંધા વેપારીઓ પાસેથી વેગનનાં ડેમરેજની મોટી રકમો વસૂલી તમે રેલવેને કમાવી દીધી હતી. તેમ કરવા કરતાં બીજા સ્ટેશન માસ્તરોની જેમ મારફત ઉપર ડેમરેજને બદલે થોડી ઉપલક રકમ આડું જોઈ તમારા ખીસામાં સરકાવી દીધી હોત તો કેવું સારું હોત!)

ચોરીના કોલસાની કમાણીમાં ભાગ પડાવવાને બદલે, એચ. પી., તમે તો કોલસાની ચોરીઓ સમૂળગી બંધ કરાવી દીધી હતી. સ્વાભાવિક જ બીજા સ્ટેશન માસ્તરોની કાળી કમાણી ઉપર સીધો છીણીનો ઘા થયો હતો. જુગાર તો સાહેબ, દરેક સ્ટેશને રમાય છે – ઑફિસમાં અથવા વેઇટિંગ રૂમમાં, ચાલતી ગાડીમાં રિઝર્વેશન કોચમાં, ગાર્ડની બ્રેકમાં જુગાર તો ઈશ્વર સમાન છે – સર્વવ્યાપી! તમારે મનોરંજનની એ નિર્દોષ પ્રવૃત્તિને બંધ કરાવવાની શી જરૂર હતી? રમનારાઓ ક્યાં મફતમાં રમતા હતા. એ તો બિચારા ઓન ડ્યૂટી સ્ટેશન માસ્તરને સો રૂપિયાની કડકડતી નોટ આપતા હતા! તમને એ કડકડતી સોની નોટ ખીસામાં મૂકતા શું ઘા વાગતા હતા?! તમારે કશું ગુમાવવાનું નહોતું. ઊલટા તમે વેપારીઓ, જુગારીઓ, ચોરટાઓ, દારૂડિયાના સ્નેહપાત્ર બનત, તમારી વાહ વાહ બોલાત. પણ તમે તો સિદ્ધાંત મુજબ જીવનારા આદમી. તમને વા મુજબ વળતાં આવડ્યું જ નહીં. અમારા વહાલા આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી. તમે તો બધે બાવળ જ વાવ્યા!

તમે તો, એચ. પી. સિદ્ધાંતનાં પૂંછડાં! રેલવેના કોલસા બાળવા નહીં, કે કોઈને ચોરવા દેવા નહીં. (ચોરવા દીધા હોત તો તમારા બાપનું શું જતું હતું… હું…? તમારા છોકરાને કેરોસિન માટે કલાકો સુધી લાઇનમાં ઊભા રહેવું ન પડત. વધારામાં સજ્જન અને ઉદાર સ્ટેશન માસ્તર તરીકે તમારી નામના થાત.) રેલવેના કાયદા બહારના કોઈ ગેરલાભ આપી વેપારીઓને રાજી રાખવા નહીં. દિવાળીની બોણી, મારફતની પાવલી હરામ! એમ કરીને તમે મેળવ્યું શું? તમારી વિરુદ્ધ ફરિયાદો – જે ઑફિસરો સહેલાઈથી માની લેવા તૈયાર રહેતા ચાર્જશીટો, ઇન્કવાયરીઓ, સ્ટાન્ડર્ડ: ફોર્મ ઇલેવન… ફાઇવ, એલિગેશન્સ, પનિશમેન્ટ, સ્ટોપેજ ઑફ ઇન્ક્રિમેન્ટ્સ… પાસ પીટીઓ બંધ… પ્રમોશન બંધ… ડિકેટેગરાઇઝેશન અને સજાઓનો એક લાંબો સિલસિલો! બદનામી, ખરાબ થયેલી ફાઇલ અને વરસમાં બબ્બે ટ્રાન્સફરો – એ જ મળ્યું કે બીજું કંઈ?! કાયદો અને સિદ્ધાંતની મા પૈણી ન હોત તો તમારા પગમાં રબ્બરનાં સ્લિપર ન હોત, બાટાના મોઘાદાટ બૂટ ચમકતા હોત. પણ અમારા વહાલા આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી., તમે તો બધે બાવળ જ વાવ્યા.

તમે ક્યારેક આત્મખોજ કરી હોત તો સહકાર્યકર સ્ટેશન માસ્તરો તથા આજુ બાજુના સ્ટેશનોના સ્ટેશન માસ્તરોને તમારી ઇમેજ બગાડનારા દુશમન બનાવ્યા ન હોત. બાજુના સ્ટેશનનો માસ્તર ટી. વી. જોવા ગયો હોય (ભલા, તમારે ટી. વી. નથી. કાં?!) અથવા આરામ ફરમાવવા ગયો હોય ત્યારે તેના બદલે તેનો સાંધાવાળો બ્લોક ઑપરેટર કરતો તે તમારે ચલાવી લેવું જોઈતું હતું. તમે વાંધો ઉઠાવ્યો ન હોત. કે કચવાટ ન કર્યો હોત અથવા સેફ્ટીના કાયદાની પત્તર ન ફાડી હોત તો એ સ્ટેશન માસ્તરોએ તમને અચ્છા આદમી’નો શિરપાવ આપ્યો હોત, દસ માણસો સામે તમારાં વખાણ કર્યા હોત અને તમારા સુખદુ:ખના સથવારા બનત. બ્લોક નોરમલ કરાવી સામેવાળા સ્ટેશન માસ્તરની પાછલા પહોરની નીંદર બગાડવાનું જઘન્ય કૃત્ય તમે શા માટે આચરતા હતા તે અમને હજી પણ સમજાતું નથી. તમે કાયમ તમારો એકનો એક ગોગો ફૂટ્ય રાખતા… કાયદા બનાવ્યા છે તે કંઈક સમજી કારવીને જ બનાવ્યા હશે ને…!… એનું પાલન કરવું ને કરાવવું તે મારી ફરજ છે… રેલવે મને એનો જ પગાર આપે છે… તેમાં કોઈ માઠું લગાડે તેની મારે ચિંતા કરવાની શી જરૂર. પણ, મારા ભાઈ, સ્વાર્થની એવી ઝીણી ઝીણી નમાલી બાબતોમાં આવા માણસો માઠું લગાડતા હોય છે અને તમારા વિરોધી બની જતા હોય છે. તમારા નેક ઇરાદા, સાફદિલી, વફાદારી અને પ્રમાણિકતા – એ બધું તેઓ શા માટે જુએ? તમારી નેકી અને સાફદિલી સાથે એમને શી નિસબત? તમારા સાથી સ્ટેશન માસ્તરો સિનેમા હાઉસના માલિકોને રસીદ વગર ફિલ્મની પેટી આપી દેતા, ને વળતરમાં મફત ફિલ્મ જોવાનો લહાવો લેતા. તમે આ પરમ્પરા ચાલવા દીધી હોત તો તમારી બોલબાલા હોત. તમારા સ્ટાફના નાના કર્મચારીઓ તથા ઇન્સ્પેક્ટરો તમારી વગથી મફતમાં ફિલ્મો જોઈ શકત. વળી તમારાં છોકરાંઓને ફિલ્મ જોવાનાં કાવડિયાં ખર્ચવા પડત નહીં. પરંતુ અમારા વહાલા આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી. તમે તો બધે બાવળ જ વાવ્યા.

અને હવે છેલ્લી વાત. તમે રિઝર્વેશનના ‘ઉપલા’ પૈસાની ઉઘરાણીને અપ્રમાણિક અને અધમ ગણતા. તેમને તમારી ફિલોસૉફી ભારે પડી જતી, ને તેમની કમાણી તૂટી જવાના સતત ભયથી પીડાતા રહેતા. નહીં ને ક્યાંક તમે સારા ગણાઈ જશો તેમની તેઓ ચિંતા કરતા રહેતા. તમારે તેમની સાથે જ ચાલવાની જરૂર હતી. પરંતુ તમે તો ફાયદો, લાભ, સ્વાર્થ, વહેવારુપણાં જેવી મહત્ત્વની અને નિર્ણાયક બાબતોને તદ્દન ફાલતુ, ભ્રષ્ટ, અને બેઇમાનીભરી ગણતા હતા. પણ તેમાં બેઇમાની તો ગણાય જ નહીં. એ તો પ્રજાની સેવાનો એક હિસ્સો જ કહેવાય. પાયાની આ વાત તમારાં બગડેલ ભેજમાં ક્યારેય ઊતરી જ નહીં. તમે તમારા પ્રિય સાથીઓને, મહાન રેલ પ્રશાસનના આદરણીય ગ્રાહકોને તથા તમારા પરિવારને બિનવફાદાર રહ્યા. બહુ ખોટું કર્યું. એચ. પી., તમે બહુ ખોટું કર્યું. અમારા વહાલા બંધુ… અમારા માનનીય આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી., તમે તો બધે બાવળ જ વાવ્યા.

– હવે છેલ્લી, – સાવ છેલ્લી – માથામાં પથ્થર વાગે તેવી વાત કરું. તમારી નામના કજિયાખોર અને બાધડુની બાવળ વાવનારની… થોરનાં જંગલ ઉગાડનારની, ટ્રાન્સફર થયેલા સ્ટેશને તમારી પહેલાં તમારી બદનામ ઇતિહાસકથાઓ અચૂક પહોંચી ગઈ હોય. પરિણામસ્વરૂપ નવી જગ્યાએ તમારી ઇતિહાસકથાઓનું આકંઠ પાન કરેલાઓની એક આખી ટોળકી તમારું યથોચિત સ્વાગત કરવા તૈયાર રહેતી.

રેલતંત્રના આદરણીય ગ્રાહકોની ફરિયાદો, ઇન્સ્પેક્ટરો અને સ્ટેશન અધિક્ષકોના કોન્ફિડેન્સિયલ રિપોર્ટોથી અને તમારી નિર્ભેળ ઝેર જેવી યુનિયન કાર્યવાહીઓનાં કારનામાંઓથી ભયાનક ચીતરાયેલી તમારી ફાઇલ જોઈ, લાલ લૂગડું ભાળી ભડકતા સાંઢની જેમ ભૂરાંટા થયેલા અધિકારીઓએ તમને પૂરાં આડત્રીસ વરસ આમથી તેમ ફંગોળ્ય રાખ્યા. તમે રિટાયર થયા ત્યાં લગી આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર જ રહ્યા. ઓડના ઉચાળા ભરાતા રહ્યા. મીંદડીનાં બચોળિયાંની જેમ બાળબચ્ચાંઓ લઈ તમે સગવડતાવિહીન વેરાન સ્ટેશનોમાં અભાવગ્રસ્ત જિંદગીનો ભાર ખેંચતા રહ્યા. બહેતર જિંદગીની રાહ જોતા રહ્યા. આશાવાદ ટકાવી રાખવાની મથામણમાં તમારી અને તમારા પરિવારની જિંદગી બરબાદીમાં જૉસી દીધી તમે. અને તમારા આ ભ્રમ અને દંભ તો જુઓ, સાહેબ! તમે રેલવેના વફાદાર કર્મચારી, યુનિયનના સન્નિષ્ઠ, તેજાબી, સિદ્ધાંતવાદી કાર્યકર, કચડાયેલાઓના હમદર્દ અને એવા કેટલાયે સંભ્રમો અને છલનાઓમાં અતિ દુ:ખમય જીવન વ્યતીત કરતા રહ્યા. તમને પ્રભુ દુ:ખ અને યાતનાઓનો ખોટો કહેવા, કે બીજું કંઈ?! અમારા વહાલા બિરાદર… અમારા પ્રિય સાથી… બંધુ… અમારા આદરણીય આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર એચ. પી… હરિલાલ પ્રાગજી જાવિયા… તમે તો જિંદગી આખી બધે બાવળ જ વાવ્યા…! અરે, બાવળનું આખું જંગલ વાવીને ઉછેરતા રહ્યા!!!

તમારી નિવૃત્તિના દિવસે તમારા વર્ગના કર્મચારીઓના ચહેરા પર ઉપહાસ, ધૃણા, ધિક્કાર તથા તમારા જેવાં ડાભોળિયાંથી મળેલા છુટકારાના ભાવ રમતા હતા. તમને જોઈ તેઓ એકબીજા સામે આંખ મિચકારી ઇશારા કરતા હતા, કે – આ પાપ ટળ્યું હવે! કારણ એટલું જ, અમારા વહાલા એચ. પી., કે – તમે માત્ર બાવળ જ વાવ્યા હતા.

જરા એક મિનિટ… પ્લીઝ… એક જ મિનિટ મને જરા આડું ફંટાવા દો. મને થોડું કંઈક યાદ આવે છે તે સંભારી લેવા દો…

– થોડાં રમૂજી દૃશ્યો મારી સાંભરણમાં છે તે યાદ કરી લઉં… જોકે મારા ચિત્તમાં એની બહુ સારી છાપ નથી, છતાં…

થોડાં વરસો અગાઉની વાત છે.

કેટલાક મુલાકાતીઓ તમારા ઘરે આવ્યા હતા. તમે ખાટલા ઉપર બેઠા હતા. તમારા પગ પાસે નીચે મજૂર જેવા બે માણસ બેઠા હતા. સાથે લાવેલી મેલી થેલીઓ તેમણે જમીન ઉપર ખાલી કરી હતી, તે નદીના વાડાનાં રીંગણાં, મરચાં, ટમેટાં જમીન ઉપર ફેલાયેલાં પડ્યાં હતાં. સામેના ખૂણે તેમનાં અડધાં નાગાંવૃંગાં-મેલાંઘેલાં બાળબચ્ચાં વિસ્ફારિત નજરે તમારી સામે જોઈ રહ્યાં હતાં. તેમાંની, લીંદરાં-લીંદરાં ઘાઘરી-પોલકાંવાળી, માથે ફાટેલું મેલું પોચું ઓઢેલી, ટગર-ટગર જોઈ રહેલી મીંદલાવાળી એક નાનકી છોકરીને તમે તેડીને ખોળામાં બેસાડી હતી. થોડે દૂર લાજ કાઢેલી બે કૃશકાય સ્ત્રીઓ તેના જરવાળિયા મેલા સાડલાના ફાટેલા છેડા બે હાથે તમારી સામે પાથરી જમીન સુધી માથાં નમાવી રહી હતી. તમે મૂંગા બેઠા હતા. એચ. પી. મૂંગા બેઠા હોય તે ખરેખર રમૂજી વાત જ ગણાય.

વહાલા, એચ. પી., તમે હડતાલમાં નોકરી ગુમાવી ઘરે બેઠા હતા. બીજી દિવાળી આડે થોડા દિવસો હતા. એક મોડી રાત્રે દાઢી-મૂછવાળા એક આદમીએ તમારા ઘરનું પાછલું બારણું ખખડાવી તમને બહાર બોલાવ્યા હતા. અંધારામાં તમે બિન્ને વાતો કરતા કરતા વડછડે ચડી ગયા હતા. પેલા માણસે પોતાના ખીસામાંથી કાઢી તમારા ખીસામાં કંઈક મૂક્યું હતું. તમે તે પાછું પેલાના ખીસામાં મૂકી દીધું હતું. એ આપે અને તમે પાછું વાળોની તમારી વારંવારની ચેષ્ટાઓ અંધારામાં ભારે રમૂજપ્રેરક લાગતી હતી. આખરે પેલો દૂબળો-પાતળો મૂછોવાળો તમારો હાથ પકડી – ‘અલ્લાના વાસ્ત… મારા એકના એક બેટાના સોગંદ’ – એવું કંઈક બોલતાં તમને વિનવતો હતો. એચ. પી., તમારી અજડાઈ પણ ભારે! નહોતું લેવું તો કંઈ નહીં, પણ પેલાને આંખમાં ઝોંકો તો નહોતો વગાડવો! બચાડો ગયો ત્યારેય આંખો લૂછતો હતો.

હારતોરા, માન-સન્માન કે વિદાય સમારંભ વગર તમે નિવૃત્ત થઈ ગયા હતા. રેલવે ક્વાર્ટર ખાલી કરી બધો સામાન ટ્રકમાં ભરનાર થોડા ચીંથરેહાલ માણસો તમને વીંટળાઈ વળ્યા હતા. ઝાઝીવાર પછી તમે ટ્રક તરફ વળ્યા ત્યારે પેલાઓમાંથી સૌથી વધુ બેહાલ દેખાતો માણસ તમારી પાસે દોડી આવ્યો હતો, ને એણે બંડીના ખીસામાંથી બીડી કાઢી તમને આગ્રહ કરી પિવડાવી હતી. તમારી બીડી એણે પહેલાં સળગાવી આપી હતી અને પછી પોતાની બીડી સળગાવી હતી. ક્લાસ ફોર્થ સાથે બીડી ફૂંકવા, એચ. પી. તમારી રીતે ધોળા ડગલાઓવાળાઓને ભલે હાસ્યાસ્પદ લાગતી હોય, પણ અમને તો બહુ રમૂજી લાગતી હતી.

જ્યારે જ્યારે કોઈ ગેંગમેન, કોઈ સાંધાવાળો મળી જાય છે, અને તમારી વાત નીકળે છે ત્યારે એના ચહેરા પર અજાણપણે ખુશીના ભાવ કેમ ફરકી જાય છે?! અને વાત-વાતમાં ગરીબની છઠ્ઠીનો જાગતલ’ – અથવા – ‘વજ્જરની છાતીવાળો – જેવા શબ્દો એના હોઠ કેમ બોલી જતા હશે?!… રામ જાણે…!!

હવે મને પૂછો કે – આવી બધી સાવ નકામી અને અર્થહીન વાતો અને દોઢ ડહાપણ કરનાર હું કોણ છું. હું પણ તમારી જેમ આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર છું. (હા, અહીં તમારા દીકરા મનુને સાંધાવાળાનું કામ ફાવી ગયું છે, મારા ક્વાર્ટરમાં રહે છે. ચિંતા કરશો નહીં.) તમને મારા બંધુ, યાદ નહીં હોય, પણ… પણ એક સાંધાવાળો રિટાયર્ડ થતાં પહેલાં એના છોકરાને નોકરીએ વળગાડી દેવા તમારે ગળે પડેલો, અને તમે તમારા અધિકાર બહારની તાકાત અજમાવી હતી. તમારી નોકરી જોખમમાં મૂકી દીધી હતી. તમારાં બાળ-બચ્ચાંઓને ઘંટી ચાટતા કરી તમે એના છોકરાને સાંધાવાળા તરીકે દાખલ કરી દીધેલો. હું એ જ છોકરો છું. સાહેબ, એ જ ગરીબ સાંધાવાળાનો છોકરો…! તમારો આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્તર!!

અને મારા જીવનદાતા, મારા પ્રિય એચ. પી. સાહેબ, હું જે જે સ્ટેશને નોકરી કરવા જાઉં છું, તે દરેક સ્ટેશનના સાંધાવાળા અને ગેંગમેન મને સ્ટેશન માસ્તરનું ક્વાર્ટર તથા ક્વાર્ટરના કમ્પાઉન્ડમાં છાંયડો પાથરતા ઘેઘૂર લીલાછમ્મ ગુલમહોરનાં ઝાડ ચીંધી કહે છે… ઓલ્યાં કોટરમાં આશિટંટ ટેશન માસ્તર એચ. પી. જાવિયા રહેતા’તા… ને ઓલ્યાં ઝાડવાં પણ એચ. પી. સાહેબે વાવેલાં.

૧૯૯૧

LXXXV

શિરિષ પંચાલ

મજૂસ

માધવને ક્યારેય સાંજે વરસ્યા કરતો વરસાદ ગમ્યો ન હતો. આખી રાત ઝીંટતો હોય તો વાંધો નહીં — સવારે પથારીમાંથી બેઠા થાઓ અને આકાશ ઉલેચાઈ ઉલેચાઈને વરસતું હોય તોપણ વાંધો નહીં. પણ આ સાંજે વરસે એ કંઈ રીત કહેવાય? એ તો સારું હતું કે અત્યારે એનું બધું જોર ખલાસ થઈ ગયું હતું. આવો ઝરમર ઝરમર પડ્યા કરતો હોય તો ખેતીવાડીમાંય બરકત ઉમેરાય. તેને થયું કે આવાં ફોરાં વરસ્યા કરતાં હોય અને પોતે ખેતરમાં કામ કર્યા કરતો હોત તો — આગલા દિવસોમાં વરસેલો હોય એટલેકામ કરતાં કરતાં પગ માટીમાં ખૂંપી જાય, પછી ઘેર આવીને બહારના ઓટલે તાંબાના ઘડામાંથી પીણીની ધાર જાય અને ઘસી ઘસીને પગની માટી સાફ કરવાની કેવી મજા આવે. એવી મજા — એવા લહાવા તોકાયમને માટે ખલાસ થઈ ગયા. ખેલ ખતમ થઈ ગયો. બાકી તો ધોધમાર વરસાદ કેટલો બધો ગમતો હતો. ઘરમાં દાખલ થાઓ અને નેવાંનાં પાણીના ધધૂડા પડતા હોય. વાડાનાં પતરાં પર દાંડીઓ પિટાતી હોય. વાડામાં પડતા રસોડાના છેડે પરનાળ નીચે મૂકેલાં ડોલ, તગારાંમાંથી પાણી છલકાઈ છલકાઈને બહાર આવતાં હોય — પણ એ બધું ખલાસ. જાણે એ બધું તો ગયા જનમમાં જોયું હતું… તેણે બીડી સળગાવીને કસ ખેંચ્યો. જરા જોરથી ખેંચ્યો પણ મજા ન પડી એટલે ઉશેટી લીધી, તમાકુ હવાઈ ગયેલી લાગી.

તેણે ઘરમાં નજર કરી. દિવાળી થોડે દૂર સોસાયટીમાં કામ કરવા ગઈ હતી. વરસાદમાં ભીંજાવા મળે એટલે નાની દીકરી રૂપા કજિયો કરીને દિવાળીની સામે ગઈ હતી. મહેશ અને શારદા નિશાળે ગયાં હતાં. અત્યારે બધી રીતે મોકળાશ હતી. બધાં હોય તોય ઘરમાં મોકળાશ હતી જ. બીજાઓનાં ઘર તો કેટલાં સાંકડાં હતાં. તેની જેમ બીજાઓ પણ વતન છોડીને શહેરમાં આવ્યા જ હતા ને! તેને તો દસ વરસ થયાં હતાં જ્યારે બીજાઓને તો પંદર વરસનાં વહાણાં વાઈ ગયાં હતાં. કેટલાના નસીબમાં અઢી ઓરડીનું મકાન મળ્યું હતું! એટલે જ તો બધા એને સુખી માનતા હતા. આવા શહેરમાં આવું મકાન મળે છે કોને અને તે પણ પોતાની માલિકીનું? ભલે ને વસતી થોડી સારી ન હોય — પણ માધવને એ સુખ કોઈ કરતાં કોઈ ખૂણેથી અડકતું જ ન હતું. ત્યારેય ગમ્યું ન હતું અન અત્યારે પણ ગમતું ન હતું. ગમાડવા જેવું હતું પણ શું?

માધવે ફરી એક નજર ઘરમાં કરી. ભાંગેલાતૂટેલા ડબ્બાઓમાં, કૂંડામાં બેચાર છોડ હતા. નાના ડબલાઓમાં ઘઉંના જ્વારા હતા. દિવાળી સોસાયટીમાંથી આવા જ્વારા ઉગાડવાનો શોખ લઈને આવી હતી. તેની આંખો સાથે જ ઘઉંના કૂણાં પાન હતાં. અને તોય એ પાનને અડકવાનું મન થતું જ ન હતું. બાકી ખેતરોમાં તો ઘઉં ઊગવા માંડે ત્યારથી તે ઊંબીઓ આવે ત્યાં સુધી એનાં પાનને, ઊંબીઓના કકરા રેસાને રમાડવામાંથી ઊંચો જ ક્યારે વળી આવતો હતોઃ ‘અહીં બધું બેસવાદ થઈ ગયું છે. સાલી તમાકુ પણ ઘાસલેટિયા લાગે છે. બીજી સળગાવો કશો ફેર નથી પડતો.’ ફરી તેની આંખે છોડવા ચઢ્યા. ખોબા જેટલી માટી લઈને ઉગાડેલા આ છોડ જોઈને ચીડ ન ચઢે માણસને? પણ તેણે ક્યારેય દિવાળી આગળ ફરિયાદ કરી ન હતી. મોટો મહેશ પણ આ જોઈને કતરાતો રહેતો હતો. એક વાર તો તેણે સવારના પહોરમાં બધા છોડ ઉખેડીને ફેંકી દીધા હતા. દિવાળીએ તેને સવારના પહોરમાં ધોઈ નાખેલો. ‘મારા રોયા, શીદ ફેંકી દે છે! આ આપણે ફેંકાઈ ગયા ચે એ ઓછું છે?’ એ વાત યાદ કરીને મનમાં ને મનમાં માધવ બબડ્યો — ‘દસ વરસ પહેલાં શું હતું અને અત્યારે શું છે?’ ત્યારે તો આંખો પહોંચે ત્યાં સુધી નકરાં ખેતરાં જ ખેતરાં. ઊંચા પહોળા લીમડા, સીમમાં બાવળિયા, ખેતરોમાં જમીનને અડું અડું થતી આંબાની ડાળખીઓ, કૂવામાંથી પાણી કીઢતા કોશ, ઢાળિયા — અને એ બધા ઉપર છાયો કરતું આભલું. એ બધાં સાથેનો છેડો ફાટી ગયો, ફાડ્યા વિના છૂટકોય ક્યાં હતો? વરસ વરસને ખાતાં જ આવ્યાં. માંડ માંડ પૂરું થતું. અધૂરામાં પૂરું દેવાનો બોજ કમ્મર તોડી નાખતો હતો. બધા સલાહો આપવામાંથી તો ઊંચા આવતા જ ન હતા કે બીજું પરચૂરણ કામ કરો. પણ કામ હતું જ કોની પાસે? મોટા ભાગના તો નવરા બેઠા બેઠા બીડીઓ જ ફૂંક્યા કરતા હતા ને? બોલ્યાચાલ્યા વિના એકબીજાની આંખોમાં સૂનકારમાં કેવા તાક્યા કરતા હતા — ખૂબ કંટાળો આવે ત્યારે ‘તારી મા સાજી થઈ ગઈ ને?’ ‘તારા છોકરાને ’લા નિશાળે નથી મૂકવો?’ જેવા પ્રશ્ન પૂછીને વળી પાછી ચૂપ થઈ જતા હતા. આમ ને આમ વરસના છ છ મહિના કોરા ધાક્કડ બેસી રહેવાની કેટલી બધી અકળામણ તેણે અનુભવી હતી. એટલે છેવટે કંટાળીને કોઈનીય સલાહ લીધા વિના ખેતર બીજાને ભળાવી, થોડું વેસીસાટીને આ મુલકમાં ઊતરી આવ્યાં. ગામની આટલી મોટી ધરતી અને ઉપર આટલો મોટો ચંદરવો મૂકીને આવતાં તો જીવ જરાય ચાલ્યો નહીં. દુકાળના દિવસોમાં વેંત વેંતના ચીરા ધરતીમાં પડી જાય એવા ચિરાડા હૈયામાં લઈને, દિવાળીનાં ધ્રૂસકાંઓની વચ્ચે અહીં આવી ચઢ્યા હતા ને! માધવ ભૂલવા માગે તોય ભૂલી ન શકે એવી આ ઘટનાની યાદ અવારનવાર આંધળી ચાકરણની જેમ ડંસી જતી. એવા સમયે તેને કશું કરવું ગમે નહીં, મન ચક્કરભમ્મર થવા માંડે અને ત્યારે કસ વિનાના સમે દિવાળીની કાયાની ભુલભુલામણીમાં ખોવાઈ જવાનું મન થતું. જોકે એવે વખતેય તે બબડી ઊઠતો હતોઃ ‘તું તો બીડીના ઓલવાઈ ગયેલા ઠૂંઠા જેવી છે. કશો સ્વાદ જ નથી તારામાં,’ ત્યારે સોડમાં લપાયેલા માધવને કેવો હડસેલો મારીને છણકા સાથે બોલતી હતી — ‘કાણિયો દીઠો ગમે નહીં અને કાણિયા વિના ચાલે નહીં.’ અત્યારે એ બધું યાદ આવી ગયું એટલે તે બબડ્યો — ‘એ બીડીના ઠૂંઠા જેવી છે તો તું કેવો છે? તને તો હમણાં જ કોઈ ઉઘલાવવાનું હશે, નહીં?’ તેણે વચ્ચે વચ્ચેથી તરડાઈ ગયેલા અરીસામાં પોતાનું ડાચું જોયું. કેવો બાઘો લાગતો હતો. દાઢી પણ ખૂંપરા જેવી હતી. વાળ શાહુડીના કાંટાની જેમ ઊભા હતા — હોઠ બીડીઓ ફૂંકી ફૂંકીને કાળા થઈ ગયા હતા.

ફરી માધવે આકાશમાંથી વરસતા વરસાદ સામે જોયું. આજે આ વરસાદમાં લારીએ જવાનો કંટાળો આવતો હતો. વરસાદના દિવસોમાં ક્યાં ઘરાકી થવાની છે એમ માનીને મોડા જવાનું નક્કી કર્યું. પણ આ કાદવ ખૂંપીને જવાનું; પેલા પુરાણમાં કાદવથી ભરેલી નદી પાર કરવાની જે વાત આવે છે તે આવી જ હશે. તેની આંખો કરડી બની ગઈ, હોઠ ભીંસાઈ ગયા. ગામમાંય કાદવ તો થતો જ હતો ને! ખેતરે જવાના રસ્તા, ખેતરો, કેડીઓ, સીમ ઘરનાં આંગણાં — ક્યાં કાદવ ન હતો? પણ એ ડખોળતાં ડખોળતાં ક્યારેય મોઢામાંથી ગાળ સરી ગઈ ન હતી, ચીઢ ચઢી ન હતી. એ કાદવ તો હાથમાં લઈ સૂરજના તડકામાં ધરો તોય શું અને એવા તગતગ થતા કાદવથી શરીર ઘસી કાઢો તોય શું? અને આ કાદવ? છી… અહીં તો ઝગદાં બહાર જ ઝાડે ફરવા બેસે છે. ગાયો, ભેંસો પણ ગમે ત્યાં મૂતરે છે, પોદળા પાડે છે. અહીંની બૈરીઓ પણ વાસણો ઊટકીને એંઠવાડ વચ્ચે જ ઉશેરટી ફરે છે. એ બધુંય કાદવ ભેગું ને એમાંથી રસ્તો કરવાનો…

આમ જ કેટલોય વખત એ બખાળા કાઢ્યા કરત પણ એટલામાં દિવાળી આવી ચઢી. નાની તો સોસાયટીમાં જ રોકાઈ ગઈ હતી. દિવાળી વરસાદમાં પલળી ગઈ હતી એટલે ફટાફટ અંદરની ઓરડીમાં ગઈ અને જરાવારમાં તો કપડાં બદલને માધવ સામે ઊભી રહી ગઈ. તે કશું બોલ્યો નહીં. એટલે જરા ખસિયાણી પડી જઈને અરીસા પાસે ગઈ અને ચાંલ્લો કરતાં કરતાં બબડી, ‘બાપ રે, હું તો ત્રાસી ગઈ. આ વરસાદ છાલ મૂકતો જ નથી.’

‘હંઅ…’ માધવ ઊંકારો કરીને અટકી ગયો. તેણે દિવાળી સામે જોયું. ઘડી પહેલાંનો તુક્કો યાદ આવી ગયો. પણ કશું બોલ્યો નહીં. બીડીમાંય ક્યાં મજા આવેલી? દિવાળીએ માધવ સામે જોયું. એના મોં પર કોઈ ભાવ દેખાયા નહીં. તે બબડીઃ ‘શું જોઈને વ્હાલામૂઈઓએ આનું નામ માધવ રાખ્યું હશે!’

‘ચાલ, જરા ગરમ ગરમ ઉકાળો કરી દે. હું જઉં’ માધવ બબડ્યો.

દિવાળી તેની પાસે આવીને ઊબી રહેવા જતી હતી. વરસાદમાં પલળીને તે ધ્રૂજી ઊઠી હતી ત્યાં જ માધવે ઉકાળાની વાત કરી એટલે છણકાછાકોટા કરતી પાછી અંદરની ઓરડીમાં વળી ગઈ. પાટિયું ફંફોસી જોયું. કાંડી સળગાવી જોઈ પણ પેટી હવાયેલી હતી. બીજી પેટી દેખાઈ નહિ એટલે ત્યાં બેઠા બેઠા જ બરાડો પાડ્યો, ‘લાવો ચાલો… પેટી બાળો… આ છે તે તો હવાયેલી છે. બધું જ હવાઈ ગયું છે અહીં તો!’ સ્ટવ પકડીને તેણે પંપ મારવા માંડ્યો.

માધવે ખુલ્લા બારણામાંથી સહેજ કંટાળો મોં પર આણીને દિવાળી સામે જોયું. શરૂઆતમાં તો જરા જરામાં રાઈની જેમ તે તતડી ઊઠતો હતો. વરુમાં આવે તો ધીબી પણ નાખતો પરંતુ પછી ધીમે ધીમે તે ટેવાતો ગયો હતો. તેના એકેએક છાશિયા વેઠી લેતો હતો, નરી ટાઢાશથી.

તેણે દીવાસળીની પેટી કાઢવા મજૂસ ઉપર મૂકેલો કોથળો નીચે મૂક્યો. મજૂસ ખોલવાને બદલે તેની સામે તાકી રહ્યો. તરત જ પેલો થાક, કંટાળો દૂર તઈ ગયો. એના આખા શરીરમાં લોહી વહેવા માંડ્યું. આંખો ખીલી ઊઠી, મજૂસ પર હાથ ફરવા માંડ્યો. આઠલા લાડથી, આટલા પ્રેમથી દિવાળીના શરીર ઉફર પણ કેટલાય વખતથી હાથ ફેરવ્યો ન હતો. લગન પછીની પહેલી રાતે દિવાળીના મોતી ભરેલા કમખાની કસ છોડીને તેના ઉઘાડા શરીર પર હાથ ફેરવ્યો અને ફાનસના આછા સોનેરી તથા ધુમાડિયા અજવાળામાં બળતા કેરોસીનની ગંધ વચ્ચે તેનો કાળો ભૂખરો વાંસો જોયો ત્યારે શરીરમાં પાંખો ફફડી ઊઠી હતી. અત્યારે મજૂસ પર હાથ ફર્યો ત્યારે પાંખોનો ફફડાટ યાદ આવ્યો. વરસાદ, દિવાળી, ચાની લારી મનમાંથી ભૂંસાઈ યાં. સાડાચાર ફૂટ લાંબી અને ત્રણેક ફૂટ ઊંચી અસ્સલ સીસમના લાકડામાંથી કોતરેલી આ મજૂસ ગામડેથી અહીં લાવવા માટે કેરલો બધો ઝઘડો વહોરી લેવો પડ્યો હતો.

‘પછી જોયા કરજો મારી શોક્યને નિરાંતે, પહેલાં પેટું ઉશેટો જરી.’

તરત માધવના હોઠ કાંપવા લાગ્યા. નસકોરાં ફૂલ્યાં. તેણે દિવાળી સામે જોયું. સ્ટવમાંથી કેરોસીન કાઢીને તે બેઠેલી. ઘૂંટણ સુધી સાડલો ઉપર ચઢાવી દીધો હતો. ઘૂંટણ સુધી ઉઘાડા થયેલા પગ જોયા ન જોયા અને મજૂસ ખોલી. બાકસમાંથી એખ પેટી કાઢીને ફેંકી. કાંડી સળગાવીને દિવાળીએ સ્ટવમાં ચાંપી. ઢાંકણી આખી ભરાઈ ગયેલી એટલે તરત જ મોટો ભડકો થયો. ‘આ તારાં જટિયાં સંભાળ, નહીં તો સળગી જઈશ.’ ગુસ્સે થઈને તે બોલ્યો, દિવાળી જરા પાછી ખસી ગઈ.

ફરી માધવની નજર ખુલ્લી મજૂસ ઉપર પડી. એના પિત્રાઈ કાકાએ કહેલું — ‘તારે તો રહેવાનાં ફાંફાં છે ત્યાં આવડો મોટો પટારો તું ક્યાં માથે મૂકવાનો છે?’ શહેરમાં રહેવાની જગા નક્કી કરી આવ્યા પછી તે દિવાળીને તેડવા ગામ ગયો ત્યારે આ મજૂસ ન લઈ જવા તેના કાકાએ ખૂબ સમજાવેલો, એકવાર તો તેનેય થયું કે મજૂસને વતનમાં જ રહેવા દઉં. પણ પછી થયેલું. ના — એ તો સાથે જ હોવી જોઈએ — ‘ના કાકા, એને તો સાથે જ લઈ જઈશ.’

‘હા-હા. લઈ લો, લઈ લો તમતમારે. એ વંતરીને ગળે લટકાવજો. એમાં જ પોચી જજો ને!’ દિવાળી વચ્ચે બોલી પડી હતી.

‘ચૂપ મરીશ તું! તને સાથે નથી લઈ જતો?’

‘એ તો લઈ જ જવી પડે ને! જખ મારવા પરણેલા… રાંડ કભારજા, મારી શોક્ય!’

માધવને ત્યારે ગુસ્સો તો એવો આવેલો કે હાથે જે કંઈ ચઢે તેનાથી એને ફટકારી હોત પણ સામે કાકા હતા એટલે ગમ ખાઈ જવી પડી. નાનપણથી જે મજૂસને રાતેય કોડિયાના, ફાનસના, લાઇટના અજવાળામાં જોતો આવ્યો હતો એ મજૂસ વિશે તેની માએ કહેલી વાતો હંમેશા તેના મનમાં ઘૂમરાયા કરતી હતી.

‘આ મેં તો જોયું નથી પણ તારો મામો કહેતો હતો. આબુના ડુંગરા પર છે તેના જેવી જ કોતરણી આ આપણી મજૂસ પણ છે. ભાઈલા — એ સાચવજે. તારી દાદી એના પિયરથી લાવેલી. એનેય ઘેર ચારેક પેઢીથી હતી.’

ત્યારથી માધવે મનમાં એ વાતને આમળો ચઢાવી ચઢાવીને રાખેલી. બે-ત્રણ વખત ગામ બદલ્યાં. મુલક બદલ્યો તોય એવી ને એવી ટકેલી. આ શહેરમાં પણ નહીં નહીં તોય ત્રણેક વાર જગ્યા બદલી હતી. છેવટે આ અઢી ઓરડીના મકાનમાં આવ્યા ત્યારે માધવને થયેલું. હાશ, હવે આ મજૂસ એક જગ્યાએ પડી રહેશે.

મજૂસમાંથી બધી વસ્તુઓ કાઢીને તે બેઠો — આસપાસ બધો પથારો કર્યો. દીવાસળીના બાકસથી માંડીને ચાનાં મોટાં પડીકાં, રેશમી ભરતવાળાં કાપડ, બનારસી સાડીના અને અમ્મરના થોડા ટુકડા હતા. તેણે મનમાં ને મનમાં ઘોડા રમાડવા માંડ્યા. આવી બનારસી કે આવું અમ્મર પહેરીને દિવાળી સામે બેઠી હોય તો!

દિવાળી ઉકાળો લઈને આવી અને બબડી — ‘આ દર વખતે શું ઉધામા મચાવો છો? કેટલી વખત બધું બહાર કાઢશો અને અંદર ઠાલવશો? અંદર છેય શું?’

‘તને કેવી રીતે સમજાવું?’ માધવે તેની સામે જોયું, ‘લે આ અડધો તું પી.’

‘ના – અંદર એક રકાબીમાં કાઢેલો છે.’

‘તો લઈ આવ ને – સાથે પીએ.’

સાથે પીવાની વાત સાંભળીને દિવાળીનો અડધો ગુસ્સો ઓગળી ગયો. બનાવટી ગુસ્સો કરીને ઊભી થઈ અને ઉકાળો રકાબીમાંથી પાછો કપમાં કાઢીને બહાર આવી. માધવે તેને પડખામાં લીધી. ઘડીકમાં તે સામે, ઘડીકમાં તે મજૂસની સામે જોતાં બોલ્યોઃ

‘ઘણી વાર મને થાય છે — આ આવડા મોટા શહેરમાં આપણું કોણ? આ બધું વેચીસાટીને પાછા જતા રહીએ તો! થોડું લૂખુંસૂખું ખાઈ લઈશું. ફાટેલુંતૂટેલું પહેરીશું. કોણ જાણે કેમ, ગામ વિના ગોઠતું જ નથી. આ ચા ઉકાળી ઉકાળીને તો હુંય તૂટેલાં કપરકાબી જેવો થઈ ગયો છું.’

દિવાળીએ માધવ સામે જોયું — એની આંખોમાં ડોકિયું કર્યું. આવી રીતે દિવસના અજવાળામાં તો તાકીતાકીને જોવાનો સમય જ ક્યારે મળતો હતો? ‘આ અત્યારે આટલો બધો કઢાપો બળાપો કરતો હોવા છતાં એવો દેખાતો નહોતો — ચા ઉકાળી ઉકાળીને એ ગરાડી જેવો બની ગયો છે એ વાત સાચી પણ હું આવી ત્યારે એની આંખો ચમક ચમક નહોતી થતી!’ દિવાળીને તરત જ યાદ આવ્યું કે એમનાં ઘડિયાં લગન લેવાયેલાં. વસંતપાંચમ અને હોળી ધુળેટીની વચ્ચેના કોઈ દહાડે હાથે પીઠી ચઢેલી; ત્યારે તેણે કેસૂડાંની વેણી પહેરી હતી. તેનું ભીનેવાન શરીર જોઈને માધવની આંખો એવી જ રીતે ચમકી ઊઠી નહોતી?

એ જ પળે તેને થયું કે માધવ જે રીતે મજૂસ ખોલીને બેઠો હતો એ જ રીતે એને પણ ઉઘાડે તો! તેની આંખો મહુડાનાં ફૂલ જેવી થઈ ગઈ. પણ અત્યારે માધવ પાસે એ મહુડાનો નશો કરવાનો સમય ન હતો. દિવાળી તેના માથા પર હાથ ફેરવતાં ફેરવતાં બોલી.

‘તમને બહુ અભાવા નડે છે નહીં?’

‘એટલે?’

‘તમારા ઓતરા મારાથી પૂરા થતા નથી.’ કહેતીક ને દિવાળી રા નજીક સરકી. માધવની સાથે તે પણ મજૂસમાં ડોકિયું કરવા લાગી.

‘ગાંડી થઈ? જા; જા; એવા બધા ઓરતા તો તું ક્યાં પૂરા નથી કરતી? જે કંઈ બીજા અભાવા હોય ચે તે બધા મારી આ મજૂસ ભુલાવી દે છે. અભાવા કંઈ એકલા શરીરના ઓછા હોય છે? આ મજૂસ ખોલું છું ત્યારે… ત્યારે તને શું એમ લાગે છે કે હું આ મજૂસ ખોલું છું?’ ખેતરમાં બી વાવીને અને જમન વરાપ મારે એટલે બી તો ફૂટી નીકળે છે પણ એકલાં બી ઓછાં ફૂટી નીકળે છે? અંદર જે કંઈ દટાયેલું હોય — જે કંઈ ભંડારાયેલું હોય એ બધ્ધું ફૂટી નીકળતું નથી? આ મજૂસ પછી મજૂસ મટી જાય છે. ક્યારેક મને એમ લાગે છે કે આ કોઈ સાત આઠ ઓરડાનું મોટું મકાન છે. એના એક પછી એક ઓરડા ઊઘડે છે. ક્યારેક એમ લાગે છે કે આ એક સાત માળનો મહેલ છે. પહેલે માળે એક પેઢી — બીજે માળે બીજી પેઢી — એમ સાતમા માળે સાતમી પેઢી…’

‘તો તો તમે મજૂસ વિના જીવી જ ન શકો.’

‘કેટકેટલું તો જતું કર્યું — આવડું મોટું આકાશ જતું કર્યું —સોના જેવી જમીન જતી કરી. સીમની આમલીઓ, કોઠીઓ જતી કરી, હવે છે શું? આ મજૂસ છે તો એમ લાગે છે કે એને કારણે બધું ખોવાયું છતાં કશુ ખોવાયું નથી…’

દિવાળીને તેની વાતો અડધી સમજાઈ અડધી ન સમજાઈ. આમેય માધવ બારમા સુધી તો ભણેલો હતો જ — પાસેના મોટા ગામની કૉલેજમાંય એક વરસ થઈ આવેલો. જ્યારે તે તો સાત જ ચોપડી ભણેલી. વળી માધવ તેન દાદા સાથે નાનપણમાં ખૂબ હરેલોફરેલો. નવ-દસની ઉંમરે તો તે હરદ્વાર, કાશી, રામેશ્વર, ઉજ્જૈન પણ જઈ આવેલો.

‘તમે બેઠા બેઠા આ બધું કાંત્યા કરો. હું રસોઈ કરું.’ કહીને દિવાળી ઊભી થઈ. તેના મનમાં હતું કે હમણાં માધવ સાડલાનો છેડો પકડીને તેને પાછી બેસાડી દેશે. પણ તે ચૂપચાપ બેસી રહ્યો. દિવાળી અંદર જતી રહી એટલે ફરી મજૂસને અને ઘરને જોવા લાગ્યો.

તેને આ ઘર ગમતું હતું. બાકી પહેલી વાર જે ખોલીમાં રહેલો એ જોઈને તો કેટલો બધો જીવ બળી ગયેલો, ગામના ઘરનાં મેડી, ચોક, પરસાળ, વાડો — એ બધું પાણિયારા જેવડી ઓરડીમાં સમાઈ ગયું હતું. આમ પડખું ફરો તો એક ભીંત અને આમ ફરો તો બીજી ભીંત, એક ખોલીમાંથી બીજી ખોલી અને બીજી ખોલીમાંથી ત્રીજી. રઝળપાટ, કણસાટ અને દિવાળીના બડબડાટ વચ્ચે વૈશાખોની ધૂળ ઘરમાં ફરી વળી. અષાઢોનાં પાણી ઘરમાં ઘૂસ્યાં ને છાપરેથી ચૂવ્યાં, માનાં નોરતાં ટાણે ઘડામાં દીવા પ્રગટ્યા. શિયાળે દિવાળીનું લૂખુંસૂકું શરીર પણ કરાંઠીઓના ઓલવાઈ ગયેલા તાપણા પછીની રાખ જેવું હૂંફાળું લાગતું હતું. ગામનાં કૂતરાં શિયાળાની રાતે કરાંઠીના તાપણાની રાખમાં આખી રાત પડી રહેતાં તેમ એ પણ દિવાળીની સોડમાં લપાઈ રહેતો. હોળી જેવા બની ગયેલા એ દિવસો તે ગાળામાં દિવાળી જેવા બની જતા હતા. સુખની એ આછીપાતલી લહેરખીઓને આધારે મુશ્કેલીઓ વેઠી શકાતી હતી. ત્રણ ત્રણ વખત શહેરમાં જગા બદલી ત્યારે માંડ આ અઢી ઓરડીનું મકાન મળ્યું હતું. ગામનું એક ખેતર ફટકારી મારી જે રૂપિયા આવ્યા તેમાંથી આ મકાન ગેરકાયદેસર રીતે, કોઈ પણ જાતની પરવાનગી વિના ઊભું કરી નાખ્યું હતું. એવું મકાન ઊભું કરનારો એ એકલો ઓછો હતો? નહીં નહીં તોયે એ જમીન ઉપર સાઠ સિત્તેર મકાન થઈ ગયાં હતાં. પછી તો બીજાઓની જેમ બે-પાંચ હજાર લાગતાવળગતાને ખવડાવીને નળ અને લાઇટ પણ લઈ લીધાં. એ વીજળીના અજવાળામાં અને નળમાંથી વહી આવતાં પાણીમાં દિવાળીના દોઢ-પોણા બે તોલાની સાંકળી ઓગળી ગઈ. મજૂરી, બદલી, ફેરી — જાતજાતના ધંધા કરી જોયા પછી ચાની લારી ખડી કરી દીધી. ખેતી કરતાં આ ધંધો વધારે બરકતવાળો લાગ્યો. પણ તેના વિસ્તારમાં તો સાંજે છ પછી સોંપો પડી જતો હતો એટલે અંધારું થાય તે પહેલાં લારી બંધ, દિવાળી આગળ રૂપિયાની બે રૂપિયાની મેલી ચીકણી નોટો અને ખણખણતા ધરી દેતો હતો. શરૂશરૂમાં તો પૈસા રમાડવાનો કેટલો આનંદ આવતો હતો. પણ ધીમે ધીમે એમાંથીય સ્વાદ ઊડવા માંડેલો; ખણખણિયા બોદા લાગવા માંડેલા, કંટાળો આવતો — મન કટાણું થઈ જતું અને ત્યારે એ મજૂસ ઉઘાડીને બેસતો. ચારેબાજુ બબ્બે ઈંટો પર મૂકેલી નજૂસની નીચેના ભાગમાં ત્રણે બાજુએ વેલ-પાંદડાની નાજુક ભાત કોતરેલી હતી. વચ્ચે મોર-પોપટ કોતરીને એની ઉપર ઝીણી ઝીણી નકશીવાળી પિત્તળની કોતરણી હતી. પિત્તળની એ કોતરણીથી થોડે ઊંચે નાનાં નાનાં ચોકઠાં કોતર્યાં હતાં. અંદર નાનાંમોટાં સાતેક ખાનાં હતાં. એ મજૂસ ખોલતો ત્યારે એમાં હોય તે અને ન હોય એ બધું બહાર આવતું હતું અને એની આંખો ચમકીલી બની જતી હતી.

તે દિવસે તો પછી વરસાદ પડતો જ રહ્યો એટલે કંટાળીને લારી પર જવાનું માંડી વાળ્યું હતું.

પણ ત્યાર પછી માધવને નવા નવા અનુભવો થવા માંડ્યા. ઘરમાં રહેવાનો જ તેને કંટાળો આવા માંડ્યો પણ જે સમયે લારી પર ઘરાકી જ ન હોય ત્યારે ત્યાં રહીને કરે પણ શું? એટલે ઘેર આવી ચઢતો અને તેનું નગજ ભમવા માંડતું. દીવાલોની તિરાડોમાંથી, બારણામાંથી, આંગણામાંથી, વહી જતા પાણીના રેલામાંથી અવાજો આવવા માંડ્યા. જાડા-પાતળા, તીણા, મીઠા, મોટા-ધીમા અવાજો એક ઠેકામેથી નહીં ચારેબાજુથી આવવા માંડ્યા. રમકડાં, સાબુ, ચા, બુટચંપલ, બિસ્કીટ, ચોકલેટ, શરબત, ટુથપેસ્ટ, કપડાં, ટીવી, વગેરે દુનિયાભરની ચીજવસ્તુઓની ઘોંઘાટિયા જાહેરાતો સંભળાવા માંડી. કાબરોનો કલબલાટ વધારે સારો એમ એને થતું. હવે માધવને ખબર પડી કે વીજળીનાં જોડાણો માટે ત્રણત્રણ ચારચાર હજારની લાંચ પાછળ ટીવી હતું. તેમનાં બાળકોમાં મોટો સાત વરસનો હતો અને નાની બે છોકરીઓ પાંચ અને ત્રણની હતી. એમના કાને આ બધા અવાજો પડતા અને કાન, નાક, જીભ, આંખ સળવળી ઊઠતાં. કાચી ઊંઘમાં હોય તો જાગી જતાં, લેસન કરવા બેઠાં હોય તો લેસન અધૂરું મૂકતાં, અંદર અંદર વાતો કરતાં હોય તો વાતો અધૂરી મૂકતાં, અને પછી તો પડોશીઓને ઘેર દોટ મૂકવા માંડતાં; એમને ઘેર પાછાં બોલાવવા માટે કકળાટ કરવો પડતો.

હવે બાળકોને દાતણ દીઠ્ઠાં ગમતાં ન હતાં. એટલે પેસ્ટ આવી. પહેલાં દૂધમાં થોડી ચા નાખીને ચાલી જતું હતું. પણ હવે તેમને દૂધમાં ચાને બદલે કોકો જોઈતો હતો, ચોકલેટ જોઈતી હતી. એની પાછળ પાછળ ક્યારેક આઇસક્રીમના કપની સવારી આવવા માંડી. બાળકોની પાછળ પાછળ દિવાળી ઘસડવા માંડી, માધવનો ઢસરડો વધી ગયો. હવે લારી કલાક બે કલાક વધુ ખુલ્લી રાખવી પડતી હતી. મજૂસ પર ધૂળ ચઢવા માંડી. આટલું કરવા છતાં બધું સમુંસૂતરું નથી એમ માધવને લાગ્યું. કારણ કે હમણાં હમણાંથી છોકરાંઓનાં અને દિવાળીનાં મોઢાં તોબરા જેવાં થતાં હતાં. દિવાળી કેટલીક વાતોનો તો સરખો જવાબ સુધ્ધાં આપી ન હતી.

માધવ સાંજે લારી બંધ કરીને આવે ત્યારે કેટલીક વાર તો ઘરમાં કોઈ મળે જ નહીં. દિવાળી છોકરાંઓને લઈને પડોશીને ઘેર જ જતી રહી હોય, છેક રાતે સાડાનવે આવે ત્યાં સુધી માધવ એકલો એકલો ઘરમાં બેસી રહેતો, ચેન ન પડે ત્યારે બીડીઓનાં ઠૂંઠાં ફૂંક્યા કરતો, ક્યારેક ઘરની બહાર આંટાફેટા કરી આવતો. આખો દિવસ ઉકાળેલી ચાની ગંધ લઈ લઈને તેનું માથું ફરી જતું હતું એટલે ઘેર આવીને તે ફરી કદી ચાનું નામ લેતો ન હતો. ઝાંખીપાંખી, વિલાયેલી દિવાળીના પાલવને, પાણીનું પવાલું ધરીને ઊભી રહેલી દિવાળીના ફગફગતા વાળને, એના શરીરમાંથી આવતી હળદર-હીંગની ગંધને માણવા અધીરો થયો હોય તે વખતે આખા ઘરમાં છવાયેલો સુનકાર તેને કચડી નાખતો હતો. એનું ઘર સાંજ પડ્યે સૂના થઈ ગયેલા ખેતર જેવું લાગતું હતું. બબ્બે કલાક એ સૂનમૂન થઈને બેસી રહેતો અને મજૂસ સામે જોયા કરતો. તેની આંખોમાં ઝાંય ફરી વળતી. તેને એવે વખતે એક નહીં બબ્બે મજૂસો દેખાતી હતી.

એક દિવસ તેની સોટમાં લપાઈને દિવાળીએ વાત ઉપાડીઃ ‘આ દરરોજ બીજાને ઘેર જવાનું ગમતું નથી. તેમાંય પાછા તમે અહીં સાવ એકલા!’

‘તને બહુ દહાડે કંઈ મારો ખ્યાલ આવ્યો?’ માધવે તને જોરથી દબાવતાં કહ્યું.

‘હું કરું શું? આ છોકરાં છાલ જ મૂકતાં નથી, તેમાંય પેલો મોટો અલાધિયો – તોબા એનાથી. બસ આખો દિવસ ટીવી-ટીવી… હેં… આપણે જ ટીવી લઈ આવીએ તો?’

દિવાળીના ચહેરા પર ફરતો માધવનો હાથ અટકી ગયો — ‘શું? ટીવી લઈ આવીએ? ક્યાંથી લાવું? લારી વેચી દઉં? બીજું ખેતર વેચું?’ તે ચિઢાઈ ગયો. પણ મનમાં અચાનક સળવળાટ થયો. પછી તો આ ઘરમાં અજવાળું અજવાળું થઈ જાય. બધાં સાથે બેસી શકે. ખાતાં ખાતાં ટીવી જોઈ શકાય. છોકરાં મોટાં થાય પછી લેસન પણ ટીવી જોતાં જોતાં કરી શકે અને… અને બધા કહે છે કે મોડી રાતે તો કદીમદી ટીવી પર ખુલ્લું ખુલ્લું દેખાડે છે તો એ જોતાં જોતાં દિવાળીને બાથમાં લેવાનીય મજા આવે. માધવને થયું – ચીવી તો જોઈએ, નાનું તો નાનું – રંગીન ન હોય તોય ચાલે.

તેને વિચારમાં પડેલો જોઈને દિવાળીની આંખો નાસવા લાગી. એમાં રંગબેરંગી સપનાં લહેરાવા માંડ્યાં.

‘શું થયું?’ માધવની આંખોની ભમર પર આંગળી ફેરવતાં તેણે પૂછ્યું. તેના કાનની બૂટ દાંત તળે દબાવી દીધી. માધવના મોઢામાંથી સિસકારો નીકળી ગયો.

‘હા – મનેય થાય છે કે આપણે લઈ આવીએ… પણ લાવીએ કેવી રીતે? જૂનું જોઈતું હોય તોય બે હજાર જોઈએ.’

‘બસ – બે જ હજાર?’ દિવાળીને ખૂબ નવાઈ લાગી.

‘સાદું લઈએ ને! રંગીન તો મોંઘું પડે.’

દિવાળી જરા દૂર સરી ગઈ. ‘બળ્યું એ સાદું. દેવતા મૂકોને એમાં. નથી જોઈતું એવું અમારે. બધાને ત્યાં રંગબેરંગી અને આપણે ત્યાં જ સાદું?’

માધવે રિસાયેલી દિવાળીને પાછી સોડમાં ખેંચી — ‘જરા સાંભળ તો ખરી – પૈસા ન હોય તો જરા ચલાવી લેવું પડે.’

‘એ નહિ બને.’ દિવાળી જીદે ચઢી. જરા ચૂપ રહી. પછી અવાજમાં લાડ આણતીકને કહેવા લાગી, ‘મારી એક વાત માનો તો રંગીન ટીવી આવી જાય. એકેય પૈસો ખરચાવતો નહીં.’

‘હેં પૈસા વિના? મફતિયા?’

‘હું જ્યાં કામ કરું છું એ બંગલાવાળને એમનું ટીવી કાઢી નાખવું છે. બે જ વરસ થયાં છે.’

‘એટલે? તારે એમને ત્યાં પછી જિંદગીભર ઢસરડો ક્યાં કરવાનો, કેમ?’

‘ના હવે. તમે સાંભળો તો ખરા! હું એક વખત બેનને અહીં લઈ આવેલી.’

‘અહીં આપણે ત્યાં? બેનને!’ માધવને ખૂબ નવાઈ લાગી.

‘મેં એમને આપણી મજૂસ બતાવી. એ તો જોઈને ખૂબ ખુશ થઈ ગયાં.’

‘એટલે?’ માધવના પેટમાં ફાળ પડી.

‘મજૂસ એમને ત્યાં અને ટીવી આપણે ત્યાં.’

માધવના હૈયામાં મોટો ચિરાડો પડી ગયો. તેની આંખો સામે જ જામે મજૂસમાં આગ લાગી ગઈ ને ચોરાઈ ગઈ. બધાએ તેની હરાજી બોલાવી દીધી.

‘તમે તો બુડથલ છો બુડથલ. એવું ટીવી દસબાર હજારનું આવે, આ તો બેનને જૂનું સંઘરવાનો શોખ છે એટલે માની ગયાં. બાકી આ તમારા પટારાના દસહજાર કોણ મારો બાપ આપવાનો છે? બેનની આગળ મારી શોક્યનાં કેટલાં બધાં વખાણ કર્યાં ત્યારે એ પલળ્યાં છે.’

માધવ ઊભો થઈ ગયો. મજૂસ પાસે ગયો. એને ધારી ધારીને જોવા લાગ્યો, એના પર હાથ ફેરવવા લાગ્યો, એની કોતરણીને આંગળીઓ વડે માપવા લાગ્યો. આવો ખરાબ વિચાર દિવાળીને આવ્યો જ કેવી રીતે?

‘ખબરદાર-જો આજ પછી આ વાત કરી છે તો. ઊભી ને ઊભી ચીરીને મીઠું ભરી લઈશ. રાંડ, સમજે છે શું? તારો બાપ કમાવા ગયેલો!’ અને માધવના મોઢામાંથી ગાળોનો વરસાદ વરસવા માંડ્યો. દિવાળીએ ડૂસકાં લીધાં અને એના દિવેલિયા મોઢા પર મણિયા ખંભાતી તીળું લગાવીને બેસી ગઈ. ચાર દિવસ અને ચાર રાત મેં રુસણાં ચાલ્યાં.

માધવની આંખો દિવાળીની એ વાતને યાદ કરી સળગી જતી હતી. કોઈએ તેના શરીરનો એક હિસ્સો જ જાણે આંચકી લીધો હતો. પણ એ વાત થયા પછી તે ઘેર વહેલો આવી જતો હતો અને મજૂસની સામે બેસી રહેતો. ક્યારેક એ મજૂસમાં એના વડવાઓ ઝાંખાપાંખા દેખાતા તો ક્યારેક મજૂસ ટીવીના ડબલામાં ફેરવાઈ જતી, અને એમાંથી સાબુ, ચા, બુટચંપલ, બિસ્કિટનાં પડીકાંઓથી માંડીે ફટફટિયાં સુધ્ધાં નીકળતાં હતાં. આવા જ કોઈ ફટફટિયા પર દિવાળીને માધવ બેસાડી દેતો, અને પાણીના રેલાની જેમ સરરર સરતાં સરતાં તે દિવાળીની ધડક ધડક થતી છાતી અનુભવતો, તેને થયું કે તે મજૂસની સામે બેઠો નથી પણ ટીવીમાં ફેરવાઈ ગયેલી મજૂસ સામે ઊભો છે. નાનપણમાં સાંભળેલી વારતામાં આવે છે તેમ માગમાગ માગે તે આપું. અને તરત મજૂસનું બારણું ખૂલી જાય છે. એમાંથી ખાવાપીવાની. ઓઢવા-પાથરવાની, પહેરવાની, નહાવા-ધોવાની અને ક્યારેક તો કશાય કામની નહીં એવી વસ્તુઓ એક પછી એક બહાર આવવા માંડે છે. એક નાનકડી મજૂસમાં તો કેટલું બધું ભર્યું છે. ચારેબાજુ ખડકલો થાય છે; એ ખડકલો એને વીંટળાઈ વલે છે, રેલાય છે, વેરાય છે. આંખો વડે એ ઢગલો ઝિલાય છે. જીભના ટેરવે એ બધું રવરવ થવા માંડે છે. અને જ્યાં ચાંપ દાબો એટલે બધું ગાયબ, ફરી બીજો દિવસ અને ફરી માગ માગ, માગે તે આપું.

માધવનું માથું ચકરાવા લાગ્યું કે અઢી ઓરડીનું ઘર એક મોટી દુકાનમાં ફેરવાઈ ગયું છે. ચારેબાજુ નરદમ અજવાળું જ અજવાળું છે. સોના, બસોના, પાંચસોના ગોળા ઝગમગ ઝગમગ થઈ રહ્યા છે, શહેરમાં મોટા બજારમાં આવી દુકાનો હતી. એ દુકાનમાં જાઓ પછી બીજે જવાનું જ નહીં, જે જોઈએ તે બધું ત્યાંથી જ લઈ લેવાનું. તે ભૂલી ગયો. આવી દુકાનને લોકો જુદા જ નામથી ળખે છેય ખરા. પાછા એવી દુકાનમાં વેચનારા કેટલા બધા — રૂપાળી, છેલબટાઉ, આંખોમાં અજવાળાં રમાડતી નખરેબાજોય ખરી…

એ દિવસોમાં માધવની ઊંઘ હરામ થઈ હતી. વાત પણ સાચી હતી. આ પટારાનું શું કરીશ? ક્યાં સુધી એમાંથી ભૂતો કાઢતો બેસીશ? બસ, એની સામે બેસીને ધૂણ્યા જ કરવાનું? એ પટારાએ આપી આપીને આપ્યું શું? એના બદલામાં આ શું ખોટું? એને જાદુઈ ઝાડ કહેવાય ને? નાનપણમાં કથાઓ સાંભળેલી તેમાં આવા ઝાડની વાત પણ આવતી હતી — દેવતાઓને ત્યાં જાદુઈ ઝાડ છે — એની પાસે જે માગો તે મળે.

બીજે જ દિવસે માધવે સવારના પહોરમાં દિવાળીને વાત કરી — સાંભળતાંવેંત તે તો તાનમાં આવી ગઈ. માધવનું મન ફરી જાય એ પહેલાં જ બંગલે મજૂસ પહોંચાડી દીધી અને એમને ઘેર ટીવી લઈ આવી. બંગલેથી જ કોઈ માણસ આવીને બધું ગોઠવી ગયો. દિવાળી તો પેંડા લઈ આવી તે સાંજે; અને તે રાતે ઘરનાં બધાં જે ખીલ્યાં જે ખીલ્યાં છે… રસોઈપાણી કર્યા વિના બેસી રહ્યાં. ખાવાનું પણ બહારથી જ મંગાવી લીધું અને રાતે દિવાળીના શરીરે માધવને જે અનુભવ કરાવ્યો તે બેનમૂન હતો, કડક અને મીઠો અનુભવ. તે સાવ ધીમેથી બબડતો હતો, ‘માગ, માગ, માગે તે આપું.’

(‘અંચઈ’માંથી)

LXXXVI

રાજેન્દ્ર પટેલ

લિફ્ટ

બે દિવસથી લિફ્ટ બંધ હતી. જાણે બધું જ થંભી ગયેલું.

આખું જીવન માનોને થીજી જ ગયું. કંટાળા તથા મૂંઝવણથી હું અકળાઈ ઊઠ્યો હતો. સાવ નિરુદ્દેશે મારા દેશમાં માળના ફલૅટનો દરવાજો ખોલી, લિફ્ટની જાળી પાસે આવી નીચે જોઈ રહ્યો. કશીક અજાણી રિક્તતા મને ઘેરી વળી. એક અંતહીન અંધ ક્ષણ મને ગૂંગળાવતી હતી. તેથી હું મનોમન લિફ્ટ ચાલુ થાય તેવું પ્રબળ ઇચ્છવા લાગ્યો. એ બે દિવસ મારા જીવનના સૌથી લાંબા દિવસ હતા.

ત્રીજા દિવસે સવારે અચાનક હું ઊઠ્યો. જાણે મને લિફ્ટનો દરવાજો ખૂલ્યાનો અને બંધ થવાનો અવાજ સંભળાયો. લિફ્ટ મને બોલાવતી હોય તેવું લાગ્યું. હું બેડરૂમમાંથી દોડ્યો. ફલૅટનું બારણું ધડાધડ ખોલીને બહાર નીકળી લિફ્ટની જાળી તરફ જોયું. સવારના આછા અજવાળામાં લિફ્ટની જાળી પાછળ કેબલને ખસતો જોયો ને મારા કોષકોષ મલકાઈ ઊઠ્યા. કદાચ, જીવનમાં આટલો આનંદિત અવસર પહેલી વાર અનુભવ્યો.

ગામથી શહેરમાં રહેવા આવવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે ઓછા બજેટમાં, સારી લોકાલીટીમાં, મોટા મકાનમાં રહેવાનો આગ્રહ સેવ્યો. એક મિત્ર મને મસમોટાં બહુમાળી મકાનોની યાદીમાંથી આ ફ્લૅટ બતાવ્યો. ચારે બાજુથી મોટા બિલ્ડિંગોથી ઘેરાયેલા આ બહુમાળી મકાનના દસમા માળના ફલૅટની બારી ખોલી તો એક બાજુ સામે ખુલ્લું મેદાન જોઈ મેં તેની ઉપર કળશ ઢોળેલો. મકાન શોધતાં તે દિવસોમાં હું એટલો અટવાયેલો કે દસ માળના આ મકાનની લિફ્ટ તરફ મારું ધ્યાન જ ગયેલું નહીં.

તે પણ જેવા અમે ત્યાં રહેવા આવ્યાં કે તરત જ સૌ પ્રથમ મારું ધ્યાન આ લિફ્ટ ઉપર ગયું. ઑફિસ જવા નીકળતો ત્યારે લિફ્ટનું બટન દબાવ્યા પછી બેત્રણ મિનિટ વહી જતી ત્યારે, હું અધીરો થઈ જતો, રઘવાયો રઘવાયો પૉર્ચમાં આંટા મારતો ને ક્યારેક જંગલી પશુની જેમ બંધ જાળીને હચમચાવી નાખતો. ત્યારે અધીરાઈમાં પસાર કરેલી એ બેત્રણ મિનિટ મને દશ, પંદર મિનિટ જેવી લાંબી લાગતી. પણ જેવો લિફ્ટમાં પ્રવેશતો ને લિફ્ટ ચાલુ થતી કે હું આંખ પળ માટે મીંચી લેતો. ત્યારે લાગતું કે કશુંક મારી અંદર ઊતરી રહ્યું હોય અને કશા કારણ વગર બધું ગમવા લાગતું. એ બેત્રણ મિનિટ મને થોડીક સેકન્ડો જેવી લાગતી. હું લિફ્ટની બહાર નીકળતાં સહેજ વહાલથી તેની દીવાલને અડી લેતો.

પહેલાં, નવાસવા, જવા આવવાના સમયમાં કામમાં ગળાડૂબ હોઉં એટલે આસપાસના કશામાં ધ્યાન જતું નહીં. પણ એક દિવસે હું ઑફિસથી ઘરે આવ્યો ત્યારે સ્કૂટર પાર્ક કરતાં જ સામે લિફ્ટ આવીને ઊભી. જાણે મારા માટે જ તે ક્ષણે ત્યાં ન આવી હોય! હું ઝડપભેર લિફ્ટની જાળી ખોલી અંદર પ્રવેશી ગયો. એ ચીલઝડપ હતી. તેથી મારા પ્રવેશતાં પહેલાં ઉપર બીજા કોઈ કોલ આપી લિફ્ટ ઉપર ખેંચી ન જાય. એ ક્ષણમાં મેં જોયું કે મારું અસ્તિત્વ લિફ્ટની જોડે એકાકાર થઈ ગયેલું. પણ, હજુ લિફ્ટનો દરવાજો બંધ કરું તે પહેલાં એક સુંદર રૂપાળી કન્યા મારી પાછળ જ ઝડપથી પ્રવેશી. તેણે ઝડપથી લિફ્ટનો દરવાજો બંધ કર્યો અને સાતમા માળનું બટન દબાવ્યું. મેં પણ દસમા માળનું બટન દબાવ્યું. આમ એક સાથે બટન દબાવવા જતાં અનાયાસ અમારો સ્પર્શ થઈ ગયો. ક્ષણ બે ક્ષણ લિફ્ટ જેટલો જ તેનો એ સ્પર્શ ગમ્યો. કદાચ પહેલી વાર મારું ધ્યાન તેના તરફ ગયું. અમે બંનેએ સામસામે અનાયાસે જ ‘Sorry’, કહ્યું. તેની મોટી આંખમાં તરવરતી પાણીદાર કીકી મને જોઈ રહી અને હું પણ અનાયાસ તેની સામે નજર માંડી બેઠો. લિફ્ટ ઉપર ચડતી હતી. મેં ક્ષણ માટે દર વખતની જેમ આંખ બંધ કરી તો તે તરવરતી રહી. અમે ઘણા સમયથી, કદાચ જન્મોથી પરિચિત હોઈએ તેવું લાગ્યું. કોણ જાણે મને થયું કે આના સાંનિધ્યમાં બસ લિફુટ ઉપર ને ઉપર ચડ્યા જ કરે… અને ક્યાંય ઊભી ના રહે તો કેવું સારું! એક હળવા આંચકા સાથે સાતમા માળે લિફ્ટ ઊભી રહી. તે સાતમા માળના એક ફ્લેટ તરફ જતી રહી. લિફ્ટ આઠમા માળે આવી ત્યારે મને થયું, હું પાછો સાતમા માળે જાઉં પણ આમ વિચાર ચાલે ત્યાં તો દસમા માળે લિફ્ટ આંચકા સાથે ઊભી રહી. હું નાછૂટકે બહાર નીકળી મારા ફુલૅટમાં ઘુસી ગયો.

પહેલવહેલો મને લિફ્ટમાં વધુ રસ ત્યારે પડેલો કે જ્યારે અમારા લિફ્ટમૅને મને એક વાત કરી, બન્યું એવું કે એક દિવસ હું ને લિફ્ટમૅન બંને એકલા લિટમાં ભેગા થઈ ગયા. આમ તો હતો તે લિફ્ટમૅન પણ રહેતો મોટા ભાગે લિફ્ટ બહાર. લોકોના ટાંપાર્ટયાં ને ધક્કામાં જ રહેતો. મોટા ભાગે એવું બનતું કે લિફ્ટમાં એકલા હોવાનો Chance પણ ભાગ્ય બનતો. આટલા મોટા બહુમાળી ફ્લૅટમાં કોઈને કોઈ આવતું જતું રહેવાનું જ. મને એકલો જોઈ તે બોલ્યો, ‘સાહેબ, તમારાં પગલાં શુકનવંતાં છે.

તમે નસીબદાર ને ખૂબ સારા માણસ છો.’ મેં કહ્યું, ‘ભલા માણસ, આમ કેમ કહે છે?’ એ કહે, ‘સાહેબ, તમારે માનવું હોય તો માનજો ને ના માનવું હોય તો ના માનશો. પણ જ્યારે તમે લિફ્ટમાં આવો છો ત્યારે ત્યારે મોટા ભાગે લિફ્ટ આખી ભરાઈ જાય છે, અણધાર્યાય લોકો આવી જાય છે. મારું ખાસ marking છે. ઘણા લોકો એવા હોય છે કે તેઓ આવે ત્યારે કોઈ જ ના આવે. લિફ્ટ ખાલી જ આવે – જાય. કોઈ આવતું હોય તોય રોકાઈ જાય, ને બીજા ફેરમાં આવે. સાહેબ, તમે લિફ્ટ માટે શુકનવંતા છો.’

જીવનમાં પહેલી વાર કોઈકે આવા સારાં વખાણ કર્યા હોય એટલે, કે લિફ્ટ જોડે લગાવ થઈ ગયો હોય એટલે પણ મને તે બોલ્યો તે બધું ગમ્યું. એટલું જ નહીં પણ મેં તેથી લિફ્ટની ચોતરફ ખૂબ જ વહાલ અને પ્રેમથી નજર ફેરવી. જાણે બધું ખૂબ ચિરપરિચિત લાગ્યું. આમ ને આમ અહીં રહેવા આવ્યા પછી મને લિફ્ટમાં આવવું જવું ખૂબ ગમવા માંડ્યું. ધીરે ધીરે લિફ્ટ જોડે મારી આત્મીયતા બંધાવા લાગી. હવે મને કંટાળો આવતો નહીં ને ઊલટાનું સવાર પડે ને મને લિફ્ટ યાદ આવે. ઑફિસ જવા કરતાં લિફ્ટમાં જવાની વાતથી હું વધુ હરખાઈ જતો. કોણ જાણે ઘણી વખત મને લાગતું કે બાળકોને લિફ્ટમાં જવુંઆવવું ગમતું હોય છે તો તેઓ પણ લિફ્ટને પ્રેમ કરતાં હશે? ભૂલકાંની ધમાલ અને તોફાન જોઈ ઘણી વાર મેં લિફ્ટને હસતી અનુભવી છે. આમ જ્યારથી લિફ્ટ જોડે દોસ્તી થઈ ત્યારથી બધું બદલાવા લાગ્યું. છે એવું નથી કે મને મારા જ બિલ્ડિંગની લિફ્ટ જ ગમે છે. પણ બીજા કોઈ પણ બિલ્ડિંગની લિફ્ટ એટલી જ ગમવા લાગી. સમય જતાં લિફ્ટની અંદર પ્રવેશતાં બધાં જ ગમવા લાગ્યાં. જાણે એક જ ઉદ્દેશથી પ્રવાસ કરતા સહપ્રવાસી. લિફ્ટમાં વિહારની તે પળોમાં હું બધાના ચહેરા વાંચવા માંડ્યો. એક પ્રકારની આત્મીયતા હું અનુભવવા માંડ્યો. તેથી એક દિવસ પેલી સુંદર કન્યા સાતમે માળથી પ્રવેશી તેવો જ હું મલકાઈ ઊઠ્યો. મેં ધીરેથી કહ્યું ‘Good Morning’. એ પણ સહેજ હસીને મીઠું રણકી ‘Very Good Morning’, તેણે લગાવેલા પરફયુમથી લિફ્ટ મઘમઘી ઊઠી. ત્યારથી મારા લિફ્ટમાં જવા-આવવાના સમય પહેલાં એ આવી ગઈ હોય તો તેની સુગંધથી મને ખબર પડી જતી, તે સુગંધથી મેં તેનો સમય નક્કી કર્યો ને હું અનાયાસે જ એ સમયમાં આવવાનું પસંદ કરવા લાગ્યો. ધીરે ધીરે મને એ પણ ખબર પડવા લાગી કે પાંચમા માળવાળા અન્કલ કે છઠ્ઠી માળવાળા આન્ટી કે નવમાં માળવાળા કર્નલ કે ત્રીજા માળવાળા સિંધી સજ્જન તાજેતરમાં આવી ગયા હોય, તો મને તેનો અહેસાસ થઈ જતો.

જ્યારે જ્યારે પેલી સુંદર છોકરી આવતી ત્યારે લિફ્ટનુંય રૂપ આંખે ઊડીને વળગે તેવું થઈ જતું. કોણ જાણે ધીરે ધીરે મને અનુભવાવા માંડ્યું કે જ્યારે જેવી વ્યક્તિ લિફ્ટમાં હોય ત્યારે તેવું વાતાવરણ અનુભવાતું. કર્નલ હોય ત્યારે ભારેખમ વાતાવરણ લાગતું. ઝઘડાળું આન્ટી હોય ત્યારે લિફ્ટ હંમેશા તંગ રહેતી. પેલા સિંધી સજ્જન હોય ત્યારે લિફ્ટમાં વધુ શાંતિ અને સંવાદિતા લાગતી. sportman ભાઈ હોય ત્યારે નવચેતનવંતું વાતાવરણ અનુભવાતું. જાણે દરેક વ્યક્તિનો ભાવ તે લિફ્ટમાં ફુટ થતો ન હોય? તેથી જ્યારે જ્યારે હું લિફ્ટમાં પ્રવેશતો ત્યારે તેમાં ખોવાઈ જવાનું મન થઈ આવતું. ઘણી વખત એવું બનતું કે લિટમાં હું એકલો હોઉં ત્યારે બહાર નીકળ્યા વગર જ ઉપરનીચે જતો આવતો. આમ લિફ્ટ મારા જીવનનો એક ભાગ બની ગઈ. સાચું કહું ઘણીયે વાર મને લિફુટ પેલી સુંદર પરી જેવી કન્યા લાગતી ને ઘણીયે વાર એ કન્યાને લિફ્ટમાં ઓગળી જતી મેં જોઈ છે. જાણે કે લિફ્ટ કન્યા.

કેટલીયે વાર લિફ્ટની સ્નિગ્ધ સપાટીનો સ્પર્શ પેલી પરીની ત્વચા જેવો લાગતો. જાણે કે લિફ્ટના એક એક કોષ સ્મિત વેરતા ન હોય!

અનેક વાર સ્વપ્નમાં લિફ્ટ દેખાવા લાગી. અરે! એક વાર તો લિફ્ટમાં સાક્ષાત્ કૃષ્ણ ભગવાન દેખાયા. હીંડોળાની જગ્યાએ લિફ્ટ શણગારેલી. સુંદર ફૂલો ને હીરામાણેકના ઝગારા મારતી લિફ્ટની અંદર સાક્ષાત્ કૃષ્ણ વાંસળી વગાડતા ઊભા હતા. ને લિફ્ટ ઉપરનીચે હીંડોળાતી હતી. આ સ્વપ્ન બાદ તો ઘણીયે વાર મને લિફ્ટ શ્રીકૃષ્ણના વાહન ગરુડ જેવી લાગી હતી. એક દિવસ તો મને સ્વપ્નમાં પેલી સુંદર કન્યા દેખાઈ. હું ને તે બંને લિફ્ટમાં હતા ને લિફ્ટ ઉપર ને ઉપર ચાલી, ઉપર ને ઉપર છેક દશમા માળથીયે ઉપર આકાશમાં, તેથીયે ઉપર વાદળની પેલે પાર અને તેથીયે ઊંચે છેક સ્વર્ગલોકને દ્વાર. સ્વર્ગલોકમાં ચોફેર લિફ્ટ જ લિફ્ટ, જુદા જુદા આકારની, રંગરૂપની. પછી ધીરે ધીરે લિફ્ટ નીચે ઊતરી છેક તળિયે. ધરતીના પેટાળમાં. લાવાની પણ કશી અસર થઈ નહીં. અંધકારને ચીરતી તે આગળ ને આગળ ઊતરી ત્યારે અમને તો સ્વર્ગ જેવું બધું આહલાદક લાગેલું. જ્યારે લિફ્ટ ગ્રાઉન્ડફ્લોર પર ઊભી રહી ત્યારે ટોળેટોળાં અમને જોવા ઊભેલાં, ફૂલોથી વધાવવા લાગ્યાં. ચોફેર સુગંધ જ સુગંધ. પણ અમે કંઈ વિચારીએ તે પહેલાં તો લોકો લિફ્ટના દરવાજામાંથી લિફ્ટમાં પ્રવેશવા માંડ્યા, લોકો લિફ્ટમાં ઊમટવા માંડ્યા. એક, બે, દસ, વીસ, પચ્ચીસ, પચાસ, સો, હજાર, લાખ. આખી દુનિયાના લોકો લિફ્ટમાં ઘૂસતા જ ગયા. ઘૂસતા જ ગયા. અમને ગૂંગળામણ થવા લાગી. મારી આંખ ખૂલી ત્યારે હું મહામુશ્કેલીથી શ્વાસ લેતો હતો. હું હાંફતો હાંફતો ફલૅટનો દરવાજો ખોલી બહાર આવ્યો ને લિફ્ટની જાળી પકડી ઊભો રહી ખાલી સ્પેસને તાકી રહ્યો. થયું લિફ્ટ ઊભી રહે તે નર્ક ને ચાલે તે સ્વર્ગ.

હવે મારે મન લિફ્ટ લિફ્ટ ન હતી પણ જીવંત સાથી હતી. જ્યારે જ્યારે મારા મનમાં લિફ્ટ વિષે વિચાર આવતા ત્યારે ત્યારે હું તેની જોડે એક હોઉં તેવું લાગતું. પછી તો એવું બનતું ગયું કે લિફ્ટમૅન પણ ગમવા લાગ્યો. લિફ્ટમાં આવતા-જતા બધા લોકો ય મારા જ અસ્તિત્વનો એક ભાગ લાગવા માંડ્યા. તેથીયે આગળ બહારના લોકો જાણે કોઈ મહાકાય લિફ્ટમાં આવતા-જતા, ભાગમ્ દોડ કરતા. આનંદ-દુઃખ અનુભવતા, જીવનમૃત્યુના ફેરા ફરતા, એકમેકમાં બદલાતા, બદલતા કલેવર લાગવા માંડ્યા. લિફ્ટે પાંજરાની જગ્યાએ ઘડિયાળનું સ્વરૂપ લઈ લીધું હતું. મેં ઘણીયે વાર લિફ્ટને માત્ર લિફ્ટ ગણવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ જેમ જેમ હું તેમ કરતો ગયો તેમ તેમ વધુ ફસાતો ગયો. આખરે તેમાં ભળી જવાનો પ્રયત્ન કર્યો. તેના અણુએ અણુમાં અણુ બની ધબકવા પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે હું સમજી શક્યો કે જે લિફ્ટ હતી તે તો અનન્ય વાસ્તવિકતા હતી. જેવો હું છું તેવી જ છે આ લિફ્ટ. ઘણી વાર લાગવા માંડ્યું કે જ્યારે હું લિફ્ટમાં હોઉં છું ત્યારે ગઈ કાલ અને આવતી કાલનું અસ્તિત્વ રહેતું નહીં. એક પ્રલંબ વર્તમાનકાળ વહી જતો અનુભવતો. તેથી તેની જોડે વહી જવામાં આનંદ આવતો.

ત્યાં એક વખતે બન્યું એવું કે સતત વરસતા વરસાદને લીધે ફૂલૅટથી નીચે ઊતરવાનું બન્યું નહીં. ત્યારે લિફ્ટમાં વિહાર કરવાનું બનતું નહીં. તેથી જીવ વલોવાઈ જતો. તેમાં વળી આ વખતે વરસાદે માઝા મૂકી. એક જ દિવસમાં અઢાર ઇંચ વરસાદ પડ્યો, બધું જ જળબંબાકાર. દસમા માળ ઉપરથી નીચે જોતાં કાળા ડામરના રોડની જગ્યાએ હિલોળા લેતાં પાણી જ દેખાય. રસ્તા ઉપર પાંચ ફૂટ પાણી, ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર પાણી જ પાણી, ભોંયરા અને બેઝમેન્ટ પાણીથી છલકાઈ ગયા. લિફ્ટનો નીચેનો ભાગેય પાણીમાં ગાયબ. પાણી એટલું બધું પડ્યું કે બધાની બુદ્ધિ જ બહેર મારી ગઈ. તેવે સમયે કોણ જાણે કેમ પેલી અતિસુંદર કન્યા લિફ્ટમાં વિહાર કરવા નીકળી. તે લિફ્ટમાં નીચે ઊતરી. તેનાથી ભૂલમાં ગ્રાઉન્ડફ્લોરની જગ્યાએ બેઝમેન્ટનું બટન દબાઈ ગયું. લિફ્ટ જેવી બેઝમેન્ટમાં પ્રવેશી કે ચારેકોરથી પાણી અંદર ધસી આવ્યું ને જોતજોતાંમાં ઇલેક્ટ્રિક કરન્ટ તેને ભરખી ગયો. તે ચીસાચીસ કરે તે પહેલાં તો બેભાન થઈ મરી ગઈ. લાઈટ બંધ કરાવી, ભોંયરાનાં પાણી ફાઇટર દ્વારા ઉલેચાયાં. આખા બિલ્ડિંગના લોકોનાં મોં નિસ્તેજ થઈ ગયાં.

પણ જ્યારે મેં જાણ્યું કે પેલી કન્યા કરંટથી કોલસા જેવી કાળી થઈ ગઈ છે ત્યારે દસમા માળની સીડી એક જ શ્વાસે ઊતરી ગયો. ભોંયરામાં

જ્યાં આ ઘટના બની હતી ત્યાં પહોંચ્યો. ચારે બાજુ અંધારું હતું. હતો દિવસ પણ વીજળી બંધ કરાવી દીધેલી જેથી વધુ અકસ્માત ન થાય. તેની લાશ ઉપર સફેદ ચાદર ઓઢાડેલી તે જોઈ હું નર્વસ બની ગયો. મારા પગ જાણે સીસા જેવા થઈ ગયા. હું અંધારામાં એક સૂકા થડ જેવો ઊભો રહ્યો. મેં નીચે નમી તેના ઉપરની ચાદર ખસેડી તેનો ચહેરો જોયો. તેનો કાળો પડી ગયેલો ચહેરો કળતાં વાર લાગી. એક બાજુ તેના કુટુંબીજનોની રોકકળ, બીજી બાજુ અંધારું, પરસેવો, કાદવની દુર્ગધ, લોકોનું ટોળું ને આ મસમોટું તોતિંગ ક્રૉન્ઝિટ બિલ્ડિંગ ભેંકાર લાગવા માંડ્યું બધું. હું મહામહેનતે ધીરે ધીરે બેઝમેન્ટની બહાર આવ્યો. દશ માળ ચડતાં દસ વાર ઊભું રહેવું પડ્યું. જાણે શક્તિ ગાયબ થઈ ગયેલી ને હું સાવ જ નિચોવાઈ ગયેલો. દસમા માળ ઉપર આવીને લિફ્ટની ખાલી જગ્યા જોઈ મન વિષાદથી ભરાઈ ગયું. લિફ્ટનું પાંજરું જાણે કે પક્ષી ઊડી ગયાનો શોક ન મનાવતું હોય?

ઘણા કલાકો પછી હું થોડોક સ્વસ્થ થયો. ટેલિફોન ડાયરી કાઢી. ઘર લેવેચ કરતા બ્રોકરનો નંબર શોધી તેને ટેલિફોન કર્યો. મેં કહ્યું, નારાયણભાઈ, મારે એક ઘર જોઈએ છે. શહેરથી થોડેક દૂર, ટેનામેન્ટ. માળ વગરનું ટેનામેન્ટ અને આ ફ્લૅટ કાઢી નાખવો છે…’ પેલા બ્રોકરે બધું લખી લીધું અને તરત ઘટતું કરવાનું વચન આપી ફોન મૂકી દીધો. હું બારીમાંથી દૂર ગોરંભાયેલું આકાશ જોઈ બેચેન થઈ ઊઠ્યો.

એ રાત્રે હું સૂઈ શક્યો નહીં. ઊંઘની ગોળી લઈ સૂવા પ્રયત્ન કર્યો. ગઈ કાલ સુધી તો જાણે એવું હતું કે લિફ્ટ વગરના મકાનમાં રહેવા જવું એટલે જાણે આત્મા વગરના ખોળિયામાં રહેવું. વહેલી સવારે આંખ મીંચાઈ. સ્વપ્ન આવ્યું. સ્વપ્નમાં હું લિફ્ટમાં ઉપર ને ઉપર જઈ રહ્યો હોઉં તેવું લાગ્યું. ઉપર ઊંચે જતાં જતાં કંઈ કેટલાય સમયે હું એવી જગ્યાએ પહોંચ્યો કે ત્યાં પેલી કન્યાએ મારું અભિવાદન કર્યું. હળવેથી મારો હાથ પકડી તે મને એક લિફ્ટમાંથી બીજી લિફ્ટમાં વળી તેમાંથી નવી લિફ્ટમાં લઈ જતી હતી. જાણે તેનો ઉદ્દેશ મને કોઈ એવી લિફ્ટમાં લઈ જવાતો હતો કે જ્યાં હું કાયમ લિફ્ટ બની રહી શકું.

સવારે આંખ ખૂલતાં જ મેં બ્રોકરને પાછો ફોન કર્યો ને કહ્યું, નારાયણભાઈ, મેં ગઈ કાલે ટેલિફોન કરી ટેનામેન્ટ લેવાનું કહ્યું હતું, તે હવે કેન્સલ રાખશો. હવે મારે એક એવું ઘર, એવો ફલેટ જોઈએ છે જે આ શહેરમાં ઊંચામાં ઊંચો હોય. દસમા માળથીયે ઊંચે. તેના સૌથી ઉપરના માળમાં રહેવું છે…’

જૂઈની સુગંધ

કૉફીન જ્યારે વહેલી પરોઢે ઍરપોર્ટ ઉપરથી મેટાડોરમાં સંજયના બંગલે આવ્યું ત્યારે અમે બધા છૂપી ઉત્સુકતાથી ટોળે વળેલાં. છેલ્લાં પાંચ દિવસથી હું સંજયના પડછાયાની જેમ રહેલો. કૉફીન તેના બંગલે આવે તે પહેલાં આખા કમ્પાઉન્ડમાં, ગાર્ડનમાં તે ઘરના રૂમેરૂમે અગરબત્તી સળગાવી વાતાવરણ બદલી કાઢેલું. સફેદ કપડાંથી સજ્જ ડાઘુઓથી બંગલો હકડેઠઠ ભરેલો હતો. એક જડબેસલાક નિઃશબ્દતા છવાઈ ગઈ હતી. જાણે કૉફીનની અંદરનું વાતાવરણ બહાર ના ફેલાઈ ગયું હોય! પણ કૉફીન આવ્યું ત્યારે મારી ઉત્સુકતા મારી આગળ નીકળી ગઈ. હું સંજયને ગાર્ડનમાં જ મૂકીને ગેટ તરફ દોડ્યો. ઝાંપા પાસે આવીને ઊભેલી મેટાડોરમાંથી ભારે કૉફીન નીચે કેમ ઉતારવું તેની ચિંતામાં સૌ હતાં. ક્ષણ બે ક્ષણ મને જૂઈનો ચહેરો અલપઝલપ વરતાઈ આવ્યો.

જ્યારે પહેલવહેલાં હું ને સંજય, સંજય માટે તેને જોવા ગયેલા ત્યારે આવું જ કંઈ થયું હતું. તેનો સુંદર, ગોળ, સફેદ હસતો ચહેરો મારી અંદર ત્યારથી જ છવાઈ ગયો હતો. તેને જોઈ ત્યારે તો એમ જ લાગેલું કે જાણે હું ઘણા સમયથી તેને જાણતો ના હોઉં! અતિચિરપરિચિતતા ખીલી ઊઠી હતી મારી ભીતર. પણ અત્યારે જાણે જૂઈએ રોપેલા ગાર્ડનના છોડ ઝાડ રડી રહ્યાં હતાં.

હું કૉફીનને એક કાળી મોટી પેટીમાં પેક થયેલું જોઈ નિરાશ થયો. સાતઆઠ જણ એ મસમોટી પેટી ઉતારવાં ઝોડની જેમ વળગેલાં. એક જણ તો રીતસર પેટીને ખસેડવા કોશ વાપરતો હતો. પેટીની અંદર કૉફીન, ને કૉફીનમાં સૂતી જૂઈને કશીય તકલીફ થાય તે મને ગમે તેવું ન હતું. હું દોડ્યો ને બધાને વઢી કાઢયાં. હું બરાડ્યો, ‘ધીરે ધીરે ઉતારોને યાર’ મારા કહેવાથી હોય કે પ્રસંગની ગંભીરતાથી હોય, પેટીને ધીરેથી નીચે ઉતારી સંજયના બંગલાની ડાબી બાજુના પોર્ચમાં મૂકવામાં આવી. જોતજોતામાં તેની આસપાસ ડાઘુઓની ભીડ જામી ગઈ. હું પરાણે શ્વાસ લેતો બધાને ધક્કા મારી બહાર નીકળી ગાર્ડનમાં સંજય પાસે આવી બેઠો. હું સંજયનો જીગરી દોસ્ત એટલે મને સૌથી વધુ ચિંતા તેની હતી. મેં તેની આંખમાં આંસુ જોયા. કૉફીનવાળી પેટીની આસપાસ ટોળે વળેલાં લોકોને વિખેરવાં મારી નિઃસહાયતા વ્યક્ત કરવા મે તેનો હાથ પકડ્યો. ત્યાં તે રડમસ અવાજે બોલ્યો, ‘રમેશ, જૂઈને આ શું થઈ ગયું? જૂઈ કેવી અથડાતી કુટાતી છેક અમેરિકાથી કાર્ગોમાં અહીં આવી હશે? અનેક વખત તે પેટી સાથે અથડાઈ હશે ને નધણિયાતી પડી રહી હશે ઘણી વખત. જૂઈને આ શું થઈ ગયું?’ મેં જોયું કે ચારેબાજુ અકળ સન્નાટો છવાઈ ગયો હતો. ટોળે વળેલાં લોકો પણ હવે બોલતાં ન હતાં અથવા બોલી શકતા ન હતા.

છેલ્લાં પાંચ દિવસથી એક પળ માટે પણ જૂઈનો ચહેરો મારી અંદરથી ખસ્યો ન હતો. જૂઈ આમ તો મારા મિત્ર સંજયની પત્ની, પણ તેને મળ્યાની પહેલી મિનિટથી તે આજ સુધી એક અનન્ય પરિચિતતાથી અમે એકબીજાને ઓળખતાં હોઈએ તેવું લાગતું હતું. પહેલી મિટિંગમાં જ મેં સંજયને કહ્યું કે ‘જૂઈને હું ઓળખું છું.’ તે આશ્ચર્યથી બોલ્યો, ‘કેવી રીતે?’ હું કશો જવાબ આપી શક્યો ન હતો. પણ મેં જૂઈની પાણીદાર આંખમાં નજર પરોવી તો જાણે તે મને હા કહી રહી હોય તેવું લાગ્યું હતું અને તેથી જ તેમના લગ્ન પછી તેમના ઘેર બને ત્યાં સુધી જવાનું ટાળતો હતો. તેનું સરળ ધીમું ધીમું મલકવું, તેનો ધ્રુજતો ભીનો અવાજ, તેની પ્રેમ નિતરતી નજર, તેનો ગોરો ભાવમય નિર્દોષ ચહેરો, તેની સુગંધ, તેના સુંદર વાળ, તેનું સ્મિત, તેની નજીકતા આખા અસ્તિત્વને ભર્યું ભર્યું કરી મૂકતું. તેની અસર એટલી બધી ઊંડી અને ગાઢ બની ગઈ હતી કે જ્યારે જાણ્યું કે જૂઈનું અવસાન ડીલીવરીમાં અમેરિકાની એક હૉસ્પિટલમાં થયું છે ત્યારે હું ભાંગી પડેલો નહીં. જાણે આમ થવાથી મારા તેના સંબંધમાં કશો ફેર પડવાનો ન હતો. પણ સંજય ભાંગી પડેલો. બત્રીસ વર્ષે વિધુર થવું ને જૂઈ જેવી સુંદર સમજુ પત્ની ગુમાવવી કોઈને ય હલબલાવી મૂકે છે. બંનેની સમજ અને પ્રેમ અતૂટ હતાં પણ મૃત્યુએ એક જ ઘાએ બંનેને જુદા કર્યા. પણ મને એમ લાગેલું નહીં. પણ હાલ ઘરનું વાતાવરણ અદ્દલ અંધારી રાતના સ્મશાન જેવું થઈ ગયું હતું. જૂઈએ ગાર્ડનમાં ગોઠવેલાં યક્ષ યક્ષિનીનાં શિલ્પ ઉપર અપાર વિષાદની ઝાંય વર્તાતી હતી.

પોર્ચમાં ટોળે વળેલા ડાઘુઓના ટોળાને અમે બંને દિમૂઢ બની જોઈ રહ્યાં. સંજયે મને ધીરા અવાજે કહ્યું, ‘રમેશ, જાને બધાને કહે શાંતિથી બધું કરે. મારાથી ત્યાં જવાશે નહીં.’ મનેય આમ તો જૂઈને જલદી જોવાની ઇચ્છા હતી. કારણ કે છેલ્લાં વર્ષથી તો મેં તેને જોઈ સુધ્ધાં ન હતી. અમેરિકા ડિલિવરી કરવા જતાં પહેલાં તેનો ફોન આવેલો, તે મને કહે, ‘રમેશભાઈ, સંજયને સમજાવો. આ વખતે મારે અમેરિકા નથી જવું. ધૈર્યને જન્મતાં જ અમેરિકન સીટીઝન બને તે માટે ડિલિવરી કરાવવા ત્યાં ગઈ હતી. પણ આ બીજી વખતે જવાનું મન માનતું નથી. સંજયને તમે સમજાવો, મારે નથી જવું. કહી તે ચૂપ થઈ ગઈ હતી. એ ક્ષણબેક્ષણની ચૂપકીદી ભારેખમ હતી. તે બોલી, ‘હલ્લો, શું વિચારો છો તમે?’ સહસા કહ્યું, ‘હું સંજયને કહેવા પ્રયત્ન કરીશ પણ તું જાણે છે તે જિદ્દી છે નહીં માને. તારું જવાનું નિશ્ચિત જ છે તેમ માન.’ કહી હું ચૂપ થઈ ગયો. અત્યારે મને શબ્દો ખૂંચતા હતા. શા માટે મેં આમ કહ્યું હતું? હું સમજી શકતો નથી. તેને હેજ ભીના અવાજે કહ્યું, ‘હલ્લો, રમેશભાઈ તો તમે મને જતાં પહેલાં એકવાર મળી જશો?”

મેં કહ્યું, ‘હું પ્રયત્ન કરીશ.’ પણ હું જઈ શક્યો નહીં. સંજયે જૂઈના ગયા પછી મને કહેલું, ‘જૂઈ છેક પ્લેન ચડતાં સુધી તારી રાહ જોતી હતી.’ મેં ખોટું કહ્યું, ‘હું ભૂલી ગયો હતો.’ પણ હું એક પળ માટેય તેને ભૂલી શકું તેમ ન હતો.

હું સંજયનો હાથ પકડી ગાર્ડનમાં બેસી રહ્યો. જે ગાર્ડનમાં કદાચ જૂઈ તેના સાંનિધ્યમાં અનેકવાર બેસી હશે. આજે ત્યાં તે બહાવરોબહાવરો એકલો બેસી રહ્યો હતો. તેના પપ્પાએ મને સૂચના આવેલી કે તેને એક મિનિટ પણ એકલો છોડવો નહીં. હું વારેવારે જૂઈની સ્મૃતિમાં ખેંચાઈ જતો.

જ્યારે સંજયના કાકાએ મારે ત્યાં ફોન કરીને જૂઈના અવસાનની વાત કરી ત્યારે હું થોડીક ક્ષણ તો હચમચી ગયો હતો. ત્યારે તરત જ હું મારા રૂમમાં ગયો ને ટેબલ ઉપર અગરબત્તી સળગાવી ચૂપચાપ બેસી રહ્યો. ‘જૂઈ હવે ક્યારે મળીશું?’ એ વિચાર મારા સમગ્ર અસ્તિત્વને છોડતો ન હતો. તે સમયે અચાનક જૂઈના ફૂલ જેવી સુગંધ ચોફેર ફેલાઈ ગઈ. હું ઊંડા શ્વાસ લેતો તેને માણી રહ્યો ત્યાં ધીરેથી મને સાંભળવાનો

અહેસાસ થયો. ‘હું અહીં જ છું,’ કદાચ આ મારો ભ્રમ હોઈ શકે પણ મને ચોક્કસ લાગતું હતું કે રૂમમાં મારા સિવાય કોઈની હાજરી જરૂર છે. સમી સાંજના તે અનુભવે પહેલાં રૂંવાડા ખડા કરી નાખ્યાં, પણ જૂઈના અવાજે જાદુ કર્યો. બધું સુવાસિત અને સહજ લાગવા માંડ્યું. મને સંજય યાદ આવ્યો ને હું સફાળો ઊભો થયો.

હું સંજયની પાસે પહોંચ્યો ત્યારે તેના હોલ ખરાબ હતા. તે પાગલ દશામાં હતો. મને જોતાં જ વળગી પડેલો. રડતાં રડતાં બોલી ઊઠ્યો,

‘રમેશ, જૂઈ ગઈ, જૂઈ ગઈ.’ મેં તેને સંભાળ્યો. ક્યારેક તેના પપ્પા, મમ્મી, તો ક્યારેક વૈર્ય, તો ક્યારેક ડિલીવરી દરમ્યાન બચી ગયેલી દીકરીને યાદ કરાવી તેને કહેતો કે, ‘તું ભાંગી પડીશ તો તેમનું શું થશે?’ તેને ગમે તેમ થોડોક સ્વસ્થ કરવા મેં અથાગ પ્રયત્ન આદર્યા. કારણ કે જૂઈની ડેડ બોડીને અહીં આવતાં પહેલાં પાંચ દિવસ કાઢવાના હતાં.

જૂઈને હવે ધેર્યની ખૂબ માયા. તેને અહીં મૂકી અમેરિકા તેના દિયરના ત્યાં બીજી ડિલીવરી કરાવવા જવાનું મન થતું ન હતું. પણ તે સંજય અને તેના પપ્પા આગળ લાચાર હતી. હું મનમાં ઘણી વખત બબડતો કે, ‘ના જૂઈ ના, તું ખરેખર નિયતિ સામે લાચાર હતી.’ પણ હવે જૂઈ નથી જ. પણ ઘરમાં ગોઠવાયેલાં તેનાં ચિત્રો, ફૂલદાનીઓ, ડેકોરેશનમાં તે હાજરાહજુર હતી. પોર્ચમાં ઘણી સાવચેતીથી ગોઠવાયેલાં સિરામીક્સના કૂંડાં ઉપરનું તેનું ચિત્રકામ એવું હતું જાણે હમણાં જ તે રંગીને અંદર ગઈ હશે. તેની હાજરી સહજ વર્તાતી હતી. બેચાર ડાઘુઓ ત્રણેક માસ ઉપર વાવેલાં છોડને કચડતાં ક્યારામાં ઊભા હતા. મને જૂઈ પાછળથી કાનમાં કહી રહી હતી કે પેલાઓને દૂર કરો. મારી પાછળના છોડ એવી રીતે હસતા હતા. જાણે હમણાં કોઈ ત્યાંથી પસાર થયું હશે. મને એકાએક એ હલતા છોડનાં પાંદડાંઓને વહાલ કરવાનું મન થઈ આવ્યું. બાકી આખા ઘરનું વાતાવરણ ભયંકર લાગતું હતું. ભર્યોભર્યો મસમોટો બંગલો વર્ષો જૂનાં ખંડેર જેવો લાગતો હતો.

બધા કૉફીન જે પેટીમાં હતું તે પેટી તોડવામાં મશગૂલ હતા. કોઈ ડીસમીસ, તો કોઈ હથોડી લઈ પેટી જલદી તોડવા વળગ્યા હતા. છેક અમેરિકાથી કૉફીનની પેટી અહીં આવી ત્યાં સુધી એક લસરકો પડ્યો ન હતો. તે જોઈ તેના પેકિંગ ઉપર મુગ્ધ સંજયના કાકા બધાને પેટી જલદી તોડવા પ્રેરતા હતા. દસેક જણાં મચ્યાં ત્યારે પેટી તૂટી. અંદર ગેલ્વેનાઈઝની પેટી નીકળી. ઉપરથી રેણ કરેલી. તે તોડવામાં આવી. બધા એકાએક શાંત થઈ ગયા. દરેકના કદાચ ધબકારા વધી ગયા. અંદર ગ્રે કલરનું મખમલનું સુંદર કૉફીન હતું. અસલ જૂઈને શોભે તેવું. સંજય ગાર્ડનમાં ખુરશીનો હાથો મબજૂત પકડી બેસી રહ્યો હતો. કૉફીન ઊંચકીને બાજુમાં મૂકયું. એવું શોભતું હતું કે આખો પોર્ચ ઝૂમી ઊઠ્યો. કાળા ગ્રેનાઈટના ફૂલોરિંગ ઉપર ગ્રે કલરનું મખમલી કૉફીન જાણે અતિમૂલ્યવાન વસ્તુ મૂકવાની મોટી દાબડી જેવું લાગતું હતું. અંદર જૂઈનું સૌંદર્ય જાણે કૉફીનમાં ચોફેર ફરી વળ્યું હતું. બધા ઉપર જાદુઈ અસર થઈ. પગરવ પણ ન સંભળાય તેમ બધા સ્તબ્ધ થઈ ગયા. કેટલાકને બીક લાગતી હશે તો કેટલાકને દુર્ગધવાળું બોડી હશે તેની ચિંતા હતી. કારણ કે જૂઈનું મૃત શરીર અહીં છ દિવસે આવેલું. તેના દિયરના કહેવા મુજબ જૂઈને ડીલીવરીનું પેઇન ઊપડ્યું એટલે ગુરુવારે દાખલ કરી. રાતના અચાનક તેના ધબકારા ઘટવા માંડ્યા. ડૉક્ટરોએ દોડાદોડ કરી પણ છેવટે બાળકને ઊંચકી લેવા ઑપરેશન કર્યું. પણ જૂઈ ગુજરી ગઈ. તેને બીજા દિવસે માંડ હામ આવી કે શું કરવું. મોટાભાઈને આખી વાત કેમ કરવી તેની ગડમથલમાં શુક્રવાર જતો રહ્યો. શનિ, રવિ અમેરિકામાં કોઈ કશું કરે નહીં. એટલે છેક સોમવારે એક સેનેટરની ઓળખાણથી જૂઈની ડેડ બોડીને ઇન્ડિયા લઈ જવાની પરવાનગીના પેપર્સ તૈયાર થયા. છેક મંગળવારે તેનું કૉફીન રવાના કર્યું. ને બુધવારે અહીં આવ્યું. પણ આ છએક દિવસ અમારે માટે છવાર મૃત્યુની વેદના વેઠવા જેવા હતા.

કૉફીન સંજયના બેડરૂમમાં મૂકવામાં આવ્યું. અમે ચારેક જણ અંદર રહ્યા. બેડરૂમનું બારણું બંધ કર્યું. છાતીના ધબકાર કાબૂમાં રાખી એક જણે કૉફીન ખોલ્યું. બધા અવાચક. હું કૉફીનના ખૂલતા ઢાંકણાને એકીટશે તાકી રહ્યો. જાણે વર્ષો જૂના મમીને ખોલતાં થતો રોમાંચ, બીક અને આકર્ષણ બધું એકસાથે અમારામાં ઊભરી આવ્યું. ઢાંકણ ખૂલી ગયું. – એક અદ્ભુત સુવાસ ચોફેર ફરી વળી. જૂઈ બેબીલોનની રાજકુમારી હોય તેમ નિરાંતે સુંદર પોષાકમાં મેકઅપ કરી આરામથી સૂતી હતી. તેનું રૂપ ઝગારા મારતું હતું. તેના હસુ હસુ થતાં હોઠ હમણાં જ મારું નામ બોલશે તેમ લાગતું હતું. તે જાણે કે સાવ જ જીવતી લાગતી હતી. એમ લાગતું હતું કે તે આંખ મીંચીને પડી રહી છે. તેની ચારેબાજુ વાયોલેટ રંગના મખમલના ઓશીકાં ગોઠવાયેલાં હતાં. અમે બધાએ તેના શરીરને કૉફીનમાંથી ઊંચકી ડબલબેડ ઉપર મૂક્યું. મેં જીવનમાં પહેલી વાર તેના શરીરને સ્પર્શ કર્યો. લાગ્યું જાણે હું મારા જ શરીરને ઊંચકું છું. જાણે તે જીવતી છે ને હું મરેલો. કેટલું ફ્રેશ તેનું શરીર! ગાર્ડનમાં આજે જ ખીલેલા ફૂલ જેવું સુવાસિત સુંદર. જો કે પાછળથી તેના દિયરે સ્મશાનમાં બેત્રણ વાર કહેલું કે, ‘ખાસ્સા પાંચ હજાર ડૉલર ખર્ચાને જૂઈના બોડીને સ્પેશિયલ ટ્રીટમેન્ટ કરાવેલી. ત્યાં આવી કંપનીઓ હોય છે. પૈસા આપો, હૉસ્પિટલનું સરનામું આપો, મૃત માણસનું નામ આપો, કેટલોગ જોઈ ડ્રેસ નક્કી કરો, જ્યાં મોકલવાનું હોય તેનું સરનામું ને લાગતાવળગતા કાગળિયા આપો એટલે વાત પૂરી. તમે છૂટા. બોડી નવડાવી ધોવડાવી નવા કપડાં સિવડાવી, પહેરાવે પરફ્યુમને લાલી લિપસ્ટિક, મેકઅપ, હેરસ્ટાઈલ કરી વેલ પેક કરી તમે જ્યાં મોકલવાનું કહો ત્યાં પહોંચાડવાની બધી વ્યવસ્થા કરે. પ્રોફિટ મેકીંગ આ ધંધો છે.

પાછી બોડીમાં કોઈ વિકાર ઉત્પન્ન ન થાય તેની ૩૦ દિવસ સુધીની ગેરંટી.’

પછી તો તેના શરીરને નનામી ઉપર મૂકયું. તેના માથા ઉપર લગ્ન સમયે મૂકવામાં આવતો મોઢ મૂક્યો ત્યારે મને હસતી લાગતી હતી. હજુ ચારેક વર્ષ પહેલાં જ તો મેં તેમનો પહેલી રાતનો બેડરૂમ સજાવેલો. ત્યારે જૂઈ મારી સામે જોતી નહીં. કદાચ તેને મારું આવું ‘ઇન્વોલમેન્ટ’ ગમ્યું નહીં હોય. પણ હા, અત્યારે નનામી શણગારું છું. ત્યારે તે કેમ સંકોચ પામે છે? તે મને સમજાતું નથી. હું ચૂપચાપ તેની તૈયાર નનામીની બાજુમાં સંજય જોડે બેઠેલો ત્યારે મને પીઠ પાછળના કિચનમાં તે આમતેમ આંટા મારતી હોય તેવું કેમ અનુભવાતું હતું? અને ગળે શોષ પડ્યો. મને એકાએક બૂમ પાડવાનું મન થયું કે ‘જૂઈ પાણી પાને’ પણ જીભ ઊપડી નહીં. સંજયે ત્યાં પડતું મૂક્યું. હું સમજી ના શક્યો કે સંજય કેમ આટલો બધો ગાંડો થાય છે? જૂઈ તો પહેલાંની જેમ કદાચ તેથીયે વધુ જીવતી છે. તેને કારપેટ ઉપર સળ પડે તે બિલકુલ ગમતું નહીં. દૂર પેલા બે ડાઘુઓ જે રીતે કારપેટ દબાવીને બેઠા છે તે જોતાં જૂઈને જબરો રોષ થતો હશે.

સ્મશાનમાં જ્યારે જૂઈના શરીરને ચિતા ઉપર મૂક્યું ત્યારે તે તો જીવતી હોય તેવી જ લાગતી હતી. મને કચવાટ થયો. આટલા બરછટ લાકડાં ઉપર તેની કાયાને કેવું થતું હશે? ત્યાં આગ ચંપાઈને ધુમાડાના ગોટામાં ને પીળી લાલ જ્વાળામાં બધું ઢંકાઈ ગયું. મને થયું જૂઈની હાજરી અત્યારે કેમ વર્તાતી નથી. પછી લાગ્યું કદાચ તે ઘેર ધર્યની આસપાસ હશે. ત્યાં મારી નજર સંજય ઉપર પડી. તે રડમસ ચહેરે ઊભો હતો. હું તેની પાસે ગયો. ત્યાં ચિતામાં જૂઈની ખોપરી કે કશુંક ફાટવાનો અવાજ આવ્યો. હું ચોંકીને તે તરફ જવા જતો હતો ત્યાં સંજયે મારો હાથ પકડીને તેની પાસે ખેચ્યો. ધીરેથી મારા કાનમાં કહે, ‘રમેશ, ત્યાં પેલા છસાત જણાં ઊભા છે તેમાં સૌથી ઊંચા ને ચશ્માવાળી વ્યક્તિ તે રમણ ભંડારી. તેને ૨૦૦૦ કરોડનો ધંધો છે.’ હું અચંબાથી તેની સામે તાકી રહ્યો. સંજયનો કરોડોનો ધંધો હતો અને અનેક વગદાર પૈસાદાર માણસો સ્મશાનમાં હતા. તેથી હવે તેને સારું લાગતું હતું. તે ધીરે ધીરે સ્વસ્થ થતો જતો હતો. જ્યારે ચિતા લગભગ પતવા આવી ત્યારે તેને ખિસ્સામાંથી મોબાઈલ કાઢયો ને ઘરે ફોન કરી પૂછ્યું, ‘બૈર્યને કેવું છે?જવાબ સાંભળી મને ઉદ્દેશીને કહે, ‘હાશ, કામ થઈ ગયું. મને ચિંતા થૈર્યની હતી. તેને કોઈ તકલીફ ના થવી જોઈએ.’ હું ધીરેથી જૂઈના દિયર પાસે આવ્યો.

તેની આસપાસ ટોળે વળેલા ડાઘુઓને તે અમેરિકાની કશીક વાત કરતો હતો. તેના કહેવા મુજબ જૂઈના મૃત્યુ પછી એક ખતરનાક સમસ્યા ઊભી થઈ હતી. જૂઈ મરી ગઈ પણ બેબીને બચાવી લેવાઈ. પણ બેબીનું પઝેશન મળતું નહીં. હૉસ્પિટલના નિયમ મુજબ મા-બાપ સિવાય કોઈને આપે નહીં. નવજાત બાળકને ત્રણચાર દિવસમાં કોઈ લઈ ના જાય તો અનાથાલયમાં સોંપી દે. પછી તેના વાલીએ તેને દત્તક લેવું પડે. પણ લાગવગ કરાવી બધું પતાવ્યાનો તેનો આનંદ તેના મોં ઉપર વર્તાતો હતો. તે મને કહે, ‘રમેશભાઈ, સાલું આ ઇન્ડિયામાં ખૂબ પ્રોગ્રેસ થયો છે. જુઓને સ્મશાનમાં આવેલા લોકોમાં કદાચ ૧૦૦ પાસે તો મોબાઈલ છે. અમેરિકામાં એકીસાથે એક જગ્યાએ આટલા માણસોને મોબાઈલ વાપરતાં જોયા જ નથી.’ હું કંટાળ્યો ને બીજા ટોળા તરફ ગયો. ત્યાં વળી સંજયના કાકા જૂઈના શરીરને જે સરસ અને પરફેક્ટ પેકિંગ કર્યું હતું તેનું નખશિખ વર્ણન કરતા હતા. તેની વાત કરતાં તેમને ખૂબ મઝા પડતી હતી. જોકે આ પેકિંગ અને કૉફીન મુવી કેમેરામાં ના ઉતાર્યું. તેનો રંજ હતો. વળી તે ટોળાની પાસેના બીજા નાના ટોળામાં અમારો કોમન ફ્રેન્ડ પંડિત કંઈક વાત કરતો હતો. બધાને હસુ આવતું હતું ને દબાઈને આડું જોઈ હસી લેતા હતા. પંડિતનું કહેવું એમ હતું કે, ‘ડિલિવરી કરાવવા અમેરિકા થોડું જવાય. ત્યાંના ડૉક્ટરોને એક્સપિરિયન્સ કેટલો? અહીં ડૉક્ટર મહિને જેટલી ડિલિવરી કરાવતો હોય તે ત્યાંના ડૉક્ટરે આખી જિંદગીમાં કદાચ ના કરાવી હોય!’

છેવટે હું ખસીને નદી કિનારે આવ્યો. સુક્કી નદીને જોઈ રહ્યો. સવારના પહેલાં નદી ગમે તે શહેરની હોય પણ નદી જ રહે છે. એ જ લહેર, એ જ પક્ષીના કલશોર અને એ જ શાંતિ. દૂર નદીનો પેલો કિનારો ધીરે ધીરે સ્પષ્ટ થતો હતો. નવા શહેરનાં ગગનચુંબી મકાનો આખું આકાશ ભરી દેતાં હતાં. તેના રંગબેરંગ રંગને જાતભાતની ડિઝાઇન બધું ભર્યું ભર્યું કરી મૂકતાં હતાં.

બીજા દિવસથી જૂઈની પાછળ મહારાજને બોલાવી કથાવાર્તા શરૂ કરાવી. મહારાજ કોઈક વાર્તા કહેતાં કહે, ‘પછી ગુરુએ શિષ્યને કહ્યું કે સામેના વડનો ટેટો લાવ, ને તેને ભાગ.’ શિષ્ય તે મુજબ કર્યા પછી તેમને પૂછ્યું, ‘કહે તને શું દેખાય છે?’ શિષ્ય કહ્યું, ‘અંદર નાનાં નાનાં બીજ છે.’ ગુરુએ પાછું કહ્યું કે, ‘તે એક બી લઈને ભાગ.’ શિષ્ય તેમ કર્યા પછી ગુરુ તેને પૂછે છે કે, ‘તેમાં શું દેખાય છે?’ શિષ્ય કહે, ‘કશું નહિ.’ ગુરુએ ઉપદેશ આપતાં કહ્યું, ‘એ નાના ભાગેલા બીમાં એક પ્રચ્છન્ન આકાશ છવાયેલું છે. તે જોવાથી બધું જોવાઈ જશે. તે જાણવાથી બધું જણાઈ જશે…’ મને કોણ જાણે કેમ તે ક્ષણે પેલું કૉફીન યાદ આવ્યું. પેટીની અંદર ગેલ્વેનાઈઝનો ડબ્બો ને તેની અંદર કૉફીન ને તેની અંદર જૂઈ ને જૂઈની અંદર… અચાનક મને જૂઈની નવજાત બેબી યાદ આવી. બહુ સુંદર દેખાય છે તે. અસલ જૂઈ જ જેવી. કૉપ્યુટરમાં તેનો સ્કેન કરેલો ફોટો આવેલો. તે ફોટો જોતાં મને જૂઈના ફૂલની વાસ આવેલી. મને સંજયે તેનું નામ પાડવાનો આગ્રહ કરેલો તેથી મારાથી બોલાઈ જવાયું હતું ‘અંશુ.’ પેલા મહારાજે વાર્તાનું સમાપન કરતાં કહ્યું કે, ‘જે કંઈ નરી આંખે દેખાતું નથી, એમાંથી જ આ વડનું વૃક્ષ થયું છે. આ એ બીજ શક્તિ છે. તેને જાણવાનો પ્રયત્ન કરે તે જ આત્મા છે તે જ તું છે.’ પણ મારું મન વારેઘડીએ અંશુમાં અટવાતું હતું.

થોડાક દિવસો પસાર થયા હશે. ત્યાં એક દિવસ મારો મોબાઈલ રણકયો. સામે સંજય હતો. કહે આ કૉફીનનું કંઈક કર. ઘરના બધા ગભરાય છે. બધાને એમ છે કે આનો નિકાલ કરો કારણ કે તેના લીધે જૂઈની યાદ જતી નથી. બધું ભારે ભારે ને ગંભીર લાગે છે. મેં કહ્યું, ‘હું તેને લઈ જઈશ પણ મારી એક શરત છે!’ સંજય કહે, ‘પણ કૉફીનનું તું શું કરીશ?’ મારાથી સહસા બોલી જવાયું કે, ‘કૉફીનને, રાખીશ, સાચવીશ અને એક એવી સંસ્થાને આપીશ જે બિનવારસી લાશની માનભેર અંતિમ ક્રિયા કરતી હોય.’ તે વચ્ચે બોલ્યો, ‘ભલે, પણ તારી શરત શું છે?’ મેં કહ્યું, ‘એ જ કે અંશુ મને દત્તક આપી દે.’ તેનો હકારાત્મક જવાબ સાંભળું ન સાંભળું ત્યાં ફરીથી જૂઈની સુગંધ ચોફેર ફરી વળી. આ વખતે એમ લાગ્યું કે જાણે તેની સુગંધ મારી અંદરથી આવતી હતી.

અધૂરી શોધ

સાચું કહું? અત્યાર સુધી મંદિર કરતાં હેરકટિંગ સલૂનમાં વધુ ગયો છું. મંદિરમાં વારતહેવારે ઘરડા બાપુજીને લઈ જવાનું થાય. પણ હેરકટિંગ સલૂનમાં તો એમના અને મારા વાળ કપાવવા દર માસે અચૂક જવું જ પડે. એમને સહેજ વાળ વધે, એકાદ સેમી તોય ગમે નહીં. તે કાયમ ટૂંકા અને તેલ નાખેલા વ્યવસ્થિત વાળ રાખે. એમનાં શિસ્ત અને સુઘડતા મારામાં હંમેશાં તાજગી અને ઉત્સાહ ટકાવી રાખતાં.

આ કારણસર હોય કે પછી આજ્ઞાંકિત પુત્રને નાતે હોય, હંમેશાં મારા મનમાં રહ્યાં કરે, બાપુજીને વાળ કપાવવાનો સમય થઈ ગયો નથી ને? માનો ને, હું કાયમ તે પળની રાહમાં રહેતો. ક્યારેક તે કહે, ‘ભાઈ જરા નવરા હો તો મારે વાળ કપાવવા છે.’ આમ કહેતાં એ પોતાનો કરચલીવાળો હાથ માથા ઉપર ફેરવે અને થોડા મોટા સફેદ વાળ પકડીને બતાવે. હું પણ જાણે તે ઘડીની રાહ જોતો હોઉં તેમ બધું જ કામ એક બાજુ મૂકી એમને ગાડીમાં બેસાડી વાળંદને ત્યાં લઈ જાઉં ને એમના વાળ કપાયા પછી મારા વાળ પણ કપાવી લઉં. આ દરમિયાન અમારા એ કાયમી વાળંદની નાનકડી કેબિનમાં બેસી તેની વાતો સાંભળવાની. વાતો પાછી ખૂબ રસપ્રદ. એક બાજુ તેની કૅચીનો કટ… કટ.. કટ… કટ અવાજ ને વચ્ચે-વચ્ચે તેનો ઘોઘરો અવાજ. ક્યારેક રેડિયો વાગતો હોય તો ક્યારેક ટેપરેકર્ડર. જાણે તેની નાનકડી કૅબિનમાં બધું ગતિશીલ ધમધમતું. પાછી તેની કૅબિન પણ રસ્તાના મુખ્ય ચાર રસ્તા ઉપર, એટલે તેમાં ટ્રાફિકનો ઘોંઘાટ પણ ઉમેરાતો. પણ આ બધા વચ્ચે તેનું વાળ કાપવામાં રહેતું ધ્યાન દાદ માગી લે તેવું. પાછો તેમાંય તેનો હાથ હળવો. જાણે પીંછું ફરે! બાકી આખી કૅબિનમાં ખાસ્સી ધૂળ. ક્યાંક રંગ ઊખડેલી પોપડીઓ અને બે ઝાંખા-પાંખા આયના.

અમારા એ વાળંદનું નામ જીવણલાલ. તેમનો જીવ પણ કંઈ જુદી માટીનો. હું બાપુજીને લઈને જાઉં એટલી વાર પગ કૅબિનમાં મૂકતાં જ બોલે, ‘સાહેબ, તમે દાદાની સેવા જબરી કરો છો. આનાથી મોટું એકેય પુન નહીં હોં. દાદાના વાળ એવા કાપી આપું કે ખુશ થઈ જાય.’ તે ખભા ઉપરના ગંદા નૈષ્કિનથી ખુરશી ઝાપટે, બરોબર ગોઠવે. બાપુજીનો હાથ પકડી પ્રેમથી બેસાડે ને પાછું ચલાવે, ‘સાહેબ, મારા બાપાના વાળ પણ હું કાપતો. પણ મારા બાપા એમના જમાનામાં મહારાજા દિલાવરસિંહજીના વાળ કાપતા.’ પાછો તે ખોંખારો ખાય, ગળફો બહાર થંકવા જાય ને પાછા આવી બાપુજીના માથામાં એ કરતાં કહે, ‘મહારાજા દિલાવરસિંહજી હંમેશાં બધાને કહેતાં, મરી જતાં પહેલાં હજામત તો જોઈતારામ જોડે કરાવીશ. મારા બાપુજીનું નામ જોઈતારામ હો કે સાહેબ!’

આમ જુઓ તો એ નાનકડી કૅબિનમાં જીવણલાલનું જબરું સામ્રાજ્ય. ભલે ભાંગીતૂટી દુકાન પણ જીવણલાલ દરિયાદિલ માણસ. જૂની જર્જરિત કૅબિનમાં બે જૂની ખુરશી. કાઉન્ટર પણ પ્લાયવુડ ઊખડેલું. ખુરશી પાછળ વધારાના ગ્રાહક માટે બેસવાની નાની પાટ. છતમાં જૂનો પંખો. એક દીવાલે માતાજીનો ને બીજી દીવાલે હિરોઇનનો ફોટો. આખો પરિવેશ એવો કે આખી દુકાન ગુજરીમાંથી લઈ આવ્યા હોય તેવી લાગે. એક ખૂણામાં પેપરની પસ્તી. એક કબાટ નીચે થોડાં ખાનાં. જીવણલાલની એક ટેવ કહો તો ટેવ કે કુટેવ કહો તો કુટેવ. તે વાત કરતાં-કરતાં, વાળ કાપતા-કાપતાં, ઘડીક સામેનું કબાટ તો ઘડીક ડ્રૉઅર કે થોડી-થોડી વાર પાટ નીચેનું શટર ખોલે. કંઈક જુએ ને પાછું બંધ કરે. પહેલાં મને થતું ત્યાં કંઈ વસ્તુ મૂકવા-લેવા આમ કરતા હશે. પરંતુ પછીથી મને ખ્યાલ આવ્યો કે તેમને ખાંખાંખોળા કરવાની ટેવ હતી.

એક દિવસ આમ જ બાપુજીને લઈ હું દુકાને ગયો. દુકાન ખુલ્લી હતી, તે ન હતા. બાજુમાં ઊભો રહેતો લારીવાળો પગથિયે બેઠો હતો. અમને જોતાં જ કહે, ‘સાહેબ, અંદર બેસો, જીવણલાલ થોડી વારમાં આવતા જ હશે.’ અમે ખાસ્સી રાહ જોઈ પણ તે આવ્યા નહીં. મેં પેલા ફેરિયાને જીવણલાલ વિષે પૂછ્યું તો કહે, ‘હૉસ્પિટલ ગયા છે.’

કોઈ બીમાર છે?’ તે આશ્ચર્યથી કહે, ‘ના સાહેબ ના, આજ બુધવાર નહીં?’ ‘હા છે. તેનું શું?’

‘જીવણલાલ દર બુધવારે બે-ત્રણ કલાક હોસ્પિટલમાં દર્દીઓની હજામત કરવા જાય છે, મફતમાં.’ કહી તે અમારી સામે જોઈ રહ્યો. બાપુજી કહે, ‘વાહ, જીવણલાલને શાબાશી આપવી પડશે.’ ખાસી રાહ જોઈ. અંતે તે આવ્યા. આવતાં જ માફી માગતાં જ કામે વળગ્યા, પહેલાં બાપુજીના વાળ કાપ્યા ને પછી મારી દાઢી શરૂ કરી. જીવણલાલ બ્રશ પલાળતાં બોલ્યા, ‘સાહેબ, મારા બાપાનો વટ હતો વટ.’ ‘એમ?’,

સામે દર્પણમાં હું જીવણલાલનો ચહેરો જોઈ રહ્યો. સફાચટ દાઢી, ડાઈ કરેલા વાળ અને મૂછ. ચપોચપ ઓળેલા વાળ. ઝાંખી પડેલી ચશ્માંની ફ્રેમમાં ચમકતી આંખો. જીવણલાલે બ્લેડ શોધવા ડૉઅર ખોલ્યું. ડૉઅરમાં બધું અસ્તવ્યસ્ત. રોડ ઉપરની ધૂળ પણ અંદર આરામ કરવા બેસી ગઈ હતી. જીવણલાલે બ્લેડને વચ્ચેથી તોડી અડધી અસ્ત્રામાં ભરાવી, અડધી વધી તે દર્પણની અને ભીંતની વચ્ચે દબાવીને મૂકી. પછી પગને ખુરશીના એક પાયા ઉપર ટેકવીને અસ્ત્રો ચહેરા પાસે લાવતાં બોલ્યા, ‘સાહેબ, મહારાજા દિલાવરસિંહજીના મારા બાપાની ઉપર ચાર હાથ. મહારાજા દરિયાદિલના. મરતાં પહેલાં મારા બાપાને બોલાવી ત્રણ અમૂલ્ય રત્નો ભેટ આપ્યાં હતાં. મારા સિવાય બાપાએ કોઈને કહ્યું ન હતું.’ મને રસ પડ્યો ને થયું, દાઢી જલદી પતાવે નહીં તો સારું. પાછી એક લાંબી ચુપકીદી તોડતાં મેં પૂછ્યું, ‘જીવણલાલ તો પછી તમે તેનું શું કર્યું? ઍરકન્ડિશન્ડ હેરકટિંગ સલૂન કરી નાંખો ને?” એ થોથવાયા, ‘સાહેબ તકદીર જોઈએ ને?’ બાપાએ ત્રણે રત્નો એક મજૂસના ચોરખાનામાં સંતાડી રાખેલાં. મને જગ્યા બતાવેલી ને કહ્યું હતું, ‘કોઈને કહેતો નહીં. ને કદી આ રત્નો વેચતો નહીં. આ તો મહારાજસાહેબે આપેલો પ્રેમ છે. આપણો ગર્વ છે ગર્વ. આપણે તો વાળ કાપવાના, દાઢી-મૂછ કરતાં-કરતાં સમાજની સેવા કરવાની સેવા. મહારાજાએ જે આપ્યું છે, તેનાથી દસ ગણું આપણે સમાજને પાછું આપવાનું. દીકરા આપણું જીવન સુધરી ગયું. રત્નો સાચવીને રાખજે. તેને કદી વેચતો નહીં.’ મેં કહ્યું, ‘જીવણલાલ ક્યારેક કોઈ ઝવેરીને બતાવી તેની કિંમત તો કરાવો.’ એક નિઃસાસો નાખીને બોલ્યા, ‘સાહેબ, વાત એમ નથી. તકદીર જોઈએ તકદીર. જુઓ ને, આ દુકાન મળીને અહીં આવ્યા. દીકરાને તમારા જેવા એક સાહેબે સારી નોકરીએ લગાડી દીધો. તેને મારો ધંધો નથી કરવો. સાહેબ, અમારાં નસીબ જ આકરાં! પંદર વર્ષ પહેલાં અમે જે ગામમાં રહેતાં હતાં તેની બાજુમાં ડેમ ફાટ્યો. મસમોટું પૂર આવ્યું. જોતજોતામાં આખું ગામ ને લોકો તણાવા લાગ્યાં. અમે ગામના એક પાકા મોટા મકાનની અગાસી ઉપર ચડી ગયા અને અમારી નજર સામે જ આખેઆખું અમારું ઘર તણાઈ ગયું. આંખ સામે જ પેલી મજૂસ તણાઈ ગઈ. સ્વજન તણાયું હોય તેટલું દુઃખ થયેલું, પણ શું થાય?’ તેમણે ગળું ખંખેર્યું ને ભારે અવાજે બોલ્યા, ‘સાહેબ, બાપાને લીધે કદીયે રત્નો વેચ્યાં નહીં.’ કહીને તે ચૂપ થઈ ગયા. પાછા સ્વગત બોલ્યા, ‘પછી પાંચ-પાંચ ગાઉ તપાસ કરી હતી. કેટકેટલા દિવસો શોધ્યે રાખ્યું. આસપાસ-ગામસીમ તસે-તસૂ ખૂંદી વળ્યાં. પેલી મજૂસ ન જ મળી. દુ:ખ તો અમારા ગર્વની સાબિતી ન રહી તેનું હતું.’ મેં સહાનુભૂતિમાં કહ્યું, ‘જીવણલાલ તમારા જીવનમાં જબરું થયું, નહીં?’ તેમણે મારી દાઢી પૂરી કરતાં કહ્યું, ‘પણ સાહેબ, પૂરમાં બધું તણાઈ ગયું એટલે અસરગ્રસ્તોની યાદીમાં મારું નામ. એટલે અહીં આ દુકાન મળેલી. ત્યારે આ રસ્તો બહુ વેરાન હતો. જોતજોતામાં શહેર વધ્યું ને દુકાન મોકાની થઈ ગઈ. દીકરાને બહુ સમજાવ્યો, પણ નથી માનતો.”

કૅબિનની નાનકડી બારીની બહાર ઊડી જતા એક પક્ષી તરફ તે જોઈ રહ્યા. અને બોલ્યા, ‘એ રત્નો ખોળવા ખૂબ મહેનત કરી. દોરાધાગા ને ભૂવા કર્યા. જ્યોતિષીને બતાવ્યું, પણ ન જ મળ્યાં. આટઆટલાં વર્ષ પછીય હજુય એ રત્નો ખોળું છું. દુ:ખ તો મારા બાપાની મહેનતનો પુરાવો જતો રહ્યો તેનું છે. શું બાપાનો વટ હતો! ને શું મહારાજાનું દિલ! એ સમય ગયો હવે સાહેબ.’ કહી તેણે હળવેથી ટેપરેકર્ડર ચાલુ કર્યું. તેમને પૈસા આપવા પાકીટ ખોલતાં મેં પૂછ્યું, ‘બહુ કીમતી રત્નો હશે?’ ‘બાપાએ કહેલું એટલે હશે. મેં જોયાં પણ ન હતાં. એ મજૂસના ચોરખાનામાં હતાં. બાપાએ ખોલવાની મનાઈ કરી હતી. એ તો બાપાની ઇજ્જતનો પુરાવો હતો. તેમાં શું શંકા?’ હું તેમની વિષાદવાળી આંખોમાં જોઈ રહ્યો. ગામડેથી આવ્યું કદાચ તેમને દશેક વર્ષ થયાં હશે. ભાષા સુધરી પણ જાણે ભાવ એ જ રહ્યો. સો ટકા સાચો. બાપુજીને લઈ ઘેર જવા નીકળ્યો.

કારમાં બાપુજીએ વાત કાઢી. કહે તેમના સમયમાં વાળંદનો ખાસ રોલ. સારા-ખરાબ બંને પ્રસંગે તેમની હાજરી અનિવાર્ય. એટલું જ નહિ, અનાજ ખેતરેથી આવે ત્યારે પહેલાં એનો ભાગ પડે. કારમાંથી ઊતરતાં પાછા બોલ્યા, ‘અમારા સમયમાં માણસ સમાજ જોડેથી જેટલું લેતો તેનાથી વધુ આપતો. એ સમય ગયો તે ગયો.’ કહી આંગણામાં ઊગેલા લીમડા સામે અનિમેષ જોઈ રહ્યા. જાણે ક્યાંક ખોવાઈ ગયા. મારે રીતસર એમને કહેવું પડ્યું, ‘ચાલો ઘરમાં.’ એમની ગમગીની હું જોઈ શકતો હતો.

કોણ જાણે કેમ, બસ તે જ દિવસથી એ ઉદાસ રહેવા લાગ્યા. આમ પણ અગાઉ બે ઍટેક આવી ગયેલા એટલે શરીર ખાસું લેવાઈ ગયેલું. સામાન્ય રીતે એ ખુશમિજાજ અને બધાંમાં ખૂબ રસ લેતા. એકાએક એમણે બધાંની જોડે પહેલાંની જેમ બોલવા-ચાલવાનું બંધ કર્યું. અને જ્યારે વાતો કરતા ત્યારે માત્ર એમના ભૂતકાળના જીવનની વાતો કરતા. ખેતરની, ખેતીની, એમના બાપાની, શૈશવની અને યુવાનીની વાતો વાગોળતા. એમના ચહેરા ઉપર મોટે ભાગે ઉદાસીનતા છવાયેલી રહેતી. શરીર પણ ઘસાતું જતું હતું. એમનું આવું અળગાપણું સહન ન થતાં મેં એક દિવસ તો આગ્રહપૂર્વક પૂછ્યું,

‘બાપુજી, તબિયત સારી છે ને?’

‘હા, બિલકુલ સારી છે.’

‘કોઈ કંઈ બોલ્યું છે?’

‘ના, જરાય નહીં.’ ‘કોઈ ઘેરી ચિંતા છે?’

‘ના, સહેજ પણ નહીં.’

મારાથી રહેવાયું નહીં અને જરા ઊંચા અવાજે બોલી જવાયું, ‘તો પછી તકલીફ શું છે, તે કહો ને! રાત-દિવસ સૂનમૂન બેસી રહો છો, તેનું અમારે સમજવું શું? અમને કેવું લાગે?’ એમણે ધીરેથી કહ્યું, ‘તે દિવસે છેલ્લે વાળ કપાવવા ગયા ત્યારે જીવણલાલે જે વાતો કરી ત્યારથી મને મારા બાપા યાદ આવે છે. એ જૂના સમયની વાતો મનમાંથી ખસતી નથી. ખાસ તો હું નાનો હતો અને મારા બાપા કેવું મને વહાલ કરતા તે યાદ આવ્યા કરે છે. બપોરનો સમય હોય, બાપા સાથે હું પણ ખેતરે હોઉં. ખેતરમાં એક મીઠો કૂવો. તેની પાળે મોટી રાયણ. તેની નીચે હું રમતો હોઉં. બાપા, તનતોડ મહેનત કરતાં-કરતાં થાકીને રાયણ નીચે આવે કે તરત જ હું પાણી લઈને જતો. તે ઘટક… ઘટક… પી જતા. તે અવાજ મારા કાનમાંથી ખસતો નથી. પણ એ મારો વાંસો પસરાવતા અને કહેતા, ‘બેટા, બધું ભૂલી જજે પણ ધરતીનું ઋણ ન ભૂલતો. તે છે તો બધું છે. આ માટી જ સાચું જીવન છે. તેને પ્રેમ કરતો રહેજે. ક્યારેય જીવનમાં દુઃખ નહીં પડે.’ કહી બાપુજીએ ઊંડો શ્વાસ લીધો. પછી સ્વગત બોલ્યા, જીવનમાં છેલ્લા શ્વાસેય મને ખાટલા પાસે બેસાડી હાથમાં મારો હાથ લઈ એમણે કહ્યું હતું, ‘બેટા માટીથી જગતમાં બીજું કશુંય મોટું નથી. ઝાડને પ્રેમ કરતો રહેજે. જીવન છાંયડા જેવું લાગશે. ખેતર ભર્યુંભર્યું રહેશે.’ બસ મારા મનમાંથી એ વાત જતી જ નથી. ‘એ ખેતરમાં તો હવે મોટી-મોટી ફૅક્ટરીઓ લાગી ગઈ છે. એ બધાંય વૃક્ષો કપાઈ ગયાં છે. ભર્યુંભર્યું લીલુંછમ ખેતર તો હવે સ્વપ્નમાંય નથી આવતું.’ કહી એમણે એક દુઃખભર્યું સ્મિત વેર્યું.

ધીરે-ધીરે બાપુજીનું શરીર લથડતું ગયું. એક દિવસ આઈ.સી.યુ.માં દાખલ કરવા પડ્યા.

હૉસ્પિટલમાં ત્રણ-ચાર દિવસ રહ્યા હશે. સુક્કા વૃક્ષની ચોફેર સુક્કી ડાળીઓ લટકતી હોય તેમ તે વાયર ને ટોટીઓથી ઘેરાયેલા હતા. એમણે મને દાઢી બતાવી હજામત કરવા સૂચવ્યું. મોંમાં નળી હોવાથી બોલી શકાતું ન હતું. હૉસ્પિટલમાં વાળંદની સગવડ હતી. તરત એક વાળંદ આવ્યો. તેને જોતાં જ બાપુજીએ ના પાડી. મને પાસે આવવા ઈશારો કર્યો. મારો હાથ માગ્યો. હાથ પકડી મારી હથેળીમાં તેમણે ધ્રુજતા હાથે મહાપ્રયત્ન લખ્યું, ‘જીવણ’. મેં પૂછ્યું, ‘જીવણ?’ એમણે હા પાડી દાઢી બતાવી. તાત્કાલિક જીવણલાલને બોલાવ્યા. દાઢી કરવાનું શરૂ કરે ત્યાં નર્સોએ બૂમાબૂમ કરી મૂકી, ‘ઊભા રહો, ઊભા રહો.’ તેમનો અસ્ત્રો ડિસઇન્વેક્શટન્ટથી સાફ કર્યો. હાથ ઉપર પ્લાસ્ટિકના ગ્લોઝ પહેરાવ્યા, ત્યારે તે બબડ્યા અને ગુસ્સામાં બોલ્યા, ‘આ અસ્ત્રો લોકોની સેવા કરવા છે, મારવા માટે નથી.’ જીવણલાલે દાઢી પૂરી કરી ત્યારે બાપુજીના ચહેરા ઉપર આનંદની એક સરસ લહેર ફરકી ગઈ. બાપુજીને પગે લાગી જીવણલાલ હજી આઈ.સી.યુ. છોડે તે પહેલાં બાપુજીને જોડેલાં અનેક મૉનિટરનાં ઐલાર્મ શરૂ થઈ ગયાં. નર્સો દોડાદોડ કરવા લાગી. ડૉક્ટરો ઝડપભેર કામે વળગ્યા. બાપુજીએ ઇશારાથી મને પાસે બોલાવ્યો. હું પાસે ગયો. એમણે ખૂબ મુશ્કેલીથી મારો હાથ એમના હાથમાં લીધો. ફિક્કા પડી ગયેલા અને સોજાથી ફૂલી ગયેલા હાથમાં એકેય રેખા દેખાતી ન હતી. જાણે કોઈ અજ્ઞાતનો હાથ! મારી હથેળી ઉપર ધ્રૂજતા હાથે કશુંક લખવાનો પ્રયત્ન કર્યો. હું કશું સમજું ન સમજું તે પહેલાં તે નિપ્રાણ બની એમનો હાથ મારા હાથમાં પડી રહ્યો. આ તે ક્ષણથી આ ક્ષણ સુધી એ શબ્દ કયો હતો તે ઉકેલવા મથી રહ્યો છું. અદ્દલ જીવણલાલનાં રત્નોની જેમ!

LXXXVII

ગિરીશ ભટ્ટ

રેખલીનું મન

એ સાંજે રેખા ચાહીને પાછળ રહી ગઈ. જાણે ઘરે પાછા. જાવાનું જ ના હોય અથવા એનું પોતાનું જ ઘર હોય એમ ધીમે ધીમે એક પછી એક બારી-બારણાં વાસતી હતી. બત્તીઓ બુઝાવતી હતી. આમ તો એની ગણતરી સાચી હતી, ત્યાં સુધીમાં આખું ટોળું કલબલ કરતું ઝાંપો વટોળીને રસ્તે પડી જાય.

સંસ્થાનું મકાન કાંઈ નાનું નહોતું. ચાર નાના, મોટા ઓરડા, બે મોટી પરસાળવાળા વિશાળ મકાનમાં ત્યારે માત્ર બે વ્યક્તિઓ હતી. એક તો તે અને બીજો સામંત.

એક પળ માટે, ખુદ રેખાને આ સ્થિતિ વિચિત્ર લાગી હતી; થયું હતું કે તે દોડતીક પેલા ટોળામાં ભળી જાય! બહું બહું તો એને કુંદનકાકી ઠપકો આપીને કહે – ‘એલી રેખલી, કેવી વૅતાબળી છે તું? ટે’મનો ય ખ્યાલ નો રીયો?’

પણ એ એમ કરી શકી નહીં જ. પગ અને મન, ચોંટી જ રહ્યાં જડબેસલાક. અને મનમાં તો આગલા ખંડમાં બેઠેલા પુરુષ સામંતનો પ્રવેશ પણ થઈ ચૂક્યો.

હા, સામંતે જ એને કહેવરાવ્યું હતું – ‘મળી જાજે સાંજે, બધાંય જાય પછી.’

એ બારી-બારણા વાસવાનું પતાવીને, સાડીનો છેડો સમો કરીને બારણાની આડશે ઊભી ત્યારે હૈયુ ધકધક થતું હતું. એ દરમ્યાન જ વિચારી લીધું હતું.

ભલેને, બે ચાર મિનિટ પસાર થઈ જાય – એમ જ. કદાચ એકાદી પાછી ય ફરે – ટોળામાંથી, કશાક કામસર. કોઈ કદાચ કશું ભૂલી પણ ગઈ હોય!

હૈયાનો ફફડાટ શમ્યો નહીં પણ વધ્યો ઊલટાનો.

એણે આડશમાંથી અંદર દષ્ટિ ફેંકી – સામંત સામે જ એ તો ખુરશી પર હાથ ફેલાવીને બેઠો હતો. ટેબલ પર પડેલી ફાઈલો વ્યવસ્થિત હતી. એને એ સમયે કશું બીજું કામ જ નહોંતું એવું જણાયું રેખાને. એ મલકી કદાચ પહેલી વાર. સ્વસ્થ બની રહી હતી એની નિશાની હતી.

રેખા એક ડગ આગળ વધી ને બારણું ખખડ્યું હતું. રેખાનો એક હાથ આગળ આવ્યો હતો, એની દષ્ટિ મર્યાદામાં.

ખુદ સામંત જ બોલ્યો હતો – ‘કોણ, રેખલી?’

બરાબર આવી જ સ્થિતિ હતી રેખાની – બે વરસ અગાઉ એ નવીનવી પરણીને દેવલાના ઘરમાં આવી હતી. નવું ઘર, નવું ગામ, અને નવી વ્યક્તિઓ! દેવલાને ક્યાં ઓળખતી હતી – નખશિખ? એક, બે વાર અલપઝલપ જોયેલો, દૂરથી.

માએ કહેલું – ‘જો… આ તારો વર. જોઈ લે ધરાઈને.’

મૂળમાં માની હતી જ માંડ. એને ક્યાં પરણવું હતું? એ તો પાધરો ઉલાળિયો જ કરતી – ‘તારે જેને પરણાવવી હોય અને પરણાવ. પરણે મારી બલ્લા! તને છોડીને ક્યાંય નથી જાવું!’

પછી વિધવા માએ કળથી કામ લીધું હતું.

‘જો, હું તને બગસરાવાળા પાટલા આપીશ, પણ એ લોકો તો તને ગળાનો હાર, નાકની ચૂંક અને પગની ઝાંઝરી… કરવાના છે.’

અને રેખલી ઊછળી પડી હતી, હરખથી.

‘માડી, પટાવતી તો નથી ને?’ એણે ભૂતકાળના અનુભવો પરથી માને ચકાસી હતી.

એને ઝાંઝરા કેટલાં પ્રિય હતાં – છેક બાળપણથી? ઝાંઝરાનું નામ પડે ને ગાંડીઘેલી થઈ જાય.

થઈ ગઈ તૈયાર, દેવલાને પરણવા. આમ તો એ કાંઈ જો નહોતો રેખલીને.

‘ચાલ, પરણીશ એને. પણ ઝાંઝરાંનું તો પાકું ને?’ ‘ છેક પરણવા બેઠી ત્યારે જ જાણ થઈ હતી કે દેવલો ડ્રાઇવર હતો. એના કપડાંમાંથી ગંધ આવતી હતી – પેટ્રોલની.

બેનપણીએ વિનોદ કર્યો હતો – ‘એ ય જાજે, એના ભેગી ટ્રકમાં. લઈ જાશે – મુંબઈ લગી!’

સાસરીનું ઘર તો ગમી ગયું. ઓરડો, રસોડું, અલગ ઓરડી ના’વાની. એય લે’રથી નવાય. રેખાએ વિચારી લીધું – તરત જ.

એ રાતે બે ચાર મે’માનો હતાં એય આધાપાછા થઈ ગયાં હતાં. જડીએ એનો ખાટલો ખુલ્લામાં રાખ્યો હતો. આ પછી રેખલી સમજી જ જાય ને કે ઓરડામાં કોણે સુવાનું હતું? એ ઝાંઝરી રણઝણાવતી ઓરડામાં ઘૂસી હતી. કપડાંય લગનનાં. કેવી નવી નવી લાગતી હતી? ને મનમાંય કશી રણઝણ થતી હતી – દેવલાની જ સ્તો! શું કરશે દેવલો? હજીયે પેટ્રોલની ગંધ તો… અનુભવાતી જ હતી.

અને ‘મારી રાણી, મારી વા’લી કરતો દેવલો ભાતર આવ્યો હતો. બસ ત્યાં યે રેખલીએ ડહાપણનું પ્રદર્શન કર્યું હતું.

એણે તરત જ ભીંત પરની અંબામાની છબી ઊંધી કરી નાખી હતી.

‘માતાજીની આમન્યા તો રાખવી જોવેને!’ એ બોલી હતી. વટથી. અને દેવલો ખુશ થઈ ગયો હતો. ‘માળી, હુંશિયાર તો ખરી. મને કેમ નો સૂઝયું?’

પછી તો રોજ રાતે નવી ગમ્મત, નવી વાતો. રેખલીના ઝાંઝર રણઝણ્યા કરે, આખો દિવસ. રાતે એ, કાઢીને પાંગત નીચે મૂકી દે. કહે પણ ખરી – ‘બા સાંભળતો કેવું લાગે? રાતની શાંતિમાં તો બધુંય કાને પડે!’

અને દેવલો ખડખડ હસી પડે. ‘માડીને કાન હોય તો ને? તું તારે લે’૨ કર!’ ખુલ્લી ઓસરીમાં પડી પડી જડી તો વળી નવી દુનિયામાં જીવતી હોય. ‘આ સારાં પગલાંની. સાવ સીધો થઈ ગયો આ અટક ચાળો! રોજ જાય છે નોકરીએ, તિયાર થે ને. રેખલી રાહ જોતી હોય ને ટે’મસર પાછો ય આવી જાય છે. નૈ તો આવું ક્યાં હતું? લગભગ તો નોકરીએ જાતો જ નૈ. આ લાલચ આપી વહુની ને લેનસર થૈ ગયો.’

અને રેખલીના માન વધી ગયાં. જડીને તો કામમાં યે રાહત થઈ હતી. ફુદરડીની જેમ ફરી વળતી હતી. ઓરડી ચોખ્ખી ચણાક. ખાટલો ય વ્યવસ્થિત. ઓછાડની ઘડી સરખી કરી નાખે. બે ય જણાં સૂતાં હોય એવું લાગે જ નહીં ને! સાવરણી ફરી જાય, સવારના પહોરમાં, છેક ડેલી સુધી. પાછી નાહી ધોઈને અરીસા સામે ઊભી રહી જાય – વાળ ઝાંટકતી.

જડીને ભાગે તો કશું ય નહોતું રહ્યું.

‘લો… ફેરવો માળા. બવ કામ કરું તમે.’ એવું રેખલી બોલે. ને પેલો ઓટીવાળ નોકરી કરે બરાબર આવે ત્યારે જડીના હાથમાં પૈસા ય મૂકે.

ભયો ભયો થઈ ગયું જડીને. આવું સુખ તો આખા આયખામાં મળ્યું નહોતું. તે કેવડી થઈ? મનમાં વસી ગયું કે રેખલી સારાં પગલાંની. નહીં તો એમણે એને આપ્યું’તું પણ શું? વાત ઘણી કરી હતી પણ આપ્યાં’તો ખાલી – બાપાવારીના ઝાંઝરાં જ, જે જડીને ય એની સાસુએ… ચડાવ્યાં હતાં.

કેવી શોખથી ફેરતી હતી – આખા ઘરમાં? જડીને ક્યારેક લાગતું હતું કે જાણે એ જ ફરી રહી હતી! બધું યાદ તો આવે જ ને?

વરસ વીત્યું. ચોમાસામાં આપદા ય પડી જડી ને. તોપણ પડી રહી રસોડામાં. ઘરમાં તો સરસ ચાલતું હતું. પેલો પૈસાય આપતો હતો. પણ… સાંભળવા ઇચ્છતાં હતાં એ સમાચાર મળતાં નહોતાં. ઘર ક્યાં નાનું હતું? અને ઘોડિયાની દોરી ખેંચવા એ તૈયાર પણ હતાં. અરે, આતુર હતાં! પણ કેમ કશું…? જડીની એક પીડા હતી. નવરી પડે ને રેખલીના પેટ પર જ નજર જાય.

‘બા… આજે તમે ચૂલો સંભાળજો’ રેખલી તો સાવ સહજ જ કહે પણ જડી વલોવાઈ જાય. આને કાંઈ થતું ન હોય? એવો વિચાર પણ આવે. પણ રેખલીને તો કાંઈ જ નહીં. ખડખડ હસ્યાં કરે – ફળીમાં બેઠી બેઠી ઝાંઝરી ખખડાવ્યા કરે.

એક વિચાર તો એને ય કનડે. હવે દેવલાના કપડાંમાથી પેટ્રોલની ગંધ કેમ નો’તી આવતી? બાકી તો, એ ય આખી પથારી આખી પેટ્રોલ પેટ્રોલ થઈ ગઈ હોય!

રેખલી તો કહેતી – ‘મને હવે તો આ ગંધ ગમવા લાગી છે. આ ગંધ હોય તો જ જામે.’

અને દેવલો ખડ ખડ હસી પડે. પણ હવે કેમ… એ ગંધ અનુભવાતી નહોતી – નાક ખોસી દે તોપણ?

દેવલાની ભાષા યે બદલાઈ ગઈ હતી. રાતે મોડે મોડે ઘરે આવતો ને તરત જ વળગતો રેખલીને.

રેખલી બીજું વળી કેટલુંક વિચારે? હવે તો એના હાથમાં પૈસાયે દેતો. દશ દશની નોટો, એના માથા પરથી ઉતારીને… લે, મારી રાણી કહીને… રેખાને આપે. રેખા તો ખુશ ખુશ. બસ, આ જ સુખનું સરનામું. દિવસે ઝાંઝર એને રાંતે દેવલા સાથેની મસ્તી.

જડીની અકળામણ એને ક્યાંથી સ્પર્શે? જડી વિચારેને સૂનમૂન થઈ જાય. ઈશ્વરને સંભારે ને ભાવમય થઈ જાય.

‘મારા નાથ… કાં સંભાળ કે દોરી ખેંચી લે. તને સોંપ્યું!’

ક્યારેક થતું કે રેખલીને સાચી વાત કરી દે! પણ મન માનતું નહોતું. એ અવળું લે તો? એ ડર વળગતો ને શાન્ત થઈ જતી.

અને એક સવારે દેવલાએ ઝપટ બોલાવી કહ્યું પત્નીને. ‘લાવ તારા ઝાંઝરાં. ઉજળાવી નાખું. કેવી ઝાંખપ લાગી છે?’

એ ગયો, ઝાંઝરાં લઈને. આજ ઘડી ને કાલનો દી..

એક દિવસ, બે દિવસ…! બસ, પાછો ન જ આવ્યો.

હેબત ખાઈ ગઈ રેખલી. જડી તો થીજી જ ગઈ! ઓહ મૂવો ઝાંઝરી લઈને…! કપાળ ફૂટ્યું એણે.

પ્રતીક્ષાની હદ ઓળંગાઈ ગઈ. ઑફિસે તપાસ કરી તો થોડું સત્ય બહાર આવ્યું હતું. ઑફિસે જ ક્યાં જતો હતો, છેલ્લાં બે માસથી? પછી તો એ સ્થળ પકડાયું. પહેલાં પણ ત્યાં જ જતો હતો, જુગાર રમવા. થયું – ભેદ ઉકેલાઈ ગયો, પેટ્રોલની ગંધ નહોતી આવતી એનો! રેખલી સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. આ એનો પતિ-પુરુષ! બસ, ચાલ્યો ગયો? કશું કહ્યા વિના જ? આ તો છલના જ કે’વાયને! કોના ભરોસે મૂકી ગયો, ડોસીને?

અને છતાં ય એનો સાથ તો યાદ આવી જતો હતો. કેવી મસ્તી કરતો હતો, શું કહેતો હતો એને-મારી રાણી, મારી વાલી?

પછી તપાસ શરૂ થઈ. દાણા જોવરાવ્યા. માનતા-બાધાઆખડીઓ!

બાવો તો નહીં થયો હોયને – એના બાપની જેમ?’ જડીને ફાળ પડી હતી.

જડીને તો બીજી ફડક પણ પેસી હતી; આવડી આ તો કંટાળીને હાલતી નૈ થઈ જાય ને? આમ તો સારી જ છે પણ ધણી વિના શું કરે અહીં? જુવાની તો અલ્લડ ગણાય. અને ફોસલાવવા વાળાં પણ નીકળે જ ને?

આ દેવલાનો બાપ ભાગી ગયો ત્યારે જડી ને ય એવાં વિચાર તો આવ્યા જ હતાં કે એ ભાગી જાય કોઈ જુવાનિયા સાથે! મન તો એવું ઉલળ્યું’તું કે ભાગી જ જાત! પણ પછી દેવલો યાદ આવ્યો હતો – કારણરૂપ.

અને આ તો સાવ છડી જ હતી – છોકરાં વિનાની! જડી ડામાડોળ થઈ ગઈ હતી.

પણ ત્યાંજ એક દિશા ફંટાઈ હતી. ઊંડી શેરીવાળી કુંદને રેખલીને ફૂંક મારી હતી – ‘એ તો આવશે પાછો. એની ચિંતા ન રાખ. કોણ સંઘરવાનું હતું એને? હાલ મારી હારે પાપડ વણવા પૈસાય મળશે – ખોબો ભરીને. મજા પડશે ટોળામાં. આમ ડોસીને ઝાલીને ઘરમાં ક્યાં લગી બેસીશ?’

ડોસી તો રાજી જ થાય ને? એ તો આ ટકશે જ ને એમ માનીને બેઠી’તી! એ શું ધારતી’તી ને શું બનતું’તું! જડીએ ઉપરના ભગવાનનો પાડ માની લીધો.

રેખલી થઈ ગઈ તૈયાર.

ઝાંપામાં પ્રવેશી ત્યાં એક નવી ગંધે ઘેરી હતી. દેવલોય યાદ આવી ગયો. કેવો પેટ્રોલ પેટ્રોલ… થતો હતો? એ ય એવીજ થઈ જતી હતી!

એણે ટેકો લેવા કુંદનના ખભા પર હાથ મૂક્યો હતો. ‘ગભરાતી નૈ. હું છું ને, સાથે. અને સામંત કંઈ વાઘ-દીપડો નથી!’ કુંદને એને હિંમત આપી હતી.

સામંત?’ એ પ્રશ્ન હોઠ પર જ રહી ગયો હતો.

આગળનો ખંડ ઑફિસ તરીકે વપરાતો હતો. ખુરસી, ટેબલ, ઉપર ફરતો પંખો અને સામંત! ચાલીસેક વરસનો સામંત. જરા કરડી મુખાકૃતિ. ખાસ્સો પ્રભાવ લાગ્યો રેખલીને. હજી હમણાં જ એનું નામ લીધું હતું કુંદને. જ એ ભીતરથી જરા થથરી હતી. કુંદને હસીને કહ્યું હતું એ સામંતને. ‘સામંતભઈ… લખી લો, આ રેખલીનું નામ. મારી જાણીતી છે. વર દેવલો ઓટીવાળ નીકળ્યો. બચાડીની ઝાંઝરીયે લઈને ભાગી ગ્યો. ચ્યું કે લેતી આવું પાપડ વણવા. કામમાં જીવ પરોવાય ને બે પૈસા મળે!’

સામંતે એક અલપઝલપ દષ્ટિપાત કરી લીધો, રેખા પર. પછી તરત જ બોલ્યો – હું નખાવો પૂરું નામ, સરનામું.’ ને કુંદન હરખાઈ ગઈ. સાવ સરળતાથી પતી ગયું હતું. નહીંતો એ કેટલી લપ કરે – કામમાં લેતા પહેલાં? છેલ્લે એમ પણ કહે – બરોબર કામ કરજે નહીંતો…! તે પછી આખો ખેલ ભર્યા નાળિયેર જેવો જ બની જતો.

કુંદન મનોમન વિચારતી હતી કે આમાં એનો જાદુ હતો કે આ રેખલી રૂપાળી હતી એ કારણભૂત! ગમે તેમ પણ લેવાઈ તો ગઈ જ.

અંદર પણ અચરજ જ હતાં.

એક ખૂણામાં લોટ ટૂંપાતો હતો. બે ત્રણ સ્ત્રીઓ હાથોથી મસળતી હતી. ચકચકિત શરીરો અને ચકચકતાં – લોટના પિંડાઓ.

એક મીઠી ગંઘ આખા ઓરડામાં હતી. બીજી તરફ ટૂવા થતાં હતાં – માપસરના.

અને ટોળે મળીને… પંદર-વીસ, બધી જ વયની સ્ત્રીઓ પાપડ વણતી હતી. એક સામટી બધી જ નજરોએ રેખાને ઘેરી લીધી.

કુંદનકાકીએ કામની સમજ પાડી.

‘જો શરૂમાં એકાદ બગડે ય ખરો. મૂંઝાતી નૈ. આપણને ઐરાવને તો આ તરત જ ફાવી જાય.’

છે અને એણે પ્રારંભ કર્યો કામનો. ચીવટપૂર્વક, વેલણને ચલાવ્યું. મૂળ તો પાતળો વણાવો જોઈએ, એક સરખો ને ગોળ. થોડો વધું સમય લાગ્યો ને ફાવી પણ ગયું.

‘હં.. બરોબર.’ કુંદનકાકીએ સરસ હોંકારો આપ્યો. પાસેની સ્ત્રીએ તરત જ હસીને પૂછી લીધું – ‘છું તારું નામ? મારું નામ ગુલસન.’

બે ચાર દિવસોમાં તો આખા ટોળાનો પરિચય થઈ ગયો હતો, અરે હિસ્સો જ બની ગઈ! ઝુબેદા, ગોમતી, ગંગા, ગોદાવરી, હીરી, સંતોક, રેવા – આમ બધું કોઠે ચડવા લાગ્યું.

પાપડ તો વણાય ને વાતો પણ વણાય – સાથે સાથે અને એમાં એ લોકોની અલગ અલગ જિંદગીઓ પણ ખરી. ક્યારેક મજાક તો ક્યારેક ગંભીર વાત. સુખની ચમક દેખાય અને દુઃખની વેદના પણ સપાટી પર આવે.

રેખલી કશું બોલે નહીં એ સહુના સુખ દુઃખ સાથે પોતાની જિંદગીને સંભાય કરે, મન સાથે તડજોડ કરતી રહે.

આ સુખ જ હતું ને? દર શનિવારે કેટલા પૈસા હાથમાં આવતાં હતાં? અગૂઠો પાડીને ટપ દઈને સામંત પાસેથી કવર લઈ લેતી હતી. એણે ય ગણ્યાં, ડોસીએય ગણ્યાં, પહેલી વાર તો. રેખલી કેટલી ખુશ હતી? એ પોતે કમાઈને લાવી હતી!

વઉવ… પિટ્યાવ ઘણાંય પૈસા આલે છે’ ડોસીએ સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. કામના પૈસા તરત જ.

અને ડોસીએ રેખલીને વખાણી પણ ખરી. ઘરમાં ડોસીને પડખે સૂતી હોય ત્યારે પાપડ સાંભરે, કુંદનકાકી સાંભરે, પેલી સ્ત્રીઓ પણ. ક્યારેક ક્યારેક દેવલો ય સાંભરે. પણ થાક હોય ને દિવસભરનો, એટલે ઊંઘે ય ટપ દઈને આવી જાય!

ક્યારેક ક્યારેક સપનામાં સામંત દેખાય. સવારે હસી પડે. કુંદનકાકીએ સૂચના આપી હતી કે પૈસાનું કવર બરોબર ગણી લેવું. ક્યારેક કવરમાં એક બે નોટ વધું પણ નીકળતી.

કેમ એમ?’ રેખલીનો ચહેરો જ પ્રશ્ન થઈ ગયો હતો. સાવ અવળું! ‘હા… પિટ્યો સામંત ક્યારેક વધારે… આલે. પૂછીએ તો કહે કે… કામ સારું છે ને એનું ઇનામ’ કુંદને સ્પષ્ટતા કરી હતી.

પણ ગોમતીએ જુદી વાત કરી હતી.

છે આ બધી! કશું ય કરે છે એ? ને કામ તો જોવું જ પડે. નહીંતો આ બધી દાધારીંગી જ થઈ જાય!

ત્યાં વળી સામંતે જ એના કામની પ્રશંસા કરી, કુંદન પાસે. ભૈ… રેખાનું કામ તો સરસ છે.’ અને એના કવરમાં એક નોટ વધું ય નીકળી – એ શનિવારે. ખુશીથી તરબોળ થઈ ગઈ છે. વાહ… સામંત!

ઝુબેદાએ શું કહ્યું હતું – એને કોઈ ગમી જાય તો… એ મૂકે એવો નથી! કોઈ પણ રીતે.. એ આગળ વધે.

શું એવો હશે? ને એવો હોય તોય શું? એને શું? અને આમ તો એને ય શો વાંધો હોય? એ પણ, એ જ સ્થિતિમાં હતીને? એને ય થતું જ હતું કે કોઈ પુરુષ મળે તો…! અરે, સ્વપ્ન આવે તોય? શું એને હું ગમી જાઉ તો? ગમું એવી જ છું ને? દેવલો હોત તો એય લેરખા લેતી હોત!

મૃત ઇચ્છાઓ ઝણઝણી ઊઠી હતી, એની વેરાન જિંદગીમાં. તે પછી તો રીતસર, એ સામંતમય જ બની ગઈ હતી. જડી નસકોરાં બોલાવતી હોય ને રેખા એના વિચારે ચડી હોય. એક નવી દિશા ખૂલી ગઈ. અને જાણે બીજાં બારણાંઓ બંધ જ થઈ ગયાં! સાવ આંધળી ભીંત થઈ ગઈ. અને ઉંમર પણ એવી જ હતી ને, ને એક દિવસ સાંમતનો સંદેશો આવ્યો.

મળ આજે સાંજે – બધી જાય પછી. સૂકી વાવમાં જળની આવ આવી જાણે કે!

તે ઊભી રહી ગઈ – ઉંબરા વચ્ચે.

આવી તું…!’ સામંત બોલ્યો પણ ખરો. છાતીમાં ધબધબ થવા લાગ્યું હતું. જોવાઈ ગયું આસપાસ. ના કોઈ જ નહોતું. છજામાં પારેવા પાંખો ફફડાવતાં હતાં.

‘બોલાવો તો આવવું જ પડે ને એની જીભે ય ખુલી ગઈ. સામંતે ટેબલનું ખાતું ખોલ્યું ત્યાં એ ટેબલ પાસે આવી ગઈ હતી.

સામંતે હસીને ખાનામાંથી ડબી ને ડબીમાંથી ઝાંઝરીની જોડ કાઢીને ટેબલ પર મૂકી.

ટેબલનો એ હિસ્સો ઉજાસથી છલછલી ઊઠ્યો. ‘લે આ ઝાંઝરી. તારી જ છે ને? એ દિવસે દેવલો લઈ ગયો હતો. ઉજળાવવા માટે.’

હા, એની જ ઝાંઝરી! જરા ચકિત થઈ ગઈ. સામંતે આગળ ચલાવ્યું – ‘દેવલો મને જ આપી ગયો હતો – પચાસ રૂપિયામાં. મને શું ખબર…’

સામંત શ્વાસ લેવા રોકાયો. એના ચહેરા પર ખુશી તગતગતી હતી, ઝાંઝરીના તેજ જેવી જ.

‘તું આવી ત્યારે જ તને ઓળખી કે એ તું. મારી ઘરવાળીએ મરતી વખતે વચન લીધું’તુ કે ઝાંઝર પૈરનારીને આપી દેજો. ના ખપે – એનું. લે આ. ખુશ થઈ ને? ઉજળાવી છે. એને!’

હેબતાઈ ગઈ રેખલી, પળ, બે પણ માટે. તે તો સાવ છેલ્લે પગથિયે ઊભી હતી. ઇચ્છાના.

હવે મન પાછું વળે એમ નહોતું. જાણે કશું જ ના બન્યું હોય એમ એ બોલી – ‘હં… પછી શું કામ હતું મારું?’ ટેબલની એક કોર પર ઝાંઝરી પડી હતી – સાવ નોધારી!

(સ્પર્ધા ઈનામ પાત્ર)

ટોપીઓ ભરતી સ્ત્રીઓ

મૂળ નામ તો લક્ષ્મી, પણ એમાંથી લખમી થઈ જતાં શી વાર? પચીસની જોબનવંતી ઉંમર… દેખાવડી, જરા અલ્લડ ને વાચાળ, અઢારે પરણી હતી રસિકને. સામેની ડેલીવાળી મોંઘીએ તેને પોંખી હતી, ટાચકા ફોડતા દુખણાં લીધાં હતાં. ને લટકાના આશીર્વાદ પણ આપ્યા હતાઃ ‘જલદી જલદી દીકરાની મા થા.’

ને સહુ ખીખીખીખી હસી પડી હતી. માં પણ કાયમ મરકલું હોય, ને પગમાં ઝાંઝર.

આખો ખાંચો મેરાઈ-પા તરીકે ઓળખાય. દસ ઘર આમ ને દસ ઘર સામાં. ઢળતાં દેશી નળિયાંવાળાં છાપરાંઓ ને આગળ જાળીવાળાં જૂનાં મકાનો.

એક લક્ષ્મીના ઘરને પાકા વિલાયતી નળિયાં, ઓટલો, ચાર પગથિયાં ને રંગીન બારણું. બારીઓ પર પરદાઓ પણ ખરાં. અને અંદરનો સરસામાન પણ અલગ. પોચી પથારીવાળો મોટો પલંગ, અરીસાવાળું કબાટ અને ટેબલ પર, મુંબઈથી રસિકે આણેલું ગ્રામોફોન. લક્ષ્મી જાળવીને ખોલે, રજ સાફ કરે, રૂપેરી હેન્ડલમાં પિન ભરાવે, કબાટમાંથી રેકર્ડ કાઢે, સાડીના પાલવથી સાફ કરે.

દર્શકો મુગ્ધ બનીને જોયા કરે. એ જ ઘરોનાં છોકરાં છાબરાં હોય. ક્યારેક એકાદ સમવયસ્કા પણ હોય. લક્ષ્મી એકાદ મિનિટમાં ગ્રામોફોનને વાગતું કરી દે. ને ગીત સંભળાવા લાગેઃ ‘જીવન કી નાવ ના ડોલે; હા, એ તો તેરે હવાલે.’

આવતી-જતી સ્ત્રીઓના કાન સરવા થઈ જાય, મોં મલકી ઊઠે.

ને કોઈને વિચાર આવી જાય: ‘માળીને જલસાં છે. ધણી મુંબઈમાં ફૂટપાથ પર કૂટાતો હશે ને આને..

રેકર્ડ તો એક જ હતી. પાંચ ગાણાં એક તરફને પાંચ બીજી તરફ, એકાદ સ્થાને પિન અટવાતી હતી. ને પછી ઘરર થાય એનીય રમૂજ. સહુને ખૂબ જ રસ પડે.

વીસેય ઘરોમાં આદમીઓ મુંબઈમાં. અહીં તો બૈરાઓ છેયાઓ ને વૃદ્ધો. આવે અષાઢ, શ્રાવણમાં. શ્રાદ્ધ ઊતરતાં એક પછી એક, મુંબઈની વાટ પકડે.

આદમીઓ આવે ત્યારે ખાંચાની રોનક વધી જાય. અવરજવરો વધે. કોલાહલ વધે.

વાતોમાં મુંબઈ હોય. શી રોનક મુંબઈની? ઝળાંહળાં! ભીડવાળા રસ્તાની બેય તરફ ઊંચાં મકાનોની બારીઓ દેખાય. એમાં માણસો પણ હોય.

ને આકાશ તો ભાગ્યે જ ભળાય. અહીં બીજના ચન્દ્રમાનાં દર્શન કરીએ ને? ત્યાં તો એવું કશું જ નૈ. કોઈને ટાઈમ જ ક્યાં હોય ઉપર જોવાનો?

ને અવાજો પાર વિનાના. કેટલી ભીડ? ને રેલ્વાઈ…?

અને ફેશનેબલ બૈરાંઓ! કેવાં કપડાં પેરે? અમે જ સીવી આપીએ.

દર ચોમાસે વર્ણનો બદલાય. ક્યારેક મોહમયી નગરી તો ક્યારેક દોજખ છે દોજખ-એવી ઉપમાઓ સરી પડે. વ્યક્તિઓ અલગ ને અલગ અભિવ્યક્તિઓ. સ્ત્રીઓ ઉપરતળે થયા કરે.

કેટલું વહાલ ઊપજે એ દિવસોમાં? મેરાઈપા સમૂળગું બદલાઈ જાય. ઘરમાં નસકોરાં, બરાડા, હર્ષનાદો, ચીડો, પ્રેમ-એ બધું જ ઠલવાયા કરે.

આખો વિસ્તાર જાણે કે પૌરુષી અસર નીચે સંમોહિત થઈ જાય! અમસ્તો જ્યાં એકેય ખોખારોય નીકળતો હોય?

વીસેય સ્ત્રીઓને ભાન કે આ પુરુષો મુંબઈમાં શું કરતા હતા. ફૂટપાથ પર… બે દુકાનો વચ્ચેની જગામાં સિલાઈ મશીન, ટેબલ ગોઠવાય. બસ, એ જ સ્થાન જયાં ગ્રાહકો આવે, માપનાં વસ્ત્રો અપાય, સૂચનાઓ અપાય, વસ્ત્રો સિવાઈ જાય ને ગ્રાહકો પાસેથી યથાતથા પૈસા લઈને વિદાય કરાય. આ જ. આજીવિકાપ્રાપ્તિનું સ્થાન. વીસેય સંચાઓ હારમાં પડ્યા હોય. બીજાઓ પણ હોય-વાળ કાપવાવાળા, માલિસ કરવાવાળા, સૂરમો વેચનારાઓ, વેણીઓ વેચનારાઓ.

દુકાનવાળાઓ સાથે ગોઠવણ. રાતે સંચાઓ એ દુકાનના સામાન વચ્ચે ક્યાંય મેલી દેવાય. – ને આ વીસેય આસપાસની ફાવતી સસ્તી લોજ-વીશીઓમાં જમી લે.

રાતે… બેચાર ખોલીઓમાં આડાંઅવળાં ગોઠવાઈને નીંદર તાણી લે. પ્રારંભમાં મુશ્કેલીઓ પડી જ હતી. મેરાઈપાનાં ઘરો, પત્નીઓ, સુખો યાદ આવી જતાં હતાં. પણ શું હતું? પૈસા અહીં હતાં. સાંજે સો-બસોનો વકરો સહેજેય થતો હતો. આવું ક્યાં હતું મેરાઈપામાં? રોજનું એકાદ કપડું માંડ સીવવાનું હોય. ને એમાં પાછી ઉધારી પણ હોય.

બસ… વળગી રહ્યા મડાગાંઠની જેમ. ધીમે ધીમે શહેર ગમવા લાગ્યું હતું. ખોલી જેવી ઓરડીમાં સરસ ઊંઘ આવી જતી હતી, વસ્ત્રો.. સીવી સીવીને થાંભલા જેવા થયેલા પગોની વેદના ભૂલી જવાતી હતી. વીશીની જાડી રોટલીઓ પટ કરતી ગળે ઊતરી જતી હતી. જો કે ના દર મહિને… મનીઑર્ડરો થઈ જાય ટપોટપ. વચ્ચે એકબે પોસ્ટકાર્ડ પણ લખાઈ જાય. ઘડીભર ઘર ડોકાઈ જાય ભીની આંખોમાં, પણ બીજી પળે ગ્રાહક ઊભી હોય સામે. સ્ત્રીઓનાં વસ્ત્રો જ સીવે. બ્લાઉઝ, ઘાઘરા, ફ્રૉક એવું.

એકલદોકલ સ્ત્રી ભાગ્યે જ આવે. જે આવે એ ત્રણચારનાં ટોળામાં. બેને સિવડાવવું હોય-એ મૂંગી હોય, અને જેને ના સિવડાવવું હોય એ જ બોલ્યા કરે.

અર્ધ મરાઠી, અર્ધ હિન્દી, ને આ લોક પણ ગુજરાતી સહિત ત્રણેય ભાષાઓના પ્રયોગ કરે.

બે વાર નકો નકો થાય એ પછી માપ નક્કી થાય. રોડની સામેની વસ્તીમાંથી ગ્રાહકો આવે. મોટા ભાગની શ્યામ સ્ત્રીઓ. કોઈ વળી જરા ઊજળી પણ હોય. પહેલાં લજ્જા અનુભવે ને પછી સતત બોલ્યા કરે.

વીસેયના ધંધા સરસ ચાલતા હતા. રસિકે… કાનજીને કહ્યું હતું: બધુંય બૈરાંઓને ના કે’વું. શું સમજ્યો?’

મેરાઈપાના ખાંચામાં આદમીઓ સિવાય, બારેમાસ આવતા બે પુરુષો હતા. એક હુસેન ટપાલી ને બીજો કાન્તિ ટોપીવાળો. બધી સ્ત્રીઓ રાહ જોતી બેઠી હોય.

હુસેન ખાંચામાં પ્રવેશતાવેંત જ સાદ પાડેઃ ‘આવો જીવીબોન, કાશીબોન, લક્ષ્મીબોન, રસીલા, રમાબોન…! એય આવો ડેલીએ.’

ને એ સહુ દોડતી દોડતી ચહેરા પર હરખ સાથે ડેલીએ આવે. ડાબા હાથનો અંગૂઠો સળવળ થતો હોય, આંખો સામે પતિ દેખાતો હોય. કેટલીકને વાંચતા આવડતું હતું.

કાગળ, મનીઓર્ડરો અપાય. નોટોના થોકડા નીકળે ખાખી ખીસામાંથી. પેડ પર અંગૂઠા મુકાય. દરમિયાન એકાદી પાણીનો ગ્લાસેય ભરી લાવે હુસેન માટે. પૈસા… ગણાયને બ્લાઉઝમાં મેલાય, પત્ર હોય તો છાને ખૂણે વંચાય.

સહુથી તગડું મનીઑર્ડર લક્ષ્મીને મળે. બીજીઓ નવાઈમાં ડૂબી જાય: ‘આટલા પૈસા? રસિકભૈ બહુ કમાતા હશે? આમ તો બધાંય સાથે જ સીવે છે. સામેની ગલીઓમાંથી આવતી સ્ત્રીઓ વસ્ત્રો સીવડાવતી હતી! તો કેમ આમ?’

શંકાયે જતી કે તેમનાં ધણીઓ ઓછું મોકલતાં તો નહીં હોય ને? રસિક મૈને આટલા ધુબાકા કેમ? લક્ષ્મી હાથમાં નોટો રાખીને બે વાર ગણે. દરમિયાન હસ્યા કરે.

બીજીઓ નિસાસા નાખ્યા કરે. અરે, હુસેન પણ તેનાં લટકાં નિહાળ્યા કરે.

ક્યારેક તે બોલે પણ ખરીઃ ‘હુસનર્ભ, શું જોવો છો? મને..? કે પછી મારા પોલકાને? મારા વરે સીવ્યું છે. મુંબઈની ફૅશનવાળું. ખબર છે, લાઈનું લાગે છે મારા વર પાસે બૈરાઓની.’

રસીલાને થોડો જવાબ મળ્યો પણ ખરો-આ તગડા મનીઑર્ડરીનો. તો શું તેનો પતિ દેશી બ્લાઉઝ સીવતો હશે? ને આ નવી ફેશનના?

રસિકભૈ હોશિયાર તો ખરા. હા, લખમી કેવા ફેશનવાળા બ્લાઉઝ પે’રે છે? ક્યારેક તો સાવ ઉઘાડી જ દેખાતી હતી. હુસેન ને કાન્તિર્ભ તો આવે છે ને? શરમ નૈ આવતી હોય?

ક્યારેક સમૂહમાં પણ આવો વિષય ચર્ચાઈ જાય. કેટલાં વિશેષણો વપરાય લખમી માટે? સાવ નશરમી! વેતા બળી! આમ ઉઘાડા ફરાય?

મેરાઈ-પામાં સતત પ્રવેશ કરતો બીજો પુરુષ-કાન્તિભે. દર રવિવારે સાઈકલ ચલાવતો આવે.

બે મોટા થેલાઓમાં પુરુષોએ પહેરવાની ટોપીઓ હોય, રંગીન ભરત ભરવાની કોકડીઓ હોય. અને ખીસામાં એક, બે, પાંચ દસની નોટોની થપ્પીઓ હોય.

લખમી સિવાયની બધી જ સ્ત્રીઓ ટોપીઓ પરનું ભરતકામ કરે. દર રવિવારે જૂની-ભરત ભરાયેલી ટોપીઓ અપાય ને બીજી નવીઓ પાછી લેવાય.

કાન્તિભૈ બધી જ ટોપીઓ પર નજર ફેરવી લે, સંતોષ વ્યક્ત કરે, ગણે અને હિસાબ કરે.

બધું નોટમાં લખાય.

મેરાઈપાની સ્ત્રીઓ ખુશ ખુશ થઈ જાય, વરના પૈસા આવતા હોય પરંતુ આ તો આપકમાઈના. એનો આનંદ જ નોખો હોય. દિવાળી કેડે એના સંઘરામાંથી એકાદી જણસ ખરીદાય.

કાન્તિ સાથે ઘરોબો. ક્યારેક અંગત વાતો, વસવસા તેની પાસે ઠલવાઈ જાય, વિનોદય થાય. પેલો સાંત્વનાઓ પણ આપે.

– તેના માથા પર પણ આવી જ ભરત ભરેલી ટોપી. પણ જરા મેલી, આકાર વિનાની, જીર્ણ.

કોઈ સ્ત્રી મજાક કરેઃ ‘ટોપીવાળા થૈને આવી જૂની ટોપી કેમ પેમેરો છો, કાન્તિભે?’

ને તે જવાબ દેઃ ‘કેમ નથી વરતાતો આ ટોપીમાં?’

એક લક્ષ્મી જ ટોપીઓ ના ભરે. ફેશનવાળાં વસ્ત્રો પહેરે, રેકર્ડ વગાડે, ક્યારેક નાચે.

કાન્તિ પાસેથી પસાર થાય ત્યારે ઉપાલંભભર્યું મો મચકોડે.

મેરાઈપાની સ્ત્રીઓના હાથમાં કાયમ સોઈ-દોરા ને ટોપીઓ જ હોય. જરાક સમય મળે ને જીવ ટોપીમાં જાય, તરત પરોણી લેતીક… ભરત ભરવા લાવે. ટેરવાં પર લોહીના ઝાંમા પણ પડે. હસીને… ટેરવું દબાવી દે પાલવ સાથે. ક્યારેક તો પરસેવો ને લોહી ભેગાં પણ થઈ જાય. મૂળ ટોપી પર કશું ચોંટી ના જવું જોઈએ, ભરત સીધી લીટીમાં ધારની સમાંતરે ભરાવું જોઈએ.

કાન્તિભૈ… કશું ના ચલાવે. આખો દિવસ ને અરધી રાત ટોપીમાં જ પસાર થઈ જાય.

ને રસીલા કહેતી હતીઃ ‘એય આખો જલમારો આ ટોપીયું પાછળ જ જવાનો. આપણને બીજું કાંઈ દેખાવાનું જ નૈ. હસતાંય ટોપી ને રોતાંય ટોપી.’

બીજી સહમત થઈ જતીઃ ‘બીજું આવડે છેય શું? કાન્તિભેની રાહ જોવાની, હુસેનનીયે જોવાની ને આપડા ધણીઓનીચે જોવાની.’

કર કાશી તરત જ કહેઃ ‘ધણીઓ પણ આપડી વાચ્યું જ જોતા હોય! આવે ને કેવા અકરાંતિયા થઈને ઝળુંબતા હોય છે પડા પર?’

ને સમૂહમાં હસાહસી થઈ જતી.

જીવી પાછી ટોપીઓ પર આવી જતીઃ ‘ને આપડા હાથો ત્યારેય ટોપીઓ ભરતાં હોય એમ હાલ્યા કરે. સખણાં નો રહે!’

અરે, મરશું ત્યારેય હાથો તો એમ જ હાલતા રે’વાના. કેટલાં વરસોથી ટોપીઓ ભરીએ છીએ? ને છૂટવાનું થોડું છે? મોંઘીમા પણ આટલાં વરસેય ભરે છે ને? નજર નબળી છે પણ હાથ તો સરસ હાલે છે. ને આપડું પણ એમ જ ચાલવાનું.’ હો

ને શાન્તિએ નવી દિશા તાકી હતીઃ ‘આપડી ટોપીઓ કેટલા આદમીના માથે ઢંકાઈ હશે?’

રસીલાએ અવલોકનની વાત કહી હતીઃ ‘કાશીબુન, હવે કેટલાંક આદમી ઉઘાડમથ્થાય ફરે છે.’

ને શાંતિ પ્રસરી ગઈ હતી પરસાળમાં.

શ્રાદ્ધ પક્ષ પછી મેરાઈપાના પતિઓ, એક પછી એક મુંબઈ જવા લાગે. ઉદાસી છવાઈ જાય. છેલ્લી રાતે સ્ત્રીઓ રડ્યા કરે, પતિસેવા કર્યા કરે. સાંત્વનાઓ, સૂચનાઓ અને ચરણસેવા.

‘અરેરે, ત્યાં તો આખો દિવસ મશીન ચલાવવાનું? પગે ગોટલા ચડે તો ત્યાં કોણ તમારું?’

પગ દબાવતાં દબાવતાં ચિંતાઓ વ્યક્ત થાય. શ્રાદ્ધ પક્ષ પછી મેરાઈપામાં કાગડાઓ પણ ના ટૂંકે. પત્રો આવે, મનીઑર્ડરો આવે, સાથે મળીને વિલાપો થાય. હુસેનના ફેરા વધી જાય.

પાછું ધીમે ધીમે બધું પૂર્વવત બની જાય. એક બીજી વાત પણ લગભગ બને. એકાદ સ્ત્રી અચૂક ગર્ભવતી બની હોય.

આ વખતે રસીલા હતી. ત્રણ વર્ષની ટેણકી તો હતી ને આ નવું પગરણ થયું હતું. ચિંતા એકલી રસીલાને નહોતી. આખા મેરાઈપાને હતી. પુત્રી આવે તો? બે થાય! તો બે માંડવા! તો શું થાય રસીલાનું? પણ પુત્ર મળે તો, મેળ પડી જાય! પણ આ કાંઈ રસીલાના હાથની વાત નહોતી. ને પીડા હતી એ જ.

ને એની ચર્ચા ઘરે ઘરે. એક લક્ષ્મી જ અપવાદરૂપ. વગાડ્યા કરે વાજું. ઠાઠથી હરેફરે.

પૃચ્છાય કરે રસીલાનીઃ ‘એમ..? તબિયત સારી છે ને?’ આવું જ બને છે. દર વરસે; ખરું ને?’

ને તેની ચર્ચા શરૂ થઈ જાય.

કેવી.. પૂછપૂછ કરે છે? છે તેને કશુંય? પરણે કેટલાં વ્યાં? મોંઘીએ પોખી’તી તેને. શું હશે? રાતી રાણથે ફરે છે. રસિકો મનીઑર્ડરો મોકલે ને આ તનકારા કરે.’

કાશી, મખમલની તો પથારી છે! ઝીણકી જોઈ આવી છે. રૂપાળો છત્રીપલંગ છે.’ બીજી ટકોર કરતી.

હશે… લખમીમાં જ ખોટકો!’ ત્રીજી પૂરું કરતી.

તે એ સમયે જ કાશીના વરનો પત્ર આવ્યો હતો. પોસ્ટકાર્ડમાં કીડીના ટાંગા જેવા અક્ષરોમાં રસિક વિશેની આખી કથા ટૂંકમાં આલેખી હતી. રસિકો આડા રસ્તે ચડી ગયો હતો. તેની પાસે એક મોટરવાળી ને અલી, લખમીય પૂછતી’તી તારા વાવડ, મોંઘીમાએ કીધું. આવવાની છે તારી પાસે.

રસીલા, શું થાય છે તને?

રસીલાને ત્યાં આખો મેરાઈ પા ઊમટ્યો હતો. ચહેરાઓ પર હરખ માતો નહોતો.

ટોપીઓ ભરતી’તી ને આયવો ટોપીવાળો! હલિમા બાકી ભારે પાવરધી. ઈસ્પિતાલે ગ્યાં હોઈ તો પેટ ચીરવું જ પડે. સમું વેતર આવી ગ્યું ને? સાડલો, પાંચ રૂપિયા-બધું દીધું લેખે!

રસીલાથી નવરી થયેલી સ્ત્રીઓએ જોયું તો લક્ષ્મી બારણામાં બેઠી. બેઠી ટોપીઓ ભરી રહી હતી. તેનો ઝાંઝર વિનાનો પગ ડોલી રહ્યો હતો.

એ પછી એ સ્ત્રીઓ ગર્ભવતી રસીલા ભણી વળી ગઈ હતી. ભૈ, તેનુંય પાધરું કરવું પડશે ને? કેટલામો જાય છે? કીધું ને હલિમા ને? હાથ હલિમાનો. ગમે તેવું હોય-કામ પાર પાડે. આડું હોય કે ગર્ભિણી કહટાતી હોય, હલિમા હસતી હોય, ફૂલ ઝરે એવું બોલતી હોય. હાથની કરામત. તેને જશ રેખા છે. મેરાઈપાની બધી જ સુવાવડો હલિમાએ કરી છે. ઈ પેલા… સમુ આવતી’તી. ભલી બચારી. જે આપો ઈ હસીને લે લેતી!

રસીલાને પાંચમો જતો હતો.

શું કરાય અટાણે? ખબર્ય છે ને? ઢસરડા નો કરતી. હજીયે ટોપીઓ ભરે છે? વરનાં મનીઑર્ડર આવે છે ને? અને પોસ્ટકાર્ડ? હલીમાં ક્યારે આવી’તી? શું કીધું એણે?

છઠ્ઠો ચાલે છે. આમ તો સુવાણ છે. મનીઑર્ડરમાં વધારે આયવા? મોકલે જ ને? કાંઈ ઉપકાર કરે છે? આપડે વેઠીએ તો ઈ એટલું તો કરે ને? મૂક હવે ટોપીઓની પડ્ય. નો લેવી આ રવિવારે. ઈ તો આવશે ટોપી પેરવાવાળો. ભગવાનનું રટણ કરેશ ને?

હવે જ કાળજી રાખવાની. આ તો સાતમો કોઠો. નથી બોલાવવો વરને. આપડે છીએ ને? આટલાં વેતર આપવાં. એકેય વાર આદમીની હાજરી હતી? ભલે મુંબીમાં ટાંટિયા-તોડ કરે. કમાશે તારે અહીં પોચશે. ઝીણકી હેરાન નથી કરતી ને? મોકલી દેવી મારે ત્યાં, પાટી-પેન લેને.

હલિમાની ગણતરી ખોટી નો પડે. વૈશાખ વદ કીધું ને? અને રસોડામાં નો ગુડાતી. મારી જિંદુડી શાક-રોટલી કરી આલશે. પંદરની થે. પલોટવી પડશે ને? કાલ હવારે માંડવો આવશે. હારુ કયરું, ટોપીઓ બંધ કરી. ફરકે છે ને? અરે, તારી હારે વાતુંય કરશે! જોજે, તારી મનોકામના પૂરી કરશે ઉપરવાળો. ટોપી પે’રનારો જ આવશે તારા ખોળામાં.

હવે તો ભઈરા દી! આજકાલ જ. અમે સૂશું તારી પાંગતે.

અલી, લખમીય પૂછતી’તી તારા વાવડ, મોંઘીમાએ કીધું. આવવાની છે તારી પાસે.

રસીલા, શું થાય છે તને?

રસીલાને ત્યાં આખો મેરાઈ પા ઊમટ્યો હતો. ચહેરાઓ પર હરખ માતો નહોતો.

ટોપીઓ ભરતી’તી ને આયવો ટોપીવાળો! હલિમા બાકી ભારે પાવરધી. ઈસ્પિતાલે ગ્યાં હોઈ તો પેટ ચીરવું જ પડે. સમું વેતર આવી ગ્યું ને? સાડલો, પાંચ રૂપિયા-બધું દીધું લેખે!

રસીલાથી નવરી થયેલી સ્ત્રીઓએ જોયું તો લક્ષ્મી બારણામાં બેઠી. બેઠી ટોપીઓ ભરી રહી હતી. તેનો ઝાંઝર વિનાનો પગ ડોલી રહ્યો હતો.

LXXXVIII

પ્રભુદાસ પટેલ

હડફેટ

કાળિયાની ચિંતા ને લ્હાયમાં ગામ જાણે આવું ને આવું ઠેલાયે જતું લાગતું’તું. ને અડધો ડુંગરો વટાવતાં તો વાલજી હાંફળોફાંફળો થઈ ગયો હતો. બાકી, આ જ ડુંગરો જુવાનીમાં વાલજીને પોતે માત્ર આઠ-દસ ફલાંગમાં જ વટાવી દેતો હોય તેવું લાગતું! આ તો ઘણા સમય પછી, નાછૂટકે જ આવવું પડ્યું હતું. જો મોહને છાલ લાવી આપવાનો ઉમળકો દાખવ્યો હોત તો…? પણ એણે નન્નો ભણ્યો એટલે જ… ‘પાં.. ણ પોતે આજે જ ચ્યમ આટલો હાંફી પડ્યો?…’ એવા વિચારે વાલજીની છાતી ભરાઈ આવી. તેણે છાલનું પોટલું ખભે ટેકવતાં જ, જમણો હાથ તેની છાતીએ ભીંસી દીધો ને તેનાથી મનોમન જ બબડી જવાયુંઃ ‘ઈ ટેમે તો આઠ-દહ ફલાંગ જ લાગે ને?’

– પણ ભીતરમાંથી જાણે કોઈ બોલી પડ્યુંઃ ‘ચ્યમ વાલા એ…વું?’

– ને એ સાથે જ તેની નજરમાં નવનવેલી શાંતાડી રમી ઊઠી; હોઠમાં ઊગી નીકળેલો મરક મરક મલકાટ… ગાલમાં ફૂટી નીકળેલી આછી આછી શરમ કૂંપળો… પોતાને ચડી આવેલી તેના કૂણા કૂણા ગાલને ચૂંટલી ખણી લેવાની ચાનક… ને તેના જવાબરૂપે શાંતાડીમાં ઊભરી આવેલા અમથા અમથા છણકા ને છાસિયાં… અને તેની એ વણખૂટી વાતો? એકાદ ક્ષણ અટકી પડેલા વાલજીના મનમાં એવું કે થઈ આવ્યુંઃ

‘શ્ચમ એટલા વરહે આજે…જ ઈ બધું ઈયાદ…?’ ઘડીભર તો તેણે બધાય વિચારો ખંખેરી નાખીને ચાલવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ – ‘કાળિયો શાંતાડીને ય ઢેટલો વાલો હતો?’ – ના સવાલ ફણગાએ તેને મૂળ દુઃખમાં જ ઘેરી પાડ્યો.

તેની નજરમાં ટૂંટિયું વાળીને બેઠેલા અ… ને પોતાને દુખિયારી નજરે ટગરટગર તાકી રહેલા કાળિયાની ઝાંખી થઈ આવી.

કાળિયાની ચૂંતી આંખો અને નરમાશ ચહેરો જોતાં જ આકળવિકળ થઈ જતો વાલિયો ફેંટા વતી તેની આંખોને લૂક્યા કરતો, ને ક્યાંય સુધી શિંગ-ખાંધે ને પૂછે પંપાળ્યા કરતો ને એ જોઈને બે ફાડિયે વહેંચાયેલા ઘરના તોબરો ચડી જતા…! વાલિયાનાં કાળજાં કપાઈ જતાં… માથું ભમી જતું ને પગ ઢીલા પડી જતા.

– ને વાટના મોટા પથરાને કાળિયો હોય તેમ, ઝૂડ વાળીને બેસી પડેલો વાલિયો લવવા માંડેલોઃ

‘ભઈ કાળિયા, શાંતાડીને પણ તું ઓસો વા’લકો હતો?’

અ. ને ખાસ્સી વારે વાલિયો જ્યારે ભાનમાં આવ્યો ત્યારે કોઈ જાણે તેને સચેત કરી રહ્યું’તુંઃ ‘ઊઠ, વાલા ઊઠ, આ ડુંગરામાં જ દન કાઢીશ તો કાળિયાને…?’

ને ઓચિંતો જ જાણે શક્તિનો સંચાર થઈ આવ્યો હોય તેમ, તેણે ઝટપટ ચાલવા માંડેલું. પગ તો પગનું કામ કરી રહ્યા’તા… તો મન પણ ક્યાં ઝાલ્યું…?

કાળિયાની બીમારી માટે પોતે શું શું નહોતું કર્યું?! વાયરા ઝપટાવ્યા… ડાકલાં કૂટાવ્યાં… ને દાક્તરેય…

કોઈએ કહ્યુંઃ ‘વાલાભાઈ, ધરતીમાતાની બાધા… ફલાણીની.. ઢેકણાની…’ તો કોઈએ વળી કહ્યુંઃ ‘આવા દરદમાં તો સાદડની છાલને ગોળનો ઉકાળો.. પા…ણ એ વાતે મોહનનો ગુસ્સો ને છાસિયું…? … જૉણે વકરાઈએ ચડી ગ્યેલો આખલો ફેટમાં લેવા ન આવ્યો હોય!’

… ‘ભઈ, છાલ લાબ્બાનું કીધું ઈમાં યું મોટો ગનો ગુનો)…?’ કાળિયાએ તો વરહાં લગણ હોળ ને ગાડાં…

– ને વાલિયાને તાડૂકી પડવાનું મન થઈ આવેલુંઃ

‘હાળા રાંડવાઓ… ના, ના. બૈરીઓએ જણ્યા હોવ ઈમ કાતરિયાં લેતા ફરો સો? … જાવુ આજથી તમારા નૉમનું… ‘ધૂને આજથી હું મારા…!’

– પણ એ હોઠે ચડે તે પહેલાં તો દૂર દૂર આકાશમાં શાંતાડી – કરગરવા માંડેલીઃ ‘ના. બચુના બાપા, નઈ. આટલા આકરા નથ્થ થાઓ… ઑમ બૂધ માર્યા પૉણી કંઈ અળગાં થોડાં…?’

વાલિયાને બાખડી પડવાનું મન થઈ આવ્યુંઃ ‘તમે છૉનાં ર્યો બચુનાં આઈ. ઓમ આભલે ચડીને કે’વું સેલ વાત.. પાં. ણ ઑય આઈને દીકરા ને વૌવો (વહુઓ) નાં કરતૂત તો જુઓ.’

– ને નજર સામે વાટ ને ઝાઝાંખરાં જોતાં જ વાલિયો હસવું ન ખાળી શકેલો.

પણ જેવો ડુંગરાની ટોચે પહોંચ્યો, ને પેલું આંબળીનું ઝાડ જોયું કે તેનાથી પથરા પર બેસી પડાયું. એ પથરો આજેય અકબંધ હતો જ્યાં પોતે ને શાંતા ચારની મૂળી કે લાકડાનો ભારો આંબળીએ અઢેલીને બેસી પડતાં. શાંતાડી યે અડોઅડ જ બેસી પડી હોય… ને…!

– જ્યાં પહેલપહેલી જ શાંતાડીએ વધામણી આપેલી. પણ એ સમયની એની શરમ ને લજ્જા કઈ…!

ઊંડા પાણીમાં ડૂબકી મારીને આવી હોય તેમ, તેણે કહેલું: ‘હાંભળો સો?’ ‘ના, ના. તમે કૈક બોલો તો હાંભળું ને!’

– પાંપણો નમી ગયેલી. ગાલ ને નાકનું ટેરવું ગુલાબી ગુલાબી શરમ… ને… ‘ઉં એવી લાગું શું?’

તો પોતે હસી હસીને બેવડ વળી જતાં – ‘તું? ચ્યેવી એટલે?… તું તો હાવ ભોળકી મારી શાંતાડી.’

પણ.. ણ ત્યાં જ પોતાને રોકી પાડતાં – ‘એ યું બોલ્યા તમે? આદમીના હોઠે બૈરાનું નૉમ??”

‘તે ઈમાં યું? લે પાછું લઉં. શાંતા… શાંતાડી…’

– ને તેના મોઢાનો સિક્કો ઝાંખો મૉખો થઈ આવતાં – ‘તું નરાશ થઈ ગઈ?… પણ લાજનાં લાડી! ઈ તો કહો. અમારે તમને કયા નૉમે બોલાબ્બાં?’

‘ના, ના. અવે (હવે) કરી યે પાપમાં પડવાની જરૂર નથી. અવે… અવે તો નોમેય ના લેવું પડે એવું કોક… એવું કોક… પોતે ક્યાં સમજી શકેલો?’ ‘યું આ અવે.. અવે… ને ‘કોક. કોક..’ની લવરી કરવા બેઠી સો?’

શાંતાડીની સરત બહાર જ તેનો હાથ પેટ ઉપર ફરી વળેલો અને એ વધું કઈ ચોખવટ કરે એ પહેલ તો –

ઈમ વાત સે? બેટ્ટમ… અમારાથી છોનાં…’ કહેતાં શાંતાને કેવો વળગી પડેલો?

પછી તો સંસારનું ગાડું કેવું ગબડવા માંડેલું?

એ પહેલા ખોળાનો મોહન.. પછી ભીખલો ને એક કીકલીની આશા તો અધૂરી જ… એ બેય પરણાવ્યા… ને લીલી વાડી…

બધાંય એકીહંગાયે બેહીને ખાતાં. બેસતાં ને ગમ્મતને ઠઠારે માણતા કેવું હરગ… હરગ?.. પણ શાંતાડી રોતાં મેલીને ગઈ એના પૂંઠે…? કટમ્બનાં બે બે ફાડિયાં?… હાળાં ભૂંડલાં, કાળિયાની દશા જોઈને ઉં વરતી ગ્યો કે તમે મારીયે…! પાંણ મોટો તો શાંતા હતી ઈ ટેમે ય પીઠ વાંહે એવું ચ્યેવું…?

ના, ના. ભીખલો એક વા’લો… તે ભણાઈને શે’રમાં… અમે કાંય વેઠિયાં શીએ?

પણ શાંતાડીના દલાસા યે કેવું હાચવી લેતા?’

‘જો ભઈ, તું ભણ્યો નઈ ઈમાં માવતર ક્યું કરે? ને ભીખલો યે કાંય પારકો થોડો સે?… નકી એ તમારાં છોકરાંને શે’રમાં…’

– ને ઉભરા ટાઢાહેમ થઈ જાતા. પા…ણ શાંતાડીને… એક વરસે ના ધ્યું કે – બધું યે બે-બેના ભાગમાં! ને પોતે ને કાળિયો?

કાળિયાનું કૂણ? – પોતે. ને પોતાનું?

પોતે? – એક મઈનો (મહીનો) મોહનનો તો એક મઈનો ભીખલાનો વળી!

– તો પોતાના માટે બે મણનું ખેતર?

‘હાળા વેણ સંકરો… હું તો પૈડપણાનો ઓધાર માગું. ને ઈ તમારા કંપ (સંપ)માં… ને એ નઈ આલી શકો તો આજ કાળિયાનો ઓધારે છોડાવ્વા બેઠાં સો?… જાવું… જાવ… તમારી રગમાં માવતરની નઈ બૈરાંની મતિ દોડે સે…’

પણ ભીખલો તો કેકે સારો…’

‘યેનો સારો? ઈ યે હાવ પોમલો જ, ના, ના. બાપના વારા કાઢવાની ને કાળિયાને કટાઈખોને આલવાની મતિ ઈની બૈરીને જ સૂઝી’તી ને! એવા બૈરાની તો જીભ ના વાઢી લેવી જોવે?’

ફાડ્યા બેય દીકરા જોણે એક જ ચણાનાં બે ફાડિયાં જ… ઈમાં જ ફાડ પાડવાનું સૂઝે કે?

– ને અચાનક આવી ગયેલા વંટોળિયાએ વાલિયાના વિચારો વિખેરી નાખેલા. તે મન કાઠું કરીને ચાલવા માંડેલો. છેક ગામગોદર, વડ નીચે આવ્યો – ત્યારે તેને બીડી સાંભરી આવેલી!

ઉનાળાના દા’ડે ગામનાં ઢોરાં વડ છાંયે બેસીને વાગોળતાં હોય… તેમાં કાળિયોય… વાગોળતા કાળિયાને જોઈ રહેતાં.. બીડી ફૂંકતાં.. આખોય ઉનાળાનો બપોર ફૂદાની પેઠમ…

ને બીડીઓના કશ ઉપર કશ ખેંચતાં, જેવી તેની નજર ગોટો થઈને વેરાયેલી ધુમાડાસર પર પડી કે તેનું મન બોલી પડ્યુંઃ

‘ચ્યેવો સે આ ધુમાડો? અસ્સલ મનખા જેવો જ નઈ! હાળો, બંધાયો હોય ઈમ લાગે. ને નજર ઠરવા જેવું લાગે તૈસ તો વિખરાવા યે માંડે!’

અને વાલિયાને વિચારવાયુ વધી પડે, તે પહેલાં તો ગોવાળું કરીને આવતા ખીમલાના બોલે તે ઝંઝેડાઈ પડેલો –

‘વાલાભઈ, થ્રુ વચારમાં પડી ગ્યેલા સો?” ‘વચારમાં? કાંઈ નઈ ખીમાભાઈ… ઈ તો અમથો અમથો..’

પણ ખીમલો યે વાલિયાના અમથા અમથાથી ક્યાં અજાણ હતો? ત્રણ ત્રણ પિંડદાતાઓ વચ્ચે પોતેય ક્યાં…? ને ‘સાલ્લા ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા સે’ – એમ બબડી પડેલો ખીમલો નવી પેઢી ઉપર વરસી પડેલોઃ

‘હાળી આ નવી પેઢીના છોકરાઓને મન ફાટેલાં લૂગડાં, જીવ જનાવર કે માવતરમાં કૉય ફરક જ નઈ? જોવો ઈ તો ઘડા થવાના જ નથૈ.’

પણ વાલિયાના – ‘ખીમાભાઈ માં તો સેલસેલું નયણું (તરણું) શોધી લીધું સે.’ બોલ સામે ખીમો ‘યું?… વાલા, યું?’ પૂછે તે પહેલાં તો ગામે આવી ગયેલું. ને વાલિયો ‘લ્યો ખીમા ભૈ, સાંજે બધાને મળું પછે વાત…’ કહેતાં પોતાના ફળિયા તરફ વળી ગયેલો.

વાલિયો છાલ કૂટીને ઉકાળો તૈયાર કરે, ને સાંજ પડે તે પહેલાં તો તેણે ઘણું ઘણું અનુભવી લીધું હતું. શે’રમાંથી આવતાં જ કાળિયાને જોઈ પોતાને શોધવા નીકળી પડેલા ભીખલાને કોણે રોક્યો-ટોક્યો હતો તેનાથી અજાયું નહોતું. તો પોતાને છાલ કૂટતો જોઈને ઘરમાં પાછો ધસી ગયેલો મોહન પણ

ક્યાં અજાણ્યો હતો! છતાંય તાલ જોવાના બહાને તેણે મનને કાઠું કરી રાખ્યું’તું. સાંજ પડી કે વાલિયો કાળિયાને દવા પીવડાવવાના બહાને માણસો બોલાવવા ગામમાં નીકળી પડ્યો. જ્યાં – જેવી – જેટલી જરૂર હતી તેટલી વાત ચર્ચા, તો કાળિયાને દવા પીવડાવવાની વાત કરીને જ્યારે પાછો ફર્યો ત્યારે વાલિયો હળવીફુલ થઈ ગયો હતો. સાંજ જામી કે વાલિયાના વાડામાં માણસો એકઠા થવા લાગ્યા. તેમાં સૌથી વધુ છોકરાંની પછી ઘરડાંની તો છેલ્લા ક્રમે આધેડ જુવાનિયાઓની હાજરી હતી! વાલિયાના ઘરમાંથી બે-ત્રણ નાનાં છોકરાં સિવાય કોઈ ફરક્યું નહોતું. ઘરમાં જાણે કોઈ રહેતું જ ના હોય તેવી નિરવ શાંતિ હતી. બળદને ઉકાળો પાયા પછી, બરાબરનો – લાગ પારખીને નાથા મુકીએ મમરો મૂક્યોઃ

‘વાલાભઈ, કાલે ગોમનો વૉણિયો તમને યાદ કરતો’તો તે ઈને કૉય ખૉનગી કૉમ સે?’

વાલિયાએ ઘર સાંભળે તેમ, જોરથી ગળું ખોખાર્યું ને કહ્યુંઃ ‘હા. ખૉનગી જેવું જ મુખી પાં.. પણ બધું પતે પછે વાત…’ ઘરમાં પહેલાં તો ફુસાફસ થઈ આવી. ને તે પછી તો ઉંદરોએ જાણે ધમાચકડી મચાવી દીધી! એક જોડું ઘરના બીજા જોડાને ખેંચી લાવ્યું. હવે આઠે આઠ કાન સરવા થઈ… લમણા તાકીને…

મુખીએ થોડો ક ફોડ પડે એ રીતે પૂછ્યુંઃ ‘વાલાભાઈ, વરસ પેલ્લાં તમે કે’તા તા. એ જ ટુકડાની વાત ને?’ ‘પણ દીકરાઓને પૂછ્યું તે ખરૂ?’ ને ટટ્ટાર થઈ ગયેલા વાલાએ ગરજતા સૂરે કહ્યુંઃ

‘મુખી, ઈમાં પૂશવાનું થું? એ મારા ધણી ઓસા સે?.. એ મારું સે.. ને ગમે તે કરું!’

– એ. ને જાણે ડેમમાંથી પાણી ધસી આવ્યાં હોય તેમ, આઠે કાન બહાર ધસી આવ્યા. આગળ પિંડદાડાઓ અને પાછળ તેમની…

વાલિયો જેને કૈક સારો સમજતો હતો તે શે’રવાળો જ પહેલાં તાડૂક્યોઃ ‘આ ડોહલાની તો હાવ જાવા બેઠી સે. ને મુખી તમે બધા કરવા બેઠા સો ઈની ખબર સે? ક્યાંક પોક મેલાવશો…!’

ડોસાભંડળીમાં સોપો પડી ગયો. આધેડ જુવાનિયા ધીમેધીમે ભીખલા ને મોહન તરફ સરકવા લાગ્યા. ને મોહનને ઝનૂન થઈ આવ્યુંઃ

ના, ના. બાપાની મિલકતમાં સોકરાવનોયે ભાગ ઓય કે નઈ? જોઈએ શીએ.. કૂણ લે સે ને કૂણ…?’

માથું હલાવીને સમર્થન આપતા જુવાનિયાઓની આંખોમાં લાલાશ ઉભરતી દેખાઈ. તાકતી નજરો ને ફણા ધ્રૂજતી..

ડોસામંડળીને જાણે કેટલાય આખલાઓ તેમને હડફેટે લેવા તૈયાર હોય તેવી દહેશત થઈ આવી. પણ વાલિયો તો ગભરાવાને બદલે ગર્જી ઊઠ્યોઃ ‘ઉં તો પુલીસ હંગાયે રાખીને… પછે તેની મજાલ સે કે મને…’

ને લોઢું બરાબર તપી ગયેલું ભાળતાં જ મુખીએ ખરો ઘાટ બેસાડી જાણ્યોઃ ‘ભઈ મોહન ને ભીખા, આટલા દા’ડાથી બળદ બીમાર સે તે તમે – કૉય કર્યું? વાલાનો એક જ સવાલ સેઃ ‘આજ તો કાળિયાની દશા.. પછે વાલિયાનું યે એવું ન થાય એનો ક્યું ભરૂસો?’

અ. ને મોહન ને ભીખો એકબીજાને તાકી રહ્યા. આંખો નમી ગઈ. જીભ ઠરી ગઈ ને નરમઘેસ મોઢાં…

ઘરડાઓના તગતગી ઊઠેલા ચહેરાઓ જોઈ જુવાનિયાઓનાં મોઢાં પડી ગયાં. તેઓ અનુભવી રહ્યાઃ ‘તેઓ જણે ઘયડા બળદિયાઓની હડફેટમાં આઈ ગ્યા ના હોય!’

જુવાનિયાઓમાં ગણગણાટી મચી ગઈ. ને બેય દીકરાઓ ડોસાઓ આગળ નમી પડ્યાઃ

‘અમારાથી મોટી ભૂલ… પાંણ અવેથી એવું ન થાય એ ઈસ્ટમ પર લખી આલીયે.’

પરિસ્થિતિ વરતી ગયેલા મુખીએ બંને વહુઓને કડક કડક ચા બનાવવાની સજા ફરમાવી દીધી ને વાતાવરણે જાણે અસર કરી હોય તેમ, એ જ સમયે કાળિયાએ કાન ફફડાવ્યા… શિંગડાં ડોલાવ્યાં ને ઘણા દહાડે પડખું ફેરવવાની કોશિશ કરી. ને હરખાઈ ગયેલો વાલિયો તેની ડોકે વળગી પડ્યો. (સુ.જો .સા.ફો.ના ૨૮મી વાર્તાશિબિર-સાયલામાં રજૂ થયેલી ટૂંકીવાર્તા)

(વિ-વિદ્યાનગરઃ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૧)

ખાખી જીવડાં

ઝેરી જીવડું ચટકી ગયાની લ્હાય લ્હાય બળતરા, અષાઢી મેહનો અકળાટ ને બફારો… ને એ ય ઓછું હોય તેમ, ચોપાડમાંથી ધસી ાવતાં ધીમાંધીમાં કાનફુસિયાં! શનુ અકળાઈ. પરસેવે દદડતા શરીરને સાલ્લાના છેડા વતી લૂછતાં લૂછતાં તે બહાર ધસી આવી. પણ પેલાં તો ગાયબ! શનુ મનોમન બબડી ઊઠીઃ ‘આ હાહુ-હહરોય જીવતે જીવ તળવા બેઠાં સે. હાય રે દઝારા! અ… ને એય ચંદુડા હંગાત્યે બેહીને? એ હત્તાં ય કઈ ઘાણીએ પીલવા બેઠાં સે… ઈજ હમજાતું નથ્થ.’ શનુના મનમાં કેટલાય સવાલો ઊગી નીકળ્યાઃ ‘સેલ્લા તૈણ દા’ડાથી ઈયાંની વચ્ચે શ્યું રંધાઈ રેયું અશે? ને ઈ યે ઈ ગોલરા હંગાત્યે? પોતાનાથી છાનું એવું તે શ્યું અશે વળી? ઈ તૈણે ક્યાંક પોતાના વિશે તો કંઈ…? ને આગળનો વિચાર કરતાં જ તેને હલબલાટી થઈ આવી. ‘આજ તો ઈયાંના મનની વાત પામીને જ રેવું સે’ — એવા નિશ્ચય સાથે શનુ વાડાના ઝાંપા પાસે દોડી આવી. તેણે ઝાંપો ખોલ્યોય ખરો, પણ જેવો મકાઈમાં પેસવા પગ ઉપાડયો ત્યાં તો ખાખી જીવડાંની લ્હાય લ્હાય બળતરાની યાદે તે પાછી ધકેલાઈ પડી. પછી તો તે ચોપાડમાં આવી ત્યારે જ તેને જંપ પડ્યો.

પાં…ણ ઈ તૈણે જણાં…? ઊભી થઈ ગયેલી શનુએ દૂરદૂર… ધારીધારીને જોયું પણ નજર પાછી પડી. દૂર દૂર લીલીછમ્મ મગરીઓમાં ટૂંટિયું વાળીને બેઠેલાં ખોલેરાંય શનુને તો કાતરિયાં કાઢી કાઢીને જોતાં હોય તેવું થઈ આવ્યું. બપોરી વેળામાંય કશીય અવરજવર વર્તાતી નહોતી. હાયઉકાળા, ચિંતા, ઉચાટ, અકળામણ, કૈંક અંશે ગુસ્સો… ને એમાં વળી વરસાદ ગાજ્યો. ને શનુની દાઝ તેના પર ઉતરી આવીઃ

‘આ યે રાંડનો બાફવા જ બેઠો સે. વરહતો યે નથ્થ કે પત્તરે નથ્થ મેલતો.’ કહેતાં પાછી બેસી પડી. પણ જરાય ચેન પડે તો ને? એ ત્રમેય જણાંની, ત્રણેક દહાડાની હરકતોએ એવો કાંકરીચાળો કર્યો હતો કે, શનુના મનમાં તરંગ ઉપર તરંગો… કૂંડાળા પર કૂંડાળાં રચાયે ગયાંઃ ‘પાંણ શ્યું અશે? એ તૈણે જણાં ક્યાં ગરક થેઈ ગ્યાં? ઉં ઇમને નડતી ઓઉં એવું તે શ્યું? પરભુડો જીવતો ઓત તો ઓત કાય ચંત્યા? ઓમ એકલી એખલીને દૂઝવાના દા’ડા તો…! ચંદુડો, વેરી તો પરભુડો જીવતો’તો તઈ હુધી તો કેવો મૂંગોમંતર થેઈને? પાંણ હવે? ધારીધારીને કાતરિયાં… ક્યાંક હાહુ-હહરોય એની લપેટમાં તો ન આઈ જાયને? ને આવા પ્રશ્ન-તરંગોમાં જ બપોરીવેળા તો ક્યાંય પસાર થઈ ગયેલી. ગોયલી પડખે આવીને ક્યારે બેઠી, શનુને તેની યે સરત નહોતી, ‘શનુ, શ્યું વચારમાં ખોવાઈ ગ્યેલી સો?’ ગોમીના ઊંચા અવાજે શનુ ઝબકી ગયેલી. પછી તો હરખ હરખ ગોમલીએ વાતનો છેડો એવો પકડ્યો કે શનુ જાણે ડોળાથી સાંભળતી હોય તેવી મુદ્રામાં તાકી રહી. ને ગોમી, ‘લ્યો શનુ, ઉં જંવ્‌સું ત્યારે’ એમ કહીને ગઈ એનું યે શનુને તો ભાન જ ક્યાં હતું! તે તો પોતાના ખોળિયા સાથે જ મંડી ગઈ’તી. ‘શ્યું કીધું ગોમલીએ? આજે કટમ્બીઓ છેડાગાંઠ કરવા બેઠા સે ઈમ? મારી છેડગાંઠ? નાતરું? ને ઈયે ઈ ગોલરા હંગાત્યે? હંઅ, એટલા હાટૂ જ કાનફુસિયાં! પાં…ણ મને પૂશ્યા વ’ના? જીબ્બાનું તો મારે સે કે ઈયાંએ? શ્યું કોમ દૂબળીને પાટું મેળવા તિયાર થ્યાં અશે? મેં તો એક વારકી છેડાગાંઠ કરી એ કરી. વારે વારે શ્યેની? ઓ ધરતી માઈ.’

—ને સહજપણે જ તેનો હાથ પેટ ઉપર જતાં ભડકી જઈને—‘નઈ…નઈ… જો જો એવું અનરથ વચારી બેહતાં. ઉ પરભુના નોમનું હાવ નાઈ-નચોવીને નથ્થ બેઠી. ઈનો વસ્તાર મારા…’

અને પેટને પંપાળી નાખતાં, ‘ઉ બીજે નઈ જાઉં… ઉં નાતરું નઈ કરું’ કહેતાં પોક મૂકી.

છાની રહી ગયેલી શનુ મથીને સ્વસ્થ થાય તે પહેલાં તો સવાલો ફરી સળવળ્યાઃ

‘શનુ, કટમ્બીઓ તો હત્તેય એવા જ! પેલી હલવીનો જ વચાર કરને! કટમ્બે તો ઈને ઈના જ દેવર હંગાત્યે ગાંગરતા ઊંટની પેઠમ પલાળી દીધેલી. ઈને કટમ્બે ક્યાં પૂશ્યું’તું? તે ઈના પૂંઠેની હવલીને ગત્ય તો તું યે ક્યાં નથ્થ જાણતી? તારું યે એવું થ્યું તો?’

— ને શનુની નજર સામે સવલી રમી આવી.

ઘાતકી કાગડાઓમાં ઘેરાયેલી નિર્દોષ ઊંદરડી! ઊભી મગરીએ આળોટતી… ઠેબાતી… પીટાતી ચીહાચીંહ હવલી… ‘બોલ રંડી, કેના પેટનું પાપ? બોલ, બોલ… લે’

‘શનુ, પાંણ હવે શ્યું?’ ના સવાલે શનુમાં સળવળાટ વ્યાપી ગયો. કશુંય સૂઝતું નહોતું. પણ મનના ખૂણેથી કોઈએ જાણે ઉશ્કેરીઃ ‘શનુ, જોઈ શું રેઈસો? મૂંઢામાં પથરા ભર્યા સે? ઈયાંની વચ્ચે ધહી જા. ને ચોક્કે ચોક્કું હંભળાઈ દે’કે મારે બીજે મનખો નથ્થ માંડવો.’

પણ તેના અવાજને દબાવી દેનારુંય કોક જામે માંહ્ય જ લપાઈ બેઠું’તું. તેણે દલીલ કરીઃ ‘શનુ, તારા આદમીને ખૂટ્યે કેટલા મઈના થ્યા? તૈણ કે વધારે કઈ? ને તું જઈને કટમ્બના આદમીઓમાં બેહીશ, ઈમ? લાજ જેવું કાંય સે કે નઈ? કે પસે ગિરવે મેલી કે શ્યું?’ શનુ પરસેવે લથપથ થઈ ગઈ. પછી તો જાણે ઊંડાં પાણીમાં ડૂબ્યે ગઈ… ડૂબ્યે જ ગઈ. જ્યાં અંધારાં ઉપર અંધારાં છવાયે જાતાં’તાં. ને બધાય અવાજો શમવા માંડ્યા’તા.

કુટુંબનાં બૈરાં આવ્યાં ને શનુની હાલત જોઈ ત્યારે ગભરાયાં. શનુની સાસુએ ઝંઝેરી નાખી. ને ‘અલી કાંય કરો’ કહેતાં સાસુ રોઈ પડી ત્યારે ઝપાટો આવ્યો. કોઈ શેક કરવામાં… કોઈ હાથ-પગ મસળવામાં તો કોઈ પાણી ટોવામાં લાગી પડ્યું. ખાસ્સું મથ્યા પછી શનુ ભાનમાં આવી ત્યારે સૌના જીવમાં જીવ આવ્યો જાણે! પરંતુ શનુને સમજાવવાની તસ્દી તો હતી જ કોને? બૈરાં તો પાછાં ખિખલી કરતાં, તક સાધવામાં લાગી પડ્યાં.

‘બાઈ, આપડો તે કાંય અવતાર સે? ના, ના આપડાથી આદમી પેઠમ કાંય એકલાં જીવાય? કે’જો..’

‘અરે બૂન, બાવળિયાના ઠૂંઠા પેઠમ તો દા’ડા વળતા અશે વળી?’

‘એ તો કટમ્બ હારું સે તે શનુને ઘરમાંને ઘરમાં… કાકાઈ ભઈ તે કાંય ઓછો પારકો કે’ જો…’

‘અરે બૂન, બાવળિયાના ઠૂંઠા પેઠમ તો દા’ડા વળતા અશે વળી?’

‘એ તો કટમ્બ હારું સે તે શનુને ઘરમાંને ઘરમાં… કાકાઈ ભઈ તે કાંય ઓછો પારકો કે’ વાય?’

‘હોવ્વે બૂન, હાવ હાચ્ચું. માઈ બાપ વ’નાના ચંદૂ ભૈ ને ગલાકાકાએ પનારો આલ્યો. દીકરાની પેઠ્યે જ મોટો કર્યો. પરભુ ને એ બેયો હરખા.’

‘પાંણ બચારા બેયોનાં કરમ ફૂટ્યાં! એક તો પોતે જ.. ને બીજાનું બૈરું.’

‘પાંણ કટમ્બીઓએ કેવો હારો મેળ બેહાડ્યો? ચંદુ ભૈ તો ઘહીને ના પાડતા’તા. પાંણ કટમ્બીઓની વાત ઠેલાય? બેયાં હમદખિયાં વસ્તાર માંડે. ઈમાં ખોટું શ્યું?’

શનુનું ચાલ્યું હોત તો આ દોઢગાહીઓની જીભ જ ખેંચી લીધી હોત. પણ કરે શું? ઘવાયેલી વાઘણ કસાઈઓના ટોળાથી ઘેરાઈ પડી હતી. ભય ને લાચારીએ શનુની હિંમતને બે આનીની કરી મૂકી’તી. બાકી મેળામાં એલફેલ બોલીને મશ્કરી કરનાર સિપાઈને છૂટા હાથે ચંપલ ઠોકી દેનારી શનુ એમ જ કંઈ શાંત પડી રહે ખરી? તેનું ગળું સૂકાઈ ગયું’તું. જીભમાં કળ વરતાતી નહોતી. નિરાશ શનુએ ધરતીમાતાના ડુંગર ભણી જોયું. ને તેનું હૈયું બોલી ઊઠ્યુંઃ ‘ઓ ધરતી મા! ઉ તારી માનતાઓ મોની મોની તે, તારી હામ્મે જ પરભુની થેઈ’તી. ને એ ભરૂસો તોડ્યો માઈ?’

શનુના મનમાં એ પ્રસંગ ફરકી ગયોઃ

મેળામાંઠી ભાગી છૂટ્યા પછી પહેલ વહેલો પરભુ તેનો ધરતીમાતાના થાનકે લઈ આવેલો. ને પછી—

‘એઈ મા! પેલ પેલ્લાં તારા જ દુવારે આયાં શીએ. રખવાળાં કરજો મા!’

‘એઇ મા! પેલ પેલ્લાં તારા જ દુવારે આયાં શીએ. રખવાળાં કરજો મા!’

‘એઇ મા! પરભુ હંગાત્યે જલમોજલમ રે’વાનું હખ દેજો.’

શનુની આંખો ભરાઈ આવી. ને મોઢું અવળું ફેરવતાં જ તેનાથી બોલી પડાયુંઃ ‘તારી નજર હામ્મે જ ઉં લૂંટાઈ ગઈ… ને તે શ્યું રખવાળા રાખ્યાં માઈ? તું સોનીસપ્પ થેઈને જોતી જ રેઈ?’

‘અલી રાંડો તાકી શ્યું રેઈ સો? આ તો બીજું જ કોક સે’ — એક જણીની તાતી ટકોરે ફાટી આંખે જોઈ રહેલાં બૈરામાં સળવળાટી મચી. કોઈ સૂકાં મરચાં… કોઈ દેવતા… તો કોઈ વળી અગરબત્તી… એક તરફ શનુના વળગાડનો ઉપચાર થઈ રહ્યો’તો. પણ એ પહેલાં તો શનુ જાણે બીજી જ દુનિયામાં ખોવાઈ ગયેલી!

કપાળમાં શોભતો લાલ લાલ ફેંટો ને કેડમાં ખણખણતા ઘૂઘરા… ઢોલના તાલ, ને પરભુના ઠમકે… લેજિમના ઝિમઝિમાટે ઝૂમી ઊઠેલી પોતે…

બેહોશ દશામાંય શનુના મોઢા પર ખુશી તગતગી ઊઠી, પણ તે સ્થિતિ વધુ ટકે ત્યાં તોતેની સિકલ પર ભય છવાઈ ગયો. થોડી ચીસાચીસ પછી તે પરભુને પોરસાવતા સૂરે કહેવા માંડીઃ ‘પરભુ, આ ગોલરા ને ફૂટ… ઈનું માથું ખાંડી નાખ.’

ધૂપ કરવા મથી રહેલાં બૈરાંય અટકી જઈને, શનુને જોતાં જ રહી ગયેલાં. હવે શનુ જાણે છાજિયાં લેતી હોય તેમ છાતી નેપેટ કૂટવા માંડી અને ‘ઓ પરભુ, દારૂપાઈને નકી… નકી એ ગોલરાએ જ તને.’ કહેતાં પોક મૂકીને રડી પડી. જેવું મરચું ધૂપના ગોટેગોટા થઈને નાક-આંખને સ્પર્શ્યું કે શનુને ખુન્નસ સવાર થઈ બેઠું હોય તેમ, તે હાથ પછાડવા માંડી. અને ખૂં… ખૂં… ખૂં. કરતાં ‘ઓ આઈ રે’ કહેતાં ઊભી થઈ ગઈ. એ જ સમયે ક્યારથીય ઝાંપાની બહારથી તમાશો જોઈ રહેલા પુરુષો એક એક કરતા વાડામાં આવવા માંડેલા. શનુએ પુરુષોને જોયા કે, ઉકળતી કઢાઈમાં જાણે કે પાણીના છાંટા પડ્યા! શનુએ ‘તમાંને અંગારીયું લેઈ જાય…. હાહરા રાખ્ખસો… તળવા બેઠાસો?’ કહેતાં જ દાંતિયું કર્યું અને ‘નઈ… નઈ’ની ચીહ કરતાં ભોંય પર ઢગલો થઈ ગઈ. તેની પાસે કોઈ જ ન ગયું. થોડીવારે કળ વળતાં શનુ આપોઆપ જ બેઠી થઈ ગઈ. તે ડુંગર સાેમ એવી રીતે તાકી રહી, જાણે ત્રાટક ન કરતી હોય! એકાદ પળ એ રીતે વીતી, ત્યાર પછી તો શનુએ જામે જુદું જ કંઈ જોયું ને અનુભવ્યું હોય તેમ વર્તન કરવા માંડી. તેને ડુંગરની પહાડીઓ તરફથી હણણંણં… કરતો અવાજ સંભળાયો. જાણે હજારો ગોફણોમાંથી એક સાથે પત્થરો છૂટી આવતા ન હોય! ચોંકી ઊઠેલી શનુની આંખો લાલઘૂમ થઈ ગઈ. અને આ શું? તેની નજર સામે ધાણી પપડતી હોય તેમ, તડતડ ઊડાઊડ ખાખી જીવતાં! ઝૂંડના ઝૂંડ… શનુએ માથું ઢીંચણોમાં સંતાડી દીધું. જીવડાંના થરના થર… થરના થર… પોતાના પર! ઊભી થવા પ્રયત્ન કરતી શનુ ઢીંચણ અઢેલીને નીચે તાકી રહી. થોડીવારે જાણે શરીરે કકળતું તેલ રેડાયું! ‘ઓ બળી ગઈ… ઓ બાળી નાંખે રે.’નો ચિત્કાર કરતી શનુ ઘરમાં ધસી ગઈ. બે-ત્રણ પુરુષોએ અંદર જવા હિંમત દાખવી. પણ એ પહેલાં તો કાળઝાળ શનુ સળગતા ઘાસના પૂળા સાથે! ‘શનુ… શનુ’ની બૂમો ને હાકોટા જાણે નળિયાંને ઉડાડતા સીમમાં ફેલાઈ ગયા. પણ આજે ગણકારે તો શનુ શેની? તેણે આગપૂળો દીવાલો ને ખૂણાઓમાં આમતેમ ઝંઝેડવા માંડ્યો. તે ઓચિંતી જ આગપૂળો ઝંઝેડતી શનુ ‘એ જીવડાંને બાળો… એ જીવડાંને બાળી નાંખો’ની ચીસ સાથે પુરુષો સામે ધસી કે હબકી ગયેલા પરુષો દોડીને મકાઈમાં…! આગ ઝરતા બિહામણા રૂપમાં મહાકાળી જામે જંગ જીતીને પોતાના થાનકે જઈ રહ્યાં હોય તેમ, ડુંગર તરફ જઈ રહેલી શનુના ‘એ જીવડાં નાઠાં… એ જીવડાંને બાળો’ના અવાજો ક્યાંય સુધી પડઘાતા રહ્યા. ને મકાઈમાં હફહફી ગયેલી દશામાંય એ તરફ ડોકું કાઢી કાઢીને જોઈ લેતાં જીવડાંએ રાહતનો દમ લીધો!

(મમતાઃ જુલાઈ ૨૦૧૨)

ફારગતી

રમતુડાના કૂણા-કોમળ હૈયામાં નાનપણથી જ પશુ-પંખીની માયાનો પટ લાગી ચૂક્યો’તો. તેણે પા-પા પગલી ભરવાનું શરું કર્યું ત્યારથી જ તે ચીં…ચીં… કરતી ચકલીઓ કે …મેં …મેં… કરતાં લવારાં પાછળ દોડતો-પડતો-રડતો ને પાછી રમત માંડતો. પ…ણ બતુડો જન્મ્યો એના પછી તો તે જ રમતુડાનો ખાસમખાસ બની ગયેલો. તે ખાય, પીએ, વાગોળે કે કૂદાકૂદ કરી મૂકે. તેની બધી જ ક્રિયાને હરકતોમાં રમતુડો સક્રિયસાક્ષી બની રહેતો. માટલાનું ઠીબું બનાવી તેને પાણી પાય રમતુડો. ને હોંશેહોંશે મગરીએથી પાલો-પાંદડાં લાવે ને પેલાં બતુડાને પછી જ બકરાં-પાંડરાંને ધરે. તેની પ્રતિક્રિયામાં બતુડો કાન સરવા કરી, પૂંછ ઉછાળતાં કૂદાકૂદ કરી મૂકતો. ક્યારેક રમતુના પગમાં માથું નાખી ખંજવાળતો, શિંગડાં ટેકવીને અમથો અમથો મારવાનો ઢંગ કરતો ને અ…ને છેલ્લે ચાટલા માંડતો ત્યારે અનેરૂ સુખ અનુભવતો રમતુ આંખો મીંચીને ડોલવા માંડતો. રમતુડાની ઉંમરનાં બધાંય છોકરાં નિશાળે જવા માંડ્યાં ત્યારે દીકરાની-પશુઓ માટેની લગન-મમત જોઈ બાપ ખેમલો વિચારે ચડી જતોઃ ‘હાળું પાંચેય ભાંડુરાંમાં એક રમતુડો સ કૈ અલગ માટીનો થવાનો કે હૂં?’

— ને ખેમલાની એ આશંકા સાચી જ ઠરેલી. ચાર-ચાર છોકરાંને નિશાળે વાળવામાં નહોતું વીત્યું તેટલું એકમાત્ર રમતુડામાં… અને એય છેવટના તો…! રમતુના ટાંટિયા નિશાળમાં ઠરે તો ને?

ઃ ‘આઈ, મારે નહ ભણવા જાવું.’

ઃ ‘હત્તાંયે ઉશે ઉશે (હોંશે હોંશે) નિહાળમાં જાય. ને તને અંગારિયું આવતું હે?’

ઃ આઈ, મું ગોવાળે જા’શ પણ નિહાળમાં તે નૈ’સ.’

— ને છેવટે તો રમતુનું જ ધાર્યું થયેલું. પછી તો ખેમલો તેને ગોવાળે લઈ જવા માંડેલો. અને બે જ વરસમાં રમતુને એવી તો હથોટી બેસી ગયેલી કે એકલો એકલો જ… પણ ગોવાળું એટલે ગોવાળું જ! ગોવાળું જ તેનો શોખ. ને એજ જાણે ઉત્સવ! ના મેળામાં જઈને, તો ના કોઈ વાર-તહેવારે મ્હાલવાના કોડ કે શૉૃખ. તે તો ગોવાળું કરીને ઘરે આવે ત્યારે ય નવરો પડે તો ને? ઢોરને ચારનિરણ, દૂધ દોહવું ને નવરાશ મળે કે બતુડાના પૂંછડે…પૂંઠે…શિંગડામાં અને ખૂંધે ખંજવાળતો રહે અને બાથે વળગીને ક્યાંય સુધી ખોવાયેલો ખોવાયેલો જ રહે.

ક્યારેક તો બાપના ખોલરે બેઠેલાં બયાંય ટોકે-ટપારે.

ઃ ‘એ લા રમતું, તું તો ઢૉઢાં વાંહે સ ર્યો? તું મેળામાં નઈ કે કુઈનાં લગ્નાંમાં યે નઈ?’

ઈમ તો પછે તને કુણ ઓળખવા-પાળખવાનું?

ન ખેમલોય ગંભીર ભાવે સમજાવતોઃ ‘બેટા, મોહણને ટેમ હંગાતે બદલાવું સ પડે! ને ઈમ ના કરીએ તો પછે ટેમનો વાયરો ચૂંહી ચૂંહીને નોખી દે!’

— આવું આવું તો ઘણાય દહાડા પણ રમતુડો કાને ધરે તો ને?

— તે તો ખોવાઈ જતો લીલાછમ્મ વગડાને ડુંગરામાં. તેમાં ચરતાં ઢોર-બકરાંમાં અ…ને? લીલાંછમ ઝાડવાંએ હેલ્લારા લેતો ડુંગરો… ને ટાઢોટાઢો વાયરો. પંખીઓનું ઉલ્લાસભર્યું ગાણું, દૂર દૂર સંભલાતા ડૂબતા હોય તેવા પશુઓના અવાજો. અ…ને એ મન-મેળા આગળ કોઈનું કહ્યું-ટોક્યું જામે તેના કાને ટકરાઈને પાછું પડી જતું.

— આ તો ઘરની વાત પણ ગોવાળ ગયો હોય ત્યારે?

ઢોર હાંકતાં ઉતાવળે આગળ વધી રહેલા રમતુને રોકવા ગોવાળીયાં મજાકે ચડતાં

ઃ ‘એલા રમતુ, ગોવાળું તે ભઈ અમે ય વળી ક્યાં નહ કરતાં? પાંણ ભેગું ભેગું રમ્બાનું યે કરીએ હો! તું યે ભેગોભેગો રમ્બા આતો ઓય તો?’

ઃ પાંણ…ણ મને તો કાંય રમ્બુ સ નહ ગમતું ને!’

ઃ ‘તો ભઈ કે’જો, અમારા રમતુભઈને હૂં ગંમતેલું હે?’

તેમના પ્રત્યુત્તરમાં રમત નીચું જોઈ લાકડી પંપાળવા માંડતો ને બધાંય તેના ચાળાપાડી, ‘બતુડો’… ‘બતુડો’ના પોકાર પાડી ખિખલી ચડી જતાં. રમતુડો શરમ…શરમ થઈ બિડાઈ જતો. તેને ઓગળી જવાની ઇચ્છા થઈ આવતી. વિલાયેલા ચહેરે તેના પગ ડગમગવા માંડતા. પછી ના-છૂટકે જાતને સંભાળી લેતો તે ઢોરને હાંકી દૂરદૂર ચાલ્યો જતો, પણ એવું શરૂશરૂમાં… પછી તો સામામોઢે કે પીઠ પાછળ… કશાયને ગણકાર્યા વિના પોતાની ધૂનમાં જ વ્યસ્ત રહેવાનું તેને કોઠે પડી ગયેલું.

શરૂશરૂના બે-ત્રણ કલાક ઢોર આમતેમ ચરાણે ઘૂમી વળે તે દરમ્યાન ઊંચા ઝાડની ડાળે ડેશથી બેસી ગયેલો રમતુડો પાવાની ગૂંજે આખાય વગડાને ગૂંજતો કરી મેલતો. ને તેમાં ય ધરવ ના થાય ત્યારે ગીતો લલકારવામાં મસ્ત બની જતો. તેના પાવાના સૂરે કે ગીતોની ગુંજે બપોરીવેળાનો ડુંગરો અને વાગોળે ચડેલા બતુડાની રણકતી ટોકરીના નાદે તે ઘેલો બની જતો. ઝાડ ઉપરથી ઉતરીને તેની ડોક સામે બેસી પડતો. અ…ને બતુડા સાથે વાતે ચડતો રમતુ? જાણે પશુની નાતનો ના બની ગયો હોય! તેનું ખંજવાળવું, ચાટવું ને…! ખોવાયેલા જગતમાંથી પાછો ફરે ત્યારે. રમતુને થઈ આવતુંઃ ‘વાગોળે ચડેલો ડુંગરો ય જાણે હાંફે ના ચડ્યો હોય!’

પણ હવે તો રમતુડો લવરમૂછીયો થઈ ગયો’તો. ને તેની ચિંતા ખેમલાને થવા લાગી’તી.

ઃ ‘રમતુડા, તને કોઈ છોરી પર્સન્દ નહ પડતી?’

રમતુડો તો નીચું જોઈને ભોંય ખંજવાળતો જ રહી ગયેલો. ઊંડો નિસાસો નાખતા ખેમાએ બીડી-બાકસન આશરો લીધો. ને એકસામટા બે-ત્રણ કશ ખેંચતાં ધીમેથી કહ્યું.

ઃ ‘બેટા, તૈણ તૈણ ઠેકૉણેથી માગાં પાછાં પડ્યાં ઈમાં… ઈમાં… તારો જ…!’

ઘડીક તો જામે સોપો પડી ગયો. પણ રમતુડાએ જેવું જિરણ શિરણ થઈ ગયેલા સુક્કા પાંદડા જેવા બાપના મોઢાને જોયું કે કલેજાં બળું બળું થઈ ગયાં. ને તેનાથી બોલી પડાયુંઃ

‘બાપા, તમે પૈણાબ્બા જ માગતા હો તો…!’

લાગણીમાં આવી ગયેલા રમતુડાથી બોલતાં તો બોલાઈ ગયું પણ લગ્ન પછી?

ચારેક મહિના દરમ્યાનના ત્રણ-ચાર આણા સુધી તો ઉંહકારો ય ન સંભળાયેલો, પણ એક રાત્રે રોતી-કકળતી નાથી બાપને ઘેર ચાલી ગઈ ત્યારે ખોલેરાંમાં કેવો સળવળાટ વ્યાપી ગયેલો?

બૈરાંમાં ય જૂદુ ને આદમીઓમાં ય…

ઃ ‘ઉ તો લગ્નાં થ્યાં ઇ પેલ્લાંથી સ… પાંણ આદમી ઓસુ હાંભળવાના’તા?’

ઃ ‘પાંણ બાઈ રે બાઈ! કટમ્બના ફજેતા કે બીજું કાંય?’

ઃ ‘બાપા હહરાને ઇમ કે આજ નઈ તો કાલ નૅકનાં પૉણી ખેતરમાં… પાંણ જોયા ભવાડા?’

ઇ બધું ઢોરાંમાં સ ઠિંગરાઈ ગ્યું!’

ઃ ‘ઇ યે બાપડી હૂ કરે? ઇણે ડાબે ડોળે ય…પૂછે ભૂખ્યા પેટે ઑડકારા હૂં કૉમના?’

રાંડો, હૂં ભેડવા (દળવા) બેઠી હો? બે-તૈણ ઑણામાં ઓસું…? ને આદમીઓના કૉને વાત ગઈ તો તા…!

અને ખેમલાના ખોફના રંગે બધાય પિત્તળ થઈ ગયેલા ભાઈઓએ તો રમતુને બરાબરનો ખબેડ્યો. એ દહાડનો રમતુ જાણે મૂંગો! ના બોલવું-ચાલવું, હળવું-ભળવું કે નજરે મિલાવવી. તે તો તેના નિત્યકર્મમાં જ… થોડાવીર ગમાણમાં તો થોડીથોડી વારે મગરીની ખૂલ્લી જગ્યાએ આડો થઈને, આભલાને તાકતાં-તાકતાં ઊંડા ઊંડા નિસાસા નાખ્યા કરે.

નવરાત્રિના દહાડા તે ખેમલો મનોમન ખોતરાયા કરેઃ

ઃ ‘હાળું નવા દા’ડા તે નક્કી ભૂત-પલિત કે ચળિતર જેવું…’

ઃ ‘ના, ના. એ ઓય તો ઝંપ્યા થોડાં રે’?’

ઃ ‘તો? નક્કી રાંડ ડાકેણનું સ કૉમ!’

પછી તો ભોપા-મંડળાં-કૂકડા ને દારૂ…

— ને અબોલ જીવોના મોતની વાતે રમતુડાનાં કાળજાં બળે-કકળે.

‘હાળું દખ ક્યાં ને ડૉમ ક્યાં? મારા હાટું બસ્સારા કેટલા જીવને…!’

અને ના-છૂટકે રમતુ બોલતો-ચાલતો થઈ ગયેલો. પણ દીકરો સાજો થયાના ખ્યાલે ઉત્સાહમાં આવી ગયેલો ખેમો એક દિ’ ફરી વેવાઈને કાલાવાલા કરીને નાથીને… પણ ગોવાળું કરીને પાછા ફરેલા રમતુએ તેને જોઈ ત્યારે? ઊનાઊના નિસાસા નાખતો રમતુ કેંટલોય સમય ગમાણના ઝાંપે જ બેસી રહેલો. થોડીવારે મનોમન ગાંઠ વાળીને ઊભો થયેલો રમતુડો સીધે સીધો બાપાના છાપરે જઈ બેઠો અને એકજ વાત રટ્યા કરીઃ ‘બાપા, મારે નથી હંગાત્યે ફારગતી…’

ખેમાનું માથું ભમી ગયું…લોહી ઉકળી ઉઠ્યું પણ અગાઉના બનાવની યાદે મનોમન સમસમતો જ રહી ગયો. દરરોજની જેમ, રાત્રે બધાં જ ખેમાને ખોલરે ભેગાં થયાં ત્યારે ખેમાએ કકળતા સૂરે પેટછૂટી — વાત કરી. મંગુથી સહન ના થયું. ‘હાહરા ઢાંઢા, તું બાપનું મૂંઢું કાળું કરવા બેઠો હે?—કહેતાં બરાડ્યો— અને ખેમાં રોકે તે પહેલાં તો રમતુને ત્રણ-ચાર ધબાધબ… પણ ઉંહકારો ય શેનો? જાણે કશુંય ના બન્યું હોય તેમ, રમતુડો તો માત્ર ભોંય તાકતો જ રહી ગયેલો. થોડીવારે રમતુએ પોતાના ખોલરા તરફ ડગ માંડ્યા ત્યારે સૌને હાશકારો થયો કે હવે રમતુ… નવી દીલાસા પામેલી નાથી યે ખોલરા તરફ ગઈ. પણ સવાર થઈ ત્યારે? એ જોતાં જ હબકી ગયેલી નાખીએ રોકકળ મચાવી મૂકી. અને જોતજોતામાં તો આખુંય ગામ રમતુના ખોલરે ઠઠેઠઠ ઉભરાયું. ગમાણમાં જે જગ્યાએ બતુડો બેઠો હતો એ જ જગ્યાની ઉપર રમતુડો લાશ બનીને લટકી રહ્યો’તો. તેની અર્ધી જીભ બહાર લટકી ગયેલી. તો ફાટફાટ ડોળા?

જાણે સફેદ વાનમાં શોભી રહેલા બતુડાની ઘાટીલી-રૂપાળી ખાંધ ને ત્યાંથી છેક પૂંઠ સુધી નાગબાવસીની જેમ ઉપસી આવેલી ઝાંયને નિરખી રહ્યા ના હોય!

અત્યાર સુધી ફાટફાટ ડોળે તાકી રહેલો ખેમલો તો ખૂંટાની જેમ જડાઈ જ ગયેલો. કોઈએ તેની પીઠ પર હાથ મૂકતાં કહ્યુંઃ ‘ખેમાભઈ, ધીર્જ ધર્ય. થાનારું તો…’

અને છાતી-માથું કૂટતાં, ડુંગરો હલીજાય તેવી પૉક મૂક્યા પછી ખેમલાને મનોમન જ થઈ આવ્યુંઃ ‘બેટા રમતુ, તે તો ખરી ફારગતી લેઈ લીધી!’

(ગુ. સા. પરિષદ (પાક્ષિકી)માં રજૂ કરેલ વાર્તા)
તા. ૬-૨-૧૪

LXXXIX

રામચંદ્ર પટેલ

સુવર્ણકન્યા

મેં ઊભા રહીને સામે જોયું તો પશ્ચિમ દિશામાં સૂર્ય ક્યાંક દૂર દૂર ચાલ્યો ગયો હતો. ક્ષિતિજ કોક સ્ત્રીની પાંપણોના આકારમાં છલકાઈ ઊઠીને ઝાંખી ઝાંખી બનવા માંડી. અવકાશ પોતાના માંસલ સ્નાયુઓને વારેવારે ફુલાવી અંધારાને ખંખેરવા લાગતાં ધરતીએ ઊંડો શ્વાસ ખેંચીને પડખું બદલી લીધું હોય એવું ભાસી ઊઠ્યું. આઘે સુધી વિસ્તરેલી કટાયેલા પતરા જેવી ઉજ્જડતા કાળી ભૂખરાશ છાંટવા માંડે એ પહેલાં કેરડાનાં ઝાંખરાં અજાણ જનાવરનાં હાડપિંજર થઈ ચીતરાવા લાગ્યાં. સામે અસ્તવ્યસ્ત, મરેલ મગર જેવો લાંબો પંથ પડ્યો હતો. મેં પાછળ મુખ ફેરવેલું તો અંધારું કોઈ ભીંત બનીને ઊભું હતું. હું ક્યાંથી આવું છું એનું નિશાનમાત્ર જડેલું નહીં. એ અપરિચિત પ્રદેશ હોવા છતાં આગળ વધવાનું ચાલુ રાખ્યું. રસ્તામાં રેત આછીપાતળી ઘણી છવાયેલી. પાછી એ કાબરચીતરું રૂપ ઓઢીને પડેલી હોવાથી પગલાંથી ચંપાતી ત્યારે ઊંચા માટિયાળા ભાગ પરથી ખરતી ખરતી ખોખરું હાસ્ય ફેંકી બેસતી હતી. હું આસપાસ આંખો ફેલાવી લેતો તો નિસ્તબ્ધતા સિવાય કોઈ દેખાતું ન હતું. વૃક્ષોએ કદાચ બીજું કોઈક સ્થળ પસંદ કરી લીધું હશે, નહીં તો એમની પર્ણવિહીન રચનાય ચોક્કસ ક્યાંક સ્પષ્ટ થવી જોઈતી હતી.

અજાણ સ્થળ પર ચાલવાનું હોય એટલે સાવચેતી રાખવી સારી. થોડુંક ચાલીને હું ઊભો રહેતો. અંધારું ખાસ્સે જામી ચૂક્યું હતું. પાછું એ ઢગલાઓમાં ઊંચું થઈ થઈને ભયપ્રેરક બનતું, ત્યારે આકાશ તરફ મીટ માંડી લેતો. ચડી ચૂકેલી ધૂળની ધૂંધળાશ વચ્ચે કોઈ તારકઝૂમખું ઝાંખુંપાંખું કોકનું મુખમંડલ બનીને ઝબકી ઊઠતું. રાહત અનુભવાતી, ચરણ ઉતાવળાં થઈને આગળ ધપવા માંડતાં. ઘડીક એ નિર્જન ભૂમિ વહાલી લાગી આવતી. પછી અકળામણ. સારું કર્યું કે એ વેળા પવન ન હતો. જો પવન જોસીલો વાતો હોત તો એના વિચિત્ર અવાજોથી ધરણી ધ્રુજતી હોય, પરંતુ પવનનું હલનચલન ન હોવાથી ચૂપચાપ પડેલી રેત ઉપર મારાં પગલાં ચુપકીદીથી મંડાતાં જતાં હતાં. વચ્ચે વચ્ચે થોડુંક ઊભો રહેતો. ચારે દિશાઓ અંધ. ઘડીભર એમ થઈ આવતું કે હું કોઈ સ્થળ ઉપર ઊભો રહ્યો છું કે જળ ઉપર. મૂંઝવણ થતી ખરી નીચે ઠંડક ભારોભાર હતી, વળી રેત પણ ખસી જતી હોય એવું લાગતું. ઊનો સ્પર્શ પણ થતો. હવા ન હોવા છતાં હવા આવીને વળગી પંડતી એવું અનુભવાતું. શરીરને રોમાંચ વ્યાપતો. મારી આવરદા બાળકનું ખોળિયું ધારણ કરીને બેસી જતી. કદી અંધારું જળોની જેમ શ્વાસમાં અમળાઈ આવી આંખોમાં પાંપણો મધ્યમાં બાઝી પડતું, કોઈ અવાવર કૂવામાં ઊંડે ઊતરતા જતા ઘડા જેવી મારી દશા હતી. રસ્તામાં આથડતાં કાંટાળાં જાળાં વળગી પડ઼તાં ત્યારે આખી કાયા પર બળતરા ફરી વળતી અને હાડહાડમાંથી થાક ઊછળી પડીને મારાં બે ચરણોને અટકાવી દેવા મથતો.

ક્યાંય કાળું ચકલુંય ફરકતું ન હતું. ચારેપાથી ધરતી અંધારાનાં શીંગડાં વીંઝતી મારવા ધસતી હોય એવું લાગતું. પાછું ક્યાંક થોરની વાડો ખખડી ગયેલી દેખા દેતી તો ક્યાંક ખોખરી કેરકંથારની કાંટ્ય. અને ક્યાંક બે-ચાર આકડા અફીણિયા વાંદરાની જેમ ધૂણી રહેતા. બાકી કાળી રિક્તતાએ તો ન વાતા વાયરાની જોડે દોસ્તી બાંધી લીધી હતી. ચાલતાં ચાલતાં હું ઊંડા શ્વાસ લેતો ત્યારે ભોંયકાચબાની જેમ નિઃસ્તબ્ધ ઠરેલી ઊબડખાબડ જમીન ઊંચકાઈ હલી ઊઠતી. ઝાંખપને ભેંકાર ખોતરવા માંડતો. ઘડીક આગળ જવાની જગ્યા ખોવાઈ જતી તો પાછો હું છછૂંદરની જેમ ફરી ફરીને કશુંક સૂંઘી લઈને સીધા રસ્તાને પકડી લેતો. ખરું કહું આઘેથી આવતી કશીક મહેક અકારણ ખેંચી રહેતી હતી. મારી નાભિમાં ભરાઈ બેઠેલ રહી રહીને ધીરા જલતા કપૂરનું ભાન થઈ આવતું ખરું. આમ તો હું શ્વેત વસ્ત્રોમાં સજજ હતો પણ ઘાટા તમિસને લીધે નિર્વસ્ત્રપણું રુંવાંટેરુંવાટા સાથે ખુલ્લું બની ગયાનો દેખાવ ઊઘડી આવતો એટલે ચક્કર ચડી બેસતા. શિર પકડી રહેવાનું મન થતું. પગ થંભી જતા ત્યારે ધૂળ સાથે દર્ભ-જવાસાનાં જડથો વચ્ચે ઘેરાઈ ગયાનું દર્દ સખત રીતે ઊપડી આવતું હતું. પાછો જેમતેમ કરીને અનેક ગૂંચવાડાઓમાંથી નીકળીને વેગીલો બનતો. થોડુંક ચાલ્યા બાદ આગળ નહિ વધવાનો સંકેત ચંપાતાં અટકી પડાતું. સામે અંધકાર ત્રિપુરરૂપે ઊભેલો હોય. સાથે આખી વેરાનતા તો કાળા રીંછમાં ચક્રાવા માંડતી, છતાં છાતીગરો બનીને ચાલવાનું મેં રાખ્યું હતું.

બહુ બહુ ચાલ્યો હશું. મારો રઝળપાટ ઘણો થયો હશે. અનેક દિવસોથી ચાલતો રહ્યો હોઉં એવું લાગેલું. ક્યાં જઈ રહ્યો હતો એ મારાથી કળી શકાયું ન હતું. કોક આઘેથી.. ઊંડે ઊંડેથી ખેંચી રહ્યું હોય એવું સહજ ભાસી ઊઠતું, તેથી આગળ વધવાનો મને કંટાળો આવતો ન હતો. કાળી-ડિબાંગ રાત જામી હતી. અંધારુંય જોહુકમી બતાવીને અવરોધો ઊભા કર્યા કરતું હતું. જમીન પણ આગળ વધવા ન દે એવાં કૃત્યો રચતી ઉબડખાબડ રીતભાત જાળવ્યા પછી એક-બે ગુલાંટો ખવડાવી દેતી. રેત પાછળથી મારા ઉપર ઠેકડો મારી બેસતી એ જુદું. ક્યાંક રેતના ચડાવ આવતા. ચડતાં પગ અંદર ખૂંપી જતા છતાં સમજીને આગળ વધ્યા કરતો હતો. પાછું તિમિર ચામાચીડિયાની જેમ વર્તુળબંધ ઘૂમરાઈને મારા ચક્ષુઓને વાગી બેસતું. લૂખાં ઝાંખરાં વચ્ચે દેહ ઘેરાઈ રહેતો એટલે મને થતું કે લાવ પાછો વળી જાઉં? પાછળની જામી ગયેલી દિશાને ભેદી શકાય એમ ન હતી. હું જે વાટેથી આવ્યો હતો તે દિશાની નિશાની મળવી મુશ્કેલ. કદાચ બેહોશી વહોરવી પડે, તેથી આગળ આગળ એટલે જવાય ત્યાં સુધી ચાલતા રહેવામાં સુખાકારી માની આંખો બંધ કરીને ય જવાય એટલું ઝડપથી ચાલવાનું આરંભેલું. બરછટતા સામે મળતી. બળજબરી વાપરી બેસતી, પણ હુંય એનાથી ગાંજ્યો જાઉં એમ ન હતો. હાથે-પગે ઉઝરડા પડ્યા હોવા છતાં બધું સહન કરીને બે ચરણોને ઝડપી બનાવતો હતો. ઘણું ઘણું ઈંડયા બાદ સામેના અંધારાએ પોતાનું રૂપ બદલવા માંડ્યું, એ અજાણ વગડાઉ સૃષ્ટિ મારી સમક્ષ જાણે ગુલાલથી રજોટાવા લાગી. આમ શીદ થયું એની સમજણ પડેલી નહીં, પછી ખ્યાલ આવેલો. પૂંઠળ મોં ફેરવેલું તો મોડી રાતનો ચંદ્ર પૂર્વક્ષિતિજમાંથી બહાર નીકળી રહ્યો હતો. કોઈ અલબેલો ઘોડેસવાર આવતો જોઈ લ્યો! હુંય બે ઘડી એ ચંદ્રમાને તાકી રહી ચાલવા માંડ્યો. એક છીછરા ખાડાવાળા રસ્તામાં ઊતરી પગ પૂરવંત કરેલા છતાં રસ્તો કેમેય કપાતો ન હતો. કેટલી બધી ધુળ ને વળી વચમાં કાંટાળાં જાળાં પાર કરવાં પડ્યાં. એક ઊંડું કોતરવાળું નેળિયું આવ્યું, એમાં દાખલ થવું ન હતું છતાં એમાં ખેંચાઈ જવાયેલું. રસ્તામાં બે બાજુ માટીની ભેખડોને ચાંદ અડકી ચૂક્યો હતો. એ સુખડવંતી શોભી ઊઠેલી કોતરોના ઊંડાણમાં બેઠેલું અંધારું ફોરમવાળું બની જઈને આગળ આગળ દોડવા લાગ્યું હતું. જો વચ્ચે પાછા અજવાળાનો સહારો ન મળ્યો હોત તો હેરાન પરેશાન થઈ દુર્ગધાયો હોત. ખરેખર પેલા નેળિયાને તો હું શેરડીના રસની જેમ પીવા માંડેલો. મારાં રોમરોમ ચાંદનીમાં છંટાઈ ઊઠ્યાં હતાં, પાછો એ નેળિયાનો દેહ પણ ઉજમાળો. રેત પણ સોનેરી વસ્ત્ર પહેરીને ચળકવા લાગી હતી. ચાલતાં ચાલતાં ચંદન શ્વાસ લેવાતા હોય એવો ભાસ થતો. એ વેળા, મને થઈ આવતું કે આ રસ્તો મારો પરિચિત હોય, અને એ જરૂર મારી મનગમતી જગ્યાએ લઈ જઈને પહોંચાડશે. ભલેને એ ઊંડો ઊંડો થતો જાય. એની નીરવતા મને ઘણી પ્રેમાળ લાગેલી. ભેંકાર પણ રસભર્યો. જડ ભેખડો કોકની કોમળ કોમળ હથેળીઓનું દર્શન કરાવવા માંડી હતી. મને કોક સાંભરેલું. પૂર્વરા સળવળેલો, અને એ રસ્તાનું નેળિયું પૂરું થતાં થતાં તો પેલો ચંદ્ર ગલગોટો બનીને મારી સન્મુખ, સાવ સમીપ આવીને હસવા માંડ્યો. સામે ચાંદની ભારેપગે બેઠી હતી. આસપાસનું ચોગાન સ્વચ્છ. વચ્ચે કોઈ વૃક્ષ સૂનમૂન નિષ્પર્ટ ઊભું હતું. બાકી ધૂળ ધીરે ધીરે અતલસમાં ફેરવાયા કરતી હતી. હું ત્યાં ઊભો રહ્યો. ભયબય જેવું કંઈ નહીં. ચંદ્ર થોડોક અધ્ધર ચડ્યો એટલે સકલ સજીવન થવા માંડ્યું. એ કોક ગામનું ગોદરું હતું, ત્યાં કોઈનો મેળાપ કે અણસારોય મળેલો નહીં. સામે કેટલાંક છાપરાં સ્પષ્ટ થયાં. ત્યાં મેં મારો ધૂળભરેલો દેહ ખંખેરેલો. તાજગી આવીને મારા પહેરણને વળગી પડી હતી. હળવો મીઠો વાયરો જાણે ભેટી પડ્યો હોય એવું લાગેલું. ક્યાંક તમરું ઉતાવળું થતાં જ સર્વત્ર વ્યાપેલી ભૂતાવળ કટાક તૂટી લહેરાવા માંડી.

ઘણાં વરસો પછી મારા ગામમાં પ્રવેશતો હોઉં એવી લાગણી ઊભરાઈ આવી. ભાગોળ-તોરણની કોઈ નિશાની જડેલી નહીં. ગામમાં જતાં વચમાં પડેલું એક રો ડું અડફેટે ચડતાં હું પડું પડું થઈ ગયેલો. આખી ભાગોળ ખડખડ હસી ઊઠી, ને ઘર ઘર પર ચોટેલી ચાંદની ડહોળાઈ ગઈ હતી. આખું ગામ નષ્ટ, મૃત:પ્રાય થયેલું હતું. કોઈ જીવતું જાગતું બેઠું નહીં હોય, બસ, ચારેબાજુ અજવાળું ઓઢી દેખાવડી અવાચકતા ઊંઘતી હતી. ફરી જો તમારું કલબલી ઊઠે તોયે શાંતિ. ક્યાંકથી રાઈ જેટલોય રવ ઊઘડી ઊઠે તો ભલું, સઘળું સ્વપ્નવતું હતું. સામેનાં છાપરાંઓએ જીર્ણપણે છાંટી દેતાં મને ન કળાય એવી ગૂંગળામણ ઊપડેલી, રુવાંટે રુવાંટે થતી કળતર સાથે ઘર ઘર જોવા માંડ્યો, કોઈની બારી તૂટેલી તો કોઈનું બારણું, વળી કોઈનું ઢળતું બાજું વેરણછેરણ થયેલું દેખા દેતું. પછી તોય ધસી પડી નીચે ભોંય સાથે ચોંટી હતી. ભીંતો ઉપરથી કેટલાય માટીના પોડા-પોપડા ઊખડી પડેલા. થાંભલીઓ રોડા-નળિયાંના ઢગલાઓ ઉપર ઢળી હતી. હાથીની સૂંઢ સમા ઘર પરના દોરિયાઓ ઉધઈ ખાતા હતા. આંગણાના રહ્યાસહ્યા લીંપણ ઉપર ખેપટ ચડી બેઠેલી. ક્યાંક સમ ખાવા એકાદ ઘર આખું બચેલું હોય, બાકી બધાં ધરાશાયી બન્યાં હતાં. રસ્તો પણ કચરાવાળો. આલોપાલો – ધુળ-છાણ-રોડા-ફોડા-છોતરાં જ્યાંત્યાં વેરાયાં હતાં. ખરેખર આખા ગામને યમદેવે ખભે ઉપાડી લીધું હતું. કોના કયા પાપે આ થયું હશે? દુષ્કાળ એ વળી આવો ભયંકર. હશે કોઈક હડકાયા વંટોળિયાનું કામ. સૂમસામ રાત્રિની સાથે ઘસડાતી બરછડતા વજના ઘા જેવી લાગવા માંડી હતી. જો વ્યોમમાં ખીલેલો ચાંદો ના હોત તો રાત બિહામણી લાગી આવત એ ચોક્કસ હતું. શ્વાસમાં અંધારું લેવાતું હતું તો આંખો દ્વારા અજવાળું પીવાતું જતું હતું. અંદર ચાલ્યા પછી ગામના પહેલા ફળિયાના અવશેષ વળાંકે હું ઊભો રહ્યો. ડાબી-જમણી બાજુએ વારાફરતી નિહાળ્યા જ કરેલું તો ઊંડે ઊંડેથી વિચિત્રતા સિવાય કશું મળેલું નહીં, ફક્ત ચંદ્રનો પ્રકાશ વેરાયો હતો. મેં પાછા પગ ઉપાડેલા. ત્રણ ચીલા મળે એવો એક ચોક આવ્યો, ત્યાં માટીનો બનાવેલો ચોતરો હતો. એના વચમાં કોઈ ઝાડ લૂંટારૂપમાં ઊભું હતું. એ જોઈને મને મારા જીવોભા સાંભરેલા. દોડી જઈને પેલા ચોતરા ઉપર વરખડાના થડને અઢેલી થોડુંક બેઠો. થાકબાક ઓગળી જતાં મારા સાથે કોઈએ હાથ અડાડ્યો હોય એવું લાગ્યું. તરત ઊંચે જોયું તો આકાશમાં સ્વચ્છ ચંદ્ર દીપી રહ્યો હતો. કેટલું બધું એનું અજવાળિયું નીતરતું હતું. મને ત્યાં જ ચોતરા ઉપર બેસી રહેવાનું ગમી ઊઠેલું, પરંતુ પાછળ ઘર-પછીતના જાળિયામાંથી કોક તાકી તો નથી રહ્યું! ઊભો થયો, ને એ તરફ પગ ઉપાડ્યા. આથમણા ફળિયાનું એ પહેલું ઘર. એનું મુખ પણ આથમણું હતું. લાવ, હળવે હળવે એ છાપરાની પછીતે પહોંચી જાળિયામાં મોટું નાખી તપાસું. જો કોક અંદર હશે તો સારો એવો વિસામો થશે અને એકાદ રાત્રિ.. મેં બે હાથ જાળિયું પકડ્યું નથી ને આખેઆખો ભીતર ઊતરી પડ્યો. માંહ્ય તૂટેલા ખાટલા હતા. કોઠીઓ વચ્ચે બેઠેલો સૂનકાર ચાંદનીને નિરાંતે ચગળતો હતો. અદ્ધર મોભ ભાંગી ગયેલો, ડામચિયો પાયા વગરનો પડ્યો હતો. એકાદ ગોદડું મરેલા વંદા જેવું દેખાઈ આવેલું. અંદરનું નિષ્ક્રાણ તૂટેલુંફૂટેલું રાચરચીલું દેખ્યું ના જવાથી તરત મેં જાળિયાને છોડી દીધેલું. અને એ છાપરાને વટાવી દેવા તત્પર બન્યો, જો બીજું કોઈ મનગમતું મળે તો… મેં ઉતાવળને બહેકાવી મારેલી. ક્યાંકથી કોઈ અદીઠા ઘરની સૌરભ ધીરે ધીરે આવી રહી હતી. મારે જલદી જલદી એ ઘરને શોધી સ્પર્શી લેવું હતું. સઘળે ચંદ્રનું સ્વસ્થ તેજ પ્રસર્યું હતું. ઘણું રખડ્યા પછી આડાંઅવળાં કેટલાંક નષ્ટ છાપરાંઓના ચડઊતર વાંકાચૂકાં ઓટલાઓને અડતોઅડતો બે છાપરાંઓ વચ્ચેના એક લાંબા ચાંદનીભર્યા પાતળા ખાંચામાં હોંશભેર સીધો ચાલવા માંડ્યો. થોડુંક હેંડડ્યા બાદ સામે ઉગમણા બારણે ઊભેલા ઘરને નજરમાં પકડવા જતો હતો એની સાથે એના આંગણાની લીંપેલ પાળીમાં રોપેલ થાંભલી પકડીને કોક અજાણ બાઈ પોતાનું સુડોલ મુખ ખુલ્લું મૂકીને નિષ્પક રસ્તા બાજુ નીરખી રહી હતી. એ રૂપરૂપનો અંબાર જોતાં હું થંભી ગયો. ઉઘાડાં કમાડ આગળ ચંદ્ર-અજવાળામાં ભાતીગળ કોરાકટ ગવન સાથે દીપશિખાની જેમ ઝગતી એ સુવર્ણકન્યા સાથે લગભગ હું સંબંધાવા લાગ્યો. એ તો હાલ્યાચાલ્યા વગર મૌન ઊભી રહી હતી. હાથે કંકણ, કર્ણો લોળિયાં અને કંઠે સોનાની હાંસડી આખી છાતીને ઉઠાવ આપતી હતી. મોટી રમણીય આંખો દ્વારા સ્નિગ્ધ ચહેરા ઉપર છવાતા આસો માસનું માદક નિસર્ગ બાઝી પડતાં જ મેં ઉમળકાથી બૂમ પાડી હતીઃ

‘સુરતા…’

આખું ગામ સમરસ બની ગયું અને ખૂણેખાંચરે પ્રસરેલી નિર્જનતા ઉપર લીલોતરી છલકાઈ ઊઠી. ઘર ઘર બધાં સજીવ, ક્યાંક મીઠો કોલાહલ છૂટો મૂકી હળવા થવા લાગ્યાં હતાં. પેલો ચાંદો માખણનો પિંડ બની સરકી આવીને મારા હોઠ ઉપર બેસી જતાં એ કન્યાને ભેટી લેવાની લાલસામાં લગભગ ખીલેલા કેસૂડા સમો થઈને વિવશ દોડ્યો તો સુરતા કુમકુમની સોરમ ઉડાડતી ઘરમાં પેસી ગઈ હતી. મારો પૂર્વસંબંધ તાજો થવાથી એ ઘરના વાળેલા સ્વચ્છ આંગણાને ઉપાડી મેં ધીમેશથી લોહીમાં પલાળી-રમાડી લીધું હતું. પાળી ઉપર કૂંડામાં ઊભેલી તુલસી મારી રગરગમાં સુગંધાવા માંડી. લીંપેલી પરસાળ ઉપર છાયેલો કિનખાબ ઊડી આવીને મારી ચામડી ઉપર છવાઈ જાય એ પહેલાં હું વરરાજા બની ગયો હતો. શણગારેલા ટોડલાની સાથે લટકાવેલાં લીલાં આમ્રપર્ણોવાળા મુલાયમ તોરણને અડક્યા બાદ મેં ઉંબરા ઉપર દષ્ટિ નાખી તો કંકુપગલાંની ચંચલ પાંખમાળા ઊડતી ઘરમાં જતી હતી. બારસાખે મને વધાવેલો. મોભ ઊંચેથી પડતાં સોનેરી ચાંદરણાં લીંપણની કળીઓમાં ભેગાં રમતાં રમતાં ગાતાં હતાં. સુરતાના ભાતીગળ ગવનની તંદુરસ્તી ચક્ષુઓમાં ગળચટું હવામાન સર્જતાં ખૂણેખૂણામાંથી સુમધુર સંગીત ધીરે ધીરે ગુંજવા માંડેલું ને મારા લોહીનો લય કોકની સાથે રમવા તલપાપડ થતો હોય એવું લાગ્યું હતું. હું ઘર વચમાં આવી સ્થિર ઊભો રહ્યો. ચોક ચોખ્ખો. એમાં ભરેલી કોરી માટલી કાંઠે બેઠેલો લોટો, ચૂલા પર તવી, બેળે ઘીની વાડી, વાડી ઉપર તાંબાની પાટુડી, જોડે કથરોટ, ઉખેણું, સાણસી, ચીપિયો, ભૂંગળી, સૌ સુધબુધ પડ્યાં હતાં. પાણિયારા ઉપર ઉભેલી ઊતરડ લક્ષ્મીદેવીના સ્વરૂપમાં દેખાઈ આવી. નજીક ગોખ હતો. એમાં બહુચરમાની છબી સમક્ષ ઘીનો દીવો શાંત બળતો હતો. એનું તેજ પાસેના તામ્રકુંભ પર છલકાતું જોતાં મારા કોષેકોષનો કસબ ઝગમગવા માંડેલો. એની નિર્મળ જ્યોતિમાં કોકની આકૃતિ ગોઠવાઈ. મેં બીજી વાર બૂમ મારી. ‘સુરતા.’ એની તરંગાવલિમાં ઘરનું રુવાંટેરુવાંટું નર્તવા લાગેલું પણ સુરતા બોલેલી નહીં. ફક્ત એના ઝાંઝરના ઠમકા સિવાય કશુંય સંભળાયેલું નહીં. ફક્ત સંતાઈ ગઈ હતી. કમાડો પૂંઠળ નિહાળી લીધું. ઘરખૂણા બરાબર તપાસી જોયા તોયે એ જડી ન હતી. મને ફરી પાછો એકલતાએ ઘેરી લીધો, છતાં એટલું ચોક્કસ થતું કે એના એક દર્શનમાત્રના આછા લસરકાથી સર્વ સંતાપો વિરામની ક્ષણોમાં પહોંચી જતા દેહના અણુ અણુ વચ્ચે કશીક ન કળાય એવી રમણા અને શમણાની લીલા રચાતી જતી હતી. ઘર પણ પોતીકું લાગતું હતું. ઊંચેથી નાનાં મોટાં અનેક ચાંદરણાં લીંપણ ઉપર પડતાં હોવાથી જાણે ઘરની સુંવાળી અંગડાઈ પર ચંદ્રમાં છૂંદણાં ટાંકતો ન હોય! મોભ પરથી એક સાંકળ કોકનો કેશરાશિ થઈને લબડતી હતી. મારું ચિત્ત ઓરડાની ઉંબર જેહ ઓળંગતાં ફરીથી મેં પાછળ નજર નાખીને શોધી લીધું તો સામે ખીંટીએ વરેડી, સૂપડું વળગ્યાં હતાં, બાજુમાં આડિયું, તો નીચે ખાંડણિયો, સાંબેલાની નીચે ઑસ ઊભો થાક ઉતારતો હતો. દહીં વલોવવાની ગોળી..? જરૂર અંદર ઊંધી પાડી હશે. છસાત વસ્ત્રોથી છાયેલ વળગણીના વાંસની સામે જ ભીંતે અભરાઈ ઉપર ઊટકેલી તાજી પાંચ પિત્તળની થાળીઓ મુખરિત થતી થતી એકાદ થાળી તો મારા આગળ પથરાઈ જવા ઉત્કંઠ બની ગઈ હોય એવું લાગ્યું. વળી મારો હાથ ઓરડાની કુંભીએ ચોટેલા ચાડાને અડકતાં જ ઉપર બેઠેલું કોડિયું એક ચાંદરણાના તેજમાં ચમકી ઊર્યું. સાથે સાથે પેલા ચૂલા આગળથી રોટલા ટીપવાના રણકાર ઊછળી આવ્યા. છાબડીમાં ઊતરેલો તાજોતમ રોટલો દૃષ્ટિગોચર થતાં કોકનું હેત મારા અવયવોમાં લહેર્યું જાણે સુરતા સમીપ બેસીને મને ખાવા આપતી હતી. ધીરા મીઠા સંવાદોની ભીનાશમાં તરબતર થતો હું ઓરડામાં ગયો. અંદર ઝાંખું ઝાંખું અજવાળું વલવલતું હતું. આસો મહિનાના દહાડા રોપવાનો મહિમા સર્જાયેલો. સઘળી દેહભંગિમાઓ ધન્ય ધન્ય બની ગઈ હતી. પ્રાણથીયે ઊડે કોકનો અભિસાર ઊઘડેલો. ચોક્કસ સુરતાની સારંગીનો એ પ્રતાપ હોય. ઓરડો આછી આછી હળવાશથી ઉમળકાભેર. પણ હેતાળ-મળતાવડી સુરતા ક્યાં? હું સ્થિર. અવાચક કેટલીય ક્ષણો સ્થિર ઊભો રહીને આંખોને આસપાસ ફેરવ્યા જ કરેલી, છતાં એનું ચિહ્ન સોંપડેલું નહીં. ઓરડાના દરેક ભાગને સાવચેતીથી અડધા ફંફોસી જોયા, ખરા પ્રેમથી એને શોધતો રહ્યો. છેલ્લે મજૂસને પણ ઉઘાડી માંહ્ય તાકેલું. એમાં માંડણીમાંથી ચાંદીના સિક્કા જેવાં ચાંદરણાં ભાળી મજૂસને એકદમ વાખી દીધું. ખખડતા રૂપિયાઓનો ધ્વનિ સંભળાઈ આવતાં ફરીથી મજૂસ ખોલી નાખેલું તો અંદરથી બર્બરતાએ જોસથી ઝાપટ મારી હતી. હું ઊછળીને એક ભાંગેલા ખાટલા સાથે અથડાયો. થોડું વાગવાથી તમ્મર ચડેલા. પાસે દાભડાની ચટ્ટાઈ હતી. એના ઉપર ભીની ભેખડની જેમ બેસી પડ્યો. આમ જાણે કેટલીય રાત્રિઓ બેઠો હોઉં એવું લાગ્યું. પછી આરામ લેવા વિચાર કરતાં ફરી ફરી સુરતાને શોધી જોઈ વ્યર્થતા સિવાય કશું સાંપડેલું નહીં. થાકીને આડો થતાં બાજુમાં કોકના શ્વાસઉચ્છવાસ અનુભવતાં મને અચરજ વ્યાપેલું. ભલે સુરતા દેખાતી નથી, એના સ્પર્શ મને મળવાપાત્ર નથી છતાં મારું મગજ મુગ્ધ મુગ્ધ.. વળી હૈયું સુંવાળપથી લીંપાઈ ગયું હતું. હું પરમસુખની પળો આનંદવા માંડ્યો હતો. ઊંચેથી ટપકતાં ચંદ્રનાં ચાંદરણાં કોઈ મંદિરમાંની અનેક ઝાલરોના રૂપમાં બજ્યા કરતાં હતાં. ઘડીભર સ્વર્ગ તટે ઊંઘતો હોઉં એવું લાગેલું. આમ હું કેટલોક સમય પડી રહ્યો, પછી પડખું બદલેલું. મારો જમણો હાથ ઓરડાના ભોંયતળિયાની સાથે મસળાતાં કોકની છાતી ઊપસી આવી. શું સરતા મારી જોડાજોડ? તરત બેઠો થઈ ગયેલો. કોઈ ત્યાં હતું જ નહીં. બેઠા બેઠા એ જમીનને નીરખ્યા કરી. ઊંઘ આવતી ન હતી, કે મારાથી ઊંઘતું પણ ન હતું. હું કેટલાય દિવસોથી આમ અપલક બેસી રહ્યો હોઉં એવું લાગેલું. કોઈક વાર ભરીભાદરી કોક સ્ત્રી ઊપસી આવતી. હરખમાં સ્પર્શવા જતો તો ચાંદી-સોનાનાં અલંકારોથી મઢાયેલું એનું હાડપિંજર હાથમાં ઝિલાઈ જતું. નાસિકાએ નથણી હોય. કાને લોળિયાં, કંઠે હાંસડી જાણે ચોથ ચંદ્રનો વળાંક, હાથે કંકણ, કેડે કટીમેખલા અને પગમાં ઝાંઝરનો ભાર. આમ ઘડીક શણગાર ભરેલી કોક જાતવાન બાઈ દેખાય પણ જો એની જોડે આડા થવા જઈએ તો ખડબચડું હાડખોખું. એ ચટ્ટાઈની ચારેકોર તો અંધારું ચોંટ્યું હતું. મારા શ્વાસ પણ મને સંભળાતા બંધ થઈ ગયા. હું ઊભો થઈને ઓરડામાંથી નીકળી જવા ઝાવાં માર્યા. ઘર ખાલી ખાલી ખખડી ઊઠેલું. અવાવરતાએ પીછો પકડેલો ખરો. આમતેમ વેરાયેલી તૂટેલી-ફૂટેલી ઘરવખરીએ ઉડાડેલી બેસુમાર ખેપટમાંથી નીકળતાં નીકળતાં ઘણો સમય વીતી ગયો. મરેલા કાચબા જેવા ઉંબરને જેમ તેમ ઓળંગીને હું આંગણે આવી ઊભો. બહાર રેત ચુપચાપ પડી હતી. રાત પણ એ જ સમયને પકડી વાગોળતી હતી. આકાશમાં ચંદ્ર, જ્યાં હતો ત્યાં જ સ્થિર ઊભો ઊભો પોતાનું અજવાળું ધરતી તરફ પાથરી રહ્યો હતો, આખરે મેં મારા દેહ તરફ તાક્યું. તો ચામડી કરચલિયોવાળી લઘરવઘર બની ગઈ હતી, એ મારાથી સમજાયું ન હતું. બહારથી સૂકાં પર્ણો ઊડી આવીને વાવમાં પડતાં હતાં. ધૂળ પણ ધસી આવતી હતી. વાયરો ફૂંકાતો હતો. હું જોમ ભેગું કરી કરીને એને મેળવવા ઘણો પ્રયત્ન કરી રહ્યો. આ વનકન્યાને પકડી શકાશે નહીં.

હું એકધારો દોડતો પગથિયાં ચડ્યા કરતો હતો. હાથ-પગના સ્નાયુઓ થાકી ગયા. હાંફ માતો ન હતો. ઘણાં વરસોથી જાણે એની પાછળ પડેલો હું બધાં પગથિયાં ચડી જઈ આખરે વાવ-કાંઠાનું છેલ્લું પગથિયું પકડતાં લોથપોથ પ્રવેશદ્વારે પછડાઈ પડ્યો. ત્યાં જ ઘોડો હણહણવા માંડ્યો.

શ્યામલી

મા, છેક સુધી વળાવવા આવી હતી. બોડાકનો ટેકરો વટાવી હું આગળ વધેલો, છતાં એ ટેકરા ઉપર ઊભા રહીને મને જોયા જ કરેલો. માને છોડતાં દુ:ખ થતું હતું. કારણમાં બાપા મર્યા પછી મારા ઊછેર માટે માએ પોતાની કાયા ઘસી નાખીને જિંદગીની ઘણી પછડાટો ખાધી હતી. એનું શરીર સારું રહેતું ન હતું, છતાં એ ઘરખેતર વાડ-કાંટો કર્યા જ કરતી. શ્વાસ વાળવાય બેસતી નહીં, એટલે એને જરાક વિસામો થાય એ હેતુએ મેં મારાં લગ્ન પહેલાં પતાવી દેવડાવેલાં. મને એ વાતનો સંતોષ હતો કે ચંપા સારા ઘરની, બહુ દેખાવડી, પાછી મહેનતુ, મારી મા-ની સંભાળ રાખે એવી હતી. છેલ્લે આગળ વધતાં મા તરફ જોયેલું તો એણે ઊંચો હાથ કરીને દૂરથી ભાવભીની આશિષ પાઠવી હતી.

હું એક નેળિયામાં ચડી ગયેલો. નેળિયું ઢાળ પડતું છીછરું ઊડે ઊંડે ઊતરતું જતું હતું. શરૂમાં થોરની વાડ આવી. વાડમાં કેર-કંથાર-કાંછકીના લીલાં જાળાં. ક્યાંક બોરડી નજરે પડી. પાછો વચ્ચે દાભડો આવી ચડતો. અંઘાડીના લસરકા વાગી પણ બેસતા. વાડમાં ઝીંપટી તો ઢગલાબંધ ઊગી હતી. પંખીનો કલરવ ઓછો. હોલો ક્યાંક પરભુ તું… પરભુ તું…ની ધૂન લગાવી રહ્યો હતો.

એ ઊતરતા વૈશાખના દહાડાની સવાર હતી. હવામાન ઠંડું સર્જાયેલું. એમાં માનો ચહેરો દેખાઈ આવતો, ને ચંપા પણ સાંભરી આવતી ખરી. એ બીજા આણે આવી હતી. એનાં કલ્લાની સફેદી સૂર્યકિરણોની સાથે ધૂળમાં ચીતરાઈ જતી, ત્યારે ઘડીક ઊભો રહી પાછળ નિહાળી લેતો તો આછીપાતળી છવાયેલી શાંત રેત ઉપર પડેલાં મારાં પગલાં ઉપર કોક પોતાનાં પગલાં મૂકીને ચાલ્યું આવતું હોય એવું લાગતું હતું. વાયરો પણ હળવો વાડમાંથી ધીરે ધીરે ફૂંકાઈ રહેતો હોવાથી ગુંજનભર્યો ભાસી ઊઠતો. ચંપા સાથે હોત તો નેળિયું કેટલું બધું રળિયામણું!! મારે ઘણું આગળ જવાનું હતું, એટલે પગ ઉતાવળા ઉતાવળા કરવા પડતા હતા.

છાબડાવાડા જોયું ન હતું. ગામના એક મોભીને પૂછેલું તો એમણે ભોંય ઉપર આછો પાતળો નકશો બનાવીને બતાવેલું કે ઓતરાદા જવું પછી નેળિયું આવશે પછી લુંખો ધોંધાર જો હીંડવાવાળો હોય તોય બપોર ઊતરતા ઊતરતા ત્યાં ના પહોંચી શકે. ખટક કરવી પડે, નહીં તો રાત પડી જાય તો યે છાબડાવાડા ન પહોંચી શકાય. પેલા મોભીનું કહેલું સ્મરણે ચડતાં હું લગભગ પૂરવંત બનતો અને આડુંઅવળું જોયા વગર હેંડ હેંડ કર્યા કરતો હતો. કોઈવાર રેતનો જુલમ વધી જતો. વેગ વધારવા બે પગોના ઉપર જોહુકમી વાપરી બેસતો છતાં રેત મચક આપતી નહીં. મોજડીઓને પગમાંથી કાઢી નાંખીને હાથમાં પકડેલી, પછી ટૂંકા પણ ઝડપી પગલાં ભરવા માંડ્યો. નેળિયું ક્યારે પૂરું થઈ ગયું એ ખ્યાલમાં રહ્યું નહીં. આવેલા ચાડમાં ખરહડિયા ઊગ્યા હતા. વચ્ચે એક ચીલો. જે વાંકો ચૂંકો ખરહડિયાઓમાંથી આગળ આગળ વધ્યા કરતો હતો. વચ્ચે આવી ચડતી નાની મોટી ટેકરીઓ લાંબડાના પીળા ઘાસ સાથે ચળક ચળક થઈ ઊઠતી, ત્યારે ચંપાનું ચંદેરીમઢ્યું મસ્તક તાજપ રેડી અદૃશ્ય થઈ જતું, બપોર આકરા. ક્યાંક ઝાડ, આવળબાવળ અણિયાર કે ખીજડું-બીજડું મળી જાય તો શાંતિ, થોડીક ટાઢકની જરૂર ઊભી થઈ હતી; પણ મારું બેટું ક્યાંક ચરતું ઘેટું ય દે ચડેલું નહીં. સમસ્ત વગડો વેરાન પડ્યો હતો. વાયરાનુંય ઊનું ઘેરું આવીને લાહ્ય અડાડીને ખડ ખડ ખખડતું સૂકા ખરહડિયાઓમાંથી અલોપ થઈ સંતાઈ જતું. એ પાલતું પ્રાણીઓને ચરવા માટેનો ખરાબો હતો. એને પડતર પણ કહેવાય પછી ફૂલબાઈની દેરીને શોધી જોઈ. સામે ટીંબા ઉપર એક ટૂંઠા બની ગયેલા ઝાડની પૂંઠળ અડધીપડધો સફેદ રંગ ઉડાડતી દેખાઈ આવી હતી. એને પહોંચી વળવા ઉતાવળ કરેલી. એ ખરાબાની ઉબડખાબડ ભૂરચનાને કાપતાં કાપતાં ફૂલબાઈની દેરી પહોંચીને જોયું તો સામે ખાડામાં અનેક ઝાડવાં વચ્ચે પંખીના માળામાં પડેલા ઈંડા જેવું તડકામાં તપતું છાબડાવાડા દેખાયેલું. ત્યાં થોડુંક બેઠેલો. બારણા વગરની દેરીમાં નાનકડો ગોખ. એમાં ખાલીખટ પરણાયું પડેલું. એની જોડે નારાસડીનું ગૂંચળું અને ચુંદડીનો કટકો લબડતો હતો. બહાર કેટલાંક માટીનાં ઠીકરાં તથા નાળિયેરનાં છોતરાં આમતેમ વેરાયેલાં હતાં. મેં ત્યાં ભાતુ છોડ્યું. ડુંગળી અને રોટલો ખાધો, પછી છાંયડીમાં આડો થયો તો ઊંઘ. થાકને લીધે ત્યાં સારી એવી ઊંઘ આવી હતી. જાગ્યો ત્યારે દેરીનો છાંયો છેક સુધી પહોંચેલો. ઘડિયાળમાં જોયું તો પાંચ વાગી ચૂક્યા હતા. ચોતરફ ઉજ્જડતા વાયરાની સાથે ઊંચકાતી પછડાતી હતી. સૂર્ય પશ્ચિમ તરફ ઢળી ચૂક્યો હતો. ત્યાંથી ચાલતાં પહેલાં માતાનાં દર્શન કરવા જાઉં ત્યાં સામે ગોખમાં સળગતો દીવો, અને જોડે કુલેરની કૅપલી ભાળીને કૌતુક વ્યાપ્યું હતું. નક્કી કોઈ ફૂલબાઈના પારે આવ્યું હોય, એવું માની લઈને પગરખાં પહેરી લેવા તરફ ધ્યાન દોર્યું પરંતુ મોજડીઓ જડી ન હતી. કોક ઉપાડી ગયું હશે! પછી અડવાણા પગે કેટલીક ભેખડો વચ્ચેનો રેતાળ ઢાળ ઊતરીને છાબડાવાડા તરફ ચાલવાનું મારી મૂક્યું હતું. કોઈ આવતુંજતું દેખાયેલું નહીં. પીંખાઈ ગયેલાં ઝાડ-ઝાડવાં દૃષ્ટ પડે. આકડાઓ વિશેષ અને ક્યાંક ક્યાંક જૂથબંધ દારૂડિયાં વહેતા વાયરાની સાથે ખખડી ઊઠતાં હતાં. ધૂળ પણ ઊડતી હતી. કેટલીક ખરસોડીઓ વટાવીને આગળ વધ્યો તો સામે કેટલાક આદમી કુહાડી-કાતોર-કોસ સાથે આવતા દેખાયા હતા. એ બધાની આંખો મારા ઉપર ભાલાની જેમ મંડાઈ, છતાં ડરપોક બન્યા વગર જરાક આગળ ગયો. કેટલાંક છૂટાંછવાયાં છાપરાં આવ્યાં હતાં. છાપરાં આગળ ઢોર તથા એકાદ નાનું છોકરું નજરે પડી જતું ખરું. છાબડાવાડા ખાડામાં ધતૂરાની જેમ ઊગેલું ગામ. સામેથી એક છોકરી પોતાની ઓઢણીને વીંઝોળતી વીંઝોળતી આવતી હતી. મને થયેલું કે લાવ, એને પૂછી જોઉં તો… એના તરફ સહજ ખેંચાયેલો. એ જોસપૂર્વક મારી બાજુ.. અથડાઈ જાત પણ હું જરાક છેટો ખસી ગયો હતો.

‘જોતા નથ ચિયા મલકના સો?’

‘માતપરનો…’

‘પેલું ઉઘાડું થોડું ઢાંચી દો…’

‘મારે ગોકામુખીને મળવું છે.’

‘ઈ પસ’

ખિસ્સામાંથી કોરીકટ હાથરૂમાલ કાઢીને મેં માથે મૂકી, મારા કાળા કેશઢગલાને ઢાંકી દીધો હતો. એ મારા પ્રત્યે જોઈ રહી હતી. તડકામાં એનું ઘઉંવર્ણ મુખ દીપી ઊઠેલું. એની આંખો તો તીલકૂલ શી અને મોંઢાની માપસર બત્રીસી-દાંતની સફેદી મને સ્પર્શી ગયેલી. એના તાજા ગાલ ઉપર ચળકતા ઘીની સુંવાળપ દ્વારા હું માતપર બાજુ. જાણે ચંપાને નિહાળતો હોઉં એવું બે ઘડી લાગી આવ્યું હતું.

– ‘બોલો… શીદ જઉં સે?’

‘ગોકામુખીના ઘેર…’

‘ઇમ આણીપા જ.’

આટલું કહી એ ઝપાટાભેર બાજુના ઢાળે, ખાડમાં છવાયેલાં છાપરાં તરફ ચાલી ગયેલી. હું ત્યાંથી આગળ ઉપલા વાસમાં જવાનું ચઢાણ ચડી રહ્યા બાદ સમતલ જગ્યા આવેલી, ત્યાં સામે છ-સાત સરખી જાતનાં છાપરાં ઊભાં હતાં. વચ્ચે ઝીંઝી નીચે કોરમોર ઢોર બાંધેલાં. છાણના ઢગલા ઉપર બેઠેલા એક કૂતરાએ, મને જોતાં જ તરાપ મારેલી. સારું કર્યું કે પેલી છોકરી મારી પાછળ આવતી હતી. એણે આગળ થઈને જાફરિયા કૂતરાને વાળી દીધેલો, નહીં તો એ મને બાઝી પડ્યો હોત. હું પાછળ અને એ કૂતરા સાથે આગળ… થોડુંક ચાલ્યા પછી પોતાની ભરાવદાર પૂંઠ ફેરવીને મારા તરફ મીટ માંડતી બોલી ઊઠી હતી. –

‘કામ સ ગોકાનું?’ મારે મળવું છે. હું અહીં છાબડાવાડામાં.’ ‘તો કો ન માસ્તર સો?’ હોવે..’

પછી તો ઉતાવળી થઈને એણે પોતાના છાપરાનાં આડાં કરેલાં કમાડ ખોલી નાંખ્યાં હતાં. આંગણે ખાટલો ઢાળી દઈને ઘરમાં ગઈ હતી. હું ખાટલામાં બેઠો. મોંએ વળેલા પરસેવાને લૂછવા માથા પરનો રૂમાલ લેવા જતાં એ રસ્તામાં ક્યાંક ઊડી ગયો હશે એનું ભાન થયેલું. પેલો જાફરિયો જોડે ઊભો ઊભો પૂંછડી પટપટાવતો હતો. સામે બાંધેલી ભેંસો મારા તરફ મોઢાં ફેરવી ઊંચા કાન કરી તાકી રહેલી. છાપરાં આમ ખુલ્લાં પણ અવરજવર ઓછી. નમતા તડકાથી છાપરા ઉપરનાં નળિયા કોઈ ટોળાબંધ પંખીઓ બેઠાં હોય એવાં લાગતાં હતાં. આઘે કેટલાંક છાપરાંની પીછોતનું લીંપણ ચળકી રહેલું. એ લોટો ભરીને પાણી લાવેલી. મેં ધરાઈને પાણી પીધું હતું.

ઈ આવો માસ્તર.’ હાં.’

ઘરમાંથી બહાર નીકળતા પુરુષે આવકારો આપ્યો. એ ગોકાજી હતા. તે મારી જોડે ખાટલાની પાંગઠે બેઠા. બીજી બે-એક વ્યક્તિઓ બહારથી આવીને જોડે ઊભી રહેલી, અંધારું થતાં તો બહારથી આવીને આખો વાસ છોકરાંબૈરાંથી જાગતો બની ગયેલો, છતાં કોઈના છાપરામાં દીવો થયો હોય એવું લાગ્યું ન હતું.

માસ્તર તમે ના?’ ‘માતપરનો.’

‘ભલ્લ, જો માસ્તર નેંતાળમાં છિયા-બિયાં નંઈ આવ, તું તાર એકલો ઈમાં રે જે મારા જેવો કોક જો આવ તો હિસાબ હાચો કરી આપજે હોં, ઈમાં પત્યું.’

કેમ કાકા ગામનાં છોકરાં માટે તો

‘ભલાદમી ભણાવવાની ના નથ. છિયાંને અમી બઉ કીજીએ છીએ. માળા ભોટ નૈહાળમાં પેસતાં જ નથ. ઉપરથી કેશે કઈ પડ તો વગાડી બેહ’.

‘કાલથી બધાંને.’

મારી તો હા સ. છોડી, માસ્તરને નેહાળ બતાવી આય. ઈ જોંય તંઈ રાત પડ્યો રહે..’

હું ઊભો થયો. ઝીંઝી નીચે બાંધેલી ભેંસો અંધારાના ઢગલા જેવી લાગતી આવી હતી. સામેના છાપરા આગળ દેવતા પ્રગટેલો. ત્યાં નાનાં-મોટાં બૈરાછોકરાં પોતપોતાનાં વાસણ લઈ એકઠાં થયાં હતાં. કશુંક રંધાતું હોય એવું માની લઈને હું ફળિયા બહાર નીકળી જવા ઉતાવળો થતાં પેલી છોકરી આગળ થઈને ચાલવા માંડી હતી. એ ઘાઘરા કબજાના દેખાવમાં ઠીક લાગતી હતી. મારગ ખાડા-ટેકરાવાળો, પાછું અંધારું એટલે મને હીંડતાં તકલીફ થતી તો એ ઊભી રહેતી ખરી, કેટલાંય છાપરાંના વળાંક વટાવ્યા બાદ એક ઢાળકાંઠે બંને આવીને ઊભાં રહ્યાં હતાં.

‘લ્યો..’

શું…’ ‘ચાવી. પેલી નૈહાળ રઈ. હાચવીને જ…’

એણે હાથમાં ચાવી મૂકી. એનો ભાર વજનદાર લાગ્યો હતો. ચાવી આપ્યા પછી એ તરત પાછી વળી ગયેલી, ત્યારે મને એકલાપણું ખટકેલું ને અંધારું તો બાજુ આલાપાલામાંથી બેઠું થઈને મારી આગળ આગળ દોડવા માંડ્યું હતું. નિશાળ જવા માટેની સાંકડી વાટ એની બે બાજુએ અવાવર સૂકી વનસ્પતિ, વળી વચ્ચે કાંટાળા ઝાંખરાં આવતાં હોવાથી કાળજી લેવી પડતી હતી. ઉઘાડા પગે કદીય આટલું ચાલ્યો ન હતો. નિશાળ પાસે આવ્યો, ત્યારે ખૂણામાં કોક ભૂંડની જેમ સિસકારા બોલાવતું હોય એવું લાગ્યું. હું ત્યાં જઈ પહોંચેલો. અંધારામાં કોક ચિવું પડેલું જણાયું. દારૂની તીવ્ર વાસ આવતી હતી. પાછો વળી જઈને નિશાળનો એક ઓરડો ખોલી નાંખ્યો. એનાં કમાડ બંધ કરી, હળવેથી બારીઓ ઉઘાડી દીધી હતી. બારીઓને લોખંડના સળિયા ન હતા. એ વર્ગખંડમાં થોડુંક ઘૂમેલો, ધૂળવાળો હોય એવું અંધારામાં ય કળી શકાતું હતું. પછી ખીંટીએ ભરાવેલા મારા થેલામાંથી ચાર કાઢી, ઝાપટીને ઊંઘવા જેટલી જગ્યા ચોખ્ખી કરી શેતરંજી પાથરી. એના ઉપર આડો થયો. મને ભૂખ તો લાગી હતી. જો બપોરના ભાતામાંથી કટકો રોટલો રહેવા દીધો હોત તો.. બે-ત્રણ પડખાં બદલેલાં. ઘડિયાળમાં જોવા પ્રયત્ન કરેલો છતાં કેટલા વાગ્યા હશે એની સમજ પડેલી નહીં. રાત વધી રહી હતી. વાયરોય બારીમાંથી ફૂંકાઈ આવતો હતો. બહાર થતા અવાજો રહી રહીને અથડાઈ ઊઠતા હતા. મને ઊંઘ આવે એમ ન હતી. એવામાં કોઈએ બારણું ખખડાવ્યું.

માસ્તર…’

એ અવાજ પરિચિત લાગતાં મેં બારણું ખોલ્યું. તો ગોકાકાકા અંદર દાખલ થયા એ પહેલાં એમનાં હાથમાં રહેલી ફાનસનું અજવાળું વર્ગખંડમાં પહેલું પથરાઈ ગયું હતું. ખૂણામાં ધારિયું ઊભું કર્યા પછી ફાનસ નીચે મૂકીને મારી પાસે બેઠેલા. પાછળથી એમની દીકરી આવી પહોંચી હતી.

લ્યો અમી લાયાં છીએ.’

‘શું?’ ‘તમે તો અમારા પરોણા કેવાઓ. આ મુઠ્ઠી ટોઠા ને દૂધ…’ પણ મને ભૂખ લાગી નથી.’ ઈવું ના બોલાય, માસ્તર, ખાધા વિના રાત નાં જાય. ખાઈ લ્યો.’

પછી મેં બોલ્યાચાલ્યા વગર આગળ મૂકેલા તાંસળામાંથી ટોઠા ખાવાના શરૂ કરેલા, એની સાથે કાચ તૂટેલી ફાનસ રહીરહીને ભભકવા માંડેલી. એના હાલતા અજવાળામાં ગોકાકાકાનું મેલું બાંડિયું ચીતરાઈ ઊઠતું હતું. પેલી છોકરીનો પહેરવેશ પણ. એ મારા તરફ આંખોની પાંપણોને થંભાવી દઈને એકીટસે નિહાળી રહી હતી. હું ટોઠાની મીઠાશમાં ડૂબેલો તો ગોકાકાકા મારી શેતરંજીના એક છેડાને પકડીને તપાસતા હતા. મેં દૂધ લીધું ન હતું.

દૂધ તમારા માટે સ પીજાં બધું.’

‘ના.’

ઈના પૈસા નંઈ બેહ.’ બસ ઘણું થયું.’

ગોકાકાકા કરતાં એમની દીકરીએ ઘણું પ્રેમથી દબાણ કરેલું છતાં ખાધા પછી દૂધ પીધેલું નહીં. દૂધનો લોટો એમનો એમ ભરેલો પડી રહ્યો. એને માઠું લાગ્યું હોય એવું મને દેખાયેલું. આખરે એ ખાલી તાંસળું પકડી લઈને ચાલતી થઈ હતી. ઘડીક પછી ગોકાકાકા પણ ઊઠ્યા હતા. નીચે પડેલો દૂધનો લોટો લેવા જતાં ફાનસ ભભકેલું. પાછું એ ભપ દઈને ઓલવાઈ જતાં અંધારું બહારથી દોડી આવીને આખા ઓરડામાં ખીચોખીચ ભરાઈ બેઠું હતું.

જુવાન માસ્તર, મેં વાત કઉં. અડધો પગાર મુંને આલજ્યો પછે તમતમારે છિયાં વનાની નૈહાળમાં મજેથી પડ્યા રેજો નં. ડેપોટી આવ તો મુંને બોલાવજો. સાંપડો મેજમાં સ ક નંઈ, છિયાંની લંગાર ભેળી કરી દેશું હોં.’

હું હા કે ના કશું બોલી શકેલો નહીં. એમના ગયા બાદ બારણાંને બરાબર બંધ કરી દીધાં. પેટમાં નાખેલો જુવારના ટોઠાનો ભાર ખટકવા માંડેલો. જરાક કોકનું ખાધું કે પીધું એટલે ઓશિયાળા બની ગયા સમજો. મને આખી રાત ઊંઘ આવેલી નહીં. પરસેવો વળેલો. પડખાં ઉપર પડખાં ફેરવ્યા કરી, બે આંખોને છેક સુધી દબાવી પડ્યો રહ્યો હતો. ક્યાંક કૂકડો બોલી ઊઠતાં બેઠો થઈ ગયેલો. ઊઠીને બારી બહાર જોયું તો ઊગતો સૂર્ય દેખાયેલો નહીં, કેટલાંક છાપરાં વચ્ચે વચ્ચેથી એનો લીંપણિયો તડકો બહાર નીકળી આવી આગળ આગળ ફેલાતો જતો હતો. આઠેક વાગતાં વાગતાં હું આખા છાબડાવાડાના છાપરે છાપરે ફરી વળવા લાગ્યો હતો. વચ્ચેથી ગોકાકાકાની પેલી છોડી સાથે થઈ. એ એક ઢાળ ચડે ને બીજો ઊતરે છાપરાં ય છ-સાતના ટોળામાં હોય. દરેક છાપરા આગળ ખુલ્લામાં ભેંસો બાંધેલી. ભેંસો આગળ ઓગાઠના ઢગલા, પાછળ ઉકરડા, ઉકરડાઓ આગળ નાગપુંગાં મેલાં રખડતાં છોકરાં દેખાઈ ઊઠતાં. કોઈના હાથમાં તીરકામઠું હોય, તો કોઈના હાથમાં ગોફણ. વળી મેલા ફાટેલા પહેરણવાળા દસબાર વરસના છોકરા તો કુહાડી, ફરસી પથરા સાથે ઘસતા જોયા હતા. કોઈ વાસમાં જઈને ઊભા રહીએ એટલે ભણવાવાળાં છોકરાં તો મને ભાળીને રફુચક્કર થઈ નાસી જતાં. મોટા માણસો મળતાં ખરાં. પુરુષોનાં હાથમાં ધારિયું હોય અને સ્ત્રીઓના હાથમાં છેટલું. કોઈ કોઈ સ્ત્રીપુરુષ જોડાબંધ ચાલતાં બહાર વગડે જતાં દૃષ્ટ પડ્યાં હતાં.

‘તારું નામ શું?’

‘શામલી.’

‘લે તારા છાબડાવાડામાં કોઈ ભણવાવાળું નથી. હું તો થાકી ગયો.’

‘મુંને ભણાવઠ્યાં…’

‘હેંડ..?

શ્યામલી તો મારા ઉપર એકદમ ઘૂંકીને હસતી હસતી એના વાસ તરફનો ઢાળ ચડવા માંડી હતી, અને હું નિશાળ બાજુ વળી ગયેલો. તાળું ખોલીને વર્ગખંડમાં પેઠો. વિદ્યાર્થીઓ વગર શાળામાં રહેવું મને ઉચિત લાગ્યું ન હતું. પાછું ગામમાં કોઈને ભણતર તરફ મોહ ન હતો. મેં મેંજનું ખાતું ખોલેલું તો અંદર રજિસ્ટર હતું. એને બહાર કાઢી, ખોલી અંદર એંસી સંખ્યા ગણેલી. છેલ્લી તારીખ સુધી એ છોકરાંની હાજરી પુરાયેલી હતી. હું નિરાશ થયો. પછી બે-ચાર આંટા માર્યા હતા. ભૂખ તો લાગેલી. લાવને, પાંચેક રૂપિયા લઈને પેલા મેમણ પાસેથી દાળ-તાંદળા લઈ આવું.’ ખીંટીએથી થેલો ઉતારી, એમાં પાકીટ લેવા હાથ નાંખ્યો તો એ જડેલું નહીં. કપડાં બહાર કાઢીને ખંખેરી જોયાં, બગલથેલામાં પાકીટ ન હતું. જરૂર કોક પેસી ગયું હશે, પણ વર્ગની બારીઓ તો બંધ કરી હતી. મેં ફરી વાર બારીઓને તપાસેલી. એક બારી સ્ટોપર વિનાની માલૂમ પડી હતી. જેને મેં રાત્રે પણ ખોલેલી નહીં. નક્કી મારું પાકીટ ચોરાઈ ગયું હતું. બપોરે એકલો ભૂખ્યો-તરસ્યો ઊંધ્યો. મોડે જાગ્યો ત્યારે વાવાઝોડું ચડી આવ્યું હતું. એમાં શાળાની આગળ બે આદમી લથડિયા ખાતા જોયા હતા. ઓરડાનું બારણું વાખીને અંદર બેસી રહ્યો. ઊંચે ફૂટેલા નળિયામાંથી હવા ફૂંકાઈ આવતી હતી.

સાંજ પડી એટલે બગલથેલા સાથે બહાર નીકળેલો. છાપરા પર રહ્યુંસહ્યું અજવાળું ઊડી રહ્યું હતું. ચાલતો ગોકાકાકાના છાપરે આવ્યો. ઘરમાં મંછીમા હતાં. મને એમણે આવકારો આપી ખાટલો ઢાળીને બેસાડવો. અંધારું વળવા લાગેલું. ઝીંઝીની પેલી બાજુ કોક ભેંસ દોહી રહ્યું હતું.

‘ગોકાકાકા નથી?’ ‘ના, માસ્તર બડોઉં ગ્યા સે. કાંય કામ અતું?’

‘ના.’

મંછીમા મારી પાસે ભોંય ઉપર બેઠાં. સામે એમની ભેંસ બાંધી હતી. એના તરફ એમની આંખ મંડાયા કરતી હતી. ભેંસને નવમો ઊતરી ચૂક્યો હતો. એ વિયાવામાં બે-ચાર દહાડા કાઢે એવું મને લાગ્યું. આમેય છાબડાવાડાના લોકોને ભેંસો તરફ વધારે મમતા. ઘરમાં દીવો પ્રકટ્યા પછી ખ્યાલમાં આવ્યું કે શ્યામલી તો ઘરમાં હતી. એ બહાર નીકળીને પછી મારી પાસે ઊભી રહી. પાછી સામેના ઢોરાં વચ્ચે પેસીને ઓગાઠ આઘું પાછું કરવા માંડી હતી. હું ઊઠેલો, પણ મંછીમાએ જવા દીધેલો નહીં, એમણે જમવા માટેનું દબાણ કર્યું હતું.

મને શ્યામલીએ ખાવા આપ્યું. તાંસળીમાં ડોડીની મરચાભેર ભાજી અને જુવારનો રોટલો હતો. ઘર આમ લીંપણવાળું ચોખ્ખું. રાચરચીલામાં ઝાઝું કાંઈ નહીં. માટીના પાણિયારા ઉપર પાણીનું બેડું, બે લોટા. એક એલ્યુમિનિયમનું કાના વગરનું તૂટેલું તપેલું. લાલ મરચું ઘૂંટવાનો ખેલ, તવી, શીકું અને ખાડા પડતા ઓરડાની આગળ ઊભેલી બે કોઠીઓ. એકના ઉપર પિત્તળની ચરૂડી હતી. ઓછી વસ્તુઓ છતાં ઘર વ્યવસ્થિત. મારી જોડે મંડીમાં બેઠેલાં, સામે ઊભી હતી શ્યામલી. હું ભાજશાક ખાઈ રહ્યો. એનો ખ્યાલ આવતાં જ એ દેગડા સાથે દૂધ આપવા આવી હતી.

મારે દૂધ નથી જોઈતું…’ ઈમ હેંડતું હશે, આજ તો દૂધ ‘હું કદી લેતો નથી શ્યામલી…’ લોને થોડું, થોડું મારા સમ્મ, અમી તો દૂધ પાવાનાં બૂડ્યાં.’

છતાં તાંસળામાં રેડેલું દૂધ પડી રહ્યું. મંછીમાની ઘણી આજીજી હોવા છતાં દૂધ પીધું ન હતું. આખરે હું ઊભો થયો. ઘરમાંથી નીકળતાં શ્યામલી તરફ જોયું તો એ ઢીલી, ભીની આંખે મને તાકી રહી હોય એવું દીવાના આછા પ્રકાશમાં જણાયું હતું. બહારનું હવામાન ગરમ હતું. ઢાળેલા ખાટલામાં બેઠા પછી મંછીમાની રજા લઈને નિશાળ તરફ વળ્યો. રસ્તામાં ખાસ્સે ઘાટું લાગ્યું. ક્યાંક ચીબરી ચડભડી ઊઠતી હતી. નિશાળનો ઓરડો ખોલીને અંદર પેસી આંટા માર્યા. શ્યામલી અંધારામાં ય તાકી રહી હોય એવું દેખાઈ ઊઠતું હતું. પાછળથી લાગેલું કે દૂધ પી લીધું હોત તો બહુ સારું, પરંતુ આમ કોકના ઘેર ખાધા કરવું એ ય ક્યાં બરોબર હતું. પાકિટના પંચાવન રૂપિયા સાંભરેલા. એ ય ઉછીના કોકની પાસે માગીને મા લાવી હતી. જો અહીં લૂંટાવાનું હોય તો કાલ ને કાલ ઘેર જતા રહેવામાં સુખ. બગલથેલો ઓશીકે મૂકીને હું ઊંઘવા લાગેલો. પણ ઊંઘ આવી ન હતી. મોડી રાત્રે ઝોકું આવેલું ખરું, ઊઠ્યો ત્યારે હાથે બાંધેલું ઘડિયાળ જણાયું નહીં. આજુબાજુ શોધી જોયું. પણ નીચે પડ્યું હોય તો હાથમાં આવે ને? હું વ્યગ્ર બની ગયેલો. શેતરંજી વાળી બગલથેલામાં ઘાલી દઈને ઝટપટ વર્ગ બહાર નીકળી બારણે તાળું મારીને સીધો ગોકાકાકાને છાપરે ઊપડેલો. ઘરમાં મંછીમા હતાં. એમના હાથમાં નિશાળની ચાવી મૂકી હતી.

‘લ્યો ત્યારે હું જાઉં. મા.’

‘શીદ?’

‘ઘેર, પછી આવીશ.’

‘બે દા’ડા ય નથ થ્યા ન ઇટલામાં.’

‘યામલી નથી.’

ના. કૂવે ભેંસ પાવા ગે સે’ તો એ આવ તો આવ તો આપજો. લ્યો મારા તરફથી.’ યું.’

મેં સવા રૂપિયો એમના ચરણમાં મૂક્યો હતો. ભરભાંખળું ઊઘડેલું. ઝીંઝીની લીલી ડાળડાળખી દેખાવા લાગી હતી. હું વાસ બહાર ચાલવા માંડ્યો. મંજીમાં છેક સુધી વળાવવા આવ્યાં હતાં. મારા પગ ઘેર જવા માટે અધીરા બન્યા હતા. ઢાળ પણ ઝપાટાબંધ ઊતરી ગયો. પાછળ દેખ્યું તો ફળિયાના નાકે મંછીમાં ઊભાં રહ્યાં હતાં.

આવજે. શરીર હાચવજે હોં. ‘સારું માં.’

જોતજોતામાં છાબડાવાડાની ભાગોળ વટાવી દઈને ઉતાવળી ગતિ પકડી લીધી. પૂંઠ વાળવાય ઊભો ન રહ્યો. સામે કેટલાક આદમી મળેલા. એમના એકેક હાથમાં કાતોર, ધારિયા હતાં. પવન બિલકુલ ન હતો. ધીરેધીરે ઉબડખાબડ જમીન ઉપર ચોટેલા કૅર-કંથારનાં જાળાં સ્પષ્ટ થવા માંડ્યાં હતાં. ઉજ્જડ પડેલો વગડો એકસામટો ખૂલી આવ્યો. પેલી ભેખડો વચ્ચેનો ધૂળિયો મારગ ઝપાટાબંધ ચડી જઈને ફૂલબાઈની દેરીએ પહોંચીને શ્વાસ વાળ્યો હતો. ત્યાં તડકો પડી ચૂકેલો. માતાનાં દર્શન કરવા જતો હતો ત્યાં મારા કાને કોકનો અવાજ અથડાયો. પાછળ ભેખડીવાળા ઊંડા રસ્તામાં નીરખેલું તો કોક બાઈ લાંબો હાથ કરી કરીને બેબાકળી દોડી આવતી હતી.

‘માસ્તર. ઊભા રહાં મેં યાંમલી સું માસ્તર..’

હું ઊભો રહ્યો. એ શ્વાસભેર મારી નજીક, સાવ નજીક આવીને થંભી ગયેલી. ઊગતા સૂર્યના પ્રતાપે એની નિર્દોષ ગોળ મુખરચના ચમકી ઊઠેલી. છાતી ઉપર તડકાએ લસરકો મારેલો હોવાથી એનો દેહ મદઝલ્લો લાગતો હતો. પગ ઉઘાડા પણ ઘૂંટણે ચાંદીનાં કલ્લાં ઝગી રહેલાં. લીલો ઘાઘરો અને લાલ સાડલો જીર્ણ હોવા છતાં એના પહેરવેશથી આખું વેરાન ચાડ શોભી ઊઠ્યું હતું. શ્યામલી તો મને ટગરટગર જોઈ રહી હતી.

‘લ્યોં ભેગા થવા નાં ઊભા રયા’

એમાં શું ભેગા થવું હતું? વેળાસર.’ તમને માઠું તો નથી લાક્યું ન…’ ‘શાનું?’ હંભાળી ત્યાં તમારી ચીજો.’

પોતાના સાડલાના એક છેડામાં કશુંક લપેટીને છાતીએ દબાવી રાખેલું, એ એણે એકદમ મારી આગળ ખુલ્લું કરી દીધું તો મારી ગુમ થયેલી વસ્તુઓ પાકીટ-ઘડિયાળ-રૂમાલ ફાઉન્ટન પેન અને મોજડીઓ જોઈને હું તાજુબીમાં ડૂબી ગયેલો. એણે ચાર વસ્તુઓ મારા હાથમાં મૂકીને પછી મોજડીઓ પહેરાવી ત્યારે વાયરાનાં હળવાં હળવાં લહેરાં વહેવા માંડયાં હતાં. ક્યાંક પંખીઓનો કલરવ છૂટો થઈને આનંદભર્યો વહેવા લાગ્યો હતો.

‘મીં હાથ કરીને છાંનાછપને ઉઠાવી અતીં.’ આમ છુપાવાનું કારણ…’ ગોંમમાંથી નહાડવા નંઈ, કોક દમન આટલું ભાળીને તમન…’

‘તેં પહેલેની મારી…’

મારા પર વસવાસ મૂકાં ખરા. ઈ તો ફૂલબાના પારે જોયા ત્યારથી જ મું તમારી સંભાળ લેવા લાગી અતી. પણ આવું થશે ઈવું મોં ધારેલું નંઈ. તમે તો આમ વ્હેલા વ્હેલા…’

માએ કહ્યું હશે…’ હાસ્તો, હેંડો પાછા..’ ના.’ ‘તો ભણાવવાનું.’ કોઈ બીજો.’ અવું તમે મારે ગોંમ…’

‘આવીશ, ચોક્કસ, હું છાબડાવાડા આવીશ. તારા હાથનું દૂધ પીવા હોં. બધાંને યાદ આપજે. લે ત્યારે જાઉં?’

પછી એ કશું ય આગળ બોલી ન હતી. બહુ ઢીલી લાગેલી ખરી, એની આંખો ભીની બની ઊઠે એ પહેલાં હું ચાલવા માંડ્યો હતો. છેક એ ઉજ્જડ ચાડના છીછરા ખાડામાં ઊતર્યો ત્યાં સુધી એ મને તાકી રહેલી. ખરેખર શ્યામલી મારું છાબડાવાડાનું સંભારણું બની બેઠી. છેક સાંજે ઘેર આવ્યો ત્યાં સુધી એ મને ભુલાઈ ન હતી. રાત્રે ખાતાં ખાતાં મેં મારી માને છાબડાવાડાની વાત ઉકેલેલી. તો એણે ત્યાં જવાની સાફ ના પાડી દીધી. પછી તો બીજે ઠેકાણે નોકરીએ ગયેલો નહીં. ચંપા સાથે ખેતરમાં જતાં-આવતાં ખેતરકામમાં જોતરાયો. ચોમાસુશિયાળું ખેતી કરવી એ મારો વિષય બની બેઠો. દોઢેક વરસ બાદ મારી મા પણ મૃત્યુ પામી. ચંપાની પૂંઠું સારી એટલે હું હતાશ થયેલો નહીં. ઘેર ભેંસ. ચંપાને ભેંસ પર લેણુ વધારે. એક ભેંસ વેચી બીજી ભેંસ રાખવા વિચાર થતો. મને થયેલું કે, ‘લાવ છાબડાવાડા પહોંચી જાઉં ને ગોકાકાકાને મળી એક નવી જાતવાન ભેંસ લેતો આવું.’ ત્યારે શ્યામલીનું સાંભરણ આંખે જબરું ચડી બેઠું હતું.

લગભગ સાડા ત્રણ વરસ બાદ હું છાબડાવાડા ગયો. ઘેર ગોકાકાકા ન હતા, પણ મંછીમાએ મને ઓળખી કાઢેલો ખરો. ખાધા પછી રાત્રે મોડા સુધી અમે બેઠાં. ભેંસો બાબતની વાતવાતમાં શ્યામલીની વાત અચાનક ઊઘલી પડી હતી. પોતાની એકની એક દીકરી સાંભરી આવતાં મંછીમાની પાંપણોમાં આંસુ ઊભરાયેલાં. હું પણ ઢીલોઢપ બન્યો હતો.

ભૈ, તારા ગયા પછી તીજા દા’ડે શ્યામલીને કોગળિયું વળક્યું ન ભોંયભેળી… ચાંગળું પોંણીય માંગવા ઊભી રઈ નો’તી. તાકડે ભેંસ પણ વિયાણી અતી. ઈની આ પાડી ઘરની ઓધ્ય. તને ગમ તો દોરી જા… નવમો કાલ ઊતરી રેહ. પછ જેટલા દહાડા કાઢ ઈટલા ઓછા.’

મંછીમા મને તો એ જ આપોને જે કિંમત લેવી હશે એ હું…’ ‘દોરી જા તું તાર હોનાની રેંટી છ હોં.’

એ રાતે ગોકાકાકા મોડા આવેલા. એ પેલીયાત ભેંસને વેચવી ન હતી. ઘણી રકઝક કર્યા બાદ એમણે નવસો રૂપિયાનું બાનુ હાથમાં લીધું હતું. સવારે ભેંસને દોરી જવાનું નક્કી કરીને અમે સૌ ઊઠ્યાં. એ રાત્રે મને સરસ ઊંઘ આવી. મંછીમાએ જગાડ્યો, ત્યારે જ હું ખાટલામાંથી બેઠો થયો હતો. ચા-પાણી પતાવ્યા પછી ઘરના ઉંબરે નવસો રૂપિયા ગણી આપીને ભેંસ પાસે ગયો. એ મને થોડીક દુબળી લાગી હતી. ભેંસ તો મારા તરફ જોઈ રહી હતી. એની પીઠે મેં હાથ મૂક્યો તો એ આખી ઉખરાંટી થનગની ઊઠી હોય એવું મને લાગેલું. ગોકાકાકાએ અછોડો છોડીને મારા હાથમાં મૂક્યો. એ વળાવતાં એ બોલી ઊઠ્યા હતા,

‘માસ્તર તને માર યામલી સોપું સું. જોજે હો ઈ એક હોટું ય મારતો નંઈ.’ ઈને હાચવજે ભૈ.’

સારું.

મંછીમા રોઈ પડેલાં ને ઢીલા ઢીલાં ગામની ભાગોળ સુધી ભેંસ સાથે ખેંચાયેલાં. ગોકાકાકા તો છેક ફૂલબાઈની દેરી સુધી મૂકવા આવ્યા હતા. સમય પણ એ જ હતો. શ્યામલી જ્યાં ઊભી રહેલી એ જગ્યાએ ભેંસને ઊભી રાખીને માતાનાં દર્શન કર્યા હતાં. અંદર ટકો નાંખ્યા પછી ભેંસ ઉપર વહાલ ઊભરાઈ આવેલું એની ડોકે, પીઠે ચોટેલી ધૂળને ખંખેરવા માંડતાં એ ચાર પગ ખાંગા બનાવીને પોતાના મોંઢા વડે મને પંપાળવા લાગી હતી. પછી એને આગળ દોરી તો એ મારી આગળ આગળ હૈડવા લાગી. થોડુંક ચાલ્યા બાદ એ મારી પાછળ પાછળ રેગલાતી આવી હતી. ઝાક વળતાં વળતાં અમે બંને મારા ગામ આવી પહોંચ્યાં. ઘેર, ગમાણ આગળ બાંધી ત્યારે આખો મહોલ્લો જોવા-પારખવા આવ્યો હતો. નાગોરી, ખંભેણ વિનાની, પૂંઠે ભારે, બાવલું બહાર તરતું, ખરીઓની ચાખડિયો ગોળ, પૂછડું પાતળું-લાંબું; છેડે છડીદાર, દેખીને લોકો ભેંસને વખાણવા લાગેલાં, તેથી બીજા દિવસે ચંપાએ તો એના કંઠે ડુંગર મહારાજની આણ મૂકી, કાળા ઊનનો ધાગો બાંધી દઈને રજકાનું નિરણ દીધું હતું. નવમાં દહાડે ભેંસે પાડાને જન્મ આપ્યો હતો. એનું ખરાટું ચંપાએ ખેંચી કાઢેલું. અધમણ ગોળ, પછી મહિના સુધી વનસ્પતિ ઘી નાંખીને લાપસી બનાવીને ખવડાવેલી. દૂધ જોયું હોય તો દસ શેરનું દેગડું, સાંજ-સવારે ભરાઈ જતું. એની કાયા એવી ખીલેલી કે આકાશને ય જગ્યા આપવી પડે. ચંપા, બે વખત બહાર ભાગોળ સુધી લઈ જતી. તળાવમાં નવડાવતી. એની કાળજી રાખવામાં એણે પાછું વળીને જોયું નહિ. હું બહારથી આવું તો ભેંસ ‘ઑય.’ ઉચારીને પાછી બેઠી હોય તો ઊભી થતી. એની પીઠે હાથ ફેરવી, ગમાણમાં પડેલા ઘાસને આઘુંપાછું કરવા લાગતો તો એ મારા શરીર સાથે ગમ્મતે ચડી ચાટવા માંડતી. ચારેક મહિના ભેંસે ચંપાને સારી દાદ આપી હતી. પછી કોણ જાણે એના તરફ ખિજાયેલી અને મહોલ્લામાં, રસ્તામાં જતા-આવતી સ્ત્રીઓ તરફ ફંગરીને મારવા ધસી પડતી હતી. હાથમાંથી સાંકળ મુકાવરાવી દઈને આડેધડ દોડી ક્યાંક નાસી જતી તો કોકની મદદ વડે એને વાડામાં બંધાવીને ચંપા ઘેર આવતી. ખરેખર ભેંસથી એ કંટાળી ગઈ હતી.

આઉ ડોબું માર આંગણે નાં જોય…’ કેમ?’ બેરાં-છોકરાંને મારવા દોડ છે.’ ‘તને?’

જોજોને કાલ ઊઠીને મને…’ ‘એ તો સારું ના કહેવાય.’

થોડા દહાડામાં બન્યું પણ એવું. ચંપા વાડામાં બાંધેલી ભેંસને છોડવા ગઈ. જેવી છોડી નથી ને એ ધસી પડીને નાસતાં નાસતાં એક ભેટું મારી દીધું હતું. ઘેર નસીબ કે પડોશીનો છોકરો લક્ષ્મણ દોડી આવ્યો નહીં તો ચંપાને દવાખાના ભેગી કરવી પડી હોત. એના થાપાના હાડકાને ફ્રેક્ટર થયેલું નહીં, છતાં એકાદ મહિના સુધી દુખાવો રહ્યો. પછી એ ભેંસને છોડવા બાંધવાનો હવાલો મારે સંભાળી લેવો પડ્યો. હું આગળ જતો હોઉં તો એ કોઈને મારવા જતી નહીં, બસ મારા પાછળ પાછળ આવ્યા જ કરતી. જો તળાવમાં પડી હોય તો હું બોલાવું ને તરત બહાર નીકળી આવતી. વગડે કોઈ ઝાડ નીચે બેઠો હોઉં તો મને જોઈ જોઈને ઘાસ ચર્યા કરતી. વેળા થાય એટલે મારી પાસે આવી પહોંચતી પછી હું અને ભેંસ બંને એક સાથે ઘેર પાછાં ફરતાં હતાં. દોહવામાં એણે એક ટંક ગાળ્યો ન હતો, ફક્ત મારે આડી રહેવું પડતું. એક વાર મારે વેવાઈવળોટમાં ગામેતર જવું પડ્યું. બીજા દિવસની રાતના મોડા ઘેર આવ્યો. ભેંસને વાડાના બદલે ઘરની ગમાણે જ બાંધી રાખી હતી. મોજડીઓ કાઢી નથી ને તરત ઊભી થઈ ગઈ હતી. મેં ઘરમાં ચંપાને મળી લઈને પૂછયું હતું.

‘ભેંસે દીધું?’

ના રે ના… મૂઈ ભેંસ, ચ્યાંથી આવી હગલીન.. ‘તો હૈડ દેગડું લઈને બેસી જા…’

હું ગમાણમાં આડીએ બેઠો. પરસાળમાં ફાનસ બળતું હતું. એના અજવાળામાં ભેંસે મને જોઈ લઈને એણે મારા ખભે માથું મૂકી દીધેલું ત્યારે મને ગોકોકાકાની દીકરી શ્યામલીનું સ્મરણ તાજું થયેલું. એના હાથનું દૂધ બે વખત પીધેલું નહિ એ સાંભરેલું. શું એની એ પોતાની અધૂરપને પૂર્ણ કરવા મારા આંગણે આવી ચડી હતી! એનો ઉમળકો તો મારી સંભાળ રાખવાનો હતો. એ રાત્રે ભેંસના ચહેરાને રમાડે રાખેલો. ભેંસ દોવાઈ ગયા પછી ય હું ગમાણમાંથી ઊઠેલો નહીં. ઘણી વખત મને એ ભેંસની આંખોમાં પેલી શ્યામલી ટગર ટગર જોઈ રહી હોય એવું લાગતું હતું.

વચ્ચે આસો દહાડાઓમાં, એના શિંગડાઓના મૂળમાં કીડા પડ્યા. પહેલી જાણ થયેલી નહીં, પરંતુ એ, મારા તરફ ખેંચાયા પછી પોતાના પાછલા એક પગ વડે માથે ખણવા માંડી હતી. બે-ચાર વાર એણે ઇશારા ચાંપેલા. થયું કે કોઈ દિવસ નહીં ને આમ ભેંસ શા માટે કરતી હશે. મેં માથે હાથ મૂક્યો તો પોતાનું માથું મમતાથી નમાવીને દેખાડ્યું હતું. સારું થયું કે શીંગડે લોહી નીકળેલા ભાગ ઉપર એક કીડો સળવળતો જણાતાં મને વ્યથાનો ઝાટકો વાગેલો. ભેંસને પશુ દવાખાને લઈ જવા ઘણા પ્રયત્નો કરેલા પણ એણે ચમક આપી ન હતી. થાકીને ટર્પેન્ટાઈન લાવીને રેડેલું તો લૂખા વિચારો જેવા પુષ્કળ કીડા ઊભરાયા. દવાનાં પોતાં મૂકે રાખેલાં બંને શીંગડાના મૂળમાં સારું થઈ ગયા પછી ય જો ભેંસને કશુંક થાય તો ચંપા કરતા મારો જીવ ઊંચો થઈ જતો ને એવી સેવા કરવા તત્પર મંડી પડતો, ખરેખર એ ભેંસ ન હતી મને યામલી લાગ્યા કરતી હતી.

છંટાયા બાદ દહાડા ચડતા ગયા. એણે આઠેક મહિના દૂધ આપ્યું હતું. ચંપા તો ભેંસને ટૂંઢાના ભાવે ખારાપાટે કાઢી મૂકવા તૈયાર થઈ હતી. હું એને વેચી મારવાની ના પાડતો તો એ ચીડ ઉછાળી બેસતી. ભેંસને આપી દેવાની છે એ મતલબનું ગામમાં ચંપાએ જોરશોરથી ઉપણવાય માંડ્યું. ગોવા રબારીને એણે પહેલેથી કહી મૂકેલું કે જો ભેંસને લેવાવાળો આવે તો મારા ઘેર બેલ્લાસક લઈને, આવજો. ભેંસ વેચાશે તો હું તમને રાજી કરીશ. જો મને મારી ભેંસ બાબતનું કોઈ પૂછતું તો એ વેચવાની નથી એવું બરાડી ઊઠતો ખરો, છેવટે મેં ય મારું વલણ બદલેલું. ભેંસોના વેપારી મારી ભેંસને જોવા-પારખવા આવે તો અજાણ્યા માલિક તરફ ખીલેથી ફંગરીને એ શીંગડા નમાવી મારવા ધસી પડતી. લેવાવાળો કિંમત પૂછવા ય ઊભો રહેતો નહીં. આમ ને આમ ભેંસને નવમો ઊતરવા આવ્યો. ચંપાને એ નહીં વેચાય તો? એણે ફૂલબાઈ માની બાધા પણ માની લીધી હતી. બે-ચાર દહાડા પછી એક મુંબઈગરો દૂધારો ભેંસોનો ડબ્બો ભરવા માટે માતપુર ટેમ્પો લઈને આવી ચડ્યો. મેં મારી ભેંસને દેખાડેલી એનું દૂધઝળું બાવલું જોતાં જ બારસોનું બાનું આપીને એણે ખરીદી લીધી હતી. ભેંસને જાળવી ખીલેથી છોડી, પણ કોણ જાણે એની ચકોર આંખને જાણ થઈ ગઈ હોય કે કેમ તરત એ ઘાસવાડાની વાડ તોડીને નાઠેલી. હું પાછળ પડ્યો હતો. એને પરાણે પકડી લાવીને ફોસલાવી-પંપાળીને ટેમ્પામાં ચડાવી દીધી. ટેમ્પો તો ચાલુ થયો. ભેંસ મારા તરફ જાણે શ્યામલી! પોતાની બે કીકીઓ માંડીને મુંને દગો કર્યો, કહેતી દૃષ્ટિ નાખતી નાખતી ઊપડી ગયેલી. હું બહુ દુઃખી થયો હતો.

રસ્તામાં કોક બોલી ઊઠેલું કે, ‘દુધારાંને ડોબા નાં અલાય ભૈ, ઈ તો પઇસ્યોમાં કતલખાને મોકલી દોય છે. આ સાંભળીને મને થયું કે લાવ, દોડીને. પરંતુ ટેમ્પો તો શ્યામલીને પકડી દૂર દૂર નાસી નીકળ્યો હતો. ઘેર આવતાં આવતાં મને ચક્કર ચડ્યાં. ધરતી ફરતી લાગતી હતી. ઘરમાં પેસતાં પેસતાં તો ચંપાના ખભા પર માથું મૂકી શ્યામલીને સંભારી સંભારી રડી પડ્યો હતો.

છેલ્લો દાવ ગોઠવી જોયો. દેણપથી બે-ત્રણ જણા બૈરાના વેશમાં આદમીઓ ભડજુવાનિયા ભટી ભત્રીજી લઈને ચાલતા ચરેડીમાં આયા. આપણા લોકોએ જાણ્યું કે બૈરાં પરગામ જતાં હશી. તાણ બાઈ માંણહને કોય હાથ અડાડી રોકટોક ના કરે. સતાવે પણ નંઈ. જતાં બૈરાંને બધા ભાળી રહ્યા. ઈ તો હારબાઈ પાંહેથી નેહળ્યા, તંઈ ભટી ભત્રીજીએ ફઈ કઈ બૂમ પાડી પાડીને, દોડી હારાને બાઝી પડી. હગી ભત્રીજી દેખીને ફોઈ પણ રાજીરેડ. બેય એવાં ભેટ્યાં ક જોવા જેવાં. પેલા બેરાના વેશમાં આવેલા બાયલા, ફાતડાઓએ હારબાઈના પેટમાં છરીઓ મારીને નાઠા, દગો, ભોંય પડતાં પડતાં હારબાઈએ છેલ્લી કાતોર ઈવી હણહણાઈ એનો જ ધણી ઈના અડફેટમાં રણકાઈ-ટીંચાઈ પડ્યો. ધૂળ ચાટતો હેઠો. પછ તો ઉમતા ગોંમ જોરબંધ ઈવું ધર્યું-ઊછળ્યું કે દેણપના નાકે, પહેલા મહોલ્લા મોંઢે ખીલો મારીને સરહદ નક્કી કરીને જ જંપ્યા.

હારબાઈનો પરાંણ ગયો. આ જગ્યા પર મર્યા હતાં. ઈમન થઈ ગ્યાં ખાસ્સા દા’ડા થ્યા. થોરિયા તો લીલા લીલા પછ ચરેડીને ભડાઈ નોંમ પડ્યું. પેલી રાંધણને ભટી, ત્યારથી ચાડ આપણું ઉમતા ગોંમનું આજેય કોયનો હક્કદાવો ચાલતો નથ. વાર-તહેવારે હારબાઈને બે પંથકનું લોક પૂજવા આવ છે. દેવીમાં બનીને હાર ફઈ આજેય ગોંમસેમાડો હાચવી લે છે. શું ગોમનો તરતાપ.

કાળુભા ઊઠ્યા. ત્યારબાઈના સ્થાનક પાસે જઈને બે હાથ જોડ્યા. ઘીનો દીવો બળતો હતો. ચળકી રહ્યાં હતાં કંકણ-બલૈયા. કંકુમાંથી રાતોચટ્ટાક રંગ ઊડી આવતો હતો. ચૂંદડીના ફડ ફડ થતા ચોરસ ટુકડામાંથી મા પ્રકટીને ત્રણેયના હાથ જોડાઈ બેઠી હતી.

ફરીવાર અમે હારબાઈના આગળ માથું નમાવીને ચૂપચાપ, ને દેવી હારબાઈને ચઢાવેલી પેલી કોપરાની કાછલીમાં આંખ માંડીને ઊભા. ત્રણે ભેરુડા ધન્ય ધન્ય.

‘તમેય દીચરા ગોંમના છો તો ઉમતાને જાળવજો, હાચવજો હોં. ત્યાં પેલી દેવીમાને ચડાવેલી પરસાદ કૂલર અને ટોપરાની શેષ ઉપાડીને ખાઈ લો ઈ તમને સઉને સહાય કરશે, તેમાંય તમારું ભલું.’

કાળુભા પહેલા હેડડ્યા, પછી અમે. પતૃ-પૂજિયો તો ભટી રાયણ ઉપર ચઢી બેઠા. હું દેખી રહ્યો ચરેડીચાડ. એ આખું સૂનકારમાં રણે ચડી ચગી રહ્યું હતું…

ખેતર

ઊતરતો માગસર મહિનો અને પોષ બેસતો હતો. બંનેના વચગાળાનું હવામાન ઠંડું હતું. આકાશ વાદળ વગરનું ચોખ્ખું. સૂર્ય પૂર્વ દિશા ચઢીને તડકો વેરવા માંડ્યો, એમાં ગરમાશ હૂંફ હતી. મા, આગળ… અમે બંને ભાઈ પાછળ.. ચાલતાં ચાલતાં પતંગ ચગાવવાની, પેચ લગાવવાની વાતો માંડી બેસતા હતા. મને તો માએ ઉત્તરાયણના દિવસે પતંગ-દોરી લઈ આપવાની જવાબદારી લીધી, એટલે ખેતર આવવા તૈયાર થયો હતો. અમારું ઉકરડિયું ખેતર ગામથી ઘણું છેટે, છેક કરલીગામના સીમાડાને અડીને બેઠું હતું. પાછો વગડાઉ રસ્તો ઉબડખાબડ, ક્યાંક ટેકરા-થુંબા આવે, ગાડાવાટ વાંકી ચઢઊતર, ધૂળ મડિયા કાંકરાઓથી ભરેલી. એ ચાલવામાં અડચણો ઊભી કરી દેતી હતી. હું અને નારણ દોડી દોડીને, માના આગળ પહોંચી જઈને, પછી મા નજીક આવવા થાય, ત્યારે દોડીએ. હું, મોટાભાઈ નારણથી દોડવામાં પાકોથાક લાગે નહીં, ચઢે નહીં શ્વાસ. માના માથે સુંડલી, એમાં દાતરડાં, કોદાળી, ડોલ-રાંઢવું, ટીનનો ડબ્બો અને બપોરનું ભાથું. મા, એકધારી ખેતર તરફ મીટ માંડીને, એ તો હેંડવામાં પૂરી. તેની ચાલવાની ઢબ ના ધીમી કે ઝડપી. પગમાં પાવલાં હતાં, પહેરેલાં ચાંદીનાં કડલાં તડકામાં ચળકી ઊઠતાં હતાં.

– ‘લ્યાં, આપણું ઉકેડિયું શેતર, પડ્યું છે, ને ભાની હાંડી, દાણા ને ઢોરમાતરના ઘાસપૂળા પૂરા પાડે છે.’

ખેતરમાં એકલું ઢાઓર ઊભું હતું. એમાં વાયરો નાનાં-મોટાં વંટોળિયાં ઊભાં કરી કરીને દોડતો હતો. પાણોઠ-પાંદડાં ખખડી ઊઠતાં હતાં. થોરવાડમાં સુકાયેલા વેલા પણ. મેં માટીનું ઢેકું વાડના થોર બાજુ ફેંક્યું. એમાંથી હોલો-હોલી ઊડ્યાં દેખીને, માએ ઠપકો આપ્યો હતો. હેંડ ઓમ પંખડાંને મરાય નંઈ, પાપ લાગશે. શેતર તો સૌ કોય જીવમાતરનું છે.’ આટલું સાંભળીને હાથમાં પકડેલું બીજું ઢપું નીચે પડી ગયેલું, પછી થાક ખાધા વિના મા, ખેતરના ટીંબાડે જઈને, જુવારના છોડછોડ વાઢવા માંડી હતી. નારણભે જમીન પર પાડેલા પાથરાઓમાંથી રહી જવા પામેલાં દાણાદાર કણસલાં કાપી કાપીને, પછેડીની ફાંટમાં મૂકે. હું ખેતરશેઢે રહેલી થુંબડી પર પતરાનો ટીનડબ્બો ડોકે ભરાવીને, વગડાનાં વૈયાં, ચકલાં, મોર, કબૂતર જુવારનાં કૂંડાં બગાડી ના બેસે, એટલે ખેતરનો એક આંટો લગાવી દઈને, પાછો થુંબડા ઉપર ચઢીને પતરાનો ડબ્બો ખખડાવી બેસતો હતો. આજુબાજુ વાવેતરવાળાં બીજાં ખેતર, પણ કોઈનો જુવારવાડો નહીં, બસ અમારું ખેતર એકલું જુવારવાળું. તડકો અને વાયરો બંને જબરા બળિયા, વાય વાય ને ટાઢક-તપારો મારે. હું ડબ્બો વગાડવામાં શ્રો-પૂરો. નારણ અને મા બંનેનાં દાતરડાંના ખખડાટથી ખેતર જાગતું લાગે.

ખેતર હતું. બે-અઢી વીઘાનું. એની કાળી છાણિયારંગી માટી. દર ચોમાસામાં ઘરના ઉકરડામાંથી પંદર-સોળ ગાલ્લાના ઠાઠાં દબાવી ભરીને ખાતરના પૂજા પાડી ફેંકીને, માટી સાથે ભેળવવામાં આવે. એ એનો ખોરાક. પાછી હળની ખેડ, પછી જુવાર-બાજરી, કઠોળનો પાક નીંઘલાઈ ઊઠે. જો એકલી જુવાર વાવવામાં આવે તો ખાસ્સી ભરપેટ ઊતરે. ચાલીસ-પચ્ચાસ ગલ્લાનાં ઝાકળિયાં ડકોડક ભરી, ખેંચી લાવીને, ખળુવાડમાં ઠાલવતાં બળદીય થાકી જતા હતા.

ખેતરને વહાલથી જોતાં જોતાં એના શેઢે બેસીને, બાપાએ કહેલી વાત સાંભરી બેઠી. પતરાનો ટીનડબ્બો ખખડાવવાનું ચૂકી ગયેલો. ‘બેટા, મગોલાની ખળુવાડમાં જુવારની પૂમડીઓ કરતાં દાદા કનકાભા પટેલની ઊંચામાં ઊંચી હોય. એમનો વાવડો ભારે ઘેર ગાલ્લું. બે જાતવાન બળદો, વળી ટેકે દશશેરનું દૂધ કાઢે એવી આંગણે ગાય-ભેંસો, ઢોરઢાંખરના છાણમૂતર, ખાતરપૂજાથી બધાં ખેતર ખતરાતાં હતાં. એક વખત ઉકરડિયા ખેતરમાં અઢીસો-ત્રણસો મણ જુવાર પાકી. ખજુવાડમાં જારિયાંનો અંબાર જોયો હોય તો કોઈ હીરેમઢ્યું મંદિર! હાલરડે જુવાર લેતાં બળદોય થાકી ગયેલા, ને સૂપડે ઉપસતાં ઉપસતાં બાહુડી દુખેલાં. જુવાર દાણાઓથી આખું ખળું ભરાઈ ગયું હતું. શણિયાના કોથળામાં જુવાર ખાંપી ખાંપીને ગાલે ઘેર મોકલાવી, છતાં વધ્યો હતો ધાન્યનો ઢગલો. ત્યારે બામણથી માંડીને ભંગી, ચમાર, દરજી સુધીના અઢારે વરણના લોક ખળું લેવા આવ્યાં, કનકાભા રાજીરેડ, ખજુવાડ હરખાઈ ઊઠી હતી. બધાંને ભોંય બેસાડીને ભાએ કહ્યું હતું.

– ‘અલ્યાં, મુંને ટેકો ના પૂરો. તમતમારે પછેડી, લૂગડામાં ઊપડે એટલી જાર-દાંણા મારે ઘેર નાક્ષી આવો તો ભલું. પછ મનમાગ્યું ખળું દઉં…’

સૌએ કનકાભાનો બોલ વધાવી લીધો. પોતપોતાનાં પાથરણાં પાથરીને કોઈએ દસશેર, પંદર શેર, કોઈએ મણ દોઢમણ માથે ઊપડે એટલી જુવારની ગાંસડીઓ બાંધી લીધા, પછી ઉપાડી લઈને ચાલવા માંડ્યાં. નેવું વરસના કનકાભાના માથે પણ ગાંસડી. બધાંના આગળ એ થયા. પેલાં ખેંચાતાં પાછળ હેંડ્યાં આવે. ગામભાગોળનું સલાતોરણ આવ્યું, ત્યાં દાદા, પીઠ ફેરવીને બોલી ઊઠ્યા હતા.

– જોંવ લ્યા, જેને જેટલું ઉપાડયું છે, એ ઈનું ખળું, લઈ જવ તમતમારે ઘેર… ખાં-પીવાં મજા કરો’ જેને ઓછું ઉપાડ્યું એને પસ્તાવો, હાય વધારે ઉપાડ્યું હોત તો! પણ આ કેવું ખળું? પછી કાંઈ વળે ખરું. જેના ઘેર વધુ બજાણિયા, હાથીબાવા, કથપૂતળીવાળા, મદારી બધાંને મળે જુવારનું દાન. ગામતળનાં મંદિરોનાં વરખાસન પણ જુવારનાં અપાય. ખેતર તો સૌ કોઈનાં તરભાણાં ભરે ભરે, બને અખેપાતર બેટા!’

– ત્યાં ઓચિંતો નારણ ડોલ-વરેડું પકડીને દોડતો થુંબડા ઉપર ચડ્યો ચડ્યો, ને મને ધબ્બો માર્યો. પાછો મુદ્દો પોંક આપીને, કૂવા તરફ નાઠો. તેના હાથમાં પકડેલી ડોલ, ચીબરીની જેમ કૂચ કૂચ કૂચા… બોલતી એય ઉતાવળી પાણી ભરવા જતી હતી. મને નારણ સાથે દોડી જઈને, કુવાના થાળામાં આડા પડીને ઊંધા મોંએ જળ જોવાનું મન થયું હતું. છતાં થુંબડો ઊતર્યો નહીં. પોંક ખાતો ખાતો પેલો ટીનનો ડબ્બો ડોકમાં ભરાવીને, દાંડિયા વડે પીટવા માંડ્યો હતો. તેના તાલબદ્ધ અવાજમાં ખેતર નાચતું ઓતર-દખ્ખણની થોરવાડનો લીલેરો ખેસ ધરીને, ઠમકા લેવા માંડ્યું હતું. પૂર્વ બાજુનો કૂવો રેડી-મંડાણ સાથે પૂજાનો થાળ જાણે એના માથે ગોઠવાઈ ગયો ન હોય! આંબો તો લીલોછમ. જવારાની જેમ મઘમઘી ઊઠ્યો હતો. ક્યાંક સારંગી સરખું ખેતરમાં તેતર તેજિત્યોં… રકચક.. બોલીને ચૂપચાપ થયું, ને બપોરના તડકામાં ચોખૂણિયું એ ખેતર આઠ અંગો એકઠાં કરીને મને ટહુકા પાડતું લાગ્યું હતું.

– ‘લે, હેંડ ખાવા… હવ સૂડા-બૂડા ક્યાંક ઝાડીઝાંખરમાં –

– ‘એય આવું મા…’

થુંબડા પરથી ઉતરવા માંડું, ત્યાં સૂર્ય આકરો થયો વાયરો જબરો વાયો, ને આભમાં બે-ચાર વાદળાય ખેંચાઈ આવ્યાં હતાં. પેલા કરલીગામથી આવતા નેળિયામાં ધૂળ ચઢવા માંડી, એવામાં કેટલાંક રોઝ, ધોળી પરબના રસ્તેથી દોડતાં હતાં. હું થંભી પડ્યો, કશોક શોરબકોર વધી પડ્યો એવું લાગ્યું. ત્યાં બંદૂકનો ભડાકો થયો. ધડામ… ધડ… ધડામ ધ્વનિ ગાજતાં વગડો ધ્રુજી ઊઠ્યો હતો. વક્તિની ચઢઊતર ઊડતી ઊડતી ભયજનક બોલ છોડવા માંડી. બે-ચાર સમડીઓ પણ ચકરાવા લેવા લાગી હતી. બાજ, પડોશીના ખેતરમાં ખીજડાના ઠુંઠા પર ગોઠવાઈને કશીક તરાપ મારવાની વેતરણમાં પડેલો. કેટલીક કાબરો કલબલી ઊઠેલી. હું દોડ્યો… વગડાઉ કૂતરો ભસતો હતો એ બાજુ… ખેતરછોડે ગયો તો કેટલાંક રોઝ ખેતરમાં પેઠેલાં. મા, ઢાઓર વઢાવીને, જુવાર કણસલાં જોડે દાતરડું સાહ્યીને, બહાર આવી હતી, તો સામે કાળા મોઢાવાળી અલમસ્ત સાંઢણી ઊંચી ડોકે છીંડામાં પેસવાની તૈયારી રૂપે જીભનો લોચો બહાર કાઢીને, ગાંગરતી ખૂંખારી રહી હતી. તેના ઉપર કાળા કપડાના વેશમાં મઢાયેલી બુરખાધારી, રંગે કાળી-કૂબડી મિયાંણીબાઈ, ખભે કાળી બંદૂક. જોડેના આંબા ઉપર કાગડા ઊડીઊડીને કર્કશ સ્વર ઉરાડતા, પાછા એના ઉપર જ બેસતા હતા.

– ‘શું છે મા, આ બધું?’ કાંય નંઈ પેલી રોઝડાં મારવા નૈહરી પડી છે.’ માર્યા હવે.’

– ‘મેં મારવા દેતી હયું.’

પેલીએ સાંઢણી ઉપર પોતાનો કાળો બૂરખો ઉલાળી, ખસેડીને તેની લાલ આંખો ચાંપીને, બંદૂકનો ઊંચે ઢીસ્મ ધડાકો કર્યો, પછી નીચે લબડી પડીને, ઊતરી તો શરીરે ઠીંગણી ભય પમાડે એવી કાળો બૂરખો ઓઢેલી બાઈ, મા ઊભી હતી, તેની સામે આવીને ઊભી રહી. જોડે બંદૂક હતી… માના હાથમાં ગજવેલનું દાતરડું. એ કાળા પહેરવેશના દેખાવવાળી, માએ પહેરેલો આછો લાલ સાડલો. બંને સરખી ઉંમરની લાગે. શરીરે બંને જણાં ઊંચા-નીચાં પણ નીડર હતાં. બંને સામસામે આવ્યાં. બીજું મોટેરું કોઈ નહીં. માથે સૂર્ય આકરો બનીને તપવા માંડ્યો હતો. બેમાંથી એકેય પાછી પડે એમ નહીં. માનો રસૂંબડો ચહેરો તો પેલી મંજિયાબાઈના કાળા મોઢામાં લાલઘૂમ આંખોની મર્દાઈને માપી રહ્યો. આખો વગડો વેરાન બનતો જતો હોય એવો લાગ્યો હતો.

– ‘રોઝડાં અહીંયાં હૈ!’ હા, મારા ખેતરમાં.’

– ‘તો મારવા દે ને, હલાલ કરને મેં દેર નહીં કરુંગી. હરેક ખેતોમેં પાક બિગાડતાં, ભટકને વાલે જનાવરોં કો ખત્મ કરના મેરા ધર્મ હૈ.’

– ‘માર્યા માર્યા હલ્વ મું બેહી સું ને તું રોઝડાં મારે. પાશેર દાણા બગાડ છ મારા શેતરના, ઈમાં તારે ક્યું લેવાદેવા જા અંઈથી.’

– ‘રોઝ-હરણાં, સેંકારો કો મારને કુ સરકાર માલિક્કા હુકમ હૈ.’ – હેંડ માલિકવાળી, મારે મારવા નથી દેવાં…’

– ‘મત રોષ લાના, રોઝ છટકી જાએ તો ફેરા બિગડના, માડી… – જો રોઝડાં માર્યા સે તો દાતરડા વડે તને બેટી નાશીશ, નંઈ છોડું હા, આ ભોમકા તારા બાપની નથ, ત્યોં બંદૂક લઈને નેહરી પડ્યાં છે. બપોરના તાપમાં. સેંકારાં-રોઝડાંએ તારું યું બગાડ્યું છે ક ઈની આંહે લોઈ પીવા પડી છે. આ પરથમી તો જીવમાતરને જિવાડે છે. મુઠ્ઠી બંટી ભૂસ્યા માંણહને વળી પશુઓને મારી ભૂંજી ચેટલું ધન મેળવી ભોગવવું છે, મારી બુન, છાનીમાંની ઘેર જા, તારાં છોકરાંનું સુખ રોઝડાં મારવામાં નથ, જનાવરોંને હાચવવામાં છે. તારી બંદૂક ઠેકાણે મૂંચી દે, ઈમાં તારું ભલું થાહ. મેં બેહી સું તાં લગણ તો…’

માએ રોષમાં દાતરડું ઊભું કર્યું ઊંચક્યું એવી જ તાકેલી બંદૂક નીચી નમી ગઈ હતી. પેલીએ સાંઢણીનું મુખ વાળી દીધું. રોઝડાંને નહીં મારવા દેવામાં મા મક્કમ હતી. હું અવાચક ઊભો રહેલો. પેલી બાઈ એકીટસે લાલ આંખો ચાંપી તાકતી ઊભી. તેના ચહેરામાં કેટકેટલીય નીલગાયોનું ફફડતું લોહી ઊભરાતું હોય એવું લાગ્યું હતું. હું ભયભિત બન્યો હતો, પણ જો એ માને ધક્કો મારીને, ખેતરમાં પેસવા જાય તો હાથમાં પકડાયેલો ઢેખાળો એના ભોડામાં ઢીંચકાડી દેવા ટાંપીને ઠર્યો હતો.

– ‘તું આવી છ ઈવી પાછી જા, ફરી આ બાજુ લમણો વાળતી નંઈ, નંઈ તો જોવા જેવી થાહ.

– ‘સરકારકા હુકમ કો ઠુકરાના ગુના હૈ, પટલાણી.’ – ‘ભલે સો વાતની એક વાત કહી દીધી તોય…’

પેલી ડફેરબાઈનો કાળો દેહદાર સાંઢણી પર ચઢી બેસતાં જ એ સાંઢણી સાથે જોતજોતામાં ઊંડા નેળિયામાં ઊતરી, અલોપ બની ગયો હતો. વાતાવરણમાં વ્યાપેલો બિકાળવો સન્નાટો હળવો થતાં જ મેં ખેતરનું કટલું બંધ કરી દીધું હતું. માએ રોઝ પ્રાણીઓની તરફેણ ખેંચેલી, એનો રોફ મને ચડ્યો હતો. ખેતરમાં કાન ઊંચા કરીને, રોઝડાં તાક્યાં કરતાં હતાં.

– ‘રોઝડાંને મારવાથી શ્વે હાથમાં આવતું હશ, ભઈ. – માંસ અને પૈસા’ નારણ બોલેલો.

– ‘મુઓ એ ધંધો, ચેટલાં જનાવર હતાં વગડામાં, મારાં પીટ્યાએ મારી ખાધાં, જમાનાને સુધારવો ઘેર રહ્યો, પણ સૌ બગાડવા બેહ્યાં છીએ.’

રોઝ બચાવ્યાં એનો ઉત્સાહ હતો. મા, ખેતરની કાળી માટી જેવી ફળદ્રુપ હતી. પાછી સશક્ત અને સાચુકલી. મેં પણ ગુરુ નાનકની જેમ ચણ ચણતાં પંખીઓને ઉડાડવાનું છોડી દીધેલું. કોઈ પણ જંતુને મારવાનું પણ. ટીનનો ડબ્બો ફેંકી દીધો હતો. બટકું રોટલો ગોળ સાથે ખાધો ખાધો, ને વધ્યો એ પાસે ઊગેલા વગડાઉ કૂતરાને ખવડાવી દીધો હતો, પછી પેલા થુંબડા પર ચઢીને, નારણ અને હું પેલી વગડાની ગોઝારણ બાઈને ઊંચા થઈ થઈને જોવા લાગ્યા, છતાં એ દેખાઈ આવી ન હતી. માએ ખેતરનું કેટલુંક ઢાઓર વાઢ્યા પછી કાલ પર રાખ્યું; પછી ગામ-ઘર બાજુ વળ્યાં. જતાં જતાં જોયું તો પેલાં રોઝડાં ખેતરના જુવારઢાઓરમાંથી ઊંચા કાન કરીને, અમને દેખ્યા કરતાં હતાં.

અમે બે ભાઈ, મા સાથે ઘેર આવ્યા, છતાં પેલી બાઈ ભૂલાતી ન હતી. એ કદાચ પાછી આવીને, પેલાં રોઝડાં ઉપર બંદૂકના ધડાકા ફોડીને ગોળીઓથી ધડામ ધડ.. વીંધી મારી નાખ્યાં તો નહીં હોય! મા એના વિચારોમાં ડૂબેલી રહી હતી. સાંજવેળા થવા આવી ત્યાં ઘર-આંગણે મુખી, પોલીસ પટેલ અને બે ડફેરપુરષો આવીને ઊભા રહ્યા. મહોલ્લો આખો ભેગો થઈ ગયો હતો. માએ પડસાળમાં ખાટલા ઢાળીને એમાં બેસાડ્યા. નારણે તો ઘરમાંથી લોટો અને પવાલું લઈ આવીને પાણી બધાંને પાયું હતું, પછી વગડેથી પિતા આવ્યા. ગામમુખીએ રોઝ-સિંકારાંને મારવાનો સરકારનો હુકમ કહ્યો કે અનાજ બગાડતાં જાનવરોને મારવા નહીં દેવામાં ગુનો થશે એ મતલબનું સમજાવ્યું તો માએ એનો સખત વિરોધ કર્યો, ને ઠપકા રૂપે પ્રહાર કરતી એ બોલી ઊઠી હતી.

– ‘મારે મારા શેતરને મસાણ નથ બનવા દેઉં હમજ્યા… રોઝડાં છોને ભજવાડ કરતાં. ખઈ ખઈને ચેટલું ખાવાનાં. જનાવરોની દાઢ મેઠી વૉય, ખાધેલો હોઠોય નવું ધરોયું નાંક્ષી છૂટે. ટૂંકો ડોકીય વરતી આલે…’

– ગામ સાથે રહેવું જોઈએ, વિરોધ કરવો એ ખરાબ બાબત કહેવાય.’

બાપાએ માને સમજાવી હતી. છતાંય તેણે કહેવામાં પાછી પાની કરેલી નહીં. મહોલ્લાનાં બૈરાંએ માને સમજાવવા માંડ્યાં, છતાં પાછી પડે એ બીજી બાઈ, મા નહીં. એ બોલ્યા જ કરતી હતી.

– સંજ્યાકાળ વેળાએ કઉં સું. બીજા જીવોને વેંધી યું ફેણવાનાં, શેરબશેર વધુ કોદરા ક બીજું. બાકી જનાવરોથી વગડો ઉજળો દેખાય હોં, ઈના વન જીવવામાં સાર કદી ના આવે. જીવડાં જનાવરા જોડે તો હળીમળીને જીવવા સહુ જમી પર આયાં છીએ. સરકાર તો લાકડે-માંકડું વળગાડી પાપ આચરવાનો હુકમ છોડી બેહ પણ આપણું ફૂટી ન્યું છે કે પાપનો ધંધો ખોલી બેહીએ. મું બેઠી હું ત્યાં લગણ શેતરમાં પાંણીઓને પણ કોય વનરાઈનું એક લીલું ઝાડવુંય ભાંગે ઈને જાનથી માર્યા વગર ના મૂકું પછ છોને સરકાર ફાંસીને માંચડે લટકાવે. મું સાચથી કોઈનાથીય ગાંજી જાઉં ઈવી નથ, જા કે અન્યા ઈ તો ઉપરવાળો કાઢતો હોય છે. કાંય ગદાલીઓ પર બેહી આંકડા માંડવાવાળા નંઈ હમજ્યા. જે અંઈથી મારી આંયો આગળથી -‘

માના કઠણ, વાગે એવા બોલ સાંભળીને મુખી, પેલા બે ડફેર સાથે પોલીસ પટેલ ઊઠીને ચાલતા થયા હતા. પિતા પણ માને ધીરજ ધરવાનું કહીને, પાછળથી ચોરા તરફ ગયા હતા.

આખી રાત માને ઊંઘ આવેલી નહીં. એને પેલાં ખેતરમાં પેઠેલાં રોઝડાંની ચિંતા. મળશકે વહેલી જાગી, ઊઠીને વલોણું-ઘંટી પતાવ્યાં, પછી રોટલા ટીપીને ઘેર આવેલાં મજૂરો સાથે ઉકરડિયા ખેતરે પહોંચી ગયા પછી જ પૂર્વમાં સૂર્ય ઊગ્યો હતો. ઢાઓર વાઢતાં વાઢતાં મજૂર ખેતર વચમાં આવ્યાં. જોયું તો એક રોઝડી વિયાયેલી દીઠી. માને હાશ થઈ હતી. એનું બચ્ચું આમ વાછરડું. મોં ગાયનું પણ ઘોડાના વછેરા જેવું એ કૂદે, નાચે. દેખ્યા કરીએ એવું હાલમૂઉં લાગે. રોઝડી શાંત ઊભી રહેલી જાણે ઘરનું પાળેલું ઢોર ના હોય. માએ એના પર હાથ મૂકી પસવાર્યો હતો, ને મેં પણ રોઝડી અને બચ્ચાને હાથ અડકાડીને ઉષ્માસ્પર્શ માણ્યો હતો. રોઝડીની સુવાવડ માએ કરી હતી. એટલું જ નહીં ઢાઓરનો એટલો ભાગ ગોળાકાર વાલ્યા વિના મૂકી દેવડાવેલો, વળી ખેતરના નીચાણવાળી જગ્યાએ પાંચ પાંચ જુવાર ઘાસના ઝૂડા ઊભા રખાવ્યા હતા; સીમવગડે રખડતાં હરણ-રોઝડાં માટે ખાવા. માએ તો ઉકરડિયા ખેતરની થોરવાડે ખાડા ખોદીને પાણીના કુંડાં મુકાવ્યાં, પછી રોજ ભરઉનાળે આવીને કૂવાના પાણીથી ભરી દેવાનું વ્રત રાખ્યું હતું.

આજે મા નથી ઉકરડિયું બે-અઢી વીઘાનું ખેતર હયાત છે. હું વારસદાર ત્યાં જઈને શેઢે ઊભો રહું છું, તો સાંભરી આવે છે પશુપંખીને વૃક્ષમાત્રની તરફદારી ખેંચનારી મા તથા હિંસક પેલી મિયાંણીબાઈ. ગવન અને કાળુ મલિર બંને મારી આંખ સામે ફરકતાં આવી ઊભાં રહે છે, સાથે રોઝડી એનું બચ્ચું. જેના પર હાથ મૂકીને માણેલો અચરજ હજીયે મારી જમણી હથેલીએ સળવળ્યા કરે છે એ ભૂલાઈ શકાતો નથી.

તીતીઘોડો

અમદાવાદથી આવતી મોટર ગામગામના ધૂળિયા રસ્તા વટાવતી, સાંજના ત્રણ વાગે જીવણપરાના નાકે થંભી. એમાંથી એકલા દેવાયતને ઉતારી, એ બીજે જવા ઊપડી ગઈ હતી. ત્યાંથી થોડુંક ચાલીએ એટલે વડ સાથેનું ગોંદરે આવે એ ખબર. વચમાં દેવાયત એક ઢીમઢી આંબલી નીચે ઊભો રહ્યો. મોં પર વળેલા પરસેવાને લૂછવા રૂમાલને ખંખેર્યો, ત્યાં જ બખોલમાં બેઠેલા ઘુવડે ઘૂઉંબીઓઘૂઉઉઘુઉરક. સૂર કાઢ્યો. એમાં બગલી મારી પત્ની છે, એવો અર્થનો ભણકારો તારવીને, એણે ઊંચે તાક્યું. આંબલીના ટોચે બગ અને બગલી બેઠાં હતાં. ભાદરવો વીતવા આવ્યો, છતાં તળાવ ખાલીખટ, પણ મરેલી ગાયના આંખ જેટલું જળ-બોડું જોયું. તેના કાંઠે બે આંબા, થડની છાલ ઉતારી પાડવાથી, એ સુકાઈ જવા તૈયારીમાં હતા. જ્યાં જોઈએ ત્યાં થોરથોર આકડા-ભોંયબાવળ, પાછા પેલા અવળગંડીના છોડ ફાવે તેમ વકરી બેઠા હતા.

એ ગોંદરે આવીને અટક્યો. વડ પોતે કરવતથી વેરાઈને, આખો ટૂંઠામાં ફેરવાઈ ગયો હતો. સામે શાળા, એના પાંચેક ઓરડા, માથે નળિયાં સંચ્યા વિનાનાં, લોખંડની તાર-વાડ સાથેની તટેલી ફાટક જોડે પીવાના પાણીની ટાંકી, નળચકલીઓમાં ત્રણેક બંધ. દેવાયત પાણી પીવાના હેતુએ ખેંચાયો. નળની એક ચકલીએ જઈને, ફેરવી તો દદૂડી પડી. ખોબો ધરીને, પાણી પીવા મુખ માંડવા જાય, ત્યાં દસ વરસ પહેલાંનો વખત આંખે ચઢી બેઠો. શાળામાં જતાં આવતાં જ ચકલીએ જઈ, પાણી પીતોજોડે ઊભી હોય તિથિ. ‘મુંને પોંણી પીવા દેને દેવું.’ અડધી તરસ રહેવા દઈ, તિથિને પીવાની તક આપતો, પછી બંને જણાં ચાલતાં ચાલતાં કોતરી નદીને કાંઠે આવીને ઊભાં રહેતાં. સૂર્ય ડૂબવાની તૈયારી કરતો હોય, ત્યારે તિથિ એકલી નદીમાં દફતર સાથે ઊતરી પડતી હતી. સામે કિનારાના ટેકરા ઉપર ચઢતાં ચઢતાં ઘાઘરી-પોલકાં ઢાંક્યા દેહ પર બેઠેલું રળિયામણું મુખડું ફેંકતી. તેની મોટી આંખોની ચમક દેવાયતને વાગી બેસતી. એ ઊંચો હાથ કરી, મલકી ઊઠીને, પછી દોડતો ઘર-છાપરાંની ઓળ વટાવતો, પોતાના વાસમાં પ્રવેશે તો એનાથી બે વર્ષ મોટો સગરામ, વચમાં પોતાના ઘર આગળ બે હાથ પહોળા કરીને રોક-ટોકે, છતાં તિથિનો સંગાથ છોડેલો નહીં. સામે પિતા એની રાહ જોતા ઊભા હોય! ડુંગળી અને રોટલા જોડે પાણીના ઘૂંટડા પેટમાં ઉતારી દેતો હતો. કેટલી બધી મીઠી લાગતી હતી તિથિ!

તિથિ યાદ આવતાં અડધું પડધું જળ પી લઈને, ટાંકીની ચકલી બંધ કરી દીધી, પછી ઠુંઠા થયેલા વડ ઓથે ઊભો, તરત આખો વડ લીલો ઘટાદાર! ભર ઉનાળે કેટલી બધી ગાયો છાંયડે ઊભી રહેતી. ઉપર વાંદરાં પણ હોય, નીચે ગામનાં છોકરાંને લાલઘૂમ ટેટા ચમકાવતો એ દેખી રહ્યો હોય જાણે ગામનો કોઈ વડવો! જોડેનો પાકો કૂવો પણ ધૂળછાયો હતો. આસપાસ કિચ્ચડ ગંદકીના થર. કાંઠે કપડાં ધોતી સ્ત્રીઓ. એમાં લેંઘા-કૂર્તામાં ઊભેલી બાઈ તો બીજી, ત્રીજી સ્ત્રીઓને ધોવાની જગ્યા માટે ધમકાવવામાં રીપૂરી. પછી ગામ-ભાગોળ વટાવીને, આગળ ચાલ્યો. પંચાયતના ઓટલે બેઠેલા ચારેક નવરાધૂપ જુવાનિયા જોરશોરથી વાત કરતા દીઠા, વળી દેવાયતનો ખાદી લેંઘા-ઝભ્ભાનો પહેરવેશ જોઈને અટક્યાય ખરા. ‘લ્યોં, ગાંધી ગોંમમાં પધાર્યા…’ એ સામે તાક્યા વગર વળાંકવાળા એક ઊબડખાબડ ખાંચામાં દાખલ થયો, ઘર-પછીતોનાં પોડાં ઊખડી ગયાં હતાં. ભોંય નીચે કેટલાંય નળિયાંના કકડા રખડે. કાંટાળા ઝાડઝાંખરાં વટાવતો જરાક આગળ વધ્યો તો સામેથી ના ઓળખાય એવો આદમી, જેનું ડિલ ઉઘાડું શ્યામ, કાંધે કુહાડો મૂકીને વેગમાં આવતો દેખાયો. એના પૂંઠળ શીળીના ચાઠાંવાળી બાઈ પાવલાં પટપટાવતી ચાલી ગઈ. દેવાયત રાખોડી માટી પર પગલાં મૂકતો ભૂતેળિયા વાસમાં પેઠો, ત્યાં લીમડા સાથેનો ચોક ચોખ્ખો, પણ નાનાં-મોટાં છાપરાં બંધ હતાં. એને થયું લાવ; જડી ભંગિયણને બોલાવું, પણ કોઈ હોય તો ને? અર્ધખુલ્લાં છાપરાં, તૂટેલાં બારી-કમાડ, વળી નાગાપૂગાં ધૂળરંગ્યાં બે બાળકોને દેખી રહ્યો, પછી પોતાના મહોલ્લા બાજુ વળ્યો. દૂરથી સગરામના બંધ મકાનને જોઈ લીધું. તે બે માળનું બની ચૂક્યું હતું. એ આખી ઓળ, લીંપણમાટીની ઓટલીઓથી સજીધજી લાગી. એક જતી કેડ વાંકી ડોશી સિવાય કોઈ દેખાયું નહીં. કેટલાક કાગડાઓ છાપરે છાપરે બેસતા, પાછા પોતાનો કર્કશ અવાજ ખેરવતા ઊડતા હતા. આડો વળાંક વટાવીને, દેવાયત ખુલ્લા ચોગાનવાળા વાસમાં આવ્યો. પોતાનું નળિયાંવાળું એક માળનું બંધ ઘર જોઈ લઈને, પછી જોડે ઉઘાડા ઘર-આંગણે કાગળિયું પકડીને ઊભેલાં મૂળીમા તરફ મલકીને જલદીથી દોડતો હોય એમ જઈને, એમના પગે પડ્યો. મૂળીમાં, દેવાયતના માથે હાથ ફેરવવા લાગી ગયાં હતાં.

– ‘મું તો તારી રાહ… તારી હેંડચા, આવતાં ઓળખી પાડી બેટા!’

– ‘દાદીમા ખરાં ને?’

– ‘શ્ય કરસ તાર બાપા.’ – ‘મજા, તબિયત સારી છે.’

– ‘ઈય મૂઓ, તારી મા ગયા પછ જીવણપરા ભૂલી જ્યો લાગશ. આ તારો કાગળ ગોદડમુખીને વંચાયો પછ ખબૅર પડી કે તમો બેય હાજાનવરા સો.’

– ‘હા દાદી, શહેર એવું કે ગામડામાં આવવા દેતું નથી, હું ભણવામાં, ને બાપા મિલમાં, હાથે રોટલા ટીપી ખાધા. હવે મને નોકરી, શહેર સુધરાઈમાં મળી ગઈ છે. હેલો પગાર લઈને આવ્યો છું દાદી.’

– તાર કહાર બનાવીને જમાડું…’

દેવાયત ખાટલીમાં બેઠો. પાણી પીધું. સામે ટાટિયું પાથરીને મૂળીમાં બેઠાં. એંશી વરસ થવા આવ્યાં, છતાં થીંગડાવાળા સાડલામાં તંદુરસ્ત લાગતાં હતાં. મુખ પર કરોચળી ખરી, પણ મુખમાંથી એક પણ દાંત ખરેલો નહિ. આંખમાં ન હતો મોતિયો. બત્રીસ દાંતવાળાં દાદીને એ નિહાળી રહ્યો. જાતમહેનત પર જીવનારાં મૂળીમા પોતાના વારસદારને જીવ રોપીને પંપાળી રહ્યાં હતાં.

– ‘લો, આ પૈસા ક્યાંક મૂકો.’

– ‘આટલા બધા…’

– ‘હા, ધરમ પુણ્યમાં ખપ લાગશે.’

– ‘તિયારે રેપડીમાની બાધા ફળી…’

– ‘મા-ના સ્થાનકને મોટું કરી દઈશું…’

દેવાયતને સાંભર્યું પેલા ચમાર, વણકર અને ભૂતેળિયા ત્રણે વાસના ફાંટા મળે, ત્યાં થોરિયા વીંટળાયેલો વરખડો, નીચે માટીના લીંપણવાળો આટલો, વચમાં દસ-બાર ઈંટોની દેરી, એમાં માંડ માંડ દીવો થાય એટલી જગ્યા, કંકુ પથરાય, પણ વરખડો તો નાડાસડીઓથી બાંધેલ નારિયેળથી ઝૂલતો ઝૂલતો, લાલ ચૂંદડીઓથી ચળકી ઊઠે. તિથિ નિશાળથી છૂટે… સાથે દેવાયત હોય. બંને જણાં રેપડીમાને પગે લાગે. તિથિ કપાળે કંકુ ચાંદલો કરે, વળી દેવાયતના કપાળે ટીલું, પછી એ ચાલતી એકલી કૉતરી નદીમાં ઊતરી પડે. સામે કામનાથ મંદિરમાં, તેના ઘેર જાય. આવે ત્યારે પડિયામાં સાકરિયા ચણા, સિંગદાણાનો પરસાદ હોય. રેપડીમાને ધરાવી, પછી ખાતાં ખાતાં બંને નિશાળે જતાં હતાં. ભણવામાં તિથિ બહુ હોશિયાર અને ચાલાક. ભલે દેવાયતથી એક વરસ પાછળ, પણ સંગાથ દેવામાં તો… એક વાર ભાદરવાની પૂનમ. નિશાળ છૂટ્યા બાદ દોડતાં દેરીની ઓટલીએ. એ પહેલી જઈને બેસી પડી હતી. ભોંય પાયલાગણ કરતાં પેલો સગરામ તેના પીઠ, ખોળિયાને તીતીઘોડાની જેમ બાઝી પડ્યો હતો. દર્શન અધૂરાં હોવા છતાં તિથિએ એને ઉલાળી મૂક્યો. પછી એ ક્રોધમાં બોલી ઊઠી હતી.

– ‘લાજશરમ વગરના, મને અભડાવી મારી, ખોલા?’

– ‘મેં તો તારા પર થકીશ જા.’ સગરામ બોલેલો…

પછી તો દેવાયત અને સગરામ બંને દફ્તરે દફ્તરે ઝીંકાછીંક… લડી પડેલા. સગરામના દફ્તરના ઘા તિથિએ પણ ખાધા હતા. મફો વણકર ત્યાં આવી ચડેલો. બંનેને લડતા છૂટા પાડ્યા હતા. નહીં તો તિથિએ ઉપાડેલી રેપડીમાની ઈંટ નક્કી સગરામના માથામાં, ત્યારે મફા વણકરે ઉચ્ચારેલું. એ દેવાયતને યાદ આવ્યું. ‘સાલો, બાપના સમો કહઈ સ… છાનાંમાંનો ઘેર જા…’ તે જ વેળાએ થોરવાડમાંથી એક તીતીઘોડો ઊડી આવીને તિથિના ઝભલા ઉપર… તે ચમકી ઊઠીને, ચીસ પાડે એ પહેલાં દેવાયતે ચોટલો તીતીઘોડો ઝટ પકડીને, કાંટાળા કંથેરના જાળામાં. ત્યાં મૂળીમાં ચૂલાની બેળના ગોખલામાંથી ટૂચાવાળો ગાભો બહાર કાઢતાં પાંચ પાંચિકા, કોડીઓ અને શંખ-છીપલાં વેરાઈ પડ્યાં હતાં. પાછું હતું એમાં એક પથ્થરનું ટિક્કણ.

– છૂટા પઈહા મેકવા ગઈ નઅ કૂકા…’ – ‘લાવો, હું સઘળા ભેગા…’

– પેલી રૂગનાથબાવાની છોડી, કૂકા લેવા આવી આવી ના પાસી, બિચારીને નાં આલ્યા કૂકા, નઅ જાણ કરી તારી. એક, વરહથી એ અંઈ નથ આવી… પેલો સગરાંમ આવતી જતી પજવતો અતો ભઈ..’

વખત વખતનું કામ કરે. તેણે નક્કી તિથિને હેરાન, પરેશાન કરી મૂકી હશે. ગાંઝી જાય એવી ન હતી, તો એનાથી વશ શાની થાય? એ છેલ્લે છેલ્લી પોતાના ઘેર આવી, એટલે ચૌદ વરસની હતી. એનો સુડોલ દેહ આંગણે બેસે, ઘર-બારણું મહેકી ઊઠે. ઓસરીની અંદર ચોપાટ બનાવીને કોડીઓ હથેલીમાં લઈ લઈ ખખડાવીને નાખે. એના પાસા પોબાર. હરેક વખતે જીત મેળવે, વળી પડીકામાં લાવેલ લુકટી આપીને, હારેલ દેવાયતને વધાવે, રાજીરેડ કરીને દોડી જતી તિથિ બહુ વહાલી લાગતી હતી. એને પકડી લેવા, લાંબી આંગળીઓ વાળી હથેળીઓમાંનું હિંગળોક પીવા ચિત્ત તડપી ઊઠતું ખરું. કાંડાં લાંબાં, તેના પર કાચની બંગડીઓ ઝૂમઝૂમતી નાચે… પગપાનીઓની કુમાશ, પાતળી રમ્ય નાસિકાની રતાશ જોડે સંબંધ બાંધીને ગાતી રહે.. કંઠે, એક પણ દાગીનો, દોરાધાગો માદળિયું સરખુંય નહીં, છતાં મુખડા પર હાસ્ય રમતું મૂકે. નાકની ચોપચૂની, કાનની સોનેરી વાળીઓ સાથે તે ગમ્મતે ચઢે. એનું સઘળું અંગેઅંગ મજાનું હતું. કપાળે ઠરેલો રેપડીમાનો કંકુ ચાંદલો તો ઝગમગ થાય. માથે વાળ સેંથીમાં સિંદૂર પૂરવાનું મન ઊપડે એવા કાળા, સુંવાળા. એમાં રોજ અષાઢી વાદળ ઊડતું રહેતું

હાંકવા જતા હતા. દેવાયત એકલો ઘેર. પેલી તિથિ નિશાળે લઈ જવા, બોલાવવા આવી ચઢે. એ એક ઓરડા સુધી પહોંચીને ડામચિયા ઉપર ચઢી બેસતી હતી. પગ હલાવતી ઝૂલે. રજા હોય તો કૂકે રમતાં રમતાં, વળી જમીન ઉપર પાંચ પિતાળાવાળી ચોકડીઓની રમતમાં ટિક્કણ નાખવામાં એ હોંશિલી.. જીત મેળવીને જંપે. પાછળ હારેલા ભૂખ્યા દેવાયતને કશુંક ખાવાજોગ ઘરે, આપે. જો ના લે તો પટ્ટાવાળા લેંઘાના ખિસ્સામાં ઊંડો હાથ લાવી વસ્તુ અંદર નાખી દે. હાથ કાઢતાં દેવાયતને ગલગલિયાં થતાં, બંને બની જાય હરખપદૂડાં. મકાન વાનું ના વાખ્યું કરીને, દોડતાં દેરીએ જાય, નમીને પછી નિશાળે, વડ-ગોંદરે પહોંચે, ત્યાં દરવાજે કે પાણીની ચકલીએ સગરામ ઊભો હોય. એ તિથિને બોલાવે. રોકે-ટોકે, સગરામ, આગળના ધોરણમાં ભણે. છતાં તેના વર્ગમાં તિથિને લઈ જવા ખેંચે, એ દેવાયતને ના છોડે. દૂધા માસ્તર કડક. પેલા સગરામને મારે. વળી ઝૂડેય ખરા પણ રડે બીજા. તેનું શરીર તો ઘો-ના જેવું, માર ખાય, ગમે. કોઈ મારે તોયે ચામડી ફૂલે. સોળ પડે નહીં. સગરામને બિલકુલ વાગતું ન હતું.

દેવાયતે દૂર સગરામના ઘર બાજુ દૃષ્ટિ ફેંકી. કોઈ દેખાયું નહીં. એણે વજનવાળી પ્લાસ્ટિક થેલી, જ્યાં દફ્તર લટકતું રહેતું હતું, એ જ ખીંટીએ ભરાવીને, પાછી પકડી લીધી. થેલીએ એકલી રખાય એવી ન હતી. પોતાના સૂના ઘરમાં બે-એક આંટા માર્યા. મૂળીમાનો ટહુકો આવ્યો. થેલી સાથે એ ઘરને વાખી, સાંકળ મારીને, દાદી પાસે ગયો, ને જમવા બેસી ગયો. કલાઈવાળી પિત્તળની થાળીમાં લાપસી જોડે ખીચડી મીઠાં લાગ્યાં. મૂળીમાનો હૈયાનો ઉમળકો આંખે આંસુ લાવીને જ જંપ્યો.

– ‘મા, ગામમાં ફરી આવું..’

– ‘ઝાક વળે એ પહેલાં પાછો…’

દેવાયતે ખાટલીમાં કેટલાંક પડખાં ફેરવ્યાં, પછી પોતાનું મકાન જોવાનો વિચાર જાગતાં એ ઓચિંતો ઊભો થયો. બાજુ પર જઈને વાખેલી સાંકળ ખોલી, ધક્કા વિના કમાડ ઊઘડી ગયાં. અંદર બેઠેલી હવા, છેક ઓરડામાંથી મા-ની જેમ ધસી આવીને વળગી પડી. ઘર, લીંપણબદ્ધ મૂળીમાએ જાળવ્યું હતું. મા જીવતી હતી, ત્યારે ખેતરકામ મજૂરીએ, બાપાય દહાડીએ. કોક ખેડૂતનો કાંસ કે હળ પકડીને, કાંટાળા કંથરના જાળામાં.. ત્યાં મૂળીમા ચૂલાની બેળના ગોખલામાંથી ટૂચાવાળો ગાભો બહાર કાઢતાં પાંચ પાંચિકા, કોડીઓ અને શંખ-છીપલાં વેરાઈ પડ્યાં હતાં. પાછું હતું એમાં એક પથ્થરનું ટિક્કણ.

– છૂટા પઈહા મેકવા ગઈ નઅ કૂકા…’ – ‘લાવો, હું સઘળા ભેગા…’

– પેલી રૂગનાથબાવાની છોડી, કૂકા લેવા આવી આવી ન પાસી, બિચારીને નાં આલ્યા કૂકો, ના જાણ કરી તારી. એક, વરહથી એ અંઈ નથ આવી… પેલો સગરાંમ આવતી જતી પજવતો અતો ભઈ…’,

વખત વખતનું કામ કરે. તેણે નક્કી તિથિને હેરાન, પરેશાન કરી મૂકી હશે. ગાંઝી જાય એવી ન હતી, તો એનાથી વશ શાની થાય? એ છેલ્લે છેલ્લી પોતાના ઘેર આવી, એટલે ચૌદ વરસની હતી. એનો સુડોલ દેહ આંગણે બેસે, ઘર-બારણું મહેકી ઊઠે. ઓસરીની અંદર ચોપાટ બનાવીને કોડીઓ હથેલીમાં લઈ લઈ ખખડાવીને નાખે. એના પાસા પોબાર. હરેક વખતે જીત મેળવે, વળી પડીકામાં લાવેલ લુકટી આપીને, હારેલ દેવાયતને વધાવે, રાજીરેડ કરીને દોડી જતી તિથિ બહુ વહાલી લાગતી હતી. એને પકડી લેવા, લાંબી આંગળીઓ વાળી હથેળીઓમાંનું હિંગળોક પીવા ચિત્ત તડપી ઊઠતું ખરું. કાંડાં લાંબાં, તેના પર કાચની બંગડીઓ ઝૂમઝૂમતી નાચે… પગપાનીઓની કુમાશ, પાતળી રમ્ય નાસિકાની રતાશ જોડે સંબંધ બાંધીને ગાતી રહે. કંઠે, એક પણ દાગીનો, દોરાધાગો માદળિયું સરખુંય નહીં, છતાં મુખડા પર હાસ્ય રમતું મૂકે. નાકની ચોપચૂની, કાનની સોનેરી વાળીઓ સાથે તે ગમ્મતે ચઢે. એનું સઘળું અંગેઅંગ મજાનું હતું. કપાળે ઠરેલો રેપડીમાનો કંકુ ચાંદલો તો ઝગમગ થાય. માથે વાળ સેંથીમાં સિંદૂર પૂરવાનું મન ઊપડે એવા કાળા, સુંવાળા. એમાં રોજ અષાઢી વાદળ ઊડતું રહેતું હતું.

દેવાયતે ખાટલીમાં કેટલાંક પડખાં ફેરવ્યાં, પછી પોતાનું મકાન જોવાનો વિચાર જાગતાં એ ઓચિંતો ઊભો થયો. બાજુ પર જઈને વાખેલી સાંકળ ખોલી, ધક્કા વિના કમાડ ઊઘડી ગયાં. અંદર બેઠેલી હવા, છેક ઓરડામાંથી મા-ની જેમ ધસી આવીને વળગી પડી. ઘર, લીંપણબદ્ધ મૂળીમાએ જાળવ્યું હતું. મા જીવતી હતી, ત્યારે ખેતરકામ મજૂરીએ, બાપાય દહાડીએ. કોક ખેડૂતનો કાંસ કે હળ હાંકવા જતા હતા. દેવાયત એકલો ઘેર. પેલી તિથિ નિશાળે લઈ જવા, બોલાવવી આવી ચઢે. એ એક ઓરડા સુધી પહોંચીને ડામચિયા ઉપર ચઢી બેસતી હતી. પગ હલાવતી ઝૂલે. રજા હોય તો કૂકે રમતાં રમતાં, વળી જમીન ઉપર પાંચ પિતાળાવાળી ચોકડીઓની રમતમાં ટિક્કણ નાખવામાં એ હોંશિલી… જીત મેળવીને જંપે. પાછળ હારેલા ભૂખ્યા દેવાયતને કશુંક ખાવાજોગ ઘરે, આપે. જો ના લે તો પટ્ટાવાળા લેંઘાના ખિસ્સામાં ઊંડો હાથ લાવી વસ્તુ અંદર નાખી દે. હાથ કાઢતાં દેવાયતને ગલગલિયાં થતાં, બંને બની જાય હરખપદૂડાં. મકાન વાખ્યું ના વાખ્યું કરીને, દોડતાં દેરીએ જાય, નમીને પછી નિશાળે, વડ-ગોંદરે પહોંચે, ત્યાં દરવાજે કે પાણીની ચકલીએ સગરામ ઊભો હોય. એ તિથિને બોલાવે. રોક-ટોકે, સગરામ, આગળના ધોરણમાં ભણે. છતાં તેના વર્ગમાં તિથિને લઈ જવા ખેંચે, એ દેવાયતને ના છોડે. દૂધા માસ્તર કડક. પેલા સગરામને મારે. વળી ઝૂડેય ખરા પણ રડે બીજા. તેનું શરીર તો ઘો-ના જેવું, માર ખાય, ગમે. કોઈ મારે તોયે ચામડી ફૂલે. સોળ પડે નહીં. સગરામને બિલકુલ વાગતું ન હતું.

દેવાયતે દૂર સગરામના ઘર બાજુ દૃષ્ટિ ફેંકી. કોઈ દેખાયું નહીં. એણે વજનવાળી પ્લાસ્ટિક થેલી, જ્યાં દફ્તર લટકતું રહેતું હતું, એ જ ખીંટીએ ભરાવીને, પાછી પકડી લીધી. થેલીએ એકલી રખાય એવી ન હતી. પોતાના સૂના ઘરમાં બે-એક આંટા માર્યા. મૂળીમાનો ટહુકો આવ્યો. થેલી સાથે એ ઘરને વાખી, સાંકળ મારીને, દાદી પાસે ગયો, ને જમવા બેસી ગયો. કલાઈવાળી પિત્તળની થાળીમાં લાપસી જોડે ખીચડી મીઠાં લાગ્યાં. મૂળીમાનો હૈયાનો ઉમળકો આંખે આંસુ લાવીને જ જંપ્યો.

– ‘મા, ગામમાં ફરી આવું…’

– ‘ઝાક વળે એ પહેલાં પાછો…’

– હોં,

– પેલો મફો વણકર આવ… જા, મળવા સામો માંણહ સા.’

આડી ઓળ વટાવીને, ઊભી ઓળે ચઢી ગયો. એક ઘર સાજુ તો બીજાં ત્રણ ઘર નીચે પડવાની તૈયારી કરતાં હોય! જે જે મકાન છોડીને ગયો, એમની તો બારીઓ તૂટેલી, કમાડ ખવાયેલાં, ભીંતોના કેડમાં બખોલો. કૂતરાં-બિલાડાંની આવ-જા. ઉંદર દહાડેદીને છાપરે, ચડતા-ઊતરતા દેખ્યા. ધૂળખેપટ, કચરાથી આંગણાં ભરેલાં. જે હયાત હતું તેનું મકાન ટકોરાબંધ, સ્વચ્છ. દેવાયતે ઝડપ વધારી દીધી. સગરામનું સિમેન્ટ બાંધકામવાળું મકાન જલદીથી વટાવી દઈને, મહોલ્લાનો માટિયાળો ઢાળ ચઢતા મફા વણકરને પગે પડ્યો, વળી એ હાથ જોડી બેઠો હતો. મફાભૈ નવાઈથી દેવાયતને નિહાળવા લાગ્યા.

– ‘ઓળખો છો કાકા…?’

– ‘ઘણા દાડે ભાળ્યો, લખાનો છીયો ના… બઉ મોટો થઈ જ્યો સ … ૨યું કર છઅ તાર બાપા.’

– ‘મજા! મિલમાંથી છૂટા થયા છે.’

– તારું ઘર મૂળીએ હાચવ્યું સા હોં… અમ જૂઠ બોલાય. હેડ ઘેર બેહીએ.’

મફા વણકરે પોતાનું ઘર ઉઘાડવું, અંદર ખાડામાં સાળ, ભીંતે ગોખલો. એમાં બહુચર માની છબિ. સામે ચૂલો ને જાળિયું. બે બાજુ નેહલા-ખીલા ઠોકીને, બેસાડી ઠરાવેલા લાકડાના પાટિયા ઉપર વાસણો, ડબ્બા, બે થાળી, વાટકા. એમાં કાંસાનું એક-તાંસળું ઊંધું પાડ્યું હતું. નીચે તાંબાની ચરૂડી જોડે પાણીની માટલી, ઉપર લોટો, દેવાયતને લાગ્યું કે સ્ટીલ પ્રવેશ્ય નથી. ખાટલી બહાર કાઢીને આંગણે બેઠા.

– તું એકલો ક પસ..’

– મારાં સગપણ નથી થયાં, હમણાં નોકરીએ…’

– ‘હારું ભૈ, મું અને સાળ બેય ભલાં. ગજ હાથે, કાપડનું પોટલું માથે લેઈલેઈને ધોતિયાં, ટુવાલ, ગરણાં, કાપોટિયાં વેચીને પેટિયું. મેં ચ્યો પરણ્યો સું. હાથે રોટલા ટીપી ખાઉં સું. ગોંમ પહેલા જેવું રયું નથ. મુખી, મુખીપણું ખોઈ બેહ્યા સઅ… ગનુ પેંજારો મનમાંની કરસ; પેલો ચ્યોંકથી આયો સઅ રૂગનાથબાવો, ઈની વઉં બામણી ક ગરોડી ખબૅર પડવા દીધા વના ઈની હારે તોફા, ઈય મરી, પેટ ફુલાડી ફુલાડી ના… ઈમાં આપડો સગરામ પાડો થઈને જેને તેને શેકી બેહઅ સઅ… હોની ગજો તો ભજન ગાતાં ગાતાં કોક બૈરા હારે લફરું, શરીર ચોળી બેહઅ સઅ…’

– ‘કામનાથ મંદિરમાં…’

– હાસ્તો, આજ અમાવાસ્યા સબ… બધા ભેગા થઈને કાંચળી કાંચળી રમશીં. જે બૈરાની કાંચળી હાથમાં આપી ઈને બાથમાં લઈને આયી રાત્ય ધોળી કરી મેલશી. બૈરાંય મૂ, પોતાનો ધણી છોડીને, બીજાના ખાટલામાં આળોટે ઈ હારું કેવાય ભઈ. કણબીનું કાળું ઠેમણે ઠાકરડા ભેળું. કોડવાળી સગુના પંજારી, રત્નાની બૈરી થાય, વળી લે, હોનેણ કંચન, રૂગનાથ બાવાના ખોળામાં બેહએ સઅ. ઓમ સેળભેળ કાંચળીઓ નાચે, રમે… ઈનો વાંધો નથઇ, પણ ગોંમમાંથી અચ્છી અચ્છી છોકરીઓને ઉપાડી માદેવમોં, પંસ કાછડી છૂટ વધ ક ઘટ્ટ. આપડો પૈણ્યા વનાનો સગરામ અતો તિયારે વાહન દીચરીઓ જેઠી. જડી, કઈલી રાતમા ખેંચી તાણીને લેઈ જેલો. બેજીવી કરી મેલી અતી. બાળક જનમ્યાં, ઈનાં માવતરોએ છાનામાંનાં કોતરી નદીમાં દાટી દીધાં, પસ પૈણાવી. હજીય સગરામ ચ્યોં છાલ મૂકશ્ય. ઈનો ડોહોય હરામખોર, કંડમાં પડ્યો રહે રહે ને કૂતરીને પરળમાં નાંથી બાથમ… લેઈ ઊઘે, પસ ઈનો ગોચો ચ્યોંથી હારો વોય. તંઈ જાત જાતની બાયડીઓ જોડે અમાવાસ્યા.

આટલું સાંભળીને દેવાયત વિચારમાં ચઢી ગયો. મારા ગામ જીવણપરામાં સ્ત્રી-પુરુષોએ ગાવું, નાચવું, કૂદવું પછી ગમતાંની સાથે મસ્તીમાં રાત ગાળવી. નિયમ કે મર્યાદા નહીં. રોગના ભોગ થવા શરીર શરીરનાં પડખાં ઘસવા, માદીકરી, બાપનો ખ્યાલ રાખવાનો નહિ. આના કરતાં જ જનાવર-જીવો સારાં. જાત-ભાત વેળા જોઈને માંડે માળો. વંઠેલાપણું પેસે તો માણસપણે સચવાય ખરું? કુદરતે પરથમી પર મોકલ્યા બસ કુંડાળામાં પગ દેવા…

– ‘લ્યોં કાકા, ગામમાં ફરી આવું.’

– ગોંમ હાડે ક્યું સઅ ભઈ… બે મોંઢાળા ગોંમથી જોજે ભલા?’

ગામના બજારચોક જઈને એ ઊભો રહ્યો. મહોલ્લે મહોલ્લા નવરા, પાનતમાકુ ગલ્લા-થડાઓ પર ઘરાકી. મીઠાઈ-ચવાણાનાં પડીકાં વળાય. બે અદ્યતન સલુનોમાં ગિરદી-બંગડી-બોપટ્ટી, સ્નો, પાઉડર, લિસ્ટીક સ્ટોર સારા ચાલે. એકાદ કરિયાણાની દુકાન સિવાય બજાર ખાલી. લોકોની અવરજવર ઓછી, ઢોરઢાંખરની આવ-જા ઝાઝી. ગધેડાં-ભૂંડની દોડધામ વધુ. કૂતરાં ભસ્યા કરતાં હતાં. કેટલાંક સ્ત્રી-પુરુષો ખેતર-મજૂરી કરી ઘર બાજુ વળતાં જોયાં, બાકી નવરાપણું તો તીતીઘોડાની જેમ ઊડી ઊડીને ગામ-રસ્તાઓમાં ચોંટી પડતું હતું. દેવાયતને થયું. દસ વરસ પછી ગામમાં આવ્યો તો ઘર-મકાનોની ઘાટરચનામાં કંઈ ફેરફાર નહીં. રસ્તા ધૂળિયા, લત્તે લત્તે ગંધવાડના થર, ગામ, ધણી વગરનું, ત્યાં કુંવરજીએ વગડાઉ ઝાડ વાઢી-કાપી, લાકડાં ભરેલું ટ્રેક્ટર, ચોરા આગળ થઈને મારી મૂક્યું હતું. વિવિધ ગૂંટકાઓની તૂટેલી, સુંવાળી નાની-મોટી કોથળી-પડીકીઓ વાયરે ઊડી ઊડીને, ચળકી ઊઠતી હતી, તો ચા-ચાની લારી પર તભો ભાભો પ્રાયમસ પર કીટલી મૂકીમૂકીને, ચા અગર દારૂ આપતો જોતાં એનાથી ન સહેવાયું, એ કોતરી નદી તરફ વળ્યો. ત્યાં જતાં ગંદકીનો સામનો કર્યો. પરાણે એના કાંઠે જઈને ઊભો. નદીમાં ઊતરવાનો માટિયાળો ઢાળ… તિથિને મૂકવા માટે આટલા સુધી… એ પહેરણ અને પટાવાળા લેંઘામાં હોય તો તિથિ લીલાં, ઘાઘરી-પોલકા સાથે સફેદ ઓઢણીમાં. બંને જોડાજોડ થોડુંક ચાલી ઊભાં રહેતાં હતાં. સૂર્ય ડૂબવાની તૈયારી કરતો, ત્યારે સામે ટેકરા પર બેઠેલું કામનાથ મંદિર ગીધની જેમ પાંખો ઊંચી કરી કરીને, ભય છોટે રાખે. એ પહેલાં હંસલી બનીને તિથિ નદીમાં ઊતરી જતી હતી. એકવાર દેવાયત ઢાળ વચ્ચોવચ તિથિને પકડી, એની પૂંઠને અમસ્તો દબાવી બેઠો હતો.

– ‘તું ય યું તીતીઘોડાની જ્યમ મુંને..?’

– ‘ના ગમ્યું તને.’

– ‘જરાક મોટો થા પછ.’

તિથિના એ બોલ લમણું તોડીને, બહાર ઢાળની વેળુ ઉપર નાચ કરવા લાગ્યા. બંને જણાં અવ્યવસ્થિત ધૂળ ધૂળ..!’ એ જગ્યા, એણે શોધી જોઈ, પણ આખી કોતરી નદી આકડા બાવળના છોડછોડથી ખીચોખીચ. કાંકરા, માટી દેખાતાં ન હતાં, બસ દેવળ જવા માટેની એક સાંકડી વાંકીચૂંકી વાટ. દેવાયતને કામનાથ ખેંચી રહ્યું હતું.

તિથિ તો આટલા વરસે ક્યાંથી હોય? હોય તોયે ઓળખે ખરી? પછી સગરામે તેને લલચાવી તો નહીં હોય! છતાં એ મને ભૂલે નહીં. અમદાવાદ જવા નીકળ્યો, ત્યારે એ બસસ્ટોપ સુધી આવી હતી. મોટર ઊપડી તોયે એ કેવી એકધારી આંખો માંડીને તેનું જ્યોતિ ભરેલું મુખડું બોલાવી રહ્યું હતું! કામનાથની ધ્વજા વાયરે ફંડ ફડ બોલતી હતી. એ નદીમાં ઊતરવા જાય એ પહેલાં સોની ગજો તથા એની વહુ કંચન કોતરીમાં ઊતરી, જતાં દેખ્યાં. રૂગનાથ બાવો જીવણપરામાં પધારે તો કંચનના ઘેર પહેલો પેસે. સોનાર ઠાવકી મજાની, બાવાને મૂકવા મૂઈ છેક સુધી જતી. ઘણાંખરાંએ નિહાળી હતી.

અમાસનું કાબરચીતરું અંધારું ભટ્ટ બનતાં બાવળિયાઓના લીલાં ડાળડાળખાં, પર બેસી પડી ઝૂલવા માંડ્યું. નદી આમ ચોમાસાના રેલા કાઢીને અબોલ બને, રાત્રે એ ભયવાળી લાગે. એમાં નાનીમોટી કોતરો પડવાના લીધે કોતરી નામ પડ્યું હોય. એ સાંકડો રેતવાળો રસ્તો વટાવતો અડધે આવીને અટક્યો. ભૂંડ છીંકોટા મારતા સંભળાયાં. કોઈ મરેલા પશુની દુર્ગધ આવતી હોવાથી રૂમાલ કાઢીને નાકે ધર્યો. એ સામેની ભેખડે ચઢવા લાગ્યો. બે-ત્રણ વાર લપસી પડાયું હતું. કામનાથ ટેકરી ઉપર. તેની ચારેબાજુ બાવળ, બોર, કંથારનાં ઝુંડ. ઊંચો વરંડો. દ્વાર આગળ કાંઠીબીલીનાં ઝાડ, દરવાજો તો બે ગોખલા સાથે ઉપરથી બે અર્ધગોળ કમાડથી બંધ હતો. તેનો આકાર તીતીઘોડાના મોઢા જેવો લાગ્યો. વાયરો હળવો હળવો વાય. આકાશને એક મોટા શ્યામ વાદળે દાબી દીધું, ત્યારે અતિ કાળાશમાં હવામાન પલટાઈ બેઠું. અંદર જવા ઉતાવળ કર્યા વિના ડોકાબારીમાં પોડું હોવાથી એમાં આંખ નાખીને દેવાયતે તાક્યું. પાંચ પગથિયાંની બેઠકવાળું દેવળનું અર્ધગોળ નાકું, ગભારાનું ઊંડાણ રાફડા જેવું. અંદર ફેણ ચઢાવીને નાગ, લાલ જીભ કાઢતો તાકી રહ્યો ન હોય! માંહ્ય દીવો બળે. એ તેના માથા પરનો મણિ બનીને ઝગમગતો હતો. કામનાથ મહાદેવની આસપાસ ઓઠણ સારી એવી, એને અડીને, ઘોડાની નાળરચનામાં સાત ઓરડીઓ. મંદિરને ના કોતરણી કે ઘાટ, નહીં મંડોવરની પાટ, બસ નળાકાર ઘુમ્મટ. ગર્ભાગાર ચળક ચળક… નાકે ઘંટ લટકે… એ દીવાના તેજમાં કોઈ ગ્રહ સમો ચમકી રહ્યો હતો. પગથિયાંની બે બાજુ પીળી કરેણના છોડ. પીળાં ફૂલ ફૂલ જોડે લીલા ઘટા ઝૂલતા હતા. આ જાતનું ઈંટ-ચૂના-માટીવાળું દેવાલય કોણે કયા કારણે બાંધ્યું હશે? પાછો પ્રાંગણમાં યજ્ઞકુંડ. એ અડધો સોનાનો લાગતો હતો. ચોક, જમીન માટિયાળા આંગણા પર ઠરેલું અંધારું કશાક ઝબકારામાં તડાક દઈને તૂટ્યું. એમાંથી દેહે કાળો રૂગનાથ બાવો એક હાથમાં સળગતી મશાલ, બીજામાં વલોણું ફેરવવાની ગોળી પકડીને આવ્યો. એ પોતે નકરો ઉઘાડો. માથે ટાલ ચળકે. પ્રથમ કામનાથને મશાલ ધરીને નમ્યો, પછી પેલા યજ્ઞકુંડમાંથી ત્રિશૂળ કાઢી એના પર ગોળી ઠરાવીને, છેલ્લા પગથિયા પર બેઠો.

મશાલના ચળકાટમાં દેવળ પૂંઠળની સાત ઓરડીનો પોત નાં બારણાં, મોવડીઓ સાથેનાં નળિયાં મલકાવા માંડી, એટલામાં જમણેથી જો બંધ કંચન અને સોની ગજો, ડાબેથી કોડવાળી સગુનાને લઈ વલી પીંજારો આવીને રૂગનાથના નજીક ગોઠવાયાં. મુખી ગોદડે, પોતાની શીળીના ચાઠાંવાળી સંતોકના જોડે જમાવ્યું, પછી કાળોકિટોડો સગરામ, કદાચ તેની ઠીંગણી વહુ નાથી પધાર્યા. છેલ્લે ઊંચીપાતળી કાજલી, અને રત્નો, વળી બેઠી દડીની ઘો જેવી આંખોવાળી સોમલી સજોડે કુંવરજી ઠાકોર બાવાના આગળ આવીને ઠર્યા. છેલ્લી રૂમઝૂમ કરતી આવી તિથિ. એ નવરંગ ચૂંદડીમાં રૂગનાથના ખોળામાં બેસી પડી હતી. એને જોતાં લાગ્યું કે એ તિથિ ન હોય, છતાં દેવાયત, કલકલિયાની જેમ ઊડ્યો. તેને ભેટવા દોડે એ પહેલાં દાડિયાં કમાડોએ રોકી પાડ્યો હતો, પછી પોતાની આંખો ખેંચી, ખેંચી બહાર કાઢીને, પેલી તિથિની આંખોમાં ડૂબવા માંડ્યો. એનું મુખ ઝળાંહળાં હતું. મશાલ પોતે એની નાસિકા પર પાંચે આંગળીઓના ટેરવાં હળવાશથી ફેરવીને ઓજસ પાથરતી હતી. દશ વર્ષ પહેલાં જોયેલી તિથિ સાદી, હાલ તો ભાદ્રી પૂનમ બનીને નકશી ભરપૂર શોભાયમાન, કંઠે સુવર્ણ ચમકભર્યું મંગલસૂત્ર, હાથે સોનાનાં કંકણ જોઈને એને મળવા માટેનો ઊમટી આવેલો ઉમળકો કમાડની જેમ વાખી દબાવી દીધો, પછી પોતે અંદર શું થાય છે, એ જોવા અધીરો બન્યો.

થોડીવાર બાદ સગરામ ઊભો થયો. છ સ્ત્રીઓની કાંચળીઓ કઢાવીને, મસળતા મસળતો છેલ્લે તિથિ પાસે ગયો. પહેરેલ ચોળી સહજ એણે કાઢી આપી હતી. આ રીતની કંઈ સમજણ પડી નહીં. હશે કોઈ વિધિ, પણ સંકોચ વિના પોતાનાં પોયણાં સમાન થાનલાં ઉઘાડાં રાખી બેસી રહી એ નવાઈ લાગી. ભલું થજો, વાતા વાયરાનું કે ચૂંદડીનો પાલવ તેના ઉપર… છત્તર જેમ છવાઈ ગયો હતો.

સગરામ તો પેલી નારીઓ, એમાં તિથિ તરુણીને દેખતાં બોલ્યોઃ ‘જુઓ, સાતે જણાંની જુદા જુદા રંગની ચોળી-કાંચળીઓ ગોળીમાં નોંશ્લીને પણ કાળા દડિકા વડે હલાવું સું… ‘સેળભેળ થયા પસ મેં રાંણીછાપનો રૂપિયો દેખાડીને ઉલાળીશ. જે પુરુષ, એટલે કે પહેલા કુંવરજી આવ..’ ઑમ દરેકને છાપ કે કાંટો બોલાવીને કહીશ. જો એ છાપ બોલ્સને કાંટો –હળે તો ખોટો, બીજાનો વારો. જો એ કાંટો બલ્લ ને હાચો સિક્કો કાંટાવાળો પડ તો બંધ આંયે ગોળીમઅ હાથ નાંક્ષી, ઈમાંથી એક કાંચળી કાઢ, જે રંગની કાંચળી નૈહળે એ બાઈનઅ પહેરાલીને ઈના હારે હેલી ઓરડીમઅ જોંય, તંઈ રાત ગાળે. ઓમ વારાફરતી બધા, ચોળીકાંચળીઓ નૈહળે ઈમ ભાદરવી અમાવાસ્યા ઉજવ્વા છા, હમજ્યા…?’

આ બધું દરવાજા બહારથી દેવાયત સાંભળતો સાંભળતો માંહ્ય એકધારી નજર નાખતો રહ્યો. આમ તો તિથિ ઉમંગનાં રૂગનાથની છાતી સાથે ચિપટાઈ ગઈ હતી. બીજી સ્ત્રીઓ તો ગેલમાં. બંને બાજુએ કરેણ પોતાનાં ફૂલો ઝૂલાવતી હસતી હતી. મશાલ સતત જલતી રહીને બાવાને તમાચા ચોડતી હોય એવું લાગ્યું. ક્યાંક ચીબડ કૂચાકૂચ-ના કર્કશ સ્વરો ઉડાડતી બોલવા માંડી. ત્યાં ગોદડમુખીના હાથમાં સગુના પીંજારીની કાંચળી આવી. બંને રૂગનાથને નમીને પહેલી ઓરડી તરફ જવા ઊપડ્યાં. સોની ગજાનંદને ઠીંગણી વહુ નાની મળ્યાં. ઊંચી-પાતળી કાજલી તો કુંવરજીના પડખાપડછાયામાં લપાતી લપાતી ક્યાંક.. ત્યારે શીળીના ચાઠાંવાળી સંતોક, રત્ના માટે હોય એમ થનગની હતી. વલી તો બેઠી દડીની સોમલીને ભેટી પડ્યો, પછી એનો હાથ પકડીને પૂંઠળ લઈ ગયો. છેલ્લે કંચન સોનારણની કાંચળી સગરામના હાથમાં આવી, ને રૂગનાથના હાથમાં તિથિનો ચોળી-કંચવો, બસ ગોળી મહિમા પૂરો થતાં બાવો બોલ્યોઃ

– ‘સગરામ તેરા બાહુ મેં કમખા હૈ યહ મુઝે બહુ પ્યારા હૈ, કંચન મુઝે દે દો, કંચન બિના મેરા સમય બિગડેગા, કોઈ બાર ઉસકા માલિક બનના મિલા નહીં હૈ. લે, યહ તિથિ કી ચોલી, તું ઈસ પર મરતા હૈ તો ઉસકી સાથે રંગરેલિયાં. મેં કંચનકી સાથ મેરી કામના મીટા સકું?’

ત્યાં ક્યાંક ઘુવડ બોલ્યો. ‘ઘૂઉઉરક ઘેરો ઘૂઉક.’ દેવાયતે એનો અર્થ હંસલી મેરી પત્ની હૈ…’ તારવે એ પહેલાં પેલો ભસ્મ ચોળ્યો. સગરામ લાજશરમ વિના તિથિને વળગી પડ્યો, વળી ઉપાડીને રમાડી લીધી હતી. એણેય કેવા હાથ એના ગળે ભરાવી દીધેલા, જાણે સગરામની જ રાતરાણી! એને લઈને એ મંદિર પૂંઠળ કેવો દોડ્યો હતો? તિથિના બે પગ અંધારામાં જ થનગનાટવાળા જોયા, પછી દેવાયતે એકદમ આંખો મીંચી દીધી. ઘડીક પછી ઉઘાડી તો દેવળ અને આગળનું આંગણું સૂમસામ. પેલો ગર્ભદીવડો પણ ઓલવાઈ ગયો હતો. બધે અંધાર… અંધાર… આખા કામનાથને પકડી એ છેક ઊંચે ચઢી ચકરાવો લઈને, છવાતો રહ્યો એવું લાગ્યું, છતાંયે તિથિને મળવા અધીરો. સગરામથી તેને બચાવવા એ વરંડો ચઢી કૂદીને પેલી પા જવા, પણ એય ઊંચો ઊંચો અડીખમ ભૈરવ. પછી દરવાજાને હચમચાવવા માંડ્યો. અંધાર પીધેલાં કમાડ પણ મક્કમ. ડોકાબારીને બે-ચાર પાટા ઝીંકી દીધાં, થયું, આ મંદિર ના હોય! છતાં અંદર જવા દરવાજાને બળપૂર્વક છાતી ઠોકી, તો તમ્મર ચડ્યા, ને સાથે લાવેલી તિથિના નવા પહેરવેશ માટેની પેલી થેલીમાંથી કોરાંકટ સાડી-ચણિયા-ચોળી સરકીને જમીન ઉપર પછડાયાં. હાથમાં ખાલી પ્લાસ્ટિક રહી જવા પામ્યું. એ બેશુદ્ધ શો ભોંય, પેલા પહેરવેશ પર ઢળી પડ્યો. ખાલી ખાલી મોઢું ઘસતો રહ્યો, પછી થયું દશ વરસ પહેલાં દેખેલી તિથિ અને આજ કામનાથમાં જોયેલી તિથિમાં ઘણો ફેરફાર… પ્રશ્ન થયો, હવે મારે તિથિ જોડે શી લેવાદેવા..? છતાંયે અંધારામાં પેલો પહેરવેશ વ્હાલો લાગ્યો. એના પર પડ્યો રહ્યો. માંડ માંડ બેઠા થતાં થતાં આઠે અંગો છૂટાં પડી ગયાં હોય એવું ભાસ્યું. એ પરાણે બેઠો તો થયો. સામે એકલી મધ્યરાત્રિ વ્યાપી હતી. ક્યાં જાઉં એની ગતાગમ ન રહી. ઊંચે, ઘણે ઊંચે દૂર દૃષ્ટિ ફેંકી તો આકાશમાં કરેણનાં પીળાં ફૂલની જેમ પુષ્યનક્ષત્ર એકલું એકલું ઝગમગી રહ્યું હતું.

XC

મહેન્દ્રસિંહ પરમાર

પોલિટેકનિક

…માંડ બધું સમુંસૂતરું ચાલતું’તું ત્યાં પોલિટેકનિકનુંય બંધ થયું. વરસદિવસથી એકધારી હાલી આવતી હાડમારી મહિનાદિવસથી જરીક હળવી થઈ’તી. નિરાંત હતી. ત્યાં પાછી પોલિટેકનિકે પત્તર ખાંડી! ડેલાની બાયું તો કઠણાઈના કડુહલા નસીબમાં લખાવીને જ આવી હશે. નહિતર, આવું થાય? આવું!?

મિલ બંધ થઈ ત્યારેય કોઈને વાંધો ન’તો આવ્યો. ડેલો આખ્ખો કેડ્ય બાંધીને જાત-ભાતના ધંધામાં જોતરાઈ ગ્યેલો. બુટબપોલિસ, હીરા, સેન્ટિંગ… જ્યાં પેટિયું મળ્યું ત્યાં સહુ લાગી ગ્યેલું. રોજનો રોટલો રળવામાં કોઈને કાંઈ તકલીફ નહોતી થઈ. પણ… પોલિટેકનિકે આડો આંક વાળ્યો. ડેલાના પુરુષવર્ગને તો જો કે અમથોય કાંઈ ફેર પડતો નો’તો. બહાર જ ફર્યા કરતા બધા. સૂવા પૂરતા જ ડેલામાં આવતા. તે સહુ સહુની ‘વ્યવસ્થા બહાર જ કરી લેતા. પણ બાયું? ડેલાની બાયુનાં લલાટે લખેલી કરમકઠણાઈ, તે.. બંધ થઈ પોલિટેકનિક!

ડેલાની બાયું માટે જો કે આ ય નવું નહોતું. ડેલા માટેય આ નવું નહોતું. દોઢસો-દોઢસો વરસની થાપટું ખાઈ-ખાઈને ખખડધજ થઈ ગ્યેલો ડેલો આવી તો કાંઈક લીલી-સૂકી જોઈ ચૂકેલો. જુવાન દીકરિયું, કોડભરી પરણેતરો ને ખખડધજ ડોશીઓને ધીમે-ધીમે ટેવાઈ જતાં ડેલાએ જોયેલાં. ટેવાવું પડે એવું જ હતું! ડેલાની વણલખી ‘વ્યવસ્થા’ મને-કમને પાળવા સિવાય છૂટકો જ ક્યાં હતો! શું કરે!

પેલા તો શું, કે હજી કાંઈ વાંધો હતો નહીં. શહેર હજી આફરીને ઢમઢોલ નહોતું થયું. કુદરત જેવું કાંક હતું. ને, એના ખોળે જઈ શકાતું. ડેલાની બાયું, રાતનું રસોડું આટોપીને, અંધારું ઓઢીને સાગમટે પડખેના ખેતરમાં કુદરતને ખોળે ઊમટી પડતી. આખ્ખા દિવસની અલકમલકની કરીને નિરાં…તે બધું પતાવીને પાછી આવી જતી. ડેલામાં આ વ્યવસ્થા સિવાયની બીજી કોઈ વ્યવસ્થા અંગે વિચાર પણ ક્યારેક જ થતો. શું, કે ટેવાઈ ગ્યેલી ડેલાની બાયું!

રમણની વહુ પરણીને પેલવેલકી ડેલામાં આવી ત્યારે એને કાંઈ ખબર નહીં. અમદાવાદ એના પિયરમાં તો, ઘરમાં જ ‘હાઈકલા’ ‘વ્યવસ્થા!’ ક્યાંય જાવાપણું જ નહીં. રમણ સાથે ગાળેલી પહેલી રાતના કેફમાં ને કેફમાં સવારે ઊંધા હાથની નિશાની કરી સાસુને પૂછેલું કે, ‘ક્યાં?’ ત્યારે સાસુએ કિધેલુંઃ સવારમાં નહીં, રાતે!’ રમણની વહુ રીતસરની હબક જ ખાઈ ગ્યેલી. સવારની ટેવવાળી રમણની વહુને રાતના સમયપત્રકમાં આવતાં એક વરસ નીકળી ગ્યેલું. શરૂઆતના દિવસોમાં એણે ખાવાનું ઓછું કરી નાખેલું. ખાઈ-ખાઈનેય! એકાદ વાર એણે બળવો કરેલોઃ ‘દિવસે જવું હોય તો શું કરવાનું?’ સાસુએ ધધડાવીને કહી દીધેલુંઃ ‘અમદાવાદ જતા રે’વાનું!પછી તો જો કે ઘીના ઠામમાં ઘી, ને ડેલામાં રમણની વહુ! ક્યાં જાય!

પણ ઘીના ઠામમાં ઘી પડ્યું રે’તું હોય તો તો શું જોઈએ? કુદરતના ખોળા જેવાં ખેતરોની જમીનું ‘N.A.’ થવા માંડી. બિનખેતીની જમીનો પર ‘ટુ રૂમ કિચન, બાથરૂમ ટૉઈલેટ’ની ‘ટાઈટલ ક્લિયર’ સ્કીમું ખડકાવા મંડી. ચોકીદારના કબજામાં બધી કુદરત! જવાનું ટળ્યું તે બાયું પાણાવાળી કરવાના મૂડમાં જ હતી. પણ કુદરત માલદારની હતી, એના હાથ હતા લાંબા… બાયું શું કરે?

એ.વી. સ્કૂલનું મેદાન ખાલી હતું. ભરવાડની બાયુએ છાણાં થાપ્યાં હોય ત્યાં ડેલાની બાયું રાતે! ઉનાળાના દિવસો. આખ્ખો દી’ તાપની મારી ઘરમાં પુરાઈ રહેલી ‘પરજા’ને રાતે જ બધું સૂઝે! એમાં, ગાવાસ્કરના ગગલાવ ને સચિનનાં સગલાંવને ‘નાઈટ ક્રિકેટ’ના ચહરકા ઊપડ્યા! પંદર-પંદર રાતનો સળંગ ઝળાંહળાં પોગ્રામ એ.વી. સ્કૂલમાં! થાંભલેથી બારોબાર લીધેલી હેલોઝનના તોતિંગ ફુવારાએ ડેલાની બાયુંનો રાગે પડેલો પોગ્રામ પીંખી નાખેલો. બાયું શું કરે? ક્યાં…

ડેલાની પડખે ભીખાની ચાલીમાં જવાનો રસ્તો. રાતે અવર-જવર એકંદરે ઓછી. ફરતી… ફરતી… ફરતી… બાયુંની નજર ત્યાં બેઠી છૂટકો ન’તો! થઈ ગ્યું શરૂ… રાતવરત ભીખાની ચાલીનો રેવાસી કે એકલ-દોકલ આદમી નીકળે તો બિચારો શરમનો માર્યો નીચી મૂંડીએ હાલ્યો જાય. બળાપો કાઢતો જાય. ને બાયું તો, પહેલેથી જ, ઊંધું ખાલીને…

‘ભીખાની ચાલી’ માટે તો વળી આ નવું પાકિસ્તાન ઊભું થયું! નો કેવાય. ને નો’ સે’વાય એવી હાલત! તે, ચાલીનાં છોકરાંવ મારા બેટા કારગઠિયાં! ‘આઈડિયા’ ગોતી આવ્યાં! ઊભે રસ્તે એક-એક પાણો મૂકીને એને સિંદુરિયો રંગ ચડાવી દીધોઃ ‘તાત્કાલિક હનુમાન’, ‘ભીખાની મેલડી’, ‘ટોળાંનો મામો’… એમ નવદુર્ગાયું ને દસ દેવતાઓ હાજરાહજૂર, રાતોરાત! ધૂપદીવા-અગરબત્તીએ આખ્ખા રસ્તાને ‘પવિતર’ કરી નાખ્યો. ડેલાની બાયું મૂંઝાણીઃ ‘ભગવાનનેય આંયા બેહણાં કરવાનું હૂઝયું!’… ભગવાને આખી જિંદગીમાં નહીં લીધા હોય એટલા નિહાકા લીધા! ‘ભીખાની ચાલી’ વાળાંવને તો છોકરાંવના પરતાપે ગરમપાણીએ ખસ ગઈ. પણ બાયું? એનું શું? એ ક્યાં…

રેલ્વે સ્ટેશને અમદાવાદની ઈન્ટરસિટી સવારમાં સાડાપાંચે ઊપડે. ‘સવારમાં જવાના લોભે બાયુંએ આગળ-પાછળની ગણતરી કરીને ટ્રેનનો ‘લાભ લેવાનું શરૂ કરેલું. પ્લેટફૉર્મ પર પડેલી ગાડીમાં બે-બેની જુગલજોડીમાં બિનદાસ્ત બાયુંને ફાવતું હતું બરોબર, પણ એક વાર નીકળતાં થોડું મોડું થઈ ગયેલું ને ગાડી એના ટાઈમે ઊપડી… તે કંકુડી ને જીવલી બેય રહી ગ્યાં અંદર! ઠે…ઇ ગઢેચી વડલે ગાડી ઊભી રહી. બેય જણીઉને પંદર કિલોમીટરની ટાંટિયાતોડ થઈ. બાયુંનો જીવ તો અધ્ધર! સાગમટે કર્યું નક્કી કે હવે ગાડીમાં જવાનું બંધ.

દુકાળિયા ગામતળાવમાં શરૂ કર્યું. હાલતું’તું. હાલતું’તું ત્યાં ગ્રેટ ગોલ્ડન સરકસનાં પાંજરાં ખડકાણાં. પાંજરામાં આમથી તેમ આંટા મારતી સિંહણો સામે બાયું ઘુરકિયા કરીને આવતી રહેલી. બાયું બિચારી શું કરે? ક્યાં…

સરકીટ હાઉસ. એની સામે પાનવાડી વિકાસ સમિતિ. એની ઊભી દીવાલ. મહુવા જતો રસ્તો. વસ્તી ભરપૂર. એક જગ્યા હવે દેખાતી’તી. રાતના દસ-સાડાદસ થાય એટલે ‘ધારા’, ‘સૂરજમુખીને ‘કેસ્ટ્રોલ સુપર ટી.ટી.ની જાહેરાતો કરતી બાયું દિશા ફેરવે. સરકીટ હાઉસ, એટલે લાલબત્તીવાળી મોટરું એકધારી આવ-જા કર્યા કરે. ઈ લોકોને તો રાતના જ દી’ ઊગે ને! બાયું બે પગની વચાળે માથું સંતાડી રાખે. મોટરની લાઈટનો શેરડો રાક્ષસની જીભના લબકારા જેવો લાગે! ધારા’ ને ‘સૂરજમુખીનું પાણી નકટી મોટર ઉપર રેડવાનું બાયુંને ઘણુંય મન થાય. પણ સમસમીને બેઠી રહે. શું કરે?

દુષ્કાળગ્રસ્ત જિલ્લાની મુલાકાતે મુખ્યપ્રધાન આવેલા. અસરગ્રસ્તોને રાહત આપવાના હતા. એમના ઉતારા સરકીટ હાઉસમાં. કલેક્ટરમામલતદારને વિચારેય આવે પાછા! તે એમને આવ્યો વિચાર. ‘સાહેબ’ની નજરે આ બધો ‘વૈભવ’ ન ચડે એટલા માટે પોલીસવાળાને કર્યો હુકમ. પોલીસવાળાએ ડંડા લઈને બાયુંને હાંકી કાઢેલી. વીલે મોઢે બાયું પછી ગમે ત્યાં.. બાયું બિચારી શું કરે? ક્યાં…

કોર્પોરેશનની ચૂંટણીટાણે ઉમેદવારો અઢીસો મત રોકડા કરવા ડેલામાં આવે. વચન આપી જાયઃ ‘અમને મત આપશો તો ડેલામાં ને ડેલામાં ચાર બંધાવી આપશું. ઘરનાં ઘર ને ફળિયામાં…’ બીજી ચૂંટણીટાણે મત ઉઘરાવવા ઈ ના ઈ નેતાઓ આવ્યા ત્યારે, ‘પેલા વેવસ્થા પછી મત’ કહી ધરાર બંધાવેલા. મેયરના હસ્તે ઉદ્ઘાટન કરેલું. આનંદ-આનંદ થઈ ગ્યેલો. પણ પછી, એ બેયની હાલત વસ્તીથી ઊભરાતા ભારત દેશ જેવી થઈ! પડખેથી નીકળવુંય ભોંભારે પડી જતું. એટલે, એ ય… બાયું મૂંઝાય. ‘જવું ક્યાં?’

ગામમાં જવાય તો ‘સુલભ’માં જવા મળે, હવે ‘સુલભ’ કેટલું ‘દુર્લભ’ઈ તો બાયું જ જાણે. ‘કઠણાઈની તો…!!! ખાવા હાટું રળવાનું ને ખાઈને ઠાલવવા હાટું રૂપિયો એક, આખ્ખો! ખણખણતો, ઝલવવાનો! ‘સુલભ’માં એમનેમ જવા ન મળે. બારણે ટેબલ નાખીને કામદાર બેઠો હોય. યમદૂત જેવો લાગે. આછી નજર એની હારે મેળવીને વખાની મારી બાઈ ‘અંદર ગઈ હોય તો યમરાજનાં બે પગલાં જોઈને ફડકી જાય. ‘ઈસ્ટોપર’ વગરનાં બારણાં વાસી, યમના પગ ઉપર પગ ટેકવીને ધડકતી છાતીએ એક હાથે બારણું ટેકવીને બાઈ મોક્ષપ્રાપ્તિની રાહમાં બેઠી રહે. પણ હાળું, બધું પેટના ક્યા અંધારિયા ખૂણામાં જતું રહે, ખબર જ ન પડે! બેઠી બેઠી વિચારે ચઢે. એને શેરીનું કૂતરું યાદ આવી જાય. મન પડે તે થાંભલો સુંધી ત્રણ પગે ઠાલવી દેતું કૂતરું. પાછલા બે પગે નીચું નમી બળપ્રયોગ કરતું હોય ત્યારે પોતે ટીખળમાં, બે હાથની આંકડી ભીડી કૂતરાને તુ… તુ… તુ…’ કરીને, ‘ઈ ટાણે જ બોલાવ્યું હોય. બાઈને ખાતરી પાક્કી, કે કૂતરું ગમે એટલું બળ કરશે પણ એનો મોક્ષ નહીં થાય. કૂતરાના સરાપ લાગ્યા કે ગમે તેમ, ‘સુલભ’માં બેઠેલી બાઈને કૂતરાની આંખોની લાચારીનો અર્થ ત્યારે સમજાયેલો. કેસ ‘ફેલ’ ગયો હોય તોય. અંદર ગર્યા એટલે રૂપિયો તો આપવો જ પડે. રૂપિયો ધરતાં જીવ કળીએ કળીએ કપાય. પણ, શું થાય!

ચોકમાં ખીમચંદભાઈનો વીરચંદ મંદિર ચણાવે. જતી-આવતી બાયું જોયા કરતી હોય. રાજસ્થાનથી ખટારા ભરી-ભરીને ગુલાબી પથરા ઠલવાય. હથોડી-ટાંકણાની ટકટકાટી ચાલુ જ હોય. બાયુંને મંદિરની જગ્યાએ વીસવીસની હારમાં, રૂપાળી હાથણીની જેમ ઝૂલતાં, નળ-ડોલ સાથેના, દેખાય… દેખાય… ત્યાં, ઘરરર! ઈલેકટ્રિક ડ્રીલની ઘરાટી બધું ખેદાનમેદાન કરી નાખે.

આ બધીની કરમકઠણાઈભૂલીને બાયું હવે રાત્રે, એયને… ‘મેરુમાલણ’ ને ‘પારકી થાપણ’નાં ગીતો ગાતા-ગાતાં, નરેશ કનોડિયા ને રોમા માણેકની વાતું કરતાં-કરતાં, આકાશમાં ચમકતાં તારોડિયાઓને જોતાં-જોતાં, સાંઠીકડેથી ચિતર દોરતાં-દોરતાં… પ… રમ સુખનો અનુભવ કરતી. ઝાડ-પાન ખૂબ ઊગી નીકળેલાં એટલે અવર-જવર કે વાહનોની બત્તીનો કાંઈ સવાલ નહીં. હવે તો ડેલામાં કોઈ ‘ટનાટન’ વ્યવસ્થા ઊભી કરી દે તોય, ‘પોલિટેકનિક ઈ પોલિટેકનિક’ કે’નારી બાયું ઝાઝી નીકળે. પોલિટેકનિકમાંથી છૂટીને બહાર નીકળતાં, ડામરના રોડ ઉપર, વધેલાં પાણીને ફદરડી ફરી-ફરીને ઢોળવાની બાયુંને એવી મજા આવતી, એવી મજા આવતી!

ત્યાં ગગડાટી દેતા સમાચાર પાછી જીવલી જ લાવી. પોલિટેકનિકનુંય ટળ્યું! પોલિટેકનિકનાં છોકરાંવને ચૂનાથી ચિતરામણ કરતાં અને મજૂરોને ત્રિકમ-પાવડાથી ખાડા ખોદતાં જીવલીએ જોયાં. બાયુંને ખબર પડી ગઈ કે વંડી ચણાય છે! ‘મેર મૂઆવ! અભાગિયાવને અમારું ચપટીક સુખેય કહે છે! આંઈ ના બાપનું ક્યું રાજ લૂંટાઈ જાતું’તું કે વંડી કરવા મંડ્યા!’ બાયું ગાળ્યું કાઢતી ગઈ. એક-એક ગાળે ઈંટ ખડકાતી ગઈ. આખું મેદાન થઈ ગયું બંધ. વંડી વળી ગઈ તે રાતે બધી બાયુંએ જિલ્લા ઉદ્યોગકેન્દ્રના ચોકમાં બધું પાણી ઠલવી નાખેલું.

ગ્રેટ ગોલ્ડન સરકસના પાંજરાની સિંહણો જેવી દશા ડેલાની બાયુંની થઈ. આમથી તેમ. તેમથી આમ. આમથી તેમ. આકળવિકળ થઈ ગઈ બધી બાયું. ‘દબાણ’ ઓછું કરવા પાંચ-પાંચ નાનકડાં પા’ણા રાખવાનું. ઘૂંટીએ ઘૂંક ચોપડવાનું બાયુંએ કરી જોયું. પણ… વિચિત્ર પ્રકારની ગંધ આખા ડેલામાં ફરી વળી. એકમેકની સામે જોઈને નીચે ઊંચે નજર મેળવ્યા કરતી બાયુંનું મન વળી-વળીને પોલિટેકનિકમાં પહોંચે.

‘સો વાતની એક વાત. પોલિટેકનિક બંધ થાય ઈ હવે નો પોહાય!’ડેલામાં ગુસપુસ ચાલી. પુરુષો ‘પોલિટેકનિક’ ‘પોલિટેકનિક’ સાંભળ્યા કરે, પણ એ લોકો માથું ન મારે. ચોથા દિવસે રાતના અગિયારના ટકોરે બાયુંનું લશ્કર પોલિટેકનિક ઉપર કૂચ કરી ગ્યું. બે-ત્રણ બાયું લાવેલી કોશ, તે ભફોભફ પાડી દીધું પાંચ ફૂટનું મોટું બાકોરું.

હમજે છું હું પિટ્યાવ! મુવ! હવે ચણો વંડિયું!’ તેદુની ઘડી ને આજનો દી’ સામે દિવસના ભાગે પોલિટેકનિકનાં છોકરાંછોકરીઓ હાથમાં લાકડાનાં પાટિયાં લઈ-લઈને આવી જાય છે. પાણીપૂરીવાળા અને ઈડલી સંભારવાળાને તડાકા પડે છે.

ને રાતના ભાગે આ તરફ. આ તરફ રાતે સ્વર્ગની બારી જેવા બાકોરામાં ડેલાની બાયું એક પછી એક, વટ્ટથી જતી હોય છે. હમણાં તો પોલિટેકનિક રાતદિવસ ધમધોકાર ચાલે છે.

(‘શબ્દસૃષ્ટિ’, ૨૦૦૨)

હવે કઈ પોલિટેકનિક?

…તે દુ’ની ઘડી ને આજનો દિ’, પાંચ-પાંચ વરસ સુધી ડેલાની બાયુંનો ‘પ્રોગ્રામ’ એકદમ ‘વ્યવસ્થિક!’ નવ વાગે ‘કેસ્ટ્રોલ સુપર ટી.ટી’, ‘ધારા’ ને એવી ભાતભાતની કંપનીયું જાહેરાત જાણે કરવાની હોય એમ પાણી ભરીભરીને બાયું નીકળી જતી. કેટલીક તો ડબલાંને બાંધવાની દોરી ને વાયરમાં શણગાર કરેલા! ચોટલામાં બે ય બાજુ એક-એક લટ વણી હોય એમ દોરી શણગારી હોય. લાઈટના વાયરની ફૂલગાંઠ મારી હોય. મારુતિના ચારે બારણે હેન્ડલ પર રિબનની ફૂલગાંઠ હોય છે તે બાયુંએ બેઠાં-બેઠાં જોઈ હોય, તે એમનાં આ હેન્ડલ પર! સલામતી અને નિશ્ચિતતા કળાનિર્માણની જનેતા હોવી જોઈએ! એ વખતે પોતાનાં બાવડાંનાં બળે પાડેલું બાકોરું જોઈને એક પ્રકારની હિમ્મત આવી જતી બાયુંને. પાંચ વરસમાં ગુજરાતી ફિલમનું સ્થાન ટીવી સીરીયલોએ લઈ લીધેલું. ‘પવિત્ર રિશ્તા’ ને ‘બાલિકા વધુ’ની ચર્ચા ચાલતી હોય ને ભેગું અગત્યનું ‘કામ’ પણ. ડેલામાં ટીવી આવી ગયેલાં. બાયુંએ રાતના ‘એ’ ચોરા ઉપર બેઠાં’ ક્યારેક ટીખળ પણ કરી હોય. ‘જોવા’નાં ડબલાં આવ્યાં પણ ‘જાવા’નાં તો આ પોલિટેકનિકનાં જ! રમણની વહુને ડેલામાં પરણીને આવતાંવેંત થયેલી સવારમાં જવાની તકલીફ ઠેકાણે પડી ગયેલી. રાતનું સમયપત્રક એનેય માફક આવી ગયેલું. જાણે પોલિટેકનિક જ હવે કાયમી આશરો હોય એટલી નફીકરાઈથી બાયું, બાપની જાગીર હોય એમ વટ્ટથી આવતી. ઠલવાઈને, પાણીનાં ચકરડાં કરીને ડેલાભેગી. એટલે સમજોને, ગોઠવાઈ ગયેલું બધું. એટલું બધું સારી રીતે, કે ઉપરવાળાનો ઉપકાર માનવાનુંય બાયું ભૂલી ગયેલી.

પણ ધણીનો કોઈ ધણી ખરો? ધણીનો ધણી કલેક્ટર.

એ બાયું નો’તી જાણતી. રોજિંદાક્રમે એક રાતે સંઘ આખો ડબલાસોતો આવ્યો પોલિટેકનિક, ત્યાં હુલ્લડખોરોને કાબૂમાં લેવાનાં હોય એમ બંધુકધારીઓની પલટણ કલેક્ટરે ખડી કરી દીધેલી. બાકોરાંવાળી દીવાલ તો કન્સ્ટાટીના કન્ટ્રાટની ગેરંટીને કારણે અમથીએ જાહલ થઈ ગ્યેલી. એને આખી પાડી દીધેલી ને તારફેસિંગ સળંગ ઊભી થઈ ગયેલી.

ઊડણચરકલડી

‘આ દસ આ દસ પીપળો, આ દસ દાદાના દેશ જો , તું તો રે બેની, ઊડણચર..કલ..ડી…’

ડેલાની બાયુંએ આંસુધેરી આંખે ગીત ઉપાડ્યું ત્યારે ગોરમા’રાજે થાપા દેવાની વિધિની સૂચના કરી. જીવીએ કંકુની થાળીમાં હાથ બોળ્યા ન બોલ્યા ને જરીક અમથો ભાર દઈને થાપા માર્યા. એના હાથ બરોબર ઉપસ્યા નહીં. ‘ગગલી, હરખો ભાર તો દે બટા!’ એકાદ ખોખલી ડોશીનો અવાજ ગીતમાં ઢંકાઈ ગયો. જીવીએ જાણે કંઈ સાંભળ્યું જ નહીં. ડેલાના ખખડધજ બારણાને આ નવું નહોતું. નવીનવેલી પરણેતરો જે ઉમંગથી ડેલામાં પગ દેતી એનાથી ઝાઝો ઉમંગ પરણીને જતી એ ટાણે દીકરિયુંમાં ડેલાએ ભાળેલો.

આજ જીવલીનું ય એવું જ થ્ય. ચરકલડીને ઊડી જવાની એવી ઉતાવળ હતી! આગળ મનસુખ, પાછળ જીવી, એની પાછળ નાનડિયું ને એની પાછળ ડેલાની બાયું. ખાંચે મીની ટ્રક ઊભી રાખેલી. રેલ્વે સ્ટેશનથી અમદાવાદની ગાડીમાં જાન પાછી જવાની હતી.

ઉતાવળી જીવીને આંતરીને એની બેનપણયું રીતસરની ચોટી પડી. ‘બેન, હાસવીને રેજે! આપડી રામસભાને યાદ કરજે. એની ખાસમખાસ બેનપણી સવલી થોડીક વધુ બોલકી, જીવીને ભેટતી વેળા ખોટાં ડૂસકાં ભરતી હળવેકથી એના કાનમાં કહે: ‘બેન તને તો સમજુ ડોશીના આશરવાદ ભારી ફળ્યા હો! મજાનો કલેયાકુંવર જેવો નોકરિયાત મૂરતિયો જડ્યો. ને આંઈનું હાટું વાળી દયે એવું ઘર જડ્યું, તારે તો બેન, ઘરમાં ઘર… ને ફળીયામાં..! અમારે તો ઈની ઈ રામસભા! તને યાદ કરીને નિહાકા નાખશું બીજું હું!’

જીવી સમજી. સવલી રોજ રાતના ટાણે ડબલાંવાળી વાત કરતી હતી. કમળી ડોશીએ નામ પાડેલું. રાતે બધાં ગયેલા ને નામકરણ થયેલું. ડોશી રોનકી તે બેઠાં બેઠાં ગાયઃ ‘રામસભામાં અમે રમવાને ગ્યાં તાં… ડબલાં ભરીને પાણી ઢોળ્યાં રે…’ અટાણે એનું ઈ વાતે મરકલડું! જીવીએ પડખે ઉભેલા એના ‘એ’ તરફ નજર કરી. રોવાનો ઢોંગ કરતી મરકી વિદાયવિધિ લંબાતી હતી ને મૂરત ખોટી થતું હતું, એની ગોરમા’રાજે ટકોર કરી: ‘હાલો બેન્યું, હવે બે’ક ઉતાવળ રાખો. પછી ચોઘડિયું નથી તારું!’

એનો વર ટેબલે પગ મૂકીને ટ્રકમાં ચડવા જતો’તો. એને એમ કે જીવીને હાથ દઈને ટેકો કરે. પણ ગોરમા’રાજના શબ્દો પૂરા થતાં ભેળી તો જીવી ચપલેરાની ટ્રકમાં કૂદી ગઈ! જાનડિયુંને જોણું થ્ય! ‘બાઈ, આઈ ઉતાવળ તો જૂઓ! ડેલાની બાયુંએ જમાઈરાજને ટકોર કરી.ઃ ‘મનસુખલાલ આને તો વિમાનમાં બેહાડીને લઈ જાવ!’ મનસુખલાલ મલક્યા. ઠેકડો મારીને અંદર. પાછળ એક પછી એક જાનૈયા.

જાનપક્ષની બાયુંએ જમણમાં મોહનથાળના બટકાં સારીપટ ઉડાવેલા તે અવાજ બેસી ગયેલા. તોય ગીત ઉપાડ્યુંઃ ‘પરણ્યા એટલે પ્યારા લાડી, હાલો આપણે દેશ… જો!’

એક હડદોલો લાગ્યો. મીનીટ્રકનું પૈડું સીંચાણું. વરરાજાને લાડી હાર્યો અથડાવાની પેલવેલી મજા આવી. ટ્રક સ્ટેશન ભણી રવાના થયો. મજાનાં ગાદલાં બિછાવેલા ટ્રકમાં. ‘વ’વનાં પિયરિયાંએ હારી વ્યવસ્થા કરી છે હોં!’ એવું બે-ત્રણ વડીલો બોલ્યા તે ગાણાંના અવાજમાં સંભળાણું નહીં. જીવીને ઊભા થઈને પોતાનું ગામ ને ગલીઓ જોઈ લેવાનું મન થઈ આવ્યું. પણ સંકોચથી બેઠી રહી. ટ્રક ચાલતી રહી. ટ્રક ચાલતી રહી એમ જીવી મનોમન રસ્તામાં આવતાં પરિચિત સ્થળોનો તાળો અંદાજ મેળવતી રહી. ‘એ.વી.

સ્કુલ ગઈ… ભીખાની ચાલી… આ હવે… સુલભ… હવે ગામતળાવ… હવે પાનવાડી.. હ. વે…’ ત્યાં વરરાજાએ કોણી મારી આંખના ઈશારે પ્રશ્નાર્થ કર્યો. જીવીએ નીચું જોઈ ડોકું સહેજ ધુણાવી ‘કાંઈ નહીં સૂચવ્યું. મનસુખે સમયસર પાછી વાળી. જીવીને થયું. પોલીટેકનિકનું સ્થળ એટલી વારમાં નીકળી ગયું. ‘હારું ધ્યું.’ બળ્યું અટાણે આ રામસભામાં રમવાના ઠેકાણાં જ કાં યાદ આવ્યાં?’ એને તો બધાં સમરણ જ ભૂંસી નાખવા’તાં. ‘હવે આને ક્યાં હાર્યે લઈ જવાના છે?’… એની વિચારમાળા આગળ ચાલે ત્યાં એક બુઝર્ગે બાયુંને ગાણાં બંધ કરવાનું કહ્યુંઃ ‘હવે ટેશન આવી ગયું! ઘડીક જંપો!’

વરરાજા ઊતર્યા. સાસુમાએ જીવીને હળવેકથી બાવડું પકડીને ઉતરવામાં મદદ કરી. એમણે જ ટ્રેનથી ટ્રેનનું ટાઈમટેબલ જાન લઈ જવાનું બનાવેલું.

રાતના આઠ વાગ્યે ટ્રેનમાં જાન નીકળી, સવારે ગાડીમાં જ બધા ‘ફ્રેસ થઈ જાય ત્યાં નવ વાગ્યે જીવીના માંડવે! અત્યારે આઠની ગાડીમાં બેઠાં… તે… સવાર પડતામાં પાછા ઘરભેગા! છોકરી સારી જડતી હોય તો ક્યાં રયે છે એની ફકર-પંચાત શું કરવાની? આ કોઠાડહાપણ મનસુખની માનું! મનસુખના બાપા પાછા ચ્યા પછી મનસુખને મોટો કરવામાં આ ડહાપણ ભણેલી મનસુખની મા. જીવી ને મનસુખને ભેગા બેઠેલા જોઈને એમની આંતરડી ઠરી. છોડી હવે બધું ઉપાડી તો લેશે ને!

જીવીને તો ઝટ્ટ સાસરે પહોંચીને બધું ઉપાડી લેવું હતું. પણ ગાડી ઊપડે ત્યારેને? આ ગાડી સાથે એનો બહુ સારો અનુભવ નહોતો. ‘રામસભા’ ટ્રેનમાં ભરવાનું નક્કી કરવું પડેલું. ડેલાની દસપંદર બાયું આવી’તી. એને ને સવલીને થોડીક વાર લાગી ને ગાડી ઉપડી ગયેલી. ફફડતે જીવે ઠેઠ ગઢેચી વડલા સ્ટેશને પહોચી ગયેલા. પાટે-પાટે પાછા આવેલા, ત્યાર પછી આજે ગાડીમાં બેસવાનું થયું. તે ય કેવા પ્રસંગે! જાનૈયા તો થાક્યાતા તે ઝોલે ચડી ગયેલા. મનસુખે થોડીક છૂટ લીધી, હળવેથી પૂછ્યુંઃ ‘આ ક્યું સ્ટેશન?’ જીવીએ સાહસ કર્યું: ‘ગઢેચી વડલા’ ધીમેથી ગણગણી. આને ક્યાંથી ખબર? ના, ના, એ તો અમથા જ પૂછતા હશે. પણ મારે ય હવે ક્યાં સુધી આ યાદ રાખવાનું? કાલથી તો ઘરમાં ઘર ને…’ ગાડી જેમ જેમ આગળ વધતી ગઈ તેમ તેમ જીવીના ચહેરા પર ચમક વધતી ગઈ.

મનસુખની માને ખૂબ નવાઈ લાગી! છોડી ધારી’તી એના કરતાં વધુ ડાઈ નીકળી. ઘરનું કામ બધું ઉપાડી લીધું. સવારમાં ચાર વાગ્યામાં ઊઠી જાય. ફટોફટ ઘર વાળી-ચોળી મનસુખનું ટિફિન બનાવી ઘે. સાતખોટની સાસુનું બહુ ધ્યાન રાખે. ‘બા તમને આમ કરી દઉં ને લાવો બા તમારા પગ ડાબી દઉં!’ બાના આટલા વરસના બધા અભાવા ભાવથી ભરી દીધા. કામ-કાજે પાછી ચોખ્ખી. આખા ઘરમાં ક્યાંય ધૂળની રજસરખી ન રહેવા દે. ઘરની લાદી તો પોતા કરી-કરીને ચકચકતી કરી નાખે. મનસુખની માને એક વાત ન સમજાય. આખું વરસ હાલતો ફિનાઈલનો બાટલો જીવી એક મહિનામાં ખાલી કરી નાખે. એમાંય કેટરીનમાં તો એટલું ફિનાઈલ નાખે કે વાત નઈ! પાછી અંદર ગઈ હોય તો કલાક કાઢી નાખે. એકવાર તો એમણે જીવીને ચમકાવી દીધીઃ ‘વહુ બટા! આઠ દિવસથી જોઉં છું. તમને ‘અંદર’ આટલી બધી વાર કેમ લાગે છે? આ હું ને મનસુખ તો ગ્યા ભેગા બા’રા! તમને ખાવામાં તો વાર નથી લાગતી! હું પે’લો કોળિયો લઉં-લઉં ત્યાં તો તો તમે લૂસ લૂસ ખાઈ લેતા હો છો. તો ન્યાં કેમ કલાક થઈ જાય છે. અંદર ઊંઘી તો નથી જાતા ને બટા! કે પછી કઈ પેટમાં ગડબડ રેતી નથી ને? એવું કઈ હોય તો વિના સંકોચે કહી દેવું બાપા! શરમ નો રાખવી! દાક્તરને બતાડવું છે?’

જવાબ શું દેવો તે જીવીને સૂઝયું નહીં. પોતે આટલા વરસનું સાટું વાળે છે ને ટાઈલ્સવાળી મજાની જગ્યાનો લેવાય એટલો લાભ લેવા બેઠી રહે છે ને બેઠી બેઠી પિયરની પનોતી સંભારતી રહે છે તે બાને કેમ કે’વાય! એમને કેવું લાગે? એટલે ‘ના, બા એવું કાંઈ નથી એ તો સે’જ વાર લાગી જાય છે. હવે નહિ લગાડું કહીને વાત વાળવા એણે પ્રયત્ન કરેલો.

મનસુખ ને બા એ જ જીવીની દુનિયા. આટલા સમયમાં એણે એના પિયરિયાંને ભાગ્યે જ યાદ કરેલાં. એક વાર મનસુખે પૂછી લીધું. ‘જીવી, તને મા-બાપ યાદ નથી આવતાં?’ આણે જવાની ય ના પાડી દીધી’તી. ને હજી સુધીમાં એકવાર પણ તેં પિયર જવાનું નામ નથી લીધું! જીવલીનો જીવ મનસુખ સાથ બરોબર મળી ગયેલો. હવે એની પાસે શું છુપાવવાનું હોય? એણે વિના સંકોચે કહી દીધુંઃ ‘સાચું કહું? તમે ને બા, બેય જણાં મને એવી સાચવો છો કે મને પિયરિયાંની યાદ નથી આવવા દેતા. નહીં જવાનું કારણ તમે બેય! બાએ આખી જિંદગી ઢસરડા કર્યા છે, હવે એને બે-ત્રણ દિ’ પણ બધું કરવું પડે તો બિચારાં થાકી જાય!

બરાબર. હવે બીજું કારણ કહે હાલ.’

જીવી સેજ ઝંખવાણી. ‘બીજું કારણ કહીશ તો તમે હસશો પાછા! આંઈ આપણા ઘરમાં જે છે ને એ અમારા ડેલામાં નથી!… પછી એણે ડેલાની બાયુંની કઠણાઈની, ‘રામસભા’ની કહાણી માંડીને કરી. બેયને હસતાં હસતાં રોવાઈ ગયું. ‘ઠીક, ત્યારે, એમ વાત છે! ત્યારે અમારા કરતાં તો તને ‘આ’ નવી ‘રામસભાની માયા લાગી છે એમ કહેને! આ તો તે મને કોઈ દિ’ કિધું જ નોતું!’ મનસુખે મજાક કરેલી.

જીવલીને એવો જલસો પડી ગયો કે આજકાલ કરતાં વરસનું વહાણું વાઈ ગયું. પિયર સાંભરે. વાત કરે, ફોનમાં. મનસુખે મોબાઈલ અપાવી દીધેલો. પોતાના સુખના સમાચાર મોકલ્યા કરે. સવલી હાર્યે વિગતે વાત કરે, પોતાના સુડોએક સુખની! મા-બાપ આગ્રહ કરેઃ ‘એક આંટો તો આવી જા, બેન?’ પણ બેનબાને તો મૈયરમાં મનડું માનતું નથી! બાનું ને મનસુખની નોકરીનું બહાનું જીવલીને હાથવગું જ હોય. – એક સવારમાં મા અને એનો ભાઈ પરેશ પ્રગટ થયાં! પરેશનાં લગનની કંકોત્રી લઈને આવેલા. મા કહેઃ ‘બે’ન, પરેશના અખાત્રીજનાં લગન લીધા સે. તેડું કરવા આવ્યા સંઈ. પંદરેક જમણ તો તારે રોકાવું જ પડે! તારા વિના કંઈ થાય નહીં.

જીવલીને પરેશ ખુબ વહાલો. નાનો હતો ત્યારે ડબલું લઈને રામસભામાં ધરાર આવતો! ઓહો! કાલ સવારનો ટીનકુકડોક પરિયો તો વરરાજો થવાનો! બેન પોરસાણી. ભાઈનાં લગનનો ઉત્સાહ કઈ બેનને નો હોય! પણ … જીવલીને તરત જવાબ સૂઝયો નહીં. જીવીની સાસુએ પણ આગ્રહ કર્યો.

વહુબટા, જઈ આવો! વરસદિવસથી ગ્યાં નથી! ભાઈનેય હરખ હોય ને! મારી એકની એક મોટીબહેન છેડાછેડી બાંધે!’

જીવી મૂંઝાણા. માને છાને ખૂણે સમજાવી. એ જ મનસુખની નોકરી, સાસુની તબિયતની આડી દઈને. જેમ બને એમ વેલી આવી જઈશ. કરીને બેયને વળાવ્યા. રાતે મનસુખે મશ્કરી કરીઃ ‘ ‘મને ખબર છે, તું કેમ નથી જાતી! પણ ડેલામાંય હવે તો સગવડ થઈ નહીં હોય રામસભાની?’

‘ના રે ના! હજી એમનમ જ હાલે છે! હવે મને એ બધું કેમ ફાવે! હાસું કઉં? તમારી ય માયા લાગી ગઈ છે.’ ‘અમારી કે આ ફિનાઈલના બાટલાની!’

જાવને હવે… કાગડાને રમત થાય ને દેડકાનો જીવ જાય…’ જીવી રોવા જેવી થઈ ગઈ.

પરેશના લગન ઢંકડા ને ઢંકડા આવતા ગયા ને જીવલીના જીગરમાં ટુકડે ટુકડા, મુંઝવણોની કચ્ચરો ઘૂમરાવા લાગી. ‘જાવું જ જોઈએ પણ વળી ડબલાની ય ચકરાવા ય લાગી. ના, ના, કાંઈ નથી જાવું. આ બાજુ જીવલી આવી રીતે ‘લ્યો, મડમડી મંડપમૂરતમાં આવે સે!’ ડોશીયું હજી વધુ સરસ્વતી સંભળાવે ત્યાં જ જીવીની માએ વાળ્યું: મંડપમૂરત તો મંડપમૂરત. છોડી ટાણે પૂગે સે ઈ જ ઘણું ન’ઈ!’

(‘વાર્તા રે વાર્તા’, ૨૦૧૫)

એમ. પી. અજમેરા

પોતે બહુ લાયક છે ને નસીબે ખોટી જગ્યાએ ખોસી ઘાલ્યા છે એના અફસોસમાં પછી મરેલાની જેવા ઢસરડા કરી ‘કાઢનારા ઘણાં હોય છે. ને નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (એમ.એ. સંસ્કૃત વિશેષ યોગ્યતા) થોડાક એમાં આવે ખરા. મહાશાળામાં અધ્યાપન કરવાના સ્વપ્નાંઓ જોતાં-જોતાં વરસો નીકળી ગયાં ને શાળા નંબર સાતમાં જઈને ઠર્યા નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (એમ.એ. સંસ્કૃત વિશેષ યોગ્યતા). વિશેષ યોગ્યતા મેળવવાનો ફાયદો શો? એવું વિચારવાનું પણ હવે બંધ કર્યું હતું નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા ( ) એ…

નિશાળમાં કંઈક જાતના વૈતરા કર્યા સરકાર મા–બાપના. પ્રાથમિક શિક્ષકો કામના પાક્કા ને હુકમના તાબેદાર. જે સોંપો તે નીચી મૂંડીએ કરી કાઢે. વસ્તીગણતરી? તો સોપો પ્રા.શિ.ને. પોલિયો અભિયાન? સોપો એમને. ડબ્બા લઈ-લઈને ઘરે-ઘરે ફર્યા’તા અજમેરા. સંસ્કૃત સાહિત્યની તો… આ માટે પ્રલંબકાળ સુધી અભ્યાસરત રહ્યા? ફેમિલિ પ્લાનિંગ ને સાક્ષરતા અભિયાન… જીવનના વ્યાપક અનુભવો સંચિત કરેલા શાળા નંબર સાતના સંનિષ્ઠ શિક્ષક અજમેરાએ. સમયસર ને શીઘ્ર-ત્વરિત ગતિએ કાર્ય સંપન્ન કરવાની એમની તત્પરતાએ ઉપરી અધિકારીઓને બહુ ખુશ કરેલા.

આ બધાં કામ જોખમ વિનાનાં. શરીર સિવાય બીજા કશાની જરૂર નહીં. પણ પગારધોરણ વધ્યા ને સરકારને અજમેરા જેવા પ્રા.શિ.ઓ વધુ જવાબદાર લાગવા માંડ્યાં. વાંક અજમેરાનો નહોતો. એ તો બિચારા શિવરક્ષાસ્તોત્ર ને મેધદૂતની દુનિયામાં રમમાણ હતા. વાંક આચાર્યશ્રીનો હતો. નિશાળની બાજુમાં જ નિવાસી ક્લેક્ટરનો બંગલો હોય ત્યારે જે ધ્યાન રાખવું જોઈએ તે એમણે ન રાખ્યું. નિશાળનાં બંગીચામાંથી ગુલાબનાં ફૂલ તોડતાં બહેનને આચાર્યે ખખડાવી નાખ્યા ત્યારે એમને ખબર હોત કે એ બહેન ‘શ્રીમતી નિવાસી ક્લેકટર’ છે તો આ બધી પ્રવાસની હોળી ન થાત.

નિવાસી ક્લેક્ટરે આચાર્યને ‘હું તમને બધ્ધાંને જોઈ લઈશ’ કહ્યું પછી તરત વિધાનસભાની ચૂંટણી આવી. નિશાળના એક-એક કર્મચારીને ‘જોઈ લેનારો ચૂંટણીની ફરજનો કાગળિયો લઈને સહુ બાઘા બનીને આથડવા લાગ્યાં. આજ દિન સુધી આ નિશાળે પોલિયો-કુટુંબનિયોજનની કામગીરી જ કરી હતી. ચૂંટણીનું કામ ક્યારેય નહોતું આવ્યું. કામ આવે એ તો ઠીક, અત્યંત જવાબદારીવાળું કામ. નિવાસી ક્લેક્ટરના કહેવા પ્રમાણે, ગફલત થાય તો સીધાં જેલમાં. કામ આવે તો ગામમાં ને ગામમાં આવે. નિશાળના આખા સ્ટાફને ઊંચકીને મૂક્યો કંડલા પંથકમાં બહારવટિયાઓના મલકમાં! કુંડલાનાં અંતરિયાળ ગામડામાં પહોંચવા ઘરથી બે દિવસ વહેલું નીકળવાનું.

અજમેરા ( ) સેવ-મમરાની કોથળી ને ઉત્તર રામચરિત લઈ વનવાસે નીકળેલા. સાવ અંદરના ગામડામાં પ્રિસાઈડિન્ગ બનવા. ચૂંટણીપંચની યાદીમાં ગામ હાઈપર સેન્સિટીવ! અજમેરા ( ) સુપર સેન્સિટીવ! કેમનો મેળ આવે? રાતે ગામમાંથી લોકો બોલાવવા આવ્યા.

ચાલો સાહેબ, જમવા. અહીં કોઈ બીક નથી.’ મતપત્રકોની થોકડીનું ઓશીકું બનાવીને સૂતેલા અજમેરાને ગંધ આવીઃ આજે આ લોકોનું જમું તો કાલે મારું જ ભોજન કરી જાય. અત્યારે જ આ મતપત્રકો લૂંટી લે તો?’ (ત્યારે હજી વીજાણું મતદાન યંત્રોનું આગમન થયું નહોતું.)

ના, ના, મારે નથી જમવું. તમારો આભાર.’ માસ્તર, ભુખ્યા મરી જશો. હાલો છાનામાના!’

ના ભાઈ, હું અહીં જ ઠીક છું.’ ‘ભલે મરતો માસ્તર.’ કરીને સરપંચ વગેરે ચાલ્યા ગયા. પોલીસમેન હતો સાથે એ તો તરત જમવા જતો રહ્યો.

પ્રાથમિકશાળામાં મતદાન મથક. છાપરું નામનું. નળિયા-બળિયા ઊડી ગયેલા.લાઈટ મળે નહીં. અજમેરાએ ફાનસના-જ્યોતિગ્રામ-અજવાળે મતદાન કુટિર તૈયાર કરી. સુરક્ષાકર્મીની ગેરહાજરીમાં મતપત્રકોને કિંમતી ખજાનાની જેમ, ફરી ફરી ગણતા જાગતા પડ્યા રહ્યા. ઉંદરડા આમથી તેમ આંટા માર્યા કરે. રખે ને મતપત્રક કોરી ખાય તો? મોટા મૂષકો ધાડ પાડે તો?

ભારતની લોકશાહી વિશે ચિંતવન કરતાં આખી રાત ફફડતા જીવે, ઉભડક પસાર કરેલી. સવારમાં ચાર વાગ્યામાં પ્રાત:કર્મ ‘પતાવી લેવાના દબાણમાં નિશાળની ટાંકીથી જલપાત્ર ભરી જતા હતા ત્યાં મતપત્રકોની ચિંતા પેઠી. એક થેલીમાં લીધા સાથે. એક હાથમાં જલપાત્ર ને બીજા હાથમાં મતપત્રો! સંસ્કૃત ભાષામાં આવડતી હોય તેવી અપ્રતિમ ગાળોના પ્રભાતિયાં બોલતા અજમેરા એક ખાડામાં ગયાં. આવું કોઈ દિવસ વિચારેલું નહીં ને પાછું ચૂંટણીનું દબાણ. શિયાળ-કૂતરા આંટા મારે. એટલે મતદાન કર્યા વિના જ પાછું ફરવું પડ્યું. કંઈ વાંધો નહીં બપોરે જમીશું નહીં. ઝડપથી પાછા પહોંચી એ જ જલપાત્રથી સ્નાનવિધિ આટોપી.

અજમેરા ( ) એ મતદાન માટેની પૂર્વતૈયારી ‘સૂચના મુજબ કરવા માંડી, ઉમેદવારોના નામ વગેરેનાં ચોપાનિયાં લગાવ્યા. ત્યાં બીજા તાબાતળનાં કર્મચારીઓ આવી પહોંચ્યા એમાં એક પીઢ હતા. એમણે મતપેટીમાં પેપરસીલ નાંખીને એને સીલ કરી દીધી. ૩૪. ખુંટવડા વિસ્તારનું મતદાનમથક સ્વયંવર માટે તૈયાર થઈ ગયું. સવારના બે ક્લાક તો બધું બરાબર ચાલ્યું. પછી અજમેરાએ બહાર થોડી વિચિત્ર પ્રકારની હલચલ જોઈ. ઉદરશૂલ ઉપડ્યું પણ સહન કરતા બેઠા રહ્યા.

એક તગડા, મુડ માણસે આવીને કહ્યું: ‘માસ્તર હાલો જમવા. રાતે ય કાંઈ ખાધું નથી.’

ના ભ્રાતા! હું અહીં જ ઠીક છું. હજી સુધારસ ઉદ્દિપ્ત નથી થયો.’ મુછડ કાંઈ સમજ્યો નહીં એટલે ફર્સ્ટ પોલિંગે કીધું કે સાહેબને ભૂખ નથી લાગી. એક સ્વસ્તિ બોલીને તગડા માણસે બીજા બધાને જમવા નોતર્યા. અજમેરા સિવાયના પાંચ જણા ટાંપીને જ બેઠેલા. ઉપડ્યા. અજમેરા એકલા.

અજમેરાને ખ્યાલ આવી ગયો. નક્કી કાંઈક થવાનું. ત્રણ વાગ્યા પછી, દ્વિસ્તરીય દબાણ વધવા લાગ્યું. બોગસ વોટિંગ કરી મતો પર થપ્પા મારી દેવાની ભીંસ થવા લાગી. અજમેરાની સંસ્કૃત શૈલીએ મદદ કરી. ‘એવું હું નહીં થવા દઉં.’ મતદાન મથકની બહાર ટોળું જમા થવા માંડ્યું. વારેઘડીએ સંદેશા આવવા માંડ્યા. અજમેરાનું આત્મસન્માન અને ભારતનાં સંવિધાન પ્રત્યેની નિષ્ઠા ઝળકી ઊઠ્યાંઃ

ચૂંટણી જ રદ્દ કરાવી શકું. મારા એક નિવેદન પર બધું બંધ રહે. પોલિસનો ગોળીબાર કરાવી શકું’ એવું બોલવા એ જતા હતા પણ આજુબાજુમાં ક્યાંય પોતાના એ રક્ષકને ન જોતા માંડી વાળ્યું. ખુદ ઉમેદવારને સમાચાર મળ્યા. ‘માસ્તર, સમજી જાવ તો સારું. પછી સારાવાટ નહીં રહે!’

મારા અંતિમશ્વાસ સુધી હું ખોટું તો નહીં જ થવા દઉં.’ મતપત્રકોને ખોળામાં મૂકીને અજમેરા બેઠા. ‘નહીં એટલે નહીં’, ફરી ચૂંટણી કરાવવાની ધમકીએ કામ કર્યું.

જેમતેમ છ વાગ્યા. વૈધાનિક ને અવૈધાનિક, તકરારી મત, મતપત્રકોના હિસાબ, પેપરસીલના હિસાબ વગેરે મળીને સવાસો જેટલા કવર સીલ કરવામાં અજમેરાને ફીણ નીકળી ગયા. બધું સમેટીને પુષ્પક વિમાન લેવા આવે એની રાહ જોતા, ગામલોકોના ગાલિપ્રદાનનો લાભ લેતા અજમેરા, પટ્ટાવાળો અને પોલિસ. સાંજનું અંધારું ઊતર્યું ત્યારે કુંડલા પહોંચ્યાં. બધું જમા કરાવવા લાઈનમાં ઊભું રહેવાનું. વાસુદેવે કૃષ્ણને યમુનાપાર કરવા માથે ઉપાડેલા એમ અજમેરાએ મતપેટી માથે ઊઠાવેલી ત્યાં કોઈકે કહ્યું. તમને સાહેબ બોલાવે છે. હવે વારો મોડો આવશે’—એવા અફસોસ સાથે અજમેરા પહોંચ્યાં. વરિષ્ઠ ચૂંટણી અધિકારી એમને જોઈને મરક્યાઃ

‘૩૪, ખુંટવડા તમે?

૩૪ ખુંટવડા ત… મે છો!’

ના જી! હું તો નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા!’ સાહેબ હસ્યા. ‘આ પેટી પર લખ્યું છે ને!’

હા. જી. જી હા!’ પેટી માથેથી ઉતારવી ભૂલાઈ ગઈ હતી. માસ્તર શું થયું હતું?

કશું નહીં સાહેબ, લોકોને મિથ્યા મતદાન કરવું હતું. ને મેં ન થવા દીધું.’

‘નિવાસી’ કશું સમજ્યા નહીં એટલે તાબાતળેના મામલતદારે ફોડ પાડ્યો કે માસ્તર બોગસ વોટિંગનું કહેવા માગે છે. અજમેરાને એમ કે સાહેબ બિરદાવશે.

‘એ તો બરાબર માસ્તર પણ બીજાં મતદાન મથકોમાં ૭૦ ટકા મતદાન થાય ને તમારું ૪૦ ટકા હોય તો જવાબ અમારે આપવો પડે, ઉપરથી પૂછપરછ આવે.’

‘સાહેબ, બીજાનું હું શું કરી શકું? મારો શું વાંક? સત્યનિષ્ઠ રહેવું એ શું મોટું દુષ્કૃત્ય ગણાય?’

‘હવે બીજું સંસ્કૃત બક્યા વિના જાઓ કરાવો જમા બધું. તમારે કારણે અમારે દોડતા રહેવાનું હવે, ક્યાંથી આવા પકડી આપ્યાં છે?’

કૃષ્ણમોક્ષ કરવા અજમેરા તો પાછા હરોળગ્રસ્ત થઈ ગયા. માંડ બધું પૂરું થયું. ટેબલ પર બધું જમા કરાવતા હતા ત્યારે લોકો ચારેય કોરથી એમની હાંસી ઊડાવતા હોય એવું લાગ્યું. – ત્રણ દિવસે ઘરે પહોંચ્યા ત્યારે અજમેરા કોથળા જેવા થઈ ગયેલા. સાંજે માંડ ‘પ્રાત: કર્મ થઈ શક્યું. થોડી નિરાંત થઈ. ઈશ્વર આવી વિટંબણાઓમાં ક્યારેય ન મૂકશો-સાયપ્રાર્થનાનો આ એક જ સૂર.

એમની સાયપ્રાર્થનાનો પ્રતિઘોષ ત્રીજા મહિને જ પડેલો. ધારાસભા પછી લોકસભાની ચૂંટણી! હા ધિક, હા ધિ! ક્લેક્ટરે વીણી વીણીને નિશાળને ફૂલના ગજરા મોકલેલા. આ વખતે પણ અતિ સંવેદનશીલ બુથ ઉપર તાકી તાકીને ગોઠવેલાં. સોપો પડી ગયો. આચાર્યને થયું, બધાં પાસે ગુલાબ ચૂંટાવી, હાર બનાવી ક્લેક્ટરના પગમાં મૂકી આવું! પણ હવે શું થાય? આચાર્યનું તો ઠીક, અજમેરાને તીવ્ર મનોકાણ. ચૂંટણી પૂર્વેની તાલિમશિબિરમાં જવું પડે. અત્યંત કુત્સિત વાતાવરણ હોય. દ્વિઅર્થી ભાષામાં મતપેટીને સીલ કરવી ને આવું-આવું બધું બોલાતું હોય. અજમેરાને કોઈએ સૂચવ્યું. માસ્તર થોડા પૈસા આપી નામ કઢાવી નાંખો. અજમેરાને માફક ન જ આવે. ત્રણ તાલિમશિબિરોમાં શિસ્તબદ્ધ ભાગ લીધો અજમેરાએ. એક મિટિંગમાં મામલતદાર કહેતા હતાઃ ‘તમે એક દિવસના ક્લેક્ટર છો. તમે ધારો તો ફાયરિંગના ઑર્ડર આપી શકો.’

‘અસત્ય વાત છે સાહેબ. જ્યારે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે ત્યારે કોઈ નથી હોતું આજુબાજુ.’—અજમેરાથી બોલી જવાયું.

આવા અણધાર્યા પ્રતિભાવોથી મામલતદાર થોડા ડઘાયા. ત્યાં ક્લેક્ટર ઓળખી ગયાઃ

ઓ હો, તમે તો ૩૪-ખુંટવડા ને! આ વખતે ધ્યાન રાખજો, નહિતર હવે કોઈ બચાવશે નહીં.’

નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા પોતાનું આ અપમાન સાંખી શક્યા નહીં. એમનું આત્મસન્માન ફૂંફાડા મારી રહ્યું. આ વખતે એમના સાથી માસ્તરોએ સિફતપૂર્વક જાતજાતની પેરવી કરી નામ કઢાવી નાંખેલા. અજમેરા ( ) માટે ગજેન્દ્રમોક્ષ શક્ય, નિર્વાચનમોક્ષ?

‘આ કરતા ન જવું સારું.’ એમના મિત્ર ડૉક્ટરને ત્યાં ગયાં. મારી આંખોમાં લોહી આવે છે. તપાસ કરીને પ્રમાણપત્ર આપ.

મારું પ્રમાણપત્ર આવશ્યક સેવાધારામાંથી તને છોડાવી નહીં શકે. તું સિવિલ હૉસ્પિટલમાં દાખલ થઈ જા. ચૂંટણીના દિવસે અજમેરા સિવિલમાં દાખલ થયા. મનોચિકિત્સા વિભાગના ડૉક્ટરની ભલામણને આધારે સિવિલસર્જનનું પ્રમાણપત્ર પણ મેળવ્યું. ચૂંટણીમાં ૩૪, ખુંટવડાને નહીં જોઈને ક્લેક્ટરને ખીજ ચડી. અઠવાડિયા પછી નિશાળમાં પોલિસ અજમેરાની ધરપકડનું વોરંટ લઈને આવી. દોરડા ને હાથકડી!

હા ધિક! મહ્યું ચ? કોર્ટમાં કેટલાય ખુલાસા ને આધાર-પુરાવાઓ પછી મુદત પડી. અજમેરા ત્રાહિમામ્. એમનાં કૃદંતો ને હ્યસ્તન રૂપો, ધાતુરૂપો બધું ડઘાઈ ગયેલું…

નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા ( ) ના હમણાં સુધી ચાલતા વક્રગ્રહો ક્યાંકથી ઓચિંતા પાંસરા ચાલવા માંડ્યા કે શું? જીવનપર્યત જે સપનું સેવેલું એ ઓચિંતુ પાર પડ્યું. અહો બત્ કિમ્ આશ્ચર્ય! નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (એમ.એ. સંસ્કૃત, વિશેષ યોગ્યતા)ને ઉચ્ચશિક્ષણ આમંત્રણ આપતું હતું. વીસ વરસ સુધી તપ કર્યું. મેળ ન પડ્યો ને અચાનક વિદ્યાભારતી સંચાલિત કૉલેજમાં નરેન્દ્રકુમાર પસંદ થયાં. સંસ્કૃત સાહિત્ય ભણાવવાનું મળ્યું. શાળાજીવનના બધા કટુ અનુભવો કુરબાન કરી દીધાં નરેન્દ્રકુમાર અજમેરાએ. કમળપત્રો ગણ્યાં કરતી પાર્વતીઓ અને ઈગુદીચિકકણ તાપસોની દુનિયામાં નરેન્દ્રકુમાર રમમાણ રહ્યા.

ભાસ નાટકચક્રના મધ્યમવ્યાયોગને ઉલટભેર સમજાવતા હતા નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (એમ.એ.) ત્યારે એમને ખબર નહોતી કે એમના આ થાળે પડી રહેલા જીવનમાં દૈવ કાંઈક બીજું કાવતરું કરી રહેલું . જે પ્રચંડ ઉદ્યમથી છેલ્લી સંસદીય ચૂંટણીઓની આવશ્યક સેવામાંથી નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા બચી ગયેલા એ ચૂંટણીના પરિણામો મિશ્ર પ્રકારના રહ્યાં. દિલ્હીમાં ખાસ્સી સાંઠ-ગાંઠ પછી ય કોઈ સર્વસંમત સરકાર ન રચાઈ. ‘હંગ પાર્લામેન્ટ’–લટકતી સંસદેકંઈકને લટકાવી દીધાં. ને મધ્યમસત્ર ચૂંટણી જાહેર થઈ. કાળોતરા કાગળ ફટાફટ ફરતા થઈ ગયા. નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (એમ.એ. સંસ્કૃત, વિશેષ યોગ્યતા) માટે તો ઘરનો દાઝયો વનમાં ગયો તો વનમાં…! ક્લાર્ક

ઑફિસકોપીમાં સહી કરાવીને લઈ ગયો ત્યારથી અજમેરા નિદ્રાવિહીન બન્યા. પૂર્વપ્રસંગો વળી વળીને આંખે વળગતા હતાં. મામલતદાર પાસે જઈ રગરગ્યા અજમેરા.

‘કૃપયા મહોદય, મને આમાંથી મુક્ત કરાવો. દેશની સેવા કરવા માટે બીજા જે કંઈ કામ હોય તે મને જરૂર નિર્દેશિત કરજો . હું હંમેશા તત્પર રહીશ. મહોદય, જુઓ હું લેખક છું. જ્યોતીષવિદ્યા, અધ્યાત્મવિદ્યા, પંચમહાભૂતો વિશે આ ચોપડીઓ આપને બતાવવા લાવ્યો છું.’ મામલતદારે કહ્યુંઃ

‘માસ્તર સાહેબ, આ ચોપડીઓ મને આપી દો તો કંઈક વિચારું.’ ‘મહોદય એ આપને માટે જ છે. બીજી નકલ પણ કહો તો પહોંચાડું.’ ‘સારું સાહેબ, તમે એક કામ કરો. માથા સાટે માથું શોધી લાવો તમે

છુટ્ટા.’

નરેન્દ્રકુમારનું ચાલે તો ડીશમાં શણગારીને માથું ભેટ ધરી દે પણ આ કામમાં માથું કોનું મળે? જ્યાં જુઓ ત્યાં માથાં ઝૂલતાં દેખાય. પણ એકેય કામ ન લાગે!

… એ જ તાલિમશિબિરો. એમણે જ નિશાળમાં ભણાવ્યો હતો તે ત્રિવેદી, તાલિમ આપતો હતો! ‘જમણા હાથની પહેલી આંગળીએ અવિલોપ્ય શાહીનું ટપકું કરવાનું… પહેલી આંગળી ન હોય તો બીજી… નહીં તો ત્રીજી… ટચલી… એ પણ ન હોય તો કોણીએ… પણ ટપકું કરવાનું…! મતદાનમથકમાં નેતાઓના ફોટા હોય તો કપડાં વડે ઢાંકી દેવાના. ગાંધીજીનો ફોટો હોય તો એમને પણ નેતા ગણવાના!’… ત્રિવેદીની વાતો ને સહકર્મીઓની બિભત્સ મજાકોથી નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (…………) નો અંતરઆત્મો બહુ દુભાયો.

બધી જગ્યાએથી પાછા પડેલા અજમેરાએ જે છેલ્લો રસ્તો લીધો, એણે કૉલેજમાં જ નહીં આખા ગામમાં હાહાકાર કરી દીધો. ક્લેક્ટર કચેરીએ રૂ. ૧૦,૦૦૦- અંકે રૂપિયા દસ હજાર પૂરા લઈને પહોંચ્યાં ત્યારે ક્લેક્ટર બેઠા હતા. ઓળખી ગયા નરેન્દ્રકુમારને.

ઓ હો, ૩૪-ઝૂંટવડા તમે! નામ કઢાવવા આવ્યા છો?’

ના, મહોદય, નામ લખાવવા આવ્યો . આ લો મારું નામાંકન. લોકસભાનાં નિર્વાચનમાં મારું નામાંકનપત્ર’ ‘અરે માસ્તર, આ શું?’

જી, બીજો રસ્તો નથી. દસ હજારના હપ્તા ભરીશ પણ હવે પ્રમુખ ચૂંટણી અધિકારી નથી બનવું.’

નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (એમ.એ. સંસ્કૃત, વિશેષ યોગ્યતા), આ વખતે તો બચી ગયા. ચૂંટણીમાં કુલ બાવીશ મત મળ્યા પણ હવે એમને કોઈ નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા નથી કહેતું. એમ.પી. અજમેરા કહે છે. છોકરાઓ એમ.પી. સર કહીને બોલાવે. એમ.પી. સરને એમાં મજા આવે.

કેટલાંય અનુયાયીઓને પ્રેરણા પૂરી પાડ્યાનું ગૌરવ હાલ પૂરતું તો અજમેરા લઈ રહ્યા છે! પણ એમને ખબર નથી કે ભારત નિર્વાચનપ્રધાન દેશ છે… (અને હવે તો વીજાણું યંત્રો આવી ગયા છે!…) અને આ જ ઉપાય હોય તો તો નગરસેવક, જિલ્લા પંચાયતના સદસ્ય, ધારાસભ્ય… એમ કેટકેટલું ‘બનવાનું લખાયું હશે, આપણા નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા… એમ.એ. સંસ્કૃત… ક્ષમા, નરેન્દ્રકુમાર અજમેરા (એમ.પી.)નાં તેજસ્વી લલાટે!

(‘તથાપિ’, ૨૦૧૫)

XCI

સાગર શાહ

ગેટ ટુ ગેધર

હમ્મ્મ,

મને યાદ છે –

હું દરિયાકિનારે બેભાન જેવો પડ્યો’તો.

મારી એક તરફ ગાર્ડ હતો ને બીજી તરફ શેલજા.

ગાર્ડ મારું પેટ દબાવી પાણી કાઢવાનો ટ્રાય કરે જતો’તો. ને શેલજા જોયા કરતી’તી મને.

ને મારી આસપાસ, થોડે દૂર, એવું ટોળું જામેલું. આશરે વીસેક જણાનું, ટોળામાંના સહુ કોઈ મને જોઈ રહ્યા’તા. ટગર ટગર. તમાશો જોતા હોય એમ.

ને અચાનક હું ઝાટકા સાથે પાણી ઓકતો ભાનમાં આવેલો. આંખો ખોલી કે સામ્મે જ શેલજા. એના રડી રડીને લાલ થયેલા ગાલ. એની મોટી આંખો. એની ફરફરતી લટ – બધું એકદમ મારી ઉપર ઝળૂબી રહેલું. ઝબક ઝબક કરતું. ત્યાં જ ગાર્ડે જાહેરાત કરેલીઃ ભઈ થોડી વાર જીવશે પણ બચશે નહીં. ફેફસાંમાં બહુ જ પાણી જતું રહ્યું છે. એટલે…

ખરું ખરું હતું બધું. ધૂંધળું. ને સ્પીડી. પણ પછી…?? હા, પછી, હું મારા છેલ્લા શબ્દો બોલતો હોઉં એમ શેલજાની આંખમાં આખ પરોવી બોલેલોઃ આઈ લવ યુ શેલજા. આઇ હેવ લવ્ડ નોવન એલ્સ. જવાબમાં કશું બોલી નહોતી શેલજા. મૂંગી મૂંગી ડૂસકાં ભરવા લાગેલી. ને પછી ડૂસકાં ભરતાં ભરતાં જ મારું માથું હળવેથી છાતીમાં દબાવી દીધેલું.

આવું બધું હતું કૈંક. હમ્મ્મ. આવું જ હતું. પણ યાર. આમ તો મને મારાં સપનાં ક્યારેય યાદ રહેતા નથી. કોઈ દહાડો નહીં. તો પછી આ સપનું – કેવી રીતે? ને પાછું અત્યારે? અચાનક?

હા, બરાબર. પેલા તુષાર ને ઉથ્સવ પર આવેલા ને સપનામાં. ને હમણાં આ તુષારનો મેસેજ આવ્યો ફેસબુક પર. એટલે. હા, એટલે જ ફરીથી ઘૂમરાવા માંડ્યું આ સપનું. હા, બરાબર. પેલું ટોળું નહોતું – થોડે દૂર – મારાથી – એમાં જ આગળ ઊભેલા આ બેઉ. તુષાર ને ઉત્સવ. ને પછી શેલજા મને ભેટીને રડવા માંડી ત્યારે એની પાછળ આવી ગયેલા. ને ત્યાં ઊભાઊભા જોઈ રહેલા મારી સામું. દયાભરી નજરે.

બરાબર બરાબર. મને પરફેક્ટ યાદ છે – છેલ્લા પ્હોરમાં આવેલું આ સપનું. દરિયાકિનારો. ને ગાર્ડ. ને શેલજા ને તુષાપ, ઉત્સવ ને એવું બધું. ને પછી આ તુષારના મેસેજથી રિકોલ… પણ સાલું, એક વાત સમજાતી નથી કે આ શેલજા અમારા કૉલેજ ફ્રેન્ડઝની પાર્ટીમાં જવા તૈયાર કેમની થઈ ગઈ? આટલા વખતથી તો એ ક્યાંય જતી ન્હોતી. કોઈના સગાઈ, લગ્ન, બેસણા – કશામાં નહીં. તો પછી અચાનક શું પ્રેમ ઊભરાઈ આવ્યો, તુષાર પર? આ જુઓ – તુષારનો મેસેજ. લખ્યું છે – શું ધવલિયા. ક્યાં ખોવાઈ ગયો છે સાલા? કેટલા ટાઇમથી મળ્યો નથી. સાંભળ હવે. કાલે મારી વાઇફ ઊર્વશીનો બર્થ ડે છે. મેરેજ પછીનો પહેલો. શેલજાને તો મેં વાત કરી છે. એ તો આવવાની જ છે. ને તારેય આવવું જ પડશે. કોઈ બહાનેબાજી નહીં ચાલે. સમજ્યો? જોયું? ચોખ્ખે-ચોખ્ખું લખ્યું છે કે શેલજાએ હા પાડી છે. આવવાની છે એવું નહીં આવવાની જ છે એવું લખ્યું છે. એટલે જવાની જ હશે. પણ યાર, શેલજા જેવી શેલજા. આ તુષાર – ઉત્સલ ગેંગની જોડે? એય પાર્ટીમાં?

સાલી બીલીવ જ નથી થતી આખી વાત. કેમકે છેલ્લાં કેટલાંય વરસોથી, લગભગ પાંચેક વરસથી, મેં ને શૈલજાએ અમારા કૉલેજની ટોળીમાં જવાનું બંધ કરી દીધું’તું. કૉલેજમાં તો જતાં અમે. પણ એ તો હવે ટાઇમ જ જુદો હતો. એ વખતે તો અમે આખો દિવસ ભેગા ને ભેગા જ રહેતા. હું-શેલજા-ઉત્સવ-તુષારરક્ષિત-નિકીતા-મિલી-સુજલ બધા. ને કોઈની બર્થ ડે હોય કે ઉત્તરાયણ હોય કે હોળી કે પછી વેલેન્ટાઇન ડે કે ફ્રેન્ડશીપ ડે, ઊજવણી કરતા જ કરતા. ઊજવણી એટલે – ખાસ કંઈ નહીં પણ કોઈને ઘેર ભેગા થવાનું. ખાવાનું મંગાવવાનું. હોય તો હુક્કો કરવાનો. ને પછી મશ્કરી, ને ગોસીપ ને ધમાલ મસ્તી, ટૂંકમાં, મોડી રાત સુધી હડીયો હડીયો. શરૂઆતમાં તો મજા આવતી અમને. કૉલેજ દરમિયાન. ને કૉલેજ પછીય થોડો વખત. પણ પછી, ઉબ થવા માંડેલી. કેમકે યાર ક્યાં સુધી તમે આવી રીતે કામ વિનાના, કારણ વિનાના જલસાઓ કરી શકો? એટલે પછી…

શીટ, શીટ, સાડા દસ વાગી ગયા? અરેરેરે. હવે? હવે શું કરું? એમ જ જોવા બેઠો તો ફેસબુકના મૅસેજીસને. ને ક્યાંથી ક્યાં પહોંચી ગયો! હજી તો હાવાનું બાકી છે ને નાસ્તોયે. બહુ લેટ થઈ ગયું આજે તો. બહુ લેટ, પણ હવે? હવે શું? જવા દો આજનો દિવસ. હાસ્તો, બીજું શું થાય? આટલા મોડા જવાનો તો શો અર્થ?

જોકે જવાય જવું હોય તો એવું કશું નહીં. આપણો જ શો-રૂમ છે એટલે એવો તો કોઈ વાંધો નહીં. પણ નથી જવું આજે. રોજેરોજ શું ભૂતની જેમ લેપટોપ બેગ લઈને ઑફિસ ઉપડી જવાનું. આજે તો બસ આરામ જ કરું. ઘેર. ને આ હાર્દિકને ફોન કરીને કહી દઉં કે આજનો દિવસ સંભાળી લે. હાસ્તો. માલિક છું તો આટલો તો લાભ લઉં ને. એકાદો મૂડ – હોલિડે લઉ. એમેય આજે સાલું આ પાર્ટીનું ઇન્વીટેશન આવ્યું ત્યારથી મારું મગજ ડોફરાઈ ગયું છે. ને એના એ જ વિચારો આવ્યા કરે છે ક્યારના એટલે…

શું કરું? જઉં કે નહીં – આ પાર્ટીમાં? ઇચ્છા તો બહુ છે મારી જવાની. કેમકે સાચું કહું તો હું કોઈ ને કોઈ રીતે શેલજાને મળવા માંગતો જતો. ને એ કેમ સામેથી કોલ કરતી નથી કે મળવાનું ગોઠવતી નથી એ વાતે મનોમન ધૂંધવાયા કરતો’તો. એટલે જવાનું મન તો બહુ છે મને. પણ પછી ડાઉટ બી જાય છે. કેમકે

આ શેલજાને બરાબર ઓળખું છું. એટલે મને ખબર છે એને આવી બધી પાર્ટીઓની ને ગેટ-ટુ-ગેધરોની સખત ચીડ છે. એમાંય આ તુષાર-ઉત્સવ-રક્ષિતનિકીતા-મિલી – આ બધાંની તો ખાસ. એટલે જ, મને બીક લાગે છે કે એણે ક્યાંક શરમમાં ને શરમમાં હા પાડી દીધી હોય ને પછી પાર્ટીમાં જાય જ નહીં તો? તો પછી હું તો ભરાઈ જઉં ને આ બધા જલસા ભુખાળવાઓ વચ્ચે…

ને યાર. આ બધા સામાન્ય જલસાવાળા નથી. ખરેખર ભૂખાળવા છે બધા. જૈન નૂડલ્સ ને જૈન પાસ્તા ને જૈન પુડિંગ ને એવું બધું પધરાત્રે જ જતા હોય છે સાલાઓ. ને હુક્કો ને ધુમાડાઓ. ને અવનવા કોલ્ડડ્રીંકસ ને મિલ્કશેક્સ. એ બધું પણ ચાલુ ને ચાલુ જ રાખે. જંગલીની જેમ. જોકે કોઈ નશો-વશો નથી કરતા. એટલું સારું છે. પણ એમની વાતો એટલે – મગજનો સટ્ટો. કઈ નવી ગાડી નીકળી છે હમણાં. ને કયો ફોન આયો છે માર્કેટમાં. આવું બધું જ હોય. ને પાછું ગમે ત્યારે મોબાઇલ પર ફોટા પાડ્યું જવાના ને ફેસબુક પર અપલોડ કરવાના. ને ગર્લફ્રેન્ડ કે ફિયાન્સને ચોંટવાનું. ને કિસી-મુસી કરવાની ને… ટૂંકમાં, એમનું બધું બહુ ઇરીટેટિંગ છે. ને એટલે જ મને ડાઉટ જાય છે કે આ શેલજા એમને મળવા માટે ખરેખર જવાની હશે કે…

જો કે કદાચ એવું પણ બને ને કે એ મને મળવા માટે પાર્ટીમાં આવતી હોય. હા યાર. એવુંય બને તો ખરું જ. સો ટકા બને. આ મને મન થાય છે એને મળવાનું તો એનેય થતું જ હશે ને. ને એનેય એકલું તો લાગતું જ હશે ને. હાસ્તો. પારકા શહેરમાં એકલી રહે છે એટલે લાગે તો ખરું જ. જોકે બે-ત્રણ છોકરીઓ છે એની સાથે. રૂમમેટ્સ એની. પણ હવે, રૂમમેટ્સ એટલે રૂમમેટસ. ને હસબંડ એટલે હસબંડ. ને ગમે તેમ તોય અમે ખાસ્સે અઢી વરસ જેવું સાથે રહેલા. જેમ રહ્યા એમ. લડતા ઝઘડતા. ગૂંગળાતા. પણ ભેગા તો ખરાને. એટલે બની શકે કે કદાચ એ નવા શહેરમાં સાવ એકલી પડી ગઈ હોય ને મને મળવા માટે ઝંખતી હોય. વાહ! કેટલી અદ્ભુત વાત છે! મારી યાદમાં એ દુ:ખી હોય, બેચેન હોય ને મને મળવાના મોકાની રાહ જોતી હોય. આ આખી કલ્પના જ કેટલી અદ્ભુત છે! કેટલી મજાની! આહાહાહાહા…

પણ યાર. ગમે એમ તોય મને વિશ્વાસ તો પડતો જ નથી. કેમકે હું જે શેલજાને ઓળખું છું એ એક જબરદસ્ત એન્ટી ડ્રામા વ્યક્તિ છે. ને યોજનાઓ, યુક્તિઓ, સરપ્રાઇઝ વગેરેથી એને ભારે નફરત છે. એટલે આમ – દસ-બાર લોકો વચ્ચે – મને મળવા માટે એ તૈયાર થાય – ને એ પણ આવી મજા મંડળીમાં – એવી પોસીબીલીટી સાવ ઓછી છે. અલ્મોસ્ટ ઝીરો.

યાઆઆર. કશું સમજાતું નથી. ને સખત કન્ફયુઝન થાય છે. ને પછી કંટાળો આવે છે. કે એક પાર્ટીમાં જવા માટે, એક નાનું સરખું ડીસીઝન લેવા માટે કેટકેટલા વિચારો કરવા પડે છે સાલા…

પણ એ. એક કામ કરું તો. એને સીધું જ પૂછી જોઉં તો કે એ જવાની છે કે કેમ. હા. એમ કરાય. એ સારો આઇડિયા છે. ડાયરેક્ટ પૂછી જ જોઉં, જવાની હોય તો ઠીક. જઈશું આપણેય તે. ને ના જવાની હોય તો કેન્સલ. હા યાર. પરફેક્ટ છે. કરી જ દઉં વ્હૉટ્સ એપ કે – હે આર યુ કમિંગ ટુ ઉર્વશી’સ બર્થડે પાર્ટી? ટુમોરો? આ લો ટાઇપ કરી દીધું. આ સેન્ડ ને, આ બે ખરાય આવી ગયા. મીન્સ કે પહોંચીયે ગયો. બોલો પતી ને વાત. ક્યારના મૂંઝાતા’તા, અકળાતા તે… ન હાશ. સારું થયું મોકલી દીધો. હવે કંઈક નિરાંત થાય છે. હવે જ્યારે રીપ્લાય કરે ત્યારે. અત્યારે તો જોકે એનું વ્હૉટ્સ એપનું લાસ્ટ સીન કલાક પહેલાનું બતાવે છે. એટલે બીઝી હશે. ઑફિસમાં. પણ મને ખાતરી છે કે રીપ્લાય કરશે તો ખરી જ. અત્યાર સુધી તો કર્યા જ છે. વહેલા મોડા લાંબા-ટૂંકા જેવા હોય એવા. પણ કર્યા છે ખરા. પણ એ. આ તો થઈ ઓનલાઇન. ને આ ટાઇપિંગ બતાવે છે. ને આ, આવી ગયો એનો રીપ્લાય. – યેસ. હુ ટોલ્ડ યુ? – તુષાર. હું રીપ્લાય કરું છું. ઓહ, ને પછી સ્માઇલી. આર યુ કમિંગ? યેસ. હું હા પાડી દઉં છું ને સ્માઇલી મોકલું છું. એ ઑફલાઇન થઈ ગઈ છે. કંઈ કામમાં હશે. કેમકે બે મિનિટ પહેલાંનું લાસ્ટ સીન એટ આવે છે. પણ એ. આ મે શું કર્યું? ફોર્મમાં ને ફોર્મમાં લખી નાખ્યું એને – વેઇટિંગ ટુ સી યુ. પણ હવે? એનો તો કોઈ રીપ્લાય જ નથી. ઑફલાઇન જ થઈ ગઈ છે એ તો. લાસ્ટ સીન પણ ત્યાંનું ત્યાં જ ચોંટી ગયું છે એટલે… અરે યાર. હવે એનું મીંઢુ મૌન આવશે ને મને ગુસ્સો આવશે. ને પછી મારા ગુસ્સામાંથી જન્મેલાં વાક્યો હું એને મોકલીશ જેના એ સાવ જ ઠંડા રીપ્લાય કરશે… અથવા નહીં કરે. એટલે મને વધારે ગુસ્સો આવશે. ને પછી એનું એ જ ચક્કર ચાલ્યા કરશે. યાર. આ શું કરી નાખ્યું મેં. શીટ. શીટ. ગંદી ગાળો બોલવાનું મન થાય છે મને. ને… ને… મારું માથું ફોડી નાખવાનું મન થાય છે. પણ એ. આ તો આવ્યો એનો રીપ્લાય. – મી ટુ. ને પાછું સ્માઇલી. હું? શું વાત છે? તો પછી એણે મને મળવા માટે જ પાર્ટીમાં જવાની હા પાડી’તી? વાહ બાકી વાહ. વટ પડી ગયો આપણો તો યાર. જોરદાર. જોકે મારે બહુ ફોર્મમાં ના આવવું જોઈએ. કેમકે મને સારું લગાડવા પણ કહી નાખ્યું હોય એણે. હા, એવું બી પોસીબલ છે. કેમકે મેં એકદમ સ્વીટ સ્વીટ મૅસેજ કર્યો તો એય એવું જ લખે ને. એટલે એ તો ઠીક છે. પણ ગમે તે હોય. એક વાત પાક્કી છે કે મને મળવાની એનેય ઇચ્છા તો છે જ. હા એમ તો કહી જ શકાય. ને એ એક સારી નિશાની છે. સારી એટલે જબરદસ્ત આમ તો. હાસ્તો યાર. કેટલા ચાર મહિનાથી અમે નથી મળ્યા. જ્યારથી બ્રેક પર છીએ ત્યારથી. ને દસ-પંદર દિવસથી કશી વાત નથી થઈ. વ્હૉટ્સ એપે નહીં. પણ હવે? હવે શું કરું? વાત આગળ કેવી રીતે વધારે? માંડ માંડ શરૂ થઈ છે આટલા દિવસે તે…

તે આ સપનાનું કહ્યું? આજે આવ્યું’તું એ? હા, એમ કરાય. આમેય હું ઘણી વાર મારાં સપનાં કહી સંભળાવતો એને. ક્યારેક એય કહેતી મને. એટલે બરાબર છે. કહી દઉં. એમેય અત્યારે એ સારા મૂડમાં છે. ને મારું સપનુંય બચારું નિર્દોષ છે એટલે…

હં. આ જો લખી દીધું. આખું સપનું લખી નાખ્યું. હવે જે જવાબ આપવા હોય એ આપે ને જ્યારે આપવો હોય ત્યારે આપે. આપણું કામ પૂરું.

હાશ. કેટલું સારું લાગે છે. આજે રજા રાખી છે એટલે. કેટલો રીલેન્ડ છું. ઊડી રહ્યો છું જાણે હવામાં કેટલા વખતે રજા લીધી સાલી. ને આજે આ શેલજા જોડે વાત થઈ. હવે એકાદ સિગારેટ મળી જાય તો મજા પડી જાય. પણ નથી એકેય. ખાલી જ છે બૉક્સ. વાંધો નહીં. એમ જ બેસું. પણ એક કામ કરું. કૉફી બનાવી લાઉં. ઇલેક્ટ્રિક કેટલમાંથી. ને પછી બેસું. નિરાંતે.

આવી ગયો. હોય. થોડી વાર થઈ કૉફી બનતા. પણ ઠીક છે. જોઉં કેવી બની છે. ચાલે. ડીકેબલ. આહાહાહાહા. વરસાદી વાતાવારણ, બેસવાની જગાવાળી બારી ને કૉફીની ચૂસકી. મજા પડી ગઈ બાકી. ઓહ. ચાર મેસેજ આવ્યા છે હૉટ્સ એપ પર. એક ગ્રુપનો ને બાકીના શેલજાના છે..

હા હા હા સો ફની. ટૂ ડ્રામેટીક ઍન્ડ ટૂ ફિલ્મી ઓલ્સો.

હા હા હા. ટુ ધેટ, હું પણ લખી મોકલું છું. પણ હું, મારાં સપનાં નાટકીય હોય છે? આ નાટકીય હતું? ફિલ્મી હતું?

આમ તો… નાટકીય તો કહેવાય જ ને. આ બીચ પર મરવું. ને શેલજાનું ભેટીને રડવું. ને મિત્રોનું દયાભર્યું જોયા કરવું. એમેય કંઈ વાસ્તવિક તો ના જ હોય સપનાં. ને વાસ્તવિક ના હોય એટલે થોડા ડ્રામેટિક કે સિનેમેટિક હોય જ. પણ તો આ સપનું સાવ ઇરયાલીસ્ટીક હતું? એક રીતે ખરું આમ તો કઈ આમ બીચ પર મરું નહીં. પણ પછી. હું મરતો હોઉં ને શેલજા રડતી હોય છે? ઇરયાલીસ્ટીક? હું જીવન મરણ વચ્ચે ઝોલાં ખાતો હોઉં ત્યારે એ બેચેન થાય એ – એ ડ્રામેટિક.? ને મારા ભાઈબંધો ચિંતા ને દયાથી મારી તરફ જોતા હોય એ બધું સિનેમેટિક?

હૉટ ડુ યુ મીન બાય ઇટ ઇઝ ટૂ ફિલ્મી હહ? આ મૅસેજ ટાઇપ કરી દીધો મેં. ને મોકલી દીધો. હા યાર એવું કઈ રીતે કહી શકે છે. માન્યું કે મારું સપનું ડ્રામેટિક છે. કે પછી સિનેમેટિક છે. પણ એના પર આમ હસવાની શી જરૂર? દરેક વાતમાં એ મારી ઠેકડી ઉડાડ્યા કરે એવું થોડું ચાલે? હા યાર. એ પહેલેથી આવું જ કરતી આવી છે. મારી કોઈ પણ સીરીયસ એક્ટિવિટીને કંઈ ગણે જ નહીં. હું કંઈક મહત્ત્વની વાત કરતો હોઉં તો એને રૂટીન તરીકે ચલાવે રાખે. મને લાગે છે આ જ કારણ હતું અમારા પ્રૉબ્લેમ્સનું. હા યાર. એનો અલગાવ… એનો ભીંસી નાખે એવો અલગાવ. બીજાંય કારણો હશે જ. મને ગુસ્સો જલદી આવી જતો’ તો કે મારી મમ્મી જોડે એ એડજસ્ટ નહોતી થઈ શકતી કે પછી બહુ અપેક્ષાઓ રહેતી’તી મારા ફેમિલીની એની પાસે – એવું બધું બી ખરું. પણ મૂળ તો પેલું જ. નહીંતર અમે દોઢ-બે વરસ તો અલગ જ રહેતા’તા ને. એકલા. આ ફૂલૅટમાં. ત્યારે શું ફેમિલી કે અપેક્ષાઓ નડતા’તા અમને. તોય બ્રેક તો લેવો જ પડ્યો ને. લેવો જ પડ્યો ને? ભલે નક્કી કરેલા ટાઇમ માટે. છ મહિના માટે. પણ ફાવ્યું તો નહીં જ ને અમને એકબીજા સાથે…

પણ હવે મારી બેટી આખી વાર્તા બદલાઈ ગઈ છે. મને મળવાની ઇચ્છા એનામાં જાગી છે એટલે સ્તો. તો શું એને ફરીથી મારી સાથે રહેવામાં ઇન્ટરેસ્ટ પડ્યો હશે? મીન્સ કે બ્રેક પૂરો? આમ તો ચાર મહિના જ થાય છે. પેલા અમારા નક્કી કરેલા ટાઇમમાં હજી બે બાકી છે. પણ એ તો ઠીક, મેઈન વાત એ છે કે એ મારી સાથે ફરીવાર રહેવા તૈયાર છે કે નહીં. કેમકે હું તો છું જ. હા. સો ટકા. લખીને આપું હું તો. કંટાળ્યો છું હું એકલો રહીને. ને યાદ પણ બહુ આવે છે એની.

પણ એનું? એનું શું? એના મનમાં શું ચાલે છે અમારી રીલેશનશીપને લઈને. ભગવાન જાણે. ને એ જાણે. ને મારે જાણવું હોય તો તુષારની પાર્ટીમાં જવું પડે. હા યાર. જવું તો પડે જ. તો પછી રીપ્લાય કરી દઉં? હાસ્તો. હવે રાહ શેની? આ લેપટોપ ખુલ્લું જ પડ્યું છે પછી…

પણ યાર, ગમે એ કહો પણ પેલો અલગાવ દૂર ના થાય શેલજાના મનમાંથી ત્યાં સુધી કશો ફાયદો નથી. કેમકે એ સાલું બહુ મોટું વિઘ્ન છે અમારી વચ્ચેનું. એ ગમે ત્યારે અમારા સંબંધનો રહ્યો સહ્યો ચાર્મ ખતમ કરી શકે એમ છે. ને સાવ ધૂળ ધૂળ પણ કરી શકે એમ છે. આ જુઓ. આ અલગાવ જ છે ને. જેને કારણે આજે માંડ-માંડ અમારી વચ્ચે થયેલી વાત એણે હસી નાખી. ને આટલું બધું ટાઇપ કરીને મેં મૅસેજ કર્યો એના પર પાણી ફરી ગયું.

હશે હવે. ઠીક છે. કદાચ હું ઓવર રીએક્ટ કરી રહ્યો છું. ઓવરરીડીંગ કરી રહ્યો છું એના મૅસેજનું. એમ જ લખી નાખ્યું હશે એણે.

આ લો રીપ્લાય બી આવી ગયો એનો. નથીંગ. આઇ સેઇડ ઇટ જસ્ટ લાઇક ધેટ, એમ જ.

હં. મેં કહેલું એવું જ નીકળ્યું. એમ જ લખી નાખેલું એણે. વિચાર્યા વગર. પણ હવે હું શું કહું? ઓકે લખી દઉં છું. હા યાર મૂકું વાત. હવે જે કહેવું હશે એ રૂબરૂમાં જ કહીશ. ફોન પર ટાઇપ કરો ને સેન્ડ કરો ને રીપ્લાયની રાહ જુઓ – એ બધાંમાં બહુ કંટાળો આવે છે. એટલે કાલે વાત. અત્યારે મૂકો આ બધું.

ને એમેય એક સિગારેટ મળે તો આ બધી વાત પૂરી થઈ જાય એવું છે. બધું ભૂસું નીકળી જશે મગજમાંથી. સપનું ને મરવું ને રડવું ને બધું. ઠીક છે. ઘેર જતાં લેતો જઈશ. અથવા જમીને આવતાં પી લઈશ એકાદી. એ હા. સારું થયું યાદ આવ્યું. મમ્મીને કહેવું પડશે. જમવાનું.

હાશ . એક કામ પત્યું. કહી દીધું મમ્મીને. પણ હવે કંઈ ટાઇમપાસ કરાય એવો નથી. ન્હાવાનું બાકી છે. કપડાં મશીનમાં નાખવાના છે. ને બે ત્રણ મેઈલ પણ કરવાના છે.

પણ સાચું કહું તો હું બહુ જ એક્સાઇટેડ છું. આ શેલજા શું પહેરીને આવશે ને અમારી વચ્ચે શું વાતો થશે ને કેવી રીતે સમાધાન થશે એના વિચારો, ને એ વિચારોનાં દૃશ્યો – મારી આંખ સામે ધસ્ય જાય છે. હા, હા. સમાધાન તો થવાનું જ છે. એકસો ને દસ ટકા. એની લાઇફમાં બીજું કોઈ નહીં હોય તો તો થશે જ. ને આટલા ચાર મહિનામાં કોણ મળવાનું હતું એનેય તે…

આ લો આવી ગયો શેલજાનો રીપ્લાય. શ્યોર. નો પ્રોબ્લેમ્સ. સી યુ.. હા ભાઈ બાય. સી યુ ટુમોરો. અરરર પોણા બાર થઈ ગયા. ટાઇમ તો ક્યાંય જતો રહે છે. આ બધા વિચારોમાં. ચલો હવે કામે વળગો. હજી તો ન્હાવાનુંય બાકી છે…

…

…

…

ખાસ્સા ટાઇમથી રાહ જોઉં છું. પણ હજી એ આવી નથી. મોટા ભાગના આવી ગયા છે. ખાલી રક્ષિત ને એ જ બાકી છે. આ બેલ વાગ્યો. પણ આ તો રક્ષિત છે.

: હાઓ ને પાર્ટી, શું ચાલે.

: બસ જલસા છે.

: જાડો પાડો થઈ ગયો છે તું તો. હું કહું છું. તુંય વધ્યો તો છે જ સાલા. એ જવાબ આપે છે.

: હા એ તો શું કરીએ. સુખ હોય જીવનમાં એટલે. ને હસતાં હસતાં એ બેસે છે. ને વાતો ચાલુ થાય છે. શું કરે છે હમણાં. ને શું ચાલે છે લાઇફમાં. એવું બધું. કેઝયુઅલ.

ત્યાં, તુષારની વાઇફ ઉર્વશી બધાને મોહિતો સર્વ કરવા લાગે છે. મિલી સમજાવી રહી છે.

: સ્પેલિંગમાં જે આવે પણ બોલાય હ. મોહિતો. સ્પેનિશ મોન્ટેઈલ છે. ઉર્વશીએ બનાવ્યું છે બી સરસ, પણ કોરીએન્ડરનું ગાર્નીશિંગ કર્યું હોત તો વધારે સારું થાત.

:હા હા ભાઈ. તું જ્ઞાની છે એનો અમે સ્વીકાર કરીએ છીએ. તુષાર કમેન્ટ કરે છે.

: તું તો લેડી સંજીવ કપૂર છે. હુંય બોલું છુંઃ માસ્ટર શેફ ઑફ પાલડી. ઉત્સવ એના મોબાઇલમાં ટાઇપ કરતા ડાયલોગ ફેંકે છે. છોકરીઓમાં હસાહસ થઈ જાય છે. મિલી ગુસ્સે થવાનો ડોળ કરે છે. ને ખોટું ખોટું મારે છે ઉત્સવને. થોડે દૂર બેઠેલી ઉર્વશી પણ હસે છે. મીઠું. પણ સાલું શેલજા કેમ આવી નહીં? મારેય લેટ જ આવવા જેવું હતું. ખોટો ટાઇમસર..

યાર આ દીપિકાના ક્લીવેજનું તો ખરું ચાલ્યું છે નહીં. મિલી બોલે છે.

: હા યાર ડીસસ્ટીંગ છે. સખત. નિકિતા પણ એની ફિલ્મી ચર્ચામાં જોડાય છે જોડાતા બોલે છે.

: પણ ગાસ્ક આ દીપિકાનું ચાલે છે કોની જોડે. રણવીર જોડે કે અર્જુન જોડે? રક્ષિત એના અજ્ઞાનનું પ્રદર્શન કરતો સવાલ કરે છે.

: રણવીર જોડે

સ્તો. ક્યારનું. મિલી પટ દઈને જાવાબ આપે છે. ને હવે બધા બે છાવણીમાં વહેંચાઈ જાય છે. રણવીર સારો કે દીપિકા સારી એ મુદ્દે, જોકે દીપિકાવાળી છાવણી વધારે મોટી છે. ને વધારે મજબૂત પણ છે. હું થોડી વાર ભાગ લઉં છું. શું કરું?

હુંય સીટી – છાપાં વાંચું છું એટલે મને થોડી ઘણી ખબર છે. જો કે સારું છે. ગાડીઓ કે ફોનની વાત નથી થઈ હજી સુધી એટલે…

આ બેલ ફરી વાગ્યો. એ જ હશે? હમ્મ. હા એ જ છે. લાંબું ચૌટું સ્માઇલ કરતી કરતી આવી અંદર. લીલા રંગનું ટોપ ને બ્લ જીન્સ પહેરેલા છે થોડો મેક અપે કર્યો છે કદાચ. આઇલાઇનર જેવું. ને હાથમાં પ્લાસ્ટિક બેગ છે. પ્રેઝન્ટ જ હશે લગભગ તો.

: આ લો આયા આપણા ગેસ્ટ ઑફ ઑનર. મિલી બોલે છે. ને શેલજા થોડું વધારે ખુલ્લું હસે છે. એ ઉર્વશીની નજીક જાય છે, ભેટે છે ને બેગમાંથી એક ગીફ્ટરેષ્ઠ બૉક્સ આપતા કહે છે.

: મેની હેપ્પી રીટર્ન્સ ઑફ ધ ડે.

: તમારા બંનેની ગિફ્ટ અલગ અલગ કેમ? ઉર્વશી નિર્દોષ આશ્ચર્ય સાથે પૂછે છે. ને એકાદ બે સેકંડ તો શેલજા એમ જ જોયા કરે છે. પળભર નીચું જુએ છે. ને પછી માઇલ કરતાં બોલે છે. અમે અલગ રહીએ છીએ ને હમણાં એટલે. બોલતી એ મારી સામું જુએ છે. એની આંખમાં ચમકારો છે. હું એની સામું જો ઈ સ્માઇલ કરું છું. જેવું થાય એવું. પણ મારું સ્માઇલ અણઘડ તો નથી ને. હવે શું? થઈ ગયું પછી.

: હેલ્લો એવરીવન. એ અમારી છોકરાઓની વચ્ચે સૉફામાં બેસતા બોલે છે. ને પછી મારી સામે હાથ લંબાવી બોલે છે.

: હાય.

: હાય. હુંય બાઘાની જેમ બોલું છું. ને હાથ મિલાવું છું એની સાથે. એની લાંબી મુલાયમ પાતળી આંગળીઓ. ને સ્ટેજ એમાંના હાડકાનો સ્પર્શ.

બીજા શહેરમાં રહેવાનો એક્સપીરીયન્સ કેવો રહ્યો?

: હા કેવી ચાલે છે મૅરેજ પછીની બેચલર લાઇફ? બધા શેલજાને પૂછવા લાગે છે. આમ ચાલે પણ બોરિંગ. નાનું શહેર છે. એટલે ફરવા કરવાનું નથી કહ્યું. પણ કામ સારું છે એટલે ચાલે. ગૉડ. આટલું બધું બોલે છે શેલજા એની લાઇફ વિશે? આ લોકો જોડે? લાગે છે બહુ દુ:ખ પડ્યું હશે બીજા શહેરમાં. નહીંતર તો…

: આ લો ચીઝ બોલ્સ. ઉર્વશી રસોડામાંથી એક મોટી પ્લેટમાં ઢગલો ચીઝ બોલ્સ લઈને આવે છે. લીલાકથ્થઈ રંગના. નાની દડી જેવડા. ને બધા ખાધે જાય છે. ક્રિકેટની – શેરબજારની વાતો કરે જાય છે. મિલી, નિકિતા કિચનમાં હેલ્પ કરવા જતા રહ્યા છે. શેલજા અહીં જ બેઠી છે, ખાય છે. વાતો કરે છે.

: બાકી બધું છોડો. હુક્કાનું શું છે ભાઈ. ઉત્સવ તુષારને પૂછે છે.

:જમ્યા પછી કરીએ ને યાર. તુષાર વિનંતી કરે છે.

: ઓકે-ઓકે. ઉત્સવ આળસ ખાતા મંજૂરી આપે છે. આ નાચોસ આવ્યા. તે સાથે જૈન સાલસા. હું બીજું મોહિતો માગું છું. સરસ છે નહીં મોક્રેઈલ. શેલજા મને પૂછે છેઃ હા. છેલ્લે ક્યારે પીધું હશે મેં મોક્રેઈલ. યાદ નથી આવતું. અરરર આ શું બોલી રહ્યો છું હું. ઢંગધડા વગરનું.

ઉફફ..

હવે બધા પોતાની ઑફિસની વાતોએ ચઢ્યા છે. ઑફિસમાં ચાલતા પોલિટિક્સની. પેકેજની. ને અચાનક, તુષારને યાદ આવે છેઃ યાર એક મસ્ત વસ્તુ છે. કાઠું? કાઢું? બીજી વાર એ ઉર્વશી ને જોઈને પૂછે છે.

: કાઢ કાઢ. ઉર્વશી હસતાં હસતાં કહે છે. ને તુષાર રૂમમાં જાય છે. ને હાથમાં કશુક લઈને આવે છે. વાયરવાળું. ઓહ. આ તો માઈક છે. તુષાર માઈકને ટી.વી.સાથે જોડે છે. ને સ્ક્રીન પર લખેલું આવે છે. સિંગ અલોગ.

: વાઓ. કેરીઓકે?. નિકિતા બોલે છે. મને ને મિલીને ને આ આઇડિયા બહુ પસંદ નથી. ગાવું નથી યાર વાતો કરીએ. મિલી બોલે છે. હું પણ એની જોડે સંમત થઉં છું. પણ પછી બધાનો આગ્રહ છે એટલે બહુ લાંબુ ખેંચતા નથી અમે. એમેય, ગાવું ને વાતો કરવું. બધું સરખું જ છે પછી…

ને કેરીઓકે ચાલુ થાય છે. ટી.વી. સ્ક્રીન પર પહાડોનાં, નદીઓનાં દશ્યો દેખાય છે. તુષાર ગીત સીલેક્ટ કરે છે. કલ હો ના હો. ને મ્યુઝીક ચાલુ થાય છે. સ્ક્રીન પર શબ્દો આવે છે. વન, ટુ, થ્રી, ફોર. હર ઘડી બદલ રહી હૈ રૂપ ઝીંદગી/ છાંવ હૈ કભી કભી હૈ ધૂપ ઝીંદગી. અત્યંત બેસૂરું ગાય છે સાલો. પણ તોય મુખડા પછી એનો સ્કોર આવે છે. સાઈઠ. ઓ બાપ રે. બધાં શોક્ક છે.

: આટલા તો એકઝામમાંય નથી આયા ક્યારેય તને સાલા. રક્ષિત બોલે છે. ને બધાં હસે છે. એક અંતરા પછી એનો સ્કોર સિત્તેર થઈ જાય છે. પણ પછી અમે એને બંધ કરવા વિનંતી કરીએ છીએ. સદ્ભાગ્યે એ માની જાય છે ને ઉત્સવ માઇક લઈ ગાવાનું ચાલુ કરે છે. અ ઓ જાને નાના ટૂંઢે તુજે દીવાના. બધા ડાન્સ કરવા માંડે છે. સારું ગાય છે એ… એનો પંચાણું સ્કોર આવે છે. છેલ્લે. બધા તાળીઓ પાડે છે. વ્હોઓઓઓઓઓ.

: હવે તું ગા ધવલ. તુષાર મને આગ્રહ કરે છે.

: ના ના હું નહીં હું નહીં.

: અરે ગાને યાર.

પણ તુષાર ગીત ચાલુ કરી મારા હાથમાં માઇક પકડાવી દે છે. ને ગીત સિલેક્ટ કરે છે. દિલ હૈ કિ માનતા નહીં. ચાર લાઇનમાં જ મારો સ્કોર ત્રાણું પર પહોંચી જાય છે. પણ બીજી વાર મુશ્કિલ બડી હૈ રમે મોહબ્બત લાઇન ગાતાં મારી ને શેલજાની નજર મળે છે ને અમને બંનેને હસવું આવી જાય છે. એટલે હું ગીતને સ્ટોપ કરી દઉં છું.

: આ નહીં બીજું. હું હસતાં હસતાં જ બોલું છું.

: હા હા બીજું બીજું આ બહુ સ્લો છે. કહી તુષાર પણ ગીત બદલી નાખે છે.

: બિલ્લો રાની કહો તો અભી જાન દે દૂ. હું ગાવા માંડુ છું. મિલી-તુષાર ઉત્સવ જોડાય છે ગાવામાં ને ડાન્સ પણ કરવા લાગે છે. હુંય થોડો થોડો ડાન્સ કરું છું. ને આ શું? શેલજા પણ ઊભી થઈને પોતાના ખભા હલાવે છે. ભાંગડા જેવું કરે છે. શીટ, ધીસ ઇસ ઇન્સેન. શેલજા ને ડાન્સ. બાપ રે. હું મોહિતોનો ઘૂંટ ભરી ફરી ગાવા માંડું છું.

પતી ગયું ગીત. સ્કોર આવ્યો ૯૯નો. ને સ્ક્રીન પર લખેલું આવ્યું. યુ આર એન એક્સેલન્ટ સિંગર.

: વાહ વાહ ધવલ વાહ. બધા બોલે છે.

: થેંક યુ થેંક યુ હું બોલું છું. સારું લાગે છે મને. પણ યાર હવે બહુ જ કંટાળો આવે છે. ક્યાંક જવું પડશે મારે. બીજે.

: મિનિટ હું આવું.

: ક્યાં જાય છે?

: અરે આવ્યો એક મિનિટ, કહી હું છટકી જઉં છું. ને અંદરના રૂમમાં જતો રહું છું. અરે. અહીં તો બાલ્કની છે. વાહ.

હાશ થોડું સારું લાગ્યું. થોડો પવન પણ આવે છે. ને થોડી શાંતિ પણ છે. આ ઘોંધાટે તો માથું પકવી નાખ્યું’તું. આ લોકોનો જલસામાં સાલું…

હફ. સિગારેટ સળગાવું યાર. હાશ. ખાસ્સા ટાઇમે ખુલ્લી હવા મળી. ને કેટલા વખત પછી શ્વાસ લઈ રહ્યો છું જાણે. જોકે અહીં કંઈ ખુલ્લી જગા નથી. બધા બિલ્ડિગ્સ જ છે. ઝાડ પણ નથી. તોય સારું લાગે છે. ક્વાઇટ નાઇસ.

પણ અરે? આ શેલજા? અહીં? હવે શું કરું? બુઝાવી દઉં સિગારેટ? કેમકે એને તો મારું સિગારેટ પીવું સહેજે પસંદ નથી. ના, ના. એક કામ કરું. ચાલુ રાખ. જોઉં તો ખરો એ મને કહે છે કે નહીં – બંધ કરવાનું. હા, બરાબર. એમ

પણ… એ તો કશું બોલતી નથી. ને ચુપચાપ જોયા કરે છે. સામે. એકીટશે. ખબર નહીં આ બિલ્ડિંગમાં શુંય દાઢ્યું છે કે આમ…

: મમ્મી પપ્પા કેમ છે? થેંક ગોડ. કૈક બોલી તો ખરી.

: મજામાં. તને યાદ કરે છે. હું કહું છું એને.

: હા મારેય મળવું છે એમને. જોઉં અવાય તો.

: ક્યાં રોકાઈ છે અત્યારે?

: ખુશાલીને ત્યાં.

: ઓહ. અત્યારે કેવી રીતે આવી?

: ઑટોમાંઃ ઓકે.. હું વિચારે ચઢી જાઉં છું. અહીંયાથી એ આવે ખરી સીધી મારી જોડે? મારા ફલૅટ પર. ને ખુશાલીને ફોન કરીને કહી દે કે..

: કેટલું ફૂંકીશ હવે?

: હેં?

: કેટલું ફૂંકીશ હવે?

: ઓહ આ છેલ્લો પફ છે.

કહીને, લાંબો કાશ ખેંચીને હું સિગારેટ બુઝાવી દઉં છું. ને બચેલું ટૂંઠું નીચે ફેંકી દઉં છું.

આ ક્યાં આવી ગયા છીએ અમે? આ અંધારું ને બાલ્કની. દરિયાની વચ્ચોવચ્ચ એક ટાપુ જેવા છે. ને હું ને શેલજા – લાંબા સમયથી ભૂલા પડેલા બે પ્રવાસીઓ જેવા. જેમની વાતો ખૂટી ચૂકી હોય, જેમને મૌન ઘેરવા લાગ્યું હોય એવા બે પ્રવાસીઓ..

અચાનક મને ઉધરસ આવે છે. ટૂંક્યા કર તું. એ મને કટાક્ષમાં કહે છે. આહ! એનો કટાક્ષ મને કેટલો વ્હાલો લાગે છે. મને થાય છે કે આ ઉધરસ આવ્યા જ કરે તો કેવું સારું. કમ સે કમ એનો મોહક કટાક્ષ તો સાંભળવા મળે મને. પણ મારાથી હસી પડાય છે ને હું બોલું છું.

: ઉધરસ તો ક્યારેક જ આવે છે. ને હું કંઈ બહુ ફૂંકતો નથી. આ તો હમણાં જ. દરમિયાન એ ડોકું ધુણાવી ફરી બહાર જાવા લાગી છે.

પણ મારે કૈંક કરવું જોઈએ. એટલીસ્ટ કૈક વાત તો કરવી જોઈએ. આ હળવું ને અર્થ વગરનું મૌન તો અમને કચડી નાખશે. એટલે હું વાત શરૂ કરું છું કે…

કે કેવા નવા એમ્પ્લોયીસ આવ્યા છે ને કેવો પ્રોગ્રેસ થઈ રહ્યો છે શોરૂમનો ને એકલા મૂવીઝ જોવાનો કેવો કંટાળો આવે આવે છે ને… અરે.. પણ … અચાનક મને ઉધરસ આવે છે… મોટી. અટકતી જ નથી… ખબર નહીં કેમ… આ મોહીતો બહુ ઠંડુ હતું એટલે? જે હોય એ…પણ આ ઉધરસ… ઉફફ… અટકતી કેમ નથી? ને આ શેલજા ક્યાં જાય છે?

ઓહ પાણી લઈને આવી શેલજા. ને મારો ખભો ઉપરથી પંપાળવા લાગી. હાય, હવે શાંત પડી ઉધરસ, કેટલા વખત પછી અમે આટલા નજીક છીએ. શું કરું? કૈક કરવું જોઈએ મારે. ખરેખર, આ ક્ષણ આવી છે માંડ. અમારા નજીક હોવાની. ને અત્યારે કંઈ નહીં થાય તો ક્યારેય કંઈ નહીં થાય. એટલે કૈક કરવું જ પડશે મારે. ને એટલે જ હું ચૂમી લઉં છું એને. એના હોઠ પર મારા હોઠ મૂકી દઉં છું. ને એના હોઠને બરાબર મારા હોઠમાં પકડવા મથું છું.

એક બે ચાર પણ છ સાત નવ દસ. દસ સેકંડ ગઈ. ને શેલજાનો દબાયેલો – અવાજ સંભળાય છે. મમમ… મમ્મ… ને એ ઉપરનો હોઠ છોડાવીને કહે છેઃ

છોડ મને. છોડ ધવલઃ ઓહ… મેં એનો હાથ પણ પકડી રાખેલો. હવે. છોડી દઉં છું હું એને. ને દૂર જતી રહે છે એ. જ્યાં હતી ત્યાં. ફરીથી. એના હોઠે જોકે કંઈ બહુ રિસ્પોન્સ આપ્યો નહીં. એમના એમ જ રહ્યા. આંખો ખુલ્લી હતી કે બંધ એ મેં જોયું નથી. કેમકે મેં બંધ કરી દીધી’તી. વાંધો નહીં. મેં મારી ફરજ પૂરી કરી દીધી. એની સાથે રહેવાની, એને ઘરે લઈ જવાની મારી ઇચ્છા જાહેર કરી દીધી. હવે એને જે કરવું હોય એ કરે.

પણ એ તો જોયા કરે છે બાલ્કનીની બહાર. ને હવે હું નફફટની જેમ એને જોયા કરું છું. હા. હવે મારી બીક દૂર થઈ ગઈ છે.

: અંદર જઈશું? અચાનક એ પૂછે છે.

: ઓકે. ચલ. હું પણ બોલું છું. એકદમ આત્મવિશ્વાસથી, પણ ખોટો તો નથી ને મારો આત્મવિશ્વાસ? વાત બગડી તો નહીં ગઈ હોય ને? જે હશે એ. હવે તો આ પાર કે પેલે પાર. એટલે, ચલો અંદર. પબ્લિક જોડે.

હવે અમે સોફા પર બેસી ગયા છે. ઘોંઘાટ શમી ગયો છે. માઇક પણ બિચારું અનાથની જેમ ટી.વી ની બાજુમાં પડ્યું છે. ને સૌ બિગબોસ ને કેબીસીની ચર્ચા કરી રહ્યા છે. ત્યાં જ અરે, આ શું? મારા ખભા પર વજન શેનું? ઓહ. શેલજાએ આવીને માથું ઢાળી દીધું – મારે ખભે? હોલી ક્રેપ. પણ હવે? હવે હું શું કરું? એનો હાથ પકડી લઉં? કે એના ખભાની આસપાસ વીંટાળી દઉં? ના ના મારે કશું કરવાની જરૂર નથી. આમ જ બેસી રહું. ને આ ક્ષણમાં બને એટલું રહું. ને બને એટલું એન્જોય કરું. એનો સ્પર્શ. હા, એમ જ કરું. હાશ! કેટલું સારું લાગે છે! નર્વસ પણ છું ને શાંત પણ. જોયા કરું છું બધે પણ કશું દેખાતું નથી. મારું બેટુ ખરું ખરું ચાલે છે બધું. ને હવે તો એણે એની આંગળીઓ પણ સેરવી દીધી છે મારી આંગળીઓમાં, શું કહું. કશું બોલવા જેવું રહ્યું નથી. કશું નહીં. ખરેખર…

: શું કહેવું છે તારું ધવલ?.

: બિગબોસ રીયલ છે કે એક્ટિગ. મિલી મને પૂછે છે.

: ને કે.બી.સી.? તુષારનો સવાલ…

: અં… મને બહુ ખબર નથી પણ મને તો બંને સ્ક્રીપ્ટેડ લાગે છે. હું બોલુ

: જોયું? કહી તુષાર ને મિલી ફરી ઝઘડવા લાગે છે. હું એમને થોડી વાર જોઈ રહું છું.

ને પછી, ધીમે ધીમે મને એમની વાતો સંભળાતી બંધ થઈ જાય છે. એમના શબ્દો અસ્પષ્ટ બની જાય છે. ફક્ત આછી હાજરી અનુભવાય છેએમના અવાજોની. હવામાં તરતા ઉડતા ઘૂમરાતા અવાજો. ને હું એ બધાથી સાવ દૂર જતો રહ્યો છું. અડી ના શકાય એવો બની ગયો છું. ને શેલજા ભલે મારા ખભે માથું ટેકવીને બેઠી હોય પણ તોય સામે જ એને જોઈ શકું છું. એની મોટી આંખો. એના પ્રકાશમાં ચકચકતા ગાલ. એનું આખા ચહેરા પર પ્રસરી ગયેલું સેડ સ્માઇલ – બધું દેખાય છે. મારી સામે. ને એના સહેજ ઉબડખાબડ આંગળા સહેલાવતાં હું વિચારું છું કે અત્યારે એ શું વિચારી રહી હશે, હેં?

સુજીની સમાજસેવા

ક્યાં રહી ગઈ આશના?

અત્યાર સુધી તો આવી જવી જોઈતી’તી.

આ સીટીમાં જઈએ એટલે આવું જ થતું હોય છે.

ક્યાં ફસાઈ જવાય ખબર જ ના પડે. એનુંય એવું જ થયું હશે. પણ એક રીપ્લાય… કંઈ નહીં. જ્યારે આવશે ત્યારે આવશે. ને કરશે રીપ્લાય – નવરી પડશે ત્યારે. એમેય અત્યારે મારું મગજ ચાલતું નથી. પેલી ગૂંચ, ના-ના વાદળિયું, ના-ના વંટોળ, હા, વંટોળ, ઊભરાયો છે મારી અંદર. નાનો સરખો.

જેણે મને જકડી રાખ્યો છે. થીજવી દીધો છે. જુઓ ને – ફિલ્મ પછીના ડિસ્કશનમાં કે પાછળથી ભઈબંધો જોડે કીટલી પર બેઠો’તો ત્યારેય – હું ક્યાં કશું બોલી શક્યો?

આઈ ડોન્ટ નો મને શું થઈ ગયું’તું. મને ખુદને નવાઈ લાગે છે. કેમકે મારા માટે ફિલ્મમાં કશું નવું હોતું. આ–દલિતોની સ્થિતિ, સમાજનો અન્યાય, સરકારનું વલણ – બધું હું જાણતો જ તો. પણ ખબર નહીં કેમ, કોઈ ચમત્કાર થઈ ગયો કે પછી ડિરેકટરનો કમાલ કે હું…

ખેર. જે થયું એ. એમેય અત્યારે હું થોડો થાકેલો છું. આ લાંબી ડોક્યુમેન્ટ્રી ને આવવા જવાનું એટલે, એટલે મને થાય છે થોડી ગ્રીન ટી પી લઉં. ને જોડે બિસ્કીટેય લઈને જ બેસું. ભૂખ પણ લાગી છે તો…

હાશ. હવે સારું ફિલ થાય છે. હવે હું બરાબર વિચારી શકીશ. મારી અંદર શું ચાલે છે એ સમજી શકીશ.

પણ, મને લાગે છે કે બધો વાંક ફિલ્મનો જ હતો. આઇ મીન એવી ગજબની ફિલ્મ બનાવેલી કે…

સાલા. શું સીન લીધા’તા એક એક. કચરાના ઢગલામાં ખૂંપેલા કામદારો. પોલીસ ગોળીબારમાં ઘાયલ થયેલા લોકો. રેપનો ભોગ બનેલી યુવતીઓ. પુરાવા છુપાવતી પોલીસ ને પાછું બધું સાવ એવું મેટર ઑફ ફેકટ બતાવેલું ડાયરેક્ટરે. ને એડીટીંગ ને પ્લેસિંગ તો એટલા ટાઇટ કે…

કે હું સાવ જ સલવાઈ ગયો. ગોટે ચઢી ગયો.

એવું થવા માંડ્યું કે સાલું ત્યાનત છે આ સુખી જિંદગી પર. આટલા બધા લોકો, વસ્તીનો આટલો મોટો હિસ્સો, આવી હાલતમાં જીવતો હોય ને હું જલસા કર્યા કરું? હોટલોમાં ને થિયેટરોમાં ફર્યા કરું? – કૈક કરવું ન જોઈએ મારે–? આ બધા કરોડો દુઃખિયાઓ, શોષિતો પ્રત્યે મારી કોઈ ફરજ નથી? – સાથે સાથે જોકે એવુંય થતું’તું કે હું કરવાનોય શું હતો? દીનદુ:ખિયાની સેવા? ચળવળ? એવું કશું હું કરી શકું ખરો? હું આળસુ, એદી – શહેરની સુખી જિંદગીનો બંધાણી.

આવા તો કૈક ઊભરા આવ્યા ને શમી ગયા. આય એવો ઊભરો ન હોય એની શી ખાતરી? ને પાછી મારી જવાબદારીઓ? આશના? એનું શું? એને મૂકીને હું ગમે ત્યાં જઈ શકું? એ જોડે ના આવે તો હું એકલો રહી શકું? એટલે આવા બધા વિચારો, મૂંઝવણો ને ગૂંચવાડા…

મને લાગે છે આ બધાના ગૂંચવાડાને લીધે જ હું બૌખલાઈ ગયો. ને પછી તો સાવ. ઓહ. બેલ વાગ્યો. આવી ગઈ લાગે છે. એ જ છે. બિચારી. બહુ જ થાકેલી લાગે છે. ડાર્ક બ્લ્યુ ટોપમાં ઝંખવાયેલી. ચહેરા પર તો ધૂળના થર થર જામ્યા

: હાય. એ બોલે છે

: હાય. હું સ્માઇલ કરું છું.

: તારા મિસ્ડ કોલ્સ જોયા. પણ એટલો બધો ટ્રાફિક હતો કે કંઈ સંભળાય એવું જ ન્હોતું

: પણ મેસેજીસનો તો રીપ્લાય…

: ઓહ તે મૅસેજ પણ મોકલેલા?

: મારું ધ્યાન જ ના ગયું. એ ફોનમાં જોવા લાગે છે.

: ઇટ્સ ઓકે. હું સ્માઇલ કરી સમજાવું છું.

: નાહીને આવું પછી ડીનર કરીએ.

: હા હા. કોઈ વાંધો નહીં.

એ મારી તરફ એક હળવું સ્મિત કરીને જાય છે. હું ડાઇનિંગ ટેબલ પર જઈ બેસું છું. ભલે મોડું થયું પણ એ આવી તો ખરી. સારું થયું. હવે હું એની જોડે મારી વાત શેર કરી શકીશ. જોકે, આ વાતમાં એને રસ પડશે કે કેમ – એ એક સવાલ છે. કેમકે આવી બધી – સામાજિક રાજકીય વાતોમાં એને ઓછો રસ પડે છે.

પહેલેથી. કંઈ નહીં હું કહીશ તો ખરો જ. આ વંટોળમાં એવો ભેરવાયો છું કે…

: અ… આશના… આજે હું એક ડોક્યુમેન્ટ્રી જોવા ગયેલો.

: અહંઃ પટવર્ધનની ડોક્યુમેન્ટ્રી હતી. જય ભીમ કોમરેડ.

એ અચાનક ખાતી અટકી જાય છે. આંખના ડોળા જમણી બાજુ ઉપરના ખૂણે ફંટાય છે.

: આઈ થીંક મેં જોયેલી છે.

: દલિત ઈશ્ય પર છે. સફાઈ કામદારોની. દલિત કલાકારો પણ છે…

હવે ડોળા ડાબી તરફ. પણ એ કશું બોલતી નથી. બુચકારો કરે છે. ને ખાવા લાગે છે.

એક-એક કોળિયો કાળજીપૂર્વક મોંમાં મૂકી ચાવી રહી છે એ. લયબદ્ધ. વ્યવસ્થિત રીતે. મારે પણ… પણ આ તો ઊભી થઈ ગઈ.

: પતી ગયું?

આંખના ઇશારે હા પાડી એ અંદર ચાલી ગઈ. ને આવીને પાછી બેઠી ટેબલ પર. મુખવાસ ફોક્તી… મને લાગે છે મારેય પતાવી દેવું જોઈએ. વિચાર વિચારમાં બહુ ખવાઈ ના જાય.

ચલો મારુંય પતી ગયું.

: શાક થોડું તીખું હતું નહીં

: બહુ જ. ઘણી વાર બેન બહુ મરચું નાખી દે છે, ને ઘણી વાર એટલું મોળું બનાવે છે કે… હમમમ… સુજી, હું રૂમમાં જાઉં છું.

: ઓકે

: કેંક જોવું છે સાથે લેપટોપ પર?

: શું?

: હાઉસ ઑફ કાર્ડ કે પછી ટુ ડિટેકટીવ? કે પછી કંઈ પણ.

: ના, ના. આજે મારે નથી જોવું. આજે ફેંક લખીશ. અથવા તો વાંચીશ.: ઓકે… ગઈ. ખબર નહીં હું શું બોલી ગયો. મારે ક્યાં કશું લખવું છે. વાંચવાનોય મૂડ નથી. ટી.વી. શોના એપિસોડ જોવાત એક-બે. કંઈ વાંધો નહોતો. વચ્ચે વચ્ચે મારી વાત કરી લેત. પણ એને તો ફિલ્મ યાદ નથી. ને મૂડ પણ જોને. હાઉસ ઑફ કાર્ડ ને ટુ ડિટેક્ટીવની મા પય્ણ્યા કરે છે…

કંઈ નહીં. જે થયું ઠીક થયું. બેસું અહીં. મૅગેઝિન વાંચું. એક કામ કરું. લેપટોપ ચાલુ કરી આર્ટીકલ્સ જોઉં – ફિલ્મ વિશેના. હા, એ સારો વિચાર છે.

ઓહ. ખાસ્સા સર્ચ રિઝટ્સ આવે છે ફિલ્મ વિશે. બહુ જાણીતી ફિલ્મ છે આ તો. અમુક બ્લોઝ તો એને વિશેના જ છે. જય ભીમ, જય ભીમ. અલગ અલગ રંગના બ્લોગ્ઝ. કોક સાદા, કોક ફેન્સી…

ને લે. ફેસબુક પર પોસ્ટ કરી દીધી નિમેશભાઈએ તો. ફોટા સાથે. હેડ અ વન્ડરફૂલ સ્ક્રીનીંગ. અલોંગ વિથ ધ ડિસ્કશન. જય ભીમ. કેટલા – ૧૨ લાઇકસ પણ આઈ ગયા. ને સાત કમેન્ટ. મિસ્ટ ઇટ. ગ્રેટ એફર્ટ ને એવી બધી. સાલું આવવું છે નહીં ને ગ્રેટ ને વાઓ કર્યે જવું છે…

કંઈ નહીં બહુ ઊંઘ આવે છે મને તો. આ બધું મૂકું ને સૂઈ જઉં. આંખ બંધબંધ થયા કરે છે. લેપટોપે છો પડ્યું એમ ને એમ. પણ આ આશના – એ તો હજી લેપટોપ સામે હેડફોન ભરાવીને બેઠી છે.

: સૂઈ જા હવે. હું બેડમાં પડતું નાખતાં કહું છું.

: હે? એ હેડફોન બહાર કાઢી પૂછે છે.

: સૂઈ જા હવે.

: હા બસ આ એપિસોડ પતે એટલી વાર.

હું એની સામું ઘડીભર જોઈ રહું છું. લેપટોપની લાઇટમાં એનો ચહેરો ઝળહળે છે. એની આંખો સ્ક્રીન પર મંડાયેલી છે. અચાનક એ મારી તરફ મોં ફેરવે છે ને ભમરો પ્રશ્નાર્થમાં તાણે છે. હું સહેજ સ્માઇલ કરું છું. ને એનો હાથ પકડું છું. એ મારી હથેળી દબાવે છે.

ને હું આંખો મીંચી દઉં છું. આંખોમાંથી શરૂ થઈ ઊંધ ફેલાઈ રહી છે મારા આખા શરીરમાં. ને મને દેખાય છે ગામડાનું તળાવ ને તળાવને કાંઠે લાકડીનો ભારો ઊંચકીને જતી ગામડાની સ્ત્રી ને વડલા નીચે કરિયાણાની નાની દુકાન ને

…

…

…

ચાલો ઘણું કામ પતાવી દીધું સવાર સવારમાં. બે ચાર જગાએ કો-ઓર્ડીનેટ કરવાનું હતું. માલનું, મશીનરીનું – કરી નાખ્યું. મૅનેજર પાસેથી મન્થલી રિપોર્ટ મેળવીને ચેક કરી લીધો. પપ્પા જોડે પણ વાત કરી દીધી. ફેમિલી બીઝનેસ ખરો એટલે…

હાશ. હવે થોડી શાંતિ પડી. હવે નિરાંતે બેસીશ. છાપું વાંચીશ. ટી.વી. પર ન્યૂઝ જોઈશ. ને હા, જય ભીમ કોમરેડના વિચારો કરીશ. કેમકે આ વખતે ઊભરો શમવો ન જોઈએ. કાયમ જેવું ના થવું જોઈએ. જોકે આ વખતે લાગે છે કે એવું નહીં થાય. એક તો ફિલ્મ જ એવી હતી ને આ ફેરી મને જેન્યુઈન ફીલ થયું છે. અત્યારે ફિલ્મનાં દૃશ્યો યાદ કરું છું ને પેલો વંટોળ ઊભરાવા લાગે છે.

તો શું કરું?

ફરીથી કરું ગૂગલ? ગઈકાલે અમુક ઇન્ટરેસ્ટીંગ બ્લૉગ બાકી રહી ગયેલા. હા એમ કરી શકાય. પણ એ. યાદ આવ્યું. સ્ક્રીનીંગમાં તો કહેલું કે ફિલ્મ યુટ્યુબ પર મૂકેલી છે. જેને જોવું હોય એ જોઈ શકે. ખાલી સ્ક્રીનીંગ માટે મંજૂરી લેવી પડે. હા યાર. આ તો ભુલાઈ જ ગયેલું. કાલે આશનાને ફિલ્મ યાદ હોતી આવતી ત્યારે દેખાડતને.

કંઈ નહીં. આજકાલમાં બતાવી દઈશ. પણ સાલું, સાવ જ ભુલાઈ ગયેલું. વાંધો નહીં. જાગ્યા ત્યારથી સવાર. હવે આ બ્લોગ લોગ બંધ કરું ને ફિલ્મ જ જોવા મંડું. કદાચ કૈંક જોવા મળે, નવો એન્ગલ મળે.

…

નથી જોવાતું મારાથી યાર – આ બધું.

આ પેલી સ્ત્રી જેનો દીકરો રમાબાઈ કોલોનીમાં થયેલા ગોળીબારમાં મરી ગયો – એની આંખો – સાવ સ્થિર, ભાવહીન.

ને આ વિલાસ ઘોઘરેના મિત્રનો સ્મશાનમાં ઇન્ટરવ્યુ. અંધારામાં પાળી પર બેઠા બેઠા વિલાસે આત્મહત્યા કેમ કરી હશે એની ચર્ચા. ને ઊંચા વર્ણના દલિતોએ પોતાની દીકરીનો રેપ કર્યાનું બયાન આપતી એક મા. સાલું દલિતોમાંય પાછું ઊંચા દલિત ને નીચા દલિત. નથી જોવાતું મારાથી. નથી જોવાતું આ બધું.

ખરેખર. બંધ જ કરી દઉં છું.

એમેય જોઈને શું કરી લેવાનો હતો. કદાચ થોડો દુઃખી થઉં. થોડી ચિંતા કરું. બે-ચાર મિત્રો જોડે ચર્ચા કરું. પછી? પછી પૂરું. ફિનિશ. ફરી એ જ જિંદગી. એ જ ફેક્ટરી, એ જ મોલ. એ જ થિયેટરો.

ફિલ ને વિચાર. ફિલ ને વિચાર. સાલું ક્યારેક તો કૈંક તો એક્શન હોવું જોઈએ ને?

પણ… આ એકશન એટલે શું? કૈક એટલે કરવાનું શું? મારું ગજું કેટલું? ને મારી જવાબદારીઓ, મારો સ્વભાવ? મુંઝવણોનાં તો એવાં મોજાં પર મોજાં આવે છે કે..

વાર્તા લખું? આ વિષય પર? પણ વાર્તા લખાશે મારાથી? આ વિષય પર વાર્તા લખાય?

ને વાર્તા લખું તો એ પાછું વાંચે કોણ? પરિસ્થિતિમાં કશો ફેર પડે?

ના-ના વાર્તા નથી લખવી. આ વખતે તો ડાયરેક્ટ ચેન્જ થાય એવું કૈક કરવું છે. કેંક એક્શન.

તો પછી, એક વસ્તુ કરી શકાય – નિમેષભાઈને વાત કરાય. હા એ મદદ કરી શકે. એ તો પાછા ઘણી બધી સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા છે. એટલે એમને ખબર હશે. શું કરવું, ક્યાં જવું?

ને એમેય કંઈ ના વળે તોય ટ્રાય કરવામાં આપણને શું વાંધો છે?

: હલો નિમેશભાઈ કેમ છો?

: કેમ છો સુજીતભાઈ? દેખાયા નહીં સ્ક્રિનિંગ પછી.

: એ તો મારે ઘેર જવું પડે એવું હતું.

: હા ભઈ હવે તમે પરણેલા માણસ એટલે.

: બોલો કંઈ કામથી યાદ કર્યો?

: એ તો એવું છે ને કે, તમે બીઝી તો નથી નેઃ ના ના બોલો ને બોલો નેઃ આ તમારા એન જી.ઓમાં કોઈ વોલન્ટિયરની જરૂર છે?

: કેમ?

: ના આ તો તમારે કોઈ કેમ્પ કે રેલી – કેંકનું કૈંક ચાલતું જ રહે છે નેઃ હા એવું તોય છે પણ હમણાં કંઈ છે નહીં.

: અચ્છા એવું છે?ઃ: મ… એક મેડીકલ કેમ્પ છે પણ..

: એમ? ક્યારે છે?

: એ તો નેક્સ્ટ વિક છે. બુધવારથી રવિવાર સુધી.

: હું આવી શકું એમાં?ઃ તમે?

: કેમ? અમારાથી ના અવાય?

: અરે તમે તો મોસ્ટ વેલ્કમ પણઃ શું તમેય પણ ને બણ કરો છો નિમેશભાઈ?

: એમ નહીં પણ તમે કરશો શું? તમારો બીજી રીતે લાભ લઈએ ને અમેઃ બીજી રીતે લાભ પછી લેજો પણ આમાં મને આવવા દો. પ્લીઝ. રીક્વેસ્ટ કરું છું.

: અરે કવિરાજ… તમેય ક્યાં પ્લીઝ બ્લીઝ કરવા બેઠા? સંસ્થા તમારી જ છે ને. આવો ને ગમે ત્યારે.

: તમે હશો ને કેમ્પમાં?

: હું તો હોઉં જ નેઃ ઓકે. તો તો વાંધો નઈ. ખાલી એક વાર પપ્પા જોડે વાત કરી લઉં.

: હા હા એ બધું કરી લો. તે પછી ફાઇનલ હોય એમ કહો.

: ઓકે. શ્યોર.

: ચલો બાય.

: મળીએ.

ખબર નહીં અઠવાડિયું જવા મળશે કે કેમ. ફેક્ટરીનું કામ તો દવેભાઈ સંભાળી લે એમ છે. ને પપ્પાનેય કહીશ એટલે જોઈ લેશે. પણ આશના? એનું શું? એ માનશે કે નહીં? ના માનવાનો કોઈ ચાન્સ નથી, કેમકે એક વીક – આમ તો પાંચ દિવસનો જ સવાલ છે. પણ મને જ પેટમાં ને આખા શરીરમાં એવું ગુડબુડ ગુડ-બુડ થાય છે કે… હું શું કરીશ, કેવી રીતે મૅનેજ કરીશ. એક બાજુ રોમાંચ પણ થાય છે ને બીજી તરફ ચિંતાય. ચિંતા ને રોમાંચનો ઘટ્ટ લોંદો એવો તે ઘૂમરાયા કરે છે પેટમાં કે.

…

ચલો નીકળી પડ્યો છું હું તો. બસમાં, એકલો. નિમેશભાઈ તો બે દિવસ પહેલાં પહોંચી ગયા.. કઈ નહીં આપણે એકલા. આપણી રીતે. આય એક અનુભવ તો ખરો જ ને! હાસ્તો!

જોકે કંઈ ખાસ તકલીફ પડી નહીં. હું તો ખોટું ખોટું ડરતો’તો.

પપ્પા તો મારી વાત સાંભળી ખુશ થઈ ગયા.

મને કહેઃ તું આટલું સારું કામ કરવા માટે જાય છે. જા બેટા બેફીકર. ફૅક્ટરીનું કામ હું જોઈ લઈશ ને માણસો તો છે જ ને. તું તારે રહેવું હોય એટલા દિવસ રહેજે.

હું તો એકદમ આશ્ચર્યમાં ગરકાવ. શોક્ક. સપનેય વિચાર્યું નહોતું કે પપ્પા તરફથી આવો પૉઝિટિવ રિસ્પોન્સ મળશે.

પણ આમ આશના પાસેથી એવી આશા હતી કે એ કૈક કહેશે. જવાની ના પાડશે અથવા તો કારણ જાણવા પ્રયત્ન કરશે કે પછી અચાનક ઉપડેલી આ ઘેલછા માટે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરશે. કંઈ નહીં તો કટાક્ષ કે છણકો કરશે. પણ એવું કશું ના થયું. મેં એને મારો વિચાર જણાવ્યો ત્યારે કશું બોલી નહીં. કંઈ કરતાં કંઈ નહીં. બસ સહેજ વાંકી નજરે તાકી રહેલી મને – બે-ચાર સેકંડ. કરડાઈથી. ને પછી કરડાઈ સાવ ઝીણા સ્મિતમાં ફેરવાઈ ગઈ. મેં ધ્યાનથી જોયું તો મને લાગ્યું કે એનું સ્મિત જાણે મારો ઉપહાસ કરે છે… જાણે મારા વિચાર, મારા નિર્ણય બનાવટી છે ને એ બાબત એ સમજી ગઈ છે એવું એ સ્મિત હતું… બહુ ભયંકર. રીયલી. મને તો બહુ ખરાબ લાગેલું. એવું થયું એવું થયું કે મરી જઉં. ક્યાંક ઊંચેથી કૂદી પડું. પણ ગમ ખાઈ ગયેલો. શું કરું?

જોકે હવે મને લાગે છે એના મનમાં એવો કશો ભાવ નહીં હોય. બધો મારા મનનો વહેમ જ હશે. કેમકે ગઈકાલે પેકીંગમાં તો એણે ખાસ્સી મદદ કરેલી. એ પણ હસતા ચહેરે. ઓઢવાનું, દવાઓ, મોજાં, ટુવાલ, નાસ્તો બધું યાદ કરી મુકાવેલું.

એની વે, જે હોય એ. કશો ભાવ હોય કે ના હોય. હું તો બસ આ સફરનો આનંદ ઉઠાવવા માગું છું. આ વૃક્ષો, ખેતરો ને તડકો. કેટલા સરસ છે બધા. ને આગળ કૅમ્પ પણ આવો જ સરસ રહેશે. મને તો અત્યારથી જ એટલું એક્સાઇટમેન્ટ થઈ રહ્યું છે કે

ચાલો આજે ઉઠી ગયો ને તૈયાર થઈ ગયો છું. ગઈ કાલે મોડી સાંજે આવેલો ત્યારે તૈયારીઓ ચાલતી’તી. નિમેશભાઈએ એકાદ-બે લોકો સાથે ઓળખાણ કરાવેલી. એક તો સુરેશભાઈ ને બીજા કોણ. નામ ભૂલી ગયો છું. પણ નિમેશભાઈએ મારી થાકેલી આંખો ને મારો ધૂળિયો વેશ જોઈને કહેલું કે જમીને સૂઈ જાઓ. કાલે મળશું. તે હું એમના કહ્યા મુજબ જમી-પરવારીને સૂઈ ગયેલો.

ને અત્યારે હું રાહ જોઈને બેઠો છું. અહીં સ્કૂલના પગથિયા પર. થોડો વહેલો આવી ગયો છું. બહુ નહીં દસેક મિનિટ. સારું ને. એમનેય લાગશે કે છોકરો સિન્સિયર છે. કમિટેડ છે.

પણ આજે મને સારું ફિલ થઈ રહ્યું છે. ખરેખર.

સરસ તડકારંગી સવાર છે. સામે લીમડાના ઝાડ પર સુડાની કિલકારીઓ સંભળાય છે. કાબર પણ કલબલાટ કરી રહી છે.

ખબર નહીં મારે શું કામ કરવાનું આવશે આ કૅમ્પમાં, નિમેશભાઈ કહેશે એમ હું તો….

: ઓહો આજે તો વહેલી સવારમાં આવી ગયા ને કંઈઃ ઓહ આવી ગયા નિમેશભાઈ?

: હું તો આવ્યો પણ તમે તો મારીયે પહેલાં આવી ગયા.

: હા આ કચરો વાળવાવાળા બેનનીય પહેલાં આવી ગયેલો.

: શું વાત છે? નાસ્તો કરવો છે?

: ચલો

હવે એવું નક્કી થયું છે કે મારે ડૉક્ટરની બાજુમાં બેસવાનું. ને એ જે તપાસ કરે એની નોંધ કરવાની. લીસ્ટ ડાઉન કરવાનું બધું.

મેં તો જેવી સુરેશભાઈએ વાત કરી કે સંપૂર્ણ ઉત્સાહથી કામ સ્વીકારી લીધું. તરત જ. કામ થોડું ક્લેરીકલ છે. પણ તો શું?પાંચ દિવસનો જ સવાલ છે ને.’ નિમેશભાઈને એવું લાગે છે કે આ કામ માટે લાયક નથી. એમના મતે હું સુંવાળો બુદ્ધિજીવી ફેક્ટરીમાલિક ટાઇપ છું. પણ એવું નથી.

મારે કંઈ એવો ઇગો-વિગો નથી. બતાવી દઈશ મોકો આવ્ય – નિમેશભાઈને.

ગામડાઓમાં ફૂલોરોસીસ ને દાંતના પ્રોબ્લેમ બહુ છે. આંખના નંબર પણ હોય છે. ઘણા લોકોને જાણ વગર. ને વધતા ચાલે. એ સિવાય બાળકોમાં કુપોષણ, ઘરડાઓમાં હાડકાનું ઘસાવું બધું તો ખરું જ. ને પાણીના કારણે ચામડીમાં વધુ પડતો ખાર જેવી તકલીફોય ખરી.

જોકે તકલીફો છતાં મોટા ભાગના હસતા મોઢે આવે છે. ગંભીર ચહેરા હોય પણ ઓછા. મારી સામે જોઈને મોટા ભાગના સ્માઇલ કરતા હોય છે.

આજે સાંજે તળાવે ગયેલો – સુરેશભાઈ જોડે. બહુ ઇચ્છા હતી મને ગામડાનું તળાવ જોવાની. ચોપડીમાં વાંચેલું. ફિલ્મોમાં જોયેલું. પણ આજે નરી આંખે જોયું તો સાવ…

સાવ સાધારણ લાગ્યું. એટલું ખરાબ નહોતું. પણ એકદમ સીધું સાદું. ચારે તરફથી ઊંચી ભેખડોથી ઘેરાયેલું. પાણી પણ સહેજ લીલાશ પડતું. સાંજનો ટાઇમ એટલે માણસોય નહોતા.

જોકે સાંજના આકાશમાં ગેરુઆ રંગો ઉતરી આવ્યા ત્યારે આખું દૃશ્ય સારું લાગેલું પણ…

…

કૅમ્પમાં જાતભાતના લોકો આવે. કોક શાંત કોક મળતાવડા, કો’ક ને કૈક પૂછીએ તોય એક બે શબ્દોમાં જવાબ આપે. ને કોકની સાથે જરી સ્મિતની આપલે થાય કે વાત કરવા માંડે. પણ એક સવાલ કોમન. તમે કેવા? કઈ નાતના? ને એમાં હું જે જવાબ આપું એના રીસ્પોન્સ પાછા જુદા. ગઈ કાલે એક ડોશી કહે. ઓહો. ઓહો. તમે વાણિયા થઈ ને અમારી વચ્ચે આવ્યા. ધન્ય સે સાહેબ ધન્ય… આજે એક ભાઈ મળ્યા એ થોડા મોંફાટ હતા. મને કહે..તમે આવ્યા તો સો.પણ વાણિયાના પેટમાં ઝેર હોય ખબર સે. જીભ પર ગોળ ને પેટમાં ઝેર. કહીને એને એના સાથી હસવા માંડયા. પછી એનો સાથી કહે.ઃ જો જો સાહેબ હો તમારા માટે નથી. હાચું ના માની જતા. અમે તો મઝાક કરીએ સીએ. એટલે પેલો મજાક ચાલુ કરવાવાળો ગંભીરતાથી કહે. હા સાહેબ હો. ને તમે ક્યાં બીજા વાણિયા જેવા સો હે? એનું ગરીબડુ મો જોઈને મનેય મનમાં હસવું આવી ગયેલું.

…

મને ગામડામાં કોઈ વસ્તુ સહુથી વધારે ગમી હોય તો અહીંનું અંધારું. અહીનું અંધારું ખરેખર અંધારું લાગે. પવન પણ છાકટો. રાતે પેશાબ કરવા જતાય બીક લાગે. ગઈ કાલે મારે એવું જ થયું. મેઈન બિલ્ડિંગથી ટોઇલેટ આધે. ને પાણી વધારે પીવાઈ ગયેલું. એટલે… અડધી રાતે કૉલ આયો. કૂતરા ભસતા’તા. પવન વાતો’તો. ચીબરી બોલતી’તી.

જે રીતે હું પહોંચ્યો છું. ને જે સ્પીડથી મેં કામ પતાવ્યું છે.

…

ખબર નહીં કેમ પણ આજે મને આશનાની યાદ આવે છે. એની ગેરહાજરી ખેંચે છે. એની સાથે રહેવાની ટેવ જ એવી પડી ગઈ છે કે… સવારે હું બાલકનીમાં બેઠો હોઉં. ને એ આવી ચઢે કોઈ ફૂલ ખીલે એમ. સુગંધ આવે પાછી. શેમ્પ કે સાબુની ભીનાશ પડતી. રાતે પણ એ સૂતી હોય ને મારી ઊંઘ ઊડી જાય તો એના નિતંબો, એની કમરને જોતો રહું. ગમે – એની હાજરીને આંખોથી પીધા કરવી.

અત્યારે એની એ હાજરી છે નહીં એટલે આ બધું વધારે યાદ આવે છે. એવું થાય છે કે કૈક લખું એના માટે. પણ આઈ થીંક બહુ ટાયલું લાગશે. એમે એને શબ્દો બહુ ગમતા નથી, ને મનેય આવી લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાનાં એવા કંઈ ધખારા…

ગઈ કાલે સાલું મને ઊંઘ જ ન આવી. ખબર નહીં કેમ. ધાબળામાં ધૂળ હતી કે પછી બારીમાંથી લાઇટ આવતી’તી એટલે કે… પણ વિચારો જ ચાલ્યા કર્યા. ફેકટરીના વિચારો. ઘરના વિચારો.તળાવ પર કપડાં ધોતી સ્ત્રીના વિચાર. બીજી કૅમ્પમાં જોયેલી છોકરીઓના વિચાર. અલગ અલગ જ્ઞાતિઓના વિચાર. પણ ઊંઘ ના આવી તે ના જ આવી. સવારે માંડ એક ઝોકું આવ્યું હશે. અત્યારે થાય છે કે થોડો ટાઇમ લાંબા થવા મળે તો કેટલું સારું! ઘરનો સોફો યાદ આવે છે. એય લંબાવીને ને મૅગેઝિન વાંચતા વાંચતો સૂઈ જઉં ને…

સાંજ પડવા આવી છે પણ કામનો કોઈ આરો નથી. આંખો વારે ઘડીએ બંધ થઈ જાય છે. માથુંય જરી જરી દુખ્યા કરે છે. ગઈ કાલે રાતે ઊંઘ તો આવી ગયેલી. પણ ત્રણ-ચાર વાર ટોઇલેટ જવું પડેલું. અત્યારે પણ પેટમાં સહેજ દુખે છે. ખાસ કરીને નીચેના ભાગમાં. આઈ થીંક રોટલા વધારે ખવાઈ ગયા મારાથી. એમેય બાજરી મને બહુ સદતી નથી…

કાલ સાંજનું મેં કંઈ જ ખાધું નથી. અત્યારે પણ મેં થોડા ખાખરા ખાધા ને લીંબુ પાણી પીધું. હવે સારું લાગે છે. પેટમાં ઓવરઓલ સારું ફીલ થાય છે. સાચું કહું તો આજે છેલ્લો દિવસ છે એ વિચારેય સારું લાગે છે. ખાસ કરીને આશના બહુ યાદ આવે છે. એની આંખો, એનું હસવું, એનો સ્પર્શ. ને ઘરનો પલંગ, સોફો, ટીવી..

બસમાં બેઠો છું. અત્યારે તો બધા સાથે જ છીએ અમે. હું, નિમેશભાઈ, સુરેશભાઈ ને મેહુલ.

એ ત્રણેય વાતો કરી રહ્યા છે. હમણાં જ ઉનાના દલિતો પર અત્યાચાર થયા એ વિશે. એ લોકો ઉના જવાના છે. મને પૂછ્યું. મેં તો ના પાડી દીધી. વીડિયો ભયંકર હતો. ફફડી જવાય એવો પણ આ પીડિતોના પરિવારને મળવું ભીડ વચ્ચે ને ચળવળ ને સભાઓ. આ બધું મને નથી ગમતું. ને એમે અત્યારે તો મારે ઘેર જ…

હા હવે ઘર સિવાય કંઈ નહીં. મારું ઘર. મારો બેડરૂમ. મારી રજાઈ. મારી ચોપડીઓ. આશના. હાશ.

…

બેલ વગાડ્યો મેં. આશના જ ખોલશે લગભગ. મોડી રાત છે એટલે. આ એણે જ ખોલ્યું. દેખાય છે આખી. કેસરી ટોપ ને ઢીંગલીઓવાળા ટ્રેકમાં. આવી ગયો તું અત્યારે? એ પૂછે છે. હું મંદમંદ હસી રહ્યો છું. એ આંખો ચોળે છે. હું એને ભેટી પડું છું. એય મને ભેટે છે. અર્ધ પર્યું. હથેળી કમર સુધી માંડ લઈ જતી. ઊંઘમાં જ લાગે છે.

: બેગ લઈ લે અંદર. એ બોલે છે. હું બીજી બેગ અંદર લઈ લઉં છું. ઊંઘમાંય સાલું બેગ ખરી યાદ આવે છે એને. એની વે. ચાલો ઘરે તો આવ્યા. કપડાં વપડાં બદલી લઈએ. ને લંબાવી દઈએ. પછી તો…

અત્યારે પથારીમાં પડ્યો છું ને મને યાદ આવ્યા કરે છે આશના. એનું વાક્ય. બેગ લઈ લે અંદર. ને એ બોલતી વખતની એની નજર. ઠંડી, કંટાળાભરી. ને મને એવો સવાલ થાય છે જે કે પહેલી વાર મેં એને કૅમ્પમાં જવાની વાત કરી ત્યારે એણે ખરેખર મારો મનોમન ઉપહાસ કર્યો હશે? ને હું આવ્યો આટલા દિવસ પછી તો મને જોઈને એને જરા જેટલોય આનંદ થયો હશે? લાગતું તો નથી.

XCII

અજય સોની

ગળામાં અટવાયેલી તરસ

વધતાં જતાં તાપમાં લૂની થપાટો વાગતી હતી. દૂર સુધી સૂનકાર પથરાયેલો હતો. ધૂળિયા રસ્તાની પડખે સૂકા ઝાડી-ઝાંખરામાં તેતર-સસલાં લપાઈને બેઠાં હતાં. બૂટના તળિયે ગરમીનો અનુભવ થતા ખ્યાલ આવ્યો કે રેતી ઘણી ગરમ છે. મેં ઉપર જોયું. સૂરજ હજી માથે આવ્યો ન હતો. છતાંય આટલો તાપ? મારાથી હળવો નિસાસો નંખાઈ ગયો. ગળામાં તરસે સળવળાટ કર્યો. પરંતુ હું જાણતો હતો મારી પાસે પાણી નથી. અહીં આવતાં પહેલાં ખબર ન હતી કે મારી તરસ આટલી વધી જશે. ઊભા રહીને નેજવું કર્યું. ધૂળિયો રસ્તો આગળ જઈ સહેજ ફંટાતો હતો. દૂર મધમાખીના પૂડા જેવું કશુંક દેખાતું હતું. કપાળ પર બાઝેલી પરસેવાની બુંદોને આંગળીથી એક ઝાટકે દૂર કરીને મેં પાછળના રસ્તે જોઈ લીધું. એક જેવા લાગતા બન્ને રસ્તા પર અમાપ રેતી પથરાયેલી હતી. બસ પાટિયા સુધી છોડીને ગઈ તે પછી ખાસ્સીવારથી ચાલ્યા કરતો હતો. ધૂળ ઉડાડતો એક વંટોળ ધસી આવ્યો. મારું શરીર રેતીથી ભરાઈ ગયું. વાતાવરણ મારા માટે અજાણ્યું ન હતું. તેર વર્ષ આ રેતીમાં કાઢ્યા હતા. પરંતુ કોણ જાણે કેમ કશુંક ખૂંચ્યા કરતું હતું. ઉડતી ધૂળ પણ સ્નેહ વિનાના સ્મિતની જેમ અડકીને ખરી જતી હતી.

હવે ઝાઝું દૂર નથી. મનને એવું આશ્વાસન આપી મેં ફરી ચાલવાનું શરૂ કર્યું. દૂર નજર દોડાવી. કશુંક ફરતું દેખાતું હતું. મનમાં કશુંક બંધાયું પણ એ અહીં ન હોય એવું લાગ્યું. થોડું ચાલતાં ત્રણ પાંખિયા ફરતા દેખાયા. એકલદોકલ નહીં. આ તો ઝૂંડ હતું. ખારી જમીનમાં ઊગી નીકળેલા આંબા જેવી પવનચક્કીઓનું મને સુખદ આશ્ચર્ય થયું. થોડીવારે કાને ઘરેરાટી સંભળાઈ. મેં આશ્ચર્યથી આમતેમ જોયું. હું આવા મશીનના અવાજોથી ટેવાયેલો હતો. પરંતુ આ અવાજો અહીં સંભળાય એ નવાઈની વાત હતી. નાનકડી ટેકરીની ઓથેથી અવાજ આવતો હતો. થોડુંક ચાલ્યા પછી દૃશ્ય ઉઘડ્યું. ટેકરીની પાછળ પાવર પ્લાન્ટ હતો. એની ચીમનીમાંથી ધુમાડાના ગોટા નીકળતા હતા. મારી કમર ટટ્ટાર થઈ. ચાલમાં ઉત્સાહ આવ્યો. વિચારો નવી ઊંચાઈ આંબવા જઈ રહ્યા હતા. સાવ નિર્જન નથી મારું ગામ. એવું વિચારવું ગમ્યું.

મારો ઉત્સાહ વધારે ન ટક્યો. ધૂળિયો માર્ગ એક પાપડી વટાવી મને ગામના મુખ પાસે લઈ આવ્યો. પાપડીમાં શીતળતા ઝંખતી મારી આંખો ગામને જોઈને એકચોટ થાપ ખાઈ ગઈ. અહીં આવતા પહેલાં કરેલી કલ્પનાઓ ક્યાંક વચ્ચે જ ધૂળભેગી થઈ ગઈ હોય એમ મરેલી ઘોના ખુલ્લા માં જેવું ગામ મારી આંખ સામે હતું. પવનચક્કી અને કારખાનાના ભૂંગળાએ મારી આશા વધારી હતી. મેં કલ્પલી મારા મિત્રની સ્થિતિ વધુ સદ્ધર લાગતી હતી. પરંતુ ગામમાં કશુંયે બદલાયું ન હતું. જેવું છોડ્યું હતું એવું જ મળ્યું. આખું દૃશ્ય ધૂળિયા રંગે રંગાયેલું હતું. ચઢતાં બપોરનો પવન લૂ સાથે ધૂળ તાણી લાવ્યો હતો. મારી આંખમાં કણું પડતાં પાણી તરી આવ્યું.

પગ શા માટે પાછા પડતા હતા એ સમજાતું ન હતું. માનસંગનો ચહેરો આંખ સામે આવ્યો. મારા મોંઢામાં મીઠા માવાનો સ્વાદ રમવા લાગ્યો. નાનપણમાં એના અધાની દુકાને બેસીને અમે ખૂબ માવો ખાધો હતો. ગામ બહુ ફેલાયું ન હતું. એના પગે પોલિયો થયો હશે. મને એવી કલ્પના કરવી ગમી. મારા જેવા અજાણ્યાને જોવા ગામમાં બે-ચાર નાગાપૂંગા ધૂળથી રજોટાયેલા છોકરા ખાલી ટાયર અને સાંઠીકડી લઈ આમથી તેમ રખડતાં હતા. મુઠ્ઠીમાં સમાઈ જાય એવડું ગામ હતું. ગામમાં ચોરા જેવું કાંઈ ન હતું. કોઈ વડલો ન હતો. કોઈ છાયા ન હતી. ખુલ્લા મેદાનને છેડે ભેગા હતા. એની છત પરનું ઘાસ બળીને કાળું પડી ગયું હતું. પેલો ઘરેરાટીનો અવાજ પાસેથી સંભળાતો હોય એવું લાગ્યું. મેં સામેની તરફ જોયું. ભુંગાથી થોડે દૂર એકસરખા મકાનની હાર દેખાતી હતી. મજૂરોની વસાહત હોય એવું લાગતું હતું.

મને કશું સમજાતું ન હતું. ચિત્ર મગજમાં બેસતું ન હતું. ગરમીથી માથું ચકરાતું હતું. માનસંગને ભુંગો અલગ તરી આવશે એ ઇરાદે ચારેતરફ નજર ફેરવી. પરંતુ કશું ઊપસ્યું નહીં. બધા ભેગા એક જેવા લાગતા હતા. મેં ત્યાં રમતાં એક છોકરાને પૂછવું.

– માનસંગનું ઘર કયું છે? છોકરાઓ એકબીજા સામે હસીને પોતાના પીળા દાંત બતાવી રહ્યા હતા.

મને થયું મારાથી કશું ખોટું બોલાઈ ગયું કે શું?

– કોણ માનસંગ…?

મને ઘણની જેમ સવાલ વાગ્યો. ખાલી આકાશમાં સમડી ચકરાવા લેતી હતી. તે

– ઓલા હાટડીવારા માનાનું પૂછો શો સાહેબ…?

મારું ડોકુ કમનેય હકારમાં ઝૂક્યું. બધું ગૂંચડાની જેમ પથરાયેલું હતું. વારંવાર કશુંક હાથમાં આવતું હતું પણ એ છેડો ન હતો.

– ઓલી દેરી દેખો શો… એને અડીને જે શેરી જાય એમાં છેવાડાનું ભેગું માનાનું..

– ભારે પગે આગળ વધ્યો. ખભે ભરાવેલ બેગનું વજન વધ્યું હોય એવું લાગ્યું. મનોમન માનસંગનો ચહેરો કલ્પવાનો પ્રયત્ન કર્યો. બધું ઊજળું ઊજળું લાગતું હતું. પરંતુ વિશ્વાસ બેસતો ન હતો. હું શેરીમાં દાખલ થયો. ભૂંગાની ગારમાં રોજ કોઈક ચાંચ મારતું હોય એમ ખાડાં પડી ગયા હતા. થોડું ચાલ્યો પછી નાનો ઢોળાવ આવ્યો. ત્યાં એકલું અટલું ભેગું હતું. પછી ઉજ્જડ ખારોપાટ શરૂ થતો હતો. પાતાળમાં ઊતરતો હોઉં એમ ઉતરવા લાગ્યો. બાવળથી ઘેરાયેલી નાનકડી કેડી મને ઝાંપા પાસે પહોંચાડીને વેરાન પ્રદેશ બાજુ જતી રહી.

ઝાંપો ખોલી અંદર દાખલ થયો. અંદર બાવળના ટૂંઠા નીચે બાંધેલી બકરીએ બેં બેં શરૂ કર્યું. ક્ષણિક લાગ્યું કે ભૂલો પડ્યો છું. કેમ કે કશુંયે પરિચિત લાગતું ન હતું. ગામ તો એ જ હતું. પરંતુ હવા અલગ લાગતી હતી. માનસંગ અહીં રહેતો હશે એ માનવામાં આવતું ન હતું. મને દઢ વિશ્વાસ હતો કે હમણાં અંદરથી કોઈક આવશે અને કહેશે માનસંગ શેઠ અહીં નથી રહેતા.

હું વધુ થોડાં ડગલાં ચાલ્યો. ભુંગાનું બારણું બંધ હતું. સ્ત્રીના હાથ ઝંખતી ભુંગાની કોરીધાકોર દીવાલ ધોળાયા વિનાની મલકી રહી હતી. અવાજ સાથે ભુંગાનો દરવાજો ઊઘડ્યો. સાથે અંદરથી કોઈ સ્ત્રીનો ઉંહકારો સંભળાયો. ઊંચી પડછંદ કાયા બહાર આવી. મેલના કારણે કપડાંનો રંગ ઓળખાતો ન હતો. ખભે ટીંગાતી અજરખ પડું પડું થતી હતી. તવીમાં શેકાઈને બળી ગયેલા લોટ જેવો ચહેરો હતો. આંખોમાંથી લાલાશ ટપકતી હતી. મન માનવા તૈયાર ન હતું. પણ આંખ એમ કહેતી હતી કે આ વ્યક્તિ મારો યાર માનસંગ છે.

એ પાસે આવીને મને જોવા લાગ્યો. એના ચહેરા પરની તંગ રેખાઓ ડરાવતી હતી. એણે મને ઓળખ્યો કે નહીં, એ ન સમજાયું. એકાદ ક્ષણ મને લાગ્યું કે આ બીજું કોઈ તો નથી ને…!

એણે મારા ખભે હાથ રાખ્યો. મેં હોઠનો મલકાટ જોવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તાપના કારણે મારી આંખો અંજાઈ ગઈ.

– આવ રામ.

આટલું બોલી એણે પીઠ ફેરવી. હું પણ એની પાછળ ભુંગામાં દાખલ થયો. બહાર તપતા ભઠ્ઠા કરતાં અંદર ઠંડક હતી. અંદર આવતાં જ ભુંગાની સામેની દીવાલ પર નજર અથડાઈ. સામે ખાટલામાં ચાદર ઓઢીને કોઈ સૂતું હતું. ઝોલ ખાઈ ગયેલી પાર્ટીના કારણે ચહેરો દેખાતો ન હતો. પરંતુ શરીર કૃષ હશે એવું લાગ્યું. હું ભોંય પર પગનો અંગુઠો ચગળતો વિચારવા લાગ્યો કે ખાટલામાં કોણ હશે?

માનસંગ ચૂલા પાસે બેઠો. મેં બેગને ભોંય પર રાખી. રાહતનો શ્વાસ છોડતાં બેઠો. આંખમાં બળતરા થતી હતી. શરીર કળતું હતું. મને આશ્ચર્ય થયું કે માનસંગે મને પાણી પણ ન આપ્યું.

મારી આંખમાં દૃશ્યો સળવળવા લાગ્યા. માનસંગનો પરિવાર આંખ સામે આવી ગયો. પરંતુ અહીં એ માયલું કશું ન હતું. ખાટલામાં ગૂંચળું પડ્યું હોય એવું લાગ્યું. મેં માનસંગની પીઠ તરફ જોયું. એનું વર્તન ભારે વિચિત્રતા જગાવતું હતું. લૂ ઝરતો વાયરો ભુંગાની બારી વાટે અંદર આવીને ઘૂમરાવા લાગ્યો.

માનસંગ કથરોટમાં બાજરાનો લોટ મસળતો હતો. સળગતાં ચૂલા પર કાળી તાવડી ગરમ થવા મથી રહી હતી.

– તું કેમ રોટલા બનાવશ માનસંગ? એને રોટલા બનાવતાં જોઈને મારાથી રહેવાયું નહીં.

માનસંગ મારી સામે જોઈ રહ્યો. હું એની આંખોમાં જોવા લાગ્યો. એમાં ધૂળની ડમરી ચડી હતી. એ કશું બોલ્યા વિના લોટ મસળવા લાગ્યો. રોટલા ટીપવાનો અવાજ ગોળ ભંગામાં ઘુમરાતો હતો. ખાટલામાં થોડો સળવળાટ થયો એટલે ફરી મારું ધ્યાન ગયું. ઊભા થઈને જોઈ લેવાનો વિચાર આવ્યો. પણ મને માનસંગનો ડર લાગતો હતો.

માનસંગે રોટલાને તાવડીમાં શેકવા મૂક્યો. મને કેસર યાદ આવી. નાનપણમાં માનસંગ અને કેસરની સગાઈ થઈ ગઈ હતી. માનસંગ ક્યારેક હસીને કહેતો કેસર કેવી મસ્ત લાગે છે નહીં…!

એ કથરોટ ઘસીને લોટ ભેગો કરતો હતો. છેલ્લો અને બીજો રોટલો તાવડીમાં શેકાઈ રહ્યો હતો. મારી તરસ ત્યાં જ અટકી ગઈ. એણે એક ટોપલીમાંથી ડુંગળીના ગાંઠિયા કાઢી મૂઠી મારીને મસળી નાખ્યા. એક થાળીમાં સૂકો રોટલો, વચ્ચે ચટણીનો લોંદો અને બે ગૂંગળી મારી સામે રાખી.

– લે… ખા, ડુંગળી વધારે ખાજે, નકાં કપાણ લાગી જાશે. પછી થોડું રોકાઈને બોલ્યો. પછી પાણી દઈશ.

– તું પણ ખાઈ લે ને…! મારાથી બોલાઈ ગયું.

એ પીઠ ફેરવી ચૂક્યો હતો. એનો ચહેરો ન દેખાયો ફક્ત ના સંભળાઈ. હું રોટલાને જોઈ રહ્યો. અંદર લાહ્ય બળતી હતી. મેં એક કટકો તોડીને મોંમાં મૂક્યો. મને માનસંગનું વર્તન અજીબ લાગતું હતું. ઊભા થઈને ખાટલામાં કોણ છે એ જોવાનું મન થયું. પણ ભૂખ લાગી હતી એટલે ખાવામાં ધ્યાન પરોવ્યું. સૂકો રોટલો કાકડાને છોલીને અંદર જતો હતો.

માનસંગ થાળી લઈને ખાટલાની ઇસ પર બેઠોખાટલામાંના શરીરને ટેકાથી ઊભુ કર્યું. મેં ડોક લંબાવીને જોવાનો પ્રયત્ન કર્યો. મારો હાથ અધવચ્ચે જ અટકી ગયો.

– રેવતી…! મારા મોંમાંથી અવાજ નીકળી ગયો.

માનસંગે ઝાટકાથી મારી બાજુ ગરદન ઘુમાવી. મેં તરત ત્યાંથી નજર ખેસવી લીધી. એ દરમ્યાન મારામાં નજર ઊંચી કરવા જેટલી હિંમત ન હતી. તમ્મર ચડી ગઈ હોય એવું લાગ્યું.

જમ્યા પછી આળસ આવવા લાગી. માનસંગે ભોંય પર ચટાઈ પાથરી મને લંબાવવાનું કહ્યું. મેં આડું પડખું કર્યું. નાનકડી બારીમાંથી અજવાસ સાથે ધૂળ પણ અંદર આવતી હતી. મનમાં વિચારોની આંધી ચાલતી હતી. રેવતીના વિચારો પજવતા હતા. ગાલ પર છૂંદણાવાળો રેવતીનો ચહેરો યાદ આવ્યો. ગૂંચળું વધુ ગૂંચવાતું જતું હતું. આ બધા વચ્ચે મારું થાકેલું શરીર ઊંઘી ગયું.

જાગ્યો ત્યારે શરીર કળતું હતું. બહાર આવી આંગણામાં નજર દોડાવી. માનસંગ દેખાતો ન હતો. ઢળ્યા બપોરના પડછાયા સંકેલાઈ ગયા હતા. હું પાસેના અડધા હાથ ઊંચા ઓટલા પર બેસીને આંગણાની ધૂળને જોઈ રહ્યો. હજી વિશ્વાસ આવતો ન હતો કે આ માનસંગ છે. રેવતીની હાલત આટલી દયનીય…? ક્યાં ગયો માનસંગનો પરિવાર અને કેસર? ક્યાં ગયું એનું ખેતર અને દુકાન. મારા મગજમાં સવાલો ઘૂમરાતા હતા.

મને મૂંઝારો થવા લાગ્યો. શા માટે અહીં આવ્યો છું એ પણ ઘડીભર ભુલાઈ ગયું. માનસંગને મારી જમીન વિશે પૂછવાનો વિચાર આવ્યો. હું ઊભો થયો ત્યાં એ વાડામાંથી બહાર આવ્યો.

– મારી સાથે ચાલ. કાંઈ પણ બોલ્યા વિના હું એની પાછળ દોરવાયો.

– કેસર સાથે લગ્ન ન કર્યા? મેં હળવા સ્વરે કહ્યું. મને એમ કે માનસંગ હસીને જવાબ આપશે. પરંતુ કેસરનું નામ સાંભળીને એના પગ અટકી ગયા. એ મારી સામે જોવા લાગ્યો. ચહેરા પર સૂકા તળાવના તળ જેવા ચીરા પડી ગયા હતો.

– એના બાપે એને મુંબઈ પેણાવી દીધી. માનસંગ સપાટ અવાજે બોલીને ફરી ચાલવા લાગ્યો. મેં એમાંથી પીડા છૂટી પાડવાની કોશિશ કરી પણ એનો સ્વર સંવેદનહીન લાગતો હતો.

અમે ધૂળિયો રસ્તો વટાવીને ચોકમાં આવ્યા. માનસંગ ઉતાવળી ચાલે બાવળના ઝાડ નીચે એકબાજુથી નમી ગયેલી કેબિન પાસે આવ્યો. કટાયેલું તાળું ખોલીને અંદર દાખલ થયો. હું થોડે દૂર ઊભો રહ્યો. મને ત્યાં જવાની કશીયે ઉતાવળ ન હતી. કૅબિનમાં શું છે એ જોવાની જરાય ઇચ્છા ન હતી. એના અધાની માવાની દુકાન યાદ આવતાં મારી જીભ પર તૂરાશ ફરી વળી. ગંદાગોબરાં છોકરાંઓ એને ઘેરી વળ્યા. માનસંગ બધાને પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાંથી વસ્તુઓ આપી રહ્યો હતો. સામે ફેલાયેલા એના હાથમાં સિક્કા પડતા હતા. મને

આ માનસંગ બીજો જ લાગ્યો. એને કઠોર કહેવો કે નરમ એ ન સમજાયું.

હું એક અણઘડ પથ્થર પર બેઠો. નીચે ધૂળમાં એક વૃદ્ધ બાપા ઊભડક બેઠા હતા. એમનો કરચલીવાળો ચહેરો જાણીતો લાગતો હતો. નાનપણમાં મેં અને માનસંગે એમને હેરાન કર્યા હશે પણ અત્યારે મને ઓળખાણ કઢાવવામાં કોઈ રસ ન હતો. કારખાનાની વસાહતમાંથી મજૂર જેવા લોકો વસ્તુઓ લેવા આવતા હતા. હું એમના ચહેરાને જોતો રહ્યો. જે શોધતો હતો એમાંનું કશુંય દેખાતું ન હતું. કાલ રાતથી શરૂ થયેલી રઝળપાટનો થાક હવે જણાતો હતો. અસહ્ય થાકથી કમર અને ગરદન દુખતા હતા. મગજ ચકરાતું હતું. સાંજ પડતાં કેબિનમાં અંધારું ઊતરવા લાગ્યું. લોકોની અવર-જવર ઘટી ગઈ..

નીચે બેઠેલા વૃદ્ધ બાપા ઘૂંટણે હાથ દઈને ઊભા થયા. મેં એમના ખભે હાથ રાખ્યો. લાંબી ઊંઘમાંથી જાગ્યો હોય એમ કેબિન બાજુથી નજર ખેસવી મારી સામે જોયું. એમનો કાળમીંઢ ચહેરો જોઈને મારા હોઠે આવેલો સવાલ પાછો ધકેલાતો હતો. એમની આંખોમાં મને સૂકાઈ ગયેલી તરસ ડોકાતી હતી.

– માનસંગને શું છે? એમણે કાળા પડતાં જતાં આકાશ તરફ અકારણ જોયું.

– ધરતી એ જ છે પણ હવાની રૂખ પલટાઈ ગઈ છે ભાઈ. મીઠો માવો વેચનારો આજે અંધારી કેબિનમાં બેઠો બેઠો કારખાનાવાળાને દાણાપાણી દે છે. અને પીંખાયેલી એની બેન ખાટલે પડી છે. એનો બાપ, દુકાન, ખેતર બધુંયે … માનસંગ જેવા કેટલાય વાંઢમાં ફરે છે. હવે તો ભુંગામાંથી બહાર નીકળવાનુંયે મન નથી થાતું પણ ક્યાં જઈએ. વાંઢ પરભાષીનો ઉતારો બની ગઈ છે. રાત પડે છે અને પીળા અજવાળાની ફરતે જીવડાં આવી જાય છે.

એમના શબ્દો મારી અંદર ઘૂમરાવા લાગ્યા. હું ઘડીક વિચારમાં પડી ગયો. એ મારા જવાબની રાહ જોયા વિના લંગડાતી ચાલે ચાલ્યા ગયા. અકળામણના કારણે મારી આંખમાં રોષ તરી આવ્યો.

હું માનસંગને કહ્યા વિના ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યો. ઉજ્જડ ખારાપાટ પર સાંજની ઉદાસ હવા વહી રહી હતી. બપોરે રંધાની જેમ છોલતી હવામાં કુમાશ આવી ગઈ હતી. દિવસે ઊંચે ચડીને થાકેલી ધૂળ જમીન સરસી ચોંટી ગઈ હતી. અવાજ ન થાય એમ ઝાંપો ખોલી થાકેલા પગે અંદર આવ્યો. થોડે દૂર દેખાતી પીળી લાઈટો હમણાં જ સળગી હોય એવું લાગ્યું. એનો પ્રકાશ આંખ આંજી નાખતો હતો. મેં ખાટલો ઢાળીને પડતું મૂક્યું. આટલો થાક અને અકળામણ ક્યાંથી આવી ગયા એ સમજાતું ન હતું. આરામથી લંબાવીને આંખો મીંચી. બસમાંથી ઊતરતી વખતે આવેલો વિચાર ફરી આવ્યો. માનસંગ મારું સ્વાગત કઈ રીતે કરશે. મને ભેટીને કે અદ્ધર ઉપાડીને…!

વિચારોને હવામાં લટકાવીને મેં નિરાંતનો શ્વાસ લીધો. એ દરમ્યાન તંદ્રામાં હોઉં એમ કાચી પાકી ઊંઘ વચ્ચે અવાજો આવતા હતા. હવામાં ઠંડક હતી પણ મારું શરીર પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ ગયું હતું. ગરદન નીતરતી હતી. અજીબ ગંધ મારા નાકે વળગી. હું સફાળો બેઠો થઈ ગયો. મારી બાજુના ખાટલા પર માનસંગની પીઠ દેખાતી હતી. અંધારામાં એની સળગતી બીડીનું લાલ ટપકું દેખાતું હતું. હું ગરદન લૂછતો હતો ત્યાં જ ગંધ પારખી ગયો. મારો હાથ ગરદન પાછળ જ અટકી ગયો.

– ‘માનસંગ… મારા અવાજમાં રોષ સાથે અકળામણ ભળી ગઈ.

એ મારી બાજુ ફર્યો. હું એની સન્મુખ થયો. પેલી ગંધ એના મોઢામાંથી આવતી હતી. એને દારૂ પીધો હતો. બીડીનો ઊંડો કસ ખેંચીને એણે ધુમાડાને છાતીમાં ભરી લીધો. પછી દૂર પીળા અજવાળાને જોઈ રહ્યો. મારી અકળામણ વધતી જતી હતી. પરંતુ માનસંગના ચહેરા પર ગજબની સ્થિરતા હતી. જે મને વેધક લાગતી હતી.

– માનસંગ આ બધું શું છે? રેવતીને શું થયું છે? તારા અધા, દુકાન, ખેતર ક્યાં ગયું બધું? મને કે’તો ખરો… મારો મૂંઝારો સવાલો રૂપે વરસી પડ્યો.

મને એની લાલ આંખોમાં પીળો પ્રકાશ દેખાતો હતો. એ દૂર ઊભરાતા કીડિયારા જેવી પીળી લાઈટોને જોઈ રહ્યો હતો. જાણે મારા બધા સવાલના જવાબ એમાં પડ્યા હોય એમ માનસંગે એ બાજુ હાથ લંબાવ્યો અને લાશની જેમ એનો હાથ ઝાટકાથી ઢળી પડ્યો. એના ઊંડા ચાલતાં શ્વાસ રુદન જેવા લાગતા હતા.

– ઓલી લાઈટો જોશને રામ, ઈ પોતે નથી બળતી. એની પાછળ કેટલુંયે બળીને ખાખ થઈ જાય છે ત્યારે છે લાઈટો ખોબા જેટલું અજવાળું કરે છે. બધા મોટી મોટી વાતો કરે છે પણ એની પાછળ શું છે એ કોઈ નથી જાણતું.

માનસંગ બોલ્યું જતો હતો. વીંધી નાખવી હોય એમ હું લાઈટોની આરપાર જોઈ રહ્યો. મને કાંઈ ન દેખાયું. આંખો અંજાઈ ગઈ.

– લાઇટોને જોઈને લોહી ઊકળી ઊઠે છે. ઇ પીળો અજવાસ આગની લપટો જેવો લાગે છે. એ ફેલાતી જ જાય છે. આખી વાંઢ એમાં ભડકે બળે છે. એમાં અધાનો ચહેરો દેખાય છે. શેઢ ખીજડાંવારું મારું ખેતર, દુકાન અને ખિલખિલાટ હસતી રેવતી દેખાય છે. બધું બળીને ખાખ થઈ ગયું છે. પણ શું કરું? મારાથી કાંઈ નથી થવાનું.

એના છેલ્લા પ્રશ્નાર્થથી જાણે હવામાં ગાબડું પડી ગયું. તમરાંનો એકધારો અવાજ રાતને વધુ ઘેરી બનાવતો હતો. અંધારામાં એની આંખો તગતગતી હતી. માનસંગ આવી વાતો કેમ કરતો હતો એ સમજાતું ન હતું.

– તું આવું કેમ બોલશ.

મારા સવાલને અવગણીને એ બોલ્યું જતો હતો.

– નાનું મોટું અને મોટા પેટવારું એ પીળું જાનવર મારી તૂટેલી કૅબિન પણ ખાઈ જશે. રામ, મારા ભુંગા બાજુ આવશે. પછી રેવતી પાસે આવશે. પણ હું એને ત્યાં નહીં જવા દઉં. પહેલાંની જેમ રેવતીને પીંખાવા નહીં દઉં. આ વખતે એને બચાવી લઈશ. એના સૂકાયેલા ગાલ પર ટપલી મારીને હસાવીશ. કેસરને મુંબઈથી પાછી લઈ આવીશ. પછી અમે બધા સાથે રે’શું. – માનસંગના સ્વરમાં લાચારી તરી આવી. એના શબ્દો લથડાતાં હતા. મને સમજતા થોડી વાર લાગી. પણ સમજાયું ત્યારે મારી આંખના ડોળા અડધા બહાર ધસી આવ્યા. વૃદ્ધ બાપાની વાત ધારદાર છરીની જેમ ભોંકાઈ. પાવરહાઉસની લાઈટો અને પવનચક્કીનું વિકરાળ રૂપ દેખાવા લાગ્યું. એની દુકાન દેખાઈ. બે દુકાળિયા વરસ બાદ માનસંગનું લહેરાતું ખેતર દેખાયું. એના અધા કૂંડી ઉપર બેઠાબેઠા બીડી પી રહ્યા છે. અમે ચારેય ખેતરના શેઢે અમને ગમતાં ખીજડાં નીચે રેતીમાં રમીએ છીએ. હંમેશાં બે ચોટલા રાખતી રેવતી સાથે મારું સારું બનતું. ઘર-ઘરની રમતમાં હું જ એનો વર બનતો. માનસંગ હંમેશાં ચિડાઈને જિદ્દ કરતો. હું એને સમજાવતો કે રેવતી તારી બેન છે એ તારાથી લગન ન કરી શકે. તારે કેસર સાથે લગન કરવાના. તું રેવતીનો મોટો ભાઈ છો, તારે એની રક્ષા કરવાની છે. અત્યારે વિચાર આવે છે કે માનસંગ ભાઈ તરીકે કેમ નિષ્ફળ ગયો. રેવતી અંદર ખાટલામાં જડવત્ પડી છે અને નિશાચર જેવો માનસંગ મારી સામે બબડ્યા કરે છે.

માનસંગના મોંઢામાંથી નિસાસો સરી પડ્યો. એને જોઈ હું પણ હતાશ થઈ ગયો. એની સાથે ઘણી વાતો કરવા માગતો હતો પણ કાંઈ ન બોલી શક્યો. વાતાવરણમાં રાતની ઠંડક પ્રસરવા લાગી હતી. એ ક્યાંય સુધી બીડીઓ ફૂંકતો રહ્યો. પછી બબડતો ખાટલામાં ઢળી પડ્યો. મને અચાનક જ યાદ આવ્યું.

– માનસંગ, હું અહીં મારા અધાની જમીન વેચવા આવ્યો છું. તું કાંઈ મદદ…

માનસંગનાં નસકોરાં શરૂ થઈ ગયાં હતાં. મારા બોલાયેલા શબ્દો વહેતી હવામાં ભળી ગયા. મેં દૂર નજર કરી. આકાશના તારાની ચમકને ઝાંખી પાડી દેતી પીળી લાઈટો બળતી હતી. ચીમનીમાંથી નીકળતો ધુમાડો રાતના અંધારામાં પણ સ્પષ્ટ દેખાતો હતો. મારા ગળામાં શોષ પડ્યો. રાત ઠરવા લાગી હતી. ઝાકળિયો પવન શરૂ થઈ ગયો હતો. ધૂળિયા મલક પર પાછલી રાત ઠરતી જતી હતી, મેં ખાટલામાં લંબાવ્યું.

– સવારે માનસંગ મને મૂકવા પાટિયા સુધી આવ્યો. મને દૂર લઈ જઈ ૨હેલી બસની બારીમાંથી ગામની ઉડતી ધૂળને જોઈ રહ્યો. પેલા ઊંચી ડોકવાળા ગીધડા મરેલી ઘોને મોંમાં લઈને મારી સામે હસતા હતા. અને છૂટી પડી ગયેલી પૂછડી જેવો માનસંગ પણ કમને હસતો હતો.

(શબ્દસર સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૫)

તરસ

એ સૂમસામ ખારાપાટ વચ્ચેથી પસાર થતી સડકના કિનારે ઊભો હતો. બાવળના તરડાયેલા છાંયડા નીચે બેસીને તપતી બપોરને સુંધ્યા કરતું ઊંટ ક્યારનું ગાંગરી રહ્યું હતું. એનો કણસાટ લાંબા, શુષ્ક મેદાનમાં ખોવાઈ જતો હતો. સડકના બંને છેડા અંત વિનાના ભાસતા હતા. દૂર મેલી થતી જતી ક્ષિતિજ તરફ નજર કરતા એને ધ્રાસકો પડ્યો. દૂરથી આવતાં રેતીના અંધડને જોઈને એને મેલા પવનમાં ફરકતી ઓઢણી સાથે એક ચહેરો દેખાયો. ખુલ્લા પટ પર ઝાંઝવા સાથે ધ્રુજતાં ચહેરા પર એણે ક્યારેય વિશ્વાસ નથી કર્યો. તેમ છતાં જ્યારે પણ અંધડ ફૂંકાવાનું હોય ત્યારે એ ચહેરો દેખાતો. વાવડાનું જોર વધતું જતું અને એ ચહેરો ઝાંખો પડી જતો. પછી તો ચારેકોર રેતી જ રેતી.

દિશાઓ ધૂંધળી થતા એ ચાલવા લાગ્યો. ધારદાર આંખોવાળો ચહેરો એની નજર સામેથી ખસતો ન હતો. સાંઢણી પર જતી વખતે એણે પાછળ વળીને જોયું હતું. ત્યારે એ બાવળના ટૂંઠા નીચે ઊભો ઊભો સૂકી ભોંય સાથે જડાઈ ગયો હતો. પાછાં ન વળેલા એ ચહેરાની તલબે એને કેટલીયે તારામઢી રાતો જગાડ્યો હતો.

ફરી વાવડો શરૂ થવાનો હતો. અસીમ ખારાપાટ પરથી વહી આવતો પવન રેતીનું જોરદાર તોફાન તાણી લાવશે. ઘડીવારમાં લબલબતો સૂરજ ક્યાંય સંતાઈ જશે. દિશાઓ ધૂંધળી થઈ જશે. ચારેબાજુ રેતી છવાઈ જશે. એમાં પેલી ફરકતી ઓઢણી ક્યાંય ઊડી જશે. આંખો શોધ્યા કરશે પણ કશું નહીં કળાય. શરૂ થયેલો વાવડો ક્યારે રોકાશે એની કોઈને ખબર નથી. બસ, વરસાદ નહીં આવે. આંખમાં ઝાંઝવા બનીને તરતી તરસ સૂકાયેલા તળાવના તળિયે લપાઈ જશે. એના શરીરના દરેક રુવાડાં બેઠા થઈને પાણીની યાચના કરતાં હતાં પણ સામેથી ધસી આવતો વાવડો બધી યાચનાઓને કચડી નાખવાનો હતો. ઝાંઝવામાં અટવાયેલી તરસ થાકેલા ઊંટની જેમ ઢળી પડી હતી. રેતીના સેંકડો કણ તાણી લાવતો વાવડો શરૂ થયા પછી દિવસો સુધી દૃશ્યો ઓઝલ થઈ જતાં. આંખ સામે રેતીની દીવાલ ચણાઈ જતી. એ દિવસોમાં એ ભુંગાની બહાર ન નીકળતો. એને વારંવાર વાવડામાં ફરકતી ઓઢણી દેખાતી. દરેક વખતે ફૂંકાતો વાવડો એના માટે પીડા લઈ આવતો. એ ગઈ તે દિવસે પણ જોરદાર વાવડો ફૂંકાયો હતો. આકાશ ઘેરાયું હતું. હમણાં વરસી પડશે એવું લાગતું હતું. પણ વરસ્યું નહીં. એ રેતીમાં ઢગલો થઈને ઢળી પડ્યો હતો. જે સાંઢણી પર બેસીને આવી હતી એ જ સાંઢણી પર બેસીને પાછી ચાલી ગઈ હતી. એણે કેટલીયે વાર પાછાં વળીને જોયું હશે. પણ એની નજરને લકવો લાગી ગયો હતો. તપતી રેતીમાં એનાથી એક ડગલું પણ આગળ મંડાતું ન હતું.

એ ધીમી ચાલે, થાકેલા પગે ઊંટ સાથે વાંઢમાં પાછો ફર્યો.

રંગ બદલતું આકાશ અશુભની નિશાની જેવું લાગતું હતું. દિવસો સુધી ચાલતાં વાવડાની શરૂઆત થઈ ગઈ હતી. રણની મેલી કાંધ પર ચંદ્રનો આકાર દેખાતો હતો. રેતીનું તોફાન બધું તળેઉપર કરવા મથી રહ્યું હતું. કોઈએ ખંજર ચલાવ્યું હોય એમ સાંજની ઉદાસ હવા છાતી ચીરીને ઉઝરડા પાડી રહી હતી. વાંઢનું દૃશ્ય ડહોળા પાણીની જેમ આંખમાં અટવાતું હતું. એના મોઢામાંથી નિસાસો નીકળીને વાવડામાં ઊડતી રેતી સાથે ભળી ગયો. પસીનાથી ચીકણા થઈ ગયેલા શરીર પર રેતી ચોંટતાં ચચરાટ થતો હતો, પણ એ પીડાની કશી વિસાત નથી.

કેટલાંક ભુંગામાં દીવા ટમટમતાં હતાં. ક્યાંકથી રડતાં બાળકોનો અવાજ, સ્ત્રીના ઊંહકારા અને પુરુષની ગાળો સંભળાતી હતી. બધા અવાજો એની અંદરની દાઝ પસવારતાં હતા. પૂનમની રાતે ભુંગામાં હાંફતા અવાજો એને યાદ આવી ગયા. ભુંગાની બારીમાંથી આવતું અજવાળી રાતનું અજવાળું ચળકતાં શરીર પર એના હાથની સાથે સરકી રહ્યું હતું. ગળામાં તૂરાશ ભરાઈ ગઈ હતી. એની ભીંસ યુગો સુધી યાદ રહેશે. એ દિવસે વરસોની તરસ જાણે એકસામટી છીપાઈ હોય એવું લાગ્યું હતું.

એને ફાટફાટ થતાં લમણામાં સણકો ઊપડ્યો. આગળ વધતી જતી રાતને ગણકાર્યા વિના એ ભોંય પર જાગતો પડ્યો રહ્યો. વાયરો મેદાનના એક છેડેથી આવીને બીજે છેડે ખોવાઈ જતો હતો. ક્યાંય એના સંઘડ મળતા ન હતા. વચ્ચે ઝઝૂમતી વાંઢના ભુંગા એની જેમ અડીખમ ઊભા હતા. ચાર વરસથી પાણી વિનાના કોરાધાકોર વાવડાઓ ઝીલીને હવે ભુંગાની દીવાલોમાં તિરાડો પડી ગઈ હતી. સતત લૂ વરસાવતું આકાશ ક્યારેક પાણી વરસાવશે એ આશાએ ઊભેલા ભુંગા હવે બાવળના ઝૂંઠાની જેમ અસ્તિત્વ માટે ઝઝૂમી રહ્યા હતા. ભુંગામાં બળતાં ચૂલાની રાખ વાવડો દૂર ઉડાડી મૂકતો હતો. ધૂળના સૂરજની જેમ ઉપર ચડતો જતો નિસ્તેજ ચંદ્ર નમાલા પુરુષ જેવો લાગતો હતો. ઠંડો પવન એના અજવાસને વિખેરવા મથી રહ્યો હતો.

એણે બહાર આવીને આકાશ તરફ જોયું. રેતાળ ભોંય પર ગાળેલી ચાંદી ઢોળાયેલી પડી હતી. એ હવાના સુસવાટા સાંભળતો ઠંડી રેતીમાં પડ્યો રહ્યો. આંખ સામે કેટલાંક દૃશ્યો આવીને ચાલ્યા ગયા. વાવવામાં ઊડતી ઓઢણીનો છેડો ખેંચાઈને આખી વાંઢ ફરતે વીંટળાઈ વળ્યો હતો. એને લાગ્યું જાણે આખી વાંઢમાં પોતે એક જ જીવતો બચ્યો છે. મડદાં જેવા ખાલી ભુંગા પર ગીધ ચાંચ મારીને માંસ ખોતરી રહ્યા છે. એ નિસહાય આંખે જોઈ રહે છે. પવન રેતી ઠાલવતો જાય છે. ખાલી ભુંગામાં રેતી ભરાતી જાય છે. ચૂલામાં આગના બદલે રેતી ભરાઈ ગઈ છે. વાડામાં ઊંટ બાંધવાના ખીલા રેતીમાં અદૃશ્ય થઈ ગયા છે. તેતરની બખોલમાં રેતી ભરાઈ ગઈ છે. બાવળનો છાંયડો રેતીના તોફાનમાં તરડાઈને ખોવાઈ ગયો છે. કોઈ બાળકના પગલાં પડતાં જ વાવડો એના પર પોતાની મહોર મારીને એ નિશાની ભૂંસી નાખે એવા અસ્થિર સમયમાં એને એક વિચાર આવે છે. તંદ્રામાં ચાલતા એના વિચારો અલગ જ રૂપ પકડે છે. ગળામાં રેતી ચાલી ગઈ હોય એમ ભયંકર શોષ પડે છે. ચંદ્ર દિશા બદલીને પશ્ચિમમાં ચાલ્યો ગયો છે પણ વાવડો થંભવાનું નામ નથી લેતો. દરેક નિશાનીઓને નામશેષ કરી નાખવી હોય એમ સતત થપાટો વીંઝયા કરે છે.

અને મેલા દિવસની સવાર પડતાં વાવડા સાથે એક આદેશ બધે ફરી વળ્યો. કોઈપણ પ્રતિકાર વિના બધા કામે લાગી ગયા. અનંત સફરે જવાની તૈયારી શરૂ થઈ ગઈ હતી. ઊંટોને તૈયાર કરી દેવાયા હતા. એના પર ઊંધા ખાટલા રાખીને, ચારે પાયે બચેલી ઘરવખરી ટાંગી દેવામાં આવી હતી. એના પર બાળકો અને સ્ત્રીઓ ગોઠવાઈ ગયા. પળવારમાં વાંઢ ખાલી થઈ ગઈ. ક્યાં જવું છે એવું કોઈએ ન પૂછયું. કેમ કે કોઈ પાસે એનો જવાબ ન હતો. ફક્ત એટલી ખબર હતી કે હવે અહીં નથી રહેવાનું.

ઊંટોની હાર સડક પર આવે છે. પુરુષોએ ઊંટની રાસ પકડી છે. ના, એ કાંય ઊંટને દોરી નથી રહ્યા. એ તો અજાણ્યા આદેશે ચાલી રહ્યા છે. એ પણ આમ અજાણ્યાની જેમ સાંઢણી પર બેસીને વાવડા પર સવાર થઈને ચાલી ગઈ હતી. જાણે કશું બન્યું જ ન હોય એમ ફરી આકાશ સળ વિનાનું કોરુંકટ્ટાક લાગતું હતું.

અજાણી દિશાએથી આવતો વાવડો બધાને દોરી રહ્યો હતો. ઉજ્જડ ખારાપાટ વચ્ચે ઉઝરડા જેવી દેખાતી સડક પર કાફલો ચાલ્યો જતો હતો. નિર્દય વાવડો રેતી વીંક્યા કરતો હતો. એકરસ થઈ ગયેલું આકાશ હમણાં વરસી પડશે એવો ભાસ કરાવતું હતું. પણ સૌ જાણતા હતા કે આ નપુસંક આકાશ રેતી સિવાય કશું નથી વરસાવી શકવાનું…!

બધાથી છેલ્લે એ ધીમી ચાલે ચાલ્યો જતો હતો. આગળ લાંબી કતાર હતી અને પાછળ નિષ્ફર સમયના શુષ્ક સુસવાટા. પાછળ જોવાનું મન થયું પણ એનાથી ન જોવાયું. વાવડાએ રેતીની દીવાલ ચણી નાખી હતી. કશું દેખાતું ન હતું. ભણકારા જેવા અવાજો સંભળાતા હતા. એ જ્યારે બાવળના ઝાડ નીચે બેસીને મોરચંગ વગાડતો ત્યારે એ એકચિત્તે સાંભળ્યા કરતી. એના ચહેરાનો મલકાટ જોઈને એને પોરસ ચડતું. એની ચાલ ધીમી પડી જતી હતી. કોઈ તેતર બખોલમાં ભરાઈને બોલતું હતું. ચૂલામાં ઠરી ગયેલી રાખ જાણે ફરી ભભૂકી ઊઠી હતી. ખાલી વાડાનો ઝાંપો પવનમાં ભટકાતો હતો. પણ એ અવાજ સાંભળવા વાંઢમાં કોઈ ન હતું. ભુંગાની દીવાલો જમીનમાં ખૂંપતી જતી હતી. બાવળનું ઠૂંઠું રેતીમાં ગરક થઈ જતાં એનો છાંયડો રેતીમાં ભળી ગયો હતો. ઊંડા ઊતરી ગયેલા કૂવામાંથી પાણીના બદલે રેતી ઉલેચાતી હતી. વાંઢને પોતાનામાં સમાવવા મથતું રણ સતત રેતી ઠાલવ્યા કરતું હતું. મુંગા રેતીમાં ડૂબતાં જતાં હતાં. ઉપર રેતીના થર ચડતાં જતાં હતાં અને ડાકલા જેવા ભેંકાર સુસવાટા સંભળાતાં હતાં.

અચાનક એના પગ અટક્યા. આજુબાજુ જોયું. એનો અવાજ સાંભળનારું ત્યાં કોઈ ન હતું. એ ખાલી વાંઢમાં પાછો ફર્યો. મોઢામાં રેતીના કણ ભરાઈ ગયા હતા. બળ કરીને ઘૂંક ઉતાર્યું. રેતી ગળું છોલીને અંદર ઊતરી. એને લાગ્યું જાણે પેટમાં ઠંડક છવાઈ ગઈ. એ પોતાના ભંગામાં આવ્યો. છેલ્લીવાર જોતો હોય એમ વાંઢના ખાલી ભુંગાને જોઈ રહ્યો. જાણે મડદાના ગંજ ખડકાયા છે. દરેક ભુંગા પાસે ઢળેલા માથા પડ્યા છે. એની આંખમાં ખુન્નસ તરી આવ્યું. સુક્કી ઝાડીમાં ફસાયેલી લાલ ઓઢણી ફરક્યા કરતી હતી. નથી પાસે આવતી, નથી દૂર જતી. એણે નીચે બેસીને બાજુમાં પડેલો પથ્થર ઉપાડ્યો. પોતાનું માથું રેતીમાં છુપાવી લીધું. અધ્ધર ઉપાડેલો પથ્થર હાથમાંથી છૂટી ગયો અને એક ચીસ ગળામાંથી નીકળતાં જ રેતીમાં સમાઈ ગઈ. રેતીમાં શોષાઈ ગયેલા લાલ ધાબા પર વાવડો રેતી ઠાલવતો જતો હતો. પવનનાં ભેંકાર સુસવાટા અવિરત સંભળાતા હતા પણ એને સાંભળનારું ત્યાં કોઈ ન હતું. કાફલો ઘણો દૂર નીકળી ગયો હતો.

(સમીપે, ૨૦૧૭)

XCIII

વિજય સોની

સાંકડી ગલીમાં ઘર

અમીનાએ આંખ ખોલી, હજી અંધારું હતું. અઝાનનો અવાજ ઠંડી ચીરીને આવતો હતો. અધખૂલી રહેતી ઝૂંપડીના દરવાજામાંથી તીરની જેમ ઠંડી ધસી આવતી હતી. થોડે દૂર મસ્જિદના મિનાર પર કબૂતરોનો ફફડાટ સાંભળી શકાતો હતો. પણ આંખ વહેલી ખૂલી ગઈ એ ગમ્યું નહીં. આંખો બંધ રાખીને સૂઈ રહેવા મથામણ કરી. પેટ્રોલિંગ કરતી પોલીસવાનો શાંત પડી ગઈ હતી. આંખોમાં ઉજાગરાનો થાક જણાતો હતો. એણે ચારેતરફ ઘરમાં નજર ફેરવી. રાત્રે વિચારો જયાંથી તૂટી ગયા હતા ત્યાંથી ફરી જોડાઈ ગયા, જાણે ઊંઘ આવી જ ન હતી.

હુલ્લડ ધાર્યા કરતાં વધુ લંબાઈ ગયું હતું. કરફ્યુ હજી ચાલુ હતો. દાતણ લઈ માણેકચોક વેચવા જવાય એમ ન હતું. અમીનાએ ચારેબાજુ જોયું. મોટા અઝીમનાં નસકોરાંનો અવાજ મોટો હતો. ફાટેલી ચડ્ડી પહેરીને નાનુ સૂતો હતો. નાનુ રમતિયાળ અને તોફાની. ઘરમાં ઉધમ મચાવી દે. અમીનાએ પળવાર આંખો બંધ કરી. વિચારો તોફાનના સપાટાની જેમ ફૂંકાઈ ગયા.

આમ ઘરે રહીને ક્યાં સુધી ચાલશે? બચ્ચાંઓનું પેટ તો ભરવું પડશે ને? ઘરમાં દાલ-ચાવલ, આટો, કેરોસીન સુધ્ધાં ખતમ થવા આવી રહ્યું હતું. એની આંખો એલ્યુમિનિયમના ખાલી ડબ્બાઓ પર ફફડતા કબૂતરની જેમ ફરી ગઈ. કાબાના પથ્થરવાળું કેલેન્ડર હવામાં ધ્રૂજતું હતું. અઝાનનો બુલંદ અવાજ અને કૅલેન્ડરનું ધ્રૂજવું – બન્ને સાથે થતા હતા. હુલ્લડમાં ગરીબ ઘૂજે તેમ. મનમાં કંઈક સારું લાગ્યું. અઝીમના વાળમાં હાથ ફેરવ્યો. ઠંડો શ્વાસ લીધો અને એ ઊભી થઈ. ધંધા પર ગયે લગભગ પંદરેક દિવસ થઈ ગયા હતા. એણે કોગળા કર્યા, સિમેન્ટની પાળી કરેલી ચોકડીમાં ઊભી રહી કપડાં ઉતારવા લાગી. અઝીમ હવે બારતેરનો થઈ ગયો હતો. એ જાગી જાય તો? એ સંકોચાઈ.

સિમેન્ટની કોઠીમાં ગઈકાલનું પાણી ઠરીને બરફ થઈ ગયું હતું. ડબલું વૃદ્ધ રંગાટી બજાર ભરીને શરીર પર રેડ્યું તો તીખી આહ નીકળી ગઈ. નસો હલી ગઈ, કમકમાટી આવી ગઈ. સામે ટીંગાડેલો પાયજામો ખેંચી કાઢ્યો. એની આડશમાં ઢંકાયેલો અરીસો ખુલ્યો કે તરત નગ્ન થઈ ઊભી રહી. ઘડીભર થંભી આંખ ભરીને શરીર જોયું, કેટલું બધું ભૂલી ગઈ હતી? કેવું ભૂલી ગઈ હતી?

આખા શરીર પર ગરોળીની જેમ નજર ફેરવી તો અરીસામાં જાણે જીવ આવી ગયો.

આ બદન! આ ભરેલા બદન પર તો સલીમ મરતો હતો. થોડી વાર અરીસા સામે તાકી રહી. ભાગી ગયો સાલો. હરામી. કોને લઈ ગયો? ક્યાં લઈ ગયો? કોઈ ખેર-ખબર નથી. મારે માટે મૂક્તો ગયોઃ આ બે બે પેટ પાળવાનાં અને શરીર તોડીને દાતણ વેચવાનાં વૈતરાં. એ તો ગયો પણ પછી વસ્તીવાળાની નજર બદલાઈ ગઈ. મરદો ખેંચાઈ આવતા, ગોળ પર માખીઓની જેમ બણબણતાં. વસ્તીની હલકી સ્ત્રીઓ પણ ગુસપુસ કરતી. ચાંદબીબીનો મામદ તો એવો નજીક આવીને વાત કરે કે જાણે આખેઆખી ગળી જવાનો હોય. સલીમના ગયા પછી એની હેરાનગતિ વધી પડેલી.

કુરતામાં માંડ સમાતી છાતી આયનામાં જોઈ એ ખુદ શરમાઈ ગઈ.

રૂખી કાંઈ ગલત તો નહોતી કહેતી. રૂખી યાદ આવતાં અમીના મલકીઃ શું કરતી હશે રૂખી? એના ઘરમાંય દાલ-ચાવલ-કેરોસીન નહીં હોય?

પણ એ તો મસ્તીથી જ રહેતી હશે. રૂખી ભાગ્યે જ મોટું લટકાવીને ફરતી. એ સાથે હોય એટલે વાતાવરણ હળવુંફૂલ. રૂખી અને અમીના બન્ને માણેકચોકમાં એક જ ઓટલા પર દાતણ વેચતાં. રૂખી કાળી-પાતળી. અવાજ ઘોઘરો પુરુષ જેવો. રૂપિયાનાં ત્રણ, રૂપિયાનાં ત્રણ એવી જોર જોરથી બૂમો પાડતી હોય, દાતણ ન લેવાં હોય એનું ધ્યાન ગયા વગર રહે નહીં. વાળ હંમેશાં વીખરાયેલા. શરીર ઘાટીલું. જાજમની જેમ ઘાઘરો પાથરી-ઉભડક પગે ઓટલા પર બેસે. સાડલાનો છેડો જાણીબુઝી છાતીથી સરકાવી દે, થોડું ઝૂકીને બેસે. પસીનો નીતરતી કાળી પીંડીઓ તડકામાં ચમકતી રહેતી. અમીના તેને ઘણી વાર ધમકાવતીઃ

– જરા રીતથી ધંધો કરને! કોણ તારી છાતી જોઈને દાતણ લેવા આવવાનું છે? રૂખી હસતી, આંખ મીંચકારીને બોલતીઃ મારી વાલી, તને ધંધો કરતાં નથી આવડતું. દિખતા હૈ તો બિકતા હૈ. તારા જેવું વિલ હોત તો બપોર લગીમાં બસોનાં દાતણ વેચી ધણી ભેગી સૂઈ જાત. આટલાં વરસમાં તું મારી પાસેથી કાંઈ શીખી નહીં.

– મરદ જોડે સૂવાનું? કેટલો વખત થયો? અમીના કશુંક યાદ કરતી મૂંગી ઊભી રહી. એને જોઈ રૂખીને કશુંક યાદ આવી ગયું હોય એમ મૂંગી થઈ ગઈ.

રૂખીની શરીર ખોલીને ધંધો કરવાની વાત અમીનાને ગમતી નહીં પણ રૂખી ગમતી. રૂખીનો ખુલ્લો સ્વભાવ-ખુલ્લું બોલવું, ખુલ્લું હસવું, બધું ગમતું, રૂખી પોલીસને ગાળ દેતાંય ખચકાતી નહીં. પોલીસ દંડો પછાડી મફતમાં દાતણ લઈ જતો. પાછો આંખ મીંચકારી બોલતો જતોઃ

– કેમ રૂખી, આ બખોલ ખુલ્લી રાખીને બેઠી છો? કોઈ ઘૂસી જશે તો?

– જાને ભડવા, તારા જેવા મફતિયાને ઘૂસવા આ બખોલ નથી. સાંભળી પોલીસ ભાગી જતો. રૂખીની હાજરીમાં અમીના પોતાને સલામત સમજતી. બન્ને સુખ-દુઃખની બધી વાતો કરતાંઃ

રૂખીની સાસુએ એને કપાળમાં ધોકો ઠોકી દીધો ત્યારે રૂખી એટલા પર ચત્તોપાટ પડીને રોઈ હતી. ત્યારે અમીનાએ જ એને સમજાવી-પટાવી ઘરે મોકલી હતી. બીજે દિવસે રૂખીએ રાતે ધણી સાથે શું શું કર્યું તેની વિગતે વાતો કરી તો અમીના સાંભળતાંય લજવાઈ ગઈ હતી.

સલીમના ભાગી ગયા પછી ત્રણ દિવસ સુધી અમીના ઓટલા પર ન આવી. રૂખી એની ખબર પૂછવા વસ્તીમાં ગઈ હતી. રૂખીને જોતાંવેત અમીના એને વળગી મનભરી રડી હતી. રૂખી એના વાંસે હાથ ફેરવતી રહી હતી. અમીના બીજા દિવસથી ઓટલા પર આવતી થઈ ગઈ.

રૂખી અમીનાને એની રીતે ધંધો કરવા સમજાવતી. પણ શરીરની વાત આવે કે અમીના બિલ્લીની જેમ સંકોચાઈ જતી.

હુલ્લડમાં દરેક ઝૂંપડામાંથી એક એક માણસે રાતના વસ્તીની ચોકીદારી કરવાની હતી. મામદ અને એના દોસ્તો અમીનાની ઝૂંપડી પાસે આવ્યા હતા. એમાંના એકે બહારથી જ પૂછ્યું હતુંઃ

– અમીનાબીબી, તારે ત્યાંથી કોણ ચોકીદારી કરશે? એના પૂછવામાં ટીખળ હતી. મામદ તરત આગળ આવી ઝૂંપડીમાં ઘૂસી બોલ્યોઃ

પર લપકારા મારતી ચોંટી ગઈ હતી. અમીનાનું ગંદી મજાકથી માથું તપી ગયું હતું. ઊભા થઈ મામદને જોરથી થપ્પડ ખેંચી દેવાનું મન થયું. પછી મનમાં વિચાર ઝબક્યોઃ

– હુલ્લડ લાંબું ચાલશે તો? બસ્તી પર હુમલો આવશે તો?

બસ્તીમાં મામદ એકલો મરદ બચ્યો છે. અમને બચાવી શકે અને હુલ્લડમાં રૂપિયાની જરૂરત પડી તો કોની આગળ હાથ ફેલાવીશ?

મામદ સામે જોયું, નજરમાં લાચારી હતી. કશુંક બોલવા મથી પણ ભયથી શરીર કાંપતું હતું. ઘરમાં ભૂખની ચૂડેલ આંટા મારતી હતી. મામદ હસતો હસતો પાછો વળવા જતો હતો, ત્યાં જ અમીનાથી અનાયાસ બૂમ પડાઈ ગઈઃ

– મામદ સો-બસો આપીશ? ધંધો ચાલુ થયે આપી દઈશ. પૈસા માગતાં જ બિલાડીના મોઢામાં ઉંદર આવી ગયો હોય એમ મામદ પાછો વળી ગયો. ખિસ્સામાંથી સો-સોની બે નોટ કાઢીને ઊભો રહ્યોઃ

– તારે ઓટલે બેસી ધંધો કરવાની જરૂરત જ ક્યાં છે? લે રાખ, બસો પેશગી. બાકીના કામ પતે એટલે! મામદની આંખમાં સાપોલિયાં રમતાં હતાં. એણે અમીનાના આખા શરીરે કાચીંડાની જેમ નજર ફેરવી છાતી પાસે ખીલાની જેમ ખોડી દીધી.

– મને રંડી સમજે છે હરામીની ઓલાદ?

હેબતાઈ ગયેલો મામદ વધુ બબાલ થાય, પોલીસનું લફરું થાય તે પહેલાં સરકી ગયો. અમીના માથું પકડીને બેસી ગઈ. અંદર ભય અને નફરત બન્નેથી સણકા ઊઠતા હતા. બન્ને બચ્ચાં એને જોતાં હતાં.

આખો દિવસ પોલીસની જીપો અને વસ્તીનાં છોકરાં વચ્ચે ભાગા-દોડી ચાલતી રહી. છોકરાં પથ્થરો ફેંકતા, ગાળો બોલતા, પોલીસ આવતી, હાથમાં લોખંડની જાળીઓ લઈને પાછળ ભાગતી. દંડા પછાડીને ગાળો બોલતી, બેચાર ટીયરગેસના સેલ છોડીને ભાગી જતી. આંખો બળતી, પાણી નીકળતાં, બચ્ચાં અને બુઢા અધમૂઆ થઈ જતા. નાનુ રડ્યે જતો હતો. અમીના પ્યારથી એને સમજાવતી હતી. બરાબર એ જ વખતે બહાર વસ્તીમાં શોર-બકોર થવા લાગ્યો. સ્ત્રીઓ આમતેમ ઉછળાટ કરતી શોર મચાવતી ભાગતી હતી. ફકીરચંદ મારવાડીની કેરોસીનની દુકાન વસ્તીનાં છોકરાંઓએ શટર તોડીને ખોલી નાખી હતી. વસ્તીની સ્ત્રીઓ કેડે છોકરાં દબાવી હાથમાં ડબ્બા-ટીન-પ્લાસ્ટિકના કેરબા – જે હાથમાં આવ્યું તે લઈ ફકીરચંદની દુકાન તરફ ભાગતી હતી. અમીનાએ ક્યાંક ખૂણામાંથી પતરાનો ડબ્બો કાઢ્યો. નાનુને કેડે દબાવીને ભાગી. દુકાન પાસે સ્ત્રીઓનું મોટું ટોળું જમા થઈ ગયું હતું. રોજ લડતા-ઝઘડતી સ્ત્રીઓ અત્યારે એક થઈ ગઈ હતી. કેરોસીનની વાસથી આખો મહોલ્લો ગંધાઈ ઊઠ્યો હતો. પોલીસના ફફડાટથી સ્ત્રીઓની નજર ચારે તરફ બેબાકળી ફરતી હતી. ક્યારે મામદ અને એના દોસ્તો નજીક આવી ગયા એની અમીનાને ખબર ન રહી.

– કેરોસીન ચાહિયે? મામદે પૂછ્યું.

અમીનાએ માથું જમીનમાં દાટી દેવાનું હોય તેમ ઝુકાવ્યું. મામદે આજુબાજુ આંખ ફેરવી તો સ્ત્રીઓ થંભી ગઈ. કોલાહલ શાંત થયો. મામદે આગળ વધીને દુકાનનું શટર પાડી દીધુંઃ

– કિસીકો કેરોસીન નહીં મિલેગા. આજ હમે ઇસકી સમ્ર જરૂરત હૈ. એક કામ ખતમ કરનેકા હૈ. મામદની આંખના ડારાથી વસ્તીની સ્ત્રીઓ વિખરાઈ. ખાલી પીપમાં કેરોસીન પાછું ઠાલવવા લાગી. ગુસપુસ કરતી એકબીજા સામું જોવા લાગી. માથામાં ફટકો લાગે ને લોહી ગંઠાઈ જાય એમ લોકો કંઈક નક્કર સમજી ચૂક્યા હતા. અમીનાનો ચહેરો લેવાઈ ગયો. આંખોમાં ફડક બેસી ગઈ. હૃદય હથોડાની જેમ ટિપાવા લાગ્યું. એ રસ્તો ક્રોસ કરતી આગળ વધી. મામદ બીપી ગયેલી બકરીને જોતો હોય એમ હસતો હતો. નાનુને ઝૂંપડીમાં અઝીમને ભળાવી અમીના ઊભી વાટે ગાંડાની જેમ ભાગી.

વસ્તીથી દૂર નદીના પટમાં એક મોટો ખાડો હતો. ખાડામાં પંદર-વીસ ઝૂંપડાં બિલાડીના ટોપની જેમ ફેલાયેલાં હતાં. પોલીસ અહીં સુધી ભાગ્યે જ પેટ્રોલિંગ કરવા આવતી. ઝુંપડાંમાં ફાનસના અજવાળે લોકો અંધારું અને ફફડાટ બન્ને કાપતા હતા. એક ઝૂંપડીમાં રૂખી અને પતિ અને બે બચ્ચાં.

અમીના હાંફળીફાંફળી ઝૂંપડીમાં પ્રવેશી. રૂખી એને જોઈ હેબતાઈને ઊભી થઈ ગઈઃ

– કેમ અમીના અત્યારે? અહીં? કોઈ તકલીફ?

અમીના કશું બોલી શકી નહીં. આંખોમાં ભય તરતો હતો. ચારે તરફ ડોળા ફેરવીને જોયું, કોઈ જોતું તો નથી ને?

દોડીને એ રૂખીને વળગી પડી. જોરથી રડવા લાગી. અમીનાનો હાંફ હજી શમ્યો ન હતો. પગ ધ્રૂજતા હતા.

– શું થયું, અમીના, કાંઈક તો બોલ? રૂખીએ અમીનાને હલબલાવી મૂકી.

– રૂખી, તમે બચ્ચાંને લઈ આજે જ ખોલી છોડી ક્યાંક જતાં રો. રાતે અમારી બસ્તીવાળા… અમીનાની જીભ થોથવાતી હતી. ફાનસમાં જયોત ફફડતી હતી. પરસેવાના રેલાથી અંધારામાં પણ એનું મોઢું ચળકતું હતું. રૂખીનાં બચ્ચાં મૂંગાં ઊભાં હતાં. રૂખી તરત સ્વસ્થ થઈ ગઈ. એણે અમીનાને અળગી કરીઃ

– અમીના, તું જલદીથી આ વસ્તી છોડી નીકળી જા. કોઈક જોઈ જશે તો અહીં બબાલ થઈ જશે.

અમીના ઝપાટાબંધ નીકળી ગઈ. અંધારું ઘટ્ટ બનીને થીજી ગયું હતું.

ચામાચીડિયાં ચક્કર લગાવતાં હતાં. સન્નાટાથી માહોલ ભયંકર લાગતો હતો. અમીના થોડી આગળ ગઈ ત્યાં રૂખીને કશુંક યાદ આવ્યું. એણે અમીનાને પાછી બોલાવી. ખાંડના ડબ્બામાંથી સો-સોની ત્રણ નોટો કાઢી ડૂચો વાળી અમીનાના હાથમાં દબાવી દીધી. અમીના નિસ્તેજ આંખોથી થોડી વાર રૂખી સામે જોઈ રહી. ઓટલા પર ખુલ્લી છાતી રાખીને ધંધો કરતી, ખુલ્લું બોલતી, ખુલ્લું હસતી, રૂખીનું આ કયું રૂપ હતું? આંખમાંથી પાણી ખેંચાઈ આવ્યાં. એ રૂખીને જોરથી વળગી પડી. ધ્રુસકે ધ્રુસકે રોઈ પડી. રૂખીએ અમીનાનું કપાળ ચૂમી લીધું. અમીના મોઢું ફેરવીને સડસડાટ બહાર નીકળી. અંધકાર ઓઢીને નદીના પહોળા પટમાં ઓગળી ગઈ.

વાતાવરણમાં ભારેલો સૂનકાર હતો. વંદાના અવાજથી જમીન ચરચરતી હતી. હુલ્લડનું પ્રેત સન્નાટામાં નાચતું હતું. અમીનાથી મુઠ્ઠીઓ જોરથી વળાઈ ગઈ. આશંકા અને ભયથી ઘેરાયેલા મનમાં રૂખીને બચાવી લીધાનો છૂપો સંતોષ પણ હતો.

રસ્તે કૂતરાં મન મૂકીને રડતાં હતાં. આજે રસ્તો લાંબો અને બિહામણો લાગ્યો. અમીના આવી ત્યારે વસ્તી અજગરની જેમ પડી હતી. પોલીસની જીપો થીજી ગઈ હતી. વસ્તીનાં ટમટમિયાં જલતાં દેખાતાં હતાં. ઝૂંપડીમાં દાખલ થઈ નિરાંતનો દમ લીધો. ધબ્બ દઈ પતરાની દીવાલના ટેકે બેસી પડી. મુઠ્ઠી ખોલી તો પસીનાથી તર ભીની નોટો એની સામે તાકી રહી. ફાનસની જયોત મોટી કરવા હાથ લંબાવ્યો તો અઝીમ જાગતો દેખાયો. નાનુ સૂઈ ગયો હતો. પતરાની દીવાલ પર એક ત્રીજો પડછાયો હાલતો જોયો તો તે ગભરાઈને ઊભી થઈ. એની રાડ ફાટી ગઈઃ

– કોણ છે ત્યાં? કોઈ કાંઈ બોલ્યું નહીં તો તે વધુ ગભરાઈ. નાનુની પાછળનો આકાર સ્પષ્ટ થયો.

– મામદ, તું અત્યારે અહીં? એ થડકારો ચૂકી ગઈ. બોલ મોઢામાં જ મરી ગયા. એણે જાત સંકોરી, મામદે શેતાનની જેમ ફાનસના અજવાળે માથું કાઢ્યું. એની સૂજેલી લાલ આંખોથી અમીના અને ઝૂંપડી બન્ને થરથરતાં હતાં.

– ક્યાં ગઈ હતી અમીનાબીબી, અત્યારે કોની પાસે સૂવા ગઈ હતી? કે પછી ખાડાવાળાને અમારો પ્લાન ભસવા ગઈ હતી?

આ હલકટને કેમ કરતાં ખબર પડી ગઈ? અમીનાના શરીરમાં વીજળી દોડી ગઈઃ

– ક્યાંય નહીં, કાંઈ નહીં! થોથવાતી એ અઝીમને સોડમાં ખેંચીને બેસી રહી.

– રાંડ કેટલા રૂપિયા લઈ આવી કાફરો પાસેથી બધું બકી મારવાનાં? તને ખબર નથી મારા આદમી ક્યાં ક્યાં ફેલાયેલા છે. સાલી હરામીની ઔલાદ, થોડા પૈસા માટે ગદારી કરી આવી ને! મામદ ચિલ્લાતો હતો.

અમીના મૂંગી રહીને ગુનેગારની જેમ નીચી નજરે અઝીમના વાળમાં હાથ ફેરવતી રહી.

શું કહેવું? આ કમીનો કશું સમજશે નહીં. મુઠ્ઠીમાં દબાવેલા રૂપિયા ખૂલી ગયાં હતાં. એને થયું મામદને મુઠ્ઠી ખોલી બતાવી દે.

– જો આ રૂપિયા લઈ આવી! લે, લઈ લેતું. મને જે કરવું હોય તે કર! પણ ખાડાવાળાને કશું કરતો નહીં. ત્યાં નાનાં નાનાં બચ્ચાં છે. ત્યાં મારી રૂખી છે. રોષ અમીનાની રગમાં વીજળીની જેમ સળગતો દોડતો હતો. ત્યાં જ મામદે એને ખેંચીને ઝૂંપડીની બહાર ઢસડી લીધીઃ

– નીચ! અમારા આખા પ્લાન પર પાણી ફેરવી દીધું. કમીની, થોડા સા પૈસા ખાતર કૌમથી વિશ્વાસઘાત કીધો. બોલતાં બોલતાં મામદ એને સાંકડી ગલીના નાકે લઈ આવ્યો. મામદના બૂમબરાડાથી ઝૂંપડાંના દરવાજા ફટાફટ ખૂલી ગયા હતા. માહોલમાં ગરમાટો આવી ગયો હતો. ટોળામાં ઔરતોના કલબલાટ વચ્ચે વિરોધનો ધીમે સૂર ઊઠતો હતોઃ

– કમીની ઔરત, આપણી બધી વાતો ખાડાવાળાને કહી આવે છે. ત્યાંથી માલ પડાવે છે.

– યે તો ઠીક હૈ! વો લોગને પહેલે હમલા કિયા હોતા તો અપન તો નીંદ મેં જ રહેતે ના.

– ઐસી ઔરત કો સજા કરની હી ચાહીયે. ફિરસે ઐસી કોઈ હિંમત ના કરે!

કીડીઓની જેમ ટોળું મોટું થતું જતું હતું. મોટા રસ્તા પરથી લોકો આવીને ભળી જતાં હતાં. અમીનાની આંખો ફાટી રહી હતી. ચહેરો રડું રડું થઈ રહ્યો. લાચાર આંખો ચારેતરફ ફરી વળી પણ હાથ લંબાવીને રૂખીની જેમ બાથમાં ઘાલીને લઈ જાય તેવું કોઈ નહોતું. મામદનો અવાજ તાજિયાના ઢોલની જેમ ધડામ-ધડામ પડઘાતો હતો. કેટલાક જુવાનિયા મશ્કરીએ ચઢ્યાં હતાં. મામદના હાથમાંથી બળ કરીને અમીનાએ છૂટવા કર્યું ત્યારે ખબર પડી, કાચની ચૂડી તૂટવાથી કાંડા પર લોહી વહેતું હતું. મામદ તો અમીનાનું કાંડું પકડીને મદારી જેમ ગોળ ફરતો એલફેલ બોલી રહ્યો હતો. અમીનાએ આંખો બંધ કરી.

કોઈ એનાં કપડાં ખેંચી રહ્યું હોય એવું લાગ્યું. મામદ મોટું ટોળું જોઈ તાનમાં આવી ગયો હતો. અમીના મોતના કૂવામાં સનસનાતી ગોળ ફરતી હતી. કાતિલ ઠંડી અને માણસોના કોલાહલ વચ્ચે એને વહેલી સવારે અઝાન વખતે ફફડતું કાબાના પથ્થરવાળું કૅલેન્ડર યાદ આવ્યું. આંખો જોરથી મીંચી દીધી.

ચાંદબીબી ટોળામાંથી આગળ આવી. એણે મુઠ્ઠી ભરીને મરચું ભરી દીધું. અમીના બન્ને સાથળ વચ્ચે હાથ દબાવી, કણસતી, ચત્તીપાટ પડી રહી.

આખા શરીરમાં કાળી બળતરા – અમીનાએ ફેફસાં ફાડીને ચીસ પાડીઃ યા અલ્લાહ…

(૨૦૦૫)

મમ સત્યમ

સવારનો કુમળો તડકો આંગણામાં ઢોળાતો હોય ત્યારે વિનુભાઈ પાતળો મલમલનો સફેદ સદરો પહેરી હીંચકે બેઠા હોય. હાથમાં એકસોસાઠ ઉપનિષદનું સંકલન હોય. શ્લોકના ઉચ્ચારણ, આરોહ-અવરોહ અને નાભિસ્વર પર સમગ્ર ચેતના એકત્રિત થયેલી હોય. ત્રિભેટે ઊભેલું ટેનામેન્ટ એટલે આવતાં-જતાં બધાની નજર પડે જ. કોઈ ડોકિયું કરે, કોઈ હસીને હળવા-મળવાનો પ્રયત્ન કરે પરંતુ વિનુભાઈ માથું ઊંચું કરે નહીં. કોઈની પંચાતમાં પડવાનું નહીં. કોઈને આપણી પંચાતમાં પડવા દેવાનું નહીં. કેટલાક પથ્થરની લકીર જેવા જીવનસિદ્ધાંત પાળેલા, જે યથાવત્ હતા. આંગણામાં આભને આંબી જતાં આસોપાલવ પવનમાં હાથીની જેમ ડોલતાં. તડકો એની રમત રમતો. તડકાનાં ચોસલાં વિનુભાઈની આસપાસ ભમરડાની પેઠે ફરતાં.

રસોડામાંથી ચા પીવા એમણે સાદ પાડ્યો. વિનુભાઈ ઊભા થયા. થોડી વાર તરતા તડકાને અન્યમનસ્ક તાકી રહ્યા, રઘવાટ જેવું લાગતું હતું. અંદર નજર નાખી પૂછી જોયુંઃ

તું કહેતી હોય તો આજે જતો આવું!’ ના પાડું તો નહીં જાવ?’ અંદરથી ઉતાવળો અવાજ આવ્યો.

ક્યાં? ખબર છે? જોતો આવું, બધું બરોબર તો છે ને?’ મને ખબર છે, તમે જશો જ. આટલા દિવસ ન ગયા એની જ નવાઈ.’

પૂર્ણસ્ય, પૂર્ણમાદાય!… શ્લોક હવામાં તરતો હતો. વિનુભાઈ તડકો તાકી રહ્યા. જાણે ઘૂંટડે ઘૂંટડે પીતા હોય.

પહેલી વાર જાવ છો તો ભોગીલાલ મૂળચંદનો બઉઓ લેતા જજો . નાની હતી ત્યારથી ટીનને બહુ ભાવે.’ એ આજુબાજુ નજર કર્યા વગર એમના કામમાં મશગૂલ રહીને બોલ્યાં. એમની પાસે દરેક પ્રસંગને અનુરૂપ વ્યવહારિક વચનો અને સલાહ હતી. એમને સુકાયેલાં કપડાંની ગડી કરતાં, રોટલીની કણક બાંધતાં, ઝાપટિયું લઈ ચોપડીઓનો કબાટ સાફ કરતાં, ઘરમાં મોટા મોટા લાંઘા ભરીને દોડતાં વરસોથી જોયાં છે. વિનુભાઈ ખુરશીમાં બેઠાં બેઠાં બધું જોયા કરતાઃ

એમને કદી આવી એકવિધતાથી કંટાળો નહીં આવ્યો હોય?

તને કદી એકનું એક કામ કરીને કંટાળો નથી આવતો?’ સામેથી નજર ટકરાઈ વાકબાણ છૂટ્યુંઃ ‘અમે તમારા જેટલું વાંચ્યું નથી ને એટલે. આનંદ આવે એ કામ કરવું અને રાતે થાકીને સૂઈ જવું.’ આને મૌલિક અભિપ્રાય કહેવાય, વિનુભાઈ મલક્યા.

– ‘તમે એવા છો ને! સવાર સવારમાં હું જ હાથમાં આવું છું’ વાક્ય લંબાયું પણ પેલાં એમને શું બોલવું તે સૂઝયું નહીં. આગળનું વાક્ય જાણે ગળી ગયાં. નજર ચાના ઊભરામાં ઠાલવી દીધી. – વિનુભાઈનું વ્યક્તિત્વ નિરાળું, થોડું અલગારી. સોનું ઘડતાં ઘડતાં આટલું બધું ક્યારે વાંચ્યું હશે તેનું સુખદ્ આશ્ચર્ય તો પેલાં એમને આદિકાળથી હોય એવું લાગતું. બે મહોરાં પહેરીને જીવતા વિનુભાઈ. બંને ચપોચપ, ચહેરા પર બંધ બેસી જાય એવાં. સવારે ભૂરી થેલી લઈ દુકાને જઈ સોનાના ભાવ જાણતા. લાકડાના નાનકડા મંદિર સામે ઊભા રહી પાંચ મિનિટ સુધી મોટે મોટેથી આવડતા શ્લોકો ઉચ્ચારતા. પછી દેવતા સળગાવી ફંકણી મારીને ઘરેણાં ઘડતા. ઓગળતા સોનામાં કેસરી આકાશ ઝગમગતું, કેટલાય ઝીણા ઝીણા તારલા એમાં તરતાં એકીટશે જોઈ રહેતા. વિનુભાઈ ફૂંકણી મારે ત્યારે ફેફસાં ઊંચાં થઈને પછડાતાં. પણ શ્વાસ એકધારો તીખી જ્યોત બનીને વછૂટતો. વિનુભાઈ ચમકતાં ઘરેણાંને સર્જકભાવે ઊંડાણથી જોતા અને કૃષ્ણના વિરાટ સ્વરૂપને જોઈ અર્જુન અવાક થઈ જાય એમ થોડી વાર મૌનમાં સરી પડતા. સવારે સાડા નવથી રાત્રે સાડા નવ વિનુભાઈ ઘરેણાંમાં ઓગળી જાય.

– રાત્રે સાડા નવ પછી ઘરે બીજું મહોરું નીકળતું. જાતજાતનાં અલકમલકનાં પાત્રો – સુરેશ જોષીનાં, જયંત ખત્રીનાં, બક્ષીનાં, ચેખોવનાં પાત્રો – વિનુભાઈ પાસે દોડતાં આવતાં – ઉંદરો વાંસળીવાળાની પાછળ દોરાઈ આવે એમ. પાત્રો સાથે વિનુભાઈ રમતા, ગોઠડી માંડતા, જૂનાં પાત્રોને નવા વાઘા પહેરાવતા, નવો આકાર-નવો રંગ. વિનુભાઈ પાત્રોમાં સોનાની જેમ ઓગળી જતા. સામેથી પાત્રો વિનુભાઈનાં ગુલામ. કહે એમ કરે. કોઈક વાર પાત્ર હઠે ભરાય, નવો ચીલો ચાતરવા જાય તો વિસર્જન જ ઉપાય.

વિનુભાઈ બંને દુનિયામાં મસ્ત. એક વિલક્ષણ ગુણ એ કે બંને દુનિયાને કદી ભેળવે નહીં. ઘરેણાં ઘડતાં હોય ત્યારે ખત્રીનો ઘેલો ન હોય અને ઘેલો હોય ત્યારે ઘરેણાં ન હોય. પરણીને આવ્યા પછી શરૂઆતમાં પેલાં એ, વૅકેશનમાં પિયર જતાં ત્યારે એમની જીભ વિનુભાઈનાં વખાણ કરતાં થાકતી નહીં.

ફકીર જેવા માણસ, નરસિંહ મહેતાના ચોરા જેવું ઘર, મહેમાનો ઘરમાં કીડીઓની જેમ ખૂટે નહીં. એ વખતે ખાણમાંથી હીરો મળી ગયો હોય એવો હરખ થતો. પછી ઉંમરે ત્રાગું કર્યું તો વ્યવહારિક દૃષ્ટિએ કશુંક સમજાયુંઃ

યોગેશભાઈના છોકરાના લગ્નમાં ચાંદલો કરવા જવાનું ભૂલી જવાયું.’ ફ્રીજનું ઠંડલ કાટ ખાઈને તૂટી ગયું ત્યાં સુધી ધ્યાનમાં ન આવ્યું.’

ધાબાનો બલ્બ ઊડી ગયો – પંદર દિવસ થઈ ગયા, હજી બદલાયો નહીં. તેલનો ડબ્બો?’

એવા કેટલાક દુન્યવી પ્રશ્નોની અસરકારકતા સમજાઈ પછી આદરભાવ ઘટ્યો, પણ વિનુભાઈના અલગારી તત્ત્વમાં કોઈ નોંધપાત્ર ફરક આવ્યો નહીં. પરિણામે પેલાં એમણે માથાકૂટ મૂકી દીધી. અને હું મારી રીતે અને એ એમની રીતે, એવું મૂંગામૂંગાયે સહિયારું નક્કી થયું. અબોલા રાખવાની, રિસાઈ જવાની ઉંમર જતી રહી હતી. વળી વિનુભાઈ પાસે એવો સમયનો ખાંચો ક્યાં હતો? ઘરમાં ભાતભાતનાં પાત્રો ધમાચકડી કરતાં હતાં.

– સોનું તામસી એટલે એની સાથે રહેનારા પણ તામસી, વિનુભાઈને સિગારેટની ટેવ એટલે એમના રૂમમાં પાત્રો અને ધુમાડો છૂટથી ફરતાં હોય-તરતાં હોય. ક્યારેક લોઢું તપી જાય ત્યારે એક દીકરી હતી. એ પાણીના ઝરાની જેમ ફૂટી પડતી. આખા ઘરમાં શીતળ લહરની જેમ ફરી વળતી. એ દીકરી ઊડીને સાસરે બેઠી હતી.

ખેતરમાં પાણી વાળતાં હોય એમ વિનુભાઈ સ્મૃતિના પડદા ઊંચા કરીને ખુરશીમાં બેસી પડ્યા.

– સોળ-સત્તરની થઈ પછીનું બધું દીવા જેવું સ્પષ્ટ હતું. તે પહેલાં તો કિશોરાવસ્થા- ગુલીવર્સ ટ્રાવેલ્સ, ગુણવંતરાયનો દરિયાલાલ, ગિજુભાઈ જેવું અને બીજું ઘણુંબધું. એ સમયગાળામાં થોડું અંતર વધી ગયું હતું. બસ ત્યાર પછી કદી મારો દીકો, મારો દીકો, કીધું નથી.

એ અને એની મમ્મી. નવી ફિલમનાં ગીતો, સેનેટરી પેડ્મની ક્વોલિટી, બહેનપણીના ફોનમાં કશુંક અષ્ટમ્ પષ્ટમ્ બોલવું, શરમાઈને આંખો ઢાળી દેવી, વાતો કરતાં હાવ-ભાવ વડે કશુંક કહી નાખવાની ઝડપ, એ બધું વિનુભાઈએ ઉંમરનો તકાજો સમજી સ્વીકારેલું – એટલે વાતે વાતે અકળામણ થઈ આવી હોય, ઠાંસિયું કર્યું હોય એવું યાદ નથી. થોડી ટીન-એજ પાત્રોની નિર્દોષતા અને ટીખળ-વિનુભાઈએ પણ આંખોમાં આંજી હતી.

બચપણ એના આગવા રૂપમાં નિર્દોષ અને નિર્મળ કહી શકાય. શરીરે કરડે એવું જરી ભરતવાળું ફ્રોક, સસલાના કાન જેવી બે ચોટલી, બગાસું ખાતાં બંધ આંખોમાં વિશ્વરૂપ, બધુ કોડાક કૅમેરાની પટ્ટીમાં બંધ હતું. વિનુભાઈ નવરો પડતાં ત્યારે આલ્બમનો ખજાનો ખોલીને બેસતાં. આખું આકાશ ઝળહળતું.

એ નાની હતી ત્યારે રાતે અઢી વાગ્યા સુધી જાગતીઃ પપ્પા વાર્તા, પપ્પા વાર્તા.

પેલાં એ તો, ઘોડા વેચીને સૂતાં હોય એમ નસકોરાં બોલાવતાં. બસ ત્યારથી વાર્તાનાં પાત્રો અને વાર્તા, પીળાં ફૂલની જેમ ઊગી નીકળ્યાં હતાં. એવું વિનુભાઈને ઝીણું ઝીણું યાદ છે.

એ સવાલો પૂછી પૂછીને તેલ કાઢી નાખતી.

– પ્રશ્નો સાચા અને નચિકેતાની કક્ષાના એ સત્તર-અઢારની થઈ ત્યારથી ગણી શકાય. બુદ્ધિનો વિસ્તાર અને પ્રસ્તાર ત્યાંથી શરૂ થયો. બાપ-દીકરી વચ્ચે વાર્તા અને વાર્તાનાં પાત્રોનો ક્યારે લીપ રચાયો એનું ચિત્ર અસ્પષ્ટ છે.

વાસ્તવિકતાનું ભાન પેલાં એમને, ત્યારે થયું જ્યારે મહેમાનો જે અસ્મલિત ઘરમાં રહેતા હતા અને એ ધારાઓમાં રાત્રે બબ્બે વાગ્યા સુધી – કોના છોકરાની વહુ કોની સાથે લફરામાં હતી? મામાનું પ્રોસ્ટેટના ઑપરેશનનું શું? માસીના છોકરાના બારમા ધોરણમાં પાંત્રીસ ટકા – હવે કેમનું થશે? જેવા વ્યવહારિક પ્રશ્નોના ઉકેલ રાત્રે નીરવ શાંતિમાં શોધાતા, એમાં ધીરે ધીરે ઓટ આવતી ગઈ. પ્રશ્નોની દિશા અને વિવિધતા બદલાઈ. વચ્ચે વચ્ચે બાપ-દીકરી ગંભીર ચર્ચામાં ઊતરી પડતાંઃ

સંભૂતિ અને અસંભૂતિ વચ્ચે તાત્ત્વિક ભેદ શું?’

સુરેશ જોષીનાં પાત્રો કેમ પોતાનામાં જ ગુમસુમ હોય છે? દુનિયાથી કપાયેલાં જાણે!’

આવાં પાત્રો મને ન ગમે પપ્પા!’ તો તને કેવાં પાત્રો ગમે? અથવા પૂછું કે પાત્રો કેવો હોય?’

ખુલ્લાં, બોલકાં, તર્ક-વિતર્કથી સામેવાળાનું માથું ફોડતાં હોય એવાં! પોતાની વાત કહેવામાં આટલો સંકોચ, ‘ગ્રંથિ’ આઈ કાન્ટ બીલીવ ધીસ!’

વિનુભાઈ ચૂપચાપ સાંભળતા.

બાપ-દીકરીના સંવાદમાં મહેમાનો પિંગ-પોંગની રમતની જેમ કીકીઓ ફેરવતાં, શરૂઆતમાં આનંદ પછી નીરસતા, છેવટે કંટાળો આવતોઃ બાપ-દીકરી બહુ વાયડાં છે. કોઈનું કાંઈ સાંભળે નહીં, પોતાની જ ઠીક ઠીક કરે – એવી વાતો સગાં-વહાલાંમાં થવા લાગી ત્યારે પેલાં એમને, થોડો વાંઝિયો ગુસ્સો આવ્યો.

પેલાં એ, જે સવારથી સાંજ સુધીની તમામ ફરજોમાં નિપુણ હતાં, જેમની વ્યવહારિક કુશાગ્રતા પર વિનુભાઈને માન હતું. એમની બૌદ્ધિક કક્ષા સામાન્ય હતી. દર દિવાળીએ ભરબપોરે ચોપડીઓના કબાટમાંથી સાર્ચ-ચેખોવ અને જયંત-ખત્રી પરથી ધૂળના ગોટે ગોટા ઊડતા ત્યારે એની રજકણો સાથે ધમકીયે દોડીને આવતીઃ

આ વર્ષે બધું પસ્તીમાં જશે. હું મોટો હવન કરવાની છું. નાળિયેર હોમતી વખતે બાપ-દીકરી આહુતિ આપજો.’

આ ચોપડીઓ હું મારા દીકાને દહેજમાં આપી દઈશ.’ વિનુભાઈ બોલ્યા. મા-દીકરી એકબીજા સામું જોઈ રહ્યાં.

– ‘આ ચોપડીઓની ધૂળ પણ તને અડે ને તો શબ્દોની તાકાત સમજાઈ જાય.’

મારે કોઈની તાકાત સમજવી નથી. બધાંની તાકાતનું માપ ખબર છે. તમારી દીકરી પારકે ઘેર જઈ ખત્રીના ઘેલાની વાતો કરશે તો એ લોકો ઘેલી ગણીને પાછી ધકેલશે.’

ચોપડીઓના ઢગલામાં વિનુભાઈને ખૂંપેલા જોઈ પેલાં એમને, છૂપું અભિમાન થતું. પછી મનમાં થતુંઃ દીકરીને કોઈ સારો ઘેલો મળી જાય એટલે બસ.

કૉલેજના અભ્યાસ વખતે દીકરીના પ્રશ્નોની તીવ્રતા અને તેજસ્વિતા વધી હતી.

ખત્રી પાત્રોને કેવાં કલ્પનોથી ભરી દે છે? સૂકી આંખમાંય રણ આંજીને હસાવે છે.’

પપ્પા, આપણી વાર્તાઓ ચેખોવ-ગોર્ક કે અમૃતા પ્રતીમ સામે ક્યાં ઊભી રહે?’

– ‘પપ્પા’, ‘ધાડ’ કે ‘કમાઉ દીકરો’ – તમને કઈ ગમે? મને તો ‘કમાઉ દીકરો.’

‘તું પાત્રોમાં ઘણી ઊંડી ઊતરી હોય એવું લાગે છે. પાત્રો સામે જોઈને માત્ર પ્રશ્નો ન કરાય એમને પણ બોલવા દેવાય. આપણે તટસ્થ રહીને એમની હિલચાલ જોવાની. એમના ‘પ્રેમમાં ન પડી જવાય.’

ચર્ચાઓ થતી જ. માથું ફોડીને લોહી કાઢે એવા તર્કથી યુદ્ધો લડાતાં.

દીકરી હારી જતી તો બાપની વિદ્વત્તાનું અભિમાન શ્વાસમાં ભરીને ચર્ચા આટોપતી.

‘તારા પપ્પા આટલું બધું વાંચે છે તો જરૂર કંઈક લખતા હશે.’

તે દિવસે દીકરીએ બાપના કબાટો ફેંદી નાખ્યાં, પરંતુ વાંધાજનક કહી શકાય એવું કાંઈ મળ્યું નહીં.

વિનુભાઈ દુકાનેથી આવી સીધા રૂમમાં ભરાઈ જતા. (ઉંદર દરમાં ભરાય એમ, એવું પેલાં એ વારંવાર કહેતાં) વિશ્વ એની ગતિમાં અને વિનુભાઈ એની ગતિમાં, એક વાર બેય પાત્રો વાતે વળગ્યાં હતાંઃ

પપ્પા ‘

હા, બોલ.’

‘તમે કહેતાં હોય તો એક વાર એને મળવા ઘરે લેતી આવું?’ એ ઝડપથી બોલી ગઈ.

કયું પાત્ર છે?’ વિનુભાઈ ઊંચું જોયા વગર બોલ્યા.

જોશો એટલે ખબર પડી જશે. આંખોથી પાત્ર ઓળખી લો છો. મારી કૉલેજમાં છે. એનેય પાત્રો અને પાત્રોના સર્જનમાં રસ છે.’

‘શનિવારે સાંજે લેતી આવજે.’

પછી રૂમમાં ઠંડક પ્રસરી ગઈ. આવરણ હટી ગયું. ફૂલની જેમ એ તરવા લાગી. વાક્યો મનમાં ગોઠવાતાં હતાંઃ

પપ્પા સામે આમ બોલશે તો જ સાચું લાગશે. નહીંતર પપ્પા બંધ આંખોથી મીરાંની જેમ સામેવાળાને માપી લે છે. ખત્રીની જેમ પાત્રોને પ્રશ્નો પૂછીને અકળાવે છે. નિર્વસ્ત્ર કરીને પાત્રનાં મન ઉતરડી નાખે છે. બુદ્ધિ અને લાગણીની હરિફાઈમાંથી એક પાત્ર અને એનો અદ્ભુત સંસાર પ્રગટ થયો.

દાદર ચડીને ચંપલ ખખડાવતો છોકરો રૂમમાં દાખલ થયો ત્યારે વિનુભાઈ ઊંધું ઘાલી વાંચતાં હતાં. સામે આરામખુરશી પડી હતી. હવામાં ચૂપકી હતી. છોકરો પ્રિન્સિપાલની કૅબિનમાં બેઠો હોય એમ અદબ વાળીને બેસી રહ્યો. જલદી જલદી પ્રશ્નપત્ર વહેંચાઈ જાય અને પાણીના સ્થિર પડછાયા હાલક-ડોલક થાય એવું એ ઇચ્છતો હતો.

‘તમારું નામ?’ પ્રશ્ન-પત્ર તૈયાર જ હતું.

‘અફઝલ’ છોકરો નીચું જોઈ બોલ્યો. બંને થોડી વાર ચૂપચાપ બેસી રહ્યા. હવામાં નામ કણ કણ થઈને તરતું હતું. પુસ્તકો સાથે અફળાઈને જાણે વેરાઈ જતું હતું.

‘ઔરંગઝેબે શિવાજીને મારવા મોકલ્યો હતો તે?’ વિનુભાઈએ આંખથી આંખ મેળવી. ‘તમને ખબર છે નાદીરશાહે સત્તર વખત દિલ્હી લૂંટ્યું હતું? મહંમદ ગઝનીએ સોમનાથનું મંદિર, મથુરામાં કૃષ્ણજન્મ વખતની જેલ ઉપર ઝળુંબતી મસ્જિદ તમે જોઈ છે?’ એકીશ્વાસે વિનુભાઈ બોલી ગયા.

‘એ બધી મને ખબર નથી. જોયું પણ નથી. પણ એ બધી ઇતિહાસની ઘટના કહેવાય.’

ઘટના નહીં, દુર્ઘટના!’ વિનુભાઈની પહોળી આંખો રાડ પાડી ઊઠી. છોકરો પહેલા હુમલામાં ચિત્ત થઈ ગયો હતો. પગની આંટી ચડાવીને સ્વસ્થ દેખાવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો.

હવે તમે જઈ શકો છો. બ્રહ્માસ્ત્ર છૂટ્યું ત્યારે દુશ્મનના ભાથામાં કાંઈ બચ્યું ન હતું.

રૂમને ભીંસીને આગળા દેવાઈ ગયા. જે રૂમમાં પાત્રોના શ્વાસોચ્છવાસ અને સિગારેટના ધુમાડાથી ઘુમરાતું હતું એ કોપભવનમાં ફેરવાઈ ગયું. ગંભીર ચહેરો અને મૌન, આત્મશુદ્ધિના સાધનરૂપ ધારણ કરી લેવાયું.

પછી ઘરમાં જે કાંઈ બન્યું એમાં ભોગવવાનું પેલાં એને, ઘરરખ્ખને ભાગે આવ્યું. બાળક રડી રડીને અરધું થશે, ભૂખ્યું રહેશે, માથું ફોડશે, ઘરેથી ભાગી જવા મથશે અથવા તો જાતને રૂમમાં ગોંધીને બાકીની દુનિયા વીસરી જશે – એવી આશંકાથી ઘેરાઈ પેલાં એ, ઘરમાં રઘવાયાં રઘવાયાં ફરતાં હતાં. બે અસમાન ધ્રુવો વચ્ચે પોતે કડી રૂપ છે અને નટ દોરી પર ચાલે એવું કપરું કામ કરી બતાવવાનું છે, એની ઉત્તેજના અને ડરથી બી.પી. નોર્મલ થવાનું નામ લેતું ન હતું. આ બધાની પેલે પાર, બાળકીએ અભુત સ્થિરતા બતાવી. કૉલેજ જવાનું સ્વતંત્રતાની અભિવ્યક્તિ રૂપ બંધ ન કરાયું. સહેલીને મળવાનું, ફોન કરવાના અને વાર્તાનાં પાત્રોની ઊલટતપાસ લેવાની-જેવાં રોજિંદા કામ યથાવત્ રહ્યાં. વચ્ચે અથાણાની કરીને કાચની બરણીમાં ભરવી, માળિયામાંથી વરસભરનો કચરો કાઢવો, ઠાકોરજીને નવા વાઘા પહેરાવવા, ફાટી ગયેલા બ્લાઉઝનું ઓટણ કરવું વગેરે કામ જે પહેલાં સામાન્ય ગણી અવગણી શકાતાં હતાં એ કામ એણે ચીવટપૂર્વક કરવા માંડ્યાં. ઘરરખ્ખએ છોકરી કામમાં પળોટાઈ રહી છે, ‘કામ એ જ દુઃખ ભૂલવાનું ઓસડ છે’ સમજી એને અઢળક કામ સોંપવા લાગ્યાં. બાળકી આજ્ઞાંકિત બની તમામ કામ ફરજના ભાગ રૂપે સમજી આટોપતી.

કોપભવનમાં બંધ કરીને બેઠા હતા એમની પોતાની દ્વિધા હતી કે દ્વિધાની વેદના હતી. ત્રણેય વ્યક્તિત્વો તડકામાં રજકણની જેમ મૂંગાં મૂંગાં તરતાં હતાં. કેટલાય શિક્ષણશાસ્ત્રી, સમાજવિજ્ઞાનના વિદ્વાનોના દૃષ્ટિકોણ તપાસી જોયા. અનેકાન્તવાદની સાપેક્ષે ઘર અને બાળકીની પરિસ્થિતિ અનુભવી. પણ કોઈ ન સમજાય એવા નકાર પર વાત અટકી જતી હતી. બુરખો પહેરીને ત્રણ-ચાર બાળકો આંગળીએ વળગાડી એક સ્ત્રી ચાલી જતી હોય એવું દૃશ્ય વારંવાર આંખ સામે ઊભરતું હતું.

‘આપણા ઉછેરમાં જ ખામી, બીજું શું?”

વાર્તાને સાક્ષીભાવે જોવાય, કાંઈ વાર્તા થોડું થઈ જવાય? એવો પ્રતિધ્વનિ સતત પડઘાયા કરતો અને સિગારેટના ધુમાડા છાતીમાં ચૂંટાતા રહેતા. આત્મશુદ્ધિ માટે મૌન એ જ અંતિમ ઉપાય અને એ મૌનના ભારથી છંછેડાઈ એક વાર પેલાં એ, વિનુભાઈના રૂમમાં વાવાઝોડાની જેમ ધસી આવ્યાંઃ

‘જોયું ને, છોકરીને બહુ ફટવી મારી’તી. વંચાવો હજી ચોપડાં. ઊતરી જાવ આખા અને આખા પાત્રોમાં; કહી કહીને જીભના લોચા વળી ગયા પણ બાપ-દીકરી માને તો ને! લો, ભોગવો હવે.’ વાવાઝોડું શાંત થયું. વિનુભાઈએ હળવેથી માથું ઊંચું કરી એમની સામે જોયું. વિનુભાઈની આંખો જોઈ પેલાં એ તો હેબતાઈ ગયાં. આંખોમાં પાણી ઘૂમરી ખાતું દોડતું હતું. તરત વાત બદલાઈ. વાંસામાં પ્રેમાળ હાથ ફેરવ્યોઃ ‘શું તમેય તે-સાવ પુરુષ માણસ થઈ ને?’

સાંભળો હવે પુષ્પાબહેનના દિયરનો સાળો સારો છે. એક આંખ કાચની છે. પણ આપણીય ક્યાં ઓછી હોહા થઈ છે? તમે તો રૂમમાં ભરાશો. મારે થોડું તમારી જેમ–’ અવાજમાં ભીનાશ હતી. અનેકાન્તવાદમાં આ પણ એક દૃષ્ટિકોણ હતો.

દીકરી વસ્તારમાં ઢંકાઈ જશે.’ એમ પેલાં એ બોલ્યાં ત્યારે ગળામાં ખરેરી બાઝી ગઈ હતી.

જેને પરણવાનું હતું એનો અભિપ્રાય ગૌણ હતો. વાડીની દોડાદોડી, મોટા જમણવારનાં સીધું-સામાન, જાડી જાનને સાચવવાની જવાબદારી, વિનુભાઈ માટે આ કામ કપરાં. મદદ માટે ગૃહિણીના પિયરમાંથી કુશળ વહીવટકર્તાઓની ફોજ ઊતરી પડી. કોપભવનમાંથી નાણાંકોથળીનું મોઢું ખૂલી ગયું. પેલાં એમનું આખું શરીર કબૂતરના પીંછા જેવું હળવું થઈને ઘરમાં ઊડાઊડ કરતું હતું. એમાં જીતનો આનંદ અને વ્યવહારકુશળતાનો ગર્વ પણ હતો. વિદાયવેળાએ કોપભવનમાંથી એક શુદ્ધ આત્મા બહાર આવ્યો. પાત્રો ઓગળી ગયાં. મોતી જેવડાં આંસુનાં બે ટીપાં ખર્યા. એને લાગણીની સંતોષજનક અભિવ્યક્તિ માની લેવાઈ. ત્રીજા દિવસે આ વળીને છોકરી નાતાલમાં ઇસુ પુનઃજીવિત થઈને આવે એમ આવી તો બાપની આંખોએ વરસવા ખૂણો શોધ્યો.

વિનુભાઈ, ભોગીલાલ મૂળચંદનો બઉઓ લઈને વેવાઈને ઘેર પહોંચ્યા ત્યારે નીલેશકુમાર બે ખાનાનું ટિફિન લઈને નોકરી કરવા એ.એમ.ટી.એસ.માં નીકળી ગયા હતા. બે જેઠાણીના મળીને કુલ ચાર છોકરા વરંડામાં રમતા હતા. વેવાઈ ગાર્ડનચેરમાં બેઠા હતાં, જાણે ભાવ-સમાધિ લાગી ગઈ હોય.

આવો આવો વિનુભાઈ,’ કરતાં વેવાઈ અડધા થઈ ગયા. વેવાણે છોકરાવને હાકોટો કરીને બીજા રૂમમાં તગેડ્યા.

વહુ બેટા, પાણી લાવજો. આજે પહેલી વાર તમારા પપ્પા આવ્યા છે.’ સરગવાની શીંગ જેવી દીકરી માથે ઓઢીને બહાર આવી. આંખોમાં એ જ ચમક. રાત્રે અઢી વાગ્યા સુધી જાગીને પાત્રો સાથે રમતી હતી એવી જ. થોડું ન સમજાય એવું હસી. વિનુભાઈ માથે ઓઢેલી દીકરીને તાકી રહ્યાં. વરંડામાં કબૂતર ઘૂ-ધૂ કરતું ગોળ ફરતું હતું.

‘નીલેશના પપ્પાને વહુઓ માથે ઓઢી રાખે એ જ ગમે, મર્યાદા સચવાય.’ વેવાણ બોલ્યાં. વિનુભાઈને જહોન ટુઅર્ટ મિલનું ‘ઓન-લીબર્ટી’ યાદ આવ્યું. સ્વતંત્રતાનો કયો અભિગમ આમાં સ્પષ્ટ થતો હશે, સમજાયું નહીં. બેઉઆ બોક્ષ છોકરીના હાથમાં મૂકી દીધું. છોકરીએ સાસુ સામે જોયું, પછી અંદર રસોડામાં ગઈ. પાછી આવી ત્યારે જેઠાણીનું ધાવણું છોકરું તેડીને આવી – જે એનું હેવાયું થઈ ગયું હતું, એમ બધાં કહેતાં હતાં.

વહુ બેટા, પપ્પા પહેલી વાર આવ્યા છે, આપણું ઘર તો બતાવો.’ સાસુનો સસ્નેહ હુકમ છૂટ્યો, માથે ઓઢેલી વહુએ કદમ બઢાવ્યાઃ

ચાલો પપ્પા.’

અંદરના રૂમમાંથી એક સીડી વર્તુળાકારે ઉપર જતી હતી. દાદરની ભીંત પર છોકરાઓએ કરેલા ચીતરડા પર વિનુભાઈ આંગળી પસવારતા ઉપર ચડતાં જતાં હતાં. ત્યારે અનેક પડછાયા સ્મૃતિમાં તરતાં હતાં. – આ અમારો બેડરૂમ. સામે ભાભીનો; પેલો મોટાં ભાભીનો-દીકરી ધબ્બ દઈ પંખો ચાલુ કરીને પલંગ પર બેસી ગઈ. પંખામાં બેરિંગનો અવાજ કટ કટ કરતો હતો. દીકરીએ ચારે બાજુ અપરિચિતની જેમ નજર ફેરવી. ચાદરની ચપટીઓ ભરવા લાગી.

તમને બઉઓ યાદ હતો?’ છોકરી નીચું જોઈ બોલી. સાચું કહું તો, ના. પેલાં એમણે, યાદ અપાવ્યો.’ દીકરી મીઠું હસી. વિનુભાઈ નીચું જોઈ ગયા.

‘તમારા ઘરમાં જ ભરાઈ રહો છો કે વરસમાં બે વાર હાટકેશની મૂર્તિની જેમ બહાર આવો છો?

ઘેલા અને મીરાંને તડકે મૂકો. જીવતાં પાત્રો સામે જુઓ.’ દીકરીએ ઠપકો આપ્યો.

સાચું કહું તો મને ઘેલો, મીરાં ગમે છે. એ વિદ્રોહ નથી કરતાં! એમની સાથે સંઘર્ષમાં નથી ઊતરવું પડતું. જેમ કહીએ, જેટલું કહીએ એટલું જ નાચે.’

‘સંઘર્ષ તો ક્યાં, ક્યારેય હોય જ છે, પપ્પા? આ તો ‘મમ સત્યમ’નો ઝંડો લઈને ઊભા થઈ જવાય છે એટલે.’

વિનુભાઈ થોડી વાર અપલક તાકી રહ્યાઃ આને બુદ્ધિની ધાર કહેવાય કે સ્થિતપ્રજ્ઞતાનું બારણું ખખડાવવું?

ખેર, જવા દો. મમ્મી શું કરે છે?’ દીકરી ચાદરની મોટી મોટી ચપટી ભરવા લાગી.

‘તારી મમ્મી દાળ-ઢોકળી રાંધે, આસોપાલવના વધી ગયેલાં પાંદડાં કાપે, કદીક ભોગીલાલનો અઢીસો બઉઓ લઈ આવે ને ઘરમાંથી ઊડી ગયેલાં પતંગિયાં યાદ કરી ઉદાસ થઈ જાય. તું તારી વાત કર. ખુશ તો છે ને?’

કોણ હું?’ ઝબકીને જાણે બીજાની વાત થતી હોય એમ છોકરીએ પૂછ્યું. મોટુના કાકા રાતે સાડા દસે ટિફિન ઝુલાવતા આવે, જમે, પછી અમારો સંસાર શરૂ થાય.’ છોકરી બોલતાં બોલતાં અટકી.

ત્રણ આંખોનો સંસાર, પપ્પા, ઘણી વાર બધું શંકરાચાર્યના માયાવાદ જેવું લાગે.’ પળવાર દીવાલો મુંગી થઈ ગઈ.

‘તું નારાજ છો મારાથી?’ છોકરી જાણે જાળાંમાંથી છૂટવા ફાંફાં મારતી હતીઃ

‘તમે સમાધાનની કોઈ ફોર્મ્યુલા લઈને આવ્યા હોય તો તમારી ભૂલ થાય છે. હું તો હારેલી યોદ્ધા છું. શરણે ગયેલાને વરણી ન હોય. માત્ર માથે હાથ મુકાવવાની અપેક્ષા હોય.’

છોકરી ડબલબેડમાંથી ઊભી થઈ ગઈ. વિનુભાઈના પગ પાસે બેસી ગઈ. આખો ઓરડો જાણે ગૂંગળાતો હતો. વિનુભાઈને ઢીંચણ પાસે ભીનું લાગ્યું. એના માથે હાથ ફેરવતા ફેરવતાં ‘મારો દીકો’, ધીમેથી બોલાઈ ગયું.

સાંભળ્યું ન હોય એમ ‘નીચે ચાલો પપ્પા, જલ્દી. મોટુને સ્કૂલે લેવા જવાનો સમય થઈ ગયો છે, બિચારો રાહ જોતો ઊભો હશે.’ કહી દીકરી ઝડપથી સીડી ઊતરી ગઈ.

(ગદ્યપર્વઃ મે, ૨૦૦૬)

XCIV

નવનીત જાની

સામા કાંઠાની વસ્તી

એલા, એકાદ હાંડો – બાંડો ભરી આલજો કોઈ.’ બે લઘરવઘર આદમીઓએ આવતાવેંત પાણી માગ્યું.

ઓળખાણ્ય નો પડી, ધે ગામ રે’વાં?’ – ઊભા થતા બુધીરામે પૂછયું, નામ પડ્યું એટલે ટોળા ફરતેની વાતો ચણાઈ ગઈ. શેરી બહારના ઓટલે વિખરાયેલા આકારોનાં માં હલ્યાં. મુનિયાની દુકાનનો દીવો ડોકું કાઢીને રાણો થઈ ગયો.

ક્યું? ક્યું કીધું?’

થોડી વારે હલમલતા પડછાયાને ટેકો મળ્યોઃ ‘ઠીક નંઈ, સડકે થીંગડાં દેવાવાળા કોને – વળી કાતરની ખખ ચાલુ થઈ.’

‘તમતમારે રો એટલા દિ’ રાખજો. મારે ઘેર આ વધારાની છે.’કહીને બુધીરામે આવેલાઓને આવતા દા’ડે બાંધી લીધાઃ ‘સડકે કામ મંડાય – આવીએ તંઈ ઓળખજો.’

કોઈ જવાબ દીધા વગર બે માથાં ડોલતાં ડોલતાં પરભાર્યા.

વાત જાણ્યા બાદ એક જણે મમરો મૂક્યોઃ ‘બુધ્યાએ ગાંહડી બાંધી. સડકનું કામ મંડાશે તારે ગાંઠ છોડતાં વાર કેટલી?’

નામ લખીને ઢોચકી દેવી’તી, પાધરી શરમ નડે.’ – બીજો બોલ્યો.

અદકપોહળો છે, ગામે આવા ને આવા કેટલા સંઘર્યા છે?’ – પ્રશ્ન વાટ અટકી…

ખરેખર તો, સામા કાંઠાનું ગામ કહેવામાં સૂકી નદીની ઓળખ લેવાનું રહી જ ગયું. તો સાંભળો – પાછલાં ત્રણેક ચોમાસાએ નાગાઈ કરી તે પલળ્યાં એટલાં નેવાં પલળ્યાં ને ખેતરોમાં છાંટોક પાણી વાંછટ વરાણીએ પહોંચ્યું. બેઠાબેઠ લોક પાછું ઓતરા – ચીતરાના પલકારા છાંડે? એમાંય અર્ધા શિયાળે ઠુંઠવાઈ ગયેલી દાડી – દપાડી: વેળાના વતરે ઉભડિયાઓએ બને એટલા હાથ – પગ માથે લીધા. આમાં હરીફરીને ઝાલેલી મોટી ઓસરીઓની કોર આવી ગઈ.

– સાંઠિયું ક્યારે ખેંહાવો છો? – ઓઘાં કરી જાંઈ? ત્રીશ રૂપિયા જ ભલે દેજો. – કડબનાં ભરોટાં ટાણે રખે ભૂલતા, ધોડ્યા આવશે.

ઉધારી લીધેલી ફૂટી લાજ પણ વેરાણીઃ થોડા હાથ ઉછીના… મેળ પાડો તો આ વરસ તરી જાઈ. આવતા વરસે…

સામેના જવાબોએ મોભનો મારગ લીધોઃ ‘આવતું વરહ કોરાડું કંઈ જાય એવું કોઈએ લખી દીધું છે?’

કોઈ ઉડાઉ ચહેરા ખખળી રહ્યાઃ ‘રતીભારનીય માયા – બાયા પડી છે ચીંથરે?’

રાંકાં દેખાતાં નળિયાંમાં ચૈત્ર – વૈશાખના વંટોળને ઘર કરતાં કઈ આપદા પડે?

બુધીરામના ઘરે બે દિ’ લગી માત્ર તાપણાનો જ દેવતા જોયો. ધુમાડો ન ખમાયો તો ત્રીજા દિ’એ એના ઠરેલ મગજે એક વડવાળા ખેતરે પહોંચાડ્યો. પાછો આવ્યો ત્યારે કાચા – પાકા ટેકા સાથે ગણેશિયાનો કસબય સંભારી આવ્યો.

ફૂટ્યા પેટનો પત્નીની ‘ના’ સાંભળી બેઠોઃ ‘રાત માથે રાત ક્યારેય પડી છે? ભંડાશના ભારા નો બાંધશો. ઘરના રાચે હજી મોટું નથી ફેરવ્યું. વળી એ દી’ સરપંચ કે’તા’તા –’

હમણાં કવ ઈ કે’તો’તો –’ હે છે, પી – બી આવ્યા છો? લવારે ચડી છો તે.’ તે

એને, પત્નીની આંખોમાં દેખાતી પાણીની તેજકટારે વાર્યો કે વધેલ પેટના દરહણે, એનો પાયો ક્યાં ગોતવો? ઓસરીનો ખૂણે ખોટકાઈ પડેલી સાળ બુધીરામની સામી આંખે ઊભી. સૂતર ક્યાં સસ્તું છે? સુથારનુંય એવું જ ડાચું.

નૂર મામદનું દિમાગ ઘાણીએથી છૂટ્યું. આ વખતે ત્રિકમ – પાવડો નહીં છોડે. કેટલી વેવસ્થામાં ધોડવું? ઢાંઢાને કોઢારમાં રાખવાથી બંને આરામના અધિકારી જરૂર બને, નીરુણપાણીના નહીં. હાડકાંની ગણતરીમાં ઈન્શા અલ્લા વધારો થાય!

આથમતે અજવાળે લખમીચંદ માજન એના માથે બેસે છેઃ ‘પંદર પંચા પંચાણું જૂનું ઘરાક જાણી પાંચ આઘાપાછા, નેવું કે દિ’?’

દર વખતે આ સવાલે નૂરુને હસવું માતું નથીઃ ‘શેઠ, ઉપર બેઠો માલિક જાણે ને નૂરિયાના બળદનું પેટ જાણે.’

હવે તમારી જેવા ખાતા – પીતાને તેલ ના’તા પેટ સંતાડવા માંડે તો અમારા પેટને ક્યાં જાવું! ‘શેઠ, પાઈએ પાઈ ચૂકવું, એક વાર સડકનું કામ ચાલુ થાવા દ્યોને, ભલા’દમી. જરા સબર તો –

ધીરજ ધપે તમારી જેવા – કહીને શેઠ ભઠિયારમાં દેખાતા ગોરા અણસાર પર નજર મૂકતા જાય છેઃ ઠીક નંઈ, આજે આંખ્યુંની ઓળખે જાવ છું. કે’ ફરી ક્યારે આવી માથું ફોડું?

ફૂટી ગયા નથી ફુગ્ગા કે ટીકડા – બિસ્કુટ ખૂટી ગયાં નથી. ખિલખિલ ખખડતું ખોખું વળગાડીને ફરતી સાઇકલ ભીંતે ટેકાઈ ગઈ છે. ભીખને હમણાંથી એટલું જ સમજાય છે કે નિશાળનો ટંકોરો ચોરાઈ ગયો લાગે છે!

હાલો, હાલો, સુખ વેચાય છે હીરાબજારમાં – એવું માની – ધારી, નવી હવાના અંગૂરકટોરે વળગી આવેલા જુવાનિયા ખાલી કૂવાના થાળામાં ઘૂસી વીતેલો દિ’ વાગોળે છે, રાત પડે.

પચ્ચીસ ટેબલો કર્યો તો હેઠ ભાંઠાં પડી જાય છે.

સખ્ખત માલ પધરાવ્યો છે, કાળુ પતરીએ.

ત્યાં કોઈ માથાફરેલની દાઢ ગળે આવે છે: પતરી કારખાનાની ડેલીને આગળિયા કેટલા દે છે?

આ પ્રશ્ન પછીના ઘેરા મૌનનેય ઉપરવાળો જાણે!

બચુ ગોરનાં ટીપણાં માયલા કારતક – પરસોત્તમના માતમ પર કોઈએ તાળું નથી માર્યું, એ આખું ગામ જાણે છે. છતાંય – મનેખના કાળજામાંથી ધરમ જ હમૂડદો વયો ગ્યો છે એ કળિદેવનાં પરમાણ. ગીતાજીમાં ભગવાને ભાખ્યું છે ને કે દાન – ધરમ જેવાં કરમ તો દેવું કરીનેય કરવા જ જોઈ. નઈતર ભોમકા ભાર નો ઝીલે ને ઓલીપા સરગનો મારગ મોકળો નો થાય. પછી જાવ ક્યાં?

વિનુ તો પહેલેથી મોઢે ચડેલો, એ ઝાલ્યો રે?

ઉપર તો ફૂલ જગ્યા છે, બાપુજી. ઈ વાતની ફિકર્ય કરતાં હો તો રે’વા દ્યો!

– તો ગોરાણીના બળાપાની દશ નોખીઃ બબ્બે વાંઢા દીકરાના ભંડાભખ્ખ ગોદડાં – ગાભા આ ઉંમરે… ધોવાય એટલું પાણી નો મળે. છોકરાંનું ભણતર નો મળે. લેતીદેતી માટે દીકરી નો મળે ને નોકરી… ઈ કાંય ચરામાં ભટકતી ભેંસ થોડી છે? હાલી નીકળ્યા છો તે!

સાંજ પડે કે ચૂના – ભઠ્ઠીવાળા ડાંડર – તલહરાંની ગોતે આજુબાજુનાં ગામ ખૂંદી આવે છે. કેંક સૂકાં ઝાડ – કાંટ – ઝાંખરાં – પોતપોતાનાં શેઢાના હકદાવે ઊભાંઃ હાલતીના થાવ, ગોલકીનાવ, સૂકાં ખેતર – ભોં ભાળી છીંડાં પાડ્યાં છે તો…

મહિના પહેલાંની વાત.

વાર નથી હવે, પંદરેક દિ’માં જ સડકનું કામ મંડાશે’ – પંચાયતની થાંભલીએ હોકલી ખંખેરાતી રહી, ‘તમને કવ છું ને, મારા ગામની પ્રજા ટેન્શણ નો લે લગારે. ગજા બાર્યનું કામ…’

સરકારી ધોકણેને?’- ટોળામાં દલો ભરાઈ ગયેલો. ધોકણે નહીં, બળદિયા, ધોરણે – સરકારી ધોરણે કે’વાય.’

‘તો તો મને જરૂર ને જરૂર આટલી બધી શીશાપનું, કંપાસું, મધ્યાન ભોજન…’

પાગલને દૂર કરતાં વાર કેટલી? – ‘ભાગ અહીંથી, ગાંડીના. લવલવ કરતો.’

બોલો સરપંચ માત કી જે – એમ કહેતાં એણે દોટ મૂકી ત્યારે ખુદ સરપંચે હાવળફાવળ હસવું છૂટું મૂકેલુંઃ ‘માળો ખરો ભેજાગેપ છે. ગમે તે લિસ્ટ કાઢીને… પણ તમારે લોકોએ સમદર પેટ રાખવું… હા, તો કામ ચાર – ૭ મહિના લગીનું છે. ઉનાળા હાર્યે અડધું ચોમાસુંય તાણી જશે, જુઓને! મોજ કરો હંધાય.’

તો, બસ એક એ તાકું ગોતવું રહ્યુંને? મોજનું પે’રણ ધોઈ – બોઈ ગડી કરેલું માલીપા પડ્યું જ હશેને!

– ગામની વસ્તી ને? મોટાં ખોરડાં ગણીને તો વીસેકથી વધુ ગણવા નદી- ભેખડે ચડવું પડે. આખાં લાલ ખોરડાં સાથે લાલ નળિયાંવાળાં કોઈ કોઈ પાછલાં પડાળ ખરાં જ ને! કોઈ પણ શેરીનાં ચાર – આઠ ઘર કાઢો કે પાદરના ઉકરડા આવે. ઉકરડા વટતાં નીકળો તો છાણાં – અડાયાં વીણતી બેન – દીકરીઓ દેખાય. પ્રમાણમાં લાંબી શેરીઓ પૂરી થતાવેંત આવળ – બાવળની ઝાડીના પડછાયા આડા ઊતરે. ઊતરતા ઉનાળાની રમઝટી જાલિમ.

ચોરાના ઓટે ‘લંબેના’રાણ્ય’ કરીને પડખાંવગે થયેલાં ગઠ્ઠાં – બુઠ્ઠાંનાં ભીનાં પનિયાંની સળમાં ધૂળના લીટા લાગી ગયા છે. ટેકવેલી લાકડીઓનેય ઘારણ ચડ્યું હોય એમ ઓટલાની ધારે અટકી રહી છે. કંયે કંયેથી અવાજનો ઉલાળો આવી જાય… તે અમારે બાઈ – માણાને માંગવા નીકળાશે… તે ભાળ્યાં એટલાં જણવાનું મેં કીધું’તું?… તે તમને રાત પડે ને…

બેથી વધારે ઠામણાં હોય તો ખખડેય ખરાં, આવા ટાણે. આવા ટાણે, નીણ – કડબનો પૂળો લઈને નીકળનારની ઊલટતપાસય

આદરાય –

– કંયેથી બઠાવ્યો? કેટલામાં?

કણબીછોરું કડબની પીળી વેરામણને એક ફૂદડીએ વીણી ચૂપચાપ હાલતી પકડે.

– ખરા મીંઢા ભર્યા છે ગામ – ગજવે! જુવાનિયાઓનું ધ્યાન કુલ્લી – બગ્ગીની રોનમાં ન ઠરે.

‘ઓણ તો મારા વાલીડાં કૂતરાંવોય સમજી ગ્યાં છે કે, વરસ ઉઘાડું પડી ગ્યું છે. એંધાણ નથી વર્તાતાં એકનાં કે ઘર માંડે.’

અઘામાં – અધામાં રાત – દિ’ની કોઈ નામેરી વેળાએ બે માણસ મોઢામોઢ થાય ત્યારે સંવાદ તો કડબના પૂળા પર થતી ચકલીઓની ચડઊતર જેવો જ હોયઃ હા

શું હાલે?’ ‘આ હાથપગ ને ઉપરિયામણમાં સોકરાવના નિહાકા…’

કાં બાપુ, બેઠા ને?’ આ નિરાંત આંખે ચડીને…?’

હાડપિંજર થવાના સમાને ઠેલતાં રેડતાં ઢોર – જાનવરનાં દર્શન કાજ, કોઈ વાડામાં સંઘરાયેલાં રાડાં એમ કાંઈ વંટોળના ઉછાળે છલકાઈ ઊઠે?

*

ઓચિંતાની રાડ ઊઠી, તે કેવી!

‘એ રાક્ષસ આઈવો છે… નદી ઠેકીને આયાં આવતામાં જ નિહાળ્ય, છત્રી, ચોરો, હાટડી, અવેડો…’

ઝાંખી પડતી સ્થળોની યાદી ઠરી ગઈ. ભીનાં પનિયાંમાંથી થોડીક આંખો બહાર આવી. સૂકા ડોળાની પીળાશ ચકળવકળ થતી રહી. ભાઈદાસ દેરીની જાળી પકડીને તીડ થઈ ગયો. પત્તાંબાજીમાં ડૂબી પલાંઠીઓ ડાબી – જમણી થઈ. બાલમંદિરનાં બારણાંની ફાડમાં ભરાયેલાં ગયા વરસનાં બોર – ઠળિયા કાઢવામાં પડેલાં નાનકડાં ફફડ્યાં.

બે ઘડીમાં ચોખવટઃ ‘દલિયા વન્યા બીજું કોણ?’

અલ્યા, એને કોઈ ગાંડાના દવાખાને નાખ્યા’વો ને. વાળેલ પાનિયાનો, બપ્પોર માથે લે છે તે…’

ચોરો ગંધવી મારતી હોકલી ન નીકળી હોત તો, હળવે હળવે બધું ઉથરેટી જાત.

કાં સરપંચ આમ લબડધક્કે?’ સાબ આઈવા છે, સડકે.’

મંદિરની જાળી અધખુલ્લી રહી. ભીનાં પનિયાં માથે વીંટળાઈ ગ્યાં. મારી બાજી તારી બાજી – થઈ ન થઈ – વાત વહેંચણીએ આંબી ન આંબી ઊભી થઈ કપડાં ખંખેરી. નાનકી ટોળકીને ફાવતું જડ્યું.

બુધીરામ સાળ માટે લાકડાની ફાચરનું માપ બેસાડતો હતો. સરવા કાન થતા લાકડાના કટકા ને આરપાનું પરબારાં થઈ ગયાં. ‘ઓલી ઢોચકી… કાંઠલો થોડો નંદવાયેલો. પાછી નથી આવીને?’

( પત્નીના જવાબે રંગાયા વગર ‘એ માધા, સડકે આવેસ ને?’ પૂછતો ભાગ્યો.

નૂરુને ઊભી બજારે આવતો જોઈ માજને ખાતાવહીનાં પાનાં જેરવ્યાં: એલાં એ નૂરિયા, પંદર પંચા…’

શેઠ, આવતે ભવ તમારો ચોપડો થાવા બંધાવ છું. અતારે તો આઠાનાની બીડીઓ તરત દઈ દો, સડકે જાવું છે.’

ઠીક હાંભર્યું. ભૈ, તારે ત્યાં ખાલી ડબ્બો – બબ્બો પડ્યો જ હશે ને? માળા હાળા મજૂરો જડની પેઠે… તેલના એક ડબ્બે સ્ટેજ તીની પડી ગઈ છે તે..’

માજને બીડી ગણતા ધીમેથી પૂછી લીધું: ‘ઘરે પાછાં છોકરાં હશેને?’

મોહાળે મોકલી દીધાં છે બધાંને… એની મા હાર્ય’ – કહેતા નૂરુએ દુકાનના ઓટલેથી ઊતરી બૂમ પાડી. ‘એ નારસંગ, ઊભો રે ઘડીક, બીડી લઈ લઉં, હારોહાર્ય જાઈં.’ – કહી ફરી માજનની દુકાનના ઉંબરા ઉપર ડોકું ખેંચાયું…

માજને સૂડી વચ્ચે સોપારી લીધી.

‘તારા સોગન નૂર, બીડીયું ખૂટી ગઈ છે. બે – ચાર તો મારે બેહવાઊઠવાવાળા હાટુ જોઈએ જ ને? એકાદીથી તારો દિ’ ટૂંકો -‘

નૂરુનો પગ એક ઘડીય ન છળ્યો.

બુધીરામ, ત્રણેક હીરાઘસુ, બચુ ગોરના ટીકુ – વિનુ ને બીજા બેચાર ચૂના – ભઠ્ઠાવાળા સામે કાંઠે પહોંચી ગયા હતા. નૂરુના ખભે હાથ વીંટાળી નારસંગ આવ્યો. ગળામાં ગિલોલ ટાંગતો મશરુ આવ્યો વગડેથી. ગામેગામ જૂનાં લૂગડાંની ફેરી કરતાં રઘુએ પોટલાનો ભાર ઉતાર્યોઃ ‘આ તો નવીન જાત્યનું દાંતાળું મશીન! ક્યમ લાઈવા હશે?’

માધા જેવાને વઈ આવે ને તો ઘર્મે નાખી જાવા.’

આખી ટોળી ખખડી ખખડી બુટ્ટી થઈ ગઈ. બધાનાં મોઢે રાજીપાની તડકી ચમકતી હતી. બે માણસો ખાડા ખોદીને રાવટી નાખવાની તૈયારી કરતા હતા. ચારેક લાંબાં લાકડાં ને એક જાડું બૅગ, એકબીજામાં ગૂંચવાઈને પડ્યાં હતાં. આજુબાજુ આવળ – બાવળનાં ફૂલ હસતાં હતાં. લીમડાના થડને અઢેલી ઢોચકીને, પાસે પડેલા પીપનું આછું અંધારું ભલે ઢાંકી દેતું હોય, બુધીરામનો હરખ નો’તો ઢંકાતો!

એલા એ, આ મશીન ભાળીને જ દલિયે રાડ નાખેલી.’

‘ગાંડીનો અને રાક્ષસ માની બેઠેલો?’

હસતાં હસતાં નૂરુએ બુધીરામ પાસે તમાકુ માગી.

‘મારીય બનાવજે ભેગાભેગ’ એવું નારસંગે કહ્યું એટલે ખિસ્સામાં સંકોચાતો બુધીરામનો હાથ પહોળો થઈ ગયો.

સરપંચે કીધું’તું ઈ પરમાણ હો! જુઓને એમણે–’

તું ચોટ્યો તો – અમારા જેઠાને ઊભો રાખો કાં મને ઊભો રે’વા દો. ઊભા રાખ્યા! જેઠા કે તારામાં છાણ હતું કે બે મહિનામાં સડકનું કામ મંડાવી દેત?’

બુધીરામ કશું બોલવા ગયો પણ નૂરુએ, ‘જોજે પાછો દાઝમાં ઝાઝો ચૂનો નો ઠોકી દેતો, ગલોફે શાક અડાડ્યું નહીં થાય.’- કહ્યું એટલે, ‘ના, ના, દાઝ શેની?’ કહેતો હથેળીમાં અંગૂઠાનું જોર દઈ તમાકુ ચોળતો રહ્યો.

એટલામાં મશીનના ઠાઠા પાછળથી હોકલીનો ધુમાડો વછૂટ્યો, વધેલા પેટવાળો એક આદમીય ડોકાયો.

‘જો તો બુધ્યા, તારી ઢોંચકી લઈ ગયેલો –’

પેલાના માથા ઉપર છત્રી ધરીને એક જણ ઊભો રહ્યો એટલે બુધીરામને લૂનો એક ઘૂંટડો ભરી લેવો પડ્યો.

સરપંચે મશીનના છાયે ગરદન લંબાવી – ‘ના રે સાબ, ગામના જ

લીસ્સાંલહ પાટલૂન – બુશકોટને અડી વળી નીકળતો તાપ બધાની આંખમાં ભરાવા લાગ્યો હતો. ડમરીની પાલખીએ ચડીને આવતી લૂરાણીને વધાવવા દેહનાં માળખાં ધરીને ઊભેલાઓને સપનેય નહીં કે સરપંચ સાથેની સાહેબની ઘૂસફૂસનું ફીડલું આ તરફ દડશે. થોડી વાર સુધી બધા એકબીજાનાં મોઢાં ઓળખતાં રહ્યાં. ચોમાસું નહોતું તો કેટલાકે આભે મીટ માંડી, એકસામટો કેટલોક ઉચાટ મોભેર થતો રહ્યો.

નારસંગ થોડો ફાંફળ ને ભખડ. સાહેબ પાસે પહોંચતા પહોંચતા અદબ વાળી – છોડી, પાછળ હાથ ભીડ્યા -છોડ્યા ને કપાળેથી પરસેવો નિતારતો ઊભો – ઠોયા જેમ.

‘બોલો, શેની રેલી કાઢી?’ – ધોળી બીડીનું ખોખું નીકળ્યું.

સાયબુ, અમારા સરપંચે –’ દાબ દીધો છે?’ – બીડી ખોખા પર ઠપકી. ના, ના, સાયબ, સરપંચ તો માવતર રોખા છે. આ તો… મજૂરી-‘

શેની મજૂરી?’- પટ્ટ કરતી બીડી હોઠ વચ્ચે દબાઈ ગઈ ને હોઠના આ છેડે – તે છેડે ફરવા લાગી.

સરપંચે કીધું’તું – સડકનું કામ મંડાશે તંઈ –’ સાયબ, વાત એવી છે ને કે… મેં તમને હમણાં –’

‘તમારું ચાલે ને સરપંચ, તો તો તમે ગામના પાયખાને માણેકથંભ ખોડાવો, સમજયા?’

પણ સાબ –’ પણ – બણની માખીયું ઉડાડવી મૂકો ને આમ આ બાજુ…’ અર્ધા – પોણા વેણે મશીનની આડ લીધી.

એકલા પડેલા નારસંગે પાછું ફરીને જોયું. ફેર ચડતા હોય એમ એ જરા થર્યો હોય એવું લાગ્યું. હતો જ માથું ફાડી નાખે એવો તડકો. ઊઠતાં વંટોળમાં હિલ્લોળે ચડતાં તણખલાંને ગળચી જવા જાણે ટૂંકી પડતો સૂરજ. બે’ક મોટાં ઝાડવાં, પાન આડાં પાન કરી પોતાની રહી – સહી લીલાશની ફિકરમાં… ટૂંકમાં, કોઈ સૂકા દેવે પોતાના ચારેય હાથ આ ધરતી પર નવરા કર્યા હતા. કોઈના ગળા નીચે દાઢીના પડછાયે એકાદ માખી બેઠેલી દેખાય તોય એવું થઈ આવતું કે, માખીના ભાગ્ય તો જુઓ! કેટલો બધો છાંયો!

સમળીઓ ચકરાવા લેતી હતી. સૌના ગળામાં પાણીનો શોષ પડતો હોય એમ હડિયાની ધ્રુજારી વરતાઈ જતી હતી. નજીકના બાવળ પર પીળું બુશકોટ ફેલાવી એના છાયે બેઠેલા ટીકુ મા’રાજે એક વાર સાદ પાડેલોઃ ‘એ… આંયા આવતા રો, બે જણા તો માય જાશો, નકામા શેકાવ છો તે.’

‘તમે બેહો ટીકુકાકા, તમારી દેહને છાંયડો પોહાય.’ કહેતાં મશરુએ મલકાટ સંકેલી લીધેલોઃ ‘નારસંગ ધરમની ગા’ના ગોલ્યા કરે ને ખબર નો પડે. હાંભળે કાંઈ, હમજે કાંઈ ને આપણે કે’ કાંઈ. ઈના કરતાં આંયા જ ઊભા ૨ે’વી.’

બીજું? બધાના પગનો ભાર બદલાતો રહ્યો. હીરાઘસુઓ, રઘુ, વિનુ વગેરેએ દૂરના છાંયડા ગોત્યા. અહીં પગ ફરતે વરાળો ફૂટી નીકળતી હતી. ઉપર આભ ધરતીને ધિક્કારતું હોય એવું લાગતું હતું. ઘડીઓ ગળાતી નો’તી, એક ઉપર બીજી એમ ખડકાતી જતી હતી. પેલા માણસોએ લાકડાં ખોડી દીધાં હતાં. બ્ગ બંધાતું હતું. બધાંને ઢાંકી દે એવો છાંયડો થતો જતો હતો.

નૂરુએ બે હાથ ભીડી પોતાના માથે છાજલી કરીઃ ‘દાડી કેમની ગણશે? ખાળિયાં ખોદવા જેવું આ કામ નથી લાગતું.’

જે દેઈ, કાર્ય – બાજરામાંથી તો નથી જાવાના ને? બસ.’ – બુધીરામે ફરી એક વાર એની ઢોચકી સામે જોયુંઃ ‘કોઈને તરસ – બરસ લાગી નથી, અલ્યાવ?’

‘તરસના ઠોક્યા, આ તો એટલે કવ છું કે ચોપડે નોંધાય કારેલાં ને મનું માર્યા કેડે મળે કંટોલા…’

‘તે તારે ક્યા ઘાણેથી છૂટીને આવાનું છે?-‘ લાકડે – લૂગડે ઊભા થતા છાયાને જોઈ રહેલો નારસંગ એકદમ પાછળ ફર્યો. એનો ચહેરો જાણે લોહીની ધોણ્ય કાઢી ગયો હતોઃ ‘કળશી કુટુંબવાળાને આમાં લાગો નથી લેવાનો, ક્ય દીધું મેં.-‘ કહેતાં એણે ટીકુ – વિનુ મા’રાજ તરફ, રઘુ તરફ ને કશીક વાતને લઈ ખિખિયાટા કરતા હીરાઘસુઓ તરફ જોઈ સીધો મશરુને તાક્યો, ‘તારે વળી સસલાં- તેતરનો ક્યારે દુકાળ પડ્યો? વગડોય મલોખાં રોખો થઈ ગ્યો છે.’

જ એનો ઊંચો રાગડો બેઠો ન બેઠો ત્યાં મશીન પાછળથી સરપંચ અને સાહેબ બહાર આવ્યા. એકબીજા સામે જોઈ, બળબળતા પડછાયા વીંધતી એમની નજર નારસંગ ઉપર અટકી.

માથે ભમતી સમળીઓનો ચકરાવો થોડો નીચે ઊતરી આવ્યો હતો. દાંતાની અણી જમીને અડાડીને મશીન જાણે ભૂખ પહેલાંની નીંદર લેતું હતું. મશીન નીચે ભરાયેલો એક ગંજીધારી થોડી થોડી વારે શી ખબર શું – ઠેણિંગ… ઠેસિંગ… સૌનાં મગજ ભમતાં જ હશે ને?

હોકલીની નાળમાં સળી ફેરવતા સરપંચ નારસંગ પાસે ઊભા રહ્યા. એમની પાછળ સાહેબ ઊભા. સાહેબના માથે છાયો ધરતી છત્રીનો ટુકડોક છાયો સરપંચના ખભા ઉપર ફેલાઈ ગયો. સરપંચે હથેળી વચ્ચે હોકલીની નાળ ઘસવાનું ચાલુ કર્યું…

બધાના માહ્યલામાં ઊંડે ઊંડે અધમણ ભાર – ઉલેચવાની રાહમાં આમતેમ અમળાતો ગળે આવી જતો જાણે… હૃયના ધબકારાએ માથામાં પેસારો કર્યો હોય એમ..

‘રામ જાણે, સરપંચ નારસંગને શુંય ગુપીત કે છે?’- બુધીરામ બોલી પડ્યો. બીજી પળે. શી ખબર કઈ બખોલમાંથી ખિસકોલાની કક ઊભરાવા માંડી!

ત્યાં નારસંગનો અવાજ ઊંચકાયો – ‘ઈમ નય, ઈમ ના સરપંચ… મારા એકલાની વાત નય…’

શી ખબર, મોઢામાં મોટું ઘાલીને સરપંચે નારસંગને શુંય કીધું… ધોમ તાપમાંય નારસંગનો ખોખરો અવાજ ગળગળા શબ્દોની ફાંસે રંગી રહ્યોઃ ‘પણ સરપંચ, એ દિ’ તમે જ તો પંચાયતે…’

બાવળ પર પીળો બુશકોટ લબડી રહ્યો. છાંયડા એકલા પડી ગયા. નારસંગે પાછળ ફરીને જોયું. એની કાબરી આંખોની ગંધ પરખાયા વગર ન રહી.

‘હા, કીધું’તું… ખાદીના લેંઘો – ઝબ્બો પેરતો આઈવો છું વરસોથી. ખોટું નય બોલું. કીધું ‘તું.. પણ…’ ખબર ન પડી કે એમણે મશીન સામે જોયું કે સાહેબના માથે ઝબૂબેલી છત્રી સામે જોયું. બોલ્યાઃ ‘આ ભાળો છો ને?’ અચાનક એક કાચંડો સરસરાટ દોડી મશીનના પૈડા ઉપર ચડીને આમતેમ માથું ફેરવી કોણ જાણે શુંય સુંઘવા માંડ્યો!

મશરુના હાથમાં ગિલોલ સળવળ્યા વગર ન રહીઃ ‘ઈ મશીનને નાખો ખાડ્યમાં. આપડા ગામની સડક આપડા હાથે–’

‘આ આપડા ગામની સુવાગ સડક નથી, ગામમાં બસ આવે – જાય માટેની’. કહેતા સરપંચ છત્રીના છાયા તરફ ખસ્યાઃ ‘સાયુબ, ક્યાંક છેડા અડાડો ને તો –

થશે, આ થશે તો ઈય થશે જ ને?’- સાહેબે પીઠ ફેરવી, ‘અલ્યા, એકાદું જણ પાણી પાવ. ગળે જીવ આવી ગયો હવે. માટલીમાંથી લાવજે, બુડથલ, પીપમાં તો ગરમ હશે.’- કહીને એમણે રસ્તામાં બેય છેડે સફેદ ભૂકીની લીટીઓ તાણતા મજૂરો તરફ પગ ઉપાડ્યા, ‘સરપંચ, આવનારી યોજનાઓમાં તમેય બાકી નહીં રહો.’

સરપંચ ફાળિયું ઉખેળી ફરીથી બાંધવા લાગ્યાઃ ‘હાંભળ્યું ને? આ સડક એક વાર થઈ જાવા દો, પશી આ સડકને કનેક્સને ગામની સડક… હમજાય છે ને મારી વાત?’

બધા ચૂપચાપ ઊભા હતા એમાં સળવળાટ પેઠો. નૂરએ ઓચિંતા જ – હા હો, હંધું હમજાઈ ગ્યું. એલા તાળીયું પાડો હંધાય’- એવી બોલછાથી કીધું કે બધાએ હરખથી તાળીઓ પાડી!

મજૂરોને કશી સૂચના આપતા સાહેબ એકદમ તપી ગયા. ધસી આવ્યા.

વૉટ ડિડ અન્ડરસ્ટેન્ડ? વૉટ ડુ યુ મીન યોર સેલ્વઝુ? હૈવ યુ હેવ ઍની સેન્સ?’

સફેદ લીટીઓ આડીઅવળી થઈ ગઈ. નૂરુના પગ ઢીલા પડી ગયા. એણે બધા ભણી જોયું. બધા એને જ તાકી રહ્યા હતાઃ ‘હું શું હમજાઈ મું આપન્ને?’

નૂર, તારી જીભને કે,’ લગરીક નાનામોટાનો ધડો રાખે.’- કહેતો બુધીરામ આગળ આવ્યો. ‘સાયબુ, અમે લોકો…’

‘શું કરી લેશો તમે લોકો?’– સાહેબે રાડ પાડી આંખો ઝીણી કરી. બુધીરામની દશાય નૂર જેવી થઈ ગઈ. ગેંગેફેંફેં કરતાં એણે સરપંચ સામે જોયુંઃ હું તો ઈમ કે’તો તો કે –

– સાહેબની આંખોની ભેગી થયેલી નેણ વચ્ચેથી સરપંચ મારગ કરતા નીકળ્યા. ‘સાયબ, આ લોકોએ તો કાળા અક્ષર કુહાડે માર્યા. તમે નાહકના–’ એમણે પાણી લાવનારના હાથમાંથી ગ્લાસ ઝૂંટવી લીધો: ‘પાણી પીવો, સાયુબ.. ત્યાં છાંયે પધારો, આવો.’

સરપંચ, આ લોકોને છે ને… એક કામ કરો, તમે જેટલા છાતીકઢા છોને–’ તાજા ખોડાયેલા લાકડાના મૂળમાં જોરથી કોગળો થયો: ‘મામલતદાર પાસે જતા આવો. તમને એ બ-રા-બ-ર સમજશે ને સમજાવશે. આગળ જવું હોય તોય સરનામું આપું…’

‘હશે, સાયૂબ, રીલેસ પડો… રીલેસ… તમે ક્યાં આવાની લપમાં ધખો?… હું છું…’ સરપંચે આડા ઊતરીને ખાલી ગ્લાસ લઈ લીધો. વધેલું પાણી ઊભેલા લોકો તરફ ઢોળતા બરાડ્યાઃ ‘તમને લોકોને મગજ છે કે મહાણ? ખરા તાપે ધોડ્યા આઈવા છો તે, દાઢ્યું છે કાંઈ?’

ઉપર ઘુમરાતી સમળીઓ અચાનક નીચે ઊતરી આવી હોય એવું લાગ્યું. વંટોળમાં આવેલાં તણખલાં ઓશિયાળાં બનીને પગમાં અટવાવા લાગ્યાં.

આજ ટીકુ મા’રાજે બાવળ ઉપરથી બુશકોટ ઉતારીને ખંખેર્યોઃ ‘હાલો ઘર ભેગા થાવી. લૂ લાગી જાશે તો જીવવા મેળનાય નય રઈએ.’ કપડાંનું મેલું પોટલું રઘુના ખભે ચડી ગયું. જેમણે દાંત – કાન ખોતરવા સળીઓ લીધેલી એય બટકતી ગઈ. જીવ ખોતરાતો રહ્યો. શરીરની રગેરગ – તાંતણે તાંતણો ખેંચતી ને ખેંચાતા આંખના પડદા…

‘મારા ડોહા કે’તા’તાઃ મારા બેટા માંજરમુખા – ગોરિયાંવ એમ કાંઈ નકરી આઝાદી નથી દેતા ‘ગ્યા…’ – કહેતો મશરુ ગિલોલની પટ્ટી ઢીલી કરે કરે…

બસ, બુધીરામનો બેબાકળો અવાજ સંભળાયોઃ ‘અલ્યા, માધ્યાને કોઈ ઝાલો… એને વઈ…’

દિ’ તડકાની તાવડીમાં શેકાતો હતો. ખોદવા માટેની જગ્યા માપીમાપીને ફાળવી દેવામાં આવી હતી. ચોખ્ખી સૂચના હતીઃ ચોકડિયું કરવાની નથી. ધોળી લીટીની લાઈનોલાઇન ખોદવાનું હતું. કેટલો ગાર કાઢવાનો છે એનો નમૂનો આગલા દિવસે બતાવી દેવામાં આવ્યો હતો.

સરપંચ જેનું નામ! એમની લાલ આંખોમાં ઉમેરણ થયું: ‘લોશ્યાવડા કર્ય મા હવે. હું કે બીજા કોઈ ક્યાં તારા ભાણે બેહવા આવ્યાના છંઈ?’

બુધીરામનું મોટું મુઠ્ઠી જેવડું થઈ ગયું.

બધા પોતપોતાની મોજમાં – પોતાની જગ્યા સાથે બાજુવાળાની જગ્યાની માપણી તપાસી લેવામાં પડ્યા હતા. ‘એલા, તારે કાંપવાળી ભોં આવી કે? પોચી ગોરમટીવાળા ફાવી ગ્યા, મારા બેટા!’

મનેખનું પૂર આવ્યું હતું કાંઈ! ત્રિકમ – પાવડા તો ખખડતા ખખડે, તગારાનો તોર તો કંઈક જુદો જ હતો. મશરુએ તગારા ઉપર કંકુના પાંચ – પાંચ ચાંદલા કરેલા એટલે હશે? ના પાડવા છતાં બુધીરામની બેજીવી પત્નીએ રઢ ના મૂકીઃ ‘શકનનો પેલો ટચકો હું જ કરવાની, તમે હંધા તો કરમબુધીયાળના બાપ છો. એના હાથમાં ઊંચકાયેલા ત્રિકમનું ફળું મરકી રહ્યું. બગલમાં ચોપડો દાબી માપપટ્ટીનો છેડો લબડાવીને ફરતા મુકાદમને નૂરુએ બીડી ધરી ત્યારે આખું વાતાવરણ એક છત નીચેની કલબલ જેવું થઈ ગયું.

‘આ લે. માજનનો એક રૂપિયો.. આ દોઢ રૂપિયો… આ…’ એવી એની ખોદલવરીએ બધાં આગળ હસવાનાં પતરાળાં પાથર્યા. બધાંનાં મોઢાંમાં આજે દાંત ફૂટ્યા હતા!

એમાંય ઠેકડી મશે મૂંગો માધલો ઝપટે ચડે એટલે! સામે જીભ ન ચાલે ને?

– ગામનાં નળિયાં વંચાવ્ય છો એવું આઈ નો કરતો, આમાં તો કામ પરમાણે દાડી મળશે.

– ઈ પોતે, કંકુડી ને આંધળી ડોશી – ત્રણ ખાનારાં…

– દિવાળી કેડ્યે જોજો ને, આણી કોર્ય આપડી સડક બંધાઈ રેશે ને ન્યાં ગામમાં મેડી બાંધી લેશે માધો!

– પેલાં તો કંકુડીના વિવા’ લેવા જોઈ, નાટે પૂરું પૂરું થઈ છે! – ઈય ક્યાં ઝાલ્યો રે છે? – ડાચામાંથી ફાટે તોને, એમ થોડું કોઈ છોડી બાંધી જાવાનું’તું.

અલ્યા ભૈ, માધાને પરણવું જ નથી તો કોની હાટુ મેડા બાંધવા? મગજમાં ક્યારે પૂરી ચડે એનો નેઠો છે કાંઈ? એવાની હાર્યે કોણ…હા, સારુ ઠેકાણું ગોતીને કંકુડીને વેલાવાર્ય… બસ, આ એક વરસ પાર –

ત્યાં બાયુંમાંથી કોઈનું ગળું લાંબા રાગે ચડેઃ સાયબા, સડકું બંધાવ્ય આજ મારે વાગડ જાવું… વાગડ જાવું મારે –

‘કોને આવવું?’ કહેતી મુકાદમની ખરબોલી ટપકી પડેઃ ‘કામ કરો કામ, છાનાંમાનાં’ – ત્યાં એની નજરે કશું ભળાય જાય ને તરત જીભે સુંવાળપ લળી પડેઃ ‘કહું છું, ત્યાં કઠણ ભોં પડતી હોય તો… આ બાજુ માપી દઉં. કૂણી માખણ જેવી…’

તરત જ કોઈ બાઈ વાત વાળી લેઃ ‘મુકાદમ સાયુબ, કઠણ ભોં કે પોંચી ભોં, હાથમાં તિકમ હોય એટલે થઈ ર્યું.’

ઓલી બાજુ ભીખુની હાણ ચાલેઃ ‘એલા ભીખલા, ટીકડા – ભિખુટ લાવ્યાં’તાં ને ભાતા હાર્યું?’

આખો દિઈ જ તો ચળગતો રે છે, પંડ જોતા નથી?’

ભીખુનું શરીર કામ ન આપે એટલી આંખો કામ આપે. હસતી વખતે ભૂલભૂલમાં આંખો ભીની ભોંય ઝાલે ત્યાં બીજી જ ઘડીએ એના હોઠ હમ્મ હમ્મ કરતાં હસવું ઝાલી લે.

ચૂના ભઠ્ઠાવાળાનાં તગારાં બહુરૂપી જાણે! એકેય તગારા પર ચૂનાની ધોળપ બતાવો!

હીરાઘસુઓની અકળામણ આંટા દઈ જાય ત્યારે એય ઘંટીની સાટિંગ ચડાવતા હોય એમ બાવડે બાં ચડાવવા લાગી જાય છે. એમ કાંઈ ટાઢા છાયાની લાગી લત છૂટે?

– વળી અદેપાળની પીપરના માળા બોલતા થયા છે. નદીના પટમાં કાંકરા ઉડાડતું કોઈ પૂછી બેસે છેઃ ‘ઓલું દાંતાળું મશીન – રાતોરાત ક્યાં ગુલ થઈ ગ્યું શી ખબર!’

જવાબ મળે છેઃ ‘તારે એની ઉપર બેહીને વરઘોડો કાઢવો’તો, વાઈડીના!!

આ દિવાળી આવી નહોતી. નાનેરાંવની ટોળીના દીવામાં તેલ છલકાતું હતુંઃ ઘોઘો ઘોઘો ઘોસ્લામ, નાથીબૈના વીરસ્વામ… લોકોના હાડ ફરતે લોહી વળવા માંડ્યું હતું. ભીખુની સાઇકલની ઘંટડીમાં નવો રણકાર બેસી ગયો હતો. અડધી રાતે થાળી વગાડી બુધીરામે ગામને ગળચટું કરી મેલ્યું. નૂરુએ ઢાંઢા ઉપર ઝૂલ નાખી – નાખી ત્યાં ફળિયે પડતાં મેલાંઘેલાં પગલાં વળાઈ ગયાં. નારસંગ બબ્બે વખત તગારાં ટીપાઈ આવ્યો. દાતરડું કાતરતો શામજી લુહાર હસ્યોઃ

ધમણ માથે વિયાયેલી બિલાડીને ક્યાંથી ખબર હોય કે ધમણ વાસી હવા વધારે દિનો હંઘરે.’

– નાળિયેર ઉપર છેલ્લું મોતી મઢાઈ ગયા પછી ઘરમાં બેન – દીકરીનેય કેટલા દિ’ સંઘરાય? ઓસરીએ ખાટલા ઢળાય – ઢળાય… નવાં ગોદડાં – ગાદલાંની ગંધ ફોળાય – ફોળાય…

માધ્યા! ઊઠ્ય એલા એય…’

– બુધીરામે ન જગાડ્યો હોત તો મારી આંખમાં આખો અવસર રંગેચંગે ઊજવાઈ જાત! હેજસાજ પોપચાં પલળ્યાં હતાં…

ત્યાં… બધું એનું એ જ – એ દિવસે મારું અને બુધીરામનું મૂંગા મૂંગા ગામ ભણી આવવું… એના હાથમાં કાંઠે નંદવાયેલી ઢોચકી..

ખર્ચ જોવાની આડશેય નય રે હવે, માધા.’ – એણે કાંટાનો ભારો ખેંચીને નદી ઊતરનારના પડછાયા પાછળ ઘૂંક ઉડાડ્યું.

વાયરેથી છૂટી અવાજની તીણી ખીલીઓ ભોંકાઈ જતી હતીઃ ભાઈઓ તથા બહેનો… આ સડક… તાલુકા કક્ષાના ગામડા સાથે… ખોબા જેવડા ગામ.. સંપર્ક સ્થાપી આપી… આ સેવકનું એક સોનેરી સ્વપ્ન… કોઈએ સાચું જ કીધું.. મેન ઈઝ વન્ડર…

ઓચિંતાની ઠેસ વાગી હશે તે, ઢોચકી નીચે મૂકી પગનો અંગૂઠો પંપાળતાં બુધીરામે ત્રાંસી આંખે મારી સામે જોયું. મેં તરત જ ઢોચકી તરફ ઇશારો કરી ખોબો… મને એમ કે હમણાં મારા મગજની રગ ફાટી જશે.

– બુધીરામે ઊંધી કરેલી ઢોચકીમાં સંતાયેલાં ધૂળ – તણખલાં ખરી પડ્યાં: ‘તારી તે – મૂંગીના, ત્યાં સડકે ફાટ્યો હોત તો પીપડામાંથી એક કળશ્યો તો ભરી હકતને? તરસ તો –

અંગૂઠાનું કળતર એક કૂદકે એની આંખોમાં બેસી ગયું. એણે વેળમાં ઢોચકીનો ઘા કર્યોઃ ‘ખરા ટાણે આય…’

દદડતી ઢોચકી જોવી કે બધીરામનો ચહેરો જોવો એ નક્કી ન કરી શક્યો.

વાયરાનું જોર દશ ગોતતું હતું. રઘુનો ભળી ગયેલો સાદ ફરફરી જતો હતોઃ ‘એઈને લ્યો, લેંઘો – ઝબ્બો લ્યો, પાટલૂન – ખમીસ લ્યો, લઈ લ્યો સાવ…’

તો વળી, પાછળથીઃ ‘આ વિસ્તારની ભોમકાનો પ્રતાપ છે, તાસિર છે…એક – બે માણસથી… ભગીરથ કાર્ય… અનેક હાથ… અનેક માનવશક્તિ…’

થોડે દૂર પડેલા ઢોરના હાડપિંજરે ઢોચકી અટકી ગઈ હતી. હાડ ચૂંથતાં કૂતરાં ઢોચકી તરફ વળે – વળે ત્યાં બુધીરામે –

આઉં… આઉં… આઉં.. મને થયું કે આ વખતે ઠીકરીઓનો વરસાદ. ‘માધા!’

મેં એની સામે જોયું. એણે મારી સામેથી આંખો ફેરવી લીધી.

‘નદી આંઈ લગણ ભરેલી… ખૂટી રે’તી તારેય વીરડાવ આપન્ને હાચવી લેતા, કાં?’

એ થાકી ગયો હોય એમ બેસી પડ્યો. હું સૂરજને ગળતી જતી આથમણી દેશ જોઈ રહ્યો. જાનવરનાં હાડ – પાંસળાંમાં મોટું ધુસાડવા મથતાં – ઘૂરકતાં કૂતરાં તરફ એક એક કાંકરી ફેંકતો બુધીરામ બોલતો હતો: ‘હતા તારે હતા… ઉલેચાતા વીરડાએ ક્યારેય આપડા છાલિયાને ઠેલ્યું હોય એવું તારી હાંભરણ્યમાં ખરું?

ઢોચકી ઉપર ઢીંચણ ટેકવીને બેઠેલા બુધીરામને ખબર હશે કે નહીં, ઢોચકીનો કાંઠલો થોડો વધારે નંદવાઈ ગયો હતો. છતાંય ફરીવાર કોઈ માગે તો દઈ શકાય એવી હતી.

કહેવું’તું પણ –

એક બાજુ મૂંગા મનનું કળતર તો બીજી બાજુ વાયરાના બુચકારે છૂટેલું તાળીઓનું ધણ –

(‘પરબ’, મે, ૨૦૦૫)

XCV

પન્ના ત્રિવેદી

સાતમો દિવસ

૨સ્તો ચીકણો હતો. કદાચ કાલે રાતે વરસાદ બરાબરનો ખાબક્યો હોવો જોઈએ કે કદાચ બે-ચાર દિવસ પહેલાં પણ ખાબકી પડ્યો હોય, મુસળધાર… કોણ જાણે! પણ કાચા રસ્તા પર પથરાયેલી માટીના કારણે તે કાદવકીચડભર્યો બની ગયો હતો.

સતી લપસતાં લપસતાં માંડ બચી. તેણે જોયું કે રસ્તાની ધારે ધારે, ચાલીચાલીને લોકોએ સહેજ કઠણ પગદંડી બનાવી હતી. સતી સાચવીને એ તરફ ગઈ. ચાલતાં ચાલતાં સતીએ નોંધ્યું કે આ પગદંડી ઉપર દેખાતાં મોટાભાગનાં પગલાં સ્ત્રીઓનાં હતાં કેમકે રસ્તાની ભીની માટી પર લેડીઝ ચંપલોની છાપ સ્પષ્ટપણે ઊપસી આવી હતી. પછી તરત એને બીજો વિચાર એ આવ્યો કે કોણ જાણે કેટલા સમયથી હશે આ રસ્તો ને કેટલા સમયથી પડતી જતી હશે આ પગલાંભાત?

સામેથી સાઇકલ લઈને એક માણસ આવતો હતો. કાદવને કારણે તેણે તેની સાઇકલ ધીમી પાડવી પડી.

સાઈકલના પૈડાં પર કીચડ બાઝી ગયો હતો. સતી જે તરફથી ચાલી આવતી હતી તે પગદંડી બાજુ એણે ધીમેથી સાઇકલ વાળી. પોતાના તરફ આવતા માણસને જોતાં જ સતીએ પૂછી લીધુંઃ ‘શાંતિનિકેતન હજી કેટલું દૂર છે?’ માણસ તરત સાયકલ પરથી ઊતરી પડ્યો. હેન્ડલ બરાબર પકડી રાખી પાછું વળીને તે બોલ્યોઃ ‘બસ, બહુ દૂર નથી. એકાદ કિલોમીટર જેટલું હશે અહીંથી અને ફિકર નહીં, આગળનો રસ્તો પણ સરસ છે. પાક્કો, કીચડ વગરનો. જો , સામે પેલું સરનું ઝાડ દેખાય ને, એટલું ચાલી નાખો પછી ત્યાંથી જમણી બાજુએ વળીને સીધા સીધા જજો …આગળ થોડું ચાલશો કે બોર્ડ મારેલું જ છે.’ માણસે આટલી ભલમનસાઈ દાખવી, વિગતે વાત કરી એથી સતીએ ભારપૂર્વક તેનો આભાર માન્યો.

હવેનો રસ્તો ખરેખર સરસ હતો. નાળિયેરીનાં લીલાંછમ વૃક્ષો હારબંધ હતાં. વચ્ચે વચ્ચે ગરમાળા અને ગુલમહોરનાં વૃક્ષો પણ તેમને મૈત્રી આપતા હતાં. આકાશમાં, પાણીથી સહેજ ભારઝલ્લી બનેલી નાની નાની વાદળીઓની ફરતે આથમતા સૂર્યના તડકાની સોનેરી કોર અત્યંત મોહક લાગતી હતી. ઠંડો ઠંડો પવન મીઠો લાગતો હતો. સતીએ જાણીજોઈને તેની ચાલ ધીમી કરી નાખી. તેની આંખોમાં ઠંડક પ્રસરતી જતી હતી. તેણે જમણી તરફ વળીને સીધા સીધા ચાલવા માંડ્યું. આખા રસ્તે સતીના મનમાં એ જ વાત ઘોળાતી રહી કે એકાદ કિલોમીટરનો રસ્તો કંઈ બહુ લાંબો ન કહેવાય, ખાસ તો સ્ત્રીઓ માટે. તે કેટલું ચાલતી રહે છે તેની તેને પોતાનેય કયાં ખબર હોય છે?

નિયોન લાઈટના ભૂરા રંગના પ્રકાશમાં અક્ષરો ઝળહળતા હતા – શાંતિનિકેતન.

સતીના ચહેરા પર નિરાંત ફરી વળી. ચહેરા પર અજાણ્યું તેજ પથરાઈ ગયું, તેને જોતાં જ ઝાંપા બહાર ખુરશીમાં આરામથી પગ લંબાવી બેઠેલા ચોકીદારે ત્વરાથી ઊભા થઈ જઈને લોખંડનો ભારેખમ દરવાજો સહેજમાં ખોલી આપ્યો. એક નાનકડા થેલા સાથે સતીએ અંદર પગ મૂક્યો કે તરત જ સફેદ સાડલાવાળી બે બહેનો આવીને મલકતા ચહેરે ઊભી રહી ગઈઃ ‘તો આવી ગયા ને તમે! તમારી જ રાહ જોતા હતા અમે. રાધાબા કહીને જ ગયા હતા. લાવો, આપી દો આ ભાર અમને, ને થઈ જાવ તદ્દન હળવાફૂલ… એમ કહેતાં બેય બહેનોએ તરત જ સતીના હાથમાંથી કંઈક વિશેષ અધિકારના ભાવ સાથે સામાન લઈ લીધો. સતીના હાથની આંગળીઓ ઝણઝણી ઊઠીઃ ઘરના લોકો ઘરની ભીતર હોય તોય ફલૅટનું તાળું પોતાની ચાવીથી જ ખોલવાનું હોય, ભલેને પછી પોતે નોકરીએથી પાછી ફરી હોય કોઈ પિચકાયેલા ફળનો ગર જેવી! નંદન તેના કામમાં ગળાડૂબ હોય અને અચલ તેના લેપટોપમાં ગળાબૂડ હોય. બારણું ખોલતાં, સામે કોઈની બે સ્નેહભરી આંખ હોય છે કદી તેને આવકારવા? ઘરમાં પગ મૂકતાંવેંત આખી જાત ઠીંગરાવી મૂકે એમ ફરમાઈશ આવી જાય – ‘એક કપ ગરમાગરમ ચા.’

‘લો એક કપ ગરમાગરમ ચા, આદુવાળી.’ પ્રતીક્ષાખંડમાં સોફા પર બેઠેલી સતીની સામે એક સ્ત્રી ચાનો કપ ધરીને ઊભી હતી. સતીએ થોડાક ગળગળા સાદે કહ્યુંઃ ‘થેંક યુ.’ તેનો ફિક્કો ચહેરો હસી પડ્યો. કશુંક હૂંફાળું હૂંફાળું લાગ્યું. પેલી સ્ત્રીએ હાથ પકડીને પ્રેમથી ઊભી કરી. સતીનો હાથ તેના હાથમાં હતો. તે પેલી સ્ત્રીને દોરવાયે ચાલતી જતી હતી. સામેની ત્રણેય લોબીના ખંડો વિશે વાત થતી હતીઃ ‘જુઓ, અહીં ત્રણ પ્રકારની લોબી છે. જેને ગંગા, જમુના અને સરસ્વતી એવાં પવિત્ર નામ આપવામાં આવ્યાં છે. આ બાજુના જે ઓરડાઓ છે તે બધા ગંગાવાળા છે. તેમાં વૃદ્ધાઓ રહે છે. એક ઓરડામાં ત્રણ-ત્રણ વૃદ્ધાઓ. જેથી કોઈને એકલું એકલું ના લાગે. જાણીજોઈને તે લોકોને આ બાજુના ઓરડાઓમાં રખાયાં છે, રાધાબાની ઑફિસથી એકદમ નજીક; કેમકે તે લોકો અત્યારે ઉંમરના એવા પડાવ પર છે કે ગમે ત્યારે કોઈની પણ જરૂર પડે, બૂમ પાડે કે તરત દોડી શકાય. ને જુઓ, પે… લ્લી બાજુ દેખાય છે તે જમનાવાળા. તેમાં બધી ત્યકતાઓ અને વિધવાઓ રહે છે. તેમાં પણ એક ઓરડામાં ત્રણ–ત્રણ જણને મૂકવામાં આવ્યાં છે. જેથી તે લોકો એકબીજાનાં દુઃખ દૂર ન કરી શકે પણ કમસેકમ તેમનાં સુખ-દુઃખ વહેંચી તો શકે! અને આ ત્રીજી લોબી છે તે સરસ્વતી. તેના ઓરડાઓમાં વર્કિંગ વુમન રહે છે. કેમકે તે લોકો કામકાજી સ્ત્રીઓ હોય છે એટલે તેમને વધારે ખલેલ ન પડે તે માટે એક ઓરડામાં બે જ જણને રખાયાં છે. પણ એક વાત નોંધી તમે? અહીં એકલાં તો કોઈ કરતાં કોઈ જ નહીં હોં! ને છેક એવું નથી કે મોટી ઉંમરની સ્ત્રીઓ જ રહી શકે, છોકરીઓ પણ રહી શકે છે એમાં કેટલીક જુવાનજોધ છોકરીઓ. નોકરી-ધંધા માટે બાપડી દૂરદૂરથી આવેલી. પણ સાચું કહુંને બહેન, આ જવાન છોકરીઓને સાચવવી એવી ભારે પડે છે કે વાત ન પૂછો. નોકરીને બહાને શુંય ધંધો કરતી ફરે એ કળવું જ ભારે થઈ પડે છે!’

પાછળ પાછળ ચાલી આવેલી એક બીજી અજાણી બહેને વચ્ચેથી જ સાથે થઈ જઈને બોલનાર સ્ત્રીનો હાથ સહેજ ભારપૂર્વક દાળ્યો. બોલનાર હવે બોલી રહી હતીઃ ‘શાંતિનિકેતન સહુ માટે છે. એક એવી રાહત મળે છે. અહીંના લોકોને કે ઘર જેવું કશુંય યાદ જ નથી આવતું. પૂછો એમને, તરત જ કહેશે કે ઘર તે કઈ બલાનું નામ છે! જીવતાં જ મળી ગયેલું સ્વર્ગ છે સ્વર્ગ! રાધાબા અમને લોકોને કહીને જ ગયા છે કે સતીબહેન સાંજે નોકરીએથી છૂટીને સીધા અહીં જ આવશે. કહેતા’ તાં, આમ તો તે ફક્ત સાત દિવસ માટે જ આવવાનાં છે પણ રૂપિયા પૂરા એક મહિનાના આપી ગયાં છે. ને જો અહીં ગમી જશે તો અવારનવાર મુલાકાત લેવી એમને ગમશે. સાચું કહું સતીબહેન, આ સાંભળીને પળવાર તો એવું અજુગતું લાગેલું બધાને કે છતે ધણીએ ને છતે ઘરે અહીં લગી શા માટે કોઈને લાંબું થવું પડે? ને તે ય આ જ શહેરમાં ઘર, વર ને છોકરાં હોય તો તો..’ બોલતાં બોલતાં તે એક ઓરડા પાસે ઊભી રહી ગઈ અને કેડેથી ચાવીનો એક ગુચ્છો ખેંચી કાઢતાં કહ્યુંઃ ‘લો, આ તમારો ઓરડો! રાધાબાએ સાતમા નંબરનો ઓરડો ખોલી આપવાનું કહ્યું હતું. તમારા ઓરડામાં તમારી સાથે એક બહેન છે તે આજે નથી. કયાંક ગયાં છે બહાર કાલે સવાર સુધીમાં આવી જવાનાં છે. આ બાજુ, નીચે મેસ છે. તમે હાથ મોં-ધોઈ લ્યો. હું બેસું છું તમારી સાથે.’ આ સતીએ ભારપૂર્વક ના પાડી પણ તે સ્ત્રી અધિકારના ભાવ સાથે એટલી જ દૃઢતાથી બોલીઃ ‘કહ્યું કે, એકલાં પાડવાનો અમારે ત્યાં રિવાજ જ નથી!’ સતીએ તાળું ખોલ્યું. એની આંગળીઓમાં અજબનો તરવરાટ થયો અને એના ચહેરા પર આનંદની લાલિમા છવાઈ ગઈ. થોડીક પરિચિત અને ઝાઝી અજાણી એવી આ સ્ત્રીને આવા ઉષ્માભર્યા શબ્દો માટે બાથમાં ભરી લેવાનું મન થઈ આવ્યું ક્ષણિક.

ઓરડો એકદમ સ્વચ્છ હતો. બારણું ખોલતાં જ તેણે ફરીથી ભૂરા રંગની સાડીવાળી પેલી સ્ત્રીના લીલાછમ શબ્દો ફરી ફરીને મમળાવી જોયા- આ તમારી ઓરડો!

સતીએ બેચાર વખત મનમાં બોલી-બોલીને પોતાની જાતને સંભળાવ્યુંઃ સાંભળ્યું? આ મારો ઓરડો છે! કોતરણીકામ કરેલું કલાત્મક ફેસિંગ ટેબલ, સફેદ સફેદ રૂ ભરેલી અને એવી જ સફેદ, સ્વચ્છ ચાદર પાથરેલી બે નરમ નરમ પથારી, બંને ખૂણે ફૂલદાની અને ફૂલદાનીમાં પીળા રંગનાં ફૂલો, સફેદ રંગના કાપડ પર આછા લીલા રંગની વેલ-બુટ્ટાવાળા રેશમી પડદા અને બંને બારીની પેલે પાર દૂર દૂર સુધી દેખાતી લીલોતરી સતીની આંખોમાં પણ લીલોતરી છવાઈ ગઈ. તેણે પાછળ જોયું. અરીસામાં પોતે દેખાઈ. એવું લાગ્યું કે આખા ઓરડામાં બસ સતી જ સતી!

એ મેસમાં ગઈ. ભૂરા રંગની સાડીવાળી બીજી એક સ્ત્રીએ તેની થાળી તૈયાર કરી. પોતાની સાથે આવનાર સફેદ સાડીવાળી સ્ત્રીએ આગ્રહ કરી કરીને તેને પ્રેમથી પીરસી આપ્યું. તેની થાળી તરફ લંબાયેલા હાથ અત્યારે તેને પોતાના હાથ જેવા જ લાગ્યા. બધાં માટે ગરમ ગરમ રોટલી ઊતારતી સતી! ઘરમાં બધાંને ઉતાવળ હોય છે; એક માત્ર એના સિવાય, પછી જ્યારે છેલ્લી રોટલી ઊતરે છે ત્યારે ડાયનિંગ ટેબલ પરની બધી ખુરશી ખાલી થઈ જાય છે. તે ધીમા અવાજે રેડિયો ચાલુ કરે છે. કોઈક ગાય છે સુરીલું – મોહે ભૂલ ગયે સાંવરિયા…આજે કોઈ ગાતું નથી. ગીતની જરૂર પણ નથી લાગતી. એને પેલી સ્ત્રીનો અવાજ ગીતથીય વધુ સુરીલો લાગ્યો. આ સતી નોકરીએથી સીધી અહીં જ આવી હતી ને તોય આજે થાક નહોતો લાગ્યો. સુતી વખતે બાજુની ખાલી પથારી પર નજર જતા જ પહેલો વિચાર નંદનનો આવ્યો હશે. ઊંઘી ગયો હશે અત્યારે? ના. જાગતો હશે. આઘાત લાગ્યો હશે એક જાતનો. પોતે આમ અણધારી રીતે ચાલી આવી કેવળ એક ચિઠ્ઠી છોડીને – સાત દિવસ મારે મારી સાથે જીવવા છે નંદન. સાતમા દિવસની સાંજે આપમેળે જ આવી જઈશ. શાંતિનિકેતન જાઉં છું. ક્યાંય ન શોધીશ મને. ખાંખાંખોળા કરીશ તો પાછી ખબર નહીં હોય તેને ય ખબર પાડીશ. અને સત્ય જાણ્યા વિના ય લોકોને ખબરનો તમાશો બનાવતાં વાર નથી લાગતી નંદન! સાતમા દિવસની સાંજે ત્યાં જ રાહ જોઈશ તારી, જ્યાં આપણે પહેલીવાર ગયા હતાં લગ્ન પછી. મોનિકા કૉફી ડે પર… કદાચ નંદન છાપું વાંચતો હશે અત્યારે. આમ તો એની કંપની પણ મારી જેમ ભાગ્યશાળી છે કે તે લોકોને ત્યાં નંદન મળ્યો છે, સમર્પિત કર્મચારી! જેને સવારે બે ઘડીની છાપું વાંચવાની નવરાશ નથી મળતી. કદાચ આખો દિવસ ગુસ્સો આવ્યો હશે મારી ઉપર, પણ મધ્યાહ્નનો ધગધગતો સૂરજ આથમવાના સમયે ટાઢોઢ૫ પડી જાય છે તેમ તે પણ અત્યારે શાંત થઈ ગયો હશે. પછીથી કદાચ તેને મારું અહીં આવવાનું કારણ વાજબી લાગે. આખું ઘર મારું છે, પણ હું મને કયાંય નથી જડતી એમાં, ને નંદન સામે હોય છે તોય એ પણ કયાં જડે છે મને! ઘર જ નહીં, દુનિયા આખી એવી લાગે છે. ઉબાઈ ગઈ છું. આ યાંત્રિકતાથી, જીવવાનો કંટાળો આવી ગયો છે. ચારેબાજુ ઘોંઘાટ ઘોંઘાટ બસ…પણ આજે હું યાદ તો આવી જ હોઈશ એને. એણે બીપીની ગોળી લઈ લીધી હોય તો સારું, નહીં તો પ્રેશર વધી જશે ને…

સતી આ વિચારતી જ હતી કે અંદરથી એક તીવ્ર ઊથલો આવ્યોઃ શું કામ સતી નંદન વિશે વિચારે? ના, અહીં ઘર લગીરેય નહીં. એક ક્ષણ માટે પણ નહીં. બસ સતી, કેવળ સતી…અને સતી, બાજુની ખાલીખમ પથારીથી અવળી ફરીને સૂઈ ગઈ. જ એકાએક વહેલી સવારે બારણું જોરજોરથી ખખડી ઊડ્યું. સતીની કાચી ઊંઘ તૂટી ગઈઃ કોણ હશે અત્યારે? જોયું તો વસુધા હતી. માંડ ચોવીસેક વરસની હશે. એના મોં પરના રમતિયાળ ભાવ ગમેતેવી ઊંઘરેટી આંખોને ય તરત પકડાઈ જાય. સતીને જોતાવેંત જ બોલીઃ ‘હું વસુધા. તમારી રૂમપાર્ટનર. તો.. તમે જ છો સતીદીદી. પેલા સાત દિવસવાળા! એકલી હતી, સારું થયું તમે આવી ગયા.

‘સાત દહાડા તો સાત દહાડા..’

સતીએ હસીને કહ્યુંઃ ‘…પણ અહીં તો એકલાં ના પાડવા દેવાનો રિવાજ

છેવસુધાની આંખ પહોળી થઈ ગઈઃ ‘ઓ માં…આ ફિલ્મી ડાયલોગ મારનારી પેલી સવિતા ચિબાવલી જ હશે. એણે જ કહ્યું હશે.. હું ને? માય ફૂટ!’ બોલતાં બોલતાં એણે સતીનો સામાન ખસેડી લઈને પથારીની બીજી બાજુએ સરકાવી દીધોઃ ‘તમે ઉંમરમાં સીનિયર છો આમ તો, પણ સીનિયોરિટીનું જોર તો બધે જ હોય છે. પણ કહી દઉં તમને, અહીં તો રૂમમાં આવ્યાની તારીખથી સીનિયોરિટી ગણાય. આ મારી જગ્યા છે અને મને આ બાજુના ખૂણા વગર ઊંઘ નથી આવતી એટલે. ધોળા દિવસે તો અહીંની બધીય ચકલીઓ ઊપડશે હમણાં ચોખાના દાણા લેવા; પણ રાતે તમને બધાંની ઓળખાણ કરાવવાની છું. હા, હા, ખબર છે બાપા કે સાત દહાડાવાળાં છો તમે. તો ય ક્યારે કોઈ કોઈને મળી જાય ને કોણ કોને કામ લાગી જાય; ભલું પૂછવું!… પણ કહું દીદી, સાલું એવું થઈ ગયું છે ને આજકાલ કે આપણે ય આપણાં નથી લાગતાં! મને તો એવું લાગે છે કે આપણને કોઈ સ્વર્ગમાં લઈ જાય તો આપણા જેવાં વાંકદેખાઓને ત્યાંય સાલું બધું પોલંપોલ જ લાગવાનું! ને જેણે તમને બધું કહ્યું તે સવલી, તે પોતેય કંઇ દૂધે ધોયેલી નથી. આજે રાધાબા નથી ને, હમણાં જોજોને હીરોઇનને! ભૂરી હાડી કંઈએય ફંગોળી દઈને મટકતી ફરશે લાલચટ્ટક થઈને…સવારે ઑફિસ ખોલવા ભીખલો આવે છે તેની સાથે રમશે પછી ભવાઈ..આ… બગીચાની પછીતે.’

‘ઓહ..’ સતીને માથામાં જોરદાર સણકો ઊપડ્યો છે. મને ખયાલ નહોતો…’ તે ઝંખવાઈ ગઈ. અત્યારે વધારાની પ્રતિક્રિયા આપવા કરતાં તેને તૈયાર થવાનું જ વધુ યોગ્ય લાગ્યું કેમકે તેને નોકરીએ જવાનું હતું. એ જમવા ગઈ. બે શાક, કઠોળ, કચૂંબર, રાયતું, પાપડ, દાળ, ભાત… ‘ઘેર હોત તો આટલું બધું બનાવી શકી હોત?’ એણે ભરપેટ ખાધું. મનમાં એક ભાવ કંપ્યો — કોઈ પીરસે ત્યારે જમવાની કેવી મોજ પડે છે નહીં? ને ત્રણ દિવસની સાંજ આમ વહી ગઈ, પણ સતીની સાંજ તો વધુ ને વધુ ઘેરી બની ગઈ હતી.

સાંજે સાંજે લીલાછમ બગીચામાં જઈને મોજમસ્તી કરતાં વૃધ્ધાઓની આંખોનો ખાલીપો વાંચ્યો ત્યારે સતી હેબતાઈ ગઈ. સુકાઈને કોકડું વળી ગયેલાં શરીરોની સાથે કદાચ ક્યારેય પૂર્ણ નહીં થઈ શકનારી આશાનો સુકાવો પણ જોયો ત્યારે તેણે નક્કી કરી લીધું હતું કે તે શાંતિ લેવા અહીં આવી છે એટલે હવે પોતે એ તરફ નહીં જાય-જ્યાં જવાથી તેનું મન અશાંત થઈ જાય. જમી લીધા પછી રાતે રાતે વસુધા સતીનો હાથ પકડીને બધાંને મળવા લઈ જતી. સતીની આંખ વાંચતી હતી, કયારેક વસુધા અને તે ન હોય ત્યારે ક્યારેક સવિતા કહેતી જતી હતી. ત્રણેક ઓરડાની મુલાકાત લીધી. પહેલા ઓરડાની નયનાને જોઈ કે પળવાર માટે સતી હબકે ખાઈ ગઈ. તે આદમીનું ખમીસ પહેરીને બેઠી હતી. તેના કોવાયેલા દાંત વચ્ચે તમાકુની કણીઓ ભરાયેલી હતી. વસુધા કહેતી હતી કે તે કોઈપણ ભારેખમ ગાડીની નીચે ભરાઈને મશીન સાફ કરી શકતી હતી. અદ્દલ આદમીની જેમ જ. અને એનો બોસ કદીક કદીક મહેરબાન થઈને સાઇટના કામના બહાના હેઠળ તેને બહાર લઈ જાય છે – અદ્દલ સ્ત્રીની જેમ મૂઈ હેલ્પરોની જોડે રહીરહીને તમાકુની પડીઓ ખાતી થઈ ગઈ. માબાપ મરી ગયાં, ને તે પછી એના કમજાત ભાઈએ રહીસહી સંપત્તિ માટે બે વાર હુમલો કરેલો. બસ, ત્યારથી અહીં આવી ગઈ છે. આ ખાસી રૂપાળી ને દેખાવડી છે તે બીજા ઓરડાની અનસૂયા! દિલ્લીથી આવેલી,એરહોસ્ટેસની ટ્રેનિંગ માટે, સાત મહિનાની છોકરી મૂકીને. કહે છે કે તેણે તેની છોકરીને તો રાતદિવસ લેપટોપ પર જ મોટી થતી જોઈ. રાતેરાતે હીબકી લે છે. કહેતી તી, આવી ઓફર કંઈ વારંવાર નથી આવતી. વેઠવું પડે એ તો. સાસુ કમજાત છે. એટલે આદમીને લઈને જુદું જ રહેવું છે હવે. વખત જ એવો છે, બે માણસની રોકડી વગર ચાલે એવું જ ક્યાં છે? ને છોકરાના બાળપણને નહીં જોઈ શક્યાનો વસવસો છાતીએ લટકાવીને શું કામ ફરવું? મન થાય તો બીજી ફેરના છોકરા વખતે ક્યાં નથી જોવાતું? ત્રીજા ઓરડાની બિનિતા ઝારખંડના કોઈક ગામડાની હતી. છ વરસની હતી ત્યારથી પરણાવી દેવાઈ હતી. પછી જ્યારે એની કાયાના વૃક્ષ પર જુવાનીની ડાળીઓ લંબાવા લાગી કે તરત એ લોકો આણું કરીને તેડી ગયેલાં. પણ જ્યારે તે સાસરે ગઈ ત્યારે તેના ધણીને એ નહોતી ગમેલી એટલે પછી એની બધી વસ્તુઓ સંગાથે મૂકી ગયેલાં તેને પિયર. જોકે એ વાત ખરી કે તેના ધણીને એ લગીરેય નહોતી ગમી તોય એના પેટમાં એના અંશનો ગર્ભ રહી ગયેલો. જ્યારે એ લોકોએ એવું જાણ્યું ત્યારે પાછા તેડી ગયેલાં ને પછી જ્યારે એણે છોકરી જણી ત્યારે વળી પાછા મૂકી ગયેલાં એને એને ઘેર. એ વખતે વસ્તુઓ નહીં પણ છોકરી હંગાથે. ને છેવટે પોષણના અભાવે મરી ગઈ છોકરી. ત્યારની બીનકી તેના એક ઓળખીતા જોડે નાસીને અહીં આવી ગયેલી. સાત વરસ થઈ ગયાં હવે તો અહીં રહ્યું. કે છે કે ઘરના લોકોએ નાહી નાખ્યું છે એના નામનું. ન કાગળ, ન પત્તર, ના ફોન બસ! રાત પડતાં કંઈક લખ્યાં કરે છે છાની છાની એની ડાયરીમાં અને રોજ અંધારે અંધારે રડ્યાં કરે છે. શું લખે છે તે તો રામજાણે. એને જ ઉકલે… આ ત્રણ દિવસથી સતીની આંખો એની છાતીની જેમ ભારે થઈ ગઈ હતી. ગમે ત્યારે અડધી રાતે ઊંઘ તૂટી જતી હતી. અંદર કંઈક ખૂંચતું હતું. આમ તો પોતે ઘરને યાદ ન કરવાનો મક્કમ નિર્ધાર કરેલો તોય ત્રીજી રાત્રે તો નફફટ આંખો ભીની થઈ ગયેલી. રહીરહીને નંદન યાદ આવ્યો. પોતે નોકરી કરવાની વાત કરેલી ત્યારે કેટલા હેતથી કહ્યું હતું તેણે – ‘તારી મરજી.’ ઘર બનાવ્યું ત્યારે બહાર તકતી મુકાવી હતી – સતીનિવાસ. અને લગ્ન પછી ખોળો નહોતો ભરાતો ત્યારે પણ એણે તો કહેલુંઃ ‘મા છો બૂમબરાડા પાડે. જરીક જૂનવાણી છે એટલે. બાકી તેની પાસે કે આવું કંઈક કહેનારની પાસે તું જાય ત્યારે તારે તારા કાન મારી પાસે મૂકી જવાના, સમજી? હું એમાં પ્રેમના શબ્દો ભરી રાખીશ અને તારી સોનાની વાળી રમાડતો રહીશ.. પછી જ્યારે તું આવીશ ત્યારે તને તારા કાન મીઠા મીઠા લાગશે અને તારી સોનાની વાળીમાંથી પણ મારા સ્પર્શની સુગંધ આવશે જોજેને તું!’ – સતીને ગળે ડૂમો બાઝુયો. આવો મુંઝારો તો કદી નહોતો થયો! આ લોકોને મળ્યા પછીનું સ્તો બધું! બાકીના ત્રણ ઓરડામાં ડોકિયું કરવાની પણ હિંમત જાણે કે હારી ગઈ તે. નહોતું જવું, કોઈને નહોતું મળવું પણ ધરાર વસુધા લઈ ગઈ હાથ ખેંચીને. ચોથા ઓરડાએ પહોંચતાં પહેલાં જ પગ ઝીણું ઝીણું કંપવા લાગેલા. હા, એ વિદ્યાનો ઓરડો હતો. એ જ નામે તો ઓળખાતો હતો! વિદ્યા, શાંતિનિકેતનની સહુથી જૂની સ્ત્રી છે. એની લીલેરી જુવાનીનાં આખાં વીસ વરસ આ જ ઓરડામાં કટાઈ ગયાં છે. ચૂપચૂપ રહે છે સદા. તૈયાર થતી છોકરીઓને ટીકીટીકીને જોયા કરે છે ત્યારે સહુને એની આ વિચિત્રતા પર એવી તો ખીજ ચઢે છે કે ઘૂરકી ઘૂરકીને જોતી એ વિદ્યાને બહાર તગેડી મૂકવાનું મન થઈ જાય છે. આજના વખતની છે તોય બાપદાદાના ટાણાની એક મોટી ભારેખમ પતરાની ટૂંક રાખે છે. ઉપર એક સાદડી મૂકી રાખે છે. સંધ્યાનું અંધારું થતાં જ સાદડી પર આંખો મીંચીને બેસી રહે છે થોડીવાર. કશે સરકારી નોકરીમાં ટાયપિસ્ટ છે. કયાંથી આવી છે, કોઈને ખબર નથી. બહુ પૂછો તો એટલું જ કહે છે કે આ જ તેનું નસીબ છે હવે, ગામ ભણી બદલી થઈ શકે એમ નથી. એના ઓરડામાં અત્યાર લગી કેટલીય સ્ત્રીઓ આવી ને ગઈ હશે, પણ આ ભીંતોના એક એક કણને વિદ્યાની જ ઓળખ છે. જાણે વિદ્યાનો ચહેરો જ ભીંત ન બની ગયો હોય! જ્યારે પણ રાધાબાને લાંબા પ્રવાસે જવાનું થાય ત્યારે ઑફિસની ચાવી વિદ્યાને જ આપીને જાય છે કેમકે વિદ્યાને કયારેય બહારગામ જવાનું હોતું નથી. બીજી સ્ત્રીઓને હોય છે તેમ ચાંદલા-ચૂડી જેવી વસ્તુઓ સાથે તેનો દૂરદૂરનો પણ કોઈ નાતો નથી. હા, કોઈ કોઈ રવિવારે તેના પર શું ભૂત સવાર થઈ જાય છે કે તે આંખમાં કાજલ આંજીને અરીસા સામે ટગર ટગર તાક્યાં કરે છે… એની સંગાથે જે રહે છે તે જમુની તો બાપની નાલેશીને લીધે અહીં ભાગી આવી છે. ફ્રોડ કર્યું છે એના બાપે. પાંચમા ઓરડાની લોપા સાઉથ ઇન્ડિયન છે. આવી ત્યારે ગુજરાત જરીય ગમતું નહોતું. બૅન્કમાં નોકરી કરે છે. પ્રોબેશનના નામે અહીં ફેંકાઈ છે. પહેલાં તો રોજની રોકકળ હતી તેની, પછી કોણ જાણે શું થઈ ગયું કે તેની બધી લવરી બંધ થઈ ગઈ એકાએક. એના રૂમમાં એની સાથે રહે છે તે અરુણી કહેતી હતી કે એને મહારોગ થઈ ગયો છે. બેનજી પ્રેમમાં પડ્યાં છે; એ ય પાછાં એના બોસના પ્રેમમાં! બોસ તો બે છોકરાંનો બાપ છે. ઘાસનું એક તણખલુંય નથી નાખતો એને, ને કદાચ એને તો આ ઘેલીની કોઈ વાતની ખબર પણ નહીં હોય. કહેતી હતી કે હવે એ જતી રહેવાની છે અહીંથી… ને આ છઠ્ઠા ઓરડાની છોકરીઓ તો તોબા તોબા! ટૂંકાંટૂંકાં લૂગડાં પહેરીને બારી પાસે ઊભી રહે છે. પાછી ઊભી રહેવાના વારા કાઢે છે. કેમકે સાંજ પડે ત્યાં સામે જુવાન છોકરાઓ વોલીબોલ રમતા હોય છે. પણ મૂઈ જુવાનીના જોર હોય સમજાય… ખાલી જોઈ રહેતી હોય તો ઠીક પણ વાંદરીઓ જાતભાતના ચેનચાળા કરીને નોતર્યા કરે છે એમને. એમાંથી પાછી એકાદ જણીની તો સગાઈ પણ થઈ ગયેલી છે. દિવસ ઊગ્યે વાતો તો એવી કરશે કે આખી દુનિયામાં જાણે નવીનવાઈની પહેલવેલી સગાઈ ના થઈ હોય કોઈની! એનો થનારો ધણી જ સોનાનો હોય ને દુનિયા આખી પિત્તળની!… પણ સહુથી મોટી બીમારી તો આ સોનલીની છે. એક દહાડામાં બે-ચાર ફેરા ના ફરી આવે, ને બીજાને ફેરવી ના આવે ત્યાં લગી જંપ નથી વળતો એને. બળ્યું! અંધારું પડે કે ખંજવાળ ઊપડે છે એને! સાંજ પડ્યે એકના એક સલવાર-કમીઝ પર નવા નવા દુપટ્ટા ઠઠાડચે રાખે!

સતીનું માથું ભમી ગયું. છઠ્ઠા દિવસની સાંજે તો મોંમાં ફીણ વાળી દીધાં. જાણે કશું કહેવા- સાંભળવાની તાકાત જ મરી પરવારી હોય! અને ફરી રાતનો એ જ અંધકાર વીંટળાઈ વળ્યો. – ‘શું થાય છે દીદી?’ વસુધા સતીના ખભે હાથ મૂકીને પ્રેમથી પૂછી રહી હતી. પોતે શું જવાબ આપે તે સતીને સમજાયું જ નહીં. તે વસુધાને ટગર ટગર તાકી રહી. એક ક્ષણ એને એવું લાગ્યું કે તેની આંખો વિદ્યાની તો નથી ને! તેણે વસુધાનો હાથ એના ખભેથી ખસેડી લીધો. અંદર એક જ શબ્દ વમળાવા લાગ્યો – નંદન…

‘ચાલ દીદી, તને બાગમાં લઈ જાઉં. ડોશીઓને રમતી જોવાની એવી મજા પડશે, ને મન પણ હળવું થઇ જશે. જો જો.’

સતીએ એ તરફ જોયું જયાં વૃદ્ધાઓ એકઠી થઈ હતી. તેણે તરત નજર ખસેડી લીધી અને નકારમાં જોરથી માથું ધુણાવ્યું. તેના પગ સાતમા નંબરના ઓરડા તરફ વળી ગયા. સાથે સાથે વસુધાના પગ પણ એ તરફ વળ્યા. તેણે ચાલતાં ચાલતાં જ કહેવા માંડ્યુંઃ ‘જુઓ, આ બધી ડોશીઓ અત્યારે તો મોંમાં ચોકઠાં નાંખી ખડખડાટ હસતી હસતી અંતકડી રમે છે… પણ તમને કહું દીદી, સૂતી વેળાએ એમના બોખાં મોં જે કરુણગીતો ગાય છે તે તો તેમનાં ઓશીકાંના કાન જ સાંભળે! અને તહેવારોમાં તો તેમની ઊંડી પેસી ગયેલી ચૂંચરી આંખોને આખો દિવસ ઝાંપે જ ચોંટાડી રાખે છે ને કાન આવતી જતી મોટરોનાં પૈડે..’

સતીને થયું કે તે ચીસ પાડી ઊઠશે હમણાં. અંદર ઊંડે ઊંડે કશીક અપરિચિત ઝણઝણાટી ઊતરી ગઈ. તેને લાગ્યું કે પોતે અડધી તૂટીને આવી હતી પણ અહીં તો આ લોકોની જેમ પૂરેપૂરી તૂટી ગઈ હતી જાણે! જીવ ચૂંથાતો હતો.નંદન વધુ તીવ્રપણે યાદ આવવા લાગ્યો.

છઠ્ઠા દિવસની રાત કાઢવી સતી માટે એટલી અઘરી થઈ પડી કે જાણે કોઈ સ્વજનનું મડદું આખી રાત ઘરમાં પડ્યું રહ્યું હોય ને પોતે એની સામે બેસીને રાત કાઢવાની હોય. એ આખી રાત સતીના કાનમાં એના લગ્નનો ઢોલ ઢબૂકતો રહ્યો .લોકોએ તેની પીઠીટાણે કેટલાં ગીતો ગાયાં હતાં! એને પીઠી ચોળીચોળીને એટલી પીળી પીળી હળદર કરી મૂકી હતી કે લગ્નના દિવસે ઘસી ઘસીને નાહવા છતાં પણ કેમેય કરીને તેની પીળાશ ઊતરતી જ નહોતી. જ્યારે પોતાની નાજુક શી કલાઈમાં નંદનના નામનો ચૂડલો પહેરીને, એના નામનું કાજળ આંજીને વરઘોડાની રાહ જોતી બેઠી હતી ત્યારે તે દિવસે મહોલ્લાની બધી સ્ત્રીઓએ ઓવારણાં લીધેલાં. કોઈ બોલેલું: ‘હાય રે સતી, શું તારું રૂપ છે! આપણી સતી તો આજે એવી લાગે છે કે તે લોકોની નજર જ્યારે આના રૂપકડા ચહેરા પર પડશે ત્યારે ફટાણાં ગાતી વખતે તેમની જીભડી એક ને એક જ લીટી પર ચોંટી જવાની છે!’ પણ જ્યારે જાન આંગણે આવી પહોચી ત્યારે બધાની નજર નંદન પર ચોંટી ગયેલી. સતીએ પણ સહેજ ઘૂંઘટ ઉઠાવીને જોઈ લીધેલું બારીમાંથી. એની આંખો નંદનના ચહેરા તરફ ઊઠી અને પછી ત્યાં જ ખોડાઈ ગઈ. એને જોવાજોવામાં તો બહાર આવતી વખતે જરીક અમથો ઘૂંઘટ પાડવાનું ય ભૂલી ગયેલી!ને મંજુકાકીએ તો સતીને પડતી મૂકીને દૂરથી જ નંદનના ઓવારણા લઈ, દસે આંગળીના ટચાકા ફોડતાં કહેલુંઃ ‘બાપ! આ છોડી શું ભાગ લઈને આવી છે! બહુ ભાગશાળી રે… લલાટ દેખું તારા ધણીનું? કંઈ તેજ… કંઈ તેજ… અપરંપાર…હાચ્ચે, લોકો કે’ તા ‘તા એમ જ છે હોં! રામ જેવો ધણી મળ્યો છે. અમથું તારી માએ તારું નામ સતી રાખ્યું હશે? એના બાપે છો ને એનું નામ આજકાલના જવોંનિયા જેવું રાખ્યું હોય. પણ રામથી જરીય ઊતરતો નથી.’ આખી રાત સતીના કાનમાં મંજુકાકીની આંગળીઓના ટચાકા ફૂટતા રહ્યા. એ વિચારતી રહી કે આ છઠ્ઠા ઓરડામાં છે એવી તો કેટલીયે લપૂડીઓ હશે એની કંપનીમાં… પણ ના કદી કોઈ બહેનપણી, ના કદી તેમની સંગાથે કંપનીના કામનું બહાનું કરી બહાર જવાનું…અરે, કોઈ બીજી સ્ત્રીનો પડછાયોય અડ્યો છે કદી એના પડછાયાને…?ને પોતે આજે અહીં ચાલી આવી? નંદન વિના? ને તેય છ દિવસ લગી? સતીની ભીતર જાત માટે ધિક્કાર વરસતો રહ્યો.

શાંતિનિકેતનમાં તેના સાતમા દિવસનો સૂર્ય ઊગ્યો હતો. સતીએ સામાન ગોઠવ્યા વિના જ બેગમાં લબાચાની જેમ નાખી લીધો. વસુધા આવજો કહેવા આવી. સતીનું ધ્યાન નહોતું. વસુધા કહી રહી હતીઃ ‘બધાંને એકવાર મળી તો લો! આવજો કરી આવો. ચાલો હું આવું તમારી સાથે? દીદી, તમે પાછાં અહીં ફરી કયારે આવવાનાં?’

સતીને એવું લાગ્યું કે વસુધાના છેલ્લા વાકયે એની પીઠ પર એક જોરદાર ચાબૂક વીંઝી દીધી છે. તે એક શબ્દ પણ બોલ્યા વિના ત્યાંથી નીકળી ગઈ.

આખો દિવસ ઑફિસના કામમાં પણ ચિત્ત લાગ્યું જ નહીં. આખો દિવસ તેની આંખો ભીતે ટાંગેલી ઘડિયાળના કાંટા સાથે ચકરાવો લેતી રહી. ને કામકાજનો સમય પૂરો થતાં જ નક્કી કરેલી જગ્યાએ તે ખૂણાનું એક ટેબલ પસંદ કરીને બેસી ગઈ. ટેબલ પર સરસ ફૂલદાની મૂકેલી હતી. તેમાં સફેદ રંગના ફૂલો વચ્ચે લાલ રંગનું એક જ ગુલાબ હતું. સતીની નાજુક આંગળીઓ એથીય કોમળ એવા લાલ ગુલાબની પાંખડી પર ફરી રહી. અચેતન મને ગીત ગણગણ્યુંઃ ‘સાયબો મારો ગુલાબનો છોડ..’ સતીને લાગ્યું કે દુનિયાનાં બધાં માણસો સફેદ ફૂલો જેવાં છે, એક જ સરખાં… પણ નંદનની વાત જ કંઈ ઓર છે…એકદમ આ લાલ ગુલાબ જેવો. ટોળામાંથી જુદો તરી આવતો, સાવ નિરાળો એવો નંદન! તેની આંખમાં એક અજીબ પ્રકારની વ્યાકુળતા હતી. તેની આંખો સામે હવે ઘડિયાળના કાંટા નહોતા પણ સામે ઉઘાડ-વાસ થતો દરવાજો હતો. તેણે ફરી વિચાર્યું, ‘નંદન શું કહેશે, શું પૂછશે? મારા વગર મારી હયાતીની અનુભૂતિ કરી હશે? તે આવશે ત્યારે તે સહુથી પહેલાં શું કરશે..નંદન આવશે તો કદાચ હું જ દોડી જઈશ એને બાથમાં ભરી લેવા..’

સતીએ દૂરથી નંદનને આવતો જોયો. તે તરત ઊભી થઇ ગઈ અને નંદન તરફ સરી. સતી નક્કી નહોતી કરી શકતી કે પોતે ચાલે છે, દોડે છે કે ઊડે છે. તેણે હાથ પકડીને નંદનને ટેબલ તરફ દોર્યો. બેસતાંવેંત જ એકાએક સતીને અનુભવાયું કે નંદનની હથેળી ભીની ભીની હતી. તેણે તેના ચહેરા તરફ જોયું. નંદનના ચહેરા પર પરસેવો નીતરી રહ્યો હતો. સતીએ ચિંતાતુર એવી પ્રશ્નાર્થ નજરે જોયું. તે કંઇ બોલે તે પહેલા જ નંદન ઊભો થતાં બોલ્યોઃ

સતી, મારી વાતને ખોટી રીતે ન લઈશ. પણ તારા આ અખતરાની વાત બધાંના કાનમાં જઈ પહોંચી. દીવાલોને કાન નહીં, આંખો ય હોય છે ને લોકોના મોને પણ કયાં ગરણું બાંધવા જવાય છે..? આજે બધાં ત્યાં એક જ વાત કરતા હતાં કે આટલા દિવસ તું શાંતિનિકેતનમાં જ હતી તેની શું ખાતરી? છ પૂરી રાત અને સાત આખા દિવસ સતી…હિસાબનો તાળો ના મળે ત્યાં સુધી. ને જ્યારે દૂધનું દૂધ ને પાણીનું પાણી થઈ જશે ત્યારે આંગળી ચીંધનારાનાં મોં સિવાઈ જશે જોજે…તને તો ખબર છે ને કે એકવાર પેલા દયાલની વહુ પણ આ રીતે કહ્યા વગર નીકળી પડેલી પછી કોના ઘેરથી નીકળી છે તે ય ખબર છે ને! પણ શાંતિનિકેતન જઈને ખાતરી કરી આવું ત્યાં સુધી…’

એકાએક જાણે લાલ ગુલાબની પાંખડીઓમાંથી લાલ રંગ ઊડી ગયો. બધાં ગુલાબ હવે સફેદ રંગનાં હતાં.

સતી દીવાલ આગળની બીજી દીવાલ બનીને ઊભી રહી ગઈ. અવાચક. સાત વચન, સાત ફેરા અને એક સાતમો દિવસ આ પણ…તેનો ચહેરો લગ્નની પીઠી કરતાંયે વધારે પીળો પડી ગયો. જાણે એના માથેથી ઓવારણાં લેતાં લેતાં તેના કાનમાં મંજુકાકી હસી હસીને બોલી રહ્યા હતાંઃ ‘બહુ ભાગશાળી રે…રામ જેવો ધણી મળ્યો છે…રામથી જરાય ઊતરતો નથી!’

(શબ્દસૃષ્ટિઃ જાન્યુ. ૨૦૧૫)

ચોરખલી

સોનેરી સમયના આ રૂપેરી ટુકડાઓ ન જાણે કેટલા વખતથી આ અંધકારમાં પડ્યા હશે અહીં.. કોની પ્રતીક્ષા કરતા હશે? ખરી જઈને હોરી ઊઠ્યા હશે કે જ્હોરી જઈને પછી ખરી પડ્યા હશે…? આ નાનકડા ખાનામાં જ્યારે સમુદ્રની ભરતી ઊઠતી હશે ત્યારે તે કિલ્લોલતી આગળ ને આગળ કઈ રીતે ધપતી હશે? એનાં અફાટ મોજાંનો ઘુઘવાટ કઈ હવાના કર્ણપટલે ઝિલાતો હશે? લીલીછમ ટેકરીઓને ભીની ભીની કરીને સાર્થકતાનો ઉન્માદ લઈ વહેતાં પાણીની કવિતા કયા પથ્થરોએ સાંભળી હશે? અને એ જ લીલીછમ ટેકરી પર જ્યારે ચાંદ આવતો હશે ત્યારે નીચે, તળેટી પર મોગરાનું અત્તર છાંટીને લાલ ગુલાબની પાંખડીઓથી સજાવેલી પથારીમાં કોઈક મઘમઘી ઊઠતું હશે…

માનસીએ તિજોરીના વચલા ખાનાની અંદરના એક નાનકડા ચોરખાનામાં હાથ નાખી, વેંત ભરી માપી જોઈ. માંડ વૈત-દોઢ વૈત જગ્યા હશે અંદર. તેનો હાથ હજી ખૂણે-ખાંચરે કશુંક ફંફોસ્યા કરતો હતો; કોઈ કાગળ હજી અંદર રહી તો નથી ગયો ને! તેની લાંબી લાંબી આંગળીએ વધેલા નખ લોખંડના તળિયાને અડકતા હતા ત્યારે તેની ભીતર એક અરેરાટીભર્યો ઘસરકો પડી જતો. તેના નાજુક કાંડા પર જાડી ધારના આંકા અંકાઈ જતા હતા. તોય આ બધી ચીજોને વણદેખી કરી, માનસી કયાંય સુધી અંદર કાગળ, ચબરખી ફંફોસતી રહી અને અંધારું માપતી રહી.

અસલમાં વાત એમ હતી કે માનસી અને પુલિનને નવા ઘરમાં રહેવા આવ્યાને હજી એકાદ વરસ માંડ થયું હતું. આ ઘર તે લોકોએ બેન્કવાળા પાસેથી લિલામીમાં ખરીધું હતું. વ્યાજ અને મુદ્દલની ભરપાઈ ગમે ત્યારે થઈ જશે એવી આશાએ લાંબા સમય સુધી આ ઘર બચ્યું હતું, પણ મૂળ ઘરમાલિકે હાથ ઊંચા કરી દીધા પછી છાપામાં આ ઘર અંગેની લિલામીની જાહેરાત કરી દેવાઈ હતી. લિલામી વખતે તાળા પરનું લાખનું સીલ તૂટ્યું હતું અને રૂપિયાની એક મજબૂત ચાવીથી આ ઘરને તેનો નવો માલિક મળી ગયો હતો – પુલિન વેદ. જો કે પુલિનને આ ઘરની બાકીની ચીજવસ્તુઓમાં કોઈ ઝાઝો રસ નહોતો; એથી ફક્ત ઘરને જ નહીં, તેની એક-એક ચીજવસ્તુઓને પણ તેના નવા માલિક સાંપડ્યા હતા. કોતરણીકામ કરેલા સોફા, સાગ-સીસમની ખુરશીઓ, સૂર્યની મુખાકૃતિ અંકિત કરેલા લાકડાના પલંગ, રોજ સવારે કોઈ અપ્સરાનો ચહેરો સાચવતો અરીસો… એ સિવાય પણ ન જાણે કેટલુંય નિલામ થઈ ચૂક્યું હતું, સિવાય કે જૂના જમાનાની લોખંડની એક ભારેખમ તિજોરી, જે ભીંતની અંદર બરાબર બેસાડવામાં આવી હતી. જેનો કથ્થાઈ રંગ પણ ઠેરઠેરથી ઊખડી ગયો હતો. હાલત એ હતી કે પહેલી નજરે તો એ શોધવું પણ અઘરું થઈ પડતું હતું કે એનો અસલ રંગ કયો છે ને લોખંડ કયુ છે! જો કે સમજુ લોકોને તેને ભીંતથી અળગી કરવાની મહેનત અને મજૂરી બંને માથે પડવા બરાબર લાગી; ઉપરથી દીવાલની નુકસાનીનું વધારાનું ગણિત પણ ગણી લીધેલું. વળી ભંગારમાં આપતાંય નાખી દેવાના ભાવ સિવાય કંઈ ખાસ ઊપજવાનું નહોતું ને છેક ત્યાં સુધી લાવવા-મૂકવાનો ખર્ચ માથે પડે એ જુદું! આ વિચારે જ એ તે વખતે નિલામીમાંથી બચી શકી હતી.

લિલામીના દિવસે માનસીએ એ ચહેરો શોધવાનો ખૂબ પ્રયત્ન કરી જો.યો જેણે આ મકાનને ‘ઘર’ બનાવ્યું હતું. કદાચ એ સ્ત્રી આવી હોય પોતાના ઘરને છેલ્લીવાર પોતાના અંતરમાં ભરી લેવા માટે, આસપાસની અસંખ્ય સ્ત્રીઓના ટોળા વચ્ચે એ કશે દેખાતી નહોતી. તેણે ઘર સામે જોયું ત્યારે માનસીની અંદર દર્દની એક ચીસ ઊઠી હતી. ત્યાં જ પુલિને ફાંફાં મારતી માનસીને દૂર, એક ખૂણે બેસાડી દીધી હતી – એમ કહીને કે ‘આ કામ આદમીઓનું છે. અહીં છેક નજીક ના ઊભી રહે. શી ખબર, કદાચ ઘર આપનારો ચાવીની સાથે કોઈના નિસાસા પણ આપતો હોય! ને જો પછી કશુંક અઘટિત બને તો તારા માથામાં ચઢી ગયેલી વહેમની ગંધ કેમેય કરીને ઊતરશે જ નહીં… તને તો ખબર છે ને, કે ચોતરફથી ખુલ્લું, આટલી જમીનવાળું ને તેય પાછું શહેરની વચ્ચોવચ્ચ હોય તેવું ઘર શોધતા શોધતા જ નાકે દમ આવી આવી ગયો છે. એટલે મહેરબાની કરીને તારા લાગણીવેડાને તડકે મૂકીને બાજુએ બેસી રહે ચૂપચાપ!’ આ પછી માનસીએ વિચાર્યું હતું કે કોને ખબર, પેલી સ્ત્રીને પણ એના ઘરવાળાએ એમ જ કહીને આધી રાખી હોય કે આ કામ આદમીઓનું છે! પણ તોય માનસીની આંખો એ બે આંખને જ શોધતી રહી કે જેમાં ભીનાશ તરવરતી હોય. કયાંય લગી બેઠાં બેઠાં કાંકરામાંથી ઘઉંનો દાણો શોધતી હોય એમ ત્રિકોણ – ચોરસ જડબાવાળા ચહેરાઓમાં તેણે એ સ્ત્રીને શોધી હતી, જેનું આ ઘર હતું; પણ એ દિવસે એ આંખો તેને જડી શકી નહોતી.

ઘરનું નવું રંગરોગાન કરવાનું નક્કી થયું ત્યારે પુલિનની કલ્પનાની આંખે ઘરની દીવાલો ક્ષણેક્ષણે કેટકેટલા રંગે રંગાતી રહી, પણ અગાઉના ઘરમાલિકે ઘરને જે રંગે રંગ્યું હતું તે જ રંગ ઘરની દીવાલોને ખીલવી દેશે અને દીવાલોને પણ પોતાપણું લાગશે, માનસીના આ વિચાર સામે પુલિને તરત નમતું જોખી દીધું હતું અને ઘર સાચે જ ખીલી ઊઠ્યું હતું. ઘરની પાછળના ભાગમાં એક ઓરડો હતો જ્યાં આ જૂની તિજોરી ભીંત ભીતર, ભીંતને અઢેલીને ઊભી હતી ચૂપચાપ! આ ઓરડામાં વધારાનો બીજો સામાન પણ હતો. માનસી જ્યારે જ્યારે એ ઓરડા તરફ જતી ત્યારે તેને થયા કરતું હતું કે પોતે એકવાર આ તિજોરી ઉઘાડી જોઈ લે. છે અને આજે માનસીએ તિજોરી ખોલી નાખી હતી. – તિજોરી અંદરથી ખાલીખમ હતી. એમાં ક્યાંક ક્યાંક કાગળની ઝીણી ઝીણી કતરો પડી હતી, વેરવિખેર પણ જેવી તેની નજર નાનકડા ચોરખાના તરફ ગઈ કે તે મલકી ઊઠી. પોતાના ઘેર પણ જ્યારે જ્યારે મા તેનાં કપડાં મૂકવા તિજોરી ઉઘાડતી ત્યારે તે પગના પંજા પર ઊંચી થઈને તેના નાના નાના હાથ એ ચોરખાનામાં નાખી લેતી. ખબર નહીં, પણ આમ કરવામાં તેને એક પ્રકારની વણકહી મજા. મળતી. ને ક્યારેક ક્યારેક તો મા પણ એના જેવડી બની જઈ એની યાદો વાગોળવા બેસી પડતી. અને પછી માનસીને કહેતીઃ ‘જો માનસી, હું જ્યારે મારી માને ત્યાં હતી ને ત્યારે માએ અમને એક વખત ચોરખલી બતાવેલી. ચોરખલી એટલે ઉપર ઉપરથી કોઈને દેખાય નહીં પણ નીચે એક છુપો ઊંડો મોટ્ટો ખાડો હોય ને તેમાં આપણને પજવતાં પ્રાણીઓને ય ફસાવી શકીએ. ને ક્યારેક ક્યારેક તો માણસને પણ હોં! એકવાર, એક ડાધિયો કૂતરો ફળિયાના લોકોને બહુ પજવતો હતો ત્યારે બધાએ ભેગાં મળીને આવી એક સરસ મજાની ચોરખલી બનાવી. કોઈનેય ખબર જ ના પડે કે નીચે મો…ટ્ટો.. એક ઊંડો ખાડો હશે… ને પછી તો જેવો એ આવ્યો કે તરત ભુમ્સમમ કરતો ખાડામાં!’ અને માનસીએ માની આ ભમ્મ’ વાળી વાત પર ખૂબ તાળી પાડી હતી. છેપણ અત્યારે માનસીના હાથમાં થોડાક પત્રો હતાં જે તેણે ચોરખાનામાંથી બહાર કાઢયા હતા. તિજોરી બંધ કરીને તે તેના દીવાનખંડમાં ચાલી ગઈ અને પછી તરત બધા પત્રોની ગડી ખોલી નાખી. તેની આંખ કાગળ પર ફરવા લાગી. જેમાં ક્યાંક વરસાદની ભીનાશ હતી, રણની તરસ હતી, ધવલ ચાંદનીની સફેદી હતી, અમાસનું અંધારું હતું, તારાનો ઝગમગાટ હતો, શરીરની ગંધ હતી અને પુષ્પોની સુગંધ પણ હતી. જ તેણે એક પત્ર હાથમાં લીધો. તેમાં લખ્યું હતુંઃ તને તો ખબર છે હું તને આજથી જ નહીં પણ તારા લગ્ન પહેલાંથી પ્રેમ કરું છું. તને મળ્યા પછી તને મેળવવાની તરસ જાગી હતી. મને હતું કે જીવનની કોઈ એક દિવ્ય ક્ષણ પરબ થઈને તારા નામના નીરથી આ તરસ છિપાવશે…અને તું પણ પાણી બનીને છેક સમીપ આવી ગઈ, પણ તારા સેંથીના સિંદૂરના લાલ રંગે મને એકાએક સહરાના રણમાં ફેંકી દીધો…

એક પત્રમાં લાચારીના વંટોળ ઊડતો હતો તું સહરાના રણની રેત બની ગયો છે તો હુંય ક્યાં લીલીછમ છું! કોઈ અડાબીડ લીલા જંગલમાં રહીને સૂકા રહેવું એ તો રણ કરતાંય મોટી વેદના છે.. પણ સત્ય તો એ છે કે કદી કોઈની તડપ અને તરસનો હિસાબ થઈ શકતો નથી…

બીજા એક પત્રમાંથી તડપ તરફડિયાં મારતી હતીઃ તું કોઈનેય કહ્યા વગર આવી હતી મળવા મને, મારા હાલ પૂછવા અને ઘેર આવી ત્યારે તે રજનીગંધાનો એક છોડને જોયો હતો, સ્પર્યો હતો, એ છોડને હવે તો ફૂલો પણ આવી ગયાં છે. બીજાની તો ખબર નહીં પણ મને તેની સુગંધ ગળચટ્ટી લાગે છે. મન તો થયું કે એના પર ખીલતા એક એક ફૂલને તારું નામ આપી દઉં. પણ તારા નામનો ખયાલ આમ કરમાઈ જઈને ખરી પડે એવું દુઃ સ્વપ્ર લગીરેય નહીં સહેવાય મારાથી. એટલે તો ફૂલોને નહીં પણ તેની સુગંધને જ તારું નામ આપ્યું છે, જેને શ્વસતા ઊતરી જાય છે મારી ભીતર ઊંડે ઊંડે, ખૂબ ઊંડે. સુગંધ કદી કરમાતી નથી. તે સુગંધના અવશેષો જોયા છે કયારેય? છે. એક પત્રમાં વેદનાનો ચિત્કાર ફફડાટ કરતો હતોઃ તું મારી સાથે નથી એમ કોણ કહી શકે? આ ઘરની એક એક ઈંટ પર તારું જ નામ લખેલું છે, એની દીવાલો પર મારી આંખોએ હંમેશાં તારી છબી જ નીરખી છે સદાય…તને જોઈ શકું છું ક્ષણે ક્ષણે…જાણું છું, છળું છું જાતને અને એને. તોય સત્ય ન સ્વીકારું તો જીવન સાથે છળ કરવા બરાબર છે. એક વસવસો રહ્યા કરે છે, તારા અંશને ભીતર સાચવી લીધો હોત જો મારી ભીતર અને આંખ સામે તેને પાંગરતા જોઈ શકી હોત તો દુનિયાની વિદાયવેળાએ તારા અંશના હાથે ગંગાજળ પામી હોત. ની એક નાનકડી ચબરખીમાં આશ્રમંજરીનું આખું જંગલ મહેકતું હતુંઃ જો, તારા ઘરના પછવાડે જે આંબો છે તેના પર બેઠેલી કોયલ મારું નામ નથી લેતી તો કોનું લે છે! આમ્રમંજરી પણ વિહળ છે મારા માટે. આ એક લાંબા કાગળમાં અફાટ દરિયાનો ઘુઘવાટ હતો આજે દરિયાકિનારે ગયો હતો. તારા વિના આપણો દરિયો પણ મોજમાં નહોતો. પણ મને તો એમ જ લાગ્યું કે તું પગ ઝબકોળી બેઠી છે કિનારે. તારી અંદર, મઝધારે મારા નામની નાવ હિલ્લોળે છે. આખો દરિયો ઉન્માદી બન્યો છે. પાણી સાવ ઘેલું બની ગયું છે. તને સ્પર્શવા મોજાંના અશ્વ પર સવાર થઈને આવે છે… અને છીપ? છીપ તો કહે છે કે રાજકુમારીની આંગળીઓ મને સ્પર્શે એટલી જ વાર, હું એક ક્ષણમાં જ મોતી બની જાઉં.! ને ચંદ્ર કહેતો હતો કે હું આ નીલા પાણી પર પથરાઈ જાઉં છું. પગ ઝબકોળી બેસ…આ ઠંડી હવા હળવે હળવે થાબડશે તને.. બસ, એકવાર હિંમત કરીને ચાલી આવ, ઓળંગી જા દીવાલો. દોડી આવ ભીની થવા. આ દરિયો યાદ નથી આવતો તને? તું મારી આદિ તરસ છે. જળની તરસ છીપી શકે છે કોઈપણ જળથી, પણ આ આદિ તરસની પરબ તું જ છે. ને એક પત્રમાં પશ્ચાત્તાપ હતોઃ હું નથી જાણતો, કઈ ક્ષણે સ્વાર્થી બની જઈ મારી પાસે એવું લખાવડાવ્યું કે તું દોડી આવ મારી પાસે…આગળના પત્રની મારી આ બાલિશ વાતને ભૂલી જજે. નહીં મળું તને આમ, નહીં બોલાવું તને આમ.. તારાથી વિખૂટો પડીને મારાથી વિખૂટો પડી જઈશ તો ય…પણ આ ચાંદ, છીપ, ટેકરી, ૨જનીગંધા અને દરિયાની જેમ મારી પાસેથી પણ તને કોઈ નહીં લઈ શકે… હું તારું સુખ જ ઇચ્છું છું, તારી ‘ગોઠવાયેલી’ જિંદગીમાં તું સુખી હોય તો.

એક ચબરખીમાં હતુંઃ ખાવું, પીવું અને રહેવું એ શું જિંદગી છે? મારે ટોળાની જિંદગી નથી જીવવી. પણ લાચાર છું. તારું આમ મળવું એ ય મળવું છે, મારું આમ જીવવું, તારી સાથેનું. એ જ જિંદગી છે મારે મન.

કાગળના તમામ ટુકડાઓને માનસીએ એટલા જતનથી ઊંચકી લીધા જાણે લગ્ન પછીનાં સાત વરસથી ખાલીખમ ખોળામાં જીવન આવી પડયું હોય! એક ઊંડો શ્વાસ લઈ કાગળને ચૂમી લીધા. આ કેવો પ્રેમ છે જેમાં કોઈ સહરાની રેતમાં ધખધખતું રહે તો કોઈ લીલાછમ જંગલના દાવાનળમાં ભડભડ બળતું રહે છે – ચૂપચાપ.

માનસીએ કાગળોને એ રીતે છાતીસરસા ચાંપ્યા, જાણે કોઈને આ રીતે ભેટવા તે યુગોથી અધીર હતી. આ પત્રો નહોતા, પોતાની ભીતર ગોપવી રાખેલ જીવનની તેની પરિકલ્પના હતી. તે વિચારતી હતી કે આ પત્રો ન મળ્યા હોત તો પુલિન વગરનું એકાંત તેને કોરી ખાત.

માનસીએ બધા જ પત્રો ફરી ફરીને વાંચ્યા. પણ તેણે નોંધ્યું કે એકપણ પત્રમાં લખનારનું નામ કે સંબોધન નહોતું. આમાંના થોડાક પત્રો સ્ત્રીના હાથે લખાયા હતા; તો થોડાક પુરુષને હાથે. તે પત્રોના અક્ષરોની આગ જાણે સવાલ બની જઈ એની અંદર ધખવા લાગીઃ આ કોનો અધૂરો પ્રેમ હશે? આ ઘરમાં રહેતી સ્ત્રીનો કે આ ઘરમાં રહેતા પુરુષનો? પ્રેમની આ નદી લુપ્ત થઈ ગઈ હશે? સુકાઈ ગઈ હશે સાવ? કે કોઈ બીજા જ વળાંકે વહેતી હશે? અત્યારે કયાં હશે આ ચાંદનું પાથરણું પાથરી આપનાર?

ની માનસીના મનમાં રહી રહીને પત્રના શબ્દો યાદ આવ્યા – મારે ટોળાજિદગી નથી જીવવી…

છે તેને પુલિન યાદ આવ્યો. તેણે જો ધાર્યું હોત તો ખુદ એક કવિતા બની શક્યો હોત અથવા તો પોતાને કવિતા બનાવી શકયો હોત અથવા વર્ગખંડમાં પોતાના જીવનની જુદા જ લયની કવિતા કહી શક્યો હોત – એના સાહિત્યની શકુંતલાએ કદી એવું અભિજ્ઞાન ન કરાવ્યું એને, એના કાલિદાસે મેઘને દૂત બનાવી આટલો સંદેશો ન પહોંચાડ્યો એને… અને ફ્રોઈડે તેને એ ન શીખવ્યું કે કોઈના અચેતન મન પર લખાયેલી પરીકથા કેવી રીતે વાંચવી!

માનસીએ પોતાની તિજોરી ખોલી અને તેમાંથી ચાંદીની એક દાબડી બહાર કાઢી, જે ચાંદીની કલાત્મક ભાતથી મઢેલી હતી. કોઈ જણસ મૂકતી હોય તેમ ખૂબ સાચવીને આ પત્રો અંદર મૂકી દઈને એ દાબડી તેને પોતાની તિજોરીના ચોરખાનામાં મૂકી દીધી, જ્યાં તે સોના-ચાંદીના ઘરેણાં પણ સાચવી રાખતી હતી. માનસી આખી રાત એ વિચારતી રહી કે સારું થયું કે પુલિનને ત્રણ દિવસના સેમિનારમાં બહારગામ જવાનું થયું. નહીં તો પોતાને આટલી વખત આ પત્રો વાંચતી જોઈને શું કહ્યું હોત કે કદાચ તો તેને પેલી તિજોરી પાસે જવા જ ન દીધી હોત!

અંદર રહ્યરત્યે આ ચહેરાઓને શોધવાની તીવ્ર આરત ઊઠી. આજના સમયમાં કોણ કરે છે. આમ છીપ સાથે વાતો, કોને સમય છે પુષ્પોને સુંઘવાનો, તેના પમરાટને છેક પગના તળિયે પાથરી દેવાનો, ને કોનું ગજું છે આમ સળગતી રેત બની જવાનું? | – છેલ્લા ત્રણ દિવસમાં માનસીએ આ પત્રો કેટલીય વખત વાંચી લીધા હશે. જે હવે એના માટે કેવળ કાગળ નહોતા પણ પોતાના હૃદયના ટુકડા બની ગયા હતા. સૂતી વેળાએ રાતે દાબડી ખોલતી, પત્રો વાંચતી અને સિફતથી પાછા ચોરખાનામાં મૂકી દેતી. જાણે એમાં યુગો યુગોથી પોતાની અધૂરી રહી ગયેલી પોતાની જ કોઈ પરીકથા ન હોય! તે બારણાને તેના હાથની જ એક દસ્તકની પ્રતીક્ષા હોય જાણે.

માનસી પુલિન સાથે કયાંય સુધી કોઈ અજાણી એવી ચોરગલીમાં ફરતી રહી. તેણે મનોમન કલ્પી લીધું કે આ પત્રો લખનાર પુલિન છે અને લખનારી તે પોતે! તે પળે તેણે પોતાના ચોરખાનામાં બીજા જ એક પુલિનને જોયો. જે તેની સાથે દરિયાકિનારે ઊભો હતો. છે અને ચોથી રાત્રે બારણું ખખડી ઊડ્યું – પુલિન હતો..

તેનો ચહેરો ઝાંખો લાગતો હતો. કદાચ થાક હોય, માનસીએ વિચાર્યું. બીજો દિવસ પણ. એક સામાન્ય દિવસની જેમ જ પસાર થઈ ગયો. માનસીએ નોંધ્યું કે પુલિનનું વર્તન બદલાયેલું છે. તેને લાગ્યું કે કશુંક પૂછવું જોઈએ. તેણે મનમાં થોડાક સવાલ ગોઠવ્યા – શું થયું ત્યાં? વ્યાખ્યાનમાં ગરબડી થઈ? હવામાન માફકસરનું નહોતું? પણ આમાંના એક પણ સવાલ પૂછવા જેવા ન લાગ્યા. તેને થયું કે આવું જ કંઈક હોત ને તેને કહેવા જેવું લાગ્યું હોત તો તેણે તરત જ કહી નાખ્યું હોત… ને પોતે પણ પેલા પત્રો વાંચ્યા પછી કયાં એવી ને એવી જ રહી છે! નહીંતર તેણે જાતે જ અત્યાર સુધીમાં પુલિનને દસ સવાલ કરી નાખ્યા હોત – શું કર્યું? ક્યાં ક્યાં ફર્યા? કોણ કોણ હતું સાથે? …પણ આજે પહેલી જ વાર પોતે પુલિનને કશું નહોતું પૂછ્યું અને આજે પહેલી જ વાર પુલિનને પણ કશું કહેવા જેવું નહોતું લાગ્યું.

રાત પડવા આવી હતી. અંધારું પ્રગાઢ થતું જતું હતું.

માનસી પથારીમાં આડી પડી. સામે પુલિન ચાંદીની દાબડી લઈને ઊભો હતો. માનસી મલકાઈઃ તો આખરે પુલિને મારા ચોરખાનાની અંદરના પુલિનને શોધી જ લીધો!.

ત્યાં જ અચાનક પુલિને અત્યંત આક્રોશમાં આવી જઈને પત્રો માનસી પર ફેંક્યાઃ ‘…તો ઘેર બેઠી બેઠી આ ધંધા કરે છે! તારા અને કુલદીપના સંબંધો વિશે ઘણું સાંભળેલું ને જ્યારે આપણા સંબંધની વાત થઈ તે જ વખતે મેં ફોઈને ના જ પાડી દીધેલી ચોખ્ખીચટ્ટ. પણ તેમણે મને કહેલું કે એ તો છોકરમત હતી તમારી… હવે એમને કોણ બતાવે કે ચોરખાનામાં છોકરમતનો પ્રેમ કેવી રીતે સાચવી રાખ્યો છે તે! હોત તો સગી આંખે દેખત આજે, એમની વહાલીએ કેવાં કારસ્તાન કર્યા છે.!’

અચાનક માનસીની રગોમાં લોહી નહીં, પણ જાણે કાળું કાળું અંધારું વહેવા લાગ્યું. એવું અંધારું, જેને આ પહેલાં તેણે કયારેય નહોતું જોયું. સામે એક અંધારું બાજ બની ઊભું હતું, જે તેના તીક્ષ્ણ પંજાથી લોહીલુહાણ કરી રહ્યું હતું. માનસીના હોશ ઊડી ગયા.

પુલિનનો અવાજ થોડોક મંદ પડ્યોઃ ‘જો માનસી, હું એક અધ્યાપક છું. બુદ્ધિજીવી માણસ છું. યુવાનો સાથે કામ પાર પાડનાર. કોઈ ભોઠ આદમી તો છું નહીં કે ભીતરના મનઃ સંચલનોને ન સમજી શકું. આ તો હાથની વીંટી ઢીલી પડતી’ તી. આંગળીએથી ઘડીએ ઘડીએ સરકી જતી હતી તે હું વળી ચોરખાનું ખોલી આ દાબડીમાં મૂકવા ગયો ત્યાં તારો આ ખજાનો આવી પડ્યો હાથમાં! વીંટી ન હોત તો આ રહસ્ય કદી ન હાથ લાગ્યું હોત મને, તેણે જ તો મને અભિજ્ઞાન કરાવ્યું પણ કહ્યું માનસી, તેમાં તારો પણ દોષ નથી. આ તો માનવની આદિ તરસ છે. દરેકના હૃદયમાં એક ચોરખાનું હોય છે અને તેમાં એક એવી મૂરત હોય છે જે મરતાં સુધી તેની આંખમાં હોય છે…’ આ પુલિન માનસી પાસે બેસી પડ્યો. તેણે માનસીના અવાકુ ચહેરા સામે તાકીને કહ્યુંઃ ‘ખરું કહું તો મારા ચોરખાનામાં પણ એક એવી મૂરત હતી, જેના કાનમાં સોનાની વાળી નહીં, પણ ટ્વેના આશ્રમમાં શકુંતલાએ પહેરેલાં તેવાં શ્વેત પુષ્પ હોય. અને જેને કિર્કગાઈની જેમ પોતાના અસ્તિત્વના શોધ માટેનું કૌતુક પણ હોય, જેના પર મંજરી અને મૃણાલની જેમ વારી જવાનું મન થાય…અને મને એકાએક ભાન થયું કે મારી ભીતરનો આદમ જે ઈવને શોધે છે તે તું નથી, મારા હૃદયના ચોરખાનામાં સચવાયેલી આ મૂરત મને મળી ગઈ છે – મોહના દાસગુપ્તા…મિસ્ટર ગુપ્તાની પત્ની.’ ન માનસીને લાગ્યું કે દરિયાનું છીપ મોતી બને તે પહેલાં જ તે તૂટી ગયું! એની સામે એ જ આદમી હતો જેને તેને પહેલી રાત્રે ચંદ્રની સાક્ષીએ કહ્યું હતુંઃ ‘તું તો મારી જિંદગીમાં હોવી જ જોઈએ…વચન આપ મને કે તું કયારેય નહીં જાય…’ અને આજે, વચન લેનારો એ માણસ સહિયારા ઓરડાનો દરવાજો બંધ કરી બીજા ઓરડામાં ચાલ્યો ગયો હતો. બંને ઓરડા વચ્ચે એક મજબૂત દીવાલ ચણાયેલી હતી.

માનસીને લાગ્યું કે તે આજે ચોરખલીમાં પડી ગઈ છે. તે ઊગરવા માટે હાથ ઊંચા કરે છે. તે આકાશ તરફ મીટ માંડે છે અને એક અજાણ્યો અંધકાર તેની આંખોમાં ઠલવાઈ જાય છે.

(શબ્દસર: જાન્યુ. ૨૦૧૫)

XCVI

રામ મોરી

મહોતું

‘એ જય સગતમાં મારી બેનીને.’ ડેલીમાંથી કાંગસડીનો અવાજ આવો. કોરે બેઠી બેઠી હું ભરત ભરતી’તી. બાજુવાળા બાબરની બાવલીના ભરત ભરાયેલ કળાયેલ ઓશીકા જોઈને મનેય તાન ચડેલું તે દિ’ રાત કોરે બેઠી બેઠી ભરત ભર્યા કરતી. અમાર ડોશીમા તો ખાટલામાં ખુલ્લી આંખે સુતા’તા ને મારી બા વલોણાની ચાપ બંધ કરી એનાં પાંખડે ચોટેલાં માખણનાં ફોદાં લૂછી લૂછીને છાલિયામાં કાંઠે ભેગા કરતી હતી. કાળી બપોરનો તડકો આખી ડેલી ઉપર મન મૂકીને વરસતો હતો. અમારા ચાર રૂમની ઓશરીમાં પંખાનો અવાજ, બા જ્યારે બોઘડામાં હાથ નાખીને છાશ હલાવી હલાવી માખણનાં લોંદા કાઢતી હોય એનો અવાજ અને અમારી ડોશીના એકાદ બે નિહાકા સંભળાય, બીજી કોઈ ચહલપહલ ડેલીમાં નો હોય. ઈ ટાણે કાંગસડીનું ‘જય સગતમાં મારી બેનીને..’ પખવાડિયે બપોર ટાણે સંભળાય. કાંગસડીનો અવાજ આઈવો એટલે મેં બા સામું જોયું, એણે ફટાફટ વલોણું એકબાજુ કરી, એનાં પાંખડાં લૂછીને ટાંકો ખોલીને એમાં બોઘડું મૂક્યું ને કાંસાની તાંસળીમાં છાશ ભરી. ‘આવી ગઈ…? આવું સવ હો.’ એટલું બોલીને છાશની તાંસળી હાથમાં લીધી ને એનાં રાણી કલરના લેરિયાનો છાતી સમાણો ઘૂમટો કાઢીને બા સડસડાટ ડેલીએ પોગી ગઈ. હું દોડીને ઓલીપાની ડેલી બંધ કરી આવી, દર વખતની જેમ જ. બાપુ ગાડી લઈને આવે ત્યારે ડેલી બંધ હોય તો હોર્ન મારે તો ખબર તો પડે ને કે ઈ આઈવા છે તો હટ બાને કીયાવાયને કે ‘બા ફટાફટ ઘરમાં ગયે, મારા બાપુ આઈવા છે.’

મારી બાને આ કાંગસડી હાર્યે ખબર નહીં પણ વર્ષોથી જાણે બેનપણાં. આમ તો અમારે ડેલા બહાર નીકળવાનું બવ બનતું નથી હોતું. ઈમાં વાતું વહટી તો કોની હાર્યો કરવી. પેલાં તો એય મજાના તીનનાં તપેલાં ભરી ભરીને લૂગડાં લઈન નદીયે જાતા ને શીપ૨ માથે લૂગડાંની હારોહાર કેટલીય વાતો પથરાઈ જાતી. લૂગડાંય નીચોવાય ને કંઈ કેટલી ફરિયાદોય નીચોવાય. પોતાનાં ધણીને કાંઈ નો કઈ હતી બાયું ઈના વરના સોવણાને કે બુશર્ટ પેન્ટને બમણાં જોરથી ધોકાવતી હોય એવુંય જોયેલું. ને સાબુના ધોળા ફીણ જેવાં બાયુના હોંકારા ‘હશે બાપા… અસતરી અવતાર… બાંધી મૂઠી લાખની.’ આવા હોંકારામાં તો ભલભલ્યુના ઘરના કજિયાનો કદડો નીકળી જતો. પણ હવે તો ભમરાળા ઘરે ઘરે નળ ગુડાઈ ગ્યા. તે પોતે ધૂણવાનું ને પોતે ધુપ દેવાનો. એકલાં એકલાં ધોકાવવાનું ને એકલાં એકલાં નીચોવવાનું. પેલી નદીયે બાયુંના ટોળા હોય એવી કાંઈ મજા નો આવે. નદીએ લૂગડાં ધોવા જાવાના બહાને બા ઘણી બધીવાર બાયું હારે વાતું કરવા જાતી પણ જ્યારથી નળ આવી ગ્યા કે બધું બાયું બિચાર્યું એ એના ઘરનો ડોળ ઘરમાં જ કાઢવાનું ચાલુ કરી દીધું. એવા ટાણામાં આ એક કાંગસડી જ હતી કે જેની આગળ બા પેટ ભરીને વાતું કરતી. બાપુને આ બધું નો ગમે. મૂળે અમારી ડેલીને બાદ કરતાં આખો વસ્તાર વહવાયાનો. તે બાપુને ઈ જ નો ગોઠે. ને ઘણીવાર કીધા કરે કે ‘આવા ને આવા મહોતા હાર્વે વળી હું સંબંધ રાખવાનો? એની હા તો વાટકી વેવાર નો હોય.’ એટલે બાપુ આવે ને બા ડેલામાં કાંગસડી હાર્યો હોય તો બાપુ બાનો વારો પાડ્યા વગર નો રહે. મને છે ને બાપુ બાને કાનમાં કીડા પડી જાય એવી ગાળું આપે ને એવું કાંક બોલે ને એમાં કોઈ વાંધો નથી, બા ક્યને એમ કે ‘અસતરીના અવતારને મલક આખાની જીભની ટેવ પડી ગઈ હોય. આ કાનમાં મોટા ઠળિયા ને વધારાના વીંધાની ટીબક્યું એટલે જ છે કે આ બધું કાનમાંથી કાઢી નાખવાનું, સંઘરવાનું નહીં!’ પણ બાપુ ક્યારેક ક્યારેક બા ઉપર હાથ છૂટો કરી લે, ઈ મને નો ગમે એટલે જ હું બાની હારોહાર રહું. મારી બા તો બવ જ બોલતી ને વાતે વાતે દાંત કઢાવતી, પણ જ્યારથી આવી કાળી બપોરે જાગધારમાં પયણાવેલી મારી મોટીબહેન ભાવડી ખુલ્લા પગે બળબળતી બપોરે ઘરે ભાગી આવેલી ઈ ટાણાથી બાનું બોલવાનું ને દાંત કાઢવાનું બંધ. આવતા વેંત ભાવડી કોરે ઢગલો થઈને પડી ગયેલી ને છાતી ફાટી જાય એવું રોયેલી. હું તો કોરે બેઠી બેઠી નિશાળે જાવા બેય ચોટલાં ગૂંથતી હતી ને બા રોટલા ટીપતી હતી. એની ઈ કાળી રાડચ તો આજેય કાનમાં ટીબધું પાકેલાં વીંધામાં પરું ભરાયું હોય એમ દુખે છે.

‘ઓય મારી માઠી રે… મને મારી નાખશે ઈ રોઝડીનાવ.’ લોટવાળા હાથે બા રાંધણિયા બહાર ધોડી આવેલી. મારી તો આંખ્યું ફાટી રહી ગયેલી. ગૂંચવાઈ ગયેલાં કોરા વાળ, સૂઝી ગયેલી આંખ્યું, પરસેવે રેબઝેબ ભાવડી કોરે બેવડ વળી ગયેલી, એનો આખો વાંહો લાલચોળ ને એમાં લાલ લાલ ચકામાં ઊપસી આવેલાં. બાના ગળામાં બેય હાથ પરોવી એ લગભગ બેસુધ જેવી થઈ ગયેલી. હું તો જડની જેમ ઊભી ઊભી જોઈ રહેલી. શું કરવું એવું કાંઈ સમજાતું જ નહોતું.

એ પછી તો આખા ડેલામાં લાલ-લીલી-પીળી-કેસરી બાંધણીઓ ને લેરિયાનાં ઘૂમટાઓ ઉભરાવવા લાગ્યા હતા. ઓશરી ને ફળિયામાં ગામનાં કડિયા ચોયણા સમાતા ન હતા. ચાના સબડકા, બીડીયુના ધુમાડા ને બજર છીકણીનાં પડીકા ને પીચકારી વચ્ચે જાણે બધા શું લેવા ભેગા થ્યાસ ઈ તો જાણે બધાં ભૂલી જ ગ્યા. હું તો ચૂલેથી ત્યારે ચા મૂકવામાંથી જ નવરી નો’તી થાતી. ગેસ ઉપર ચા માથે ચા મુકાતી જતી હતી. પૂળો પૂળો મૂછોને સાઈડમાં કરી ચાઉ ઢીસતી એ બધી કરચલીઓ જાણે કોઈ અગમ ઉકેલ આપવાના હોય એમ આંખ્યું બંધ કરી મોઢામાંથી એના બાપના મસાણિયાનો ધુમાડો કાઢતાં કાઢતાં ખાટલે ગોઠવાઈ ગયેલા. ઘરમાં બધી બાયું બાના ખોળામાં માથું મૂકીને પડેલી ભાવડીની હામે છીંડું તોડીને આવેલું કોઈ જનાવર હોય એમ જોસું બેઠેલ્યું. મલક આખાના દાખલાને પરિણામોની ચર્ચા ત્યારે થાતી હતી. પણ એ બધામાં હવે આવું કરવાનું છે હું? ઈ સુવાલ તો ચા પીવાઈ ગયેલી એંઠી રશ્કેબીની જેમ ઠેબે ચડતો હતો. બાપુ ફળિયામાં બેઠા બેઠા લાલઘૂમ થાતા હતા. ને માલીપા ઘરમાં બાયું તો જાણે બોલતી બંધ જ નહોતી થાતી.

‘હશે બેન… ગમે એમ તોય તારું હાચું ઘર તો છે જ છે ને!’

‘સહન કરતાં શીખ્ય ભાવ, મૂંગા મોઢે મજાનું કામ કરીને ટેસડા નો કરવી.’

‘દુખ તો બેન કોને નથી પડતા હૈ બહેન, પણ ઈ બધું જીરવી જાય એનું નામ માણસ.’

‘ને ગમે એમ તોય ઈ આપડો માણહ છે, ઈ નો મારે તો કોણ પાડોશી આવે?’

અગન કસોટી છે આ બધી અસતરીના અવતારની. એને ભોગવ્યે જ છૂટકો મારી બહેન.’

‘કઠણાઈની કાબર્ય મારી બેન… કાલ્ય હવારે જયા આવશે મા, ઘીના હમમાં ઘી ઢોળાઈ જાશે.’

‘અમાર લખમીને તો બાપા કેવા દેખ પડ્યા’તા હૈ? પણ સહન કરી જાણ્યું તો જુઓ આજ કેવી સુખી છે.’

‘તોય તારે તો હારું છે ભાવુ, બાકી અમાર સજનબા જેવું તને ચ્યું હોય તો તો તું સીધી કૂવામાં જ પડ્ય.’ મને દાઝ ચડતી હતી, આ બધું હું થાવા બેઠું છે ઈ કાંઈ ખબર નોતી પડતી. પેટીને ટેકો દઈને બા બેઠી હતી. એની આંખ્યું રોઈ રોઈને સૂઝી ગયેલી. ભાવડી બાના ખોળામાં માથું મૂકીને બાના લેરિયાનો છેડો કસકસાવીને પકડી બેઠી હતી. પછી હું નક્કી થ્થુ ઈ કાંઈ ખબર ના પડી ને કુટુંબનો એક લીંબુ લટકે એવો મૂંછાળો કાકો બાયું હતી એ ઓયડામાં આઈવો. લાગતી વળગતી બાયુંએ તરત ઘૂમટો તાણ્યા.

‘હાલો લ્યો, બેનબાને તૈયાર કરી દ્યો, જાગધાર પાછા મૂકવા જાવાની છે.’ ભાવડીએ તો રીતસરનો ઠૂંઠવો મેલ્યો. બા બે હાથ જોડી કરગરવા લાગી.

‘મારી સોડીને મારી નાખશે ઈ નભાયા. મારી સોડીને મારે નથી મૂકવી ન્યાં.’

‘તો તમારી માને આખી જિંદગી ઘરમાં ઘાલી રાખશો?’ કાકા બા ઉપર તાડૂક્યા. કાકા ને બાની ચણભણમાં ખબર્ય નો રય કે ક્યાંથી બાપુ ઘરમાં આવી ગ્યા અને એક દીધી હોય ને ફેરવીને… કહેતો ઊપડેલો હાથ બાના મોઢા પર ઝીંકાયો. ભાવડી તો બાને મૂકતી જ નહોતી, એનું બાવડું પકડીને બાપુએ વડકું કર્યું, ‘થા મોર્ય, નકર વારો પાડી દેશ મા-દીકરી બેયનો. તારી માને આખો ભવ ઘરમાં ગુડી રાખવી છે? વહવાયા સવી આપડે કાંય..? હું હિબકાં ભરતી ભરતી બાજુમાં ઊભી રહી ગયેલી. રોતી કકળતી ભાવડીને પાણીનો કળશ્યોય નસીબ નો થ્યો ને ઢસડાતી કુટાતી ગાડીમાં બેસાડી દીધી ને કટમ્બની ચાર ગાડી જાગધાર ગામના રસ્તે.

બધું વિખેરાઈ ગયું. ખુરશીના પ્લાસ્ટિકના પાયા પર ઓલવેલી બીડીયુંના કાળા ડાઘા, ચૂનાની પડીક્યું, માવાના કાગળ, એંઠી રકળ્યું ને છીંકણીની પીચકારીયું આખી ડેલી સામે જાણે દાંતિયા કરતી હતી. અમારી ડોશીને તો વર્ષોથી કાંઈ સૂધબૂધ નથી રે’તી, તે ખાટલામાં સૂઈ રહે. ખવડાવો ઈ ખાય ને પીવડાવો એ પીવે, પણ આ ટાણે ખબર નહીં કે એને હું સમજાણું હશે તે ખાટલામાં પડ્યાં પડ્યાં એણે રોવાનું ચાલુ કરેલું. પેટીને ટેકો દઈ ઈ આખો દિ’ બા ચૂપચાપ ગુમસૂમ પડી રહેલી.

એ પછી તો બપોરે ઘણીવાર ભાવડીના ફોન આવતાં ને હું ઉપાડતી. ઈ રોતી રોતી કે’તી કે બાને ફોન દે. બા તો બારસાખે ઊભી ઊભી હિબકાં ભરતી મને કે’તી.

હરસુડી, ભાવડીને યે કે બા વાડીયે ગ્યા છે..!’ હું રોવા જેવી થઈને કે’તી કે ‘બહેન, બા તો છે ને.. ઈ તો છે ને.’ ને ઈ રોતી રોતી તલેલાં નાખતી.

નમ્ભાય, તને તો ખોટું બોલતાંય નથ આવડતું.’ ને એનો ફોન મુકાઈ જાતો. એ પછી બા ક્યાંય સુધી એ ફોનને પકડીને બસ રોયા જ કરતી. બા ઘણીવાર કામ કરતી કરતી એનામાં ખોવાઈ જાય, દૂધ ઊભરાઈ જાય, રોટલા બળી જાય, ફળિયું વાળતી વાળતી હેઠી બેસી જાય, નળ હેઠે ડોલ છલકાતી હોય ને બા તો નમણે હાથ મૂકીને બસ રોયા જ કરે, રોયા જ કરે! ખાતી ખાતી ક્યારેક મને પૂછે કે, ‘હર્ષા, મારી ભાવુએ બીચારીયે ખાધું હશે?’ ને પછી કોળિયો એના ગળે ન ઊતરે. રાતે બા મારી ભેગી સૂતી હોય, અડધી રાતેય મારી આંખ ઊઘડી જાય ને જોઉં તો બા તો ભાવડી જ્યાં આવીને પડી હતી ઈ કોરે બેઠી બેઠી ત્યાં અટાણે અંધારામાં અપલક જોયા કરતી હોય.

તે ઈ ટાણામાં આ કાંગસડી આવતી થઈ ને ઈને બાની હા બેનપણા ધ્યા. તે બા એની એકની હારે વાતું કરતી. પખવાડિયે ગામમાં કટલેરીનો સુંડલો ભરીને આવતી આ કાંગસડીનો મનેય ભારે લગાવ. એની પાંહે ભાત ભાત ને જાતજાતની વાતું હોય. અટલા વરસથી આ ગામમાં આવે પણ બપોરા તો એ અમારી ડેલીમાં જ કરે. ઈ આવેને ‘જય સગતમાં મારી બેનીને…’ બોલે એટલે બા તાંસળી ભરીને છાશ ડેલીમાં લઈ જાય. પછી કાંગસડી રોટલો, ગાંઠિયાનું શાક, ડુંગળી ને છાશ પીતી જાય ને વાતું કરતી જાય. અમારે ગામડા ગામની સોડિયું ને હટાણું કરવા ઘાયતાંય જાવા નો મળે. તે આ કાંગસડી જ બધા સમાચાર લાવતી કે ‘બહેન, આ બંગડી જુઓ, સમ્મક સલ્લો ફેશનની સે!’

આ જોવો નખ રંગવાની શીશી, એની માલીપા તૈણ કલરની ભાત પડે હોં… અમારે ત્યાં શહેરમાં તો કૉલેજ કરવા જાય ઈ બધું આ જ શીશી વાપરે…’

આ કાનમાં પે’રવાનાં લાંબી સર્વેના બૂટિયા. આજકાલ આનું બવ ચલણ છે, ટી.વી.માં નથી જોતાં?’

‘ઈ નો લે બેન… એની ફેશન નથી, આ ચાંદલા જો, એમાં દિપીકાનું ફોટું સે કે નહીં? હૈ, દિપીકા આ જ ચાંદલા સોટાડે હો.’ હું એને આમ એકધારી બોલતી જોયા જ કરતી. વેલ્વેટનો પીળા કલરનો ને માલીપા લાલ ચાંદલાવાળો કમખો, આસમાની વેલ્વેટનો ઘેરદાર ચણિયો ને એમાં મોરલાની ભાત ને લાલ-પીળા-કેસરી મોતીભરત ને માથે શ્યામ ગુલાબી કલરની રંગ ઊડી ગયેલી મહોતી જેવી આછી ઓઢણી, બાપુ કાંઈ આમને લોકોને અમસ્તાં જ તે મહોતું નહોતાં કહેતાં. એની ઓઢણીની જરીવાળી કોર્ય તડકામાં બહુ જ તબકે. બેય હાથમાં લીલીલાલ ને પીળી બંગડી, ગળામાં લાંબી કાળા પીળા મોતીની માળા, કાનમાં ચાંદીના મોટા જાટ્ટા બુટ્ટા અને ઈ બુટ્ટાની પાતળી સાંકળ જેવી સર્યું ઠેઠ વાંહે અંબોડા માથે પીનમાં ખોસેલી. એણે એના જાડા કાળા ભમ્મર વાળને અંબોડામાં કસકસાવીને બાંધીને કાળી જાળીમાં ગૂંથેલાં. કપાળે રૂપિયાના સિક્કા જેવો મોટો ગોળ ચાંદલો ને દાંત કાઢે ત્યારે એના પીળાં પડી ગયેલાં માવો ખાતાં દાંત ચમકે, જાડા હોઠ, ગળામાં બેય હાથમાં મોર, પોપટ, ટિબક્યું, વીંછી, ઓમની ને કાન ગોપીની ભાત પડાવેલી. એનું ભરાવદાર ડિલ ને કમખાને ચણિયાની વચાળ લચી પડતાં પેટ ઉપર ધોળાને લાલ મોતી ભરેલો ફિક્કો પડેલો કંદોરો, મશીનની કાળી ભાત પડાવેલ પગ ઉપર ચાંદીના મેલા ઝાંઝર. મને એના હોઠ હેઠેની કાળી ટીલી બહુ જ ગોઠતી, તે એક દિ’ હુંય તે ખાટલો ઢસડી કાળી સ્કેચપેનથી મારા હોઠ હેઠળ કાળી ટીલી કરતી હતી ને શો કેસમાં જોઈને મલકાતી’તી ત્યાં મારી બા ભાળી ગઈને મને ખિજાતી સ્પે, ‘નમ્ભાઈ, તાર બાપ ભાળશે તો વારો પાડી દેશે, ભેંશ બધા આ વણઝારણ જેવા વેશ!’ કાંગસડી આવતી ત્યારે એના પગમાં મેં તો ચંપલ કોઈ દી’ જોયા નહોતા. તે એક દિ’ બાએ એને ચંપલ આપતા કીધું.

ત્યે બેન ચંપા, આ ચંપલ મારે કશા કામના નથી. તું પેય તને પગબયણું લાગતું હશે!’ ત્યારે દાંત કાઢતી એ માવાની પીચકારી મારતાં બોલેલી તમારી બાયુના સંપલ અમારું જોમ નો ખમી હકે.’

હું બાને ઘણીફેર કે’તી કે ‘બા આની પાંહે તો જાતજાતનું તૈયાર થાવાનું છે તો કેમ તૈયાર થઈને આંટા નહીં મારતી હોય? એની વગનું જ છે બધું સુંડલામાં તોય ભૂત જેવી થઈન કાં આંટા મારતી હોય છે?’ ત્યારે બા કે’તી કે ‘પોતાની વગ બધે જ વાપરી હકાતી હોત તો તો કેવું હારુ હોત!’ આટલું બોલી બા ફરી ગુમસૂમ થઈ જાતી.

કાંગસડી એનો સુંડલો મૂકે ને સોડિયુંના ટોળેટોળાં ઉમટી પડે. એક હાથ લાંબું બારકું ઈ સૂંડલામાં હારે લઈને જ આંટા મારતી હોય, એની એક એક ગાંઠ છૂટતી જાય ને ભેગી કાંગસડીની વાવ્યુંય છૂટતી જાય. બા ક્યારેય ભાવડીની વાવ્યું કાંગસડી પાંહે નો કરતી પણ એની પાંહે તો ગામ આખાની વાત્યું હોય, ઈ તો ગામ આખાની વાત્ કરતી જાય ને રોટલો ચાવતી જાય. બા એને દરસેલે છાશ આપે તે ઈ કાંગસડી મને ચાંદલાનું પાકીટ મફત આપે, હું ન લઉં તો બા તરત જ ક્ય.

‘લઈ લે. માસી થાય, ના નો પડાય!’ લ્યો તો હવે આ કાંગસડી મારી માસીય થઈ ગયેલી.

એકબે વાર તો બધું જોવામાં હું એટલી બધી તલ્લીન થઈ ગઈ’તી કે ક્યારે બાપુ આવી ગ્યા એની ખબર નો રહી ને ઈ ટાણે તો બાપુએ આખો ડેલો માથે લીધેલો. કાંગસડીને બંડીકો લઈને મારવા ધોડેલા.

‘ખૂટ્યલમારીની, ભીંસા ખેરવી નાખીશ તારા જો હવે ડેલીમાં પગ મૂક્યો છે તો. ટાંટિયા ભાંગી નાખીશ.’ આખી વાતને ગાંડ્યું વાળતી હોય એમ ઈ કાંગસડી ઊભી થયેલી, ‘બાયું ઉપર જોર કાં બતાવે છે ભાઈ?

કયું તારું ગરાસ લૂંટવા આવી છવ તે આટલો રાતોપીળો થા છો! હું તો જો, આ હાલ્યી…’ એ પછી નમતી બપોરે સુંડલો માથે ચડાવી, ઓઢણીનો છેડો દાંત હેઠે દબાવી એ ગઈ તે ગઈ પછી કેટલાય દિ’ દેખાણી નો’તી. ભાવડી ઘેર આવી હતી એ દાડાથી બાપુનો અમારી ઉપર કડપ ને હાથ વધી ગયેલો. વાતેવાતે ઈ બા ઉપર છુટ્ટો ઘા કરી લેતાં. તે દિવસે બપોરે ઈ રોંઢો કરતા’તા ને હું અમાર ડોશીને ટેકો દઈ બેહાડીને શાકમાં રોટલો ચોળેલો હતો એના કોળિયા દેતી હતી ને મારી બા બારસાખે ઊભી ઊભી લેરિયાના ઘૂમટામાંથી ખાલી એટલું જ બોલેલી કે,

‘ઘણા દિ’ થઈ ગ્યાસ. ભાવડીના બાપુ, તમે એક આંટો દીકરી પાંહે મારીયાવો તો.’ ખણખણણણણણ કરતો છુટ્ટો તાંસળીનો ઘા બા સામે થયો. કપાળે હાથ દઈ બા ઉંબર ઉપર હેઠ બેસી ગઈ. અડધો રોંઢો મૂકીને બાપુ ઊભા થૈ ગ્યા ને બાને હજુ કાંઈક વધુ મારવા જાય એ પહેલાં હું ધોડીને બાની આડી પડી ગઈ.

તારી માને જધ્ધ ઘોડાઆણ્યની, તારી માએ મારી આબરૂના ઓછા ધજાગરા કર્યા છે કે તારે હજી મને ત્યાં મોકલવો છે? તારામાં તો અક્કલનો છાંટો નહીં તે સોડિયુંમાં શું આવે? જમ્યા ભેગી મારે તો જળુંમ્બમાં ગુડી દેવાની જરૂર હતી તો આ દિ’ જ નો આવત.’

ઈ પછી ગામમાં મારું આઠમું ધોરણ પૂરું થઈ ગ્યું પણ ભાવડીવાળા કેસના લીધે પછી અપડાઉન કરવાય બાપુએ મને બાજુના ગામ સુધીય નો જાવા દીધી. મારી હાર્યની બધ્ધી સોડિયું સાઇકલની ટંકોરી ખખડાવતી અપડાઉન કરતી થઈ ગઈ પણ ભાવડીના કેસના લીધે મારે નસીબ ઈ નો ધ્યું તો મેં કીધું બળ્યું ભણતર ભરત ભરવા બેહી જાવી!

બાની સૂઝી ગયેલી આંખ્યું જોઉં તો એમાં મને ભાવડીના ખુલ્લા વાંસામાં પડેલા લાલ ચકામા જેવા દોરા દેખાય. અમારા ડોશીમાનેય હું શાકમાં રોટલો ચોળીને ટેકો દઈ બેસાડીને કોળિયા એના મોઢામાં મૂકતી હોઉં ત્યારે મને એમની ફિક્કી પડી ગયેલી આંખ્યુંમાં થીજી ગયેલા એકાદ બે લાલ દોરા તગતગતાં દેખાય. બા કે’તા કે અમારા એક ફઈ હતાં, વસનફઈબા. બાપુના મોટા બહેન. ઈને સાસરે વળાવ્યા ઈ ટાણે અમારા ડોસાજીય તે હયાત. તે ત્યાં સાસરિયે કંકાસથી કંટાળીને એક દિ’ એણે અગન પછેડો ઓઢી લીધો, બળી મરેલા! તે ઈના ક્રિયાકરમ પતાવ્યા પછી આંયા ભળભાંખળે ફોન આવેલો કે તમારી દીકરી બળી મરી છે.’ તે અમાર ડોશીને ઈ વાતનું એટલું વહયું લાગી ગ્યું કે મારી દીકરીયે એના દખ બાબત મને કાંઈ કેવરાવ્યુંય નહીં ને હું મા થઈને મારા જણ્યાનું દખ હમજીય નો હકી… કે બસ તે દી’ની ઘડી ને આજનો દી’ ડોશી ખાટલામાં ગુમસૂમ પડ્યાં રહે, અને હવે તો ભળભાંખળે કોઈના ફોન આવે તો અમાર ડોશી તો આખી ડેલી ગાજી જાય એવા રાગડા તાણી તાણીને રોવા માંડે કે ‘હું મારી વસનને બાળી નાખી.. મારી વસનને મારી નાખી. એ ફોન આયવો. ફોન આયવો…’ તે આજકાલ આવતા ફોનના લીધે બાનેય તે કાંઈક આવું આવું થાવા માંડ્યું. કોઈકનો ફોન આવે ને બા ધરુજવા માંડે. પરસેવો વળવા મંડે એને તો. રાતોરાત જાણે કે મારી બા ગઢી થઈ ગઈ એવું લાગ્યા કરે. – તે આજે કેટલાય દી’ પછી કાંગસડીનો ‘જય સગતમાં મારી બેનીને…’ અવાજ સંભળાયો તે બા તો ઝાલી નો ઝલાય એટલા હરખથી રાણી કલરના લેરિયાનો ઘૂમટો તાણતી છાશની તાંસળી ભરીને સડસડાટ ડેલીએ પહોંચી ગઈ. મેં ધોડીને ઓલીપાનો ડેલો બંધ કર્યો અને આ બાજુ ડેલામાં આવી તો નવાઈથી જોઈ રહી કે બાઈ આ વળી નવી કોણ? જોઉં તો કાંગસડીની હારે એક બીજી નાની કાંગસડી. એકહારે બે બે કટલેરીના સુંડલા મુકાણા હતા. મને બા કે,

‘જા હરસુડી, હબદણ્ય દોટ મૂલ્ય ને બીજું છાલિયું છાશનું ભરીને આવ્ય ટાંકામાંથી જા…’ હું દોડતી છાશ લેવા ગઈ ને ગઈ એની કરતાંય બમણી ઝડપે પાછી આવી. એક પગ ઊભડક ને બીજા પગની પલોઠી વાળીને મહોતો જેવી ઓઢણીથી પરસેવો લૂછતી બેય કાંગસડી રોટલો, ગાંઠિયાનું શાક દાબડવા માંડ્યું. હું બેય હાથ કેદ્યમાં ટેકવીને નવી કાંગસડીને જોતી હતી. બા હેઠે બેહી ગઈ ને નવી કાંગસડી સામું જોતાં મોટીને પૂછવા લાગ્યા.

‘તે બેન, આને તો તે પયણાવી દીધી’તી ને?’

‘હા, પયણાવી તો હતી બહેન…’ રોટલો ચાવતાં ચાવતાં મોઢામાંથી મોવળો કાઢતાં એ બોલી, ‘પણ ભમરાળો એનો વર, પીટ્યો દારૂડિયો હતો.’ હું પેલી નાની કાંગસડીને જોઈ રહી. ઓઢણીના છેડાને એક હાથે પકડીને એ ફટાફટ રોટલો ચાવતી હતી. – ‘અરે બેન, અમારે તો આ નશીબદારની દીકરીને તો સગતમાં થઈને પૂજાવું હતું. લે…કાંય કેવરાવતી નોતી તે ઈ નીસમારીનો આને એટલી બધી મારે… ઈ આ બધું ખમી ખાતી હતી.’ મારી બા અપલક નજરે પેલી નવી કાંગસડીને જોઈ રહી.

‘ઈ તો ભલું પૂછો એના પાડોશીનું કે ઈને કાંક સતબુદ્ધિ આવી ને મને કર્યો ફોન કે બહેન ચંપા, હાલ્ય તારી જણીને આ ખાટકી પતાવી દે ઈ પેલા લઈ જા.’ છાશવાળા બગડેલા હોઠ એને ઓઢણીથી લૂંછડ્યા.

પણ વાંધો હું પડ્યો’તો બહેન?’ બાએ માથાનો છેડો સરખો કર્યો.

વાંધો? વાંધાને કાંય વાનામાતર હોય બહેન… કામધંધો નો’તો કરવો ને દારૂ પીઈને પડ્યું રે’વું હતું હરાયા ઢોરની જેમ. પણ હું કાંઈ એમ મૂંગી મૂંગી ભોમાં ભંડારી નાખો એવી શેની? આંયથી સાત વાગ્યાની બસ પકડીને ન્યાં ગઈ ને વળતાં નવ વાગ્યાની બસમાં સુંડલો કરિયાવર સમેત દીકરી પાછી. આંય બાકી મારી દીકરીની દાતરડીની કમાણી પર ઈ ભમરાળો તાગડધીના કરે ઈ વાતમાં માલ નહીં… લે આ રોટલો ખૂટવાડ્યું!’ એણે વધારાનું રોટલાનું બટકું દીકરી તરફ ધર્યું. ઓલીપાની ડેલી બહાર બાપુની ગાડીનો હોર્ન સંભળાતો હતો.

‘બેન, આદમી વગર કાંઈ તાવડી ટેકો લઈ જાય છે? જીવતર તો એના વિનાય ધોડ્યું જાય મારું ગ્યું એવું. મારી માય કાંગર્યું વેચતી, હુંય વેચું છું ને હવે મારી દીકરીય વેચશે. હું ફેર પડી જાવાનો? પણ ઈ એની માના વરો નચાવે એમ નાચીએ ઈ વાત ખોટી..’ બાકીનું સાંભળવા ન રોકાણી, ધોડીને ઓલીપાના ડેલે ગઈ ને ડેલો ઉઘાડ્યો.

‘ક્યાં મરી ગઈથી?’ કાનમાં ડાટા ભરાવ્યા છે?

હં…હા…હું??? હું તો… બાપુને જવાબ દીધા વિના, ઈ ગાડીને ઘોડી ચડાવે ત્યાં તો હું ધોડીને આ ડેલીમાં પોગી ગઈ. બાનો હાથ પકડી કેવા મંડી, ‘બા, મારા બાપુ આયવા છે, હબદય ઘરમાં ગર્ય…’ બેય કાંગસડીયુંએ સુંડલા માથે ચડાવ્યા. બાએ બ્લાઉઝમાંથી પાકીટ કાઢ્યું ને દસની નોટ કાઢી અને નાની કાંગસડીના હાથમાં મૂકી. ઓલી નો’તી લેતી. કાંગસડી એની દિકરીને ક્ય,

લઈ લે, માસી થાય, ના નો પડાય..!’ બાની આંખ્યું ભરાઈ આવી. એને દુખણા લીધા અને ‘આવજે’ એવું કાંઈક બોલવા જેવું કર્યું પણ એનું ગળું ભરાઈ આવ્યું હતું તો બોલાતું નહોતું.

બાપુ ફળિયામાં રાચું નાખતા’તા. ‘ક્યાં મરી … બેય.. રખડેલના પેટવું.’ હું ધોડીને ફળિયામાં આવી. ‘ક્યાં છે તારી મા?’ ડેલીમાં.’

‘ન્યાં હું એના બાપની દાટી હતી? ઠેક. ઓલી આવી હશે તેને મહોતાવાળી.’ આટલું બોલીને એણે મોટાં મોટાં ડગલાં ભર્યા ડેલી બાજુ. ૨સ્તામાં ભીંતે ટેકવેલી સોટી એણે હાથમાં લીધી. હુંય ધોડતી બાપુની હારોહાર ડેલીમાં. જોયું તો તડકાની સોનેરી લ્હાય વચાળ ચપ્પલ વગરના મા-દીકરીના પગ ધીમી અને મલ્મ હાલ્ય હાલતા’તા. પવન ફૂંકાતો હતો અને એમાં એની ઓઢણીઓ ઊડાઊડ કરતી હતી. ઈ ઓઢણીને દાંત તળે દબાવી માદીકરી શેરી ઊતરતી હતી. દીકરીના ઉઘાડા ખભા પર માનો હાથ ઢંકાયેલો હતો. આ બાજુ ડેલીમાં બા ક્યાંય સુધી મા-દીકરીને આમ જાતા જોઈ રહી. પવન બાના માથે ઓઢેલાં લેરિયામાં ભરાણો અને લેરિયાનો છેડો ઊડાઊડ કરતો’તો. મને બાપુને બે ઘડી કે’વાનું મન થઈ ગ્યું કે,

‘બાપુ, મહોતું તો મારી બાએ ઓઢ્યું છે… લેરિયું પેરીને ઓલી માદીકરી તો ક્યારનીય નીકળી ગ્યું!’

શબ્દસૃષ્ટિ (માર્ચ ૨૦૧૫)

બળતરા

‘પછી તો બહેન મેય જશીની હાહુને કઈ દીધું કે બહેન મારી પો’રની વાત પોર પણ ઓણસાલ મોંઘવારી કેટલી વધી ગઈ છે એટલે હું તો સેવ પાડવાના એક ઓશીકા દીઠ પાંચ રૂપિયા વધુ લઈશ. તો મને ક્ય ના કાળીબહેન અમને તો પોહાણ નથી થાતું… તો મેં કીધું રામેરામ, બાકી, ગામ આખાને ખબર છે જ કે એ રબારણ કેટલી ટૂંકા જીવની છે, જશી તો શોખીન છે પેરવા ઓઢવામાં, પણ જે ઘરમાં ગૈ છે ન્યાંય કાંક હાહ તો હોવો જોવે ને..’ કાળીકાકી લોટના પિંડાને શેવ પાડવાના મશીનના ગોળ ખાનામાં મૂકી ઉપર હેન્ડલ ફેરવતાં અને આંટા ઊતરતા જાય ને લોટનો પિંડો દબાતો જાય ને મશીન નીચે ક્વર વન્યાના ઓશીકા પર સેવની પતલી ઘઉંના કલરની ભાત પડતી જાય, એકહારે બાર-બાર પતલી સેવનાં લૂમખાં ઓશીકા માથે, કાળીકાકી ઓશીકું આગળ-પાછળ હલાવતાં મસ્ત ભાત પાડી દે ને પછી ઓશીકું ભરાઈ જાય એટલે મને કે,

લાય સોડી બીજું ઓશીકું, ને લે આ ખાટલામાં સૂકવીયાય..’ આખા ફળિયામાં ત્રણ-ચાર ખાટલા ભરીને અમે વરસોવરસ સેવ કરતા.

‘હાચી વાત છે કાળીબહેન, પેટ કાંઈ આંખની શરમ થોડી ભરે? ઈને તો ટંકે ટંક રોટલો હાચો… આ કાળી મોંઘવારી કોઈને પોગવા દે એમ છે? તે સારું જ કર્યું ભાવ વધારી દીધો.’ બા લોટના પિંડાને કથરોટમાં મસળતી ખૂંદતી કાળીકાકીને જવાબ દેતી.

‘એય સોડી, આ આંગળીએ પાટો શેનો બાંધ્યો છે?’ કાળીકાકી મારા જમણા હાથની પેલ્લી બે આંગળીયું પર પાટો જોઈને બોલ્યાં.

રોટલા શીખવાડું સવ. મેં કીધું હવે નાની નથી રયું. આ ઓણસાલ ગામની નિહાળે તો ભણતર પૂરું થાહે. હાંઢિયાને ઊભા ગળે મીઠું દે એવડી થાવા માંડ્યું સવો તે રોટલા શીખો. તે રોટલો ઉથલાવવા ગઈ ને ઊનો ઊનો લોટ આંગળીએ ચોંટી ગ્યો તે દાઝી ગઈ જરાક. તે મલમ લગાડી પાટો બાંધી દીધો.’ બા માથું હલાવતી પરસેવો લૂછતી કાળીકાકીને જવાબ દેતી હતી.

અમારે ગામ આખામાં ઉનાળે બધા સેવ પાડે અને કાળીકાકી માથે ઇંઢોણી મૂકીને મશીન ઉપાડી ફળિયે ફળિયે સેવ પાડવા આવે. મોળાકત પૂરા કરી અને રમવા જાવી ત્યારે અમે ઘેરથી બધું ઈસ્ટીલના ડબ્બામાં બાફેલી સેવ અને મોરસ નાસ્તો કરવા લાવતી. મેરાદ્દા ભરવાડની કશલીના ઘરે નઈ નવાયનું કલર ટી.વી. આવ્યું એટલે એ વાતે વાતે એડબટાઈ હંભારી સંભારીને બોલે; તે એક દી’ ભમરાળી મસ્ત ગોતી લાવી, અમી બધું પાદર નાસ્તો કરી સેવ ખાતી હત્યું તો એ નખરાળી સેવનો ગૂંચળો મોઢામાં નાખી અડધો બાર રાખી માથું હલાવતી કે ‘આ આપડા ગામની દેશી મેગી!’ ને અમી બધું દાંત બક્યું પડી ગ્યું ગ્યું. ઓશીકું ખાટલે જઈ ઊંધું વાળ્યું અને વાણ પર સેવ સૂકવી ત્યાં અમાર પાડોશી હંસામાં વાટકી લઈને આવવા.

એ મને થોડું ગાયનું દૂધ દે તેજુ. આ ઉકળાટનું ટાંકામાં ઢાંકી રાખેલું દૂધ બગડી ગયું છે. હમણા ભાણિયો જાગશે ને રાડારોળ કરશે એને પાવું તો પડશે ને.’

‘હરસુડી, જા ફ્રીઝમાંથી હંસામાને દૂધ દેબા બોલી ને મેં ઓશીકું બા પાસે મૂક્યું પછી વાટકી લઈને દૂધ લેવા ગઈ. – ‘અમારે ઘરે ફ્રીઝમાં દૂધ મૂકી જાતા હો તો હંસામાં, બગડે તો નહીં!’ એટલું બોલી મેં બા સામે જોયું.

ના હવે, એટલું કાંઈ હોતુંય નથી, આ તો બહેનનો ખાટલો આવ્યો એટલે દૂધ વધારે લાવું છું નકર તો ખાઈને ખાધાનું કરું, પણ ભાણિયો તો બાપા… જીવ ખાઈ જાય. રાતે રોયા જ કરે છે.’

કેમ? માંદો પડ્યો છે? નજ૨ નોતી ઉતારી?’ કાળીકાકી બોલ્યાં હતાં. હાથમાં વાટકી પકડતાં હંસામા ઝીણા અવાજે બોલ્યાં.

આ ભમરાળા રબારી છે નહીં, અમારા પાડોશી! એક દીવાલ છે તે બાપા હેરાન થઈ ગ્યા. કાયમ રાડારોળ ને રોકકળ ને મારામારી. જશી તો ઈ ઘરમાં પૈણીને આવી તે દી’ની સુખી નથી થઈ.’

મારી બા લોટ બાંધતી બંધ થઈ. ‘બહેન, કોક તો તું તું કે છૂટું કરવાનું છે!’ આ ‘ના રે…તો તો તમી જશીને હજી ઓળખતા જ નથી, ભીંત ભૂલ્યા તેજુબહેન, મરીનેય વળગે ઈતો, પણ ઘર તો નો જે મેલે.’ કાળીકાકીએ ભાંગની પીચકારી મારી ને રાતા બજરિયા સાડલાથી મોં લૂંછવું.

પણ બહેન, કાંક બાળબચ્ચું થાવું તો જોવે ને. આ વરહને જાતા ક્યાં વાર લાગે! ઓણ આ વૈશાખે જશી આવી ઇના તૈણ વરહ પૂરા થાહે.’ હિંસામાં કેથે હાથ મૂકતાં બોલ્યાં.

બા પોપટી બાંધણીથી હાથ લૂંછતા હંસામા કરતાંય ધીમા અવાજે બોલી.

‘સાતમ આઠમ કેડે ઘૂડખાણે ધૂડ લેવા હું ને હરસુડી ગ્યું ત્યારે એ ત્યાં મળેલી, બોર બોર જેવા આંસુ પાડતા બોલેલી કે તેજુકાકી હું તો બાળોતિયાની બળેલ.. પિયરમાં પોરો નહીં ને સાસરે સુખ નહીં.’

બીશારી…’ કાળી કાકી સાડીના પાલવથી વાહર નાખતાં, પરસેવો લૂંછતા બોલ્યાં.

‘તે હંસામાં, ભામનાગર તપાસ કરવા જશી ને વેલજી બેય જણા ગ્યા’તા, તો યે કે વેલજીએ એની તપાસ નો કરાવી ને બાઈને સુવડાવી દીધી ડૉક્ટર પાંહે. આદમીનનીય તપાસ તો થાવી જોવે ને… તો તેરે લંગડા” ધોવા ગઈ ત્યારે સાંભળ્યું છે હોં, બાકી હાચું ખોટું રામ જાણે’ મારી બા કેડેથી સાડી ખોલી ને પછી એના છેડા બદલતી પાટલી પાડતાં બોલી હતી.

‘પણ બવ દખી થાય છે હોં.. વેલજી તો રોજ ટીપે.’ હંસામાં બોલતાં હતાં.

મને તો તી એટલે હું ઘરમાં નૈતિક ના ભૂતકાળને બાપુ તો રાજકાર ‘પણ જશી જીવની તો બવ હારી હોં.. આ હમણાં હમણાં સોડીયું હળ્યું છે તે કાંક ભરતમાં મોતીદાણો ભરચું થઈસ. તે આપણને તો બાપા એવું ક્યાં આવડે.. તે અમાર હરસુડી ધે મારે તો ઓસાડમાં ઇ મોતીદાણો ભરત જ ભરવું છે. તે જશીને ખબર્ય પડી તો મન કે કે તેજુકાકી ચન્યા નો કરો… મન આવડે છે મોતીદાણો ભરત.. તમાર હર્ષાને મેકલી દેજો માર ઘેર.. હું શીખવાડીશ… તે આ રોજ જાય ને પેલી એને મોતીદાણો ભરતા શીખવાડે.. અડધો ઓસાડ તો ભરાય ગયો બોલો…’ બા હાથ લાંબાટૂંકી કરી હંસામાને કેતી હતી.

મને તો આ બધી વોલ્યુંમાં રસ નહોતો પડતો, મોટેભાગે સેવ પણ પૂરી થાવા આવી હતી એટલે હું ઘરમાં ગઈ અને ટી.વી. ચાલુ કરી સિરિયલ જોવા બેઠી. આજ ટી.વી.માં ‘અક્ષરા’ ને નૈતિક’ના ભૂતકાળની ખબર પડવાની હતી. આ ભમરાળી ‘આઇપીએલ’ ચાલુ થઈ તે રિમોટ લઈને બાપુ તો રાતે બેટ દડો જોયા કરે ને મારે મોઢું ફુલાવી ઘડિયાળ સામું જોયા કરવાનું. બહાર તો નીકળાય ય નહીં, નકર મેરાદ્દાની ફળી ક્યાં આઘી છે? કશલી જોતી જ હશે. બીડી પીતા બાપુની બીડીમાંથી તિખારા બાના મોર ને મેના પોપટ ભરેલાં ઓછાડ માથે પડે અને આખા ઓછાડ પર એનાથી વીંધે વીંધા પડી જાય. મારી ટી.વી. વાળ્યું ‘અક્ષરા’, ‘નવા’, ‘સુહાના’ ને ‘ખુશી’ બધું બૅટથી ટિપાઈ જાય, સવારે રિપીટ થાય ત્યારે જ જોવા પામતી. કાલ તો સિરિયલમાં નૈતિકની ગર્લફ્રેન્ડના ખાલી પગ જ બાતાવ્યા’તા ને ઍપિસોડ પૂરો થઈ ગ્યો તો.

હજુ તો થોડું જોયું ત્યાં તો દેકારો સંભળાયો, હાંકલા ને પડકારા. હું તો રૂમની બાર્ય નીકળી ને જોયું તો બા, કાળીકાકી અને હંસામાં ધોડતાં ડેલાની બહાર. હુંય હાથમાં રિમોટ ને દોરીયે ટીંગાતો દુપ્પટો લઈને શેરીમાં. જોયું તો હબક ખાઈ ગઈ. શેરીમાં સળગતી કોઈ બાઈ ધોડે.. આખેઆખી ભડકે બળતી. આવું ફાટી રહી ગઈ, એક રાઠ્ય નીકળી ગઈ મારાથી. પેલી બળતી બાઈ કાળી શીઠું નાખતી હતી, ‘એ… નહીં જાઉં… ક્યાંય નય જાવાની… આયાં રેવાની… ઓ માડી… આઈમાં. બળે છે. બળે છે.’ હવામાં આગળ પાછળ બળતો આ ઓળો ઠેકડે ઠેકડા નાખતો હતો. બધાં ધોડીને ગોદડા ને ચાદર ને હેઠે પડેલી ધૂડના ખોબે ખોબા ભરી ભરીને એ ભડભડ બળતા શરીર પર ફેંકવા લાગ્યા. બેત્રણ જણાએ પાણીની ડોલ ઢોળી ને એ બાઈ ઠરી ગઈ. હુંય ધોડતી ન્યાં પોગી હોય બા.. આ તો જશીકાકી છે.’ મારાથી રાડ ફાટી ગઈ. બાએ મારું બાવડું પકડ્યું ને હું આખી ધરુજતી હતી. મને બા ડેલા સુધી મૂકવા આવી.

‘ઘરમાં ગર્વ. રાડ્યું પાડમાં, બધાને ખબર જ છે. હું આવું તું જા… પાણી પી.’ બા પણ આખી ધરુજતી હતી. મને ખબર નહીં પણ હું ધ્રુસકે ધ્રુસકે રોતી હતી. આંસુ તો રોકાતા નહોતા. મને હજુ કંપારી અનુભવાતી હતી. કાળા મશ જશીકાકીમાં કાંઈ હાજુ નહોતું. બા ભડથું બનાવતી ત્યારે ફળિયામાં બધું બળી જાય પછી હું બળતણ સાંઠીયું એકબાજુ કરી થાળીમાં બળેલા ભડથું થઈ ગયેલા રીંગણા કાઢતી તો રીંગણાનોય કાંઈ ઘાટ કળાતો પણ જશીકાકીમા તો… એની મરુમ કલરની ઓઢણી બળીને આખા ડીલે ચોંટી ગઈ હતી, કમખાનું ભરત કાળું મશ અને આખી છાતીએ બળીને વીંટળાઈ ગયું હતું, થેપાડું અડધું બળેલું ને અડધું પગમાં ચોંટેલું. લાંબા કાળા વાળની જગ્યાયે બળેલા મૂળિયા, હાથ, પગે અને મોઢા ઉપર ચામડી બળીને સંકોરાઈ ગઈ અને મોઢામાંથી લાળ નીકળતી હતી. એક બલોયું તો તાપમાં તપીને પાણો ફાટે એમ હાથમાંથી ફાટી ગયેલું. પૂરા પાંચ હાથનો કાળોમશ બળેલો ઢગલો. એનાથી માંડ માંડ શ્વાસ લેવાતા હતા. એ બધું અત્યારે ફરી આંખ્યુંની સામે ભડકે બળવા લાગ્યું. હું હેઠે પાણા ઉપર બેસી પડી. મેં તો કોઈ દી આવું જોયેલું નહીં.

શેરીમાં રાફડે કીડિયારું ઉભરાય એમ માણહ ઉભરાવવા લાગ્યું. મેરાદ્દાની કશલી, બીજલકાકાની હેતલી ને શાંતીદાની કોયલી, ભગવાનકાકાની જાગુડી, રતનફોઈની જાગલી બધું મારી ડેલીમાં. ગામમાં અમારે કાંક નવાજૂની જેની શેરીમાં થાય એના ઘરે અમી બધું ભેગી થઈ જાવ્યું. અમી બધું અમારા ધાબા માથે ચડી ગ્યું. અમારા ધાબેથી તો ગામ આખું દેખાય. જશીકાકીના ઘરમાં અત્યારે માણહ માતું નો’તું. ધોળા ચોરણા કેડિયા અને રાતા કાળા ઓઢણી. કામ કરવાવાળા કરતા શીંધવાવાળા વધારે હતા. તળશીદ્દાનો ટેમ્પો આયવો એમાં ગાદલું પાથર્યું અને ચાર પાંચ આદમીએ જશીકાકીને ગાદલા માથે સુવડાવ્યા, જશીકાકીને ધોળી ચાદરમાં વીંટોળ્યાં હતાં ને ચાદરમાં લોહીના લાલ ને કાળા ડાઘ પડી ગ્યા હતા. શાંતીદ્દાની કોયલીએ તો એ જોઈને ઊલટી કરી. ક્યાંક ક્યાંક કોઈક રબારણુંના રોવાના ધીમા અવાજ આવતા હતા. બે રાતા ઓઢણા ટેમ્પામાં ચડ્યા અને બાકીના ત્રણચાર કેડિયા-ચોરણા વાડે ટીંગાણા અને ટેમ્પો ગામની બહાર.

‘હું જશીકાકીને ક્યાં લઈ ગ્યા હશે?’ જાગુડી પૂછતી હતી.

ભામનાગર જ તે, બાકી માર મમ્મી કેતા’તા કે તાલુકે તો કોઈ ડૉક્ટર આ કેસને ટસ નો કરે’ આ કશલી બોલતી હતી.

ભાળી મોટી મમ્મીવાળી, આ કાલ્ય હવારની નય નવાઈની સુધરી ગઈ, બાકી આખો દી’ બા બા જ કર્યા કરતી.

જાગલીએ એને ઝાપટી નાખી.

‘લે તને આંગળીએ શું થ્ય?’ હેતલી મારો હાથ પકડતાં બોલી.

કાંય નહીં, રોટલા ઘડતા શીખતી હતી તે દાઝી ગઈ.’ મારું ધ્યાન જશીકાકીના ઘર તરફ હતું. બે ઓરડાનું ઢળતું વિલાયતી નળિયાનું ઘર ને નળિયા માથે ટી.વી.નું ઍન્ટેના, ફળિયામાં મોટો રૂખડો ને પાછળ બાથરૂમ બનાવેલા અને એમાં પ્લાસ્ટર બાકી. વાડામાં ગાયું ને વાછરડા બાંધેલા. અત્યારે તો ત્યાં માણસો બેઠું બેઠું જાણે કશુંક બનવાની રાહ જોતા હતા.

‘હાલો હાલો હવે મને ફેર ચડે છે.’ મેં કીધું ને બધું કલબલ કલબલ કરતી હેઠે ઊતર્યું. મારા ઘરમાં બધું ગોઠવાઈ ગઈ. મેં પાણિયારે જઈ પાણી પીધું અને કોરે ઊભા ઊભા મોઢું ધોયું. હેતલી મારી વાંહે આવી મારા ખભે હાથ મૂકીને ક્યે ‘હર્ષા, હું થાય છે?’ મેં એની સામે જોયું ‘ખબર નથી…!’ અમે ઘરમાં બેઠા. કોયલીએ ટી.વી. ચાલુ કરી અને ચેનલું ફેરવવા લાગી.

‘એય, અવાજ ધીમો કરો… ભમરાળીયું, કોક સાંભળશે તો ભૂંડા લાગશે, કહે કે ગામમાં આવું થઈ ગ્યું ને આપડે ટી.વી. જોવી સવી.’ મેં કીધું એટલે કોયલીએ અવાજ ધીમો કર્યો અને મેં બારણાને સ્ટોપર મારી દીધી. જાગલી એનાં ટેવ પરમાણે ઘરમાં ખાંખાખોળા કરતી’તી ને એના હાથમાં માર ભરતની થેલી આવી ગઈ, તે ઉનના દોરા ને સૂયો ને મડી બધું કાઢવા. તે એમાં એણે હું જે ઓછાડમાં ભરત ભરતી હતી હાથમાં આપવો. ‘હાટ્ટ…મસ્તીનું ભરત ભરે છે તું તો છાનીમાની.’ જાગલી અડધા ભરેલા મોરલા ને મેના પોપટ જોઈને બોલી હતી,

‘લે એમાં છાનામાનાની ક્યાં વાત આવી જ છે, હજી તો અડધુંય નથી ભરત ભરાણું.’ મેં એના હાથમાંથી મારો ઓછાડ લઈ લીધો. ‘હા તે જેદી’

અને બેઠું જાર ચડે છે. તે છે.

તેદી’ તો પૂરો થાહે જ ને આ ઓછાડ…!

કશલી ખીખીયાટા કરતી આંખ મીંચકારતાં બોલી. મારાથી નિહાકો નંખાઈ ગયો. ‘હવે તો કોને ખબર્ય..!’

મારાથી પલંગ માથે પથરાયેલા બીડીના તિખારાથી વીંધાય ગયેલાં બાના ઓછાડ તરફ જોવાઈ ગયું, પોપટ, મોર ને મેનાની ચાંચ ને પાંખમાં વીંધા પડી ગ્યા’તા.

કલાકેક માંડ થઈ ત્યાં ટેમ્પાનો અવાજ આઈવો અને અમે બધું ફટાફટ ટી.વી. બંધ કરી ધોડતી ધાબા માથે. ટેમ્પો વેલજીકાકાના ઘર પાસે ઊભો રહ્યો. આદમી હેઠા ઊતર્યા. મારા ધબકારા વધી ગ્યા. પેલી બે બાયું જે ટેમ્પામાં ચડી હતી, એણે ઊતરતાં તો જાણે લાંબાં સાદે રોવાનું ચાલુ કર્યું,

એ આવા ઓચિંતા ગામતરા નો’તા કરવા મારી બહેન… પાપા પગલી પાડનારો તારો આ ખોરડે હવે કોણ?’ અને જાણે વેલજીકાકાનું ઘર ધણધણી ઊઠ્ય, ભીંત્યું, પોપડા, થાંભલી, રૂખડો, ગાયું ને બાયું હિબકે ચડ્યાં. બધા જોર જોરથી રોવા મંડ્યા. બાપુએ કૂટવાનું ચાલુ કર્યું.

‘ગ્યા જશીકાકી..!’ જાનુડી ધીમેથી બોલી. કોયલીએ કાંક હેઠેથી અવાજ સાંભળ્યો તે હેઠે ગઈ અને એની હારે અમારા પાડોશી દેવુમાને હાથ પકડીને એ ઉપર લેતી આવી. એમાં તો જાગલી રાતી પીળી થઈ ગઈ.

હરખપદુડી, દેવુમાને હું કામ લેતી આવી ઉપર?’

ગવુમાસીએ કીધું કે અમી સનાને જાવી સવી ડોશી એકલા છે તે હું ઉપર લેતી આવી. માડીને ખુડશી માથે બેસાડ્યા, એય તે નેઝવું કરીને અમારી જેમ જોતાં હતાં. શેરીમાંથી બાયું નાકમાંથી અને કાનમાંથી ને પગમાંથી બધું કાઢી, સાડલાના છેડાને ખોલી ને ઢળતો રાખી રોવા પોગી ગ્યું. થોડાક મોટા આદમી હાથમાં કુહાડા લઈ ગામની બહાર નીકળી ગ્યા. સાંજ થવામાં હતી બધું ફટોફટ પતતું’તું. રબારણું ને ગામની બીજી બાયું બે હાથે છાતી કૂટતી કૂટતી મરસિયા ગાતી હતી.

‘બહેન, તાર ઉગમણા બારના થાપન ને આથમણા બારના ઉથાપન… તારા મૈયરના ઓઢણા રિસાણા… તારા હાથે રે કેમ દવ દેવાણા…’ કેટલીક બાયું જશીકાકીને જે ઘરમાં લઈ ગ્યા’તા ત્યાં ઘૂમટો તાણતી ગઈ પછી પાણીનું તપેલું ને થોડીક કોથળિયું એ ઘરમાં બધાં વેવવા લાગ્યા.

‘એ શું કરે છે ત્યાં ઘરમાં ઇ બાયું?’ જાનુડી મને પૂછતી હતી. દેવુમા ગળફો કાઢીને અમારી સામે જોઈને બોલ્યાં.

‘જશીને સણઘારવા એ બાયુ માલીપા ગ્યું છે. જેનો વર હયાત હોય અને બાંઈ મરી જાય એને મસાણ લઈ જાતા પેલા નવી નવી બાયની જેમ તૈયાર કરે, નવડાવે.’ અમે બધું દેવુમાની વાત આંખ્યું મોટી કરી સાંભળતી રહી.

‘ને હજી તો એના પિયરિયા આવશે. એના બાપના ઘરની ઓઢણી ન ઓઢાડાય ત્યાં લગણ મસાણે નો લઈ જાવાય.’

ને તોય લઈ જાવી તો?’ કોયલ પૂછતી હતી. લે ગાંડી રિવાજ કોને કેવાય?’

જશીકાકીના પિયરિયાનો ટેમ્પો આયવો અને જશીકાકીના બા જેવા એક – ડોશીએ સાદ કાઢી કાઢીને છાતી કૂટવાનું ચાલુ કર્યું.

હે મારી સગ્ગી સૈયર.. પેટના બળેલ ફરી ઉજરશે પણ કાળજા કેમ કરીને કોળશે માર પેટ… તાર માવતરની ઓઢણી અભડાવી મારી સગ્ગી સૈયર રે…’

અમે જોયું કે વેલજીકાકા થાંભલીએ ટેકો દઈને જોર જોરથી રોતા હતા. આદમી અને અમુક બાયું એને છાના રાખતા હતા. મારું મોઢું થોડું કટાણું થઈ ગ્યું. ગામના બાબર ને બીજા છોકરા ફળિયામાં નનામી તૈયાર કરતા હતા. ફટાફટ આજુબાજુના ગામમાંથી માણસો આવવા માંડ્યું. એક ટેમ્પામાં જશીકાકીના મોસાળિયાય આવ્યા, એક બહેન આગળ કૂટતા હતા, બે હાથ જોર જોરથી છાતી પર ભટકાડી એ કાળી શહું નાખતા’તા ને એની હાર્યની બીજી બે બાયું એના હાથ પકડી રાખતી હતી. અવાજો વધવા લાગ્યા… ચારેકોરથી મને બધું દબાતું હોય એવું લાગતું’તું. વેલજીકાકાને બેત્રણ મોટી ધોળી દાઢીવાળા આદમી અને કાળું થેપાડું પેરેલાં બેન ઘરની બાય લઈ એકબાજુ કાંક સમજાવવા લાગ્યા.

અત્યારે હું વહીવટ કરવા ભેગા થ્યા હશે?’ મારાથી બોલાઈ ગ્યું. દેવમાં થોડું દાંત કાઢતા બોલ્યા, ‘સોડીયું, અટાણે જ વહીવટ થાય..’ અમી કોઈ સમજ્યા નહીં.

‘ડોશીમા, સમજાય એવું કાંક બોલો ને… ગોળગોળ નો બોલો.’ કલી બોલી હતી. .

‘એ જ કે તારે ભાઈ બીજું ઘર કરવાનું છે કે નહીં?’ દેવુમા એક શ્વાસે બોલી ગ્યા.

‘લે… કર્ય વાત… છે બધા ઘેલહાઘરીના… હજી તો ઓલી એની મા ઘરમાં મડદું બનીને સૂતી છે ત્યાં બીજા ઘરની વાતું?’ હું થોડી ઊકળી ગઈ.

‘હા. સોડીયું… બધું અટાણે જ નક્કી થાય.’ પેલા થોડા વહીવટવાળા ભેગા થ્યા’તા ઈ વેલજીકાકને કાંક સમજાવતા હતા અને પછી શું નક્કી થયું એ ખબર ન પડી અને પેલું કાળું થેપાડું ઉતાવળે ઉતાવળે ઘરમાં ને બાકીના રોકકળમાં. નનામી ઓરડાની બાર નીકળી. કાંઈ સરખું દેખાતું નો’તું. રોવાનો અવાજો વધી ગયા. વેલજીકાકાને પકડી એક ભાઈ જશીકાકી પાસે લાયવા, વેલજીકાકા સાદ કાઢી કાઢીને રોતાં હતા, એના હાથમાં કંકુ લેવડાવ્યું અને જશીકાકીનું કપાળ ભરી દીધું. એક રબારણે જશીકાકીના પાનેતરનો છેડો ફાડ્યો અને બારસાખે બાંધ્યો.

‘દેવુમા, આ ઓઢણી કેમ ફાડીને બારસાખે બાંધી?’ જાગલીએ પૂછ્યું.

‘બસ પતી ગ્યું. નવું ઘર કરવાનું છે તમારા વેલજીકાકાને. હવે ઈ નવી બાઈ પયણીને આવે ત્યારે આ છેડો છોડીને એના ઓઢણે બાંધીને ઘરમાં આવશે.’ દેવુમા બે હાથ જોડી ઊભાં થઈ ગયાં. ચાર જનોઈ પેરેલા ધોતીવાળા આદમીએ નનામી ઉપાડી અને ઘરની બાર્ય નીકળ્યા. વેલજીકાકાને ખડકીથી પાછા વાળ્યા. એ કોરે બેહીને રોતાં હતા.

– ‘જોયું, વેલજી મસાણે નો ગ્યો ને…? નવું ઘર કરવું હોય તો આદમી મસાણે નો જઈ હકે..!!ડોશીનો અવાજ ભરાઈ ગયો. બાબરે રોતી કૂટતી બાયુંને હાથ લાંબો કરી મંદિરેથી પાછી વાળ્યું… બાયું પડતી આખડતી કૂટતી ચોકમાં આવ્યું.

‘અમારી વાડીએ વેલજીકાકા સાંઠીયું ખેંચતાં’તા ને ત્યારે બપોર ટાણે એને વાઈ આવેલી અને પડી ગ્યેલા તે ઈ ટાણે ને રે લૂગડાં ધોતી જશીકાકીને ખબર પડી કે ઉઘાડા પગે ઓઢણા વન્યા તપેલી ડામર સડક પર ધોડતાં આવેલાં… અને અટાણે ઈ સાવ જાય છે ને વેલજીકાકા બે પગ લઈને મસાણ સુધી ય તે…’ જાનુડી દેવુમાને કે’તી હતી. આ

‘તમને નઈ હમજાય સોડિયું… બવ નાચું સવો તમી હજી..’ દેવુમા માળાને આંખે અડાડતાં બોલ્યા. પાદરથી પાછી વળેલી બાયું ગોળ ગોળ ટોળે વળી મરસિયા ગાતી કૂટતી હતી.

‘સતની સાખે બા પતિલોક હાલ્યા… માયાને મોહના તાંતણા રે તોડી… જુગ જુગન ફેરા રે ટળ્યા. બેની તારો અમ્મર ચૂડી ચાંદલો રે…’ એક પતલા ઢાળવાળી બાઈ ગાતી હતી ને વાંહે બધું બાયું કૂટતી કૂટતી ‘હાયે… બહેન મારી હાય..હાયે..’ ગાતી હતી ને ઝીલતી હતી. હું ભાગી છૂટી. મારી પાછળ દેવમાં બાકીની બધું ને કે’તા હતા.

‘જુવો, સાંભળો અને શીખજો.. બાકી અત્યારની પરજાને આવું ગાતા

ય નથ આવડતું… સારા દિવસે કોઈ મરસિયા ગાઈને નહીં શીખવાડે.. આ ગાવાને આજ કારણ મળ્યું છે તો બે શબદ સાંભળીને કાંક શીખજો.’

હું નીચે આવી પંખો ફુલ કરી, દુપટ્ટો ભીનો કરી, મોઢા પર ઢાંકીને સૂઈ ગઈ. છાતીમાં ભીંસ વધતી જતી હતી. બવ પરસેવો થાતો હતો. આખું બંધ કરું ને નેરે લૂગડાં ધોતાં પાંચ હાથ પૂરા, બાવડે બળુકા, રૂપાળા જશીકાકી દેખાય… ધુડ ખાણે બા પાસે રહરહ રોતા, માથે બકડિયું ભરીને ધુડ લેતાં જશીકાકી દેખાય.. દશામાના વ્રત ટાણે મંદિરે લાંબા ઢાળે દશામાનો ગરબો ગાતાં જશીકાકી દેખાય… નેરે એનાં ઓછાડમાંથી કદડો કાઢતા જ જાય.. ડોળ નીકળતો જ જાય… ને ઈ હાંફતાં જાય. ને પછી બાપુની બીડીના તિખારાથી ચળાયેલો બાનો ઓછાડ દેખાય… એમાં વીંધા વધતા જ જાય. પાંખું ને ચાંચું કપાતી જ જાય. ને મને મારો અધૂરો પોપટ, મોર ને મેનાનાં અડધો ભરત ભરેલો ઓછાડ દેખાય… ઓછાડમાં સોયું ઉભરાતી જાય… મને વાગતી જાય ને સેવની પતલી હાર જેવા કંઈ કેટલાય ગૂંચળામાં જશીકાકી…બા… હું. ઓછાડ… સોયું… ઊનો ઊનો મારી આંગળીયે ચોંટી ગ્યેલો લોટ…અડધો કાલીના મોઢામાં ને અડધો એના મોઢાની બહાર સેવનો ગૂંચળો.બળેલું ને અડધું પગમાં ચોંટેલું થેપાડું… મોટા સેવના મશીનમાં હું… જશીકાકી..કશલી.. દેવમાં… બા. બધું પીંડામાં બંધાતું જાય ને હેન્ડલ ફરે ને આંટા ઊતરે ને મશીનમાં હેઠે તો મારી આંગળિયે બાંધેલો પાટો. મરસિયા ભડકો… નાટે બાંધેલો પાનેતરનો લીરો… ઠાઠડીયે સૂતું લાલ કાપડું… લાલ ને કાળા ડાઘા… ઉબકો. છાતીમાં ભીંસ.. હાંફ… ને પછી બધું શાંત… ને મારા કાનમાં એક લાંબુ સુન…

‘હરસુડી.. એય હર્ષા.. જાગ્ય, ઊભી થા.’ મેં આંખો ખોલી તો અંધારા ઊતરી ગ્યા હતા. બા કોરે ઊભી હતી. એ ધરામાં સનાન કરીને માથાબોળ થઈને આવી હતી. એના લૂગડામાંથી પાણી ટપકતું હતું.

ઊભી થા કહું છું… હાશ.. આ છોડી તો પણ બવ ટાઢી. જલદી અગરબત્તીનો ધૂપ દે મને… અને હું આ ભીના ગાભા બદલું ત્યાં રોટલાનો લોટ બાંધી નાખ્ય.. ને બીજા ચૂલે તપેલામાં સેવ ચડાવી દે. હાલ્ય.. તારા બાપ આવીને તલેલા નાખશે.’ મેં ફટાફટ અગરબત્તી કરી. બાએ એક હાથે ધૂપ લીધો અને તુલસીક્યારે અગરબત્તી ખોડી દીધી. મેં ફળિયામાંથી સેવા લીધી ને તપેલામાં પાણી ભરી ને રસોડે આવી.. રસોડામાં જઈ લાઇટ કરી ને ચૂલે તાપ કર્યો પછી તપેલું ચડાવ્યું. કથરોટમાં લોટ બાંધવા લાગી. ત્યાં બા આવી, ‘લાય આઘી ખસ… મોડું થઈ ગ્યું આજ તો.’ ચૂપચાપ ઉંબરે બેસીને પાટો છૂટી ગ્યો એ આંગળીઓને જોતી હતી.

હું બા… જશીકાકીને મસાણમાં બળતા શું વાર લાગી હશે!’

‘હવે, બળેલાને બળતા હું વાર લાગે..’ બાએ ચૂલામાં વધારે લાકડાં નાખ્યાં અને તાવડી ઊની કરી.’ લે હવે ફટોફટ… લહણ ફોલી નાખ્ય… તિખારી કરી નાખું. નકર પાછા ભાણું પછાડશે.’

મેં લસણનો ગાંઠિયો લીધો અને ફોલવા લાગી. દાઝેલી આંગળીઓ પર લહણ અડ્યું ને કાળી બળતરા થઈ. મોઢામાં આંગળી નાખી દીધી. પછી બા હામે જોયું. ચૂલો ઓલવાય ગ્યો હતો અને બા કાળી ફૂંકણીથી ફૂંક મારતા’તા.

‘હું બા.. જશીકાકીને બળતા જીવ કેમ હાલ્યો હશે. બળતરા નઈ થઈ હોય.’ આખા રાંધણિયામાં ધુમાડો ભરાઈ ગ્યો. તપેલામાં સેવનું પાણી વરાળ ભેગું ઉકળવા લાગ્યું… બાને કોરી ઉધરસ ચડી ને રાંધણિયામાં કાળી કુંકણીથી ફૂંક મારતી, આખેઆખી ફૂંકાઈ જાતી બા બોલી.

‘જશી તો… નસીબદાર. ઉકલી ગઈ…’ આખા રહોડામાં ધુમાડો થયો… જાળિયાનેય જાણે ધુમાડો બાર્ય કાઢવામાં હાંફ ચડ્યો. બા ફૂંક મારતી’તી ને હું બેય હાથ હવામાં આમ તેમ વીંઝતી ધુમાડો મારાથી થાય અટલો ને આટલો આઘો ને આઘો ધકેલવા મથતી રઈ.

શબ્દસૃષ્ટિ (નવેમ્બર ૨૦૧૫)

XCVII

અભિમન્યુ આચાર્ય

પડછાયાઓ વચ્ચે

અને અમે બેઠાં છીએ. ચૂપચાપ.

એવું નથી કે પહેલી જ વખત આમ ચૂપ છીએ. અગાઉ પણ ઘણીવાર અમે કલાકો સુધી ચૂપ બેસી રહેતાં, એકબીજાનાં મૌનને સાંભળતા. પણ આજે વાત અલગ છે. આજે જે ચૂપકીદી અમારી વચ્ચે તરી રહી છે એ અમને અસ્વસ્થ કરી રહી છે. હું પણ શોધું છું કશુંક, જાણે હવાને પકડવા મથું છું, કશુંક એ પણ શોધ છે, જાણે ક્ષિતિજને આંબવા મથે છે.

અમે પ્રયત્નપૂર્વક એકબીજા સામું નથી જોઈ રહ્યાં. આંખો અમસ્તી જ આજુબાજુ ફરે છે. સાંજ થવા આવી છે. રીવરફ્રન્ટ પર છીએ અમે. નદી છે, એમાં સ્થિર

ગંદુ પાણી છે, ઘણી જગ્યાએ લીલ જામી ગઈ છે, ઉપર કાગડા ઊડી રહ્યાં છે, ઠંડો પવન વાઈ રહ્યો છે.

‘લુક, આદિ, તારે કંટીન્યુ ન કરવું હોય તો…’ શ્વેતા બોલવા જાય છે. ‘મે ક્યારે એવું કહ્યું?’ ‘ઓ. કે. સૉરી. બટ આઇ મીન.. તું સમજે છે ને હું શું કહેવા માંગુ છું

એ?’

હું જવાબ નથી આપતો. હા, એ જે કહી રહી હતી એ હું સમજતો’તો. ત્રણ વર્ષ થયાં અમારી રિલેશનશીપને. અને પેલો જે મૅજિક હોય, એ કદાચ જતો રહ્યો હોય એવું અમે અનુભવી રહ્યાં છીએ. પણ શા માટે?

હજી પણ વાતો તો એવી જ કરીએ છીએ જેવી પહેલાં કરતાં’તાં, બને ત્યાં સુધી રોજ મળીએ છીએ. પહેલાંની જેમ જ. ‘તેં જમી લીધું?’ એવો મેસેજ હજી થાય છે, પણ એમાં કદાચ કૅરનું પ્રમાણ ઓછું, આદતનું પ્રમાણ વધારે છે.

ના, અમે ચાહીએ છીએ એકબીજાને. એમાં તો લેશમાત્ર પણ શંકા નથી. પણ તો પછી વૉટ વેટ રોંગ?’ હું અચાનક જ બોલું છું.

હું પણ એ જ વિચારું છું. ખાલી એક વાર ખબર પડે કે પ્રોબ્લેમ શું થયો તો..’

‘વોટ ધી હેલ આર યુ ડુઇંગ?’ એ જોરથી બરાડે છે.. દૃશ્ય ઓગળતું જાય છે. ‘કદાચ આ જગ્યાએથી શરૂઆત થઈ હશે.’ ‘શેની?’ ‘થીંગ્સ ગોઈંગ રોંગ!”

‘પણ મેં જે કર્યું એ માટે માફી પણ માંગી હતી. ને તે માફ પણ કરી દીધેલો. ઇટ વૉઝ ઓકે.’

હા. પણ મને હર્ટ થયું હતું.’

‘આઈ નો. પણ આ વાત તો ક્યારનીય પૂરી થઈ ગઈ છે. સૉરી અગેઈન, બસ.’

ધૂળની ડમરીઓ શમે છે, ને અમે કૉલેજમાં છીએ, પણ રાત છે. યુવકમહોત્સવ પૂરો થયો છે, ને પાર્કિંગ તરફ ચાલીને અમે જઈ રહ્યાં છીએ.

‘આ તો પેલો ભયંકર ઝઘડો થયો’તો એ દિવસ.’ હું કહું છું. શ્વેતા વેસ્ટર્ન ડાંસમાં પ્રાઇઝ જીતી છે, ને હું ધૂંધવાયેલો છું.

હાઉ કૂડ યુ હગ હિમ લાઇક ધેટ? એ તારો ડાંસ પાર્ટનર છે ને તમે પ્રાઇઝ જીત્યા છો, બરાબર, બટ આ રીતે બધાં સામે ચોટીને…’

– ‘અરે પણ એ તો જીત્યા એની ખુશીમાં હગ કર્યું યાર. એમાં આટલું બધું

શું?’

‘મને એ પહેલેથી જ નથી ગમતો. ને તે એને ડાંસ પાર્ટનર બનાવ્યો? એ તારી સામે કેવી રીતે જુએ છે ખબર છે તને?’ હું બરાડા પાડું છું.

‘તને ડાંસ આવડતો હોત તો તને બનાવત. અને તું વિચારે છે એવું કશું નથી. આટલો જેલસ કેમ છે?’

‘ડાંસ પ્રેક્ટીસનાં બહાને તું મને મળવાની ના પાડ્યા કરતી’તી, અને તમે બંને ભેગા થઈને શું કરતાં’તાં એ હું જાણું છું. કેફેમાં જોયા’તા મેં તમને.’

‘અરે એ તો એકવાર. એને ભૂખ લાગી અને મેં એને કંપની આપેલી. બસ. નથીંગ એલ્સ. તું જે ને તે વિચાર્યા ન કર. ટ્રસ્ટ મી. પ્લીઝ.’

‘આઇ ડૉન્ટ કેર. બાય!’ અને હું બાઇક ચાલુ કરીને જતો રહું છું. શ્વેતા ઊભી ઊભી રડતી રહે છે. ને અંધારું ઉતરી આવે છે. ‘એ દિવસ બહુ ખરાબ હતો મારા માટે ’ મારા માટે પણ.’

‘આઇ એમ સૉરી. મારે ડાંસમાં પાર્ટ નહોતો લેવો જોઈતો એની સાથે. એ સારો છોકરો નહોતો એ પાછળથી ખબર પડેલી મને.’

‘હા. પણ મારેય આ રીતે બિહેવ નહોતું કરવું જોઈતું. આઈ એમ સોરી.’

તને યાદ છે ને, આ થયું એના બે દિવસ પછી આપણે એકબીજાને ભેટીને કેટલું બધું રડેલાં!

હા. મને યાદ છે. અને બે દિવસ સુધી મેં ખાધું પણ નહોતું, ઊંધ્યો પણ નહોતો એ પણ યાદ છે.’

કદાચ શરૂઆત અહીંયાથી થઈ હશે પ્રોબ્લેમ્સની.’

‘ના ના. આપણે એકબીજાને માફ તો કરી દીધેલાં. બધું બરાબર થઈ ગયેલું. જો!’ હું કહું છું.

દૃશ્ય ઉઘડે છે. અમે કોઈ ગાર્ડનમાં છીએ ફરી. મારા હાથમાં નોટબુક છે. હું એને મારી લખેલી કવિતા સંભળાવવા જઈ રહ્યો છું.

‘સાંભળ. પોએમનું નામ છે – ‘બીટ્વીન ધ શેડોઝ.” ‘હં.’ ‘BETWEEN THE SHADOWS OF PAST AND PRESENT, MY LOVE, LET US HIDE…”

શ્વેતા સ્વપ્નીલ થઈને સાંભળી રહી છે. હું કવિતા પૂરી કરું છું, ને એ મને જોયા કરે છે.

‘તું કવિતા વાંચતો ને હું તને જોયા કરતી, મને બહુ ગમતું એ.’

એટલે જ મને નહોતી આવડતી તો પણ જેવી તેવી કવિતાઓ હું લખ્યા કરતો!’

‘આપણો પેલો મોટો ઝઘડો થયો પછી આપણે એકબીજા સાથે બહુ ધ્યાન રાખીને વાત કરતાં થઈ ગયેલાં કદાચ!”

હા. વધારે જ ધ્યાન રાખવા માંડેલા એકબીજાનું. કદાચ ત્યાંથી શરૂઆત થઈ હશે.’

ના. આપણે વાત તો કરેલી કે વધારે પડતી કૅર કરવાની જરૂર નથી. વિ અગ્રીડ, ઇટ વૉઝ ઓ. કે.’

હા એ પણ છે.” દૃશ્યો બદલાતાં જાય છે, અમે અમારા સંબંધને જોઈએ છીએ – રિસામણાંમનામણાં, અબોલા, કોઈ એક બહારગામ જાય ત્યારે થતી બીજાની હાલત, એકબીજાની થઈ ગયેલી આદત…પણ જે શોધી રહ્યાં હતાં એ શું હતું?

ત્યાં જ કાગડા ‘‘ક્રો ક્રા” શરૂ કરે છે, અમારી ઠીક ઉપર એ ઉડવા લાગે છે, ગોળ ગોળ , અને નદીમાં વમળ ઊઠે છે, લીલ વિખરાવા લાગે છે, વાદળો ગરજે છે, ધુળની ડમરી ઊડે છે, અમારી આસપાસનું બધું ગોળ ફરવા લાગે છે. શ્વેતા મારો હાથ પકડી લે છે,

અમારું માથું ચકરાય છે, ને અમે હવામાં ફંગોળાઈએ છીએ. આંખો બંધ થઈ જાય છે. ને થોડી ક્ષણો બાદ બધું થંભી જાય છે. અમે કોઈ જગા પર બેઠાં છીએ. હાથ હજી પકડેલો જ છે.

આંખો ખોલતાં જ ખ્યાલ આવે છે કે આ તો અમારી કોલેજની કેન્ટીનપણ એક મિનિટ, આ બૉર્ડ તો જૂનું છે. ને કલર પણ જૂનો.

લોકો તરફ જોઈએ છીએ, ને અમે ચોકીએ છીએ. ‘અરે, આ તો તું છે. ત્રણ વર્ષ પહેલાનો.’ ‘હા. ને જો, પેલી રહી તું. નાની લાગે છે.’ એ અમારી પહેલી મુલાકાતનો દિવસ. અમે અમને જોતાં જ રહીએ છીએ. હું આદિત્ય. આપણે જર્નાલિઝમમાં સાથે છીએ આઇ ગૅસ.’ ઓહ યેસ. હું શ્વેતા. તું ટેક્સ્ટબુક ક્યાંથી લાવ્યો..’

આંખ સામેનું દૃશ્ય ઝાંખું થઈ જાય છે. સાવ અંધારું જ, ને માથું પાછું ચકરાય છે. આંખો બંધ કરીને ખોલીએ છીએ તો ક્લાસરૂમમાં છીએ અમે, ને બીજા વિદ્યાર્થીઓ છે, ટીચર ભણાવી રહ્યાં છે. સૌથી પહેલી બેંચ પર બેઠાં છીએ, અઢી વર્ષ પહેલાંનાં, એકબીજાના વિચારો આવે તો ચહેરા પર સ્મિત આવી જતું એ સમયનાં અમે.

‘જો, લખતાં-લખતાં મને કોણી અડાડે છે. સીધો તો તું પહેલેથી નહોતો જ!’

હું હસુ છું. ‘હું કોણી અડાડતો તો પણ તું હાથ ત્યાં જ રાખતી’તી. કેમ?’

ત્યાં દૃશ્ય ફરી ઝાંખું થતું જાય છે. અમે આંખો જાતે જ બંધ કરી દઈએ છીએ.

‘આ થઈ શું રહ્યું છે?’ શ્વેતા પૂછે છે.

‘આપણને ચાન્સ મળ્યો છે કોઈ રીતે પાસ્ટમાં જવાનો, ચેક કરવાનો કે વૉટ વેંટ રૉગ. જોઈએ એઝેક્ટલી થયું શું આપણી વચ્ચે એ.’

‘મારો હાથ છોડતો નહિ.’ હા, નહિ છોડું.’

આંખો ખોલતાં જ કૉલેજનું પાર્કિગ નજરે ચડે છે.

આ તો…” ‘હા, મને યાદ છે. આ એ દિવસ જ્યારે મેં પ્રપોઝ કર્યું હતું.’

બાઇકને એના સ્કૂટરની ઠીક સામે ઊભું રાખી દીધું છે. મેં લાલ શર્ટ પહેરેલું છે. બાઇકને ડબલ સ્ટેન્ડ કરીને હું સીટ પર ઊભો થઈ જાઉં છે. શ્વેતા એના સ્કૂટર પર બેસીને જોઈ રહી છે.

શ્વેતા, આઈ લવ યુ. હું તારા માટે કંઈપણ કરી શકું છું. હું તારી સાથે મારી લાઇફ વિતાવવા માગું છું. તું કહે તો હું આ બાઇક પરથી ભૂસકો મારવા પણ તૈયાર છું…’

અમે બંને હસી પડીએ છીએ. ‘થેંક્સ.’ ‘કેમ?’ ‘એ દિવસે પબ્લિક વચ્ચે મને ના નહિ પાડવા માટે.” ‘હું તો તું પૂછે એની રાહ જ જોઈ રહી હતી.” તે ને દૃશ્ય બદલાઈ જાય છે.

અમે આવી ચડ્યા છીએ ગાર્ડનમાં. સાવ ઓછા લોકો છે. ઝીણો ઝીણો વરસાદ પડી રહ્યો છે.

આ દિવસ તો… હું આંખ બંધ કરી દઉં છું. ઓકે?’ શ્વેતા શરમાઈને કહે છે.

હું તો ખુલ્લી જ રાખીશ.’ કહેતાં હું દોઢ વર્ષ પહેલાંનાં એ દૃશ્યને આંખો ફાડીને જોતો રહું છું. મારું માથું શ્વેતાના ખોળામાં છે, હું આડો પડેલો છું. ધીરેથી હું હાથ લંબાવીને એનું મુખ પકડું છું અને એના હોઠ મારા હોઠ પર ચંપાઈ જાય છે…

કાગડા ફરી ઉડે છે, ને અમારી આસપાસ અંધારું છે. કોઈ મલ્ટીપ્લેક્સમાં છીએ અમે.

‘આપણો પહેલો ઝઘડો. ખબર છે ને કેમ?’ શ્વેતા મોં મચકોડતાં કહે છે. ‘હા.’

આમાં પણ હું આંખ બંધ કરી દઉં છું.’ કહેતી એ આંખો મીંચી દે છે.

હું જોઉં છું – અમે કૉર્નર સીટ્સ પર બેઠાં છીએ. એ ફિલ્મ જોઈ રહી છે. મારી આંખો સ્કિન પર છે, પણ ફિલ્મમાં મને કોઈ રસ નથી. હું એના પેટ પર હાથ રાખું છું, ને પછી ધીરેથી એની છાતી તરફ સરકાવું છું…

અમે પાછા રીવરફ્રન્ટ પર, જ્યાં બેઠાં હતાં એ જ જગ્યાએ આવી પડીએ છીએ. માથું ચકરાય છે.

આજુબાજુ બધું એમનું એમ જ છે. શ્વેતા મારો હાથ છોડી દે છે. હું સ્થિર પાણીને તાક્યા કરું છું . એ નદીમાંની લીલને જોયા કરે છે.

હું પણ શોધું છું કશુંક, જાણે હવાને પકડવા મથું છું, કશુંક એ પણ શોધે છે, જાણે ક્ષિતિજને આંબવા મથે છે.

અને અમે બેઠાં છીએ. ચૂપચાપ.

રાત

રાત પડે ને વાત શરૂ થાય. આદિત્યનું રોજનું એવું. એનું, ને એના જેવા બીજા ઘણાનું.

આખો દિવસ કામ, ભણવાનું, કુટુંબ વગેરેને સમય આપવાનો, ને બધું પતાવીને રાત થાય કે મોબાઇલ લઈને બેસી જવાનું. જમી કરીને, દસ-સાડા દસની આસપાસ. પછી ખોલવાનું વૉટ્સેપ ને ફેસબુક ને ઇન્સ્ટાગ્રામ ને એવું બધું. રોજ.

આદિત્યની પ્રેમિકા શ્વેતા. તૂટું તૂટું થઈ રહેલા સંબંધને બે દિવસ પહેલાં શ્વેતાએ તોડી જ નાખ્યો. બંને વચ્ચે ઝઘડા ખૂબ વધી ગયાં’તાં. એકબીજાને ટોણાં મારવા સિવાય કશું બચ્યું નહોતું સંબંધમાં.

એ રોજ વૉટ્સેપ પર શ્વેતાને ટોક્યા કરતો. તેનું ‘લાસ્ટ સીન ઍટ’ જોયા કરતો વારંવાર. જો એ સમય એવો હોય જ્યારે શ્વેતાએ આદિત્યને મૅસેજ ન કર્યો હોય, તો એ પૂછ-પરછ ચાલુ કરી દેતો. ‘કેમ ખોલ્યું? કોની જોડે વાત કરતી’તી? કેટલી વાર સુધી ઓનલાઇન હતી? મૅસેજ કેમ ન કર્યો?’ વગેરે.

શ્વેતા થાકી ગઈ હતી રોજની આ લપથી. આદિત્ય પણ પોતાની જાતને ઘણું ઇચ્છવા છતાં રોકી શકતો નહિ. નક્કી કરતો કે આજે તો નહિ જ પૂછું એક પણ સવાલ, પણ વૉટ્સેપ ખોલતો, શ્વેતાનું ‘લાસ્ટ સીન ઍટ’ જોતો, ને તેનાથી રહેવાતું નહિ.

એક ડર હતો તેના મનમાં. શ્વેતા કોઈ બીજાની નજીક આવી જશે તો?

આવું ખાસ તો ઝઘડા થવાનું શરૂ થયું ત્યારથી વધી ગયું હતું. ઝઘડો થાય એટલે સ્વસ્થ થવા આદિત્ય બીજી છોકરીઓ જોડે વાતો શરૂ કરી દે. મોટેભાગે સ્નેહા સાથે. એમાં પણ પાછું સેક્સટીંગ થાય. ખૂબ ઉત્તેજક મેસેજીસની આપ-લે થાય. જે વાતો બીજા કોઈની સાથે થઈ શકે નહિ, એવી વાતો થાય. એડલ્ટ જોક્સ, ચીપ સંવાદો, અને ધીરે ધીરે એમની અતૃપ્ત વાસનાઓનું શબ્દોરૂપે બહાર આવવું.

ને વળી આ જ વાતે એ ચિંતામાં રહેતો, કે ક્યાંક શ્વેતા પણ મારી જેમ કોઈકની સાથે ક્યાંક…

એટલે જ એ શ્વેતાને રોજ પ્રશ્નો પૂછ્યા કરતો.

વાતો થવા ખાતર થતી. તે ગુડ નાઇટની સાથે ટાઇપ કરતો – ‘આઈ લવ યુ’, ને સાથે કિસવાળા સ્માઇલી મોકલતો. સામે જવાબ આવતો – માત્ર ગુડ નાઇટ, ટેઇક કૅર પણ તે પહેલાંની જેમ પૂરું લખતી નહિ. માત્ર ટી. સી. એ ઑફલાઇન થાય પછી પણ તે દસ-પંદર મિનિટ સુધી ઓનલાઇન જ રહેતો, એ જોવા કે શ્વેતા ગુડ નાઇટ બોલીને પાછી ઓનલાઇન તો નથી આવતી

પણ છેલ્લા બે દિવસથી, બ્રેક અપ થયાં પછી, આદિત્ય આખો દિવસ ફોન ચેક કર્યા કરે છે. સિગારેટો પીધા કરે છે. ટી.વી.માં ક્યાંય સુધી એક જ ચેનલ જોયાં કરે છે. એક દિવસ તો તેણે જાતને આશ્વાસન આપ્યું કે શ્વેતાને ગુસ્સો આવ્યો હશે ને ગુસ્સામાં જ તેણે બ્રેક અપ કરી દીધું હશે. પણ આજે બીજો દિવસ પણ એના કોઈ પણ મૅસેજના જવાબ વગર જાય છે, એટલે એ સ્વસ્થતા ગુમાવી બેસે છે.

જેવું તેવું ડીનર કરીને તે પોતાના રૂમમાં ઘુસી જાય છે. હજી નવ જ વાગ્યા છે. મોટાભાગનાં લોકો દસ વાગ્યા પછી જ ઓનલાઇન આવતાં હોય છે. શ્વેતા પણ દસ પછી જ આવશે, જો આવશે તો. આદિત્ય એકવાર ફોન કરી જુએ છે એને. પણ ફોન કોઈ ઉપાડતું નથી.

તે બુકશેલ્ફ પાસે પહોંચે છે. લાલ-કાળા કવર પર બંદૂક ચીતરેલી એક શ્રીલર નવલકથા પકડે છે, પાનાં ફેરવે છે, છુટક છુટક શબ્દો તેનાથી વંચાઈ જાય છે. બંધ કરીને પાછી મૂકી દે છે. – ‘ફેસબુક ખોલ્યું હશે?’ એવો વિચાર આવતાં તે ફોનમાંથી ફેસબુક ખોલે છે. જુએ છે, પણ તે ઓનલાઇન નથી હોતી. બીજી બે છોકરીઓ, જે ઓનલાઇન હોય છે, એમને તે મૅસેજ મોકલે છે – ‘હાઈ.’

થોડીવાર ફેસબુક જોતો બેસી રહે છે. ત્યાં બેમાંથી એક છોકરીનો જવાબ આવે છે. બે વર્ષ પહેલાં તે એક કેમ્પમાં ગયેલો, ત્યાં એ તેની સાથે હતી. બે વર્ષમાં એક પણ વાર વાત નહોતી થઈ. આદિત્ય આડી-અવળી વાતો કરે છે થોડીવાર, પછી પૂછી લે છે – ‘તારો કોઈ બૉયફ્રેન્ડ છે?”

દસ મિનિટ રાહ જુએ છે, પણ કોઈ જવાબ નથી આવતો. એ છોકરી ઑફલાઇન થઈ જાય છે.

લગભગ દસ વાગતાં આદિત્ય વૉટ્સેપ ખોલે છે. એમાં બનેલાં બે-ત્રણ ગ્રુપ્સમાંથી કેટલાય મૅસેજ એક પછી એક, ટપક્યા જ કરે છે. તે વાંચતો નથી. ગ્રુપ્સ મ્યુટ કરી દે છે. શ્વેતા ઓનલાઇન નથી હોતી, પણ એનું ‘લાસ્ટ સીન ઍટ’ પંદર મિનિટ પહેલાનું બતાવે છે. એટલે કે તેણે મૅસેજ જોયા, પણ જવાબ ન આપ્યો.

એ અકળાય છે. શ્વેતાને ફોન જોડે છે. કોઈ ઉપાડતું નથી. ફરી જોડે છે, ફરી જોડે છે, ફરી જોડે છે, ફરી જોડે છે. એમ કરતાં સાત વાર. આઠમી વાર લગાવે છે ત્યારે સામેથી કોમ્યુટરાઇઝડ અવાજ બોલે છેઃ ‘યુ કેનનોટ મેક અ કોલ ટુ ધીસ નંબર.’

તેને સમજાય છે કે શ્વેતાએ તેનો નંબર બ્લૉક કરી દીધો છે. એ હવે તેને ફોન નહિ કરી શકે.

તે વૉટ્સેપ પર એક સાથે દસ મૅસેજ કરી નાખે છે. પહેલાં ત્રણ મૅસેજમાં ગુસ્સો છે, એ પછીના બેમાં પ્રશ્નો, એ પછીના બેમાં માફી માંગી છે, બેમાં લાચારી, ને છેલ્લો બ્લેન્ક મૅસેજ છે. સાવ ખાલી. મૅસેજ લખવાની અને યોગ્ય સ્માઇલી વાપરવાની બધી જ આવડત આદિત્યએ કામે લગાડી દીધી છે. જવાબની રાહ જોતો તે ક્યાંય સુધી બેસી રહે છે. કશું કરવાનું ન હોવાથી ગ્રુપમાં આવેલા ને પોતે નહિ વાંચેલાં મૅસેજ વાંચે છે. અડધેથી છોડી દે છે. ફરી શ્વેતાનું પ્રોફાઇલ ખોલે છે. તેનો ફોટો જુએ છે.

તેના લાંબા કાળા વાળ, સહેજ ફૂલેલાં ગાલ, ચોરસ બ્લ્યુ ફ્રેમનાં ચશ્માં, એ ચશ્માં પાછળ રહેલી ભૂરી આંખો.. એ જોતો રહે છે, ગળામાં ડૂમો બાઝી જાય ત્યાં સુધી.

પછી ફોન ખિસ્સામાં મૂકી બાલ્કનીમાં આવે છે. તેની બાલ્કની બહાર એક મેદાન હોય છે, મોટું ખુલ્યું. ત્યાં મકાનો હજી બન્યા નથી. બનવાનાં છે. થોડાં સમયમાં મકાનો બની જશે, ને પછી કશું જ પહેલાં જેવું નહિ રહે. બદલાઈ જશે

પણ અત્યારે ખુલ્લા મેદાનને લીધે હવા સરસ આવે છે. ચાંદો પણ દેખાઈ રહ્યો છે. એકાદ બે પંખીઓ આમથી તેમ ઉડી રહ્યાં છે, જઈ રહ્યાં છે ક્યાંક, છુટક, એકલાં એકલાં, આ રાતનાં પંખીઓ…

બાલ્કનીમાં થોડીવાર ઊભો રહી તે પાછો રૂમમાં આવે છે. પલંગ પર પડે છે. શ્વેતાનું પ્રોફાઇલ જોયા પછી બીજા બધાંનાં પ્રોફાઇલ જોવા માંડે છે. મોટાભાગનાં સૌ ઓનલાઇન હોય છે. તેની જેમ જ.

તે આંખો મીંચે છે – ને દૂરનો એક દિવસ ઉડીને તેની સામે આવી ચડે છે. ને એ અવાજ સંભળાયા કરે છે જેને ઓળખવામાં તેની કદી ભૂલ નથી થતી.

‘તું મને કદી હર્ટ નહિ કરે ને?” ‘ના. તું પણ નહિ કરે ને?”

‘અ હં. અને મને કદી છોડશે નહિ ને?’ ‘ના.’ પ્રોમીસ?” પ્રોમીસ.’ તે પોતાના વાળ ખેંચવા માંડે છે, ઊભો થઈને ખુરશીને લાત મારે છે. આવેશમાં શ્વેતાને ફરી એકવાર ફોન જોડે છે. લાગતો નથી.

કશું જ સૂઝતું નથી એટલે એ તેની સેક્સટીંગ પાર્ટનરને, સ્નેહાને, મૅસેજ કરે છે. પણ એ ઓનલાઇન નથી હોતી.

તે શ્વેતાનાં જૂનાં મૅસેજ વાંચવા લાગે છે. લાંબાં લાંબાં મૅસેજ થતાં પહેલાં. કેટ-કેટલી વાતો હતી! કઈ સિરીયલ જોઈ, એ એપિસોડમાં શું થયું, ચામાં ખાંડ ઓછી હોવાને કારણે મજા ન આવી, ઘરનાં બગીચામાં નવો છોડ ઉગ્યો, નવું પુસ્તક વાંચ્યું એનો પ્લોટ, એકબીજાનાં નામ પાડીને ચીડવવાનું, રીસાઈ જવાનું, મનાવવાનું.. ને ‘મિસ યુ’, ‘લવ યુ’ સાચવી રાખેલાં બધાં જૂનાં મૅસેજમાંથી તે પસાર થાય છે. શબ્દો તો એ જ હતાં, તો પછી શબ્દોમાંથી શું ગયું? ગળામાં ડૂમો ઘટ્ટ થતો એ અનુભવે છે.

મૅસેજ વાંચતાં-વાંચતાં જ તેની આંખ લાગી જાય છે.

તે એક બસ સ્ટેન્ડ પર બેઠો હોય છે. સાવ ખાલી. દૂરથી ધીમે ધીમે નજીક આવી રહેલો અવાજ તેને સંભળાય છે. તે ઊભો થઈને જુએ છે તો વીસેક ફૂટ ઊંચા ગોળ પીળા સ્માઇલી પર બેસીને શ્વેતા આવી રહી છે. સ્માઇલી ફૂદકતું ફૂદકતું, ધસી રહ્યું છે તેની તરફ, તેને કચડવા..આદિત્ય દોડવા માંડે છે. સ્માઇલી ધીરે ધીરે તેની પાસે આવતું જાય છે, તે દોડતો રહે છે, સ્માઇલી એકદમ નજીક આવી રહ્યું છે, આવી ગયું છે, બસ બે જ મિનિટ, અને તે ચગદાઈ જશે…

એ ઝબકીને જાગી જાય છે. ટાઈમ જુએ છે. પોતે અડધો કલાક જેટલું ઊંઘી ગયો હોય છે. પાણી પીએ છે.

શ્વેતાને મૅસેજ કરે છે. પણ એ ઓનલાઇન હોય છે છતાં એને મૅસેજ પહોંચતા નથી. તે સમજી જાય છે – અહિંયા પણ બ્લૉક ફેસબુક જુએ છે તો શ્વેતાએ તેને અન્વેન્ડ કરી દીધો હોય છે. એની સાથે હવે કોઈ રીતે સંપર્ક શક્ય નથી.

ત્યાં સ્નેહાનો જવાબ આવે છે, ને તે એની સાથે વાતો કરવા લાગે છે, એ રીતે જાણે એ શ્વેતા હોય.. ધડાધડ ટાઇપ કરવા માંડે છે એ બધું જ જે એ શ્વેતાને કહેવા માગતો હોય છે, પણ સ્નેહા કશું સમજી શકતી નથી, એ તો પોતાની જ ઉત્તેજક વાતો ચાલુ રાખે છે. બંનેની વાતમાં કશું જોડાતું નથી.

બંને એકબીજા.

‘કેમ આવું કર્યું મારી જોડે? કેમ હર્ટ કર્યું મને? પ્રોમિસ ભૂલી ગઈ? કેમ વાત નથી કરતી? આઈ નો મેં તને હેરાન કરી છે. બટ આઈ એમ સૉરી. પ્લીઝ પાછી આવી જા…’

..જાડ વાત…

‘રોજ રાતે તારાં સપનાં આવે છે મને, ને તું સપનાંમાં વરસાદની જેમ આવી મને આખી ને આખી ભીની કરી નાખે છે… હું કલ્પના કરું છું કે તારા હોઠ મારા શરીર પર ફરે છે, ચહેરા પર, છાતી પર, પેટ પર, અને.. અને ‘ડાઉન ધર’, ’

…તો કરે.

કેમ વાત નથી કરતી? તેં જ કહેલું કે તું મારા વગર જીવી નહિ શકે, ને હવે આમ.. પ્લીઝ શ્વેતા, વાત કર મારી સાથે નથી કરવી? જા ના કર. વાંધો નહિ. જીવી લઈશ હું. તું નહિ હોય તો પણ. ગો ટુ હેલ!’

…છે પણ…

તને મારાં સપનાં આવે છે? તે જ મને કહેલું કે હું કોઈ પોર્ન સ્ટાર જેવી લાગું છું તને, એવી પોર્ન સ્ટાર જે તારી અંદરનાં એનિમલને જગાડી દે છે… આર યુ ફિલિંગ હોર્ની?’

…જાણે…

પણ તું મને ભૂલી તો નહિ જાય ને? શ્વેતા.. તું મને ભૂલી જશે? પ્લીઝ મને ભૂલતી નહિ. આઇ વિશ કે તું મને હંમેશા યાદ રાખે, ભલે બતાવે નહિ પણ અંદર અંદર જ મને મિસ કરે. કરશે ને? શ્વેતા?’

…એકલાં એકલાં.

આદિત્ય અચાનક ફોન પલંગ પર પછાડે છે. પેન્ટની ઝીપ ખોલે છે, હાથ ત્યાં લઈ જાય છે, એક ચોક્કસ લયમાં હાથ પોતાનું કામ કરવા લાગે છે, ને આદિત્ય રડવા લાગે છે, ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે.

આંખો મીંચી દે છે, બધું જ ઘુમરાઈ રહ્યું છે એના મગજમાં – એ મુલાકાતો અને ક્યાંય સુધી ચાલતી વાતો, એ લાંબા કાળા વાળ, ફૂલેલા ગાલ અને ઘરમાં નવા ઊગેલા છોડની વાત…તેના હિબકા અને સીસકારા એકસાથે ચાલુ છે, આંસુઓનો પ્રવાહ અને હાથની ઝડપ બંને વધી ગયાં છે, દૃશ્યો અને અવાજો ઘેરી વળ્યા છે તેને – એકબીજામાં ઓળઘોળ થઈ જતાં દૃશ્યો, ને એકબીજાની તીવ્રતા વધારતાં અવાજો, દદડતું માઇલી ને ઉપર બેઠેલી શ્વેતા, પોતાની પાસે બેઠેલી, કાન ખેંચતી શ્વેતા.. સાવ નગ્ન શ્વેતા..

તે હાંફી જાય છે. એ જ હાલતમાં ક્યાંય સુધી બેસી રહે છે. પછી બાથરૂમમાં જઈ સાફ થઈ આવે છે. ફોનમાં ઈન્ટરનેટ બંધ કરી દે છે.

પછી હેડફોન્સ લગાવી બાલ્કનીમાં આવે છે. શાંત સંગીત વગાડે છે, ને જે થોડા સમયમાં બદલાઈ જવાનું છે એ મોટ્ટા ખુલ્લા મેદાનને જોયા કરે છે, એવી આશાએ કે કદાચ.. કદાચ તેને ઊંઘ આવી જાય.

XCVIII

નરેશ શુક્લ

અથઃ ઇતિ

ક્યાંય કશું જ નહોતું.

અને બધું જ હતું. લીલીછમ લહેરાતી ધરતી. વાદળોને પખાળતો ગોરંભાતો સાગર. ઊંચા ઊંચા પર્વતોના મુખમાંથી ધધકતો, ઉભરાતો લાવા, એની નીચે છમ્મ દઈને વરાળ બની જતી વનરાજિના ઠૂંઠવાતા જંગલો. બીજી બાજું અત્યંત ઠંડા બરફના ઢગલા ખડકીને બેઠેલી, સાધ્વા જેવી વસુંધરા. લ્હેરાતી ચાલથી વહેતો સમીર. ક્યારેક વરાહની જીભથી ટપકતી ચીસ…! બધું જ એકતાલ હતું. સૂર્ય સ્થિર હતો. એ નહોતો ઉગતો કે નહોતો આથમતો. તારાઓની ટીપકીઓવાળી ચૂંદડીમાં સજ્જ થઈ ધરતી નિરંકુશ બનીને વિહાર કરતી હતી. દેવો સુરાપાનમાં મદહોશ બનીને અપ્સરાઓના પાલવમાં ખોવાઈ ગયેલા. વિષ્ણુ હજી ક્ષીર સાગરમાં સુતા હતા. લક્ષ્મીજી એના પગ દબાવતા હતા. શેષનાગ છત્ર ધરીને નિદ્રાધિન થઈ ગયેલા.

બ્રહ્માંડમાં શબ્દ નહોતો.

એટલે અર્થ પણ નહોતો. ચન્દ્ર પણ નહોતો જન્મ્યો. ‘હવે શું?’ એવી કોઈ ચિંતા નહોતી. ભૂત અને ભવિષ્ય કંઈ જ નહોતું. સ્થિર એવી ગતિમાં હતું. ઇન્દ્રસભામાં નૃત્ય ચાલી રહ્યું હતું. એ ક્યારે શરૂ થયું, એ ખબર નથી. દેવતાઓ મસ્ત હતા. ઇન્દ્ર, ઇન્દ્રાણીને ખોળામાં બેસાડીને ઉર્વશીની થિરકતી કાયા સાથે ઓતપ્રોત થઈ ચૂક્યા હતા. દ્વારપાળોની નજર પણ ચોંટી ગઈ’તી.

બસ, અચાનક જ યુવાન યમની નજર ઉર્વશીની લચકતી કમર પરથી સરકી.

ધરતી પર પહેલી કળી ફૂટવાની વેદના જન્મી. લંબાઈને પડેલા વરાહની બરડ થઈ ગયેલી આંખ ધીમે ધીમે કડેડાટ કરતી ખૂલી. પર્વતે રોકી રાખેલા પ્રસ્વેદને વહેવા દીધો ને નદીઓ દોડી પડી. પતંગિયાની આંખો એ ખિલતી કળી ઉપર જઈ અટકી. ઉર્વશીની કમર થોડોક, આછો અમથો લય ચૂકી નેગુરુની આંખ ક્રોધિત થઈ ઊઠી.

પરંતુ પાછું બધું બરાબર થઈ ગયું. સ્થિર થઈને યમની નજર પાછી નૃત્ય જોવામાં લીન થઈ ગઈ, પણ મનમાં કંઈક ખટકતું હતું, ઉર્વશીમાં હવે એને કોઈ રસ ન રહ્યો. બીજા દેવો હજી નૃત્ય જોવામાં લીન હતા. વરાહની આંખગતિ શોધતી સ્થિર હતી.

યમ બેસી ન શક્યો.

પહેલી જ વાર કોઈ ચાલુ સભાએ વચ્ચેથી ઊઠ્યું. કોઈનેય અગવડ ન પડે તે રીતે યમ સભાગૃહની બહાર નીકળી આવ્યો. દ્વારપાળોને ખબર ન પડે એમ. ખુલી હવાના સંસ્પરેશે એના રોમરોમ પ્રફુલ્લિત થઈ ગયા. ચહેરા પર અનોખી સુરખી દોડી આવી. બે હાથ ઊંચા કરીને એણે શરીરને આમળ્યું. બધો થાક કાંચળીની જેમ ઉતરી ગયો. એ હળવોફૂલ થઈ ગયો. આ નૃત્યસભા ક્યારે શરૂ થઈ હશે એ યાદ કરવાનો એણે પ્રયત્ન કર્યો. કંઈ યાદ ન આવ્યું. બહુ મથ્યાં પછી એને યાદ આવ્યું કે અહીં આવવા નીકળ્યો ત્યારે પત્ની અક્ષમળાએ કહ્યું હતું — ‘ઘરે તમારી રાહ જોઉં છું. એ યાદ રાખજો પાછા.’ યમની આંખ ચમકી, એને હર્ષ થયો, અક્ષમાળાનો રૂપાળો ચહેરો અને મોટી મોટી આંખો એની નજર સાેમ તરવરવા લાગી. એનું હૃદય ઉછાળા મારવા લાગ્યું.

નીચે ધરતી કળી ફૂલમાં પરિવર્તિત થઈ ગઈ. વરાહની લાળ ટપકી. નદી ને સમુદ્ર ઉમળકાભેર એકબીજાને ભેટી પડ્યા. ત્યાં ગાઢ ધુમ્મસ છવાઈ ગયું ને એમાં એ મિલન એકાકાર થઈ ગયું. સૂર્યએ આ આખી ઘટના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું ને પતંગિયાએ આંખો ફફડાવી. ધરતી ઠહાકા મારીને ખિલખિલાટ હસતી તાલીઓ પાડવા લાગી. બ્રહ્માના શ્વાસ તેજ થયા. લક્ષ્મીજીનો ઉષ્માભર્યો હાથ ભગવાનની ઘૂંટણોની સીમા વટાવીને ઉપર તરફ આગળ વધ્યો. શેષનાગ એ જોઈને ચોંકી ઊઠ્યો, ને પછી ઊંઘવાનો ડોળ કરવા લાગ્યો. વૃક્ષની ડાળી પર બેઠેલા વાનરે આ બધું જોઈને એક છલાંગ લગાવી. પૂંછડી જૂની ડાળી પર ભૂલી ગયો…! બ્રહ્માંડમાં કંઈક ગંભીર શબ્દ ખૂણે ખૂણે પહોંચવા માટે વિરાટ થતો ગયો. શાંતિનો ભંગ થયો. આકાશ અચાનક જ કેટલાય શબ્દોથી ભરાઈ ગયું. હજી અર્થ જન્મ્યો ન હતો.

આ વિરાટ થતો શબ્દ ઇન્દ્રસભામાં આવી ભરાયો. ઉર્વશી બેચેન થઈ ગઈ. ગાંધર્વોના હાથ રોકાઈ ગયા. મેનકાનું થિરકતું શરીર સ્તબ્ધ બની થંભી ગયું. કેટલાક દેવાનો હાથમાંથી સુરાપાત્ર ખણણ અવાજ સાથે નીચે પટકાયા. ઇન્દ્રાણી પાલવ ઠીક કરતી ઇન્દ્રથી થોડી દૂર ખસીને બેઠી. ઇન્દ્રની આંખો ચમકી. નૃત્ય રોકાઈ ગયું.

ઇન્દ્ર આ વિઘ્નથી બેચેન થઈ ગયો.

એણે સભા ઉપર ગુસ્સાથી નજર નાંખી. યમની અનુપસ્થિતિ તરત જ એના ધ્યાનમાં આવી ગઈ. ઇન્દ્રની ભ્રૃકુટિ ખેંચાઈ. સૃષ્ટિમાં ક્રોધનો જન્મ થયો. અપ્સરાઓ ખૂણામાં જઈ ભરાઈ. ગાંધર્વો પોતાના વાદ્યોની આડશે છૂપાવા મથ્યાં. દેવો સુરાપાત્ર છોડીને ચોકન્ના થઈ ગયા. આશ્ચર્ય અને આશંક જન્મી આવ્યાં. ઇંદ્રએ એક સર્વગ્રાહી નજર સભા ઉપર નાંખી પ્રસ્થાન કર્યું. ઇન્દ્રાણી અને અનુચરોએ પણ એની પાછળ પ્રયાણ કર્યું. યમ ઉપર સૌ કોઈ ક્રોધિત થઈ ઊઠ્યા. આ વિઘ્નના કારણે સૌ ગુસ્સામાં હતાં. એક આનંદચક્ર અચાનક જ પૂરું થઈ ગયું. અટકી પડ્યું હતું. યમના કારણે લય ભંગ થયો હતો. એના તરંગો બ્રહ્માંડમાં ફેલાતા ગયા.

યમને એની ક્યાં કંઈ પરવા હતી? એ તો અવશ બનીને પોતાના ભવન તરફ ખેંચાતો જતો હતો. અક્ષમાળાના આલિંગનમાં ખોવાઈ જવા એ ઉતાવળો થઈને ઘર તરફ ધસી રહ્યો. એના મનની વાત જાણે ેના અશ્વોને પણ થઈ ગયેલી. વૃક્ષોને કચડતો, પર્વતોને ભાંગતો, વચમાં આવતા તમામ નાના-મોટા પ્રાણીઓને મારતો-પીટતો વરાહ ચોગરદમ ધસી રહ્યો ધરતી પર. એની સમગ્ર ચેતના જાગી ઊઠેલી. એની વિકરાળ ચીંખોથી જંગલોના જંગલ કાંપી ઊઠ્યાં. એક પક્ષીએ ભય ત્યજીને આ પરિવર્તનના સમાચાર ખૂણે ખૂણે પહોંચાડવા પાંખો ફફડાવી. બાંડો વાંદરો આછું મલકાઈ ઊઠ્યો.

યમ દોડીને સમાઈ ગયો અક્ષમાળાની આંખમાં. એણે પોતાની આંખ બંધ કર દીધી. અંદર બધું ઓળઘોળ થઈ ઊઠ્યું. ગરમ ગરમ શ્વાસો સાથે એ ધડકી ઊઠી. ગાઢ આલિંગન વચ્ચે કોઈ અવકાશ ન રહ્યો.

ઇન્દ્ર અને બધા દેવોના મનમાં ઉત્પન્ન થયેલો ક્રોધ ફેલાતો ગયો. એની અગ્નિજ્વાળાઓ એક બીજા સાથે જોડાઈને વધુને વધુ સળગતી ફેલાતી ગઈ. અંતમાં એ ક્રોધમૂર્તિનું રૂપ યમના મહેલ બાજુ તેજ ગતિથી આઘળ વધવા લાગ્યું. આ બાજું યમને અચાનક જ જાટકો લાગ્યો. ચાલી આવતી એ ક્રોધજ્યોતે એને વેદનાથી ચસો પાડવા મજબૂર કરી નાંખ્યો. આંખો ફેલાઈ ગઈ ને કાનપટ્ટીઓ લાલ થઈ ગઈ। હાથ શિથિલ, પક્કડ ઢીલી. અક્ષમાળા ચોંકી ઊઠી. કોઈ આશંકાથી એણે યમને સાહી લીધો. યમના ગળામાંથી કંઈક વિચિત્ર અવાજ નીકળવા લાગ્યો. અક્ષમાળા ભયાક્રાંત થઈ ઊઠી. એના મોંએથી ચીસ નીકળી ગઈ. દાસીઓ દોડી પડી. મહેલમાં ભાગદોડ મચી ગઈ. દેવોને બોલાવવા સંદેશાવાદકો દોડી પડ્યા. બધા અધ્ધર શ્વાસે યમની આ દયનિય સ્થિતિને જોઈ રહ્યાં. આ પહેલા ક્યારેય કોઈએ આવી કોઈ વ્યાધિ જોઈ જ નહોતી. એટલે શું કરવું? એ કોઈનેય સમજમાં આવતું નહોતું.

થોડી જ વારમાં આખાય સ્વર્ગલોકમાં આ સમાચાર વ્યાપી ગયા. ક્રોધિત થયેલા દેવતાઓ યમના આ સમાચાર સાંભળીને શાંત થઈ ગયા. ઐરાવત પર બેસીને ઇન્દ્ર શીઘ્ર હાજર થયો. યમની સ્થિતિ જોઈને સૌ કોઈન દયા જન્મી આવી. બધા ચિંતિત થઈ ઊઠ્યાં. હવે કરવું શું?

અચાનક અશ્વિનીકુમારોને વિચાર જન્મ્યો. શીઘ્ર વિષ્ણુને હાજર કરવામાં આવે તો કંઈક ઉપાય બતાવશે.

વિષ્ણુ જાગ્યા, દોડવા લાગ્યા.

યમની આંખ ફાટી ગઈ હતી પૂરેપૂરી. હાથની મુઠ્ઠીઓ સજ્જડ બીડાઈ ગયેલી. હોઠ પર દાંત ભીડાઈ ગયેલા. આહ પણ નીકળતી નહોતી. અક્ષમાળા યમનું શરીર ખોળામાં લઈને રુદન કરતી બેઠેલી. ત્યાં જ એક જબરદસ્ત જાટકો આવ્યો. સૌ માટે આ અભૂતપૂર્વ દૃશ્ય હતું. યમની મુઠ્ઠી ધીરે ધીરે ખુલી ગઈ. અક્ષમાળા ભયથી કંપી ઊઠી. ધીરે ધીરે યમના મોંની તંગ નસો ઢીલી પડવા લાગી. જાટકા આવવા બંધ થયા. આખું શરીર શિથિલ થઈ ગયું. માથું એકબાજું ઢળી પડ્યું. અક્ષમાળાની ગોદમાં એનું શરીર શાંત પડ્યું રહ્યું. વિષ્ણુએ ઓરડામાં પગ મૂક્યો. બધાએ રાહતના શ્વાસ લીધા.

વિષ્ણુએ યમની ખુલ્લી આંખો પર હથેળી દાબીને આંખો બંધ કરી, પછી મોં ફેરવીને કંઈક હોઠ ફફડાવ્યાં. ઇન્દ્રને કંઈ સમજાયું નહીં. એટલે, ‘શું કહ્યું ભગવાન…?’

‘કંઈ નહીં, દેવરાજ. એની ગતિ મારાથી પણ તેજ નીકળી!’

વિષ્ણુએ ઊંડે શ્વાસ લેતાં કહ્યું. અક્ષમાળાની આંખમાંથી ટપકેલાં એ પહેલાં આંસુને અર્થ મળ્યો. અર્થની પાછળ શબ્દ જન્મ્યો. ‘મૃત્યુ.’

સ્વર્ગનું વાતાવરણ ગમગીન થઈ ગયું. વિષ્ણુએ મર્માળું હસતા ત્યાંથી વિદાય લીધી.

અક્ષમાળા રુદન કરવા લાગી. દેવતાઓના હૃદયમાં એનો પ્રતિધ્વનિ ગૂંજવા લાગ્યો. નાચ-ગાનના ઉત્સાહો બધાં થયા. દરેકના મુખ ઉપર આતંક અને ભયની કાલિમા છવાઈ ગઈ. કોઈનેય કોઈ ચીજ-વસ્તુમાં રૂચિ ન રહી. બધા, મૃત્યુના રહસ્યને સમજવા માટે મથવા લાગ્યાં.

અક્ષમાળાના રુદનથી સમગ્ર બ્રહ્માંડ છવાઈ ગયું. એ વરાહના પગમાં ગઠ્ઠા બનીને ચોટ્યું; તે એના પગ ભારે થઈ ગયાં. એ વ્યાકુળ થઈ ઊઠ્યો. પુષ્પોના મુખ મ્લાન થઈ ગયા. એટલે પતંગિયાને પોતાની જાત પર ખીજ ચડી. સૂર્ય પણ ઝાંખો થઈ ગયો. અક્ષમાળાના રુદનથી બરફ પીગળવા લાગ્યો. આંસુથી સમુદ્ર ખારો થઈ ગયો. પક્ષી સમુદાય પાંખો સંકોરીને માળામાં લપાઈ ગયો. બધું જ નિસ્તેજ, નિઃશબ્દ…!

બધાં જ શોકમાં.

અંતે સૂર્ય અકળાયો. પૃથ્વી પર જોયેલી ભાગદોડ અને ફૂલો-પક્ષીઓની ધીંગામસ્તી યાદ આવી. એ હરકતમાં આવી ગયો. દેવતાઓ તરફ દૃષ્ટિ કરી. ઇન્દ્રને લાગ્યું કે હવે, કંઈક કરવું જોઈએ. એણે ફરીથી સભા બોલાવી. અપ્સરાઓને નૃત્ય માે આદેશ આપ્યો. પરંતુ પહેલા જેવી રંગત પછી ન આવી. યમની થયેલી ગતિએ બધાને વિચારતા કરી દીધેલા. યમનું મૃત્યુ કેમ થયું…? એવું શું ખૂટી પડ્યું એનામાં…?

અક્ષમાળાના રુદનનો અવાજ, બધાની ઉપર છવાઈ હાવિ થવા લાગેલો.

આ બધું ક્યાં સુધી…?

બસ, ચાલતું જ રહ્યું. બીજું બધું તો ઠેકાણે પજ્યું, પરંતુ અક્ષમાળાનું રુદન અટક્યું નહીં. એ રોતી રહી. રોતી જ રહી… રોતી રહી. આખા બ્રહ્માંડને ગજાવતી રહી. એનો યમ શબવત્ પડ્યો હતો. વરાહના ગળામાંથી ગગનભેદી અવાજના સાગર ઉભરાયા. સૃષ્ટિ આખી કંપી ગઈ. પૃથ્વી ડરથી સ્થિર થઈ ગઈ. વાદળીઓ થર થર કાંપવા લાગી. બાંડા વાનરની લાળ ટપકી. એના મનમાં અવશ વારહની આંખો ફોડી નાંખવાની ઇચ્છા જન્મી આવી. પતંગિયું આ જોઈને નાસી છૂટ્યું. વૃક્ષો સ્થિર થઈ જોવા લાગ્યાં. વાનરે પથ્થર ઉપાડ્યો, એને ઘસીને બરાબરની ધાર કાઢી. પછી ઝનૂનપૂર્વક પથ્થર માર્યો પેલા વરાહની આંખ પર. વરાહની આંખ ફૂટી ગઈ. એ અસહાય બનીને કરાંજી ઊઠ્યો. એનું વિશાળ શરીર અમળાઈ ઊઠ્યું. સમગ્ર સૃષ્ટિને હલાવી દે એવી ચીસો ક્યાંકથી ઊભરી આવી. અક્ષમાળાનું રુદન બેવડાઈ ગયું. એને શાન્ત કરવાના બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા.

વિષ્ણુ દોડતા આવ્યાં.

અક્ષમાળાને સમજાવ્યું. ‘અક્ષમાળા, આ હવે પછીનો શાશ્વત રહેનારો ક્રમ છે. તારા યમનો તો સદ્ભાગ્ય કે એણે એકલાને જ મૃત્યુ શબ્દ સાંભળવા કે સમજવો નથી પડ્યો! એટલે વિલાપ કરવાનું છોડી દે.’

અક્ષમાળાએ સજળ નયને ભગવાન વિષ્ણુ સામે જોયું. એની આંખોમાં અંધકારની છાંયા વ્યાપી ગયેલી. એના ડૂસકાં વાતાવરણને આંદોલિત કરતાં રહ્યાં. વિષ્ણુ સ્થિતપ્રજ્ઞ દૃષ્ટિથી એની આંખમાં ઉભરાતા અંધકારને ઉલેચવામાં ગૂંથાયેલા રહ્યાં. એ આંખો બંધ કરી ધ્યાનસ્થ થયાં. બધા એમને જોઈ રહ્યાં. અક્ષમાળાની આંખમાંથી નીકળતો અંધકાર ધૂમાડાની જેમ બહાર વિસ્તરવા લાગ્યો. ધીરે ધીરે તે ધૂમાડો બ્રહ્માંડને ગળવા લાગ્યો. આકુળ-વ્યાકુળ વરાહની ચીસો જામી જઈને ભારે થવા લાગી. અત્યાર સુધી ધીરે ધીરે વહેતો સુગંધિત પવન રોકાઈ ગયો. બાંડો વાનર વૃક્ષ છોડીને અંધકારની ચાદર બિછાવતો ગુફામાં ઘૂસી ગયો.

અક્ષમાળાના ડૂસકાં ધીમે ધીમે ઓછાં થતાં ગયા. ધીરે ધીરે શાંત થઈને યમના શરીરને સફેદ ચાદરથી ઢાંકી દીધું. વિષ્ણુ ધ્યાનમાંથી જાગ્યા. હાથ ઊંચા કર્યાં. વાદળો થથરી ઊઠ્યાં. વીજળી ગરજવા લાગી. પવન ગાંડોતૂર બની ચોગરદમ ભાગદોડ કરતો વહેવા લાગ્યો. સમસ્ત સૃષ્ટિમાં ભયનું સામ્રાજ્ય છવાઈ ગયું. વાનર જોરજોરથી રડવા લાગ્યો. સમસ્ત સૃષ્ટિમાં ભયનું સામ્રાજ્ય છવાઈ ગયું. વાનર જોરજોરથી રડવા લાગ્યો. વિષ્ણુના ઉપર ઉઠેલા હાથમાં ક્યાંકથી રત્નજડિત દંડ આવી ગયો. એ ધીરે ધીરે યમના શબ પાસે ગયા. શબના હાથમાં દંડ પકડાવી દીધો.

મહિષના અવાજથી બ્રહ્માંડ થથરી ઊઠ્યું. એ બંને ફોયણા ફૂલાવીને, પગ વડે જમીન ખોદીને ધૂળ ઉડાડવા લાગ્યો…! ભગવાન શંકરે પરશુની તીક્ષ્ણ ધાર પર આંગળી ફેરવી અટ્ટહાસ્ય કર્યું. બ્રહ્માએ પોતાના કામમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને કામની ઝડપ વધારી દીધી.

પક્ષીઓનો કલરવ સાંભળીને વાનરે આંખ ખોલી. ગોળ સૂક્કા રોટલા જેવા ચાંદાની જગ્યાએ… અત્યારે ક્ષિતિજમાં લાલ આકાશ સૂરજનું સ્વાગત કરતું શરમાઈ રહ્યું હતું. વાનરની આંખો વિસ્ફારિત થઈ જોતી રહી.

કાળ પીગળવા લાગ્યો… વહેવા લાગ્યો!

ન કહેવાયેલી વાર્તા...!

યોજનો સુધી પથરાયેલુ એક જંગલ હતું. અસંખ્ય વૃક્ષોથી છવાયેલું, માનવો તો ઠીક પ્રાણીઓ માટેય ભયાનક નિવડે એવડું! આખુંય જંગલ વૃક્ષોના પાંદડાઓ અને વિશાળ ડાળીઓને કારણે ગૂંથાઈને ગેબી માયાજાળ રચતું. વૃક્ષોને સહારે ચડેલી વેલીઓ અને નીચે ઊગેલ ઘાસ. ઘાસ પર નભતા તૃણભક્ષીઓ અને ઝાડ પર કલબલતા પક્ષીઓ. એમના પર નભતા માંસભક્ષીઓથી ઉભરાતું હતું આ જંગલ.

એ જંગલની વચ્ચોવચ એક સરોવર. સ્વચ્છ-નિર્મળ જળથી છલોછલ ભરેલા એ સરોવરમાં પશુ-પક્ષીઓ તરસ છીપાવે. સરોવરમાં અવનવા રંગની માછલીઓ સેલારા મારે. વહી આવતી લ્હેરખીના સાથમાં, અવનવા લયમાં હિલ્લોળાતા મોજાના હિંચકે ચડી નૃત્ય કરતી માછલીઓ ઉછાળા મારે. વહી આવતી લ્હેરખીના સાથમાં, અવનવા લયમાં હિલ્લોળાતા મોજાના હિંચકે ચડી નૃત્ય કરતી માછલીઓને જોવા ટોળે મળેલા વૃક્ષો એકલયમાં લીન બનીને હળુ હળુ લ્હેરતા રહે. ક્યારેક ઉછળી ઉછળીને માછલીઓને પોરસ ચડાવે તો ક્યારેક ગંભીર બની તાલ સાથે તાલ મેળવી મસ્ત બની જાય. બીજી બાજુ દેડકાઓ સપ્તમ સૂરમાં રાગ છેડે ને પછીઓ કૉરસ શરૂ કરે. બગલો ધ્યાનસ્થ બની જાય. હંસ બતકોની સાથે પાણી પર ધીરે ધીરે રેલાવા લાગે! એના પડઘા પાળના એક ખૂણા પર ઊભેલા અવાવરુ મહેલના ખંડેરમાં ગોરંભાતા હોય!

એ ખંડેરોની વાત કરું… એ ખંડર મહેલ વિશે કોઈ કંઈ નથી જાણતું. કોઈ પશુ-પંખીને ખબર નથી. દાદા-પરદાદાની વાતમાં એમને કંઈ જાણવા મળ્યું નથી. એ ખંડેરની આસપાસ થોડી જગ્યામાં તો વૃક્ષોએ પણ ઊગવાની હિંમત નથી કરી! આખાય જંગલમાં આ ખંડેર જ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જમીન કોરીભંઠ છે. એ મહેલનું રહસ્ય તો આ જંગલ પણ જાણતું નથી. કહો ને કે ભૂલી ગયું છે. હવે કોઈ જ એ તરફ લક્ષ્ય આપતું નથી. સરોવર પોતે પણ.

એ મહેલની દીવાલો ઊભી છે કોણ જામે ક્યારનીયે. ક્યારેક એ ભવ્ય ઇમારત હશે. સરોવરની પાળ પર, જાડી પહોળી દીવાલોથી બનેલો એ મહેલ સમયની ઠોકર ખાઈ ખાઈને કાળમીંઢ બની ગયો છે. મુખ્ય ઘુંમટ અર્ધ તૂટેલી હાલતમાં ટકી રહ્યો છે. એમાં ગોરમ્ભાતો અંધકાર કોઈને પણ પાસે ઢૂંકવા ન દે. મુખ્ય ખોખાની આગળની બાજુએ વિશાળ પડછાળ અને ચારેય દિશાને અનિમેષ તાકી રહેલા મોટા ઝરુખા, એમાં વસતા ઘૂવડનો આછો ફફડાટ, ચામાચિડિયાએ ઊંધા લટકીને બનાવેલી ડરામણી ભાત ને છેડે પડતા ખખડધજ ખીલાદાર દરવાજાઓ…! સરોવર તરફના દરવાજે પડે છે મોટા મોટા પગથિયાઓ, ધીમે ધીમે ઉતરાય એવાં, લાંબા પહોળા પગથિયાઓ… ધીમે ધીમે સરોવરના પાણીને ડારતા એ પગથિયાં.

આખુંય જંગલ આ પગથિયાથી ડરે. એના દર્શન માત્રથી ફફડે.

એવા ખંડેરની દીવાલ પર સદીઓના થપેડા લાગેલા છે. કોઈ એને ખોતરે તો કદાચ એના ભૂતકાળમાં જઈ શકાય, પણ એવું કરે કોણ?

પણ પછી પળ વીતતી જાય છે, કલાકો અને વર્ષો, એમ સદીઓ પર સદીઓ પસાર થઈ ગઈ. એની દીવાલ પર કોઈ કાન માંડે તો એને કદાચ કોઈ આછો ધબકાર સંભળાય. કદાચ એના રચનારાઓનો નિઃશ્વાસ સંભળાય. કદાચ એમાં વસનારાંનો હોઠ પર ફરકેલાં હાસ્યનો કલશોર સંભળાય. કદાચ એ મહેલના વિશાળ દાદરાઓ ઉપરથી ચડતો-ઉતરતી નાજુક પગલીઓની આહટ કે પછી ક્યારેક ત્યાં વલેસાં હૈયાઓના હરખ કેપ છી શોકનાં કંપતા નાદ સંભળાય. બધું પમાય પણ ત્યાં જાય કોણ?

હું આટલું બોલી અટકી પડ્યો. હું જ ગૂંચવાઈ પડ્યો, હવે આઘળ કહેવું શું?

ત્યાં વાસુ લગભગ બરાડી જ ઊઠ્યો ‘કાકા, હવે આગળ કહોને…’ એને એટલે જ અટકાવીને ઋજુલ ટપકી પડી, ‘છાનોમાનો સાંભળને હવે… વચ્ચે વચ્ચે બોલબોલ ન કર…’ એટલું કહી, ગોદડાને વળી એક વધુ ગડી વાળી, એના પર મોં ટેકવી વિસ્ફારિત નજરે મને તાકી રહી. વાસુને એ ટકોર ગમી તો નહીં પણ વાર્તા સાંભળવાની લ્હાયમાં એ પચાવી ગયો. પણ સાચું કહું તો હું જ ભરાઈ પડ્યો હતો! વાર્તાની શરૂઆત જ એવી થઈ હતી કે આટલા અને આ પ્રકારના વર્ણન પછી કરવું શું? એ ખંડેરના ભૂતકાળમાં જવું શી રીતે? માનવપાત્રનો પ્રવેશ કઈ રીતે કરાવવો? જ્યાં જીવ-જંતુઓ પણ ભાગતા ફરે છે — એવું જાહેર કરી ચૂક્યો છું! સાચું કહું તો ચિત્તમાં આ વાર્તાનો ફ્લૉ અટકી પડ્યો છે.

પણ, ઋજુલ-વાસુના ચહેરા પર લીંપાયેલી ઉત્સુકતા મને ડારે છે. મારામાં રહેલ વાર્તાકારને ચેલેન્જ આપે છે. એટલે આગળ કઈ રીતે વધવું એ ખોળી રહ્યો છું. અંતે લાગ્યું કે, મધ્યકાલીન-પ્રાચીન કથાઓ જેમ કંઈક રસ્તો લેવા પડશે. એટલે આગળ ચલાવ્યું.

‘જંગલના વૃક્ષોમાં સંતાકૂકડી રમતો, પાંદડાઓને ગલીપચી કરીને ખડખડાટ હસાવતા પવનની જેમ તો ક્યારેક વિકરાળ ચીંખ કે ચટપટાહટમાં ગૂંગળાતો, તલક-છાંયડામાં અવનવી ભાત રચતો, સરવરના સ્થિર થયેલાં પાણી પર આછી પગલીઓની હારમાળા સરજીને પોયણાંઓને પંપાળતો સમય પસાર થઈ રહેલો! જંગલમાં બધાં જન્મે, જીવે ને કોઈનો કોળિયો થઈને મરી જાય અથવા તો ઘરડાં થઈ ભૂખે મરે! વળી, નવાં જન્મે ને એમ બધું ચાલ્યા કરે. એવામાં એક દિવસ ન બનવાની વાત બની ગઈ. સરોવરમાં રહેતા એક દેડકો અને દેડકી એમનાં બચ્ચા માટે ખાવાનું શોધવા નીકળ્યા ને બહુ દૂર નીકળી ગયા…’

‘હેં કાકા, એ છેક જંગલમાં ખાવાનું લેવા જાય?’ — વાસુથી ન રહેવાયું.

‘ના બેટા, એ તો સરોવરમાં જ ખાવાનું શોધતા હતા, પણ સરોવર મોટું હતું ને? એટલે દૂર નીકળી ગયા. આ બાજુ એમના ચાર બચ્ચાં હતા, એ એના ઘરની આસપાસ કૂદકા મારવાની રમતમાં પડેલા. એમાનું નાનકડું દેડકું ભારે તોફાની.’

‘આ વાસુડા જેવું, કેમ?’ ઋજુ બોલી ઊઠી ને બંને વચ્ચે ટપાટપી શરૂ થઈ ગઈ. એ અટકાવીને માંડ શાંત કર્યા ત્યાં વાસુ કહેઃ ‘કાકા, ચીટીંગ નહીં કરવાનું, અમારે દેડકાની નહીં, પેલા ખંડેરની વાર્તા સાંભળવાની છે.’

‘હા ભાઈ હા, એની વજ વાર્તા કહીશ. બસ? હા તો હું ક્યાં હતો?’

‘પેલું નાનકડું દેડકું ભારે તોફાની… એમ તમે કહેતા હતા.’ કહીને ઋજુલ ગંભીર થઈ ગઈ.

‘હા, તો એ નાનકડાં દેડકાે તો મોટાં કૂદકા મારવા માંડ્યા. એટલે એમાંનું મોટું બચ્ચું ખીજાયું ને એક લાફો લગાવી દેવા નાનાની પાછળ પડ્યું પણ નાનું દેડકું એમ કંઈ હાથ આવે? એ તો છલાંગ લગાવીને છટકી જાય… આગળ ને આગળ…’

‘એ પેલા ખંડેરના પગથીયા પર ચડી ગયુંને કાકા?’ — હવે ઋજુલ બોલી પડી.

‘અરે વાહ, તને કઈ રીતે ખબર પડી ગઈ?’ મેં એને પૂછ્યું એટલે ઠાવકું મોઢું કરીને એ કહે, ‘તો જ દેડકાની વાતમાં પેલું ખંડેર આવેને?’

વાસુ, ઋજુલની હોંશિયારીથી તમતમી ગયો. એ જોઈને મેં ફરી આગળ ચલાવ્યું.

‘હા, એ નાનું દેડકું તો એક છલાંગ લગાવીને મહેલના પગથિયા પર ચડી ગયું. હાંફતા-હાંફરતા બીજાય બે-એક પગથિયા ઉપર ચડી ગયું. બીચારા બીજા ભાઈઓ તો ડરના માર્યા છૂ થઈ ગયો. પગથિયે ચડવાની તો શું એ બાજુ જોવાની યે એમની હિંમત ન ચાલી. એમની માએ ત્યાં જવાની ના પાડેલી એટલે આ તો પાછા નાઠા. આ બાજુ પગથિયા પર આવી ગયેલું નાનું દેડકું ગભરાયું. આવતા તો આવી ગયું. હવે કરવું શું? એને માએ કહેલું યાદ આવ્યુંઃ ‘એ પગથિયાને જે અડે એનું પેટ ફાટી જાય ને ડોળા બહાર આવી જાય’ એ ગભરાઈને પોતાનું પેટ જોવા લાગ્યું ત્યાં તો ભયાનક કડાકો સંભળાયો, એ સંકોડાઈને પગથિયાની દીવાલે લપાયું. જોરજોરથી પવન વા’વા લાગ્યો. ધૂળની ડમરી ઊડી ને, સુક્કા ખડતા પાંદડાઓએ એના પર મારો કર્યો, દૂર વૃક્ષની ડાળ તૂટી પડવાનો અવાજ આવ્યો, એ ધ્રુજવા લાગ્યું. પક્ષીઓ એક સાથે કકળાટ કરતાં માળા ભણી ભાગવા લાગ્યા…’

મેં ચાલુ વર્ણને મારા ઑડિયન્સ ભણી નજર કરી તો વર્ણનની ધારી અસર એમના ફાટેલા આંખ મોં અને લબડી પડેલા હોઠ ઉપર વરતાતી હતી! મેં વિચાર્યું ઑડિયન્સ મંત્રમુગ્ધ છે તો વર્ણન આગળ ચલાવું. પણ વાસુ — અત્કંઠાથી લગભગ બેઠો થઈ ગયેલો તે બોલ્યોઃ ‘જટ આગળ કહોને પ્લીઝ…’

‘હા… તો એ ગભરાયેલું દેડકું થરથર ધ્રુજતું હતું. ત્યાં સાવ ઝીર્ણ-શીર્ણ ઘરડો અવાજ સંભળાયો… ‘અ…આ…આ…વ… દીકરા, આવ…’ બીચારું દેડકું વધારે ગભરાયું. એણે આંખો ઉઘાડીને આજુબાજુ જોયું તો કોઈ દેખાયું નહીં તેથી તો ઉલટાની ગભરામણ વધી ગઈ. ત્યાં ફરી અવાજ આવ્યો… ‘અ…આ…આ…વ… દીકરા… આવ. કોણ જામે કેટલાં વર્ષો, સદીઓ વીતી ગઈ. તારાં પોચાં પોચાં પગલાં… અહા… હું કેટલાં બધા સમયથી રાહ જોતો હતો?’

સમય વિતતો ગયો, સૂરજ થાકીને ઢળી પડ્યો. અંધારા આખાય જંગલ પર પોતાનો કામળો ઓઢાડવા લાગેલા. દેડકું ફફડતું તો હતું પણ હવે પહેલા કરતા એનો ડર ઓછો થવા લાગેલો. એ આંખો ફાડી ફાડીને કોઈ હોય તો જોવા મથ્યું. અંતે એને લાગ્યું કે ‘પોતે જ્યાં બેઠું છે ત્યાં નીચેથી જ અવાજ આવે છે–’ એ વિચાર આવવાની ક્ષણે જ અનાયાસે એની હતી એટલી તાકાતથી કૂદકો લાગી ગયો. કમનસીબે એ હતો એથીએ એક પગથિયું ઊંચે ચડી ગયું. એ જ્યાં બેસે ત્યાંથી અવાજ સંભળાય… ‘અ…આ… આ…વ…દીકરા… આવ તારું સ્વાગત છેએ… એ… એ…’ એ ગભરાહટમાં એક પછી એખ વિશાળ પગથિયા ચડતું ગયું ને અંતે મહેલની વિશાળ પછડાટ પર આવીને પટકાયું. એની તો આંખો જ ફાટી ગઈ, નજર પડી ત્યાં સુધી પથ્થરો જડેલી લિસ્સી ફરસ પર ધૂળ ચડી ગયેલી. રાતના અંધારામાં એણે ઊંચે નજર કરી તો આખુંય આકાશ ટમટમતા તારાઓતી છવાઈ ગયેલું. એક બાજુ સ્હેજ નમેલો મોટો ચમકતો ચન્દ્ર એના પર ઢોળાઈ રહેલો. હવાની આછી લ્હેરખી આવી. એનો શ્વાસ હેઠે બેઠો. થોડી વારે એણે સરોવર તરફ નજર નાંખી તો પાણી પણ હલબલ થતાં તારાઓથી ખીચોખીચ ભરાયેલું! કિનારે ઊભેલા વૃક્ષો કાળા પડીને પાણીમાંથી તારા વિણતા હોય એમ ઝૂકી પડેલા! દેડકું હરખાઈ ગયું. એણે આ પહેલા ક્યારેય આટલી વિશાળતા નહીં અનુભવેલી તે ઊંડો શ્વાસ લીધો, એટલે પેટ ફૂલાયું ને જેવી એની નજર પોતાના પેટ ઉપર પડી એવું જ મા એ કહેલું યાદ આવ્યું — ‘એ પગથિયે જે અડે એનું પેટ ફાટી જાય અને ડોળા બહાર આવી જાય…’

ઋજુલ-વાસુ બંને ખડખડાટ હસી પડ્યા. વાસુ તો શર્ટ ઊંચો કરી પેટ ફૂલાવા લાગ્યો. ઋજુલે ટપલી મારી એના પેટ પર… ત્યાં ફક્ક દઈને વાસુની હવા બહાર નીકળી ગઈ ને બોલ્યો – ‘આવું થયું ને કાકા?’

‘હા બેટા, પછી દેડકું વિચારમાં પડ્યું. ‘મમ્મી-પપ્પા શું કરતા હશે? મારું શું થશે? એને એનું ઘર યાદ આવ્યું. એના ભાઈઓ યાદ આવ્યા. પોતે કરેલી ભૂલ પર પસ્તાવો થવા લાગ્યો પણ હવે થાય શું? ત્યાં ફરી પેલો અવાજ સંભળાયો ‘તું ગભરાઈશ નહીં… હું તને કંઈ નહીં કરું… જા સૂઈ જા…’

પણ ગભરાય નહીં તો દેડકું શાનું? એ તો ગોટમોટ થઈને એક દીવાલ પાસે લપાઈ ગયું ને ધીમે ધીમે રડવા લાગ્યું. ધીમે ધીમે એની આંખ ઘેરાવા લાગી… ઊંઘ ચડવા લાગી.’

‘ચાલો, તમે બેય હવે સુઈ જાવ… મને હવે ઊંઘ આવે છે.’ કહીને મેં વાતને આટલેથી જ પૂરી કરવાની હિંમત કરી. ત્યાં તો બેય ઉછળી પડ્યા. ‘ના… ના… કાકા, આવું નહીં કરવાનું. આગળ કહો. અમને ઊંઘ નથી આવતી. કહોને પ્લીઝ.’

ત્યાં ઋજુલઃ ‘જવા દે ને વાસુ, એમને વાર્તા જ આવડતી નથી.’ કહીને રીંસાઈ ગઈ. અવળું ફરી ગઈ પણ મને એનું નાટક સમજાતું હતું. વાસુ છોડે એમ નહોતો. ઉપરાંત મને ય હવે એ દેડકામાં રસ પડવા લાગેલો. જોઈએ એનું શું થાય છે? એ વિચારીને મેં આગળ ચલાવ્યું.

‘સારું ત્યારે સાંભળો, દેડકું ધીમે ધીમે ઊંઘમાં ગરકાવ થઈ ગયું, પછી તો ધીમે ધીમે એના ભાઈ-ભાંડુ વચ્ચે સૂતું હોય એમ ઊંધું થઈને પડ્યું. પગ ઉપર આકાશ તરફ ડોકું સાઈડમાં ઢળી પડેલું! એને બરાબરની ઊંઘ આવી ગયેલી. આખુંય જંગલ જંપી ગયેલું. મોડી રાત થઈ ગયેલી. તમરાંઓના ત્રમત્રમ અવાજમાં રાત ડૂબેલી ત્યારે દેડકાને કાને કોઈ સ્ત્રીઓનો અવાજ સંભળાયો. એ જોઈ જ રહ્યું, આંખો ફાડી ફાડીને. મહેલના મોટા ખખડધજ દરવાજા ખૂલી રહ્યાં. એમાંથી ચારપાંચ સુંદરીઓ હસતી ઉછળતી નીકળી. એમના પગમાં પહેરેલા ઝાંઝરનો અવાજ સાંભળીને એ ચમકી ગયું. એ દીવાલસરસું લપાઈ ગયું. પેલી કન્યાઓ વિશાળ પડછાળની વચ્ચે આવી. મજાક-મસ્તી કરતી કરતી ચન્દ્રના પ્રકાશમાં તલક્-છાંયડો રમવા લાગી. વચ્ચે વચ્ચે બબ્બે બબ્બેના ઝૂમખામાં ફેરફૂદરડી ફરે, પકડદાવ રમે, ક્યારેક એકા’દ કન્યા બીલકુલ એની પાસેથી દોડતી પસાર થઈ જાય ને દેડકાના શરીરમાં લખલખું વ્યાપી જાય! પણ પછી ધીરે ધીરે એને એમાં મજા આવવા લાગી. અચાનક એનું ધ્યાન પડછાળ પર ગયું, એક અતિ સુંદર પરી જેવી લાગતી રાજકુમારી પાણી તરફ જોઈને બેઠેલી. ઢીંચણ વળેલો અને બીજો પગ પગથિયા પર સીધો કરેલો. ઢીંચણ પર હાથ ટેકવીને, ને હાથ પર એનું મોં ટેકવીને એ સરોવરના કાળા ડિબાંગ પાણી પર ટાંકેલા તારોડિયા જોતી બેઠેલી. એની એક-બે સખીઓએ એને રમવા બોલાવી પણ એ એમ જ બેસી રહી. અનિમેષ નજરે જોતી જોતી.

‘એ ય સુનન્દા, આવને હવે, ક્યાં સુધી ત્યાં બેસી રહીશ?’ કહીને બીજી સખીએ એને બૂમ મારી પણ એ બેસી જ રહી. એની આંખમાંથી બોર બોર જેવા આંસુઓ ટપકી રહ્યાં. ટપાક્ ટપાક્ અવાજ સાથે એ સરોવરના જળમાં ઉમેરાતા રહ્યાં.

‘કેમ કાકા એને પેટમાં દુઃખતું હતું?’ વાસુથી હવે ચૂપ ન રહેવાયું.

‘જો પાછો વચ્ચે બોલ્યો. સાંભળને વાર્તા. તને ખબર ન પડે. એ તો મોટા હોયને એમને આવું બધું થાય…’ ઋજુલ બહુ મોટી વાત સહજ જ બોલી ગઈ. મેં માથું હલાવી એના સૂરમાં હા મિલાવી.

‘એનું નામ સુનન્દા હતું. એ કોણ જાણે કેમ પણ દુઃખી હતી. એને આ બધાં હોવા છતાં એકલું એકલું લાગતું હતું. દેડકું મૂંઝાયું, એને થયું કે એ કેમ આમ સુનમુન બેઠી હશે? એણે પહેલી જ વાર માણસોને જોયા હતા એટલે પાસે જતા ડર લાગતો હતો. પેલી સખીઓ પણ હવે થાકી હશે એટલે પગથિયે ટોળે વળીને બેઠી. વચ્ચે વચ્ચે એમની વાતો લ્હેરખી પર સવાર થઈને એને કાને પડતી હતી. એ બધી કોઈ ચિંતામાં હોય એવું એને લાગ્યું.’

‘આ સુનન્દા ક્યારે પાછી હસતી-રમતી થશે હેં મન્દા?’

‘મને શી ખબર… હવે તો આપણી સામે ય ક્યારેક જ જુએ છે. બસ સતત રાહ જોયા કરે છે, ઝરુખે બેસીને… ક્યારેક પારણાં સામે તો ક્યારેક બધાં રમકડાંઓને…’

‘આપણે એ આનંદમાં આવે એટલે તો આટલી રમતો રમ્યાં, ધમાચકડી પણ કરી, પણ…’

દેડકું એ સખીઓની ગપસપ સાંભળતું બેસી રહ્યું. એક બે તો વાતો કરતાં કરતાં રડવા પણ લાગેલી. ત્યાં પેલો ઘેરો વૃદ્ધ સમાજ સંભળાયો. ‘થશે દીકરાઓ, પાછી એ હસતી રમતી થશે. બહુ જલ્દી એ દિવસો પાછાં આવશે. ફરીથી આ મહેલ હર્યો-ભર્યો થઈ જશે. પૂર્ણિમાની રાત્રીએ અહીં ફરીથી રાસ રમાશે. ઢોલના તાલે સૌ ઝૂમી ઊઠશે. મારા એકે એક ગોંખમાં દીપમાળ ઝગમગી ઊઠશે. આ ચામાચિડીયા બનીને ઊંધા લટકેલા સેવકોના પદરવથી મહેલ જીવન્ત થઈ ઊઠશે… દીકરીઓ તમે હસી રમીને આનંદ કરો… બધું સારું થશે.’

‘સાચ્ચે જ? તમે સાચું કહો છો?’ કહીને એક કન્યા ઊભી થઈ ને ચોમેર બૂમો પાડવા લાગી. એના પ્રતિધ્વનિથી આખુંય જંગલ ધમધમી ઊઠ્યું. એ અવાજ જંગલના ખૂણે ખૂણે ફરી વળ્યો. દીવાલે ઊંધાં લટકેલા ચામાચિડિયાઓ પોતાના સ્થાન છોડીને લાંબી લાંબી પાંખો ફફડાવતાં. ઊડાઊડ કરવાં લાગ્યાં. ચીબરી ચીસો પાડતી ત્યાંથી ઊડી ગઈ. બધી કન્યાઓ ઉલ્લાસમાં આવી કોઈ અનુપમ ગીત ગાવા લાગી. એકબીજીના હાથ પકડીને ગોળ ગોળ ફરવા લાગી. એક તો ઉલ્લાસમાં આવીને દોડી ગઈ સુનન્દા પાસે ને મોટેથી કહેવા લાગી ‘લી… સુનન્દી સાંભળ, એ આવશે… એ આવવાના છે.’

‘હેં એ આવે છે?’ કહેતી સુનન્દા ઝબકીને ઊભી થઈ ને એની સખીને વળગી પડી. બધાને એ ફરી ફરીને પૂછતી પૂછતી હસવા-રડવાએ ચડી ગઈ. પછી પાગલની જેમ પડછાળ પર એ દોડવા લાગી, આમથી તેમ.

ત્યાં જ પેલો ઘેરો વૃદ્ધ અવાજ ફરી સંભળાયો. ‘સબૂર થોડી ધીરજ રાખો. આમ ધમાચકડી મચાવશો તો એ ગભરાઈ જશે. એ આવી ગયા છે. તમે બધાં આમ ધમાલ કરીને ક્યાંક એમને ચગદી ન નાંખતા…’

બધી જ કન્યાઓ આંચકા સાથે હતી ત્યાં જ થંભી ગઈ, મૂર્તીવત્. પછી થોડીવારે સંભાળી સંભાળીને શોધવા લાગી. પેલુ દેડકું ગભરાયું. એને થયું કે આમાં તો હું પકડાઈ જઈશ. એટલે એ ફફડવા લાગ્યું. ધીમે ધીમે એ દીવાલે દીવાલે ખસવા લાગ્યું. બધી સખીઓ ધારી ધારીને શોધવા લાગી. ચન્દ્રના પ્રકાશમાં દિવસ જેવું અજવાળું છવાયું હતું. દેડકું ખસતું ખસતું પડછાળની ધારે પહોંચી ગયું. સુનન્દા એની પાસે આવતી દેખાઈ. પછી અચાનક એને સુનન્દાની બૂમ સંભળાઈ. ‘એ રહ્યો… એ રહ્યો… ક્યાં જતો રહ્યો હતો… કેટલી રાહ જોઈ…’ કહેતા એ એની બાજુ ધસી પડી. ગભરાયેલા દેડકાે હતું એટલું જોર કરીને છલાંગ લગાવી. સરોવરના શીતળ જળમાં ‘છપાક્’ અવાજ આવ્યો ને દેડકાના કાને શબ્દ સંભળાયા ‘ના… ના… આમ મને મૂકીને તું આમ…’

‘જાવને હવે કાકા… ગપ્પા ન મારો. એ કંઈ દેડકાની રાહ થોડી જોતી હશે? તમે અમને ઉલ્લુ બનાવો છો. જાવ નથી સાંભળવી તમારી વાર્તા’ કહીને ઋજુલ રિસાઈ ગઈ, પડખું ફરી ગઈ. વાસુ અસમંજસમાં પડેલો. ઘડીક શાંતિ છવાઈ ગઈ. ત્યાં પાછળથી શ્રીમતિજીનો અવાજ સંભળાયો, ‘પછી શું થયું? મને કહોને… મારે વાર્તા સાંભળવી છે.’

હું ઊંઘતો ઝડપાયો. એ જોઈને એ ત્રણેય મારી ગીલ્લી ઊડાવી રહ્યાં. ‘તું ક્યારની સાંભળે છે? મને તો ખબરેય ન પડી!’ કહીને એને જોઈ રહ્યો. સાડીનો છેડો કમરે ભરાવતા માદક નજરે જોતા બોલી ‘હું ય નાનકડાં દેડકાની જ રાહ જોઉં છું ને?’

મારી અવાચક્ હાલત જોઈ, એ ત્રણેય મારા પર હસી રહ્યાં!

XCIX

હર્ષદ ત્રિવેદી

જાળિયું

ગુરુભાઈએ ભાડાના પૈસા ન લીધા. મને કહેઃ ‘ગાંડો થ્યો સો ભલામાણહ, તારું ભાડું લેવાય? તને તો ભાળ્યો જ ચેટલાં વરહે! ચણ્યાના છોડ જેવડો હતો તે દી’ય તારું ભાડું નો’તું લીધું ને હમેં ચિમ કરીનું લેવાય?’ એમણે બંડીના ખિસ્સામાંથી બીડી કાઢીને સળગાવી. પર્ દઈને લાઇટર બંધ કર્યું ને બોલ્યા – ‘પાસો છે દિ’ વળવાનો સો?’

‘કંઈ નક્કી નહીં, ફૈબા નીકળવા દે તો કાલે નહીંતર પરમ દહાડે તો પાકું.’ એમના મોઢામાંથી ધુમાડાના ગોટ નીકળ્યો. ‘હાર તાણે, કાલ્ય આબ્બલું હોય તો ઇગિયારે આંય ઊભો રે’જે ને પમદાડે હાડાહાતના ટકોરે!’ મેં ડોકું ધુણાવ્યું. ચાબુકનો અવાજ ને પછી ચઈડ…ચઇડ…ઘોડાગાડી ગઈ. મને એ ઘર જોવાની તાલાવેલી હતી. લગભગ ઊડતા પગે હું શેરી સુધી પહોંચ્યો. અચાનક બધું જાગી ગયું હોય એમ કોઈક ઘરમાંથી વાછરડાના ભાંભરવાનો અવાજ આવ્યો. હું ઘરના બારણે પહોંચે ત્યાં તો ફૈબા દોડીને સામે આવ્યાં. હું એમને નીચે નમીને પગે લાગ્યો. ફેબા દુઃખણાં લઈ લે ત્યાર પહેલાં જ મેં માથું ઊંચું કરી લીધું એટલે એમના કપાળ સાથે મારું માથું અથડાયું. ઢીમ્ કરતો અવાજ આવ્યો. અમને બંનેને એકસરખું જ વાગ્યું. હું કંઈ પણ બોલું ત્યાર પહેલાં એ બોલી ઊઠ્યાંઃ

‘હજુ તું એવો ને એવો જ રિયો. રોયા! મારો તોલો તોડી નાખ્યો!’ મેં એમના કપાળ પર હાથ મૂક્યો ને એ હસી પડ્યાં. હું હીંચકે બેસી ગયો. ફૈબા પૂછે – ‘બેટા! તને હારું ખાવા નથી મળતું કે શું?’ એમના અવાજમાં ચિંતા હતી. વળી ઉમેર્યું – ‘હાવ હુકઈ

ગ્યો સો!’ મેં વાતને વાળી લીધી – ફેબ, મારું તો સમજ્યા, પણ તમે આટલાં દૂબળાં કેમ થઈ ગયાં છો એની વાત કરોને!’ એમણે હાથથી કપાળ કૂટું – ‘હું તો હવે સાણાં-લાકડાં ભેળી જાવાની, મારે જાડાં થઈને કામેય સું સે? લે હું તારા હાટુ ચા મેલું!’ એમ કહીને તે અંધારિયા રસોડામાં ગયાં. હું ઊભો થયો. ભગવાનના ફોટા પાછળ ભરડેલું પોસ્ટકાર્ડ કાઢ્યું. સુગંધીના અક્ષરો થોડા બગડ્યા છે, પણ ઓળખી ગયો તરત. ખુશી સમાચાર સિવાય કંઈ નહોતું. એ ફેબાને એને ઘર તેડાવે છે. સાજે-માંદે એમની ચાકરી થાય ને પોતાનાં છોકરાંય સચવાય, પણ આ ફૈબા… શે છૂટે એમનાથી આ ઘર!

ફૈબા ચા લઈને આવ્યાં, ને મેં પોસ્ટકાર્ડ બાજુ પર મૂક્યું. એમણે માથે ઓઢેલી છીદારીમાંથી ઘણા બધા વાળ બહાર દેખાતા હતા. એમની હજામત આમ વધી ગયેલી જોઈને મેં પૂછવું – ફેબો, આ ગણપત હવે નથી આવતો કે શું?’ એક હાથમાં થાળી પકડીને બીજો હાથ લાંબો કરતાં બોલ્યાં – ‘ઈ ગણપત્યે તો જોરાવરનગર નવી દુકાન કરી. હંધાયને લઈને ત્યાં રેવા વિયો જ્યો!’ પછી થાળીમાંથી ચાનો ઘંટ લેતાં કહે – ‘સે એક વિનિયો, ઈ– કાકાનો સોકરો. ભાર્યે ગૉ વાળો સે, ઈ– મનને હૂઝે તો આવીનું કરી જાય મૂંડો, નકર પર્સે હરિ હરિ!’ મને એમના માથે હાથ ફેરવવાની ઇચ્છા થઈ પણ હવે એમને એવું ગમે કે નહીં એવા વિચારે ચુપચાપ ચા પીવા લાગ્યો.

વાળ કરીને થોડી વાતો થઈ. ફેબાએ આખા ગામની નવાજૂની સંભળાવી, પછી એમણે એમની ખાટલી ઓસરીમાં ઢાળી. મને તો ડેલીના હલાણમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે જ સૂવું ગમ્યું. આટલાં વર્ષોમાં પહેલી વખત હું આ ઘરમાં રાત રોકાયો. આમ તો અહીંથી ત્રીજું ઘર અમારું, એ ઘર છેલ્લું. પછી શેરી જ બંધ થઈ જાય. અમે અહીં રહેતાં ત્યારે જેટલી વખત બહાર નીકળીએ એટલી વખત આ ડેલી પાસેથી પસાર થવું પડે. કોણ કેટલી વાર દિશાએ જાવા ગયું-થી માંડીને તમામ અવરજવરની આ બે-ત્રણ ઘરને ખેબર પડ્યા વિના ન રહે.

શરૂશરૂમાં તો હું અઠવાડિયું આવતો. પછી ભણવાની ને નોકરીની જવાબદારી વધી એટલે ઓછું થઈ ગયું. પણ મન તો અહીં જ વળગેલું રહે. છેલ્લો ક્યારે આવ્યો હતો? હંઅ. સુગંધીના લગ્ન વખતે. કન્યાના ભાઈ તરીકે જવ-તલ મારે હોમવાના હતા. બધાં રાહ જોતાં હતાં, ‘હમણાં આવશે… હમણાં આવશે…’ થઈ રહેલું ને હું આવી પહોંચેલો. સુગંધીએ મને એકબાજુ બોલાવ્યો. મારો હાથ પકડીને કહે. ‘મને ઊંડે ઊંડે શંકા હતી કે કદાચ તું નહીં આવે!’

એનો મેંદીવાળો લાલચટ્ટાક હાથ જોઈને ક્ષણવાર મારા રૂંવાં ઊભાં થઈ ગયાં, પણ પછી તરત જ ગળું ખોંખારતો બોલ્યો, ‘અરે દોઢડાહી! તારા જેવી બહેનનું લગ્ન હોય ને હું ન આવું એ બને જ કેમ?’ ને એ ભીની આંખે ચાલી ગઈ, અંદરના ઓરડામાં. એનું સુગંધી નામ એના બાપુજીએ પાડેલું. એમ સમજોને કે એ નામ પાડીને જ ગુજરી ગયા. થોડાં વર્ષો બરાબર ચાલ્યું ને પછી એની બા ગાંડા થઈ ગયાં! આઠ-દસ વર્ષ પહેલાં એય છૂટી ગયાં! પણ ખરાં મરદ તો આ ફૈબા. પોતે બાળવિધવા, એટલે બધું મૂકીને અહીં આવ્યાં. એમણે સુગંધીને તો ઉછેરી પણ એની બાનુંયે છેલ્લા શ્વાસ સુધી ધ્યાન રાખ્યું.

ના ફૈબાએ મારી તરફ પડખું ફેરવ્યું. ખાટલીનો ચરરર… ચર અવાજ આવ્યો. મારું ધ્યાન એ તરફ ગયું. એ ઊભાં થયાં ને પાણી, પીધું. એમને ખાતરી હતી કે હું જાગતો પડ્યો છું. મને પૂછે – ‘તારે પીવું સ બેટા! તો લેતી આવું.’ ના કહી તોય આવ્યાં ત્યારે લોટો ભરતાં આવ્યાં. એના ઉપર વાડકી મૂકી ને મારા ખાટલા નીચે મૂકતાં બોલ્યાં – ‘રાતે જોઈ તો પાવળંક પીવા થાય. જતાં જતાં મારે માથે હાથ ફેરવતાં ગયાં ને પ્રેમથી બોલ્યાં – ‘હવે તારે પૈણવ સ ચ્યારે? આમ ને આમ રેશ તો પર્સે રોટલા કુણ ઘડી આલશે!’ મેં કંઈ જવાબ ન આપ્યો, એટલે એ ધીમે ધીમે પગ ઢસડતાં ખાટલી તરફ ગયાં.

મારી સામે સુગંધીના અક્ષરો તરી આવ્યા. ફરી એક વાર પોસ્ટકાર્ડ વાંચવાની ઈચ્છા થઈ, પણ ઊભા ન થવાયું. સુગંધી આ ઘરમાં ને હું બાજુના ઘરમાં ત્રણ-ચાર વર્ષનાં હતાં ત્યારથી ઊછરીએ. નિશાળે પણ સાથે જવાનું. હું પહેલેથી જ તોફાની ગણાઉં. મેં કરેલા ટીખળને અંતે સુગંધી ક્યારેક ખડખડાટ, ક્યારેક લુચ્ચું તો ક્યારેક વળી ત્રાંસી આંખે હસી લેતી. નિશાળેથી વળતાં ઘણી વખત હું દફતર એની પાસે ઊંચકાવતો. ઘર આવવાનું થાય એટલે લઈ લઉં. ફેબા જોઈ જાય તો આવી બને! હાઈસ્કૂલમાં પણ અમે સાથે ને સાથે. પણ પછીથી સુગંધીના વર્તનમાં થોડો ફેર પડતો હોય એવું લાગેલું.

એકબીજાને અડકીને વાત કરવાનું કે વાતવાતમાં મારામારી કરવાનું અમારે માટે સહજ હતું. મોટાં થતાં જઈએ છીએ એનું ભાન તો ફેબાએ આંખ કાઢી ત્યારે જ આવ્યું. એક વખત હું સીધો જ ડેલીમાં ઘૂસ્યો. સુગંધી સામે બેઠી હતી. હું ત્યાં દોડી ગયો. એનો હાથ પકડીને ઊભી જ કરવાનો હતો ત્યાં ફેબાએ રાડ પાડી – ‘શેટો રે’જે!’ હું ખમચાઈને ઊભો થઈ રહ્યો. પછી ખ્યાલ આવ્યો કે સુગંધી તો શણનો કોથળો પાથરીને બેઠી હતી. એની બાજુમાં પાણીનો પ્યાલો પડ્યો હતો. એ તદ્દન નીચું જોઈ ગઈ, બંને હાથ આંખો પર મૂકી દીધા. હું આભો જ બની ગયો. પછીથી બે-ત્રણ દિવસ સુધી મેં જોયું કે હું એમના ઘેર જાઉં એ ફૈબાને ગમતું નહોતું. સુગંધી પણ મને ન ઓળખતી હોય એમ મારી સામે જોયા કરતી. એ દિવસોમાં હું હીંચકાથી આગળ નહોતો જઈ શકતો. ફૈબા વચ્ચે જ બેઠાં હોય, ને પછી તો સુગંધી મારા કરતાં વહેલી હાઈસ્કૂલે જતી રહેતી. હું નીકળે ને જાળિયામાંથી નજર કરતાં જ ખ્યાલ આવી જતો કે સુગંધી ઘરમાં નથી. ડેલીમાં જવાની જરૂર જ નહીં!

સ્કૂલમાં અમે પાછાં જેવાં હોઈએ એવાં જ મળતાં, પણ સુગંધી આંખમાં આંખ પરોવીને વાત ન કરે. ટૉપના બટનને ખાલી-ખાલી રમાડ્યા કરે અથવા કૉલરથી પકડીને ઉપરની બાજુએ ખેંચ્યા કરે.

ક્યારેક તો વળી ઊંચું જ ન જુએ ને જમીનમાં પગથી લિટોડા કર્યા કરે છે. એક દિવસ હું અરીસો લઈને અમારી ઓસરીમાં ઉભડક બેઠો ચહેરો જોતો હતો. ગાલ ઉપર ચપટીમાં આવી શકે એવી આછી રુવાંટીને પંપાળી રહ્યો હતો. થોડી-થોડી વારે મૂછ ઉપર આંગળી ને અંગૂઠો ફેરવ્યા કરું, ઠાકર મંદિરની આરતી માટે દિવેટો તો બહુ વણી. પણ આ સાલ્લો મૂછનો અનુભવ… મજો મજો થઈ ગયો. સુગંધી સામે ઊભી-ઊભી ક્યારનીય મને જોયા કરે છે એનો ખ્યાલ તો એ ખડખડાટ હસી ત્યારે જ આવ્યો. હું ઝંખવાઈ ગયો. ચડીને બરાબર સંકોરી બેય પગ ભેગા કરી દીધા. મેં જોયું કે એની નજર માત્ર મૂછના દોરા પર નહોતી, મારી ચડ્ડીને પગ ઉપર દેખાતી આછી રુવાંટી ઉપર પણ હતી. હું અરીસાનું બિંબ એની આંખો પર પાડીને ઊભો થઈ ગયો. એકમાત્ર હતું તે પાટલુન પહેરીને બહાર નીકળી ગયો. સુગંધીએ મને જાળિયામાંથી જોયો એ પણ મેં જોયેલું.

બીજે દિવસે મેં બાને કહી દીધું કે – ‘મારી બધી જ ચડ્ડીઓ કોઈકને આપી દેજો. હું હવે એ નથી પહેરવાનો!’ ચડી નહીં પહેરવા બાબતે મારી ધમાલની જાણ આખી શેરીને થઈ હતી. સુગંધી પણ જાણતી હશે ને? તો પછી એણે કશી વાત કેમ ન કરી? પરંતુ એ તો વધુ ને વધુ ઝડપે બદલાઈ રહી હતી. પહેલાંની જેમ મને વળગી પડતી નહોતી કે નહોતી કશું કામ સિવાય વધારે બોલતી. હરણિયા પારા જેવી થતી જતી હતી. હું આમથી એની સામે જવાનો પ્રયત્ન કરે તો તે તેમ હોય ને તેમથી જાઉં તો તો તે…એક વાર તો મેં એને પૂછી જ લીધું, ‘સુગી! મારાથી તને કંઈ ખોટું લાગ્યું છે?’

‘ના રે! તારાથી શું ખોટું લાગે?’ પછી એ કશું ન બોલી ને આંખો ઢાળી ગઈ. પછી હું પણ કશું ન બોલી શક્યો ને એ જતી રહી. હું મારા ઘેરથી નીકળું, બારણું ખખડે ને શેરીમાં આવું કે સીધો જ ફૈબાની ડેલી પાસેના જાળિયામાં ઝિલાઉં, પછી ડેલીમાં આખેઆખો દેખાઉં! ડેલી બંધ હોય તોય જાળિયામાંથી સુગંધીને ખબર પડે કે હું નીકળ્યો. અમારી વચ્ચે નોટબુકોની આપ-લે પણ આ જાળિયા દ્વારા જ થતી. મને સુગંધી બદલાયેલી જરૂર લાગતી પણ એની નજર હરઘડી મારી પ્રતીક્ષામાં રહેતી હોય એવું હું અનુભવતો. એ એની બહેનપણીઓ વચ્ચે ઘેરાયેલી હોય તોય મને જોઈ લેતી. પછી મને જાણવા મળતું કે એ બધીઓની વાતોના કેન્દ્રમાં તો હું જ હોઉં છું. દિવસ આખામાં ચાર-પાંચ વખત તો એને ઘેર જવું જ પડે. કંઈ આપવા-લેવાનું હોય કે ફેબાને કંઈ ચીજવસ્તુ લાવી આપવાની હોય. પણ મેં જોયું છે કે હવે એનો ચહેરો પહેલાં જેવો સ્વસ્થ-પ્રસન્ન નથી લાગતો. અવઢવનું આવરણ ઓઢીને જ ફર્યા કરે છે. તે – એક રાત્રે ઊંઘમાં જ અજબ બન્યું. દિવસ આખો અળગી રહેનારી સુગંધી મારા ખાટલાની ઈસ પર બેઠી છે ને હું નિરાંતે ઊંધું છું. એ મારા માથે હાથ ફેરવે છે તો લાગે છે કે મારું કપાળ શેકાઈ રહ્યું છે, એટલે એણે મારા ગળે હાથ ફેરવ્યો. થોડી વાર એમ જ રહેવા દીધો તો એમાં ધોમધખતી ધરતીની તરસ તરફડિયાં મારી રહી હોય એવું એને લાગ્યું. એનો હાથ ધીમે-ધીમે મારી છાતી ઉપર ફરે છે તો લાગે છે કે એ ગાજરના નાના એવા છોડ પર હાથ ફેરવી રહી છે. મને થાય છે કે આટલા બધા વાળ મારી છાતી ઉપર અચાનક ક્યાંથી ઊગી નીકળ્યા? એનો હાથ સતત ફરતો ચાલ્યો. મેં આંખો ન ખોલી તેથી એ ગુસ્સે થઈ ગઈ. મારા માથાના વાળ બંને હાથે સખત ખેંચીને એણે કપાળ ઉપર કપાળ મૂક્યું ને દેવાય એટલી ભીંસ દીધી. એની છાતીનો જમણો ભાગ મને અડતો હતો. બેપાંચ દિવસ પહેલાં જન્મેલું કોઈ વાછરડું ધીમે-ધીમે એનું માથું મારી છાતી સાથે ઘસતું હોય એવું થયું ને મારો શ્વાસ જોરથી ચાલવા લાગ્યો. અચાનક આખું શરીર મહોરી ઊઠ્યું. પછી સંકોચાયું, તંગ થયું ને સમગ્ર અસ્તિત્વ એક જ જગ્યાએ એકઠું થઈ, બઘાઈને પછી એકસામટું છૂટી ગયું…

તે દિવસની માફક અત્યારે જાગી જવાયું. મેં ખાટલા નીચેથી પાણીનો લોટો લીધો. પાણી પીધું. ઊંઘ નહીં આવે એમ લાગ્યું પણ પડી રહેવા સિવાય વિકલ્પ નહોતો. સામે ખાટલીમાં ફેલા સૂતાં હતાં. અહીંથી મને સીધેસીધું તો માત્ર એમનું માથું જ દેખાતું હતું. આછા અંધકારમાં, એમની વધી ગયેલી હજામતને લીધે માથાને બદલે એક મોટો શેળો હોય એવું લાગ્યું. ખેતરે જતાં ઘણી વખત શેળા જોવા મળે. હું શેળાને હાથમાં પકડતો. એ મોટું અંદર તો નાંખી જ જાય પણ શરીર એવી રીતે સંકોચે કે બધા કાંટા આપણી હથેળીઓમાં ભોંકાઈ જાય. તરત જ હાથ છૂટી જાય ને શેળો ધફ દઈને ધૂળમાં પડી જાય. ક્યાંય સુધી હલે નહીં, દડાની માફક પડ્યો રહે. ફેબાએ વળી પડખું બદલ્યું ને છીદરીનો છેડો માથે નાખ્યો. મેં એમના પરથી નજર હટાવી. સામે જાળિયું દેખાતું હતું. એમાં સુગંધીનો ચહેરો હસતો હતો. હું બહારથી પસાર થતો ત્યારે સુગંધી પણ આ રીતે જ જોતી હશે ને? મેં જાળિયાની બહારથી અંદર તો અત્યાર સુધી જોયેલું પણ અંદરથી બહાર જોવાનો આ પહેલો અનુભવ! હું જાળિયા સામે જ તાકી રહ્યો, પણ આ સુગંધીનો ચહેરો એકદમ કેમ ઊતરી ગયો?

એ બળેવનો દિવસ હતો. સુગંધીએ સવારથી જ કકળવાનું ચાલુ કર્યું હશે. એને એકેય ભાઈ નહોતો પણ એ રાખડી લાવી હતી. ફેબાએ ભગવાનના ગોખલા તરફ હાથ લંબાવીને કહેલું – ‘લાલાને બાંધી દે!’ પણ સુગંધીને તો હાથ ધરીને ઊભો રહે એવો ભાઈ જોઈતો હતો. રડતાં રડતાં જ એ બોલી – ‘ભગવાને મને એક ભાઈ આપ્યો હોત તો એનું શું જવાનું હતું?’ એનું રડવાનું ચાલુ જ હતું ને હું જઈ ચડ્યો. ફેબાની આંખમાંનો અણગમો સ્પષ્ટ વરતાય એ પહેલાં જ એ બોલી ઊઠ્યાં – ‘હવાની ભૈ મૈં કરસ તે લે આ તારો ભે આયૂવો, ઈને બાંધ રાખડી! ઈ ભે જ કે’વાય. ઓહ્યું કે’વતમાં નથી કીધું કે ભેળાં રે’ ઈ ભાંડરું!’ સુગંધી ઊભી ન થઈ. એનાં હીબકાં વધી પડ્યાં. ફૈબા જાતે જઈને પાણિયારે મૂકેલી રાખડી લઈ આવ્યાં ને સુગંધીનો હાથ પકડીને બળપૂર્વક એને આપી. મને પહેલાં તો કશી સમજ ન પડી. પણ પછી તો એમણે સુગંધીને હાથ પકડીને ઊભી જ કરી દીધી. એ ઊંચું ન જોઈ શકી. એમ જ મને રાખડી બાંધી દીધી. ફેબા બોખા મોઢે એં…હેં…ઓં…હેં એવું કંઈ હસ્યાં ને બોલ્યાં – ‘કેવી અશલ રૂપાળી લાગે સે? લે હવે તું ઈનો હાચો ભે ચ્યો, આલ ઈને આશરવાદ આલ!’ શરમાઈ ગયો. બાઘાની જેમ ઊભો રહ્યો. હાથ ઉપર નજર ગઈ…રાખડી તો ‘અશલ રૂપાળી’ જ લાગતી હતી પણ હાથ તો જાણે બાવળનું ઠૂંઠું!

એમનો …હેં…મેં…હં… હસતો ચહેરો મારી આંખોમાં જડાઈ ગયો ને મને આંખો ફોડી નાંખવાની તીવ્રતા થઈ. એમણે રાજીરાજી થતી નજર મારા માથે ઠેરવી ને મને સામેની દીવાલે માથું અફળાવી દઉં એવું થયું. મારા કપાળે હાથ ફર્યો તો એમના હાથની તમામ રેખાઓ કપાળે ચોંટી ગઈ. મારો રાખડિયાળો હાથ મુકી થઈ ગયો. પળવારમાં જ એ મુક્કો બનીને સુકાઈ ગયેલા તળાવ જેવા ફૈબાના કપાળ ઉપર મંડાઈ પડે ત્યાર પહેલા હું ડેલીની બહાર નીકળી ગયો.

બીજે દિવસે સવારે નાહી-તૈયાર થઈ બહાર નીકળ્યો. મને હતું કે સુગંધીએ જાળિયા પર નજર ખોડી રાખી હશે. પણ આ શું? સુગંધીએ જાળિયામાં એક આડી ઈંટ મૂકી દીધી હતી ને એના ઉપર બીજી મૂકવા એનો હાથ લંબાયેલો હતો. અડધા જાળિયામાંથી એણે મારી સામે જોયું. એની આંખોમાંથી નૂર ઊડી ગયું હતું. પલકારામાં એ બીજી ઈટ ગોઠવે ને જાળિયું પુરાઈ જાય ત્યાર પહેલાં હું ત્યાંથી હટી ગયો.

ના થોડા વખત પહેલાં ફ્રેબાએ આગળની દીવાલ નવી કરાવી ત્યારે જાળિયું પુરાઈ ગયું પણ મને એની જગા બરાબર યાદ છે. એ.. આ. એ અહીં હતું… એમ બબડતો હું જાળિયું ચીંધવા ખાટલામાંથી ઊભો થયો ને ફેબા બોલ્યાં – ‘ભૈ, હજુ તો હવારને બી વાર સે. હૂઈ જા. ખાટલો બદલાણો અટૂલે તને ઊંઘ નહીં આવતી હોય, પણ બી વાર સે, માંડ તૈણ હાડા તૈણ ચ્યા હશે.’

મેં ઊભા થઈ નવેળીમાં પેશાબ કર્યો ને લોટામાંથી પાણી પીધું!

આઢ

‘તે હેં લખમણીયાં, તમારે ચ્યાં રોજ બાંમણ જમાડવા સે? કાલા ફોંલીનું શું લેવા અંગોઠા તોડતાં હશ્યો…’ કોઈ બોલ્યું ને લખમીમાં ઊકળી ઊઠ્યાં, મણ એકની ચોપડાવી ને બોલ્યા, ‘તેરમીની! ખબડદાડ જો હવે કો દિ’ જીભડો બારો કાઢ્યો સે તો અડદાળો કાઢી નાખીસ!’ ને આખો આઢ હસી પડ્યો. લખમીમા ગામ આખાને ગાળો દઈ શકે. કોઈ એમનો ધોખો ન કરે, સામેથી હસવાનું થાય. લાજ કાઢેલી એક વહુ બોલી, ‘ડોશીને ચ્યાં હખ સે…’ લખમીમાએ સાંભળ્યું ન સાંભળ્યું કર્યું ને એક છોકરાને પકડ્યો ને કહ્યું કે – ‘જા, ભગાને બોલાવ્ય, આજ તો બે મણ ઠેલી મેલું…! છોકરાએ ખિસ્સાં પકડીને ચડી ઊંચી કરી પછી બુશકોટની બાંયથી નાક લૂછ્યું ને કહે, ‘ભગાભેજી તો કાંપમાં જ્યાં સે, મોરારભે હયે…’

‘હા, ઈને મોકલ્ય…’

એક બાઈ બોલી, ‘ડોશીને તો જીવતે જગતિયું કરવાનું સે, કાલાં નો ફોલે તો પર્સે લાડવા ચીમ કરીનું ખવારશે?

‘મારો વા’લો એટલું દૃશ્ય તો જગતિયું કરીશ, મારે ચ્યાં તમારી ઘોચે હાર્યે લઈ જાવું સે…’ એમ કહી એમણે હવામાં બાથ ભરવા જેવું કર્યું.

લખમીમાં પહેલું આણું વાળીને સાસરે ગયાં ને મહિના દિવસમાં તો પિયર પાછાં આવ્યાં. હજી સુધી કોઈને ખબર પડી નથી કે પાછાં કેમ આવ્યાં. ન મોસાળમાં કોઈ, ન કોઈ કાકાદાદાનું. એકલી દીકરી. મા-બાપ જાય પછી આ બધું આમેય એમનું હતું, પણ સાસરે ન ગયાં તે ન જ ગયાં. ડોસા-ડોસી ગયાંય વરસો વીતી ગયાં. લખમીમાએ મૃઓ સુધીનું એમનું બધું જ કર્યું. પોતે એકલાં રહે તોય ગામ એમનું ઓશિયાળું! બધાં એમને રાખેય ખૂબ, પણ એમની જીભ કુહાડાની! સાંજે-માંદે તો લખમીમા વિના કોઈનો આરો નહીં. કેટલીય વહુઓ-દીકરીઓનાં છોકરાં એમને હાથે જમ્યાં ને મોટાં થયાં. ભલભલા ડૉક્ટરની કારી ન ફાવે ત્યાં લખમીમાં એક ઓસડ પાય ને હાથ ફેરવે કે તરત છૂટકારો! ડોશીવૈદાંમાં એમને કોઈ ન પહોંચે.

થોડી વારે ભગવાન પટેલનો દીકરો મોરાર આવ્યો. કાલાનું કોળિયું ભરીને લખમીમાને પૂછ્યું, ‘એટલાં કરું?’

આજ તો બે મણ કાઢ્યું..’ બે મણ?’ મોરાર આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યો.

હા, હા. તું તારે કાઢ્યને, મારે ફોલવાં સે ને..’ લખમીમાને બે મણ કાલાં નહીં, પણ સીધા બે રૂપિયા જ દેખાયા. એમનું મોઢું મરકી રહ્યું. બધી દાઢો પડી ગઈ હતી એટલે બેય ગાલ ઊંડા ઊતરી ગયેલા, પણ આગળના દાંતને લીધે મોઢું કંઈક ઠીક લાગતું. લખમીમાએ કાંટા ઉપર નજર કરીને મોરાર બોલ્યો, ‘કંઈ વધારે નાખું, કાંટો શીદ જોયા કરો સો?’ છે ‘મારા રોયા! થઇ કે નંઈ ઈમ જોવું શું!’ જ મોરારે મણિકાની દોરી ને કાંટો ભેગાં કરીને કેળિયું ઉતારી લીધું, ‘ચ્યાં નાખું મા?’ એટલું પૂછે એ પહેલાં લખમીમાં બોલી ઊઠ્યાં, ‘હીરજીની વઉ પાંહે નાંખ્ય, વખારના બામણામોઢે…’ મોરારને બિલાડી આડી ઊતરી હોય એવી ફાળ પડી. કાલાંનો ઢગલો થયો. મોરારે હીરજીની વહુ સામે જોયું ને એણે અધૂકડી લાજ ઊંચી કરીને આંખનો ઉલાળો કર્યો. લખમીમા તો કાલાં જોઈ રહ્યાં હતાં. મોરારે કેળિયું ખંખેરીને દડી ગયેલાં કાલાં પગથી ઢગલા ભેગાં કર્યાં, એક કાલું લઈને હીરજીની વહુ સામે તાક્યું ને પછી ઢગલામાં નાંખી એની સામે જોતોજોતો જતો રહ્યો. જતાં જતાં એનો પગ હીરજીની વહુના પગના અંગૂઠાને અડાડતો ગયો. હીરજીની વહુના હાથ થંભી ગયા ને લાંબો કરેલો પગ આપમેળે હલવા લાગ્યો. એ

લખમીમાને આજ બરાબરનો ઉકેલ ચડ્યો હતો. ઝડપ દઈને કાલું લે. એક પાંખડું ખેંચે, રૂ ખેંચાય ને તરત બે આંગળી ચીપિયાની જેમ પહોળી થાય, ક્યારે રૂ નીકળી જાય એ એની ખબર ન પડે ને ઠાલાંનો ઢગલો થતો જાય. હીરજીની વહુ ત્રણ પાંખડાંનાં કાલા ફોલી નાખે, ચાર પાંખડાંના ઢોલિયાને જુદા તારવે. લખમીમાનું ધ્યાન એ તરફ ગયું. ‘અલી વઉ, આ કાલાં ચ્યમ નોખાં કાઢસ્? નથ્ય ફોલવાં?’

‘મા, ઈ ઢોલિયા સે, શેલ્લે કાઢીસ…’

‘અરે વાલામૂઈ! શેલ્લે નું પેલ્લે…’ હાંજ સુધીમાં હડશેલી મેલ્ય અટૂલે હઉં…’

હીરજીની વહુ ચૂપ રહી. હાલિયાંનો કટકટાટ, ક્યાંક ઝીણી ગુસપુસ અને છોકરાંઓની દોડાદોડીથી આઢ ઊભરાઈ રહ્યો. વચ્ચે વચ્ચે કપાસના નાના-નાના ઢગલા આકાશમાં ધોળાં વાદળો ચડી આવે એમ ફેલાવા લાગતા, પણ આ છોકરાંઓ કપાસ ભેગો થવા દે તો ને? થોડી થોડી વારે બાથમાં સમાય એટલો લઈને દોડે વખારમાં. એમ ને એમ આખી બાથ લઈને ઝંપલાવે. અડધા ઉપરની વખાર ભરાઈ ગઈ હોય એટલે છોકરાંઓ એમાંથી બહાર નીકળે જ નહીં. બસ, કપાસ ખૂંદે રાખે, થાકે એટલે આવીને પાણી પીએ, કોઈ વળી ખાવા માગે, પણ વળી પાછાં વખારમાં…’

ઊંચી ઊંચી ચાર દીવાલો ને ઉપર ખુલ્લું આકાશ. એક ખૂણામાં નહીં નહીં તોય બસો-અઢીસો મણ કાલાંનો અંબાર. દીવાલના છેલ્લા પથ્થર સુધી કાલાં પહોંચેલાં. કાલાંનાં પાંખડાંનો રંગ આછો કથ્થાઈ, વચ્ચે વચ્ચે દેખાતું દૂધ જેવું રૂ, જાણે એકસાથે લાખો-કરોડો ચકલીઓ ભેગી થઈ હોય એવું લાગે, માત્ર ઢગલાને જ જુઓ તો એમ લાગે કે હમણાં બધી એકસાથે ઊડી કે ઊડશે! ચકલીઓ જેવું જ ચીંચીં આ બૈરાઓ કર્યા કરે…ઢગલાની બરાબર સામેના ખૂણે કપાસિયાંનો નાનો પણ નક્કર એવો ઢગ. આ બાજુ વખારનું બારણું ને બધાં ફોલણિયાં. વચ્ચોવચ ત્રણ વાંસની ઘોડીમાં લટકાવેલો જબ્બર કાંટો. બે છેડા અને આંકડિયા વાદળી, વચ્ચેનો આખો ગજ અને કાંટા સહિત આંકડાનો ભાગ કેસરિયો લાલ! બાજુમાં જ પડેલાં મણિકાં ને કેળિયાં. ત્રીજા ખૂણામાં બાંધેલી ઘોડીનો હણહણાટ અવારનવાર સંભળાયા કરે. કોઈ ઊભું થાય, કોઈ બેસે, કોઈ વળી કપાસ નાંખવા જતું હોય, તો કોઈ ખાતું-પીતું હોય…આખો આઢ સતત ગતિશીલ. સાંજ પછી બધું ખાલી થઈ જાય ને સરકસના તંબુ જેવો રહે માત્ર આજ.

આઢની ડેલી બહાર બધા ડોસાઓ ને જુવાનિયાઓ બેય બાજુના ઊંચા ઓટલે ચડીને કાલા ફોલે. અલકમલકની વાતો કરે. કાલાં પૂરાં થાય એટલે મોટા સુંડલામાં ભરીને કપાસ મોકલાવે. સુંડલો

લાવનારો જણ ફરી પાછો કાલાં ભરતો જાય. પુરુષોને આઢમાં લગભગ પ્રવેશ નહીં. એક તો વહુઆરુને લાજ કાઢવી પડે છે અને બીજું બીડીનું કારણ. પુરુષોને બીડી પીધા વિના ચાલે નહીં એટલે એ બહાર બેઠા-બેઠા કાલાં ફોલે રાખે ને બીડીઓ પીધા કરે…ઘણી વાર તો વહુઓ બોલેય ખરી, ‘ભાભા બારા બેઠા બેઠા સું વહટી કરે સે? બઉ વાર લાગે સે બૉન! કલાકેય એક હુંડલાનો પાર નથ્ય લાવતા!’ એમ કહીને પડખે બેઠેલી કોઈ સ્ત્રી પાસે હોંકારો ભણાવે. વખારનું બારણું લખમીમાના ઢગલા પાસે જ એટલે વારેઘડીએ થતી અવરજવરથી એ બહુ ગુસ્સે થાય, ક્યારેય તો બોલેય ખરાં, રાંડુયું. જણી જણીનું આઢમાં નોં લાવતી હો તો… રોયાંવ નિહાળેય નધ્ય જાતાં…’ એમ બોલતાં એમણે કાલિયું ફેંક્યું. અચાનક એક છોકરાની લાત વાગી ને લખમીમાની ભંભલી ફૂટી ગઈ. ખળખળ કરતું બધું પાણી નીકળી ગયું. લખમીમાએ ઊભા થઈને પોતે બેઠેલાં એ કોથળો ઉપાડી લીધો ને ઘા કર્યો કાલાં ઉપર. પછી ગાળ કાઢી, ‘અલી સવલી! આ તારા બાપને બાંધી રાખ્ય, મારી ભંભલી ફોડી નાંખી…’ બે-ચાર છોકરીઓ હો..હો…હી… કરતી હસી પડી. લખમીમાં વધુ ગુસ્સે થયાં, એ કંઈ બોલે એ પહેલાં સવિતાએ સંભળાવ્યુંઃ

છે ‘મરો અટૂલે હઉં! ડોશી ભાળતાં નથી ને શું બોકાહાં દો સો…ઈ ચ્યાં મારો સે તે પાધરો બાપ કરો સો…તીકુભેજીનો રમલો સે..આ ડોશી હાત ભવમાંય ગતે જાય તો હાહુના હમ…!’

‘તીકુડાનો સે? ઈ જલમ્યો તાણનો કજાત સે… મોહાળના એક-બે વાહા તો આવે જે ને…’ છેત્રિકમની વહુએ લખમીમાને તો કંઈ કીધું નહીં. ઊભી થઈ ને રમેશને વાળથી પકડ્યો, વાંસામાં બે-ચાર ધબ્બા લગાવી દીધા. રમેશે જબ્બર મોટો ભેંકડો તાણ્યો. નાકમાંથી ને મોઢામાંથી લેંટ-લાળ નીકળી ગઈ. બીજો એક ધબ્બો પડે એ પહેલાં લખમીમાએ ઊભાં થઈને વહુનો હાથ ઝાલી લીધો, વળી પાછો ગાળોનો વરસાદ…

લખમીમાએ પોતાના ઢગલા બાજુ જવાને બદલે ઓઘડ કુંભારની દીકરી બેઠી હતી એ તરફ ડગલાં માંડ્યાં, જઈને એની ભાણીને કહે, ‘દીકરી જા ને બટા, મારો બાપો કરું…અબસાત જા. – એક ભંભલી લઈ– ભરતી આવ્ય. જો જે વાવનું પાણી ને બે ગંયણ્ણે ગળીન્ લાવજે!’

લે, મા હું અત્તારે ચ્યમ કરીનું જઉં? જોતાં નથી આટલાં કાલાં પડ્યાં સે ઈ…કુણ મારો ભા ફોલવા આવાનો સે?’

‘જા ને બટા, હું તરશી મરી જઈસ…લે આ દહકું ‘

‘તે આંય ચ્યાં પાણીનો ટૂટો સે..હાંજ પાડી દો ને, કાલ્ય લેતી આવીસ…’

‘જા નુ બટા! તરસ્યાંના નિહાંકા નો લઈ! હું ચ્યાં કોઈના ઘરનું પાણી પીઉં હું?’ ભાણીએ દસ પૈસા સામે નજર કરી એટલે લખમીમાએ એના હાથમાં પૈસા મૂકી દીધા.

એ બધાં બૈરાં-છોકરાંઓનો કકળાટ વધવા માંડ્યો. કાલાંટાણી પછી જેનાં આણાં થવાનાં છે એવી બે-ત્રણ પરણેલી છોકરીઓ ટીખળ ચડી હતી. એ બધી એમ માનતી હતી, જાણે આખા આઢમાં કોઈ છે જ નહીં. સતત હાહા…હીહી ને ખિખિયાટા! લખમીમાએ મોટા અવાજે કીધું, ‘હવે જે બોલે ઈ મૂંગા હૂંઠિયાની વઉ!’ અને બધાં ખખડી પડ્યાં. ક્યાંય સુધી હસવાનું ચાલ્યું. ઘણી વાર સુધી બધાંએ મૂંગાં મૂગાં કાલાં ફોલ રાખ્યાં. અચાનક બહારથી સરૈયાનો અવાજ આવ્યો, ‘એ…બોયું… બંગડિયું…બુટ્ટી…કાન વીંધાવવા..’ આઢમાં આટલાં બધાં બૈરાંઓને જોઈને એ અંદર આવ્યો. બધાં ઘેરી વળ્યાં. કાન પડ્યો કોઈનો અવાજ સંભળાય નહીં એટલો ગોકીરો થયો. બંગડીવાળોય ઘડીભર મૂંઝાઈ ગયો. કોઈ કહે, ‘આનાં નાક-કાન વીંધી દો’, તો કોઈ પૂછે, ‘આ બુટિયાંના એટલા પૈસા?’ તો કોઈ વળી હાથમાં બંગડી ચડાવવા જાય ને એક-બે તડાકુ દઈને તૂટી જાય! એટલી વારમાં જે છોકરીને પકડી લાવ્યાં હોય એ ભાગી જાય. ‘કીડી સટક્યો ભરે એટલુંય નો થાય.’ કહેતી એની મા એની પાછળ દોડે. એક-બે હરખપદુડીઓને બંગડીઓ લેવામાં જેટલો નહીં એટલો જોવામાં રસ. બંગડીવાળો નીચે બેઠેલો. બધી સ્ત્રીઓ એના પર ઝળુંબવા લાગી. સરયો ગુસ્સે થઈ ગયો. પછી માંડ માંડ બધું થાળે પડ્યું. એક છોકરાએ રોવાનું શરૂ કર્યું, ‘મારેય કાન વીંધાવવા સે…’ એક માત્ર હીરજીની વહુ એવી હતી જેણે એ તરફ નજરેય કરી નહોતી. બાકી બધાંએ કંઈ ને કંઈ લીધું.

લખમીમાએ હીરજીની વહુને પૂછ્યું, ‘વઉ તારે કંઈ નથ્ય લેવું?

‘જો તો ખરી…’

‘ના…મા. મારે શું કરવું સે?’

‘ચ્યમ ઈમ બોલસ્?’ હીરજી બાર વરહનો બેઠો સે ને અટાણે તો પેય-ઓક્યાંના દિસે…ઈની મગદૂર સે કે ના પાડે…હું બેઠી સું ને તું તારે…’ એમ બોલતાં એમણે કેડમાં ભરાવેલો સાડલાનો છેડો કાઢ્યો ને ગાંઠ છોડવા લાગ્યાં. હીરજીની વહુએ લખમીમાનો હાથ પકડી લીધો.

‘મને મરતી ભાળો…’

‘અરરર…વાલામૂઈ…હીણું શીદ બોલસ? લખમીમા ગળગળાં થઈ ગયાં. એક તો કાલાં ફોલવાનો અવાજ ને ઉપરથી આટલાં બધાં બૈરાંઓનું કાઉં…કાઉં… પૂરા વાતાવરણ પર કલબલાટ છવાઈ રહ્યો. ચમનની વહુ રંભા ઊભી થઈને એણે લગભગ હડી કાઢી ડેલા તરફ. બે-ચાર બૈરાંઓ ‘સું? ચ્યું?’ કરતાં પૂછવા લાગ્યાં. રંભાએ મોઢા આડે હાથ દઈ દીધો. એ દોડીને હોકુ કરતી ખાળના મોઢે બેસી પડી. લખમીમાએ બધાંને આઘા ખસેડીને રંભાના વાંસામાં હાથ ફેરવ્યો, પછી ધીમે રહીને બોલ્યાં, ‘તીજા-ચોથા હુધી આવું રે ઈમાં આમ નિમાણી શું થઈ જઈ? એલાં કો’ક આને પાણી પાવ…’ એમ કહીને ધીમે ધીમે ચાલતાં પોતાના ઢગલા પાસે આવ્યાં. હીરજીની વહુ સામે જોઈને કહે, હું તો પગલાં માથેથી જ વરતી જઉં, એટલા મૈના ને એટલા દિ’!’

‘કુણ રંભાકાચી બેજીવ હોંતાં સે?’ હીરજીની વહુના શબ્દો જાણે નીકળ્યા જ નહીં ને ધરબાઈ ગયા. લખમીમાએ હીરજીની વહુનું લેવાઈ ગયેલું મોં જોયું ને તરત બોલ્યાં, ‘બાપુ’ની જાતને વળી ઈની શી નવઈ? આજ ઈનો તો કાલ્ય તારો વારો…’

હીરજીની વહુ નીચું જોઈ ગઈ. આંસુનાં તોરણ ઝળકી ઊઠ્યાં. લખમીમાં ક્યાંય સુધી મૂંગાં મૂંગાં ઠાલિયાં નાખતાં રહ્યાં, પણ એમને વહેમ પડી ગયો, ‘ક્યો ન ક્યો કાંક સે ઈ નક્કી!’ થોડી વાર રહીને બોલ્યાં, ‘ફકર ન કર્યું. પેટ સોય વના જે હોય ઈ કઈ દે મને. વાતને હતમે પતાળ દાબી દઈસ…’

વહુએ આંસુ લૂડ્યાં, પછી ડૂમો ખંખેરતાં બોલી, ‘મા, તો લમણે મેણું લખાવીન જ આવી સું…’ એ વળી પછી ઢીલી પડી ગઈ.

લખમીમાએ એના દેહ ઉપર એક નજર કરી. હાથમાં અડધું ફોલેલું કાલું ને રૂ રહી ગયાં ને બોલ્યાં,

પણ તારા પંડ્યમાં તો કંઈ ઊણું નથ્ય લાગતું…તો પર્સે?’

‘બોલ તું તાર…વશવા મેલીનું બોલ!’ લખમીમાના પેટમાં નંઉ મૈના ય હોય ઈ નેય ખબર ના પડે કે પેટમાં સું સે…’ લખમીમાએ એની સામેથી નજર ફેરવી લીધી ને ઠાલિયાનો ઘા કર્યો. પછી ઉમેર્યું હીરજી થોડોક અધવધરો સે ઈ તો હુંય જાણે શું પણ પાણીપોસો તો નંઈ હોય!’

‘પાણીપોસા તો નંઈ પણ ઈમને એક કટવ સે…એકલા પડે તંઈ મારા લુગડ! અંગે અડાડે સે…!’ હીરજીની વહુએ ઢીંચણ વચ્ચે માથું છપાવી દીધું. પછી ઊંચું જોઈને કહે, ‘મા…મારી લાજ રાખજ્યો ને કોઈને પેટ દેશો નૈ…નતુ પર્સે મારે કૂવો બૂરવો પડશે…બેજી બઉ આકરાંપાણીએ…’

એટલામાં મોરાર આવી ચડ્યો. આવતાંવેંત એણે ફોલણિયાંઓ ઉપર રાડ નાંખી, ‘ચારે કોર્ટ કપાહ વેય સે… બધો ભેગો કરીનું જાવા દો વખારમાં…એ આંય જોવો કપાહઠાલિયા ભેળાં થઈ જ્યાં સે…નોંખું પાડી દો હંધું!’ એમ કહીને એણે એક છોકરાને બુશકોટ ઝાલીને ઊભો કર્યો. સવિતાએ હસતાં હસતાં કીધું, ‘મોરારભે ઈને કંઈ નો કેશો…ભાણિયો સે…’ પછી બોલી, ‘આ જગધવને નથ્ય પોગાતું, ધોડાધોડી કરીનું ગોતું કરી વાળે સે…’

‘તે હંધાયને બાંધી રાખતાં હો તો…’ બોલતો મોરાર લખમીમાં તરફ ગયો એટલે પાછળથી કોઈ ધીમે અવાજે બોલ્યું, ‘ભગાભેજીએ તમને બાંધી મેલ્યા’તા? તે સોકરાંવને બાંધવાનું ક્યો સો!’ મોરારે લખમીમાને પૂછ્યું, ‘મા, તમે તો ભારે ગોંગડાં કાઢ્યાં સે ને કંઈ! આટલાં બધાં?’ લખમીમાએ કહ્યું, ‘પીટ્યા! મારા ઘરેથી નધ્ય લાવી, ઓણ સાલ્ય કાલાં જ એવાં ચ્યાં લાગે સે…’ મોરાર વખારમાં કેટલોક કપાસ થયો છે એ જોવા ગયો. જતાં જતાં એણે હીરજીની વહુ સામે જોયું. વહુએ જાણે કશું જ જોયું નથી એમ બેઠી રહી એટલે એણે પૂછ્યું, ‘આમ અવળું ફરીનું અમ બેઠાં સો ભા…ભી?’

હીરજીની વહુને બદલે લખમીમાએ જવાબ આપ્યો, ‘ભાળતો નથ્ય, આંય તારો કાકો તડકો આવે સે ઈ…’ વખારમાંથી બહાર આવતાં મોરાર બોલ્યો, ‘તે કાલાં ફોલવાં હોય તો તડકોય ખાવો પડે…’ વળી એણે હીરજીની વહુ સામે જોયું. આ વખતે હીરજીની વહુએ ઊંચું જોયું ને તરત નીચું જોઈ કાલા ફોલવા લાગી. આ મોરાર ગયો એટલે લખમીમા કહે, ‘આ અકરમી ચ્યમ તારી હાંમે વગહ્યાં કરે સે?’

‘મને શું ખબર્ય?’ હીરજીની વહુએ સાડલો સરખો કર્યો.

ક્યાંકથી ધડબડાટી સંભળાઈ ગભરાટ ફેલાઈ ગયો. છોકરાંવાળીઓએ છોકરાંને બાથમાં લઈ લીધાં. ભગવાન પટેલની ભેંશ ધણમાંથી આવે ત્યારે રોજ આવું થાય. તરત મોરાર લાકડી લઈને આવ્યો. ભેંશે કાલામાં મોઢું નાખ્યું. હો…હો…હીઈઈઈ…’ કરતાં એણે ભેંશને કોણીની એક ઢીંક મારી ને ભેંશ સીધી જ ગમાણ બાજુ..મોરારે સિફતથી એની ડોકમાં સાંકળ પરોવી દીધી. હાશ થઈ. લખમીમાં બોલ્યાં, ‘આ ડોબું બઉ કજાત સે ચાયૅકોર મોઢું નાખેસે…’

મા, પાધરું કોને જે કે’વું હોય …ગમાયમાં ખડ ભેળી ધૂધ્યેય હોય તો પર્સે ખડનો હું સવાદ રે?’ હીરજીની વહુ બોલી ને લખમીમાં વિચારે ચડી ગયાં. બધાં કાલા ફોલવામાં મગ્ન થયાં… ફરી પાછો કટકટાટ.

એક નાનકડી છોકરી ઊભી થઈ. એનું મોટું શિયાંવિયાં થતું હતું. અચાનક મોઢા પરની રેખાઓ બદલાવા માંડી. બેય હાથ કૂલા ઉપર ગોઠવાઈ ગયા.

‘એ, મારે હંગણ કરવા…’ એટલું બોલતાંમાં તો એ ડેલીની બહાર શેરીમાં જઈને બેસી પડી. આઢમાં આવેલું એકેય માણસ બાકી ન રહ્યું, બધાં ખડખડાટ હસી પડ્યાં… છોકરીની મા શરમાઈ ગઈ.

‘મૂઓ વસ્તાર અલે હઉં… લોઈ પી જ્યાં. આ તીજી વાર જઈ… આંય આઢમાંય હખ નંઈ…’ કહેતી ઊભી થઈ ને ખૂણામાં પડેલું ડબલું લઈ ડંકીએથી પાણી ભર્યું ને શેરીમાં ગઈ. લખમીમાથી ન રહેવાયું, ‘અરે મારી બઈ! પેલાં વિચાર કરવો તો ને? પાસાં તમારે તો જણીનું તરત મોટાં કરવાં હોય અટૂલે બેય કોરથીનુ ખવારો…’ એમનું વાક્ય હીરજીની વહુએ પૂરું થવા ન દીધું.

‘મા, જરાક તો થોરો રાખો…સોકરા કુને કે?’

વળી પાછાં મોરારનાં પગલાં થયાં. ત્યાં રમતાં છોકરાંઓને કહે, ‘જાવ અલ્યા, કપાહ ખૂંદો…’ ને બધાં છોકરાં એકસાથે જઈને વખારમાં પડ્યાં. આ વખતે મોરારે બરોબર નજર નોંધીને હીરજીની વહુને કહ્યું, ‘આ ફેર ઢેટલા, પૂરા પાંજોનાં કાલાં થાસ્સે?’

હશ્યાબ તો તમે રાખો સો…’ હીરજીની વહુએ માથે ઓઢેલો સાડલો મોંમાં દબાવ્યો. મોરારે એક આંખ ઝીણી કરતાં કહ્યું, ‘આ ફેર ખટકો રાખશ્યો તો પૂરું…’ હીરજીની વહુના મોઢામાંથી દબાવેલો છેડો નીકળી ગયો. ઘૂંકને કારણે એટલો ભાગ ભીનો દેખાતો હતો.

લખમીમાએ અચાનક ઊભાં થતાં કહ્યું, ‘વલે, મારે દિશાએ જાવું જોયે..લે હાલ્ય, તુંય હથવારો કર્ય…’ હીરજીની વહુને ના કહેવાનો વારો જ ન આવ્યો ને લખમીમાએ ડબલું ભર્યું. પેલી છોકરીની મા મોટેથી હસી પડી ને બોલી, ન

‘ડોશી તમનેય આ સોડીની ઘોડયે કળશ્યો થઈ જ્યો કે શું?

‘તારા દાંત પાડે હનુમાન! કળશ્યો તો કંઈ નથી, પણ હમણેલું જરાક બાદી જેવું સે તે ચ્યું કે જાતી આવું તો પેટમાં કાંક્ય…’

‘તે મા, આવા તડકામાં આ વઉને શીદ ભેળી લઈ જાવ સો? કુણ તમને ફાડી ખાવનું સે?’ ત્રિકમની વહુ બોલી, ‘આ ડોશીય ગંધીલાં સે… ઈમનેય આ સોડીની વાંહો-વાહ્ય…’ – બેમાંથી એકેયે કંઈ સાંભળ્યું ન હોય એમ બહાર નીકળ્યાં. શેરીમાં આવતાં જ લખમીમાં બોલ્યા, ‘વઉ, ચીની કોર્ય જાશું? હંધુય ઉઘાડું બાર સે…’

‘ભગાભેજીના શેતર કોય કાંઈ.. યાં એક-બે આકડા સે…’

રસ્તે જતાં લખમીમાએ આગળ પાછળ જોઈ લીધું પછી વહુને પૂછ્યું, ‘આ મોરલાનાં લખ્ખણ કંઈ હારો નથ્ય લાગતાં. તારી વાંહેમોય હમચી લે સે…’ પછી સહેજ મોટા અવાજે બોલ્યાં, ‘જોજે ઠેશ્ય આવે નંઈ!’ એમ કહી કેડી ઉપર જમીનમાં દટાયેલો પથ્થર ચીંધ્યો…

કિંઈ નંઈ થાય, શું કામ સંત્યા કરો સો…’

બંને થોડું આગળ ચાલ્યાં ને એક ખૂંટ પાસે ઊભાં રહ્યાં. લખમીમા કહે, ‘સંત્યા તો થાય જ ને… દિવાળીબાને ગંધ આવશ્ય તો તારો ઘડો-લાડવો નક્કી…ઈના જેવી હાહુ…’

‘પણ મા…’

‘ચ્યારુની મા…મા…શું કરશું! ભસી મર્યને હટ જેવું હોય એવું…પેટમાં રાખે ઈને સરમાળિયાની આણ્ય સે… આંયથી વાત ચ્યાંય નંઈ જાય…’ એમ કહી એમણે પોતાના ગાળા ઉપર હાથ મૂક્યો.

હીરજીની વહુને થોડી હિંમત આવી…ઊભી ઊભી દાંતેથી નખ તોડવા માંડી, પછી માંડ માંડ જરાક બોલી ‘મા, પણ તમે કોઈને…’

જાણી જઈ સું…ઈનાં પગલાં માથેથી જ મને ખબર્ય પડી. જઈ’તી…તું તો કટમનું નાક વઢાવા બેઠી…’

‘મા, હવે મેણાં સાહન નધ્ય થાતાં…ને ઈમનું મેં કીધું ઈમ સે..’

‘પણ, પર્સે જમ ઘર ભાળી જાહે..ઈનો વચાર…’

‘મા, તમે તો હંધું જાણો સો. હું સકીની બળેલી. પિરિયાંમાંય કોઈ આડો હાથ દેનારું સે નંઈ… જન્મારો આંય જ કાઢવાનો… ઘણીય ધાણ રાખું તું પણ…’

‘તો પાધરુ કે’તી અમ નથ્ય કે જીવ મળી જ્યો સે…’

મા…’

લખમીમાએ કંઈક વિચાર કરીને હીરજીની વહુને માથે હાથ મૂક્યો. પછી બોલ્યા, ‘તેં મને મા કીધી સુ તો મા જ જાણજે. હાલ્ય આઢમાં…

આઢ આવ્યો ત્યાં સુધી કોઈ કંઈ બોલ્યું નહીં. બેય આવીને પોતપોતાના ઢગલા પાસે બેઠાં. હીરજીની વહુનું મોટું પડી ગયું હતું. લખમીમાએ કાલાં ફોલવામાં ઝપાટો કરવા માંડ્યો, ને હીરજીની વહુને કીધું કે ‘તું તારે ધાગ્યે ધાણ્ય ફોલ્ય, હાંજ પાડી દે!’

કોઈના ખેતરમાંથી કાલાંનાં ગાડાં આવેલાં તે મોરાર જોખીજોખીને આઢમાં નખાવતો હતો. ત્રણ વાંસની ઘોડી ઉપર લટકાવેલા ચાર હાથ લાંબા કાંટા નીચે ઊભેલો મોરાર ધારણ ગણતો હતો. પાંચ ધારણ પાંચ…પાંચ ધારણ પાંચ.. પાંચ ને એક આ છો…છો ધારણ છો…છો ધારણ છો…છો ને એક…’ કાલાં ઠલવાયે જતાં હતાં.

હીરજીની વહુને લાગ્યું કે એ પોતાનાં લગ્ન થયાંનાં વરસો ગણી રહ્યો છે…

લખમીમાની ઝડપ જોઈને ત્રિકમની વહુ બોલી, ‘ડોશી દિશાએ જીયાવ્યાં અટ્લે કટકટિયો સડ્યો, તાંણે ડોશી વેલાં ટળ્યાં હોત તો ચ્યારનોય પાર નો આવી જ્યો હોત!’

‘તારી સોડી વેલી ટળી હોત તો હુંય વેલી જાત…’

બધાંને વળી હસવું આવ્યું. લખમીમાં તો ઊંધું ઘાલીને કાલાં ફોલવા લાગ્યાં. સાંજના સાડા પાંચ-છ સુધીમાં તો બધાં ફોલણિયાં કાલાં ફોલીને જતાં રહ્યાં. પાછળ રહ્યાં છે, લખમીમા ને હીરજીની વહુ. ગાડાંવાળા ગાડાં લઈને ઘર ભેગા થયા. હીરજીની વહુના ઢોલિયા હજી બાકી હતા. ત્રિકમની વહુ જતાં જતાં કહે, ‘મા, તમારાં કાલાં તો પતી જ્યાં…લો, તાંણે હંગાથ કરીયું!’

લખમીમા કહે, ‘તું તારે જા..આજ સોડીનેય હજાપો નધ્ય…ને આ વઉ એકલી પડી જાય, હું ઈનાં આટલ્યાં કાલાં કઢવીનું આવું સું…ને મારાં ગોંગડાંય હજી તો પડયાં સે. તું તારું જા…’ લખમીમાના અવાજમાં થોડી મક્કમતા આવી ગઈ.

ત્રિકમની વહુ ગઈ એટલે લખમીમાં ઊભાં થયાં. હીરજીની વહુને કહે, ‘તું જા વખારમાં…હું આંય જમ જેવી બેઠી સું, સકલુંય નો ફરકે…!’ હીરજીની વહુ એક પળ તો ઊભી ન થઈ, એટલે લખમીમાએ હાંકોટા જેવું કર્યું. એ ઊભી થઈને વખારમાં ગઈ. મોરાર ખૂણામાં બેઠો બેઠો હિસાબ કરતો હતો. લખમીમાં એની પાસે ગયાં એટલે એણે ઊંચે જોયું ને બોલ્યો, ‘મા, પતી જ્યુ હંધું? હજી મારે હશ્યાબ કરવાનો બાકી સે…પૈસા કાલ્ય ભેળાં લઈ લેજો!!

લખમીમાં હાથ લાંબો કરીને કહે, પૈસાનું કુણ ભોજ્યો ભે પૂરેસે…હું તો ઈમ કઉં સું કે વખારમાં મીંદડી જઈ હોય એવું લાગે સે…જા, જો તો ખરો…આરુનો મંઈ પંચાર થાય સે…જા હટ, નકર બધાં કપાછું ભરી મેલશે…’

અત્યારે આઢમાં લખમીમા સિવાય કોઈ નહોતું. ક્યાંય કટકટાટ નહીં કે નહીં દોડાદોડી. બધું જ સૂનું. લખમીમાં પાછાં આવ્યાં ત્યારે આવો જ સૂનકાર ઘેરી વળેલો. અચાનક પવનની લહેરખી આવી. ઝીણી ઝીણી પાંદડીઓ હવામાં ગોળ ગોળ ઊડીને વખારના બારણા બાજુ ગઈ. કાંટાના એક આંકડિયામાં ભરવેલાં મણિકાં જમીન ઉપર પડ્યાં હતાં. એની સાથે બાંધેલું દોરડું તંગ અને કાંટાનો બીજો છેડો ઊંચી થયેલી આંગળીની જેમ આકાશ ભણી જોઈ રહેલો. ઉપર તરફનો આંકડિયો હવામાં ઝૂલતો હતો. લખમીમા સામે પડેલા ઢગલા જેવડી એકલતા વેંઢારતાં બધી ઋતુઓમાં આમ એકલાં ઝૂઝેલાં…એમણે ગોંગડું હાથમાં લીધું ને પાછું મૂકી દીધું. પહેલાં ઢોલિયા પૂરાં કરી લઉં કે ગોંગડાં? એ દ્વિધામાં હતાં. થોડી વાર રહીને બેય હાથ લાંબા કરીને ગોંગડાં નજીક ખેંચ્યાં. એક પછી એક… પડળો આપમેળે ખૂલતાં ગયાં ને ગોંગડાં પૂરાં થયાં. લખમીમાને હાશ થઈ. પછી લીધા ઢોલિયા. એક પાંખડું. બીજું પાંખડું… એક સાથે બે…લખમીમાને કટકટિયો ચડ્યો…

વખારમાંથી હીરજીની વહુ બહાર આવી ત્યારે લખમીમાએ છેલ્લો ઢોલિયો બાકી હતો એય પૂરો કર્યો ને ઠાલિયું ફેંક્યું ઢગલામાં…

C

રેણુકા પટેલ

મીરાંનું ઘર

બસને એક આંચકો આવ્યો અને મીરાંની આંખ ઊઘડી ગઈ. પોતાની કાંડાઘડિયાળમાં જોયું.હજી તો બે જ વાગ્યા છે. અમદાવાદ તો આવશે છેક સવારે સાત વાગે! હવે જલદી બસને પાંખો આવી જાય અને પાંચ કલાકના બદલે પાંચ મિનિટમાં ઘર આવી જાય તો કેટલું સારું! આજે ઘર છોડ્યું બાવીસ દિવસ તો થઈ ગયા. છેલ્લા ત્રણ-ચાર દિવસથી તો શાશ્વત સાથે વાત પણ નથી થઈ. રામ જાણે શું કર્યા કરે છે. ન ઘરનો ફોન લાગે છે ન એનો સેલફોન લાગે છે. નીકળતી વખતે જ નક્કી કર્યું હતું કે રોજ એક વાર ફોન પર વાત કરીશું જ, પણ આ શાશ્વત! મીરાંને જરા ચિંતા થઈ. માંદો તો નહીં પડ્યો હોય! પણ માંદો પડ્યો હોય એમાં ફોન કેમ ન લાગે? તદ્દન ઇડિયટ જેવો છે, ગમાર! મીરાંને સહેજ ગુસ્સો આવી ગયો, તેણે બસમાં નજર કરી. આછી રોશનીમાં બસમાં બધાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતા હતાં. કોઈ કોઈનાં નસકોરાંનો અવાજ બસની ઘરઘરાટીમાં ભળી જઈને રાતની નીરવ શાંતિમાં વિક્ષેપ પાડી રહ્યો હતો. તેણે બારી બહાર નજર કરી. વિશ્વ જાણે ગાઢ અંધકારમાં ડૂબી ગયું હતું. આવો જ ગાઢ અંધકાર તેના જીવનમાં પણ વ્યાપી ગયો હતો જ્યારે તેની માનું મરણ થયું હતું. ઉષાબહેન પણ ત્યારે જ તો તેને મળ્યાં હતાં. ઉષાબહેન ત્યારે શાશ્વતના જન્મ માટે રાણકપુર આવેલાં. ઉષાબહેનનું પિયર અને મીરાંના મામાનું ઘર એક જ ફળિયામાં હતું. મીરાંની માના મૃત્યુ બાદ મામા તેને પોતાના ઘરે લઈ આવેલા. મીરાંની ઉંમર તે વખતે માંડ ૧૪-૧૫ વર્ષની. ઉષાબહેન તેને બહુ ગમતાં. ક્યારેક ઉષાબહેન પાસે આવીને બેસતી અને રડી પડતી. માના મૃત્યુને છ-સાત મહિના જ થયેલા, મામા-મામી સાથે બહુ ફાવતું નહીં અને બીજું કોઈ ખાસ સગું હતું નહીં. બધા જ રસ્તા બંધ થઈ ગયા હોય એવું લાગતું હતું ત્યારે ઉષાબહેને જ તેનો હાથ પકડેલો. ડિલિવરી પછી અમદાવાદ આવ્યાં ત્યારે શાશ્વતની સાથે મીરાંને પણ લઈ આવેલાં.

અમદાવાદ પહેલી વાર જ્યારે મીરાં આવી ત્યારે ડઘાઈ ગયેલી. પહોળા રસ્તા, ઊંચાં મકાનો, ઢગલો દુકાનો, કેટલીય રિક્ષા-મોટરો અને ઉષાબહેનનું ઘર! અધધધ! કેટલું મોટું! પાંચ ઓરડા નીચે અને ચાર ઓરડા ઉપર. ‘તે હૈ બહેન, તમે અહીં એકલાં રહો છો?’ તેણે પૂછેલું..

ના, અમે બે. હું અને તારા સાહેબ.’ ‘બે જ જણ? ને આવડું મોટું ઘર?’ ‘પણ હવે આપણે ચાર થઈ ગયાં ને?’ ‘તોય શું? આ તો ઘણું મોટું છે.’

ઉષાબહેન હસી પડેલાં. મીરાંને તો અમદાવાદ અને આ ઘર બંને ઘણાં ગમી ગયેલાં. ઉષાબહેને ધીમે ધીમે એને ઘરનું કામકાજ, રસોઈ વગેરે પણ શીખવી દીધેલું. અને થોડા વખતમાં તો મીરાંએ આખા ઘરનું કામ ઉપાડી લીધેલું. મનોહરભાઈ પણ તેને પ્રેમથી રાખતા. ફુરસદના સમયે થોડું ભણાવતાય ખરા. શાશ્વત તો મીરાંનો સાવ હેવાયો થઈ ગયેલો. મીરાંનેય એ ખૂબ વહાલો હતો. સહેજ રડે એટલે મીરાં બધાં કામ પડતાં મૂકીને દોડતી. ( મીરાંએ ફરી પોતાની કાંડાઘડિયાળમાં જોયું. આ કાંટો ખસતો કેમ નથી! તેણે પગ સહેજ લાંબા કર્યા. પગ અકડાઈ ગયા હતા. પાછળ કોઈ સીટમાં બાળક રડી ઊઠ્યું. [ પણ થોડી વારમાં શાંત થઈ ગયું. કદાચ તેની માએ થાબડીને ઊંઘાડી દીધું હશે. શાશ્વતને પણ આવી જ ટેવ હતી. કોઈ થાબડે તો જ ઊંઘ આવે અને થાબડવા માટે હંમેશાં મીરાં જ ઝડપાતી. ઊંઘ આવે એટલે મીરાંનો હાથ પકડીને પથારીમાં લઈ જાય, ‘મીરાં, થાબડને…’ આખો દિવસ બસ મીરાંની પાછળ ને પાછળ. મીરાં તું ખવડાવ. મીરાં, તું નવડાવ. મીરાં, કપડાં પહેરાવ. મીરાં, મેગ્સની નોટ નથી જડતી. મીરાં, મારું એક જ મોજું છે, બીજું ક્યાં ગયું? અરે ઘણી વાર સાંજે મીરાં રસોઈ કરતી હોય ને આવી ચડે, ‘મીરાં, રમવા ચાલ.’

‘શું રમવા ચાલ? રાંધશે કોણ?’

‘મમ્મી છે ને? તું ચાલ…’

‘જા, મમ્મી સાથે રમ. મને રસોઈ કરવા દે.’

‘ના. એને ક્રિકેટ રમતાં ન આવડે. તું ચાલ.’ એક હાથમાં બોલ ને ખભે ક્રિકેટનું બેટ લીધેલ, જીન્સ અને ચટાપટાવાળું ટી-શર્ટ પહેરેલ, પગ પછાડતા શાશ્વતનું ચિત્ર મીરાં હજીય જેમનું તેમ દોરી શકે. ઉષાબહેન હંમેશાં ખિજાતાં, મીરાં, તું આની દરેક જીદ પૂરી ન કર. સાવ જિદ્દી થઈ ગયો છે.’

મીરાં હસી દેતી પણ શાશ્વત તો રોકડું જ પરખાવતો, ‘તે હું તારી સાથે ક્યાં જીદ કરું છું? હું મીરાં પાસે જીદ કરું છું?’

પણ બધી વાતે જીદ કરાય? પોતાનું ધાર્યું જ કરવાનું?’ ‘હા, મીરાં પાસે ધાર્યું જ કરાવવાનો

ઉષાબહેન મીરાંને લડતાં, ‘બહુ બગાડ્યો છે તેં. એક દિવસ પસ્તાવાની છો, યાદ રાખજે.’ મા ઉષાબહેનની વાત આટલાં વર્ષે તદ્દન સાચી નીકળી. ધીમે ધીમે ઘણો જિદ્દી થઈ ગયો છે. આજે આટલો મોટો થયો પણ મનનું ધાર્યું જ કરવાનો. મીરાં માટે ચારધામની યાત્રાની આ ટૂરના પૈસા એ જીદ કરીને જ ભરી આવેલો. મીરાંએ તો ઘણી ના પાડેલી પણ કહે, ‘ના, તું જઈ જ આવ. તારી ઘણા વખતથી ઇચ્છા છે. પછી નહીં જવાય.’ પર ‘અરે પણ હું આ ઘરને, તને કોના ભરોસે મૂકીને જાઉં? તારાં લગ્ન પછી જઈશ.’

‘ફાલતુ વાતો ન કર. હું હવે નાનો નથી. તું જઈ આવ. વીસ દિવસ તો ક્યાંય પસાર થઈ જશે.’

મીરાં ના પાડતી જ રહી પણ એ માને? ધરાર પૈસા ભરી જ આવ્યો ને મીરાંને નીકળવું જ પડવું. સાવ જિદ્દી.’ મીરાંના મોંમાંથી અનાયાસે નીકળી ગયું. બાજુની સીટવાળાં બહેને ચમકીને તેની સામે જોયું પછી વળી આંખો મીંચી દીધી. મીરાં પણ આંખો બંધ કરી વિચારવા લાગી, ‘શું કરતો હશે અત્યારે? અત્યારે વળી શું કરે? ઊંઘતો જ હશે ને?’

મીરાંનો પગાર મનોહરભાઈ બેંકમાં તેના ખાતામાં સીધો જ જમા કરી દેતા. ઉપરથી મીરાંને પચાસ-સો હાથખર્ચીનાય આપતા. પણ મીરાંને વળી શી હાથખર્ચી હોય! એ રૂપિયા તો શાશ્વત પોતાના ક્રિકેટબોલ, પત્તાંની કેટ કે ચોકલેટો પાછળ જ ઉડાવી મારતો. ઉષાબહેન તેને લડતાં, ‘તું મીરાંના પૈસા કેમ વાપરે છે? મારી પાસે માગને!’

‘તું મને ક્યાં તરત પૈસા આપે છે. પચાસ સવાલ કરે છે. મીરાં તરત આપે

પણ આમ તું મીરાંના પૈસા વાપરે એ સારું કહેવાય? કેમ ન કહેવાય?’ હે ભગવાન! આ છોકરો!’ ઉષાબહેન કપાળે હાથ દેતાં.

એવું ન હતું કે ઉષાબહેન મીરાં માટે કંઈ વિચારતાં જ નહીં. કેટલીય વાર એમણે મીરાં પાસે તેનાં લગ્નની વાત છેડી હતી. પણ મીરાં હંમેશાં ડોકું જ ધુણાવતી.

‘હવે આ જ મારું ઘર અને તમે જ મારા સગાં. મારે પરણવું જ નથી. હવે તો અહીં જ મારું જીવન પૂરું થવાનું.’

‘પણ એમ તે ચાલે મીરાં, પરણવું તો પડે ને! એક પોતાનું માણસ જોઈએ બહેન!’ ઉષાબહેન તેને સમજાવવા પ્રયત્ન કરતાં પણ મીરાં વાત ઉડાવી દેતી. મનોહરભાઈએ મીરાંના મામાને મીરાંનાં લગ્ન માટે એક-બે વાર કાગળ પણ લખ્યો હતો, પણ તેમનો કોઈ જવાબ આવ્યો જ નહીં. છેલ્લે છેલ્લે તો ઉષાબહેન અકળાઈ જતાં, મીરાં, હવે તું અઠ્યાવીસની થઈ, ક્યાં સુધી ના પાડચા કરીશ? પછી બેસી રહેજે ઘરમાં કોઈ મળશે નહીં.’

‘પણ મારે પરણવું જ નથી, પછી?’

પણ કેમ નથી પરણવું? તું કહે ત્યાં ટ્રાય કરીએ. મેરેજ-બ્યુરોમાં, તારી જ્ઞાતિમાં, તું કહે ત્યાં. તું કહે તો આપણે બંને એક વાર રાણકપુર જઈએ. પછી પાંચ વર્ષ પછી તું કહીશ તો…’

‘ક્યારેય કહેવાની નથી. પાંચ વર્ષ પછીય નહીં ને પચાસ વર્ષ પછીય નહીં, બસ.’

અઠ્ઠયાવીસ વર્ષ! એ વખતે મીરાં અઠ્યાવીસ વર્ષની હતી અને આજે શાશ્વત અઠ્યાવીસનો થયો. વચ્ચેથી કેટલાં વર્ષો વહી ગયાં. વીતેલાં આ વર્ષે તેની સાથે ઘણું લઈ ગયાં. મીરાંને પોતાના કાળા ભમ્મર વાળ હવે કાળા રાખવા ઘણા પ્રયત્નો કરવા પડે છે, આંખોય સોનેરી ફ્રેમનાં બેતાળાંનાં ચમાં વિના ઝાંખું વાંચે છે, શાશ્વતના હાથમાંય સ્કૂલબૅગ કે કૉલેજબૅગની જગ્યાએ લેપટોપ આવી ગયું છે. ઉછાળા મારતા દરિયાનાં મોજાં જેવી તેની પ્રકૃતિ સહેજ ઠરીને શાંત બનીને પૈસા કમાવા તરફ ફંટાઈ છે. અને ઉષાબહેન, મનોહરભાઈ? એય હવે ક્યાં હતાં? સમયનું વહેણ તેમને સાથે સાથે ઢસડી ગયું. કોઈ લગ્નપ્રસંગે બંને કાર લઈને સુરત ગયાં. પણ પછી પાછાં આવ્યાં જ નહીં. એ બંનેનાં મૃત્યુના પંદર-વીસ દિવસ પછી જ શાશ્વતનું એન્જિનિયરિંગનું રિઝલ્ટ આવેલું. એ દિવસે બંને કેટલાં રહેલાં! શાશ્વત તો હીબકે જ ભરાયેલો પછી મીરાંએ જ તેને માંડ માંડ શાંત પાડેલો..

રિઝલ્ટ આવ્યું તેના અઠવાડિયા પછી જ એક દિવસ સવારે એ મીરાં પાસે આવેલો.

મીરાં, હવે આગળ શું કરીશું ‘શેનું શું કરીશું?’ ‘મારે આગળ એમ.બી.એ. કરવું છે.’

‘તે કર ને. તને કોણ ના પાડે છે? જેટલું ભણવું હોય તેટલું ભણ.’

‘હા, પણ હવે પપ્પા નથી એટલે… મીરાં, હું પૈસાની વાત કરું છું. મારે જે ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાંથી એમ.બી.એ. કરવું છે તેની ફી ઘણી વધારે છે. આપણે બેંકમાંથી પૈસા ઉપાડીએ તો ઘરના ખર્ચાઓનું શું?’

મીરાં બે ક્ષણ વિચારી રહી પછી અંદર જઈ પોતાની પાસબુક લઈ આવી. જ જો આમાં છે તેટલા થઈ રહેશે?’

શાશ્વતે જોયું, હા, થઈ રહેશે પણ પછી… મીરાં, આ તારા પૈસા છે.’

હવે તારા પૈસા ને મારા પૈસા. બધું એક જ છે ને? આ બધા તારા જ છે. તું ભણી લે, સારી નોકરી મળે પછી તારા બધા પૈસા મારા, બસ? જા… ફી ભરી દે.’ આ શાશ્વતે મીરાંને ખુશ થઈ ઊંચકી જ લીધેલી. ‘મૂકી દે, મૂકી દે, કહું છું પડી જઈશ.’

મીરાંએ બસનો સળિયો પકડી લીધો. ‘ઓહ! કેટલો યાદ આવી રહ્યો છે.’ તેણે ઘડિયાળ જોઈ. બસ, બે જ કલાક! પછી તેનો કાન પકડીશ હું. આવી બેદરકારી ચાલે? નવાઈનો નોકરી કરે છે? જ્યારનો નોકરીએ લાગ્યો છે ત્યારનો મારી પાસે બેઠો જ નથી. આખો દિવસ નોકરી અને ઘરે આવે એટલે કમ્યુટર અને સેલફોન તો ચાલુ ને ચાલુ. ન ખાવાનું ભાન, ન પીવાનું. આ તો કાંઈ જિંદગી છે? આપણને એમ કે એમ.બી.એ. થયો એટલે ભણવાનું પતી ગયું, પણ આ તો રામ જાણે કેટલીય પરીક્ષાઓ આપ્યા કરે છે, અને કંપનીવાળાય ખરા છે! બહારગામ જવું હોય તો એમનેય શાશ્વત જ મળે છે. હમણાં હમણાં બે વાર મુંબઈ જઈ આવ્યો. જાણે છે. શાશ્વત એકલો છે, પરણેલો નથી એટલે મોકલો એને. એવું ચાલે! હવે તો એને ખીલે બાંધી જ દેવો છે. કોઈ શું કહે? મા-બાપ નથી એટલે આ વછેરા જેવો ફર્યા કરે છે. કોણ ધ્યાન રાખે? પણ આને તો કહીએ એટલે માથું જ ધુણાવ્યા કરે છે. પેલાં કાલિન્દીબહેને બે-ત્રણ વાર એમની દીકરી માટે કહ્યું. છોકરી ડૉક્ટર છે, સારું ઘર છે પછી શો વાંધો! પણ આ મહાદેવજી માને તો ને! આમ ને આમ અઠ્યાવીસનો થયો પણ અક્કલ ક્યાં છે! ઘરનુંય ધ્યાન રાખતો હશે કે કેમ! રાત્રે કેટલાં તાળાં મારવાં પડે છે! આટલું મોટું ઘર ને એ એકલો, રાત્રે ચાર માણસ ઘૂસી આવે તો શું કરી લેવાનો!’ મીરાંને એકાએક પસ્તાવો થવા લાગ્યો, હું જ ખોટી ઉતાવળ કરીને આવી. એ તો જીદ કરે, એની ટેવ છે, પણ મારે તો સમજવું જોઈએ ને! ફોન પણ નથી લાગી રહ્યો… હે ભગવાન! હે ભગવાન! રક્ષા કરજો. આવો તો વિચાર જ આવેલો નહીં, નહીં તો હું ન આવત. એની સારી નોકરી માટે જ બાધા લીધી હતી અને પૂરી કરવા તારા ધામમાં આવી હતી. ભગવાન! ઘરે જાઉં અને એનું મોઢું જોઈ લઉં તો મને શાંતિ થાય. જેમ તેમ કરી આ બે કલાક નીકળે.’ મીરાંએ ‘શ્રીકૃષ્ણ શરણં મમ’ના જાપ શરૂ કર્યા.

ના – અમદાવાદ બસ આવી ત્યારે સવારના સાડા સાત થઈ ગયા હતા. રિક્ષા ઘર પાસે આવીને ઊભી રહી ત્યારે હૃદયને કંઈક ટાઢક થઈ. ‘હાશ ધરતીનો છેડો ઘર! કંઈ ખોટું કહ્યું છે? હજી તો ઘોરતો હશે. હું આવવાની છું, યાદ જ ક્યાંથી હોય! મને જોઈને ચમકી જ જશે. શું કહે છે પેલું? હા, સપ્રાઇઝ. પછી એવો તો રાજી થશે, હાશ! મીરાં, સારું થયું તું આવી ગઈ. તારા વિના તો યાર કંઈ મજા જ ન આવી. ચાલ હવે ફક્કડ ચા અને કંઈક ગરમ નાસ્તો બનાવ. અહીં તો જમવામાં કંઈ ભલીવાર આવ્યો નહીં. પણ તું ગઈ જ કેમ? હું તો ગમે તે કહું, જીદ કરું પણ તને ખબર ન પડે?’ એવું એવું કેટલુંય બબડશે. એમ વિચારતાં-વિચારતાં મીરાંએ ઝાંપો ખોલ્યો. જો તો બાગમાં પાણી પાયું છે? મારાં તો બધાં ગુલાબ ગયાં. કેટલું કહ્યું તું! આવવા દે માળીને આ વખતે પગાર આપવો જ નથી.’

તેણે બેલ પર આંગળી દબાવી. મધુર લયમાં એક મિનિટ માટે બેલ વાગતી રહી, થોડી વારમાં બારણું ખૂલ્યું. બારણા વચ્ચે એક સુંદર યુવતી ઊભી હતી, ‘કોનું

આ ‘શાશ્વત. તમે.’ મીરાં સહેજ થોથવાઈ ગઈ. ‘આ કોણ હશે?’

‘શાશ્વત તો તમે કોણ છો?’

‘મીરાં.’ ‘ઓહ મીરાંબહેન! આવો, આવો, અંદર આવો.’

ના – તે વચ્ચેથી ખસી ગઈ. મીરાંએ ત્યાં ઊભાં ઊભાં જ ઘરમાં નજર દોડાવી. આ મારું ઘર? મારો પ્રિય પિત્તળની સાંકળનો હીંચકો, પેલો કોતરણીવાળો સોફા, ઉષાબહેનની પ્રિય આરામખુરશી, મનોહરભાઈએ દોરેલું પેઇન્ટિંગ, શાશ્વતની મોટી છબી, કંઈ ન મળે. તે બારણા પાસે જ જડાઈ ગઈ.

‘અંદર આવો મીરાંબહેન. તમે તો ચારધામ ગયાં હતાં ને?’ બોલતાં બોલતાં પેલી યુવતી અંદર જતી રહી. મીરાં સંકોચાઈ ને સોફાના ખૂણામાં બેઠી. આ બધું શું છે? આ કોણ છે? શાશ્વત ક્યાં છે? તેને કંઈ ખબર ન પડી. એટલામાં પેલી યુવતી ટ્રેમાં પાણીનો ગ્લાસ અને એક કવર લઈ પાછી આવી..

‘શાશ્વતભાઈ ગયા શુક્રવારે જ અમેરિકા ગયા. તમે અહીં એમને ત્યાં કામ કરતાં હતાં ને? એમણે વાત કરેલી. તમારા માટે આ કાગળ આપીને ગયા છે.’ યુવતીએ પેલું કવર મીરાંને આપ્યું. મીરાંએ ઘૂજતા હાથે ખોલ્યું.

‘મીરાં,

હું અમેરિકા જઈ રહ્યો છું. મને ત્યાં ઘણી સારી જોબ મળી ગઈ છે. તને મળ્યા વિના જ જઈ રહ્યો છું, નહીં તો તું મને જવા જ ન દેત. હવે પાછો ક્યારે આવીશ નક્કી નથી. આ મકાનનો સારો ભાવ આવતો હતો એટલે એનેય વેચી નાખું છું. તે મને મારી ફીના જે ત્રણ લાખ આપ્યા હતા તે અને બીજા બે લાખ એમ પાંચ લાખ તારા ખાતામાં જમા કરી દીધા છે. પાસબુક આ કવરમાં કાગળ સાથે જ છે. જોઈ લેજે. મારું અમેરિકાનું સરનામું, ફોન નંબર વગેરે મારા મિત્ર અમિત પાસે છે. તું એની પાસેથી લઈ લેજે. બીજી કોઈ મદદની જરૂર હોય તો ચોક્કસ લખજે.

– શાશ્વત.

બે પળ માટે તે ત્યાં જ બેસી રહી, પછી ધીમા પગલે સામાન લઈ ઝાંપાની બહાર નીકળી ગઈ. સહેજ આગળ જઈ પાછા ફરી તેણે ઘર તરફ એક નજર નાખી.

ધોધમાર

વરસાદ આવે એટલે તન્વીની કચકચ ચાલુ થઈ જાય અને એમાંય બંટી માટે તો સૂચનાઓનો ધોધ જાણે. કેટકેટલા નિયમો અને કેટકેટલા નિષેધો. આજેય એવું જ થયું. વરસાદ શરૂ થયો અને સાથે સાથે તન્વીનુંય બોલવાનું ચાલુ થઈ ગયું.

‘બંટી, સહેજેય પલળવાનું નથી હોં, પછી માંદા પડાય છે.’ અને આ બારી બંધ કર, ઠંડો પવન વાય છે. કાચમાંથી જો, બહાર દેખાય છે જ ને?’ તો

‘આ રેઇનકોટ મેં દફતરમાં મૂક્યો હતો. બહાર કેમ કાઢ્યો?’

જો, સાંભળ રીસેસમાં વરસાદમાં ગયો છે તો આવી બન્યું સમજજે.’

બંટી ક્યારેક બઘવાઈ જતો. માંડ પાંચ વર્ષનું બાળક, વરસાદ પ્રત્યે એને બાળસહજ આકર્ષણ હોય એ સ્વાભાવિક હતું પણ માને વરસાદ કેમ નહીં ગમતો હોય એ સમજી શકતો નહીં. એક તરફ તન્વીનો ડારો અને બીજી તરફ કડાકા ભડાકા કરતો વરસાદ. એ બંને બાજુ ખેંચાયા કરતો. આજેય એ કાચની બારીની પેલી પાર નીચે રમતી એની ટોળીને જ જોઈ રહ્યો હતો. બધાંય વરસાદમાં નાહી રહ્યાં હતાં, એકબીજા પર પાણી ઉડાડી રહ્યાં હતાં, પલળેલી કાગળની હોડીઓને વહી જતી નાની નાની સરવાણીઓમાં ફરી ફરી તરાવવા પ્રયત્ન કરી રહ્યાં હતાં અને એ એકલો કાચની બારીની આ પાર… તેણે દયામણી નજરે તન્વી સામે જોયું.

‘મમ્મી…’

‘નો..વે…? તન્વીએ ઘુરકિયું જ કર્યું.

‘હવે જવા દે ને કોઈક વાર! છોકરાં વરસાદમાં રમે તો ખરાં ને? રમેય ખરાં ને પલળેય ખરાં!’ બંટીનું મોઢું જોઈને સુધીરને દયા આવી ગઈ.

‘ના હોં ખોટી વાતો ના કરશો. પલળે એટલે શરદી થાય, પછી ઉધરસ ને પછી તાવ. પછી પોતાં મૂકો, તાવ માપો, રાત્રે જાગો, યાદ કરી કરી દવા આપો અને ટેન્શન કેટલું? કોઈ જરૂર નથી. બારીમાંથી જુએ જ છે ને?’

તે તું નાની હતી ત્યારે વરસાદમાં પલળતી ન હતી?’ સુધીરને ખરેખર ગુસ્સો ચઢી રહ્યો હતો. ‘ના, કદી નહીં… ફટ દઈને કહેવાઈ ગયું પણ પછી બાકીના શબ્દો હોઠ વચ્ચે જ રોકી લીધા. હડહડતું જુઠ્ઠાણું તરત પકડાઈ જ જાય. એક અછડતી નજર બંટી પર નાંખી તેણે અર્થ વિનાની લે-મૂક કરવા માંડી. બંટી હજીય કાચની બારીની પેલી પાર અનિમેષ નજરે તાકી રહ્યો હતો. તન્વી પણ એનાથી દૂર બીજી બારી પાસે આવીને ઊભી રહી. સુધીર તો ખિજાઈને ક્યારનોય નીચે જતો રહ્યો. વરસાદ નથી ગમતો’, એમ જેટલી આસાનીથી જુઠું બોલી દીધું તેટલી આસાનીથી જુઠું જિવાઈ જાય તો કેટલું સારું? પણ એવું થતું નથી. નાની હતી ત્યારે ‘આવ રે વરસાદ.’ એમ બૂમો પાડી પાડીને વરસાદને કેટલીય વાર આવકાર્યો છે. વરસતા વરસાદમાં તો ઠીક, ગંદા પાણી ભરાયેલાં ખાબોચિયાંમાંય છબછબિયાં કર્યા છે અને કાગળની હોડીઓ માટે તો રીતસર જંગ છેડીને ઝઘડા કર્યા છે. એ સઘળું ભૂલી તો શી રીતે જવાય? સુધીરને ધારો કે એ બધું કહીએ તો એ સમજે ખરો, પણ એને એમ થોડું કહેવાય કે જ્યારે જ્યારે વરસાદ આવે ત્યારે ત્યારે આ કાળાં વાદળાં ભેગો આદિત્ય પણ ઘેરાઈને આવે છે? અથવા એને એમ કહીએ કે વાદળોના ગડગડાટ અને વીજળીના ચમકારાની વચ્ચે ક્યાંક ક્યારેક આદિત્યનો ચહેરોય ચમકી જાય છે તો એ સમજે ખરો? અથવા તો એને એમ કહીએ કે જ્યારે જ્યારે વરસાદની હેલી મંડાય ત્યારે ત્યારે હૃદયમાં આદિત્ય નામનું ઘોડાપૂર ઊમટી આવે છે તો? તો સુધીર શું કરે?

સુધીર શું કરે? ખરેખર ખબર નથી પડતી. લગ્નનાં આટલાં વર્ષો થયાં. અરે! બંટીય પાંચ વર્ષનો થવા આવ્યો પણ તોય સુધીર અમુક સંજોગોમાં શું કરે. ખરેખર સમજી શકાતું નથી. પોતે કદી સમજવાનો પ્રયત્ન જ કર્યો નથી. કોણ જાણે એવું મન જ થતું નથી. સુધીર સાથે લગ્ન થયાં એના પહેલાં જ જીવનમાંથી આદિત્યની તો ક્યારનીય બાદબાકી થઈ ગયેલી પણ લગ્ન પછી ખબર પડી કે એ બાદબાકી તો આભાસી હતી. હજીય શેષરૂપે ક્યાંક ને ક્યાંક એ સચવાયેલો હતો. હજારો લોકો વચ્ચે, અગ્નિની સાક્ષીએ સુધીરને મન, વચન કર્મથી વફાદાર રહેવાના ઈશ્વરને કોલ દીધા હતા પણ પ્રામાણિકતાપૂર્વક જોઈએ તો એવું થયું નથી. મનના, શરીરના એકએક અણુથી સુધીરને સમર્પિત થવાતું નથી. લાખ પ્રયત્ન છતાંય થઈ શકાતું નથી. જાણે હજીય સુધીર પર હૃદય ઠર્યું નથી. સુધીર પર પ્રેમ નથી એમ તો ન જ કહેવાય, પણ તોય જેમ વરસાદને કોઈ જંતરમંતરથી બાંધી દે અને એ વરસે નહીં એમ સુધીર પર મન ઝળંબી રહે છે, વરસતું નથી. વરસાદ હવે ધીમો પડી ગયો હતો. સાવ ફરફર જ આવતી હતી પણ બંટીના પેલા ભાઈબંધો તો હજીય એમની મસ્તીમાં ગુલતાન હતા. આદિત્ય પણ વરસાદ પાછળ આવો જ ગાંડો હતો…

સાવ પાગલ. વરસાદ આવ્યો નથી કે એ મોટરસાઇકલ લઈને આવી જ જાય. તન્વી એની મોટરસાઇકલ પર એને પકડીને બેસી જતી અને પછી આદિત્યને કશું જ ન નડતું – ન વરસાદ, ન વાદળ, ન વીજળી. ભીંજાવાની સહેજેય પરવા કર્યા વિના બંને ખૂબ ફરતાં. ક્યારેક મકાઈ ડોડાની જ્યાફત ઉડાવતા તો ક્યારેક સડકના કિનારે પલળતાં કેટલીય વાર સુધી બેસી રહેતાં. ક્યારેક એકબીજાને ગાંડાધેલા કોલ આપતાં તો ક્યારેક એક-બીજા સાથે ઝઘડી પડતાં. તન્વી આદિત્યની વાતો રસપૂર્વક સાંભળ્યા કરતી અને આદિત્ય તન્વીની આંખોના ઊંડાણમાં ડૂબી જતો. વરસાદ આમ જ વરસ્યા કરતો. જ એ ગાંડો-ઘેલો આદિત્ય પછી તો પાછળ ક્યાંક છૂટી ગયો અને જીવન સુધીરને લઈને આગળ ચાલ્યું, પણ તોય આ મરકટ મન ડગલે ને પગલે પાછળ વળી વળીને આદિત્યને કેમ ઝંખતું હશે? આકાશમાં વીજળીનો ચમકારો થયો અને વાદળોથી ઘેરાયેલું આકાશ થોડું વધુ ઘેરું બન્યું. પાછળથી બે મજબૂત હાથોએ આવીને તેને જકડી લીધી.

આ ‘શું જુએ છે આમ બારી બહાર?’ સુધીર છેક તન્વીના કાન પાસે હોઠ લાવીને બોલ્યો.

તેના હોઠ તન્વીના કાનને સહેજ સ્પર્યાય ખરા. કંઈ નહીં… જુઓ ને આ ગોરંભાયેલું આકાશ… વરસતું જ નથી’ ‘તનું… આ આકાશ વરસ્યા વિના જ વેરાઈ જાય તો?’

એટલે?’

‘એટલે આ વાદળ વરસે જ નહીં અને આમ જ છવાયેલા રહે તો?’ સુધીરનો શ્વાસ તેની ડોક ઉપર અથડાયો.

‘તો… તો.’ તન્વી થોથવાઈ ગઈ.

તેના શરીર ઉપરથી સુધીરની પકડ થોડી વધુ સખ્ત બની. બંને મૂંગાં મૂંગા થોડી વાર આકાશ સામે તાકી રહ્યાં. ‘તો… શું થાય?’ એનો જવાબ તો બેય જાણતાં હતાં. એ જવાબ સાથે તો બંને જીવી રહ્યાં હતાં છતાંય જવાબ આપતાં શબ્દો વેરાઈ જવાની બીક લાગતી હતી. નહીં વરસેલા આકાશની વેદનાનો ભાર થોડા સમય માટે વાતાવરણમાં તોળાઈ રહ્યો.

તન્વીની નજર બંટી તરફ ગઈ.

આટલાં વર્ષોનું લગ્નજીવન કચકડાની પટ્ટીની જેમ આંખો આગળથી સડસડાટ પસાર થવા લાગ્યું. સુધીર પતિ હતો અને આટલાં વર્ષોમાં માત્ર પતિ જ બનીને રહ્યો હતો. સીધો, સરળ અને પ્રેમાળ. તન્વીએ પોતાના હૃદયની આસપાસ જે લક્ષ્મણ રેખા દોરી હતી તેની બહાર ઊભો ઊભો ધીરજપૂર્વક એ તન્વીની પ્રતીક્ષા કરી રહ્યો હતો. કોઈ અપેક્ષા નહીં, કોઈ આધિપત્ય નહીં, તન્વીના સુખમાં પોતાનું સુખ અને તન્વીના દુઃખમાં પોતાનું દુઃખ શોધી લેવાની એણે ટેવ પાડી લીધી હતી. પોતે તન્વીનો માત્ર પતિ છે, પ્રેમી નથી એ બાબતથી એ કાંઈ સાવ અજાણ ન હતો, પણ તોય તન્વીને એના અતીતમાંથી બહાર ખેંચી પોતાના વર્તમાનમાં ભેળવવાની એણે સહેજેય કોશિશ કરી ન હતી. પોતાનો પ્રેમ અને એ પ્રેમ વિશેની પોતાની અખૂટ શ્રદ્ધા એક દિવસ તન્વીને પેલી લક્ષ્મણરેખા તોડી પાડવા મજબૂર કરશે એવી આશા સાથે એ તન્વીની રાહ જોઈ રહ્યો હતો. સુધીર સાથેના સહજીવનના નાનામોટા પ્રસંગોને તન્વી યાદ કરી રહી અને એ સઘળાંયમાં એને સુધીરના પોતાની તરફના પ્રેમ અને ફક્ત અગાધ પ્રેમનાં જ દર્શન થયાં. કાળા ડિબાંગ છવાયેલાં વાદળોમાં વચ્ચે જાણે કે એક ઝીણી તિરાડ પડી અને આકાશે ફરી ધીમુંધીમું વરસવાનું શરૂ કર્યું. તન્વીએ થોડે દૂર બારી પાસે ઊભેલા બંટી સામે જોયું.

બંટીએ પેલી કાચની બારી ખોલી નાંખી હતી અને પોતાના નાના નાના હાથ બારીના સળિયાની બહાર કાઢી વરસાદનાં ફોરાં ઝીલવા પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. તન્વી સુધીરથી અળગી થઈ, બંટી પાસે આવી.

‘વરસાદમાં નહાવું છે?’ તેણે વહાલથી બંટીને પૂછ્યું. બંટીએ એકદમ હાથ અંદર લઈ લીધા અને તન્વી તરફ જોઈ નકારમાં ડોકું ધુણાવ્યું. તન્વી હસી પડી.

વરસાદમાં પલળવું છે ને? તેણે ફરી પૂછ્યું. બંટી બબુચકની જેમ એની સામે તાકી રહ્યો.

‘ચાલ’ તેણે બંટીનો હાથ પકડ્યો અને એને લઈ અગાશીનું બારણું ખોલી, ખુલ્લી અગાશીમાં આવી ગઈ.

‘જો વરસાદમાં એમ નહીં, આમ પલળાય..’ તન્વીએ બે હાથ પહોળા કર્યા એક વખત ગોળ ફુદરડી ફરી અને જાણે મેઘને ઇજન આપતી હોય એમ આકાશ ભણી જોયું. વરસાદનું એક મોટું ફોરું તેના ચહેરાને ભીંજવી ગયું. વીજળીનો મોટો કડાકો થયો અને જાણે તન્વીના આમંત્રણની રાહ જ જોતો હોય એમ બીજી જ ક્ષણે મેઘલો ધોધમાર વરસી પડ્યો. બંટી આનંદથી કિકિયારી કરી ઊઠ્યો. વરસાદમાં ભીંજતાં તન્વી અને બંટીને સુધીર પ્રેમભરી નજરે નીરખી રહ્યો. અને આદિત્ય? એ તો એ દિવસે પેલાં વાદળો પાછળ એવો સંતાઈ ગયો કે પછી કોઈ દિવસ તન્વીને જડ્યો જ નહીં.

CI

માવજી મહેશ્વરી

ગ્રહણ

આસો માસના વૈભવ જેવી શરદપૂનમની સાંજ પડી. સૂરજે ચંદ્રને મોકળું મેદાન આપ્યું. શણગારેલું છાત્રાલય છોકરીઓના કલશોરથી ગાજી ઊઠ્યું. પંદરેક દિવસથી તૈયારીઓ કરતી છોકરીઓ આજે ઉત્સાહથી થનગનતી હતી. પાંત્રીસેક જેટલી છોકરીઓનો આ આવાસ આજે સાવ બદલાઈ ગયો હતો. પાંચમાંથી બારમા ધોરણની છોકરીઓ અહીં રહેતી હતી. જો કે બારમાની પાંચ જ છોકરી હતી. પણ એ પાંચ થકી છાત્રાલયના ગૃહમાતા અંજનાબહેનને ઘણી નિરાંત હતી. સફાઈથી શિસ્ત સુધીની બધી વ્યવસ્થાઓમાં એ પાંચ જણીની ખાસ્સી મદદ અંજનાબહેનને મળતી. અને આજના કાર્યક્રમની વ્યવસ્થા જળવાય તે માટે અંજનાબહેને એ પાંચ જણીને જ ક્યાંય નહોતી રાખી. પાંચમાંથી સ્મિતા જરા નારાજ દેખાતી હતી. સ્મિતા આમેય બોલકી હતી. એ પોતાની નારાજગી છાની નહોતી રાખી શકતી. અંજનાબહેને નોંધ્યું કે સ્મિતાએ આજે આખોય દિવસ હસીને વાત નહોતી કરી. જો કે અંજનાબહેનને સ્મિતા ગમતી. છાને ખૂણે થોડો પક્ષપાત પણ ખરો. જો કે સ્મિતા હતી પણ એવી કે કોઈનેય ગમી જાય. થોડી ચંચળ, હસમુખી અને અત્યંત દેખાવડી. છતાં સ્મિતા લુચ્ચી નહોતી, ડાહી હતી. પણ ચતુર નહોતી. અંજનાબહેનને ક્યારેક ચિંતા થતી.

આમ તો આ છાત્રાલય અનાથ છોકરીઓ માટે હતું. ખાનગી ટ્રસ્ટ દ્વારા ચાલતા આ છાત્રાલયમાં દરેક છોકરીની અલગ અલગ કથા હતી. કોઈના મા-બાપ નહોતા એટલે તેઓ અનાથ હતી તો કોઈ છતે મા-બાપે અનાથ હતી. સ્મિતા એમાંની એક. એના મા-બાપ છૂટા પડી ગયા હતા. સ્મિતા એની મા સાથે રહેતી હતી. એની દેખાવડી મા એક પુરુષને ગમી ગઈ. પણ પેલાએ છોકરી સ્વીકારવાનો ઈન્કાર કર્યો. થોડું થોડું સમજવા લાગેલી સ્મિતા નાનપણમાં કોઈનો સ્નેહ પામી નહોતી. અને જ્યારે અંજનાબહેન છાત્રાલયમાં આવ્યા તે પછી સ્મિતા અંજનાબહેનને મા સમજવા લાગેલી. બહારનાં કામો સ્મિતા કરી આવતી. ટ્રસ્ટીઓને ઘેર જવું હોય કે કોઈ કચેરીમાં જવું હોય સ્મિતા હંમેશાં તૈયાર રહેતી.

અંજનાબહેનને અહીં બે વરસ થઈ ગયાં હતાં. બે વરસમાં તેમણે છાત્રાલયને અંદર અને બહાર બેય રીતે બદલી નાખ્યું હતું. મોટાભાગે ચૂપ રહેતા, ખપ પૂરતી વાત કરતા. સાવ સાદાં કપડાં, કોઈ ટાપટીપમાં ન માનતા અંજનાબહેનને જોઈ ટ્રસ્ટીઓને નવાઈ લાગતી કે આ યુવતીમાં એવું તે શું છે કે છોકરીઓ એનો પડ્યો બોલ ઝીલી લેવા તૈયાર રહે છે. જો કે ઈન્ટરવ્યુ વખતે જ ટ્રસ્ટીઓને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે આ સ્ત્રી જરા જુદી માટીની છે. પહેલું કારણ એ હતું કે એમને જ્યારે પૂછવામાં આવેલું – કેટલા પગારની અપેક્ષા રાખો છો? ત્યારે તેમણે કહેલું – મને કામ કરવા દો. મારું કામ જોઈને નક્કી કરજો કે મને પગાર આપવો કે નહીં?… અને આમ પગાર વગર ચાર મહિના વીતી ગયા. સામાન્ય કામકાજ માટે એકાંતરે છાત્રાલયમાં આવતા એક ટ્રસ્ટીના હોઠ પર રોજ આ વાત આવે પણ તે અંજનાબહેનને કહી ન શકે. છાત્રાલય બરાબર ચાલતું હતું. છોકરીઓ ભણતી હતી. એટલું જ નહીં પહેલાં કરતાં વાતાવરણમાં એકદમ પલટો આવી ગયો હતો. કોઈ ફરિયાદ નહોતી. અંજનાબહેનને કોઈ અપેક્ષા નહોતી. ટ્રસ્ટીઓ મુંઝાયા. વેતન વગર કામ કરતી આ યુવતી પાસેથી ક્યાં લગી કામ લેવું? ટ્રસ્ટીઓની મિટીંગ થઈ. અંજનાબહેનને ફરી પૂછવામાં આવ્યું. ફરી અંજનાબહેને ટ્રસ્ટીઓને મુંઝવ્યા. આખરે ટ્રસ્ટીઓના અતિ આગ્રહથી તેમણે મહિને માત્ર હજાર રૂપિયા લેવાની હા પાડી. ટ્રસ્ટીઓ માટે આ યુવતીનું આશ્ચર્ય અને રહસ્ય વધતું જતું હતું જેના દેખીતા પણ કેટલાંક કારણો હતાં.

બે વરસમાં ન તો અંજનાબહેન ક્યાંય ગયાં હતાં કે ન તો એમને મળવા કોઈ આવ્યું હતું. અંજનાબહેન પોતે ત્યકતા હતાં. પોતે મહેસાણા જિલ્લાના વતની છે એવું ઈન્ટરવ્યુ વખતે કહેલું. એમના અભ્યાસના પ્રમાણપત્રો પણ એ તરફના જ હતા. છતાં પ્રશ્નોના જાળાં હતાં, જે ટ્રસ્ટીઓને સમજાતાં નહોતાં. હા, અંજનાબહેનનો છોકરો એમની સાથે રહેતો હતો. ટ્રસ્ટીઓ તેમના કામથી ખૂશ હતા. એમને ઝાઝી પડપૂછમાં પડવું નહોતું. અંજનાબહેને બે વરસમાં છાત્રાલયને ખરા અર્થમાં એક છાત્રાલય બનાવ્યું હતું. ટ્રસ્ટીઓને તેમના પર વિશ્વાસ બેસી ગયો હતો.

આ શરદપૂનમની રાતે નાનકડો એવો સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ થાય, ટ્રસ્ટીઓ હાજર રહે, શહેરનો અન્ય વેપારીવર્ગ હાજર રહે એવું આયોજન થયેલું. છોકરીઓ હરખની મારી સરખું જમી પણ નહોતી. પણ આજે ચંદ્રગહણ હતું અને રાતની શરૂઆતમાં જ હતું. એટલે ગ્રહણ પત્યા પછી કાર્યક્રમ શરૂ થવાનો હતો. ગ્રહણ દરમિયાન પ્રાર્થના-ધ્યાન જેવી પ્રવૃત્તિઓ ગોઠવાઈ હતી. અંજનાબહેને બધી છોકરીઓને હૉલમાં ભેગી કરી. હારબંધ બેઠેલી છોકરીઓએ આંખો બંધ કરી. સામે પલાંઠી વાળીને બેઠેલા અંજનાબહેને ઊંડા શ્વાસ ભર્યા. આંખો બંધ કરી. છોકરીઓએ ઓમનાદ શરૂ કર્યો. બહાર ક્યાંક રમતો તેમનો દીકરો એકદમ દોડી આવ્યો. અને જોરથી બોલ્યો: ‘મમ્મી, ગ્રહણ એટલે શું?’

મોટાભાગની છોકરીઓની આંખો ખૂલી ગઈ. અંજનાબહેને કોઈ જવાબ ન આપ્યો. તેમણે સ્મિતાને ઈશારો કર્યો. સ્મિતા જ અંજનાબહેનના છોકરાને રમાડતી. સાચવતી. સ્મિતા છોકરાને કાખમાં તેડી ચાલી ગઈ. છોકરીઓએ ફરીથી આંખો બંધ કરી. ઓમનાદ કર્યો. હૉલમાં છોકરીઓનો એક સરખો લય ગુંજતો હતો. પણ અંજનાબહેને કેટલોય પ્રયત્ન કર્યો છતાં હંમેશની જેમ છોકરીઓ સાથે જોડાઈ શક્યા નહીં. એમની બંધ આંખો સામે ખીલેલા ચંદ્રને ધીમે ધીમે લાગતું ગ્રહણ દેખાતું હતું. છોકરીઓ આંખો બંધ કરી ધ્યાનમાં બેઠી હતી. અંજનાબહેનની આંખો એમની જાણ બહાર ખુલી ગઈ. પ્રાર્થના-ધ્યાન પૂરાં થયાં. બહાર ટ્રસ્ટીઓ આવી ગયા હતા. સ્મિતા ત્યાં હતી. થોડીવારે તે અંજનાબહેનના છોકરાને લઈને પાછી આવી. અંજનાબહેનને સમજાયું નહીં કે સ્મિતાનો ઊતરેલો ચહેરો અચાનક શા માટે ખીલી ગયો હતો? એની નારાજગી દૂર થઈ ગઈ હતી. તે ચંચળ હરણીની જેમ વ્યવસ્થા માટે આમતેમ ફરવા લાગી.

છાત્રાલયનું કાર્યાલય મહેમાનો અને ટ્રસ્ટીઓથી ખીચોખીચ ભરાઈ ગયું હતું. છોકરીઓને વ્યવસ્થા સોંપી અંજનાબહેન કાર્યાલયમાં ગયાં. ગૃહમાતાના નાતે તેમણે આજના આખાય કાર્યક્રમની વિગત આપી. ટ્રસ્ટીઓ સાથે જરૂરી વાતચીત કરી. એક ખુરશી પર બેસી ગયાં. સૌને ખબર હતી કે અંજનાબહેન ઓછું બોલે છે. એટલે બીનજરૂરી વાતો અંજનાબહેનની હાજરીમાં ભાગ્યે જ થતી. ટ્રસ્ટીગણમાં જેમનું વધુ વજન પડતું હતું તેમણે અંજનાબહેન સામે જોતાં કહ્યું: ‘બહેન, કાર્યક્રમ પત્યા પછી હું સ્મિતાને તેડી જઈશ.’

થોડીવાર અંજનાબહેન એમની સામે જોઈ રહ્યાં. એમણે કોઈ જવાબ ન આપ્યો.

ટ્રસ્ટીએ પૂછ્યું: ‘શેના વિચારમાં પડી ગયાં બહેન?’

અંજનાબહેનના કપાળમાં સળ પડ્યા. બોલવું ગમતું ન હોય એવો આછો ભાવ આવ્યો છતાં તેમણે કહ્યું: ‘રાતના ક્યાં તેડી જશો?’

ટ્રસ્ટીએ જરા સ્મિત સાથે કહ્યું: ‘બહેન, તમે તો જાણો છો એ છોકરીએ અમારા સૌના દિલ જીતી લીધાં છે. મારા ઘરના સભ્ય જેવી જ બની ગઈ છે, સ્મિતા. મારા છોકરા-છોકરીઓને સ્મિતા વગર ગમતું જ નથી. એમણે સામે દરિયાકિનારે ઊજવણીનો કાર્યક્રમ બનાવ્યો છે. મારા છોકરાએ કહ્યું છે કે સ્મિતાને તેડતા આવજો.

‘એ નહીં બને.’ અંજનાબહેનના જવાબથી ઑફિસમાં સોપો પડી ગયો. એકબીજાના શ્વાસ સંભળાય એટલી શાંતિ પથરાઈ ગઈ. ટ્રસ્ટીના કપાળની નસો ખેંચાઈ. એમણે જે સાંભળ્યું તે એમના ધાર્યા બહારનું હતું. છતાં એમણે મોં હસતું રાખીને પૂછ્યું: ‘કેમ બહેન, તમને શો વાંધો છે?’

‘વાંધો છે. સખત વાંધો છે.’

ફરી અંજનાબહેને બધાંને સ્તબ્ધ કરી નાખ્યા. તેઓ જેમની સાથે વાત કરી રહ્યા હતા એ ટ્રસ્ટી કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ ન હતા. પણ ઓચિંતું વાતાવરણ બદલાયું. બે વરસથી ચાલતો લય થોડી ક્ષણોમાં જ ખોરવાયો. ટ્રસ્ટીની ભાષામાં સત્તાની છાંટ તેજ થઈ. દઝાડી નાખે તેવી ઠંડકથી તેમણે કહ્યું: ‘બહેન, તમે કોની સાથે વાત કરો છો એ ભૂલી ગયા લાગો છો!’

અંજનાબહેને ઝુકાવેલી નજર ઊંચી કરી. ટ્રસ્ટીની આંખોમાં આંખ નાખીને કહ્યું: ‘હું અહીંની ગૃહમાતા છું. પાંત્રીસ છોકરીઓની મા છું એટલું મને બરાબર યાદ છે.’

જાણે ભરબજારે કોઈએ થપ્પડ મારી હોય એવા ભાવ ટ્રસ્ટીના મોં પર આવી ગયા. તેમણે આસપાસ જોયું. કોઈને વચ્ચે પડવાનું સૂઝતું ન હોય એમ બધા ચૂપ બેઠા હતા. એ ટ્રસ્ટીએ જરા અવાજ ઊંચો કરીને કહ્યું: ‘તમે કાલે કદાચ અહીં ન હો એ યાદ હોય એવું લાગતું નથી. તમે કોણ છો, એની ખબર નથી તમને! ‘મને મારા કર્તવ્યની ખબર છે. હું રાતના કોઈ છોકરીને ક્યાંય જવા નહીં દઉં. અને રહી મારા અહીં હોવાની વાત તો હું હમણાં જ મારું રાજીનામું લખી આપું છું. પછી તમને યોગ્ય લાગે તેમ કરજો.’

વાત એકદમ જુદે પાટે ચડી ગઈ હતી. આખાય કાર્યક્રમનો આનંદ છેદ છેદ થઈ જશે એવું લાગતાં મુખ્ય ટ્રસ્ટી જે એકધારું અંજનાબહેનને જોઈ રહ્યા હતા તેમણે શાંત સ્વરે કહ્યું : ‘બહેન, હું તમારી ફરજને વખાણંવ છું પણ આ તો આપણા ટ્રસ્ટી છે. એમની સાથે કોઈ છોકરી જાય તો ય તમને વાંધો છે? કારણ શું?’

અંજનાબહેન ચૂપ થઈ ગયા. બહારથી એમનો છોકરો દોડી આવ્યો. અંજનાબહેને છોકરા સામે જોયું. એમની પીઠ જરા ટટ્ટાર થઈ. આંખોમાં સહેજ પાણી ફરી વળ્યું. ઑફિસમાં ભયંકર સન્નાટો ફેલાઈ ગયો હતો. અંજનાબહેન હવે શું કહેશે તે તરફ સૌ તાકી રહ્યા હતા. બોલવામાં શ્રમ પડતો હોય તેમ તેમનું ગળું ખેંચાયું. એમણે છોકરાના માથા પર હાથ ફેરવતાં કહ્યું: ‘સાહેબ, બધી બાબતોના દેખીતા કોઈ કારણ ન પણ હોય. હા, આજે કેટલીક સ્પષ્ટતાઓ બધાંની વચ્ચે જ કરી દઉં. તમે લોકોએ ઘણી વખત પૂછ્યું છે કે કેમ હું ક્યાંય જતી નથી, કોઈ મને મળવા આવતું નથી? પણ મારું કોઈ છે જ નહીં. હું અનાથ હતી. છાત્રાલયમાં જ ભણતી હતી. આ છોકરો મારો છે પણ…

તેઓ ક્ષણેક અટક્યા. બધા એમને તાકી રહ્યા. ‘હું ભણવામાં તેજ હતી. મારી ગૃહમાતા અને ટ્રસ્ટીઓને વહાલી હતી. પણ મારી ગૃહમાતા ગાફેલ હતી. હું એટલી ગાફેલ નથી. મેં મારી વાત કહી દીધી છે હવે તમારે જ નિર્ણય લેવો હોય તે લઈ શકો છો.’ અંજનાબહેનની આંખો ભાવશૂન્ય બની ગઈ. ઑફિસમાં સ્તબ્ધતા હતી. બહાર ચંદ્ર ગ્રહણમુક્ત બની ગયો હતો.

સુખ

ઉષા થાકેલા પગે પરસેવે નીતરતી ઘેર પહોંચી એને બારણા આગળ જ બેસી પડવાની ઇચ્છા થઈ આવી. એક હાથમાં કેરોસીનનું ડબલું અને બીજા હાથમાં પકડેલી શાકની થેલી સાથે તે થોડી વાર તાળાને જોઈ રહી, બેય વસ્તુઓ નીચે મૂકી સાડીના છેડાથી મોં પરનો પરસેવો લૂછયો. સેંથામાંથી રેલાયેલા કંકુથી સાડીનો છેડો સહેજ લાલ થઈ ગયો. કમરેથી ચાવી કાઢી તેણે તાળું ખોલ્યું. કમને કેરોસીનનું ડબલું અને શાકની થેલી ઉપાડી ઘરમાં આવી અને બધું નીચે મૂકી પલંગ પર ફસડાઈ પડી. વજનદાર થેલી અને ડબલું ઉપાડવાથી હથેળીમાં લાલ આંકા ઊઠી આવ્યા હતા. છેક ક્યાંય દૂર શાક મારકેટ હતી. ત્યાંથી ચાલતા આવવું. રિક્ષા તો ઘણી મળી શકે. પણ…

ઉષાએ ભીંત પર લટકતા કેલેન્ડર પર નજર નાખી અને બેય હાથની હથેળીઓ મસળી નાખી. ગળામાં તરસ હોવા છતાં તેને ઊઠવાની ઇચ્છા ન થઈ. પલંગ પર પડી પડી ઘરમાં જોવા લાગી. પોતાના જ ઘરમાં કંઈક અજાણ્યાપણું લાગી રહ્યું હતું કંઈક અણગમતી જગ્યાએ આવી ચડી હોય એવું થવા લાગ્યું હતું. એકએક વસ્તુ પર ફરતી આંખોને તે વસ્તુઓનું નિર્જીવપણું ખેંચવા લાગ્યું હતું. એ જ જૂનીપુરાણી વસ્તુઓ, કપડું ફાટી જવાથી ઢીલી પડી ગયેલી ખુરશીઓ, વાર્નિશ વગરનું મેલું ટેબલ, રજોટાયેલો રેડિયો, જૂના મોડેલની ટાઈમપીસ, અભેરાઈ પર થોડાંક વાસણો, બરાબર ધ્યાનથી જોઇએ તો લાભશુભ વંચાય એવા મોતી ગૂંથેલા વૉલપીસ અને એ બધી વસ્તુઓને આધાર આપતી ઉખડી ગયેલા ડિસ્ટેમ્પરવાળી ભીંતો. ઉષાને થયું: આ મારું ઘર? આ જ?’

એક તીણો સણકો હૈયાને વીંધી નીકળી ગયો.

ભીંત પર લટકતો લગ્ન વખતનો નીતિન સાથેનો ફોટો જાણે અચાનક દેખાયો. પહેલી વાર જોતી હોય તેમ ફોટાને એકધારું તે જોઈ રહી. એ વખતે નીતિન કેટલો સુંદર લાગતો હતો! જોકે અત્યારેય કાંઈ છતાં પણ…

ટાઈમપીસ ટક ટક કરતી રહી ઉષાએ ઘડિયાળ પર એક નજર નાખી અને પરાણે ઊઠતી હોય તેમ પલંગ પરથી નીચે ઊતરી. થેલી અને કેરોસીનનું ડબલું ઉપાડ્યા અને રસોડું ખોલ્યું. હાથ હૈયાથી અળગા રહી કામ કરતા રહ્યા યંત્રવત, અવમાં કેરોસીન નાખતાં કેરોસીન ઢોળાયું. તીવ્ર વાસ રસોડાથી આંગણા સુધી ફેલાઈ ગઈ. એ રોજિંદુ કામ પરાણે કરતી રહી,

આમ તો આ ઘર અને આ વાતાવરણમાં આ જ કામ તે રોજ હોંશે હોંશે કરતી, પણ આજે એનો જીવ ચૂંથાતો હતો. એક અકથ્ય મૂંઝવણ એને અકળાવતી હતી. કંઈક હતાશા અને ઈર્ષ્યા જેવી ભેળસેળ થઈ ગયેલી બાબતો દમતી હતી. ઉષા શૂન્ય આંખે સ્ટવ પર રંધાતા ચોખાને જોઈ રહી ચોખામાંથી આવતી સોડમ આજે એના નાકની ભીતર પ્રવેશતી જ ન હતી અવની નીલી જ્યોત જોતાં એને પેલી મોરપીચ્છ રંગની સાડી યાદ આવી ગઈ અને એ સાડીમાંથી નીકળીને ફેફસાં સુધી પહોંચી ગયેલી સુગંધ પણ માત્ર સુગંધ જ નહીં. એ સુગંધી સાડી અને સાડીથી ઢંકાયેલું શરીર એટલે જ્યોત્સના નામની સ્ત્રી.

ઉષા શૂન્યમનસ્ક બેસી રહી આજે એના મનના અકબંધ કિલ્લાના પથ્થરો અચાનક ફસક્યા હતા. એ વિચારવા લાગી. – શું એ પેલી જ જ્યોત્સના હતી જે આજથી થોડાંક વર્ષો પૂર્વે એની સાથે હોસ્ટેલમાં રહેતી હતી? અને તેણે જેનો પતિ તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો એ વ્યક્તિ તો…

એની આંખો આગળ કેટલાંક દશ્યો પસાર થઈ ગયાં.

જાણે એ કૉલેજની લાઈબ્રેરીમાં બેઠી છે. હંમેશની ટેવ મુજબ વાંચતા વાંચતા ગણગણે છે. અચાનક પાછળ કોઈનો પદસંચાર થાય છે. તે ગરદન પાછળ ફેરવી જુએ છે. સહેજ ચમકે છે પણ તરત સ્વસ્થ થઈ જાય છે. આવનારના ચહેરા સામે જુએ છે. સામેના ચહેરા પર મૂંઝવણની લાલીમા છે થોડોક ગભરાટ છે. થોડીક મક્કમતા પણ છે. એના મનમાં વિચાર ઊઠે છે કેમ આવ્યો હશે ભરત? અચાનક તે પૂછી બેસે છે:

‘બોલ શું કામ છે?’

‘ઉષા, મારે તારી સાથે જરૂરી વાત કરવી છે.’

‘બોલ સાંભળું જ છું ને!’

ઉષાના અવાજમાં રણકતી બેફિકરાઈ ભરતને મૂંઝવે છે.

‘મારી વાત પર ગુસ્સે ન થઈશ સચ્ચાઈના ભાવ સાથે કહેવા આવ્યો છું. જો તું શાંતિથી સાંભળે તો.

તું વાત કર હું નહીં ઉશ્કેરાઉ બસ!

‘મારો સ્વીકાર કરીશ?

ઉષાને લાગ્યું ભરત બહુ પ્રયત્ન કર્યા પછી આ વાત કહી શક્યો છે. તે ભારત સામું જોઈ સ્થિર અવાજે બોલી:

‘મારા વિશે તું નથી જાણતો ભરત?’

‘બધું જાણું છું એટલે જ કહેવા આવ્યો છું.’

‘આપણે સારા મિત્રો છીએ તે ઓછું છે? અને માણસ પાસે કોઈને આપવા એક જ હૃદય હોય છે.’

ભરત ઉષાને જોઈ રહ્યો. ઘડીભર શું બોલવું તે સૂઝ્યું નહીં. ઉષા પુસ્તકોના કબાટને જોઈ રહી.

‘ઉષા બરોબર વિચાર કરી લેજે જિદગી ફકત કવિતાઓ લખવાથી કે ફક્ત પ્રેમથી નથી જિવાતી જીવવા માટે બીજું ઘણું બધું જરૂરી છે. હું ફક્ત પ્રેમ જ નહીં, તે ઉપરાંત ઘણું બધું આપી શકીશ તું ઇચ્છે તે અને ઇચ્છે તેટલું.’ ભરત જો આટલું બોલીને ઊભો રહ્યો હોત તો ઉષાના ચહેરા પર ઉપસેલી તંગ રેખાઓ જોઈ શક્યો હોત. થોડી વારની અસ્વસ્થતા પછી તે હળવી થઈ વાંચતી રહી હતી. પછી તે લાઇબ્રેરીમાં જતી ત્યારે ભારતના શબ્દો પડઘાઈ ઊઠતા. થોડા દિવસ એવું બન્યું ભરત લાખોપતિનો એકનો એક પુત્ર હતો. એમાં ના નહીં પણ આખરે નીતિનના નિર્ભેળ પ્રેમ આગળ તો…

પાણી થઈ રહેવાથી તપેલીને તળિયે ચોખા તડતડવા લાગ્યા. ઉષાએ ઝડપથી પાણી નાખ્યું. સહેજ છમકારા જેવું થયું બેય પગે ખાલી ચડી ગઈ હતી. એ પલાંઠી વાળીને બેઠી પણ પેલા વિચારો એનો કેડો મૂકતા ન હતા. એની નિર્ભેળ પ્રેમના પાયા પર ઊભેલી ઈમારતને આજે જ્યોત્સના ભરત શાહ નામની સ્ત્રીએ કશાય પ્રયત્ન વગર હચમચાવી મૂકી હતી. ઉષાને ભરતના શબ્દો યાદ આવતા હતા. એને થયું સાવ ખોટી વાત જિંદગી પ્રેમથી જ જિવાય છે. તો પછી…

તરત બીજો વિચાર ધસી આવ્યો.

જો ભારતની વાત ખોટી જ હોય તો કૉલેજકાળની સુકલકડી અને શ્યામળી જ્યોત્સના. જેના પર કોઈ નજર પણ નાખતું ન હતું તેની સામે હું આજે કેમ વામણી લાગતી હતી? કેમ એની સામે આંખ માંડી ન શકી? નીતિને તો ચાહવામાં કાંઈ જ બાકી રાખ્યું નથી. મારી એક ખુશી ખાતર બધુંય કરવા તૈયાર છે તો પછી મન હજી કઈ ખુશી ખાતર અકળાય છે? શું ભરત સાચો હતો? ઉષાના મનમાં ઊઠતા પ્રશ્નો આગળ તેનું કાંઈ ચાલ્યું નહીં એની તમામ દલીલો પોકળ લાગવા માંડી આજે એને એનું ઘર, રસોડું, આંગણું નિરસ લાગતું હતું. હંમેશા ઑફિસેથી આવતા નીતિન અને સ્કૂલેથી આવતા વિશાલને જોવા ઓટલે બેસતી પણ આજે તેને પડ્યા રહેવાનું મન થયા કર્યું. એના ચિત્તતંત્ર પર રહી રહીને બે ચહેરા છવાઈ જતા હતા. જ્યોત્સના શાહ, ભરત શાહ અને તેમની આસપાસનું ઘણું બધું. ઉષાની બુદ્ધિ તેના મનને સમજાવી શકી નહીં. બધું સમજતી હોવા છતાં અંદરથી સ્વીકાર કરવા તૈયાર ન હતી. વચ્ચે કંઈક આડું આવી જતું હતું. ઉષા પાસે એનો કોઈ જવાબ ન હતો.

બીજા દિવસે જ્યોત્સના સાથે કરેલા વાયદા પ્રમાણે તેના ઘેર પહોંચી ત્યારે મનમાં ભયંકર ઊથલપાથલ થઈ રહી હતી. નાના એવા બંગલામાં પ્રવેશતાં જ આસપાસની સાહ્યબીએ એનું સ્વાગત કર્યું. તે ચકળવકળ આંખે બધું જોતી આગળ વધી કૉલબેલ પર હાથ મૂકતાં એનાં ટેરવાં સહેજ કંપી ઊઠ્યાં મનમાં ન સમજાય તેવા ભાવ ઊઠતા હતા. દરવાજો ખૂલતાં ફરી એક મીઠી સુગંધે એને ઘેરી લીધી ઉષા સોફા પર બેઠી પણ કંઈક સંકોચ સાથે તેની નજર ઘરમાં ફરતી રહી, ઘરની સજાવટ, ઘરમાં રહેલી મોંધી વસ્તુઓ, ભીંત પર ટીંગાતી મોટી છબીમાં હસતો ભરત, ઉષાને અચાનક પોતાનું ઘર યાદ આવી ગયું. એણે બળ કરીને ઘૂંક ગળા નીચે ધકેલ્યું એ સી. રૂમમાં પણ તેણે કપાળ પર રૂમાલ ફેરવી લીધો. જ્યોત્સના સાથે વાતચીતમાં ઉષા ખૂલી શકી નહીં. કોઈક અદશ્ય પ્રભાવ હેઠળ તે દબાયેલી બેઠી હતી. ઔપચારિક વાતો થતી રહી જ્યોત્સના, તમે હજી સુધી બે જ છો કે પછી?’

જ્યોત્સના ઘડીભર ઉષાના ચહેરા સામે તાકી રહી. કંઈક જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ શબ્દોથી પહેલાં આંખોમાં આંસુ ઊભરી આવ્યાં. ઉષા જ્યોત્સનાની તૂટક તૂટક વાતો સાંભળતી રહી. જેમ જેમ જ્યોત્સનાને સાંભળતી રહી તેમ તેના ભીતર કશુંક ટટ્ટાર થવા લાગ્યું. જ્યોત્સનાની સામું જોતાં તેને એકદંડિયા મહેલમાં પુરાયેલી મહારાણી અને રંગીન મિજાજના મહારાજાની વાર્તા યાદ આવી ગઈ. તેને એવું લાગ્યું જાણે એ જ કૉલેજ કાળની શ્યામળી, દુબળી અને અસહાય જ્યોત્સના સામે બેઠી છે. ખાસ્સી વાર બેઠા પછી વળતી વખતે તે હળવીફૂલ હતી.

ઘેર આવતાં તો પગે પાંખો આવી એ પહોંચી ત્યારે પુત્ર વિશાલ સ્કૂલેથી આવી ગયો હતો. બે ડગલાં સામે આવેલા વિશાલને તેણે વહાલથી નવરાવી નાખ્યો. વિશાલ તો આ ન સમજી શક્યો પણ રાત્રે નીતિન પણ કંઈ જ ન સમજી શક્યો.

મિલકત

નટુભાએ ખભેથી ત્રિકમ-પાવડો હેઠે મૂક્યા અને ખિસ્સામાંથી તમાકુની ડબ્બી અને પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં વીંટાળેલાં પાનાં કાઢ્યાં. પગ પર પગ ચઢાવી વીરાસનમાં બેસી એક પાનને સાથળ પર વજન દઈને ઘસ્યું અને બીડી બનાવવા પ્રવૃત્ત થયો. ખાણેત્રા પર હજી મોટેભાગે પુરુષો જ આવ્યા હતા, સ્ત્રીઓ ઓછી દેખાતી હતી. તેણે આસપાસ જોતાં પૂરી પોણીં વેંતની હૃષ્ટપુષ્ટ બીડી બનાવી મોઢામાં મૂકી અને દીવાસળી પેટાવી.

સળગતી દીવાસળી હોઠને અડી ગઈ હોય તેમ નટુભાએ દીવાસળી ઘા કરી પાછળ જોયું. પાછળ ખભે ત્રિકમ-પાવડો લઈને ઊભેલો પરબત મરકતો હતો. નટુભાએ પરબત સામે જોયું ન જોયું કર્યું. પરબતે એને બોલાવ્યો. તે ગમ્યું છતાં કશુંક ખટકી ગયું. પરબતને કશુંક સંભળાવી દેવાની ઇચ્છા થઈ આવી. પણ સામે પડેલા માટીના ઢગને જોઈ નટુભા ઠરી ગયો. એક ધગધગતો નિશ્વાસ બીડીના ધુમાડા ભેગો ફેંકીને તે બોલ્યો.

‘હા ભા. જેટલું વ્હેલું થાય તેટલું સારું. પછી તડકામાં ખેંચવું ન પડે.’

નટુભાને થયું કે પરબત હવે વધુ કશું ન બોલે તો સારું. એ જાણતો હતો કે પરબત ગામનો આખાબોલો માણસ. શું બોલી બેસે તે કે’વાય નહીં અને પોતાનાથી સામે કશો જવાબ નહીં વળે. પછી આખો દિવસ ચરચરતા જીવે માટી પર વેર વાળવા કેટલુંક બળ કરવું?

પણ, પરબત ખાડે ખાડે બધાંને બોલાવતો પોતાની જગ્યાએ પહોંચી ગયો. નટુભાએ રાહત અનુભવી. તેણે ગામ રસ્તે જોયું. છૂટાછવાયા આવતા મજૂરોમાં દસેક સ્ત્રીઓનું ટોળું અલગ પડી જતું હતું. નટુભા ઝીણી આંખે ટોળાને જોઈ રહ્યો. એને વિચાર આવ્યો.

આમાં દયાને કઈ રીતે નોખી પાડવી? આવી રહેલી સ્ત્રીઓ તો બધી એખ સરખી જ લાગે છે. બધાને માથે એક જ સરખાં ઘમેલાં અને ઘમેલાંમાં વાસણો અને ભાથું. કોઈ કોઈથી અલગ પડતી જ નથી.

ગઈ કાલે ખોદી રાખેલી માટીના મોટા મોટા ઢેખાળા ખાડાની વચ્ચે પડ્યા હતા. કૂણા તડકાથી ભરાઈ ગયેલા ખાડામાં બે ઢેખાળા વચ્ચે છાંયડો સંતાતો હતો. નટુભા સંતાતા છાંયડાને જોઈ રહ્યો હતો. રાહતકામ પર શોરબકોર વધતો જોઈ રહ્યો હતો.

રાહતકામ પર શોરબકોર વધતો જતો હતો. રોજિંદું વાતાવરણ જામતું હતું. ઘમેલાં, પાવડા અને ત્રિકમના લોખંડી રણકાર, માટીના પડમાં ઘૂસી જતા ત્રિકમનો બોદો અવાજ, ખોદવામાં આડાં આવતાં મૂળિયાંને કાપચી કુહાડીને હુકાર, સ્ત્રીઓના તીણા સ્વરો, પુરુષોના હાકોટા જેવા વિવિધ અવાજોથી સાવ શુષ્ક એવું સ્થળ જીવંત થવા લાગ્યું હતું. સૂરજ રાશવા ચડી આવ્યો. મિસ્ત્રી હજી આવ્યો ન હતો. ‘જે માતાજી’ કહી નટુભાએ દોઢેક ફૂટ ઊંડા ખાડામાં પગ મૂક્યો. તેણે ઝટપટ ગઈકાલની ખોદાયેલી માટી પાવડાથી ભેગી કરી દીધી ત્યાં દયાબા આવ્યાં.

નટુભાએ દયાબા સામે જોયું. દયાબાના ચહેરા પર જરાય થાક કે કંટાળો ન હતા. વાતો કરતી આવતી સ્ત્રીઓના ટોળામાંથી છૂટાં પડી એ પોતાને ખાડે આવ્યાં હતાં. નટુભાને વિચાર આવ્યો. — આને અહીં માટી ઉપાડતાં કંઈ જ નહીં થતું હોય? નટુભાએ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર જાતે જ શોધી લીધો. થતું હોય તોય શું? માણસ માણસને ખાય તેવો વખત આવ્યો છે ત્યારે ક્યાં સુધી મોટા ઘરનું થઈને રહેવું? ગયા અઠવાડિયે પોતે રાહત કામ પર આવ્યો ત્યારે બધાને નવાઈ તો લાગી જ હતી. પરબત જેવા તો ગામમાં વાતો પણ કરતા હતા કે દરબારનો બાજરો ખૂટ્યો લાગે છે. પણ કેટલાનાં મોં બંધ કરવાં? અને કઈ રીતે? એક વરસ તો જેમ તેમ કાઢ્યું પણ મારો વા’લો આ ભગવાનેય ભલભલાને વેતરવા બેઠો છે.

‘પેલ્લાં ઇ જ માટી ઉપાડશુંને?’

દયાબાના પગની ઘૂઘરી નાના એવા ખાડામાં મધુર રણકારનું વર્તુળ રચી રહી.

‘હા, પેલ્લાં ઈ જ ઉપાડીએ પછી બીજી ખોદશું.’

દયાબાના પગની ઘૂઘરી નાના એવા ખાડામાં મધુર રણકારનું વર્તુળ રચી રહી.

‘હા, પેલ્લાં ઈ જ ઉપાડીએ પછી બીજી ખોદશું.’

દયાબાના ઉઘાડા પગ જોઈ નટુભાને થયું. માવતરમાં તડકોય ન દેખનાર દયા અહીં ધોમતડકામાં માટી કઈ રીતે ઉપાડતી હશે? આજ સુધી તો પાણી ભરવાય ન નીકળેલી દયા અહીં માથા પર માટીનાં ઘમેલાં ઉપાડે છે તે જોઈને શું વિચારતી હશે બધી બાઈઓ?

દયાબાએ આગળથી ચણિયો સહેજ ઉપર ખોસ્યો. ઘમેલું પગ પાસે ત્રાંસું ગોઠવી પાવડાથી માટી ઘમેલામાં ભરી. નીચાં નમેલાં દયાબાની હિલ્લોળાતી છાતીને નટુભાએ અણદેખી કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

‘નટુભા રવાજી રાઠોડ.’ એક શિષ્ટ અવાજ કાને પડ્યો.

નટુભાએ કપાળનો પરસેવો લૂછી નીચે મોઢે ‘હાજર સાએબ’ કહ્યું તો ખરું પણ ‘સાએબ’ બોલતાં જીભ જરા હલબલી ગઈ. એને થયુંઃ ન જામે કયા વરણનો પાંચ ફૂટિયો આ મિસ્ત્રી અન હું આ ગામના ટિલાતનો દીકરો, મારે એને ‘સાએબ’ કે’વું પડે. ત્યાં જ બીજું નામ બોલાયું.

‘દયાબા નટુબા.’

નટુબાએ હવે ગોગલ્સ પહેરીને ઊભેલા મિસ્ત્રી સામે જોયું. અને તરત દયાબા સામે જોઈ લીધું દયાબાના બ્લાઉઝના પાલવી જેવા કાણામાંથી દેખાતી પીઠની ગોરી ચામડી જાણે અંધારિયા ઓરડામાં ચાંદરડું પડતું હતું. મિસ્ત્રી બીજે ખાડે ચાલ્યો ગયો. નટુભાએ બધી ખીજ માટી પર ઉતારી, એ ઝપાટાબંધ ઘમેલાં ભરવા લાગ્યો. ખાડો થોડીવારમાં સાફ થઈ ગયો.

પરસેવો લૂછતાં નટુભા ખાડાની બહાર આવી હાંફતી છાતીએ આસપાસ જોવા લાગ્યો. ચારે બાજુ માટી જ માટી દેખાતી હતી. માણસો ખોદ્યે જતા હતા દરરોજ, હાંફ ઓછી થતાં તેણે બેસીને પાણી પીધું અને ખાડાને જોઈ રહ્યો.

મિસ્ત્રીએ માપી આપેલા ખાડાનો ચોરસ આકાર બનાવતાં હજી બે દિવસ લાગી જવાના હતા. નટુભાને થયુંઃ પાંચ પાંચ દિવસ કાળી મજૂરી કરવાના બસ ત્રણસો-ચારસો રૂપિયા જ! ક્યારે છુટાશે આમાંથી, રામ જાણે. આષાઢ આડે તો હજી ચાર મહિના પડ્યા છે. ત્યાં સુધી અહીં આ બધાંની વચ્ચે બધાંની જેમ જ દરરોજ માટીનાં ઘમેલાં ઉપાડી ઉપાડીને રસ્તો બનાવવો! નટુભા થોડો પાછળ સરી ગયો.

બચપણમાં બાપુની કેવી જાહોજલાલી હતી. ચારે બાજુથી ‘ખમ્મા’ ‘ખમ્મા’ થતી હતી. બચપણમાં જે ‘બાપુ’ ‘બાપુ’ કહેતાં થાકતા ન હતા તેમની પડખે આજે ખાડા માપવા પડે છે. ગામના ચોકમાં, નિશાળમાં, ચબૂતરે સાથે રમનારા અને જાણી જોઈને હારી જનારા આજે કોણ વ્હેલું પતાવી લે છે તેવી હરીફાઈ માંડીને બેઠા છે. આ પરબત, આજે ગામમાં પહોળો પહોળો થાય છે, ત્યારે તો દસ ગજ દૂરથી ચાલતો, એક વખત નદીના ધરામાં બે કલાક પાણીબારો નીકળવા દીધો નો’તો. ફક્ત ધાકના જોરે, અને આજે એ ગામમાં ભરબજારે મારી વાતું માંડી લોકોને હસાવે છે. પણ બાપુ ગયા તે સાથે બધુંય ગયું. એ હતા ત્યાં સુધી બધુંય હતું. એમની હાજરી હતી ત્યાં સુધી બધું ચાલ્યું પછી તો આખું ગામ ચીલો ચાતરવા માંડ્યું. વાણિયાઓ બાપુની શાખે બધું સાચવતા પણ સાલ્લું મને એવું કાંઈ આવડ્યું નંઈ. બાપુ મોટુંમસ ઘર અને ખાલીખમ્મ ખેતર મૂકીને ચાલ્યા ગયા. સારાં વરસોમાં તો બધું સચવાઈ રહ્યું પણ આ ઉપરાઉપરી બે દુકાળે તો સાવ નાગા જ કરી મેલ્યા. બળદનાં પૂંછડાં મરડવાનો ધંધો લઈ લીધો તેનું આ પરિણામ. પોલીસ-બોલીસમાં ચાલ્યા જવા જેટલું ભણતર હોત તો આ લોઈઉકાળો તો ન હોત! અહીં તો જે કોઈ ખાડે આવે તે બળતરા દેઈ ચાલ્યું જાય. હું જાણે નવતર મનેખ હોઉં તેમ જોયા કરે મને, કેટલાક તો મારા વા’લા દયા ખાય. તેમાં ઓલ્યો ખીમો મેઘવાળ કાલે કહેઃ

‘અરે બાપુ કેવો કાળ આવ્યો છે. તમારા જેવા છત્રી બચ્ચાને આમ અમારા જેવા માવી માણસું વચ્ચે તડકામાં શેકાવું પડે છે.’

કેટલાક તો વળી દયાના મોઢા સામું જ જોયા કરે. પેલો મિસ્ત્રી તો આ ખાડાની આસપાસ જ ભટક્યા કરે છે. દયા પણ શું કરે? રૂપાળી છે એ શું એનો ગુનો? થાય છે કે એને જોનારના માથામાં પાવડો ફટકારી દઉં પણ…

નટુભાએ અર્ધા ખોદાયેલા ખાડામાં બેઠેલાં દયાબા સામું જોયું. દયાબા ચણિયો સંકોરી જાણે નિરાંતે ખાડામાં બેઠાં હતાં. કપાળ અને ગાલ પરથી રેલાતો પરસેવો ગરદન આસપાસ ફેલાઈ જતો હતો. બે અઠવાડિયામાં તડકાએ ગોરી ચામડીને સહેજ ઝાંખી પાડી હતી. છતાં ઘાટીલું શરીર ત્રીસ વરસેય મોહક લાગતું હતું. નટુભાને દયાબાની હાલત જોઈ એકદમ લાગી આવતું હતું પણ લાચારીથી મન મારી બેસી રહેતો. પણ અચાનક એકદમ સાવ જુદી જ વિચાર નટુબાના મનમાં આવી ચડ્યો. એને થયું એવું જો બને કે માટી ખોદતાં ખોદતાં ત્રિકમ કોઈ નક્કર રણકાર સાથે અથડાઈને ઊભો રહી જાય. બસ, તો તો જોઈએ પણ શું? નટુભાને આવી જાતની કેટલીક સાંભળેલી વાતો યાદ આવી ગઈ. થોડીવારમાં જાણે આવું જ કશું બનવાનું હોય તેમ મનમાં ઉત્સાહ ઊગું ઊગું થઈ રહ્યો.

‘હવે ઊઠવું નથી? ક્યારે ખોદાઈ રે’શે આ!’

નટુભાનો સ-રસ વિચાર અધવચ્ચે બટક્યો. ખાડમાં બેઠે બેઠે દયાબાએ નટુભાને ધન ઉપરથી ધૂળ ઉપર લાવી દીધો. નટુભાએ કચવાતે મને ત્રિકમ ઉપાડ્યો.

માટી ખોદાતી રહી. નટુભા આખો દિવસ મન મારી ખોદતો રહ્યો. ઘમેલાં ભરતો રહ્યો. ઠાલવતો રહ્યો. આખો આખો દિવસ મનમાં ગણતરીઓ ચાલતી રહી. આખો દિવસ નટુભાના મન પર કશીક ઉદાસી છવાયેલી રહી. તેણે દયાબા સાથે પણ દિવસ દરમિયાન બહુ વાતો ન કરી, દયાબાને સ્હેજ નવાઈ તો લાગી પણ એમણે કશું પૂછ્યું નહીં, પરસેવે રેબઝેબ એક દિવસ ગતિ કરી ગયો. સાંજે દયાબા બધું સમેટતાં હતાં ત્યારે ખમીસ ખભે મૂકતાં નટુભાએ કહ્યું.

‘હું જરા મોડો આવીશ.’

‘કેમ! આવી વેળાએ ક્યાં જશો!’

‘જીવ બહુ મુંઝાય છે. થાય છે કે ખેતરે આંટો મારી આવું.’

‘ગામનાં પંખી પણ સીમ ભણી નથી જતાં. ચૂડેલના વાંસા જેવા ખેતરને જોઈને શું કરશો?’

‘તું તારે જા, હું પછી આવું છું.’

જીવંત જણાતી સડક સૂમસામ થઈ ગઈ. બધાં એક પછી એક ઘેર ચાલ્યાં ગયાં. નટુભાએ ખેતરની વાટ પકડી. સૂમસામ રસ્તે નટુભા ગુમસૂમ ચાલ્યો જતો હતો. એ પોતાને ખેતરે પહોંચ્યો ત્યારે સૂરજનો લાલઘૂમ ગોળો પેલે પાર જવાની તૈયારી કરતો હતો. તેણે ખેતરમાં શેઢે શેઢે આંટા માર્યા. બબ્બે વરસથી તરસ્યાં સુક્કાભઠ્ઠ ખેતર જોઈ નટુભાની ઉદાસી બેવડાતી જતી હતી. આખા ખેતરમાં ચક્કર મારી એણે શેઢે ઊભેલા ખીજડા નીચે બેસી બીડી બનાવી પીધી તે દરમિયાન સાંજ ઢળી ગઈ. સીમ પર અંધારું ઊતરવા લાગ્યું હતું. નટુભાને બીડી ઓલવી ફરી એકવાર ખેતરને ખૂણે ખૂણે નજર ફેરવી નિરાશ મને ઊભા થઈ ગામની વાટ પકડી. તે પોતાનું ખેતર વટાવી સડક પર આવ્યો. આસપાસ ફેલાયેલી ઉજ્જડતા આજે એને કઠતી હતી. એ થોડો આગળ ચાલ્યો હશે. ત્યાં સડકના દખણાદા ખેતરના ખૂણા પરની નાની એવી ટેકરી આસપાસ એનાથી અનાયાસે જોવાઈ ગયું. નટુભા કશુંક વિચારી ઊભો રહી ગયો. એક બાજુ ખેતરની પથ્થરની ઊંચી વાડ અને એક બાજુ ટેકરીને કારણે ખેતરના બે ખૂણા તરફ આમ તરત ધ્યાન જાય એમ ન હતું. નટુભાને નવાઈ લાગી. એને થયુંઃ એ અત્યારે? આવા સમયે? કેટલાય પ્રશ્નો મનમાં ચકરડી ફરવા લાગ્યા. વીજળીનો ઝબકાર થાય તેમ નટુભાના મનમાં કશુંક ઝબક્યું. એ થોડોક પાછળ જઈ કેરડાના એક ઝાડ પાછળ ઊભો રહીને જોવા લાગ્યો. નટુભાના વિચારો જુદી જુદી દિશાઓમાંથી આવી આવીને એક બિંદુ પર ભેગા થવા લાગ્યા. એ કેટલીયવાર ઊભો રહ્યો. પછી કશીક ગણતરી સાથે પગ ઉપાડ્યા.

ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે દયાબાએ રાંધી લીધું હતું. એ હાથપગ ધોઈ ચૂપચાપ જમવા બેસી ગયો. થાળીમાં શું આવ્યું એનું ધ્યાન આપ્યા વગર તેણે ખાઈ લીધું. દિવસે નિશાળે ગયેલા છોકરા અત્યારે ઘેર હતા. નટુભાએ કોઈ સાથે ઝાઝી વાત ન કરી. તે ખાવાનું પતાવી આંગણામાં ખાટલે બેસી મણમોટી બીડી બનાવી ઉચક જીવે ધુમાડા કાઢતો રહ્યો. આંખ આડે આવતા ધુમાડાની પેલે પાર એને અવનવાં દૃશ્યો દેખાવા લાગ્યાં.

ઘરેણાં લગભગ દયા આંગમામાં, ઘરમાં હરફર કરે છે. છોકરા ઇસ્ત્રીબંધ કપડાં પહેરી ગામ વચ્ચે સાઇકલ ફેરવે છે. ઘરના ઓટલે પાથરેલા ચોફાળ પર સિગારેટનાં બે-ત્રણ પાકિટ પડ્યાં છે. ગામના ચાર-પાંચ વાતોડિયા બેઠા છે. અલકમલકની વાતો ચાલે છે. થોડી થોડી વારે ચા આવે છે. દિવસ ઊગે છે. આથમે છે. કશી જ ચિંતા નથી. બસ, આનંદ જ આનંદ છે…

નટુભા બીજીઓ પીતો રહ્યો. ધીમેધીમે અજવાળી તેરસનો ચંદ્ર આકાશની વચ્ચોવચ આવી ગયો. માટીથી રજોટાયેલું થાક્યુંપાક્યું ગામ નિંદરમાં સરી પડ્યું.

નટુભાએ શ્વાસ થંભાવી આસપાસ જોયું. સીમ પર રાત્રિનો અનેરો જાદુ છવાયેલો હતો. દુકાળિયા મલકમાંથી જાનવરોય હિજરત કરી ગયાં હતાં. ક્યાંતથી કશો સંચાર કાને પડતો ન હતો. આખી સીમ દૂધમલ ચાંદનીમાં નહાઈ રહી હતી. નટુભા ધારેલી જગ્યાએ જ પહોંચ્યો. થોડીવાર ઊભે ઊભે તેણે ચારેબાજુ જોઈ લીધું હૃદયના તેજ ધબકાર એને સ્પષ્ટ પણે સંભળાતા હતા. એ ઉભડક પગે બેસી ગયો. ફરી તેણે આસપાસ જોયું. પછી અવાજ ન થાય તે રીતે ધીમેથી કોંશને જમીનમાં ખૂંપાવી. તાજી ખોદાયેલી માટી હટાવતાં બહુ વાર ન લાગી. સાવધાનીથી તેણે ખોદ્યે રાખ્યું. માટી હટાવતા તેના હાથ નક્કર વસ્તુને અડક્યા. આખા શરીરમાં ઝણઝણાટી ફરી વળી. તેણે સંભાળપૂર્વક પ્હોળા મોંવાળો ઘડો બહાર કાઢ્યો. ઘડાને પકડી તેણે સડક ભણી જોઈ લીધું. એને રહીરહીને એમ થતું હતું કે કોઈક જોઈ રહ્યું છે. છાતી હજી પણ ધડક ધડક થતી હતી. ચાંદનીમાં બધું સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. તેણે ઘડાને મોઢે બાંધેલું કપડું છોડી ઘડા પર મૂકેલી ઢાંકણી હટાવી અંદર હાથ નાખ્યો. મને રોમાંચિત થઈ ઊઠ્યું. અંદર હાથ ફેરવતાં ખ્યાલ આવ્યો કે ઘરેણાં સાથે રૂપિયા પણ હતા. તેણે થોડુંક બહાર કાઢીને જોયું. ધવલ ચાંદનીમાં સોનું ઝગમગી રહ્યું. નટુભાએ સંભાળીને ઘડા પર ઢાંકણી મૂકી ઉપર પાછું કપડું બાંધી દીધું. પછી જલ્દી માટી હટાવી ખાડો પૂરી દીધો. ઉપર હાથ ફેરવી જમીન સરખી કરી નાખી. ઘડો ખભે મૂક્યો અને ચારેબાજુ જોઈ પગ ઉપાડ્યા. મનમાં કંઈ કેટલાય વિચારો દોડતા હતા…

ભલે હવે ડુંગરશી ખોદાવતો આખું ખેતર. એ કંજૂસ વાણિયો જિંદગીભર ભેગું કરી દાટી ગયો ખેતરમાં. એને તો કલ્પનાય નહીં હોય કે દાટી રહ્યો હતો ત્યારે જ કોઈ જોઈ રહ્યું હતું. એ નાલાયક ડોસો બાયડીને મારી નાખીને વટ્ટથી ફરે છે ગામમાં. આગળપાછળ કોઈ નહીંને આવડી આ મિલકતને શું કરવાનો હતો! આ તો મેં જોયું, નહીં તો પડ્યું રે’ત વર્ષો સુધી ધરતીમાં ધરબાઈને, એની પાછળ ખાનારું તો કોઈ છે નહીં. કે’વાય છે કે એણે જુવાનીમાં બાયડીને પતાવી દીધેલી. એક છોકરો હતો તેય નાનપણમાં મરી ગયો. અને એ જરઠ ડોસો ધીરધાર કરીને ભેગું કરતો રહ્યો. કંઈ કેટલાયના ઘરેણાં ઓળવી જવાની વાતો ગામમાં ચાલ્યા કરે છે. લોકોના નિઃસાસાનું ધન એને થોડું કામ આવવાનું હતું?

નટુભાના પગ અચાનક થંભી ગયા. ઘડીપળમાં મનમાં વિચાર ઝબકી ગયો. પોતે શું ઉપાડીને જઈ રહ્યો છે. ધન કે આખા ગામની હાય! જાણે ડુંગરશી ઘડામાં પેસી ગયો હોય તેમ નટુભાને ઘડો ભારે ભારે લાગવા માંડ્યો. એ જરા અટક્યો અને ઘડાને સખ્તાઈથી પકડ્યો. એની આખો સામે ગામની સડક પર ચાલતું ખાણેત્રું, પોતાનું પરસેવે રેબઝેબ શરીર, દયાબાના ફાટી ગયેલા બ્લાઉઝમાંથી દેખાતી ગોરી ચામડીને તાકતી આંખો, પરબત જેવાની મશકરીઓ. આવું કેટલુંય તરવરી ગયું. મનમાં આવતા નમાલા વિચારોને હટાવવા તે જુદી જાતનું વિચારવા લાગ્યો. છતાં કશોક ખળભળાટ થઈ ચૂક્યો હતો. કાલે કદાચ ડુંગરશી ખેતરે જાય અને ખોદાયેલો ખાડો જુવે તો એ અભાગિયો ત્યાં જ પ્રાણ મૂકી દે અને એનો અવગતિયો જીવ જિંદગીભર છાલ ન છોડે. નટુભા થરથરી ગયો.

જાણે આખા ગામની આફત માત્ર એના ઘર પર ઊતરી આવી છે. કયાબાની ગોરી ગોરી ચામડીમાંથી લોહી ટપકે છે. ફૂલ જેવા છોકરા ડચકાં ભરી ભરીને શાંત થઈ જાય છે. બધું વેરણછેરણ થઈ જાય છે. રહી જાય છે પોતે એકલોઅટૂલો. ડુંગરશીની જેમ જ કાંધ દેનારુંય કોઈ ન મળે.

નટુભા ઊભો જ રહી ગયો. તેણે હક્કાબક્કા થઈ ઘડો હેઠો મૂકી દીધો અને ઊભડક પગે બેસી ઘડાને જોઈ રહ્યો. એને ઘડાનું મોઢું હાલતું દેખાયું. એને થયું જાણે હમણાં કપડું ચીરી કોઈ ઝેરી નાગ બહાર આવી ફેણ ચડાવી ફૂંફાડા મારતાં પાછળ દોડવા લાગશે. એણે કાન સરવા કરી આસપાસ જોયું. જાણે ડુંગરશી એના ખેતરની ટેકરી પર બેઠો બેઠો જોરથી હસી રહ્યો છે. ડુંગરશીના પીળા દાંત એકદમ અણીદાર થઈ જાય છે અને…

નટુભાના શરીરમાંથી ભયનું લખલખું પસાર થઈ ગયું. કેટલીય ક્ષણો અવઢવમાં પસાર થઈ ગઈ. તેણે ઘડા પર હાથ મૂક્યો. શીતળ ચાંદનીથી ઠરેલ ઘડાનો ઠંડો સ્પર્શ એની બરછટ હથેળીને સ્પર્શ્યો. એને તરત પોતાના છોકરા અને દયાબાના મોહક ચહેરા યાદ આવી ગયા. થોડે દૂર ગામ દેખાતું હતું અને થોડું પાછળ રહી ગયેલું ડુંગરશીનું ખેતર યાદ આવતું હતું. નટુભાના મનમાં ઉત્પાત મચી ગયો. એ કેટલીય વાર એમ ને એમ બેસી રહ્યો. આખરે સાપના કણાને પગતળે છૂંદતો હોય તેમ કેટલાક વિચારોને છૂંદી નાખ્યા. એમે ઘડો ઉઠાવ્યો અને ખેતર ભણી વળ્યો…

હળવો ફૂલ નટુભા ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે આડાં દીધેલાં બારણાંની તિરાડમાંથી પ્રકાશ ડોકિયાં કરતો હતો. તેણે ધીમેથી કમાડ ખોલ્યાં. ખાટલા પર બેય છોકરા ટૂંટિયું વાળીને સૂતા હતા. નટુભાએ છોકરાના વાળમાં આંગળાં ફેરવ્યાં. થાકને કારણે ભર નીંદરમાં સરી પડેલાં દયાબાનો અસ્તવ્યસ્ત ચણિયો ઉપર ચડી ગયો હતો. સ્હેજ ખુલ્લી થઈ ગયેલી સાથળી ગોરી ચામડી પીળા પ્રકાશમાં સોનાની જેમ ચમકતી હતી. નટુભાએ પાણી પીધું. બીડીના ધુમાડાથી ઊકળી રહેલા પેટમાં ટાઢો શેરડો પડ્યો. બત્તી બંધ કરી તે દયાબાને વળગી સૂઈ ગયો. સોનાનું ઝાડ નટુભાની બાથમાં હતું તે બાકીનું બધુંય ભૂલી એને બાઝી પડ્યો.

(‘પરબ’: ફેબ્રુઆરી, ૧૯૯૮માંથી)